Muqaddas Kitob

Muqaddas Kitob

MUQADDAS KITOB

Soʻzboshi

Kirish

ESKI AHD

YANGI AHD

Lugʻat

Izohlar

Rasmlar

Jadvallar

Qoʻlyozmalar

Xaritalar

Toʻgʻri yoʻl

Yordamchi oyatlar

Tarix

MUQADDAS KITOB

MUQADDAS KITOB

2016, 2018, 2020

Muqaddas Kitob

Lugʻatdagi rasmlar

© OʻBJ, 2006; Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Rasmlar va loyihalar

Muqaddas chodir; Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

© OʻBJ, 2006.

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

© UBS, 1999.

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida); Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972.

Xaritalar

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq; Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl; Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi; Oʻn ikki qabilaning hududi; Quddus (shohlar davrida); Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida); Isroil va Yahudo shohliklari; Ossuriya shohligi; Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida); Quddus (Iso Masih davrida)

© UBS, 1999.

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda); Fors shohligi; Iskandar Zulqarnayn shohligi

© B & H Publishing Group, 1998.

Rim imperiyasi

© Lion Hudson PLC, 2004.

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari; Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari; Pavlusning Rimga olib ketilishi

© UBS, 1994.

Mazkur nashr Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti tomonidan Oʻzbekiston Bibliya jamiyati bilan hamkorlikda tayyorlangan

ISBN 978-5-93943-213-9

© Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti, 2016

Soʻzboshi

Soʻzboshi

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur Kitob ikki ming yildan oshiq davr mobaynida muqaddas deb eʼtirof etilgan bitiklarning oʻzbek tiliga qilingan birinchi toʻliq tarjimasidir. Muqaddas Kitob Eski va Yangi Ahd bitiklaridan iborat[1]. Bular tarkibida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Tavrot, Zabur va Injil kitoblari ham bor.

1992 yili Yangi Ahd kitoblari oʻzbek tilida “Injil” nomi ostida ilk bor toʻliq holda chop etilgan edi. Oʻsha nashr Eski Ahd tarkibidagi Ibtido va Zabur kitoblarini ham oʻz ichiga olgan. Oʻshandan beri Eski Ahdning oʻn beshta kitobi oʻzbek tiliga tarjima qilinib, chop etildi. Shu jumladan, Ibtido va Zabur kitoblarining avvalgi nashri jiddiy tahrir qilingandan soʻng qaytadan nashr qilindi. Ilk chop etilgan Injil kitobi ham jiddiy tahrir qilingandan keyin mazkur nashrga kiritildi.

Ushbu tarjima ustida mutaxassislar yigirma yildan koʻproq mehnat qildilar. Nihoyat, Muqaddas Kitob toʻliq holda Oʻzbekiston Respublikasining davlat tilida chop etildi. Mazkur tarjimaning toʻliq nashrini va ilova qilingan oʻquv manbalarini “www.ibt.org.ru/muqaddas-kitob/lotin” internet sahifasidan topishingiz mumkin. Bu elektron manbalarni komputer va uyali telefon kabi vositalarga koʻchirib olib, ulardan foydalanishingiz mumkin.

Muqaddas Kitobda bayon qilingan aksariyat voqealar gʻarbiy Osiyoda boʻlib oʻtgan boʻlsa–da, undagi bebaho hikmatlar dunyo boʻylab yoyilib, koʻplab xalqlar madaniyatini yanada boyitdi. Insoniyat tarixida Muqaddas Kitobdan koʻra koʻp tarjima qilingan kitob yoʻq. Muqaddas Kitob jahon madaniyatining klassik merosi hisoblanadi. Mazkur nashr amalga oshirilayotgan paytda Muqaddas Kitob toʻliq holda dunyodagi 550 tilga tarjima qilingani maʼlum edi. Bundan tashqari, Muqaddas Kitobning ayrim parchalari taxminan 2300 tilga tarjima qilingan.

Butun jahonda yuksak madaniy meros sifatida qadrlanadigan mazkur Kitob Xudoning insoniyat bilan boʻlgan munosabati tarixi haqida soʻz yuritadi. Shu bois Kitob asrlar davomida odamlarga Yaratuvchi bilan hamda bir–birlari bilan yarashish yoʻlini koʻrsatib kelmoqda.

Tarjimonlar guruhi mazkur Kitobga jiddiy ilmiy ish sifatida yondashganlar. Ular Kitob tarjimasi yuzasidan chuqur tadqiqotlar olib borib, oʻz oldilariga qoʻyilgan vazifalarni nihoyatda diqqat–eʼtibor bilan bajarganlar. Buni nafaqat matnning oʻzidan, balki kitobxonning bilimini oshirish uchun kitobga ilova qilingan qoʻshimcha maʼlumotlardan ham koʻrishingiz mumkin. Shu bilan birga, tarjima uslubiga ham katta eʼtibor berilgan, matn zamonaviy kitobxonlarimizga tushunarli boʻlishi uchun tabiiy va sodda tilda tarjima qilingan.

Bu katta ishni amalga oshirish uchun yillar davomida koʻplab odamlar oʻz vaqtlarini ayamay, tinimsiz mehnat qildilar. Nafaqat tarjimonlar, balki muharrirlar, bir qancha kitobxonlar oʻzbekcha matnning sifatli boʻlishi uchun yordam berdilar. Nashriyot xodimlari ularning hammasiga oʻz minnatdorchiligini bildiradilar.

Biz Yaratganga shukronalar aytamiz va minnatdorchiligimizni bildiramiz. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlaydi, Xushxabarning magʻzi ham asosan ana shundan iborat. Iso Masih yer yuziga kelib, xochdagi oʻlimi va oʻlikdan tirilishi orqali bizga Xudo bilan yarashish imkonini berdi. Xudoning mangu sevgisi Iso orqali osmondan zaminga tushib keldi. Iso Xudoning feʼl–atvorini insoniy madaniyat va til orqali bizga namoyon qildi. Shuning uchun biz Xudoning qanday feʼl–atvorga ega ekanini bila olamiz. Umid qilamizki, Muqaddas Kitobning mazkur tarjimasi koʻplab kitobxonlarimizni Xushxabar orqali Xudo bilan yarashtiradi. Tanho Xudoga hamdu sanolar boʻlsin!

Nashriyot xodimlari

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

KITOBXONLAR UCHUN KOʻRSATMALAR

Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob matnini toʻliqroq tushunishlari va undan mukammal foydalana olishlari uchun mazkur nashrga quyidagi qoʻshimcha maʼlumotlar ilova qilingan.

“Kirish” qismlari

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobga “Kirish” berilgan. “Kirish”larda kitobning tuzilishi va asosiy mavzusi bayon qilingan. Shuningdek, kitob muallifi haqida, muallif kitobni kim uchun va qachon yozgani, kitob yozilgan paytdagi vaziyat haqida maʼlumotlar berilgan.

Sarlavhalar

Kitobxon matnni yaxshi tushunishi uchun, Muqaddas Kitobning koʻplab zamonaviy tarjimalarida sarlavhalar berilgan. Shu anʼanaga koʻra, oʻzbekcha tarjimada ham sarlavhalar qoʻllanilgan. Sarlavha muayyan bir parchaning asosiy mavzusini ifodalaydi. Sarlavhalar qora harflar bilan, sarlavhachalar kursiv shaklida yozilgan. Asl matnda sarlavhalar yoʻq. Zabur kitobining aksariyat sanolari boshida kursiv shaklida qoʻshimcha maʼlumot berilgan. Zaburdagi bu kabi maʼlumotlar asl matn tarkibida bor (misol uchun, Zabur 10 va 33–sanolarga qarang).

Izohlar

Izohlar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan boʻlib, yulduzcha izohlanadigan soʻz yoki iboradan keyin qoʻyilgan. Hamma izohlar Muqaddas Kitob oxirida ilova qilingan “Izohlar” boʻlimida berilgan. Har bir kitobning izohlari alohida berilgan boʻlib, izohlar bilan taʼminlanayotgan kitob nomi ostida kelgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili[2] berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Izohlarda ayrim oyatlarning tarjimadagi muammolari tushuntirilgan boʻlib, baʼzan oyatdagi soʻz yoki jumlaning boshqa varianti keltirilgan. Ayrim hollarda izoh qisqa berilgan boʻlib, kitobxonni lugʻatdan maʼlumot olishga undaydi.

Izohlar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun “Izohlar” boʻlimining boshida berilgan “Izohlarning tuzilishi va ulardan foydalanish tartibi” qismiga qarang.

Lugʻat

Lugʻatni tuzishdan maqsad Muqaddas Kitobda bir necha bor takrorlanib keladigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralarning maʼnosini kitobxonga tushuntirib berishdir. Lugʻat tarkibidagi baʼzi soʻzlar va iboralar kitobxonlarimizga tanish boʻlishi mumkin (misol uchun, AHD, MASIH, ABADIY HAYOT), biroq lugʻatda bu kabi soʻz va iboralarning Muqaddas Kitobdagi oʻziga xos jihatlari kengroq ochib berilgan. Shuningdek, lugʻatda eski oʻzbek tiliga oid arxaik soʻzlar (misol uchun, KANʼON, BANDARGOH) ham izohlangan. Ayrim soʻzlar va iboralar qadimgi Yaqin Sharq madaniyati bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, oʻzbek tili tarixida ishlatilmagani sababli, asl matndan transliteratsiya usulida oʻzbekcha tarjimaga koʻchirilgan (misol uchun, FARZIY, FISIH BAYRAMI). Ayrim hollarda maʼlum bir soʻz yoki iboraning maʼnosi izohda qisqa berilgan, lugʻatda esa batafsil tushuntirilgan.

Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Rasmlar va loyihalar

Isroil xalqi Muso davridan boshlab bir necha asr davomida Xudoga Muqaddas chodirda sajda qilib kelgan. Shoh Sulaymon taxtga oʻtirgandan keyin esa ular Xudoga Quddusdagi Maʼbadda sajda qiladigan boʻldilar[3]. Bu tabarruk inshootlar asrlar davomida qanday koʻrinishlarda boʻlganini kitobxonlarimiz tasavvur qila olishlari uchun, mazkur nashrga oʻsha inshootlarning rasmlari va loyihalari ilova qilingan. Bu rasmlar va loyihalar Muqaddas Kitobni chuqur tadqiq etgan olimlarning ilmiy xulosalariga asoslangan.

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallari

Eski Ahd va Yangi Ahd xronologiyasi jadvallarida Muqaddas Kitob tarixida yuz bergan muhim voqealar va ularning sanalari haqida maʼlumot berilgan. Jadvallarda shohlar, paygʻambarlar va muhim ahamiyatga ega boʻlgan boshqa shaxslar yashagan davrlar keltirilgan. Shuningdek, Yangi Ahd jadvalida kitoblar taxminan qachon yozilgani haqida maʼlumot berilgan. Qadimgi davr tarixidagi ayrim voqealarning yuz bergan aniq vaqtini belgilab olish nihoyatda murakkabdir. Olimlar bu borada bir toʻxtamga kela olmaganlari bois, jadvalda oʻsha voqealarning taxminiy sanalari koʻrsatilgan.

Eski Ahddagi va Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvallari

Ayrim hollarda bir kitobdagi[4] baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bitta kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun maxsus jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xaritalar

Mazkur nashrda chop etilgan oʻn sakkizta xarita ikki ming yillik tarixiy davrni — Ibrohim paygʻambar davridan tortib to milodiy birinchi asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Xaritalarda koʻrsatilgan joy nomlari Muqaddas Kitobdagi muhim voqealar yoki oʻsha voqealarga bevosita taʼsir koʻrsatgan tarixiy oʻzgarishlar bilan bogʻliq.

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

TARJIMA UCHUN ASOS BOʻLGAN MATNLAR

Muqaddas Kitob aslida ibroniy, oramiy va yunon tillarida yozilgan va oʻzbek tiliga oʻsha tillardan tarjima qilingan. Muqaddas Kitobning koʻplab qoʻlyozmalari, shuningdek, qadimda boshqa tillarga qilingan tarjimalar qoʻlyozmalari bugungi kungacha saqlanib kelmoqda. Olimlar Muqaddas Kitobning asl matnidagi baʼzi soʻzlarning maʼnosini toʻliq aniqlash uchun bu qoʻlyozmalarni bir–biriga qiyoslab oʻrganadilar. Bunday ilmiy tadqiqotlar natijasida shu narsa oʻz isbotini topdiki, Muqaddas Kitobning asl matni asrlar davomida sadoqat bilan asrab kelingan. Shuning uchun biz qatʼiy ishonch bilan ayta olamizki, mazkur tarjima uchun asos boʻlgan matn qoʻlyozmalarning asl matnidan deyarli farq qilmaydi.

Bu qoʻlyozmalar dunyoning turli muzey va kutubxonalarida saqlanib kelmoqda. Eng qadimgi qoʻlyozmalardan biri Ishayo paygʻambar kitobi boʻlib, taxminan miloddan oldingi 100 yilda koʻchirilgan. Bu bitikdan va diqqatga sazovor yana toʻrtta qoʻlyozmadan olingan parchalarning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Ushbu qadimiy qoʻlyozmalar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang.

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

TARJIMA JARAYONI, UNGA YONDASHISH VA QOʻLLANILGAN USUL

Tarjima jarayonida birinchi qadam tarjimonlar asl matnning maʼnosini imkon qadar toʻliq va batafsil tushunib olishlaridan iborat. Muqaddas Kitob nihoyatda qadimgi matn boʻlgani sababli, bu vazifani bajarish oson kechmaydi. Biroq ikki ming yildan oshiq davr mobaynida olimlarning tadqiqotlari natijasida yigʻilgan maʼlumotlar yordamida buni amalga oshirsa boʻladi. Tarjimonlarimiz ish jarayonida Muqaddas Kitobga yozilgan turli sharhlardan va boshqa tillarga qilingan tarjimalardan foydalanganlar. Bunda ularga ibroniy, oramiy va yunon tillari mutaxassislari yordam berganlar. Tarjimonlarimiz Muqaddas Kitobdagi voqealar yuz bergan joylarni ziyorat qilib kelganlar. Ular Muqaddas Kitobning asl matni mazmunini qadimda odamlar qanday tushunganlarini toʻliq anglash maqsadida oʻsha yerlarning tarixini, madaniyatini va tabiatini oʻrganganlar.

Holbuki, tarjima yaxshi chiqishi uchun asl matnning maʼnosini toʻliq tushunishning oʻzi kifoya emas. Mazkur tarjimaning maqsadi asl matn gʻoyalarini oʻzbek kitobxoniga toʻgʻri, tabiiy va ravon tarzda yetkazishdan iboratdir. Agar kitobxon matn mazmunini yaxshi tushunmasa, tarjima yaxshi qilingan, deb aytib boʻlmaydi. Shu sababdan tarjimonlarimiz asl matn mazmunini oʻrganish bilan bir qatorda, tarjima asoslarini hamda oʻzbek tili grammatikasi, sintaksisi, stilistikasi va tilning oʻziga xos boshqa jihatlarini sinchiklab oʻrganganlar. Ularning maqsadi tarjimaning oʻzbekcha matnini keng ommaga tushunarli, sodda, ravon va adabiy tilda yetkazish edi.

Kitobxon asl matn maʼnosini tushuna olishi uchun, tarjimonlar matnni soʻzma–soʻz emas, mazmuniga koʻra tarjima qilganlar. Anglashilmovchilik paydo boʻlmasligi uchun, ayrim izohlarda asl matndagi ibora yoki jumlaning soʻzma–soʻz tarjimasi keltirilgan. Koʻpincha Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealarda kitob muallifi tinglovchining biron muhim hodisa borasidagi bilimiga tayanib, baʼzi maʼlumotlarni tushirib qoldirgan. Masalan, asl matnda joy nomi berilganda, bu nom shaharga ishora qilyaptimi yoki yurtgami, aniq yozilmagan. Zamonaviy oʻzbek kitobxoni bunday parchalarning maʼnosini toʻliq tushunishi uchun, tarjimonlar matnda nazarda tutilgan maʼnoni ochiq bayon qilganlar yoki bunday oʻrinlarga izoh berganlar. Bunday usulda tarjima qilingan matn keng ommaga tushunarli tarzda yetib boradi. Kitobxon matnni oʻzi uchun ichida oʻqisa ham, ovoz chiqarib tinglovchilarga oʻqib bersa ham maʼnosini osonlikcha tushunib oladi.

Tarjimaning muvaffaqiyati qoʻyilgan maqsadga qay darajada erishilganiga qarab baholanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima qoʻyilgan maqsadga muvofiq har tomonlama, bir necha bosqichdan iborat boʻlgan batafsil tekshiruv jarayonlaridan oʻtgan. Tarjima matni oʻzbek tilining yuksak malakali mutaxassislari tomonidan ham, Oʻzbekistonning turli viloyatlaridan boʻlgan har xil kasb egalaridan iborat erkak va ayollar tomonidan ham tekshirilgan. Turli toifadagi bu odamlar tarjima qilingan matnni oʻqib, oʻz fikrlarini bildirganlar, matnni yaxshilash maqsadida qaysi soʻzni qay oʻrinda qoʻllash maqsadga muvofiqligiga oid takliflar berganlar. Mazkur tekshiruv usullari natijasida oʻzbek tiliga tarjima qilingan matn butun oʻzbek xalqiga tushunarli sodda adabiy tilda yuzaga kelgan.

Maʼlumki, bir tildagi gʻoyani boshqa tilga bir necha yoʻl bilan, turli iboralardan foydalangan holda tarjima qilish mumkin. Shu sababdan, asl matn turli tillarga tarjima qilinganda, tarjimalar bir–biridan biroz farq qilishi tabiiy holdir. Tarjima usulidan farqli oʻlaroq, asl matnning mazmuni ham ayrim tarjimalarda bir–biridan farq qiladi. Bu muammoni hisobga olgan holda, tarjimonlar baʼzan izohlarda mazmunan boshqacha tarjima qilingan oyatlarning variantini ham berib oʻtganlar. Matnda esa tarjimonlarning fikricha kontekstga toʻgʻri keladigan, ularning tushunchasi boʻyicha muallif nazarda tutgan maʼno berilgan.

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

TARJIMADAGI AYRIM QIYINCHILIKLAR

Xudoning nomlarini tarjima qilish

Muqaddas Kitobni tarjima qilish jarayonida uchraydigan qiyinchiliklardan biri asl matndagi Xudoning nomlarini toʻgʻri tarjima qilishdir. Tarjimonlar har bir nomni mazmunan toʻgʻri va izchillik bilan tarjima qilishga harakat qildilar. Koʻpincha matnda Xudoning ikkita, hatto uchta nomi birin–ketin ishlatilgan. Bunday holda tarjimonlar bu nomlarni oʻzbek tilida tabiiy eshitiladigan nomlar bilan tarjima qildilar. Xudoning nomlari haqida lugʻatda batafsil maʼlumot berilib, ularning ibroniycha yoki yunoncha ekvivalentlari ham koʻrsatilgan (lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasiga qarang).

Sheʼriy va apokaliptik[5] janrlardagi matnlarning tarjimasi

Muqaddas Kitob matni turli adabiy janrlardan tashkil topgan. Muqaddas Kitob tarkibidagi Zabur kitobi toʻligʻicha va hikmat janridagi kitoblarning aksariyat qismi sheʼrlardan iborat. Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarining aksariyati ham sheʼriy usulda yozilgan.

Ibroniy sheʼriyatida majoziy timsollar, soʻz oʻyinlari, ohangdosh soʻzlar, qofiya va misralardagi boʻgʻinlar soni bir maromda ishlatilgan boʻlib, tilning naqadar boy ekanligidan dalolat beradi. Ibroniy sheʼriyatining diqqatga sazovor bir xususiyati parallelizmdir. Odatda bu usul biror gʻoyani tasdiqlash, unga urgʻu berish yoki qoʻshimcha maʼno ifodalash maqsadida ishlatiladi. Parallelizm hosil qilishda mazmunan yaqin boʻlgan gaplar juft misralarda birin–ketin, turli soʻzlar bilan takrorlanadi. Misol uchun,

“Ey shohlar! Endi aql bilan ish qiling.

Ey zamin hukmdorlari! Ogoh boʻling.” (Zabur 2:10)

Sheʼriy parchalar oʻzbek tiliga tarjima qilinganda, tarjimonlar, birinchi navbatda, matn mazmunini kitobxonga toʻgʻri va sodda tilda yetkazishga harakat qilganlar. Tarjimonlar imkon qadar, ibroniy sheʼriyatining xususiyatlarini saqlashga uringanlar. Sheʼrlar bandlarga boʻlingan. Muqaddas Kitobning asl matnidagi sheʼrlar oʻzbek tilidagi sheʼrlardan usuli va tuzilishi jihatidan farq qilsa–da, kitobxonlarimiz tarjima qilingan bu sheʼrlarning mazmunidan va oʻziga xos goʻzalligidan zavq oladilar, degan umiddamiz.

Bir tildagi sheʼrni boshqa tilga oʻgirish ancha mushkul. Bu ayniqsa majoziy maʼnodagi iboralarga taalluqlidir. Har bir til va madaniyatning oʻziga xos ramziy obrazlari hamda majoziy maʼnoda ishlatiladigan soʻz–iboralari bor. Ibroniycha matndagi bunday iboralar va obrazlar oʻzbek tiliga tarjima qilingach, maʼnosi mavhum boʻlgan hollarda, tarjimonlar quyidagicha yoʻl tutganlar: majoziy obrazlardan chekinib, iboraning maʼnosini darak gap bilan ifodalaganlar. Ayrim hollarda esa asl matndagi maʼnoni ifodalaydigan oʻzbek tilidagi boshqa bir majoziy iboradan foydalanganlar. Baʼzi holatlarda esa matnda ibroniycha iborani va obrazni saqlab, maʼnosini izohda ochganlar.

Muqaddas Kitobning apokaliptik janrdagi parchalari (misol uchun, Doniyor kitobining ikkinchi qismi va Vahiy kitobi) ramzlarga nihoyatda boy boʻlib, majoziy maʼnoni ifodalaydi. Aksariyat hollarda, bu ramzlar oʻzbekcha tarjimada ham saqlangan. Baʼzi ramziy obrazlarga izohlar berilgan boʻlib, maʼnosi ochilgan, biroq koʻp hollarda izohlar berilmagan. Chunki apokaliptik adabiyotdagi ramzlar maʼnosi xususida olimlarning qarashlari turlichadir. Muqaddas Kitobdagi bunday parchalarning maʼnosini yanada toʻliq tushunmoqchi boʻlgan kitobxonlarimiz Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari lozim.

Madaniy tushunchalarga xos terminlarni tarjima qilish

Yuqorida aytib oʻtilganday, mazkur tarjimaning maqsadi Muqaddas Kitob matnini oʻzbek kitobxoniga sodda va ravon tilda yetkazishdan iboratdir. Madaniy tushunchalarga xos terminlar tarjimasida ham tarjimonlarimiz aynan shunday maqsadni koʻzladilar. Ular qadimgi matn tarjimasida zamonaviy soʻzlarni ishlatmagan holda, bu kabi terminlarni tushunarli yoʻl bilan yetkazishga harakat qildilar. Shu sababdan asl matnda qoʻllangan ogʻirlik, hajm va uzunlik kabi oʻlchov terminlari, shuningdek, pul birliklari oʻzbek tilida qadimdan mavjud boʻlgan terminlar bilan tarjima qilindi. Asl matndagi ibroniycha va yunoncha terminlar izohlarda zamonaviy oʻlchovni ifodalaydigan soʻzlar bilan tushuntirildi. Biroq ibroniy kalendaridagi oylarga kelganda, asl matndagi nomlar saqlab qolindi. Oylarning qadimgi nomlariga izohlar berilgan boʻlib, hozirgi kalendar boʻyicha qaysi oyga toʻgʻri kelishi tushuntirildi.

Har xil asbob–uskunalarni, masalan, musiqa asboblarini, dehqonchilikda foydalaniladigan ish qurollarini va hokazolarni tarjima qilishda ularning oʻzbek tilidagi ekvivalenti ishlatilgan. Ammo Muqaddas Kitob olimlari bu qadimgi asboblarning ayrimlari aniq qanday koʻrinishda boʻlgani yoki qay tarzda ishlatilgani haqida toʻliq maʼlumotga ega emaslar. Shu bois tarjimada kontekstga mos ravishda, oʻzbek kitobxoniga tanish boʻlgan terminlar tanlangan boʻlib, izohlarda qoʻshimcha maʼlumot berildi. Lugʻatda baʼzi buyumlar haqida batafsil maʼlumot berilgan boʻlib, ularning rasmlari keltirilgan.

Joy nomlari

Koʻpincha Muqaddas Kitobning asl matnida joy nomlari berilganda, oʻsha joylar shahar, maʼlum bir hudud yoki yurt ekanligi haqidagi maʼlumotlar ochiq yozilmagan. Mazkur tarjima oʻzbek kitobxoniga tushunarli boʻlishi uchun, tarjimonlarimiz koʻp oʻrinlarda bu kabi joylar haqidagi maʼlumotlarni ochib berdilar. Koʻpincha bunday maʼlumot muayyan bir nom birorta parchada ilk bor uchraganda berildi. Misol uchun, asl matnda: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanaxdan oʻtib, Buyuk Sidongacha yetadi” deb yozilgan boʻlsa, oʻzbekcha tarjimada bu maʼlumot quyidagicha berilgan: “Hududning chegarasi Kavul, Abdoʻn, Rexob, Xammon, Kanax shaharlaridan oʻtib, Buyuk Sidon shahrigacha yetadi” (Yoshua 19:27-28).

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar[6]

Maʼlumki, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlar. Mazkur tarjimada iqtiboslarga izohlar berilib, iqtibos Eski Ahdning qaysi kitobidagi oyatlardan olingani koʻrsatildi. Yangi Ahdda keltirilgan baʼzi iqtiboslar Eski Ahddagi parchadan biroz farq qiladi. Buning bir nechta sababi boʻlishi mumkin. Birinchidan, Yangi Ahddagi parcha oʻzbek tiliga Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki Yangi Ahdning yunoncha matnidan tarjima qilingani sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda oyatlardagi farq ibroniy va yunon tillarining xususiyatlari va tarjima uslubiga bogʻliq, deb qaraladi. Ikkinchidan, Yangi Ahd mualliflari iqtibosni Eski Ahdning ibroniycha matnidan emas, balki yunon tilidagi qadimiy tarjimasidan[7] keltirgani sabab boʻlishi mumkin. Ayrim hollarda yunoncha tarjima mazmun jihatdan ibroniycha matndan biroz farq qiladi. Va nihoyat, Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtibosni soʻzma–soʻz keltirmay, kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatgan boʻlishlari ham mumkin.

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

BOB VA OYATLAR RAQAMLARI

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha kitoblar boblar va oyatlarga boʻlingan. Asl matnda boblar va oyatlar boʻlmagan, bular keyinchalik kotiblar tomonidan kitobxon tushunishi uchun, yordam tariqasida qoʻshilgan. Beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmasdan, faqat oyatlarga boʻlingan.

“Izohlar” va “Lugʻat” qismlarida Muqaddas Kitobning koʻplab oyatlari manzillari berilgan. Oyat manzili quyidagicha belgilangan: kitob nomi, bob raqami, ikki nuqta (:) va oyat raqami. Masalan, “Yuhanno 3:16” Havoriy Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabarning uchinchi bobi oʻn oltinchi oyatiga ishora qiladi. Bob haqida soʻz ketganda esa faqat kitob nomi, bob raqami va “–bob” soʻzi yozildi (masalan, Hakamlar 18–bob). Muqaddas Kitob tarkibidagi boblarga boʻlinmagan beshta qisqa kitobning faqat oyat raqamlari berildi, xolos. Masalan, “2 Yuhanno 6” Havoriy Yuhannoning ikkinchi maktubi oltinchi oyatiga ishora qiladi. Agar ikkita oyat raqami oʻrtasiga chiziqcha qoʻyilgan boʻlsa (masalan, 2:4-8), demak, har ikki oyat orasidagi barcha oyatlar nazarda tutilgan boʻladi.

Ayrim oʻrinlarda matn oʻzbek tilida ravon oʻqilishini, tushunarli boʻlishini va voqealar izchilligini taʼminlash maqsadida bir nechta oyat, asosan ikki yoki uchta oyat birlashtirilgan. Buning natijasida oyatlar tartibi oʻzgargan, yaʼni keyinda turgan oyat bir–ikki oyatdan oldinga oʻtkazilgan. Misol uchun, Ibtido 2:2-3 ga va Hizqiyol 1:1-3 ga qarang.

Muqaddas Kitob matnini raqamlashning bir nechta anʼanasi mavjud. Shu bois Muqaddas Kitobdagi boblarning va oyatlarning raqamlanishi hamma tarjimalarda ham bir–biriga aynan mos tushavermaydi. Buni ayniqsa Zabur kitobida yaqqol koʻrishimiz mumkin. Misol uchun, oʻzbek va rus tillaridagi 39 oyatdan iborat 9–sano inglizcha tarjimada 9-10–sanolarni tashkil qiladi. Oʻzbekcha tarjimada mazkur mintaqada qoʻllaniladigan usuldan foydalanildi.

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

BOSH HARFLARNING QOʻLLANISHIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Oʻzbekcha tarjimada biron odamning qaysi yurt, shahar yoki qishloqdan ekanini bildiruvchi “lik” qoʻshimchasi ishlatilgan barcha otlar bosh harf bilan yozildi (masalan, Kanʼonlik, Moʻablik). Oʻzbek tilining grammatik qoidalariga koʻra, bu soʻzlar oʻzbek tilida kichik harf bilan yoziladi. Ammo oʻzbek kitobxoniga Muqaddas Kitobdagi notanish joylarning nomlari toʻliq tushunarli boʻlishi uchun, mazkur tarjimada ular bosh harf bilan yozildi.

Muqaddas Kitobning boshqa tillarga qilingan tarjimalarida boʻlgani singari, mazkur nashrda ham Xudoni, Iso Masihni va Xudoning Ruhini bildiradigan hamma soʻzlar va olmoshlar bosh harf bilan yozildi. Muqaddas Kitobda qoʻllangan muayyan maxsus terminlar va soʻzlar ham bosh harf bilan yozildi (masalan, Muqaddas chodir, Maʼbad, Ahd sandigʻi, Xudoning Shohligi, Xushxabar).

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

ISMLAR VA JOY NOMLARINING YOZILISHI

Mazkur tarjimadagi ismlar va joy nomlari asl matndan olingan boʻlib, oʻzbek tilida talaffuz qilinishi osonroq boʻlishi uchun biroz soddalashtirilgan. Oʻzbek kitobxoniga boshqa tarixiy va adabiy manbalardan maʼlum boʻlgan ismlar va joy nomlari bundan mustasnodir (masalan, Ibrohim, Yusuf, Muso, Dovud, Sulaymon, Iso Masih, Misr, Quddus va boshqalar). Ayrim ibroniycha va yunoncha ismlarning hamda joy nomlarining talaffuzi oʻzbekchadagi yoki ruschadagi soʻzlarga ohangdosh boʻlgani bois, kitobxon notoʻgʻri tasavvurga bormasin deb, ularning shakli biroz oʻzgartirildi. Misol uchun, ibroniycha matndagi Orom yurti oʻzbek tiliga Oram yurti deb tarjima qilindi, Ezra kitobidagi Mordaxay degan ism esa oʻzbekchada Mardoxay deb yozildi, chunki bu ismning birinchi qismi rus tilida “morda”, yaʼni “xunuk yuz” degan maʼnoni anglatadi.

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

KOʻCHIRMA GAPDA TINISH BELGILARIGA OID TUSHUNTIRISHLAR

Mazkur tarjimada dialogdagi koʻchirma gaplar tire bilan ajratildi. Soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi. Soʻzlovchining gapi ancha uzun boʻlganda, ayniqsa, bir abzatsdan oshganda, koʻchirma gap qoʻshtirnoqqa (“…”) olindi. Baʼzan koʻchirma gap bir nechta parchani, hatto bir nechta bobni qamragani bois, baʼzi sarlavhalar va bob raqamlari koʻchirma gap tarkibiga kirib qolgan. Bunday hollarda, koʻchirma gap qanchalar uzun boʻlmasin, qoʻshtirnoq koʻchirma gapning boshida ochilib, oxirida yopildi (misol uchun, Ayub 23:1-24:25 ga qarang).

Muqaddas Kitobning ayrim parchalari nihoyatda murakkab boʻlib, koʻchirma gapning ichida koʻchirma gap kelgan holatlar bor. Bunday holat, ayniqsa, paygʻambarlar bitiklarida koʻp uchraydi. Bunday parchalarni zamonaviy punktuatsiya qoidalari bilan belgilash qiyinchilik keltirib chiqarishi tabiiy. Shu bois, mazkur tarjimada quyidagi qoidalar qoʻllanildi:

Koʻchirma gap “…” bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap «…» bilan ajratildi.

Koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tarkibida yana koʻchirma gap kelganda ‘…’ bilan ajratildi.

Baʼzan soʻzlovchining gapi bir abzatsdan uzun boʻlmasa, koʻchirma gap ichidagi koʻchirma gap tire (—) bilan ajratildi. Bunday holda soʻzlovchining gapi abzats oxirida tugaydi.

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Institut perevoda Biblii; Informatsiyu o litsenzii etogo izdaniya mojno nayti zdes: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Institut perevoda Biblii

Institut perevoda Biblii, 101000 Moskva, Glavpochtamt, a/ya 360

ibt_inform@ibt.org.ru

Pravila ispolzovaniya tekstov bibleyskix perevodov IPB: https://ibt.org.ru/ru/rules

Kirish

Kirish

KITOBLARNING NOMLARI

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOBGA KIRISH

Muqaddas Kitob jami 66 ta muqaddas bitikdan iborat boʻlib, bu bitiklar “kitoblar” deb yuritiladi. Shu sababdan mazkur Muqaddas Kitob koʻp tillarda “Bibliya” deb nomlanadi. Bu nom yunoncha boʻlib, “oʻrama qogʻozlar”, yaʼni “kitoblar” maʼnosini ifodalaydi. Ushbu 66 ta kitob taxminan 1500 yil mobaynida 40 nafar muallif tomonidan yozilgan. Mazkur kitoblar turli adabiy janrlardan, chunonchi, tarixiy voqea, nasabnoma, sheʼr, hamdu sano, marsiya, bashorat, tanbehu nasihat, hikmatlar va maktublardan iborat.

KITOBLARNING NOMLARI

KITOBLARNING NOMLARI

Muqaddas Kitob tarkibidagi ayrim kitoblar oʻsha kitobni yozgan muallifning ismi bilan yoki uning aksariyat qismini yozgan odamning nomi bilan atalgan. Birinchisiga “Xabaqquq paygʻambarning kitobi”, ikkinchisiga “Sulaymon paygʻambarning hikmatlari” misol boʻla oladi.

Baʼzi kitoblar bosh qahramonning ismi bilan nomlangan. Misol uchun, “Rut kitobi” va “Ayub paygʻambar kitobi”.

Yangi Ahd tarkibidagi aksariyat kitoblar aslida maktublar boʻlib, maʼlum bir kishiga yoki bir guruh odamlarga yozilgan. Bunday hollarda maktub muallifning nomi bilan yoki maktub yoʻllangan guruhning yoxud kishining nomi bilan ataladi. Masalan, “Yoqubning maktubi”, “Pavlusning Rimliklarga maktubi”, “Pavlusning Filimoʻnga maktubi”.

Muqaddas Kitobdagi 66 kitobdan baʼzilari bu qoidalardan mustasno tarzda nomlangan. Ularning nomlanishi sabablari oʻsha kitoblarning kirish qismlarida tushuntirilgan (misol uchun, Chiqish kitobi).

Baʼzi kitoblar bir xil nomlangan boʻlib, ular faqat raqamlariga koʻra farq qiladi. Raqam kitob nomining qisqartirilgan variantidan oldin qoʻyiladi. Masalan, “4 Shohlar” qadimgi Isroilda hukmronlik qilgan shohlar haqidagi toʻrtinchi kitobni, “1 Yuhanno” havoriy Yuhanno yozgan birinchi maktubni bildiradi.

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

KITOBLARNING JOYLASHISH TARTIBI

Muqaddas Kitob tarkibidagi 66 ta kitob xronologik tarzda joylashmagan. Bu kitoblarni tartibga solishning bir nechta anʼanasi mavjud. Oʻzbekcha tarjima mazkur mintaqada qoʻllanilgan tartibga rioya qilgan.

Iso Masih yashagan davrdan oldin yozilgan kitoblar “Eski Ahd” deb, U yashagandan keyin yozilgan kitoblar “Yangi Ahd” deb ajratiladi. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan. Yangi Ahdning asosiy mavzusi Iso Oʻzini qurbon qilgani va buning natijasida dunyoni Xudo bilan yarashtirganidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi. Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi. Shu sababga koʻra, Muqaddas Kitob ikki qismga boʻlinib, “Eski Ahd” va “Yangi Ahd” deb ataladi.

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

ESKI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Eski Ahd 39 ta kitobdan iborat boʻlib, bu kitoblar miloddan oldingi oʻn beshinchi va beshinchi asrlar oraligʻida yozilgan. Bu kitoblarning qariyb hammasi qadimgi ibroniy tilida yozilgan. Faqatgina Ezra va Doniyor kitoblaridagi ayrim parchalar oramiy tilida yozilgan, xolos.

Tavrot

Eski Ahdning dastlabki beshta kitobi (Ibtido kitobidan Qonunlar kitobigacha) Muso paygʻambar tomonidan yozilgan. Bu majmua oʻzbek tilida “Tavrot” deb ataladi. Ibtido kitobi Xudo olamni va ilk odamlarni — Odam Ato bilan Momo Havoni yaratgani haqidagi voqealar bilan boshlanadi. Soʻng insoniyat gunoh qilgani va Nuh paygʻambar davrida Xudo butun yer yuziga toʻfon yuborib, odamzodga jazo bergani haqida bayon qilinadi. Kitob davomida hikoya qilinishicha, Xudo Ibrohim paygʻambarni daʼvat qiladi, uni Kanʼon yurtiga boshlab boradi. Ibrohim befarzand boʻlishiga qaramay, Xudo uni buyuk xalqning otasi qilishga vaʼda berib, butun yer yuzidagi xalqlar u orqali baraka topishini aytadi. Xudo Oʻz vaʼdasini bajargani Ibrohimning oʻgʻli Isʼhoq, nabirasi Yoqub va chevarasi Yusuf haqidagi hikoyalardan koʻrishimiz mumkin. Xudo Yusuf orqali Yoqubni va uning xonadonini Kanʼon yurtidagi qahatchilikdan asrab, Misrga olib boradi. U yerda Ibrohimning avlodi nihoyatda koʻpayib, Isroil xalqi degan nom bilan taniladi. Isroil xalqi Misrda 400 yil qolib ketadi.

Tavrotning ikkinchi kitobi “Chiqish” deb nomlangan boʻlib, Yoqub naslining oʻn ikki qabilasi, yaʼni Isroil xalqi Misrda qullik zulmidan azob chekayotgani haqidagi hikoya bilan boshlanadi. Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqini moʻjizalar orqali ozod qilib, Misrdan olib chiqadi. Bu voqea taxminan miloddan oldingi 1440 yilda yuz bergan edi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahroda qirq yil davomida boshidan kechirgan voqealar Tavrotning qolgan uchta kitobida — “Levilar”, “Sahroda” va “Qonunlar”da hikoya qilingan. Oʻsha davrda Xudo Muso paygʻambar orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzadi. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil bayon qilingan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb alohida vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi.

Isroil xalqi tarixi

Muqaddas Kitob tarkibida Tavrot kitoblaridan keyin oʻrin olgan 12 ta kitob (Yoshua kitobidan Ester kitobigacha) Isroil xalqi tarixining taxminan 1000 yillik davrini qamrab oladi. Bu davrda Isroil xalqi Kanʼon yurtini zabt etib, oʻsha yerlarga oʻrnashadi. Taxminan 350 yil davomida Isroil xalqining oʻn ikki qabilasini Xudo tomonidan tayinlangan hakamlar boshqaradi. Hakamlar davridan keyin Isroil xalqining oʻn ikki qabilasi Isroil shohligini barpo qilib, Shoulni shoh qilib taxtga oʻtirgʻizadi. Dovud Isroilning ikkinchi shohi boʻladi. Dovud vafot etgandan keyin uning oʻgʻli Sulaymon taxtga chiqib, Quddusda Xudoga atab Maʼbad quradi. Sulaymonning oʻgʻli Raxabom hukmronligi davrida Isroil shohligi ikkiga boʻlinib, shimolda Isroil shohligi va janubda Yahudo shohligi paydo boʻladi. Ikkala shohlikning aholisi va hukmdorlari oldiga Xudo Oʻz paygʻambarlarini yuboradi. Ular aholini, butlarga sigʻinmanglar, Xudoga yuz buringlar, Uning amrlarini bajaringlar, deb undaydi. Ammo xalq paygʻambarlarning gaplariga quloq solmaydi. Oqibatda Xudo ikkala shohlik aholisini itoatsizligi uchun jazolab, dushmanlar qoʻliga topshiradi. Dushmanlar Isroil va Yahudo xalqlarini asirlikka olib ketadi. Oradan ancha yillar oʻtgandan keyin, Yahudo shohligidan surgun qilingan ayrim odamlar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni va shahar devorini qayta quradilar. Xalqning aksariyat qismi esa surgunda yashab qolaveradi. Ulardan baʼzilari oʻzlari surgun boʻlgan davlatlarda yuqori martabalarni egallaydilar.

Donishmandlik kitoblari

Navbatdagi beshta kitob (Ayub kitobidan “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobigacha) “donishmandlik kitoblari” deb ataladi. Ayub kitobi zamirida barcha zamonlarda dolzarb boʻlgan quyidagicha savol yotadi: “Nima uchun Xudo solih kishilarning bu hayotda azob tortishlariga yoʻl qoʻyadi?” Zabur kitobi sanolardan tashkil topgan boʻlib, dastlab bu sheʼrlar kuyga solingan va Xudoga hamdu sano, madhiya qoʻshiqlari tarzida musiqa asboblari joʻrligida ijro etilgan. Hikmatlar kitobi maqol, matallar shaklidagi axloqiy va diniy taʼlimotlardan iborat. Voiz kitobi inson hayotining maqsadi va mohiyati haqida chuqur oʻylagan donishmand Voizning fikrlaridan iborat. “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” kitobi sevgi haqidagi sheʼrlar toʻplamidir.

Paygʻambarlar

Eski Ahdning soʻnggi 17 ta kitobi (Ishayo kitobidan Malaki kitobigacha) asosan paygʻambarlarning xabarlari va bashoratlaridan tashkil topgan. Bu paygʻambarlar miloddan oldingi 850-400 yillar oraligʻida faoliyat koʻrsatganlar. Bu davrlarda Isroil va Yahudo shohliklari alohida–alohida mustaqil davlat boʻlgan, ikkala shohlik aholisi surgun qilingan va Yahudo xalqidan baʼzilari ona yurtiga qaytib kelgan edi. Paygʻambarlar xalqni gunohlari uchun tavba qilishga, butlarga sajda qilmaslikka, Xudoga yuz burishga, Uning amrlarini bajarishga, solih hayot kechirishga undaganlar. Paygʻambarlar kelajak haqida koʻp bashoratlar qilganlar. Koʻpincha bu bashoratlarda ramziy obrazlardan foydalanilgan va ular sheʼriy uslubda yozilgan. Mazkur paygʻambarlar orasida oʻzbek kitobxonlariga yaxshi tanish boʻlgan Doniyor ham bor.

Ishayo, Yeremiyo, Hizqiyol va Doniyor paygʻambarlarning bitiklari “Katta paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi, chunki ularning bitiklari boshqa paygʻambarlarnikiga qaraganda ancha katta. Qolgan oʻn ikkita paygʻambarning bitiklari qisqa boʻlgani bois, ular “Kichik paygʻambarlar” degan nom bilan yuritiladi. Bu bitiklar kotiblar tomonidan bir oʻrama qogʻozga koʻchirilgan.

Paygʻambarlar kitoblari xronologik tarzda joylashmagan. Qaysi paygʻambar qachon faoliyat koʻrsatgani haqida maʼlumot olish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Eski Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

YANGI AHD KITOBLARINING QISQACHA TAVSIFI

Yangi Ahd 27 ta kitobdan tashkil topgan boʻlib, bu kitoblar Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan[8] keyin, milodiy birinchi asrda yozilgan. Bu kitoblar toʻplami oʻzbek tilida “Injil” deb ham yuritiladi. Yangi Ahdda bayon qilingan barcha voqealar Rim imperiyasi hududida sodir boʻlgan edi.

Yangi Ahd kitoblari qadimiy yunon tilida yozilgan. Matnda yunon harflari bilan yozilgan baʼzi oramiycha soʻzlar va iboralar ham bor, chunki Yaqin Sharq mintaqasida oramiy tili keng qoʻllangan edi. Yangi Ahddagi koʻplab dialoglar aslida oramiy tilida boʻlgan edi.

Xushxabarlar

Yangi Ahdning dastlabki toʻrtta kitobi (Matto kitobidan Yuhanno kitobigacha) Iso Masihning tugʻilishi, hayoti, taʼlimoti, oʻlimi va tirilishi haqidagi voqealardan iborat. Iso Masih Oʻzi keltirgan xabarni “Xushxabar” deb ataydi, shu boisdan ham dastlabki toʻrtta kitob “Xushxabarlar” degan nom bilan yuritilgan. Bu Xushxabarlarni Iso Masihni shaxsan tanigan odamlar yoki ularning guvohligini bevosita eshitgan boshqa mualliflar yozganlar. Toʻrtala kitob uslub jihatdan va ayrim maʼlumotlarga koʻra bir–biridan farq qiladi, ayniqsa, Yuhanno bayon etgan Xushxabar boshqa Xushxabarlardan alohida ajralib turadi. Bu farqlar muallif kitobni qay maqsadda va kimga atab yozganiga bogʻliq. Bu kitoblar yaxlit holda Iso Masih haqida toʻliqroq maʼlumot berib, Uning hayotini bitta kitobda yozilgandan koʻra koʻproq yoritadi.

Ilk masihiylar jamoatining tarixi

Navbatdagi kitob “Havoriylarning faoliyati” deb nomlangan boʻlib, unda Iso Masih osmonga koʻtarilib ketgandan keyin, dastlabki yillarda shogirdlarning olib borgan faoliyati tasvirlanadi. Isoning bu shogirdlari va ilk jamoat yetakchilaridan baʼzilari “havoriy”[9] degan nom bilan tanilganlar. Kitobda Iso Masih haqidagi Xushxabar Quddusdan butun Rim imperiyasiga yoyilgani haqida hikoya qilinadi. Shu mavzu bilan bogʻliq holda kitobning aksariyat qismida havoriy Pavlusning safarlari bayon qilinadi. Kitobda bayon qilinishicha, Pavlus Rim imperiyasiga qarashli koʻp shaharlarga borib, yahudiy va gʻayriyahudiylarga Masih haqida vaʼz qilgan va hatto imperiya poytaxti Rimga ham yetib borib, u yerda koʻpchilikka Xushxabar aytgan. Pavlus Rimdagi uy qamogʻida ekani haqidagi maʼlumot kitobga yakun yasaydi.

Maktublar

Havoriylar kitobidan keyin 21 ta maktub keladi. Bu maktublarni Iso Masihning baʼzi havoriylari Uning izdoshlariga yozib, imonda oʻsish, solih hayot kechirish borasida nasihatlar berganlar. Mazkur maktublarning aksariyat qismi turli joylarda istiqomat qiluvchi imonlilar guruhlariga yozilgan, faqat toʻrtta maktub muayyan shaxslarga yoʻllangan.

Odatda ushbu maktublar ikki guruhga boʻlingan: 1) Pavlus yozgan maktublar, 2) Boshqa havoriylar yozgan maktublar. Mazkur mintaqada koʻp ishlatiladigan boshqa tarjimalardagi kabi, oʻzbekcha tarjimada ham boshqa havoriylar yozgan maktublar Pavlusning maktublaridan oldin kelgan. Ibroniylarga maktub Pavlusning maktublari qatorida joylashtirilgan, ammo bu maktubning muallifi aniq emas va bu haqda olimlar hanuzgacha munozara qilmoqdalar.

Maktublar xronologik tartibda joylashmagan. Yangi Ahddagi xronologik tartib haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur nashrga ilova qilingan “Jadvallar” boʻlimida berilgan “Yangi Ahd xronologiyasi jadvali” qismiga qarang.

Apokaliptik janrdagi kitob

Yangi Ahd Vahiy kitobi bilan yakunlanadi. Bu kitob Yangi Ahd tarkibidagi barcha kitoblardan keyin yozilgan, deb taxmin qilinadi. Ushbu kitob majoziy obrazlarga nihoyatda boy boʻlib, unda Xudoning kelajakda dushmanlar ustidan gʻalaba qozonishi va Xudoning abadiy shohligi barqaror boʻlishi haqida hikoya qilinadi.

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

MUQADDAS KITOB — YAXLIT BIR ASAR

Shuni tushunib olish muhimki, Yangi Ahdda Xudo ayon qilgan haqiqat Eski Ahddagi haqiqatni bekor qilmaydi. Aksincha, Eski Ahd haqiqati Yangi Ahd haqiqati uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Yangi Ahd, oʻz navbatida, Eski Ahddagi gʻoyalarni toʻldiradi. Iso Masih Eski Ahdni mukammal bilgan edi, shu bois odamlarga taʼlim berganda Eski Ahddan koʻplab iqtiboslar keltirgan. Iso shunday degan: “Meni, Tavrot yoki paygʻambarlarning bitiklarini bekor qilgani kelgan, deb oʻylamanglar. Men bekor qilgani emas, balki bajo keltirgani keldim” (Matto 5:17). Yangi Ahd mualliflari ham oʻz kitoblarida Eski Ahddan koʻp foydalanib, baʼzan undan iqtibos keltirganlar, baʼzan esa undagi gaplarni oʻz soʻzlari bilan yozganlar.

Shunisi diqqatga sazovorki, Muqaddas Kitob tarkibidagi barcha bitiklar turli janrlarda, har xil vaziyatda va turli davrlarda yashagan mualliflar tomonidan yozilganiga qaramay, hammasi birgalikda ajoyib uygʻunlikni namoyon qiladi. Xudoning kimligiyu Uning qanday ish yuritishi, odamzodning feʼl–atvori, xatti–harakati haqidagi gʻoyalar, markaziy mavzu boʻlgan Xudo bilan insoniyatning yarashuvi haqidagi xabar Muqaddas Kitobda izchil yoritilgan. Yarashuv haqidagi bu xabar, asosan, hikoyalar orqali, yaʼni odamlar bilan Yaratuvchi Xudo oʻrtasidagi munosabatga oid voqealar orqali yetkaziladi. Muqaddas Kitob mualliflari voqealarni samimiy ravishda, odamlarning gunohlarini yashirmagan holda roʻy–rost bayon qiladilar. Har bir inson haqidagi hikoya Xudo haqidagi katta hikoyaning bir qismini tashkil etadi. Muqaddas Kitobda bayon qilingan voqealardan shuni anglashimiz mumkinki, dunyo yaratilgandan beri, Xudo har bir odamni Oʻziga chorlab kelmoqda.

Asrlar davomida imonli odamlar ushbu kitoblarni Xudo tomonidan yuborilgan muqaddas bitiklar deb bilganlar. Darhaqiqat, Muqaddas Kitobda bu borada shunday yozilgan: “Muqaddas bitiklarning hammasi ilohiy ilhom bilan yozilgan” (2 Timoʻtiy 3:16), “Muqaddas bitiklardagi bashoratlarning hech biri paygʻambarlarning shaxsiy talqini emas. Hech bir haqiqiy paygʻambar oʻzining insoniy xohishi bilan bashorat qilgan emas. Bu paygʻambarlar Muqaddas Ruh tomonidan boshqarilib, Xudoning soʻzlarini gapirganlar” (2 Butrus 1:20-21). Muqaddas Kitobni oʻqigan insonlar haqiqatni qidirganlarida, qaysi zamonda yashashlaridan qatʼi nazar, Muqaddas bitiklarning qudrati va hokimiyatidan voqif boʻlganlar. Zero, Muqaddas Kitobda shunday yozilgan: “Mening soʻzim olovday kuydiradi. Qoyani yoradigan bolgʻaday zarba beradi” (Yeremiyo 23:29), “Xudoning kalomi jonli va taʼsirli, har qanday dudama qilichdan oʻtkirroqdir. U jon bilan ruhni, boʻgʻinlar bilan ilikni ajratgudek suqilib kiradi. Xudoning kalomi xayolu yurakning niyatlarini fosh etadi” (Ibroniylar 4:12).

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MUQADDAS KITOBGA KIRISH boʻlimiga qarang.

[2] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi kitobning nomi, bobi va oyati (misol uchun, Yuhanno 3:16). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[3] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

[4] Yaʼni Muqaddas Kitob tarkibidagi bir kitob. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun mazkur boʻlimning BOB VA OYATLAR RAQAMLARI qismiga qarang.

[5] yaʼni oxirzamonga oid bashoratlar va vahiylar

[6] Muallif yoki soʻzlovchi boshqa bir matndan keltirgan parcha, gap yoki ibora.

[7] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

[8] taxminan milodiy 30 yil

[9] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi HAVORIY soʻziga qarang.

ESKI AHD

ESKI AHD

Ibtido

Chiqish

Levilar

Sahroda

Qonunlar

Yoshua

Hakamlar

Rut

1 Shohlar

2 Shohlar

3 Shohlar

4 Shohlar

1 Solnomalar

2 Solnomalar

Ezra

Naximiyo

Ester

Ayub

Zabur

Hikmatlar

Voiz

Qoʻshiq

Ishayo

Yeremiyo

Marsiya

Hizqiyol

Doniyor

Xoʻsheya

Yoʻel

Amos

Obodiyo

Yunus

Mixo

Noxum

Xabaqquq

Zafaniyo

Xaggey

Zakariyo

Malaki

Ibtido

Ibtido

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

Kirish

IBTIDO

(TAVROTNING BIRINCHI KITOBI)

Kirish

Ibtido kitobi Tavrotning birinchi kitobidir. Mazkur kitobda olamning yaratilishi, inson zotining paydo boʻlishi, Isroil xalqining kelib chiqishi toʻgʻrisida soʻz yuritiladi. Butun borliqni, yer yuzidagi jamiki xalqlaru shohliklarni, insoniyat tarixini yagona Xudo boshqarishiga kitobda alohida urgʻu beriladi.

Ibtido kitobining birinchi qismida (1-11–boblar) olam va insoniyatning Ibrohim paygʻambargacha boʻlgan davri hikoya qilinadi. Xudo hamma narsani juda ajoyib qilib yaratgan edi, lekin ilk yaratilgan ikki inson — Odam Ato bilan Momo Havo Xudoga itoat etmadilar. Ularning itoatsizligi tufayli dunyoga gunoh kirib keldi. Insonlar shu qadar gunohga botib ketdilarki, Nuh paygʻambardan va uning oilasidan tashqari, jamiki insoniyatni qirib tashlash uchun Xudo yer yuziga toʻfon yuborishga qaror qildi. Nuh va uning oilasi Xudoga itoat etardi, shuning uchun Xudo Nuhga: “Oʻzingni, oilangni, hayvonlar va qushlarning har bir turini saqlab qolish uchun katta kema yasa”, deb amr etdi. Toʻfondan keyin odamzod yana yer yuzi boʻylab yoyildi. Lekin ularning koʻpchiligi yana Xudoga itoat etmay qoʻydi.

Ibtido kitobining qolgan qismi (12-50–boblar) Ibrohim va uning xonadoni tarixiga oid voqealarni qamrab oladi. Xudo Ibrohim xonadonini, Oʻzimning xalqim qilaman, deb tanlab oladi. Ibrohim va uning xotini Sora befarzand edilar, lekin Xudo ularga farzand vaʼda qilib, oʻsha farzand orqali jamiki xalqlarga baraka berishini aytadi.

Xudoning amri bilan Ibrohim va Sora oʻzlarining ona yurtini tark etib, Kanʼon yurtiga koʻchib boradilar. Xudo bu yurtni ularning nasliga berishni vaʼda qilgan edi. Ibrohim bilan Sora ancha keksayib qolganlarida, Xudo Oʻz vaʼdasini bajarib, ularga oʻgʻil ato etadi, ular oʻgʻlining ismini Isʼhoq qoʻyadilar. Isʼhoq ikki oʻgʻil koʻradi, oʻgʻillariga Yoqub va Esov deb ism qoʻyadi. Yoqub oʻn ikki oʻgʻil koʻradi. Ular Isroilning oʻn ikki qabilasiga asos soladilar.

Kitobning oxirida Yoqubning oʻgʻli Yusuf haqida hikoya qilinadi. Yusufning aka–ukalari uni Ismoiliy savdogarlariga qul qilib sotib yuborishadi. Lekin vaqti kelib, Yusuf Misr hokimi boʻladi. Shu orqali u qahatchilik davrida Misr xalqini va otasi Yoqubning butun xonadonini qutqarib qoladi. Mazkur kitobning mohiyati shundan iboratki, Xudo insoniyat taqdirini boshqaradi, yuz berayotgan hamma hodisalarni nazorat qiladi, hatto insonning yomon niyatiyu qabih ishlarini Oʻzining ezgu rejasini amalga oshirish uchun ishlatadi. Misr yurtida Yusuf aka–ukalariga shunday deydi: “Sizlar menga ravo koʻrgan yomonlikni Xudo yaxshilikka ishlatdi. Son–sanoqsiz odamlarni saqlab qolish uchun U meni shu yerga olib keldi.” (Ibtido 50:20)

1–BOB

Dunyo yaratilishining tarixi

1¹Xudo azalda osmon bilan yerni yaratdi*⁺. ²Yer shaklsiz va boʻm–boʻsh boʻlib, tubsiz dengizlar ustini zulmat qoplagan edi. Xudoning Ruhi suvlar uzra yurardi*.

³Xudo: “Yorugʻlik boʻlsin”, deb amr bergan edi, yorugʻlik paydo boʻldi. ⁴Xudo yorugʻlikning ajoyib ekanini koʻrib, yorugʻlikni qorongʻilikdan ajratdi. ⁵Xudo yorugʻlikni kunduz, qorongʻilikni tun deb atadi. Kech kirib, tong otdi*. Birinchi kun oʻtdi.

⁶Soʻng Xudo: “Suvlarni bir–biridan ajratib turadigan gumbaz paydo boʻlsin”, deb amr qildi. ⁷Shunday ham boʻldi: Xudo gumbazni yaratib, gumbazning ostidagi suvlardan gumbaz ustidagi suvlarni ajratdi*. ⁸Xudo gumbazga osmon deb nom berdi. Kech kirib, tong otdi. Ikkinchi kun oʻtdi.

⁹Keyin Xudo: “Osmon ostidagi suvlar bir joyga toʻplanib, quruq yer paydo boʻlsin”, deb amr qildi. Shunday ham boʻldi. ¹⁰Xudo quruqlikka yer deb nom berdi. Bir joyga yigʻilgan suvlarni esa dengizlar deb atadi. Xudo buning ajoyib ekanini koʻrdi.

¹¹Soʻngra Xudo shunday amr berdi: “Yerda oʻt–oʻlan koʻkarsin. Don beradigan har xil oʻsimliklar, danagi bor har xil mevali daraxtlar oʻssin.” Shunday ham boʻldi. ¹²Yerda oʻt–oʻlan koʻkardi, don beradigan har xil oʻsimliklar, danagi bor har xil mevali daraxtlar oʻsdi. Xudo bularning ham ajoyib ekanini koʻrdi. ¹³Kech kirib, tong otdi. Uchinchi kun oʻtdi.

¹⁴Keyin Xudo shunday amr qildi: “Kunduzni tundan ajratish uchun osmon gumbazida yoritqichlar paydo boʻlsin. Bular kunlarning, yillarning, nishonlanadigan bayramlarning* vaqtini koʻrsatsin. ¹⁵Bu yoritqichlar osmon gumbazida nur sochib, yerga yorugʻlik bersin.” Shunday ham boʻldi. ¹⁶Xudo ikkita katta yoritqichni — quyosh va oyni yaratdi: kunduzi nur sochib turishi uchun kattaroq yoritqich — quyoshni, tunda nur sochib turishi uchun kichikrogʻi — oyni yaratdi. Shuningdek, Xudo yulduzlarni ham yaratdi. ¹⁷⁻¹⁸Bu yoritqichlar yerga yorugʻlik bersin, kunduz va tun ustidan hukmronlik qilsin, yorugʻlikni qorongʻilikdan ajratib tursin deb, Xudo bularni osmon gumbaziga joylashtirdi. Xudo buning ajoyib ekanini koʻrdi. ¹⁹Kech kirib, tong otdi. Toʻrtinchi kun oʻtdi.

²⁰Keyin Xudo shunday amr berdi: “Suv har xil tirik jonivorlar bilan toʻlib–toshsin, qushlar paydo boʻlib, havoda parvoz qilsin.” ²¹Shunday qilib, Xudo bahaybat dengiz maxluqlarini va suvda suzuvchi turli–tuman jonivorlarni, har turli qushlarni yaratdi. Xudo buning ham ajoyib ekanini koʻrdi. ²²Shunda Xudo bularning hammasiga marhamat qilib dedi: “Baliqlar va qushlar serpusht boʻlib, koʻpaysin. Dengizlar baliqlar bilan toʻlib–toshsin, yer uzra qushlar koʻpaysin.” ²³Kech kirib, tong otdi. Beshinchi kun oʻtdi.

²⁴Soʻngra Xudo: “Yer turli–tuman jonzotlarni — chorvani, sudralib yuruvchi jonivorlarni*, har turli yovvoyi hayvonlarni paydo qilsin”, deb amr berdi. Shunday ham boʻldi. ²⁵Xudo har turli yovvoyi hayvonlarni, chorvaning har xil turlarini, yer yuzida sudralib yuruvchi jonivorlarning va hasharotlarning har xil turlarini yaratdi. Xudo buning ajoyib ekanini koʻrdi.

²⁶Keyin Xudo shunday dedi: “Endi inson zotini yarataylik, ular Oʻz suratimizday, Oʻzimizga oʻxshagan boʻlsin*. Inson zoti dengizdagi baliqlar ustidan, osmondagi qushlar, yer yuzidagi chorva hamda jamiki yovvoyi hayvonlar*, yerda sudralib yuruvchi har qanday jonivor va hasharotlar ustidan hukmronlik qilsin.” ²⁷Shunday qilib,

Xudo Oʻz suratiday qilib yaratdi inson zotini,

Erkagu ayol qilib yaratdi ularni⁺.

²⁸Xudo insonlarga marhamat qilib, aytdi: “Uvali–juvali boʻlinglar, yer yuzini toʻldirib, itoat ettiringlar, dengizdagi baliqlar ustidan, osmondagi qushlaru yer yuzida yashovchi har turli jonivorlar ustidan hukmronlik qilinglar.” ²⁹Xudo yana aytdi: “Mana, sizlarga butun yer yuzidagi har xil donli oʻsimliklarni va mevali daraxtlarni berdim. Sizlar bulardan yegulik uchun foydalanasizlar. ³⁰Yer yuzidagi jamiki tirik jonzotga — hamma hayvonlarga, hamma qushlarga yemish qilib koʻk oʻt–oʻlanni berdim.” Shunday ham boʻldi. ³¹Xudo Oʻzi yaratgan hamma narsaga nazar soldi. Bular juda ajoyib edi. Kech kirib, tong otdi. Oltinchi kun oʻtdi.

2–BOB

2¹Shunday qilib, osmon bilan yer hamda ulardagi jamiki narsalar yaratildi. ²⁻³Yettinchi kuni Xudo barcha yaratish ishlarini bitirib, dam oldi. Xudo yettinchi kuni hamma ishlaridan dam olgani uchun bu kunni muborak qildi, uni muqaddas deb boshqa kunlardan ajratdi.

⁴Osmon bilan yerning* yaratilishi ana shulardan iboratdir.

Adan bogʻi

Parvardigor Egamiz osmon bilan yerni yaratgan paytda ⁵yer yuzida na biron oʻt, na biron giyoh ungan edi. Chunki Parvardigor Egamiz hali yerga yomgʻir yogʻdirmagan, yerga ishlov beradigan biron kimsa yaratmagan edi. ⁶Lekin yer ostidan suv chiqib*, butun yer yuzini sugʻorardi. ⁷Shundan keyin Parvardigor Egamiz yerning tuprogʻidan odamni* yasadi va uning burun teshigidan puflab, jon ato etdi. Shunday qilib, odam tirik jon boʻldi⁺. ⁸Parvardigor Egamiz sharqda — Adan degan joyda bogʻ barpo qilib, Oʻzi yaratgan odamni oʻsha boqqa qoʻydi. ⁹Keyin Parvardigor Egamiz yerdan chiroyli, lazzatli meva beradigan har xil daraxtlarni oʻstirdi. Bogʻning oʻrtasida esa hayot daraxtini va yaxshilik bilan yomonlikni bilish daraxtini oʻstirdi⁺.

¹⁰Adandan bir daryo oqib kelib, bogʻni sugʻoradi va oʻsha yerda toʻrt irmoqqa boʻlinadi. ¹¹Birinchi irmoqning nomi Pishon boʻlib, butun Xavila yeri boʻylab oqadi. Bu joyda oltin bor⁺. ¹²Oʻsha yerning oltini juda ham tozadir. U yerda marvarid* va aqiq toshlar ham bor. ¹³Ikkinchi irmoqning nomi Gixoʻn boʻlib, butun Kush* yeri boʻylab oqadi. ¹⁴Uchinchi irmoqning nomi Dajla boʻlib, Ossuriya shahrining sharqidan oqib oʻtadi. Toʻrtinchi irmoqning nomi Furotdir⁺.

¹⁵Shunday qilib, Parvardigor Egamiz, bu odam boqqa ishlov bersin, parvarish qilsin deb, uni Adan bogʻiga joylashtirdi. ¹⁶Parvardigor Egamiz unga shunday amr qildi: “Sen bogʻdagi hamma daraxtning mevasidan bemalol yeyaver. ¹⁷Lekin yaxshilik va yomonlikni bilish daraxtining mevasidan yemaysan, undan yeyishing bilanoq, shubhasiz, oʻlasan.”

¹⁸Soʻngra Parvardigor Egamiz: “Odamning yolgʻiz boʻlishi yaxshi emas, unga munosib sherik yarataman”, dedi. ¹⁹Shunday qilib, U tuproqdan har xil hayvonlarni va har xil qushlarni yaratdi. “Bu jonivorlarni odam koʻrib qanaqa nom berarkin”, deya ularni odamning oldiga olib keldi. Odam har bir jonivor uchun nom tanladi. ²⁰Odam hamma chorvaga, qushlarga va yovvoyi hayvonlarga nom berdi. Lekin hamon odamga munosib sherik yoʻq edi. ²¹Shu boisdan Parvardigor Egamiz uni qattiq uxlatib qoʻydi. Odam uxlab yotganda, Xudo uning qovurgʻasidan bittasini olib, oʻrnini berkitib qoʻydi⁺. ²²Parvardigor Egamiz odamning qovurgʻasidan xotin kishini yaratdi va uni odamning oldiga olib keldi. ²³Shunda odam aytdi:

“Nihoyat, bu mening suyaklarimdan paydo boʻlgan suyakdir,

Mening etimdan yaralgan etdir.

U Xotin deb atalgay,

Chunki u erkakdan* yaratilgandir.”

²⁴Shuning uchun erkak kishi ota–onasidan boʻlak boʻlib, xotiniga bogʻlanib qoladi, ikkalasi bir tan boʻladilar⁺.

²⁵Odam bilan xotini qip–yalangʻoch yurardilar, bir–birlaridan uyalish hissini sezmasdilar.

3–BOB

Odam Ato va Momo Havo gunoh qiladi

3¹Parvardigor Egamiz hamma yovvoyi hayvonlarni ham yaratgan edi. Oʻsha hayvonlar orasida ancha ayyori ilon edi. Ilon xotindan:

— Haqiqatan ham Xudo, bogʻdagi bironta daraxtning mevasidan yemanglar, deb aytdimi? — deb soʻradi⁺.

²Xotin ilonga:

— Yoʻgʻ–e, biz bogʻdagi hamma daraxtlarning mevasidan yeyishimiz mumkin, — deb javob berdi. ³— Lekin Xudo, bogʻ oʻrtasidagi daraxtning mevasidan yemanglar ham, tegmanglar ham, aks holda, oʻlasizlar, deb aytgan⁺.

⁴Ilon esa xotinga:

— Yoʻq, oʻlmaysizlar, — dedi. ⁵— Chunki Xudo biladiki, sizlar bu mevalardan yesangiz, koʻzlaringiz ochilib, sizlar ham barcha yaxshi va yomon narsalarni biladigan boʻlib, Xudoga* oʻxshab qolasizlar.

⁶Xotin qarasaki, oʻsha daraxt koʻzga chiroyli koʻrinadi, mevalari juda yeyishli ekan. Xotin: “Qaniydi mevalar menga donolik ato qilsa”, deb orzu qildi. U daraxtning mevasidan olib yedi, keyin yonida turgan eriga ham berdi. Eri ham yedi⁺. ⁷Oʻsha zahoti ikkovining ham koʻzlari ochilib, ular yalangʻoch ekanliklarini angladilar, anjir barglarini sonlari atrofiga tizib, oʻzlariga yopinchiq yasadilar.

⁸Oqshom payti shabada esib turganda, odam va xotini bogʻda Parvardigor Egamizning yurganini bildilar. Ular Parvardigor Egamizning nazaridan qochib, bogʻdagi daraxtlar orasiga yashirindilar. ⁹Parvardigor Egamiz:

— Qayerdasan? — deb odamni chaqirdi. ¹⁰Odam:

— Men bogʻda yurganingni bildim–u, yalangʻoch boʻlganim uchun qoʻrqib, yashirindim, — dedi.

¹¹— Yalangʻoch ekaningni senga kim aytdi? — deb soʻradi Xudo. — Yoki Men, yemanglar, deb amr etgan daraxtning mevasidan yedingmi?

¹²Odam javob berdi:

— Oʻzing menga bergan xotin oʻsha daraxtning mevasidan menga berdi, men ham yedim.

¹³Shunda Parvardigor Egamiz xotinga:

— Bu nima qilganing? — dedi.

— Ilon meni aldadi, men mevadan yedim, — dedi xotin.

Xudo hukm qiladi

¹⁴Parvardigor Egamiz ilonga shunday dedi:

“Shu qilmishlaring uchun

Laʼnati boʻlgaysan barcha jonzotlar orasida

Va jamiki yovvoyi hayvonlar orasida.

Qorning bilan sudralib yurgaysan,

Umring boʻyi tuproq yegaysan.

¹⁵Dushmanlik paydo qilaman sen bilan xotin oʻrtasida,

Sening zoting bilan uning zoti orasida.

Uning zoti ezib tashlaydi sening boshingni,

Sen chaqib olasan uning tovonini.”⁺

¹⁶Xotinga esa shunday dedi:

“Homiladorligingda gʻoyat azob beraman,

Mashaqqat ila bola tugʻasan.

Ammo eringni qoʻmsayverasan,

Ering esa hokim boʻladi sening ustingdan.”⁺

¹⁷Parvardigor Egamiz odamga shunday dedi:

“Xotiningning gapiga kirganing uchun,

Men, yema, deb taqiqlagan mevani yeganing uchun

Sen tufayli yerni laʼnati qildim.

Butun umring boʻyi timdalab yerni,

Yerdan oʻtkazasan tirikchiligingni.

¹⁸Yerning hosili yemishing boʻlsa ham,

Yer sen uchun tikanlaru qushqoʻnmas* oʻstiradi.

¹⁹Sen tuproqdan yaralgansan,

To tuproqqa qaytguningga qadar,

Peshana tering bilan non yeysan.

Zero, sen tuproqdirsan

Va tuproqqa qaytasan.”⁺

²⁰Xotin jamiki insonlarning onasi boʻlgani uchun, Odam Ato* unga Momo Havo* deb ism berdi. ²¹Odam Ato va uning xotini uchun Parvardigor Egamiz teridan kiyim–kechak yasab, ularni kiyintirib qoʻydi.

Odam Ato va Momo Havo Adan bogʻidan quviladilar

²²Keyin Parvardigor Egamiz shunday dedi: “Mana, inson hamma narsani — yaxshilik va yomonlikni bilib, Bizga oʻxshab qoldi. Endi u qoʻlini uzatib, hayot daraxti mevasidan ham olmasin, mevani yeb, abadiy yashaydigan boʻlib qolmasin.”⁺ ²³Shu sababdan Parvardigor Egamiz Odam Atoni va Momo Havoni Adan bogʻidan chiqarib yubordi. U Odam Atoni yerning tuprogʻidan yasagan edi, unga endi oʻsha yerni ishlashga berdi. ²⁴U Odam Atoni haydab yuborgandan keyin, hayot daraxtiga boradigan yoʻlni qoʻriqlash uchun Adan bogʻining sharq tomoniga karublarni* va doimo aylanib turadigan alangali qilichni oʻrnatdi.

4–BOB

Qobil bilan Hobil

4¹Odam Ato xotini Momo Havoga yaqinlashgandan keyin, Momo Havo homilador boʻldi. Momo Havo oʻgʻil koʻrdi va: “Xudoning qudrati bilan oʻgʻilli boʻldim”, deb ismini Qobil* qoʻydi. ²Keyinroq Momo Havo ikkinchi oʻgʻlini tugʻdi va unga Hobil deb ism qoʻydi. Bolalar ulgʻayib, Hobil — qoʻychivon, Qobil — dehqon boʻldi. ³Vaqti kelib, Qobil yerning hosilidan Egamizga nazr olib keldi. ⁴Hobil ham suruvidagi birinchi tugʻilgan qoʻzilardan bittasini tanlab olib, soʻydi va qoʻzining yogʻli joylarini Egamizga nazr qilib olib keldi. Egamiz Hobilni va uning nazrini manzur koʻrdi, ⁵lekin Qobilning oʻzi ham, uning nazri ham maʼqul boʻlmadi. Qobil qattiq xafa boʻlib, qovogʻini soldi. ⁶Shunda Egamiz Qobilga dedi: “Nega xafa boʻlding? Nimaga qovogʻingni solding? ⁷Agar sen toʻgʻri ish qilsang, seni qabul qilmasmidim?!* Bilginki, yomon ish qilsang, eshigingda gunoh poylab turadi, sherga oʻxshab tashlanib, seni oʻlja qilmoqchi boʻladi. Gunoh sening ustingdan hukmron boʻlishni istaydi. Lekin sen gunohni magʻlub qilishing kerak.”⁺

⁸Qobil ukasi Hobilga: “Yur, dalaga boramiz”, deb taklif qildi*. Ular dalaga borganlarida, Qobil ukasiga tashlanib, uni oʻldirdi.

⁹Egamiz Qobildan:

— Ukang Hobil qayerda? — deb soʻradi.

— Bilmayman, nima, ukam qayerga borsa, men uning qadamini oʻlchab yurishim kerakmi?! — deb eʼtiroz bildirdi.

¹⁰Shunda Egamiz:

— Nima qilib qoʻyding?! — dedi. — Eshitib ol: ukangning qoni Menga yerdan faryod qilmoqda. ¹¹Ukangning qoni bilan yerni bulgʻaganing uchun endi laʼnati boʻlasan, yerga hech qachon ishlov berolmaysan. ¹²Yerga qanchalik jon kuydirib ishlov bermagin, yer sen uchun boshqa moʻl hosil yetishtirmas. Hozirdan boshlab sen yer yuzida doimo bir joydan boshqa joyga qochib, boshpanasiz, daydib yurasan.

¹³Qobil Egamizga:

— Jazoyim shunchalik ogʻirki, bir oʻzim koʻtara olmayman, — deb javob berdi. ¹⁴— Bugun Sen meni yerimdan haydading. Endi men Sendan uzoq boʻlib yashayman, yer yuzida sarson–sargardon boʻlib, qochib yuraman. Endi meni birortasi uchratib qolib, oʻldirib qoʻyishi mumkin.

¹⁵Shunda Egamiz:

— Yoʻq, hech kim seni oʻldirmaydi! — deb javob berdi Qobilga. — Kim seni oʻldirsa, undan yetti karra oʻch olaman.

Shunday qilib, Egamiz, Qobilni birov urib oʻldirib qoʻymasin deb, unga tamgʻa qoʻydi⁺. ¹⁶Soʻngra Qobil Egamizdan uzoqlashib ketdi va Adanning sharqidagi Nod* degan yerga oʻrnashdi.

Qobilning nasli

¹⁷Qobilning xotini homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻdi. Oʻgʻliga Xanoʻx deb ism qoʻydilar. Qobil bir shahar qurdi va shaharni oʻgʻlining ismi bilan Xanoʻx deb atadi. ¹⁸Xanoʻx bir oʻgʻil koʻrib, ismini Irod qoʻydi. Iroddan — Maxuvol, Maxuvoldan — Matushol, Matusholdan — Lamex degan oʻgʻillar tugʻildi. ¹⁹Lamex ikki xotin oldi. Bittasining ismi Oida, boshqasiniki Zilla edi. ²⁰Oida bir oʻgʻil koʻrib, ismini Yobol qoʻydi. Yobol chodirlarda yashaydigan choʻponlarning ota–bobosi boʻldi. ²¹Ukasining ismi Yuval edi. Yuval lira va nay chaluvchi sozandalarning ota–bobosi boʻldi. ²²Zilla ham bir oʻgʻil koʻrib, ismini Tuvalqobil qoʻydi. Tuvalqobil birinchi boʻlib bronza va temir asboblar yasagan edi. Tuvalqobilning Namax degan singlisi bor edi.

²³Lamex xotinlariga dedi:

“Oida va Zilla, menga quloq solinglar.

Ey xotinlarim! Gapimni eshitinglar!

Meni yaralagan odamni men oʻldirdim,

Meni urgan yosh yigitni nobud qildim.

²⁴Qobilni oʻldirgandan yetti karra oʻch olinsa,

Lamexni oʻldirgandan yetmish yetti karra oʻch olinar.”

Shis va Enoʻsh

²⁵Odam Ato bilan xotini yana bir oʻgʻil koʻrdilar. Momo Havo: “Qobil oʻldirgan Hobilning oʻrniga Xudo boshqa farzand berdi”, deb ismini Shis* qoʻydi. ²⁶Shis ulgʻayib, u ham bir oʻgʻil koʻrdi va ismini Enoʻsh qoʻydi. Oʻsha paytda odamlar endi Egamizga sajda qila boshlagan edilar.

5–BOB

Odam Atoning nasli

5¹Odam Atoning nasl–nasabi tarixi quyidagichadir:

Xudo inson zotini yaratganda, ularni Oʻziga oʻxshagan qilib yaratgan edi. ²Xudo insonlarni erkak va ayol qilib yaratdi. Xudo ularni yaratgandan keyin Inson deb nom qoʻyib, ularga baraka berdi⁺.

³Odam Ato 130 yoshida oʻgʻil koʻrgan edi*. Oʻgʻli otasining suratiday boʻlib, unga oʻxshagan edi. Odam Ato oʻgʻliga Shis deb ism qoʻygan edi⁺. ⁴Shis tugʻilgandan keyin, Odam Ato 800 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi. ⁵Odam Ato 930 yoshida olamdan oʻtdi.

⁶Shis 105 yoshida oʻgʻli Enoʻshni koʻrgan edi*. ⁷Enoʻsh tugʻilgandan keyin, Shis 807 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi. ⁸Shis 912 yoshida olamdan oʻtdi.

⁹Enoʻsh 90 yoshida oʻgʻli Xenanni koʻrdi. ¹⁰Xenan tugʻilgandan keyin, Enoʻsh 815 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi. ¹¹Enoʻsh 905 yoshida olamdan oʻtdi.

¹²Xenan 70 yoshida oʻgʻli Maxaliyolni koʻrdi. ¹³Maxaliyol tugʻilgandan keyin, Xenan 840 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi. ¹⁴Xenan 910 yoshida olamdan oʻtdi.

¹⁵Maxaliyol 65 yoshida oʻgʻli Yoredni koʻrdi. ¹⁶Yored tugʻilgandan keyin, Maxaliyol 830 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi. ¹⁷Maxaliyol 895 yoshida olamdan oʻtdi.

¹⁸Yored 162 yoshida oʻgʻli Xanoʻxni* koʻrdi. ¹⁹Xanoʻx tugʻilgandan keyin, Yored 800 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi. ²⁰Yored 962 yoshida olamdan oʻtdi.

²¹Xanoʻx 65 yoshida oʻgʻli Matushalohni koʻrdi. ²²Matushaloh tugʻilgandan keyin, Xanoʻx 300 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi. U umr boʻyi Xudoga hamroh boʻlib yashadi. ²³Xanoʻx 365 yil umr koʻrdi. ²⁴U butun umri davomida Xudoga hamroh boʻlib yashab, oxiri, gʻoyib boʻlib qoldi, chunki Xudo uni olib ketgan edi⁺.

²⁵Matushaloh 187 yoshida oʻgʻli Lamakni koʻrdi. ²⁶Lamak tugʻilgandan keyin, Matushaloh 782 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi. ²⁷Matushaloh 969 yoshida olamdan oʻtdi.

²⁸Lamak 182 yoshida bir oʻgʻil koʻrdi. ²⁹Lamak: “Egamiz bu yerni laʼnatlagan, endi yerga ishlov berganimizda, ogʻir ishlarimizni shu bola yengillashtirsin”, deb oʻgʻlining otini Nuh* qoʻydi⁺. ³⁰Nuh tugʻilgandan keyin, Lamak 595 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi. ³¹Lamak 777 yoshida olamdan oʻtdi.

³²Nuh 500 yoshdan oʻtgandan keyin Som, Xom va Yofas degan oʻgʻillarini koʻrdi.

6–BOB

Insoniyatning qabihligi

6¹Yer yuzida insonlar borgan sari koʻpaya boshladi. Qizlar ham tugʻilgan edi. ²Ilohiy zotlar*, bu qizlar* chiroyli ekan, deb yoqtirganlarini oʻzlariga xotin qilib olaverdilar⁺. ³Shunda Egamiz aytdi: “Men ato etgan Ruh* insonlar bilan abadiy qolmaydi*, chunki ular oʻladigan jonlardir*. Kelgusida ular 120 yil umr koʻrsin.”⁺ ⁴Oʻsha kunlarda, undan keyin ham bu olamda ulkan pahlavonlar* yashadi. Ilohiy zotlar bilan ayol zotidan* tugʻilgan bu pahlavonlar qadimgi davrning buyuk qahramonlari, mashhur jangchilari boʻlgan edilar⁺.

⁵Egamiz koʻrdiki, yer yuzida inson zoti qilayotgan qabihliklar juda ham koʻp ekan. Ularning koʻnglida faqat qabih niyat bor ekan⁺. ⁶Egamiz yer yuzida insonlarni yaratganidan pushaymon boʻldi, yurakdan afsuslandi⁺. ⁷Egamiz aytdi: “Oʻzim yaratgan inson zotini yer yuzidan qirib yuboraman. Men inson bilan birga hayvonlarni, sudralib yuruvchi jonivorlarni, hasharotlarni, qushlarni ham qiraman, ularni yaratganimdan pushaymon boʻlyapman.” ⁸Faqat Nuh Egamizning marhamatiga sazovor boʻlgan edi.

Nuh

⁹Nuhning nasl–nasabi tarixi quyidagichadir:

Oʻsha davrda yer yuzidagi solih, benuqson odam faqat Nuh boʻlib, Xudoga hamroh boʻlib yashardi⁺. ¹⁰Nuhning Som, Xom, Yofas degan uchta oʻgʻli bor edi.

¹¹Endilikda yer yuzi Xudoning oldida axloqsizlikka, zoʻravonlikka toʻlib–toshib ketgan edi. ¹²Xudo koʻrdiki, olam buzilib ketgan, yer yuzidagi jamiki insoniyat yoʻldan ozgan edi. ¹³Xudo Nuhga aytdi: “Men butun yer yuzidagi insonlarni qirib tashlashga qaror qildim. Chunki yer yuzi ularning dastidan zoʻravonlikka toʻlib–toshdi. Endi ularni butun yer bilan birga yoʻq qilmoqchiman. ¹⁴Qattiq yogʻochdan* oʻzingga kema yasa, kemaning ichida xonalar ham yasab, kemaning ichki va tashqi tomonini qora saqich bilan suvab chiq. ¹⁵Kemaning uzunligi 300 tirsak, kengligi 50 tirsak, balandligi 30 tirsak* boʻlsin. ¹⁶Kemaning tomini yasaganingda, tom bilan kemaning devori oraligʻida bir tirsak* ochiq joy qoldir*. Eshigini kemaning yon tomonidan yasa. Kemani uch qavatli qilib yasa. ¹⁷Men yer yuzini toʻfonga bostirib, tirik jonzotning hammasini qirib tashlayman. Yer yuzidagi jamiki mavjudot nobud boʻladi. ¹⁸Sen bilan esa Men ahd qilaman. Sen kema ichiga kirasan, sen bilan birga oʻgʻillaring, xotining, kelinlaring ham kiradi. ¹⁹Hayvonlarning har bir turidan bir juftdan — erkagi va urgʻochisidan kema ichiga oʻzing bilan olib kirasan, toki toʻfon paytida ular sen bilan birga tirik qolsin. ²⁰Qushlarning, hayvonlarning, sudralib yuruvchi jonivorlarning va hasharotlarning har bir turidan juft–juft qilib, oʻzing bilan olib kirasan, toki ular tirik qolsin. ²¹Oʻzing bilan oziq–ovqatlarning har bir turidan gʻamlab ol. Oziq–ovqatlar oilang bilan barcha jonzotlarga yegulik boʻladi.” ²²Nuh hamma narsani Xudo amr etganday qildi.

7–BOB

Toʻfon

7¹Nihoyat, vaqti kelib, Egamiz Nuhga aytdi: “Sen butun oila aʼzolaring bilan kema ichiga kir. Yer yuzidagi xalqlar orasida Mening oldimda solih boʻlib yurganlardan faqat seni topdim, xolos. ²Oʻzing bilan halol hayvonlarning urgʻochi va erkagidan yetti juftdan, harom hayvonlarning* urgʻochi va erkagidan esa bir juftdan ol. ³Qushlarning har bir turidan — erkagi va urgʻochisidan ham yetti juftdan tanlab ol, toki butun yer yuzida bu jonzotlarning turlari saqlanib qolsin. ⁴Yetti kundan keyin, Men yer yuziga qirq kechayu qirq kunduz davomida yomgʻir yogʻdiraman. Oʻzim yaratgan har bir tirik narsani yer yuzidan yoʻq qilaman.” ⁵Nuh hammasini Egamiz amr etganday qildi.

⁶Yer yuzini toʻfon bosganda, Nuh 600 yoshda edi. ⁷Nuh bilan birga xotini, oʻgʻillari, kelinlari toʻfondan omon qolish uchun kemaning ichiga kirdilar. ⁸Halol va harom hayvonlardan, qushlardan, yerda sudralib yuruvchi jonivorlardan, hasharotlardan har biri ⁹— erkak va urgʻochisi juft–juft boʻlib Nuh bilan birga kemaga kirdi. Shunday qilib, Nuh Xudoning hamma amrlarini bajardi. ¹⁰Yetti kundan keyin yer yuzini toʻfon bosa boshladi.

¹¹Nuh 600 yoshga kirganda, ikkinchi oyning oʻn yettinchi kuni yer ostidagi buloqlar otilib chiqdi*, osmonning qopqalari ochildi*. ¹²⁻¹³Ayni oʻsha kuni Nuh bilan birga uning oʻgʻillari Som, Xom va Yofas, xotini va uchala kelini kema ichiga kirdilar. Qirq kechayu qirq kunduz tinmay yomgʻir yogʻdi. ¹⁴Ular bilan birga yovvoyi hayvonlardan, chorvadan, yerda sudralib yuruvchi hamma jonivor va hasharotlardan, qushlardan — hammasining har bir turidan kemaga kirdi. ¹⁵Bu tirik jonzotlar ikkita–ikkitadan boʻlib Nuh bilan birga kemaga kirdi. ¹⁶Xudo Nuhga amr qilganday, hamma jonivorlarning erkak va urgʻochisi kemaga kirib boʻlgach, Egamiz Nuhning orqasidan eshikni yopdi.

¹⁷Yer yuzida qirq kun davomida toʻfon boʻlib, suv yerni koʻmdi, kemani yerdan yuqori koʻtardi. ¹⁸Suv yer ustida tobora koʻpayib borar, kema suv yuzida suzardi. ¹⁹Suv yer yuzida shunchalik toʻlib–toshdiki, baland togʻlar ham koʻmilib ketdi. ²⁰Suv togʻlardan oʻn besh tirsak* balandlikka koʻtarildi. ²¹Yer yuzida yurgan jamiki jonzot — qushlar, chorva, yovvoyi hayvonlar, sudralib yuruvchi jonivorlar, inson zoti nobud boʻldi. ²²Quruq yer ustida yashab turgan hamma tirik jonzot nobud boʻldi. ²³Yer yuzidagi har qanday jonzotni — insonlarni, hayvonlarni, sudralib yuruvchi jonivorlarni, hasharotlarni, qushlarni Xudo yoʻq qilib yubordi, hammasi yer yuzidan qirilib ketdi. Faqat Nuh va u bilan birga kemada boʻlganlargina tirik qoldilar, xolos. ²⁴Suv 150 kun davomida yer yuzini qoplab turdi.

8–BOB

Toʻfonning intihosi

8¹Xudo Nuhni va u bilan kemada birga boʻlgan barcha jonzotlarni esdan chiqarmagan edi. Xudo yer uzra shabada estirgan edi, suv pasaya boshladi. ²Yer ostidagi buloqlar*, osmonning qopqasi* berkildi, qattiq quyayotgan jala toʻxtadi. ³Suv asta–sekin yer yuzida kamaya boshladi. Nihoyat, 150 kundan keyin suv kamaydi. ⁴Yettinchi oyning oʻn yettinchi kuni* kema Ararat togʻi choʻqqilariga tiralib toʻxtab qoldi⁺. ⁵Oʻninchi oygacha suv kamayib boraverdi. Nihoyat, oʻninchi oyning birinchi kuni* togʻ choʻqqilari koʻrindi.

⁶Yana qirq kun oʻtgach, Nuh kemaning darchasini ochdi–da, ⁷qargʻani chiqarib yubordi. Yer yuzidagi suv quriguncha, qargʻa u yoqdan–bu yoqqa uchib yuraverdi. ⁸Yer yuzidagi suv quriganini bilish uchun endi Nuh kemadan kaptarni uchirib yubordi. ⁹Hali yer yuzini suv bosib yotgani uchun kaptar qoʻngani joy topolmay, kemaga — Nuhning yoniga qaytib keldi. Nuh kaptarni ushlab, ichkariga oldi. ¹⁰Yetti kundan keyin Nuh yana kaptarni kemadan uchirdi. ¹¹Kechga yaqin kaptar uning yoniga qaytib keldi. Kaptarning tumshugʻida yangi oʻsib chiqqan zaytun bargi bor edi. Nuh bildiki, yer yuzidagi suv pasayibdi. ¹²Nuh yana yetti kunni oʻtkazib, kaptarni uchirib yubordi. Kaptar Nuhning yoniga boshqa qaytib kelmadi.

¹³Nuh 601 yoshga kirganda, birinchi oyning birinchi kunida* yer yuzidagi suv quriy boshladi. Nuh kemaning qopqogʻini ochib qaradi, yer yuzi hali toʻliq qurimagan ekan. ¹⁴Nihoyat, ikkinchi oyning yigirma yettinchi kuni* yer butunlay qup–quruq boʻldi. ¹⁵Keyin Xudo Nuhga shunday dedi: ¹⁶“Kemadan chiq, xotining, oʻgʻillaring, kelinlaring ham sen bilan birga kemadan chiqishsin. ¹⁷Oʻzing bilan birga hamma tirik jonzotlarni — qushlaru hayvonlarni, sudralib yuruvchi jonivorlarni, hasharotlarni ham olib chiq, toki ular yer yuzida serpusht boʻlib, koʻpayib, gʻij–gʻij qaynasin.”⁺ ¹⁸Shunday qilib, Nuh oʻgʻillarini, xotini va kelinlarini boshlab, kemadan tashqariga chiqdi. ¹⁹Hamma hayvonlar, sudralib yuruvchi jonivorlar, hasharotlar, qushlar — yerda yashaydigan jamiki jonzotlar ham oʻz jufti bilan kemadan chiqdi.

Nuh qurbonlik keltiradi

²⁰Soʻngra Nuh Egamizga atab qurbongoh qurdi. Soʻng har bir halol hayvondan va halol qushdan* olib, qurbongoh ustida ularni qurbonlik qilib kuydirdi⁺. ²¹Egamiz qurbonlikning xushboʻy hididan mamnun boʻlib, Oʻziga Oʻzi dedi: “Insonning koʻnglida bolaligidanoq qabih niyat bor ekan. Shunday boʻlsa ham, Men bundan buyon jamiki tirik jonzotni oldingiday qirib tashlamayman. Inson tufayli butun dunyoni laʼnatlamayman⁺. ²²Bu olam turar ekan, bahorda ekin–tikin, kuzda oʻrim–yigʻim, yoz va qish, sovuq va issiq, kunduz va tun boʻlaveradi.”

9–BOB

Xudo Nuh bilan ahd qiladi

9¹Xudo Nuh bilan uning oʻgʻillariga marhamat qilib, ularga dedi: “Uvali–juvali boʻlinglar, yer yuzini toʻldiringlar⁺. ²Yer yuzidagi jamiki hayvonlar, osmondagi hamma qushlar, yerda sudralib yuruvchi jonivor va hasharotlarning hammasi, dengizdagi hamma baliqlar sizlardan qoʻrqib, hurkadigan boʻladi. Bularning hammasi ustidan sizlar hukmron boʻlasizlar. ³Oʻtni va sabzavotlarni sizlarga yemish qilib berganim singari, hamma tirik jonzotlarni ham sizlar uchun yemish qilib beraman⁺. ⁴Lekin etni qoni bilan yemaysizlar. Qonda jon boʻlgani uchun Men buni taqiqlayman⁺. ⁵Qotillik jazolanadi. Insonning jonini olgan insondan Men xun talab qilaman, insonni oʻldirgan har qanday hayvon oʻldirilishi lozim.

⁶Kimki inson qonini toʻksa,

Uning qonini ham inson toʻkar.

Zero, inson zotini Men, Xudo,

Yaratganman Oʻz suratimda⁺.

⁷Barakali boʻlib koʻpayinglar, yer yuzida toʻlib–toshib, tobora ortib boringlar.”

⁸Xudo Nuh bilan uning oʻgʻillariga yana gapirdi: ⁹“Men endi sizlar bilan va sizlarning avlodingiz bilan ahd qilaman. ¹⁰Sizlar bilan kemadan chiqqan hamma tirik jonzot — qushlar, chorva, yer yuzida yashovchi hamma jonivorlar bilan ham ahd qilaman. ¹¹Sizlar bilan qatʼiy ahd qilaman: bundan buyon barcha jonzot toʻfon tufayli qirilib ketmaydi, yer yuzini qirib bitiradigan toʻfon boshqa hech qachon boʻlmaydi, deb vaʼda beraman. ¹²Sizlar va jamiki tirik jonzot bilan qilayotgan abadiy ahdimning alomati shu boʻladi: ¹³Men bulutlar orasida Oʻz kamalagimni* hosil qilaman. Bu kamalak Mening olam ahli bilan qilgan ahdimning alomati boʻladi. ¹⁴Men bulutlarni yer ustiga olib kelganimda, kamalak bulutlar orasida koʻrinib turadi. ¹⁵Ana oʻshanda Men Oʻzim bilan sizlar va hamma tirik jonzot oʻrtasida qilgan ahdimni yodimda tutaman. Toʻfon endi hech qachon jamiki jonzotni yoʻq qilmaydi. ¹⁶Kamalak bulutlar orasida turganda, Men kamalakni koʻrib, yer yuzidagi tirik jonzot bilan Oʻzim qilgan abadiy ahdimni yodimda tutaman.” ¹⁷Xudo yana Nuhga dedi: “Yer yuzidagi jamiki tirik jonzot bilan Men qilayotgan ahdning alomati ana shudir.”

Nuh va uning oʻgʻillari

¹⁸Nuh va uning oʻgʻillari Som, Xom va Yofas kemadan chiqishdi. Keyinroq Xom oʻgʻil koʻrib, ismini Kanʼon qoʻydi. ¹⁹Nuhning uchala oʻgʻlidan butun yer yuzidagi xalqlar tarqaldi.

²⁰Toʻfondan keyin Nuh dehqon boʻldi va ilk bor uzumzor barpo qildi. ²¹Bir kuni u oʻzi tayyorlagan maydan ichdi. Mast boʻlib, chodirida yalangʻoch yotgan edi,⁺ ²²Kanʼonning otasi Xom otasining yalangʻoch yotganini koʻrdi va tashqariga chiqib, akalariga aytdi*⁺. ²³Som bilan Yofas bir kiyimni olib, yelkalariga tashladilar. Orqalari bilan chodirga kirib, otalarining yalangʻoch tanasini koʻrmaslik uchun yuzlarini teskari oʻgirib, uning ustini kiyim bilan yopib qoʻydilar. ²⁴Nuh oʻziga kelgach, kenja oʻgʻlining* qilmishini bildi. ²⁵Shunda Nuh dedi:

“Kanʼon* laʼnati boʻlsin!

Qullarning ham quli boʻlsin akalariga!*”

²⁶Nuh yana dedi:

“Somning Xudosi — Egamizga

Hamdu sanolar boʻlsin.

Kanʼon Somga qul boʻlsin!

²⁷Xudo Yofasga moʻl yer bersin*,

Uning nasli Somning xalqi bilan yashasin!

Kanʼon Yofasga qul boʻlsin!”

²⁸Nuh toʻfondan keyin 350 yil yashadi. ²⁹U 950 yoshida olamdan oʻtdi.

10–BOB

Nuhdan tarqalgan dunyo xalqlari

10¹Nuhning oʻgʻillari Som, Xom va Yofas toʻfondan keyin oʻgʻillar koʻrdilar. Ularning nasl–nasabi va ulardan kelib chiqqan xalqlar* tarixi quyidagichadir:

Yofasdan kelib chiqqan xalqlar

²Yofas nasli: Goʻmer, Magoʻg, Moday, Yovon, Tuval, Meshex, Tiros va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

³Goʻmer nasli: Ashkanoz, Rifat, Toʻxarmo va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

⁴Yovon nasli: Elishox, Tarshish, Kit, Roʻdon* va ulardan kelib chiqqan xalqlar⁺. ⁵Yovon nasli dengiz boʻylariga tarqalib joylashdi.

Ular* har xil qabilalarga va yurtlarga boʻlindilar, har bir qabilaning oʻz tili bor edi.

Xomdan kelib chiqqan xalqlar

⁶Xom nasli: Kush*, Mizra*, Fut, Kanʼon va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

⁷Kush nasli: Savo, Xavila, Sabto, Ramo, Sabtaxo va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

Ramo nasli: Shava, Dedon va ulardan kelib chiqqan xalqlar⁺.

⁸Kushning naslida yana Nimroʻd degani ham bor edi. Nimroʻd yer yuzidagi birinchi buyuk jangchi edi. ⁹Egamizning nazarida u shu qadar buyuk ovchi ediki, uning ismi hikmat boʻlib qoldi. Odamlar mohir ovchi haqida gapirganda: “Egamizning nazaridagi Nimroʻdga oʻxshagan buyuk ovchi” deb aytadigan boʻlishdi. ¹⁰Nimroʻd shohligining ilk markazi Shinar yeridagi* Bobil, Erax, Akkad shaharlarining hammasini* oʻz ichiga olgan edi. ¹¹Nimroʻd oʻsha yerdan Ossuriyaga borib*, Naynavo*, Rexoboʻt–Ir, Kolax,⁺ ¹²Rasan shaharlarini qurdirdi. Rasan shahri Kolax va buyuk Naynavo shaharlari orasida joylashgan edi.

¹³Mizra nasli: Lud, Onom, Laxov, Naftux, ¹⁴Patroʻs, Kasluv, Xaftoʻr va ulardan kelib chiqqan xalqlar. Kasluvdan Filist xalqi kelib chiqdi*.

¹⁵Kanʼon nasli: Kanʼonning toʻngʻich oʻgʻli Sidon, Xet va ulardan kelib chiqqan xalqlar. ¹⁶Kanʼondan Yobus, Amor, Girgosh, ¹⁷Xiv, Oruq, Sin, ¹⁸Arvod, Zamar va Xomat xalqlari ham kelib chiqdi.

Natijada Kanʼon urugʻlari chegaradan tashqariga tarqalib ketdi. ¹⁹Kanʼonning chegaralari shimoldagi Sidondan boshlab Garor tomonga — janubdagi Gʻazogacha, soʻngra sharqdagi Sadoʻm, Gʻamoʻra, Adma, Zavoʻyim tomonga — to Leshagacha choʻzilgan edi.

²⁰Xomning nasli ana shulardan iborat edi. Ular har xil qabilalarga va yurtlarga boʻlindilar, har bir qabilaning oʻz tili bor edi.

Somdan kelib chiqqan xalqlar

²¹Yofasning akasi Som ham farzandlar koʻrdi. U jamiki Ibir* naslining ota–bobosi boʻldi⁺.

²²Som nasli: Elam, Oshur, Arpaxshod, Lud, Oram va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

²³Oram nasli: Uz, Xul, Geter, Meshex* va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

²⁴Arpaxshodning Shilax degan oʻgʻli* bor edi. Shilaxning Ibir degan oʻgʻli bor edi. ²⁵Ibir ikki oʻgʻil koʻrdi: birinchisining ismini Palax qoʻydi, chunki uning davrida dunyo boʻlinib ketdi*. Ikkinchisining ismi Yoxton edi.

²⁶Yoxtonning nasli: Elmoʻdod, Shalaf, Xazormavat, Yorax, ²⁷Hadoram, Uzol, Dikla, ²⁸Obal, Abumayl, Shava, ²⁹Ofir, Xavila, Yoʻvov va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

Yoxtonning nasli mana shular edi⁺. ³⁰Bu xalqlar yashagan hudud Meshadan tortib, sharqdagi Safor qirlari tomongacha choʻzilgan edi.

³¹Somning nasli ana shulardan iborat edi. Bu xalqlar har xil qabilalarga va yurtlarga boʻlindilar, har bir qabilaning oʻz tili bor edi.

³²Nuhning oʻgʻillaridan paydo boʻlgan nasllar, nasabnomasi boʻyicha, alohida–alohida xalqlar sifatida roʻyxat qilingan edi. Toʻfondan keyin yer yuzida mana shu xalqlar oʻrnashdi.

11–BOB

Bobil minorasi

11¹Butun yer yuzida bitta til boʻlib, hamma odamlar bir xil soʻzlashardilar. ²Odamlar sharqdan* koʻchib, Shinar yeridagi* bir tekislikka keldilar va oʻsha yerda joylashdilar⁺. ³Odamlar bir–birlariga: “Kelinglar, gʻisht quyib, yaxshilab pishiraylik”, dedilar. Shunday qilib, ular qurilish uchun gʻishtdan, qorishma uchun qora saqichdan foydalanadigan boʻldilar. ⁴Keyin odamlar aytdilar: “Kelinglar, oʻzimiz uchun shahar quraylik, shahar minorasining choʻqqilari osmonga tegib tursin. Shu tariqa nom tarataylik. Aks holda, biz butun yer yuziga tarqalib ketamiz.” ⁵Odamlar qurayotgan shaharni va minorani koʻrish uchun Egamiz pastga tushdi. ⁶Egamiz dedi: “Qaranglar, hammasi bitta xalq, hammasining tili bir! Bu hali ular qilmoqchi boʻlgan ishning boshlanishi, xolos. Hademay, ular koʻngliga kelgan ishni qilishga qodir boʻladilar. ⁷Qani, pastga tushaylik–da, ularning tilini aralashtirib yuboraylik, toki birining gapini ikkinchisi tushunolmay qolsin.” ⁸Shunday qilib, Egamiz ularni oʻsha yerdan butun yer yuzi boʻylab tarqatib yubordi. Odamlar shahar qurilishini toʻxtatdilar⁺. ⁹Egamiz hamma odamlarning tilini oʻsha yerda chalkashtirib, ularning oʻzlarini butun yer yuziga tarqatib yuborgani uchun shaharning nomi Bobil* boʻlib qoldi.

Somning avlodlari

¹⁰Somning nasl–nasabi tarixi quyidagichadir:

Som 100 yoshga kirganda, oʻgʻli Arpaxshodni koʻrgan edi*. Arpaxshod tugʻilganda, toʻfon boʻlib oʻtganiga ikki yil boʻlgan edi. ¹¹Arpaxshod tugʻilgandan keyin, Som 500 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi.

¹²Arpaxshod 35 yoshida oʻgʻli Shilaxni koʻrgan edi*. ¹³Shilax tugʻilgandan keyin, Arpaxshod 403 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi.

¹⁴Shilax 30 yoshida oʻgʻli Ibirni koʻrgan edi. ¹⁵Ibir tugʻilgandan keyin, Shilax 403 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi.

¹⁶Ibir 34 yoshida oʻgʻli Palaxni koʻrgan edi. ¹⁷Palax tugʻilgandan keyin, Ibir 430 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi.

¹⁸Palax 30 yoshida oʻgʻli Ravuni koʻrgan edi. ¹⁹Ravu tugʻilgandan keyin, Palax 209 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi.

²⁰Ravu 32 yoshida oʻgʻli Sarugʻni koʻrgan edi. ²¹Sarugʻ tugʻilgandan keyin, Ravu 207 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi.

²²Sarugʻ 30 yoshida oʻgʻli Naxoʻrni koʻrgan edi. ²³Naxoʻr tugʻilgandan keyin, Sarugʻ 200 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi.

²⁴Naxoʻr 29 yoshida oʻgʻli Terahni koʻrgan edi. ²⁵Terah tugʻilgandan keyin, Naxoʻr 119 yil yashab, yana oʻgʻil–qizlar koʻrdi.

²⁶Terah 70 yoshdan oʻtgandan keyin oʻgʻillari Ibrom*, Naxoʻr va Xaronni koʻrgan edi.

Terahning avlodlari

²⁷Terahning nasl–nasabi tarixi quyidagichadir:

Terahdan Ibrom, Naxoʻr va Xaron tugʻildilar. Xarondan Lut tugʻildi. ²⁸Terah hali hayot ekan, Xaron oʻzining tugʻilgan yurtida — Xaldeydagi Ur shahrida* otasidan oldin olamdan oʻtdi. ²⁹Ibrom — Soray* degan qizga, Naxoʻr — Milxo degan qizga uylandilar. Milxo Xaronning qizi edi. Milxoning Iskax degan singlisi ham bor edi. ³⁰Soray bepusht boʻlib, bolasi yoʻq edi.

³¹Terah oʻgʻli Ibromni, Xaronning oʻgʻli — nabirasi Lutni, Ibromning xotini — kelini Sorayni ergashtirib, Xaldeydagi Ur shahridan chiqib, Kanʼon yurtiga qarab yoʻl oldi. Ular Xoron shahriga* kelishgach, oʻsha yerda oʻrnashdilar. ³²Terah 205 yoshida Xoronda olamdan oʻtdi.

12–BOB

Xudo Ibromni tanlaydi

12¹Shundan keyin Egamiz Ibromga* dedi: “Oʻz yurtingdan, qarindosh–urugʻlaring oldidan — otang xonadonidan chiqib ket. Men senga bir yurtni koʻrsataman, oʻsha yerga borasan⁺.

²Buyuk xalqning otasi qilaman seni,

Baraka beraman senga,

Ulugʻ qilaman sening nomingni,

Baraka manbai boʻlasan sen.

³Men baraka berarman seni duo qilganlarga,

Seni laʼnatlaganlarni Men laʼnatlayman.

Sen orqali baraka toparlar

Yer yuzidagi jamiki xalqlar.”⁺

⁴Egamiz amr qilganday, Ibrom ketdi. Lut ham Ibrom bilan birga ketdi. Ibrom Xorondan* chiqib ketganda, yetmish besh yoshda edi. ⁵Ibrom xotini Sorayni*, jiyani Lutni, Xoronda xizmatga olgan odamlarini boshlab, toʻplagan jamiki mol–mulkini olib, Kanʼon yurtiga qarab yoʻlga tushdi. Nihoyat, ular Kanʼon yurtiga yetib kelishdi. ⁶Ibrom bu yurtda koʻchib yurib, Shakam* yaqinidagi Moʻre nomli muqaddas eman daraxti* yoniga yetib kelib toʻxtadi. Oʻsha paytlarda bu yurtda Kanʼon xalqi yashardi. ⁷Shu yerda Egamiz Ibromga zohir boʻlib: “Mana shu yurtni sening naslingga beraman”, dedi. Shunday qilib, Ibrom zohir boʻlgan Egamizga atab oʻsha yerda qurbongoh qurdi. ⁸Shundan soʻng Ibrom Baytilning sharqidagi qirlarga yoʻl oldi. Baytil bilan Ay shaharlarining oʻrtasida* chodir tikdi. Chodirdan gʻarb tomonda Baytil, sharq tomonda Ay shaharlari bor edi. Bu yerda u qurbongoh qurib, Egamizga sajda qildi. ⁹Ibrom u joydan bu joyga koʻchib, janubga — Nagav choʻliga* ketdi.

Ibrom Misrda

¹⁰Oʻsha paytda Kanʼonda qahatchilik haddan ortiq avjiga chiqdi. Shuning uchun Ibrom, qahatchilik tugaguncha kutib turay deb, Misrga yoʻl oldi⁺. ¹¹Ibrom Misr chegarasiga yaqinlashganda, xotini Sorayga dedi:

— Sen juda ham goʻzal ayolsan. ¹²Misrliklar seni koʻrganlarida: “Manavi ayol — uning xotini”, deb aytishadi. Meni oʻldirib, seni tirik qoldirishadi. ¹³Sen, uning singlisiman, deb aytgin, toki sen tufayli Misrliklar menga yaxshi munosabatda boʻlsinlar, jonimga rahm qilsinlar⁺.

¹⁴Ibrom Misrga kirib kelganda, Sorayning goʻzalligi hammaning ogʻzida duv–duv gap boʻldi. ¹⁵Saroy aʼyonlari ham Sorayni koʻrishgach, uni firʼavnga rosa maqtashdi. Shunday qilib, Sorayni firʼavnning saroyiga olib kelishdi. ¹⁶Firʼavn Soray tufayli Ibromga ham koʻp muruvvat qildi: mol–qoʻy, eshaklar, qul va choʻrilar, tuyalar inʼom qildi.

¹⁷Lekin firʼavn Sorayni oʻz haramiga olmoqchi boʻlgani uchun, Egamiz firʼavn xonadoniga dahshatli oʻlat kasalligini yubordi. ¹⁸Firʼavn Ibromni chaqirtirib kelib, unga dedi:

— Bu nima qilganing? Nima qilib qoʻyding meni? Nimaga Soray xotining ekanini menga aytmading? ¹⁹Nimaga, u mening singlim, deb aytding? Gapingga ishonib, uni oʻzimga xotin qilib olmoqchi boʻldim–a! Mana xotining, ol–da, koʻzimdan yoʻqol!

²⁰Firʼavn oʻz odamlariga farmon bergan edi, ular Ibromni xotini, hamma odamlari va mol–mulki bilan birga yurtdan chiqarib yubordilar.

13–BOB

Ibrom va Lut bir–biridan ayriladi

13¹Shunday qilib, Ibrom* xotinini, jiyani Lutni va bor mol–mulkini olib, Misrdan chiqdi va shimolga — Nagav choʻliga* yoʻl oldi.

²Ibrom endi juda boyib ketgan, mol–qoʻylari, kumushu oltini koʻp edi. ³U Nagav choʻlidan Baytilga borguncha bir joydan ikkinchi joyga koʻchib yurdi. Nihoyat, Baytil bilan Ay oraligʻiga* yetib keldi. U oldin ham shu yerda chodir tikib, ⁴qurbongoh qurgan edi. Ibrom oʻsha yerda yana Egamizga sajda qildi. ⁵Ibrom bilan birga ketayotgan Lut ham juda boy boʻlib, mol–qoʻylari, koʻplab chodirlari bor edi. ⁶Ikkovlari chorvasi bilan bir joyda yashashlari uchun yer torlik qilib qoldi. ⁷Qolaversa, Ibromning choʻponlari bilan Lutning choʻponlari oʻrtasida janjal chiqib qoldi. Bu paytda oʻsha yurtda Kanʼon va Pariz xalqlari yashardilar.

⁸Shunda Ibrom Lutga dedi:

— Mening choʻponlarim bilan sening choʻponlaring oʻrtasida janjal boʻlmasligi kerak. Axir, biz yaqin qarindoshlarmiz⁺. ⁹Nima qilishimiz lozimligini men senga aytay. Sen mana shu yerdan yaxshi joyini keragicha tanlab ol, keyin bir–birimizdan ajralaylik. Agar sen chap tomonga ketsang, men oʻng tomonga ketaman, agar sen oʻng tomonga ketsang, men chap tomonga ketaman.

¹⁰Lut Zoʻvar tomondagi Iordan vodiysining serhosil tekisliklariga qaradi. Hamma yoq sersuv, goʻyo Egamiz yaratgan boqqa* va Misrning ajoyib yerlariga oʻxshardi. Egamiz Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlarini vayron qilmasdan oldin vodiy shunaqa edi⁺. ¹¹Shunday qilib, Lut Iordan tekisliklarini tanladi va sharq tomonga ketdi. Shu tariqa Ibrom bilan Lut bir–biridan ayrildilar. ¹²Ibrom Kanʼon yurtida oʻrnashdi, Lut esa Iordan tekisliklaridagi shaharlar orasiga oʻrnashib, chodirlarini Sadoʻm yoniga koʻchirdi. ¹³Sadoʻm aholisi oʻta qabih boʻlib, Egamizga qarshi ogʻir gunohlar qilar edilar⁺.

Ibrom Xevronga koʻchadi

¹⁴Lut Ibromdan ayrilib ketgandan keyin, Egamiz Ibromga dedi:

— Mana shu turgan joyingdan shimolga, janubga, sharqqa va gʻarbga qara. ¹⁵Sen koʻrib turgan hamma yerni senga va sening naslingga abadiy mulk qilib beraman⁺. ¹⁶Men sening naslingni yerdagi qumday koʻpaytiraman. Kimki yerdagi qumni sanay olsa, sening naslingni ham sanay oladi⁺. ¹⁷Qani, otlan, yurtni aylanib chiq. Men bu yurtni senga mulk qilib beraman.

¹⁸Shunday qilib, Ibrom chodirini yigʻishtirib, Xevrondagi* Mamre nomli muqaddas emanzor* yoniga keldi va oʻsha yerda oʻrnashdi. U yerda Egamizga qurbongoh qurdi.

14–BOB

Ibrom Lutni qutqaradi

14¹Oʻsha paytda Shinarda* Omrafil, Elazarda Oriyox, Elamda Kadoʻrlamar va Goʻyimda Tidol hukmronlik qilar edilar. ²Ular ittifoq tuzib, quyidagi beshta shohga qarshi urush ochdilar: Sadoʻm shohi Beraga, Gʻamoʻra shohi Birshaga, Adma shohi Shinavga, Zavoʻyim shohi Shemoverga va Belax shohiga. (Belax hozir Zoʻvar deb yuritiladi.) ³Ana shu beshta shoh ittifoq tuzib, Siddim vodiysida kuchlarini birlashtirgandilar. (Siddim vodiysi hozirgi Oʻlik dengizdir*.)⁺ ⁴Bu shohlar oʻn ikki yil davomida Kadoʻrlamarga qaram boʻlib kelgandilar. Oʻn uchinchi yili esa unga qarshi isyon koʻtargandilar.

⁵Isyondan bir yil oʻtgandan keyin Kadoʻrlamar va uning ittifoqchilari lashkarlari bilan kelib, Ashtaroʻt–Karnayimdagi Rafa xalqini, Xomdagi Zuz xalqini, Xiratayim tekisligidagi Eyim xalqini,⁺ ⁶Seir* togʻlaridagi Xorim xalqini* choʻlning chetidagi El–Porongacha taʼqib qilib borib, magʻlub qildilar. ⁷Soʻngra ular orqaga qaytib, En–Mishpat shahriga keldilar va Omoleklarning butun yerlarini, shuningdek, Xazazon–Tamarda yashayotgan Amor xalqini qoʻlga oldilar. (En–Mishpat hozir Kadesh deb yuritiladi.)⁺ ⁸⁻⁹Sadoʻm, Gʻamoʻra, Adma, Zavoʻyim va Belax, yaʼni Zoʻvar shohlari oʻz lashkarlarini Siddim vodiysida* saf torttirib, Elam shohi Kadoʻrlamarning va Goʻyim, Shinar va Elazar shohlarining lashkarlariga qarshi jangga tayyor qilib qoʻydilar. Xullas, toʻrtta shoh beshta shohga qarshi otlandi⁺. ¹⁰Vodiyda qora saqich toʻldirilgan chuqurlar koʻp edi. Sadoʻm va Gʻamoʻra shohlari qochib ketayotganlarida, ularning jangchilari oʻsha chuqurlarga yiqilib tushdilar. Tirik qolganlari togʻlarga qochib qutulib qoldilar. ¹¹Shunday qilib, bosqinchilar Sadoʻm va Gʻamoʻrani talon–taroj qilib, u yerdagi hamma boyliklarni, gʻamlab qoʻyilgan oziq–ovqatlarni olib, oʻz yoʻllariga ketdilar. ¹²Ibromning* jiyani Lut Sadoʻmda yashayotgan edi. Bosqinchilar Lutni asirga olib, bor narsasini oʻlja qilib oldilar.

¹³Bir odam bosqinchilardan qutulib, ibroniy Ibromning yoniga qochib bordi va boʻlgan voqeani unga soʻzlab berdi. Ibrom bu paytda Amor xalqidan boʻlgan Mamre degan odamning emanzori* yonida chodir tikkan edi. Mamre va uning Eshkoʻl, Onar degan ukalari* Ibromning ittifoqchilari edilar. ¹⁴Ibrom Lutning asirga olinganini eshitgach, oʻz xonadonidagi qurol ushlashga qodir hamma odamlarni toʻpladi. Ular 318 kishi edi. U Kadoʻrlamarning lashkari ortidan quvib, Dan shahrida* ularga yetib oldi⁺. ¹⁵Ibrom oʻsha yerda odamlarini guruhlarga boʻlib, tunda har tomondan ularga hujum qildi. Kadoʻrlamarning lashkari qochdi, lekin Ibrom ularni Damashqning shimolidagi Xoʻvax shahrigacha quvlab bordi. ¹⁶Ibrom bilan uning ittifoqchilari hamma narsani — oʻlja olingan narsalarni, Ibromning jiyani Lutni va uning mol–mulkini, ayollarni va boshqa asirlarni qaytarib olib keldilar.

Maliksidiq Ibromni duo qiladi

¹⁷Ibrom Kadoʻrlamar va uning ittifoqchilari ustidan gʻalaba qilib qaytib kelayotganda, Sadoʻm shohi uni kutib olgani Shovey soyligiga keldi. (Shovey soyligi Shoh soyligi* deb ham atalgan.)⁺

¹⁸Salim* shohi Maliksidiq ham Ibromni kutib olgani chiqib, non va sharob olib keldi. U Xudoyi Taoloning ruhoniysi ham edi⁺. ¹⁹Maliksidiq Ibromni shunday deb duo qildi:

“Yeru koʻkni yaratgan* Xudoyi Taolo

Ibromga baraka bersin.

²⁰Yovlaringni qoʻlingga bergan Xudoyi Taologa

Hamdu sanolar boʻlsin.”

Ibrom qaytarib olib kelgan hamma narsaning oʻndan birini Maliksidiqqa berdi⁺.

²¹Soʻngra Sadoʻm shohi Bera Ibromga shunday dedi:

— Odamlarimni oʻzimga qaytarib bersang boʻldi, qaytarib olib kelgan hamma narsani oʻzingga olaver.

²²Lekin Ibrom Sadoʻm shohiga shunday javob berdi:

— Yeru koʻkni yaratgan Egamiz — Xudoyi Taolo haqi qasam ichib aytamanki, ²³men sening birorta choʻpingni yoki chorigʻingning ipini ham olmayman. Aks holda: “Ibromni men boy qilganman”, deb aytishing mumkin. ²⁴Yigitlarimning yeb–ichganidan tashqari, men sendan hech narsa olmayman. Men bilan birga borgan ittifoqchilarim Onar, Eshkoʻl va Mamre esa oʻzlarining ulushlarini olishsin.

15–BOB

Xudo Ibrom bilan ahd qiladi

15¹Shundan keyin Egamiz Ibromga* shu soʻzlarni vahiyda ayon qildi:

— Qoʻrqma, Ibrom, Men senga qalqon boʻlaman, senga beradigan mukofotim buyuk boʻladi⁺.

²— Ey Egam Rabbiy! Sen menga nima ham berar eding?! Men hamon befarzandman, butun mol–mulkim Damashqlik xizmatkorim Eliazarga qoladi. ³Sen menga farzand bermading, shuning uchun xonadonimda tugʻilgan qulim mening merosxoʻrim boʻladi–da.

⁴Lekin Ibromga Egamiz yana shu soʻzlarni ayon qildi:

— Yoʻq, quling sening merosxoʻring boʻlmaydi, oʻzingning pushti kamaringdan boʻladigan oʻgʻling sening hamma mol–mulkingga merosxoʻr boʻladi.

⁵Soʻngra Egamiz Ibromni tashqariga olib chiqib, unga:

— Osmonga qara, agar yulduzlarni sanay olsang, sanab koʻr, — dedi.

Egamiz yana aytdi:

— Sening nasling ham oʻsha yulduzlarga oʻxshagan koʻp boʻladi⁺.

⁶Ibrom Egamizga ishondi, Egamiz uni ishonchi uchun solih deb bildi⁺.

⁷Soʻngra Egamiz unga dedi:

— Men sening Egangman, bu yurtni senga mulk qilib bermoqchiman, shuning uchun seni Xaldeydagi Ur shahridan* olib chiqqanman.

⁸— Ey Egam Rabbiy! Bu yurtni meros qilib olishimga qanday ishonch hosil qilaman? — deb soʻradi Ibrom⁺.

⁹— Menga uch yoshli gʻunajin, uch yoshli echki, uch yoshli qoʻchqor, kaptar, musichani olib kel, — dedi Egamiz.

¹⁰Egamiz nima aytgan boʻlsa, hammasini Ibrom olib kelib, soʻydi. Hayvonlarni uzunasiga oʻrtasidan boʻlib, boʻlaklarni bir–biriga qaratib qoʻydi. Lekin qushlarni ikkiga boʻlmadi⁺. ¹¹Quzgʻunlar goʻshtlarni yeyish uchun qoʻnganda, Ibrom quzgʻunlarni haydadi.

¹²Quyosh botayotganda, Ibromni qattiq uyqu bosdi. Uni qoʻrquv, vahima qamrab oldi⁺. ¹³Shunda Egamiz Ibromga aytdi:

— Shuni yaxshi bilib qoʻyki, sening nasling begona yurtda musofir boʻlib yashaydi. Toʻrt yuz yil qul boʻlib, jabr–zulm tortadi⁺. ¹⁴Lekin Men sening naslingni qul qilgan xalqni jazolayman. Sening nasling begona yurtdan katta boylik bilan chiqib ketadi⁺. ¹⁵Sen juda ham keksayib olamdan oʻtib, dafn etilasan, ota–bobolaring yoniga xotirjam ketasan. ¹⁶Sening nasling toʻrt avlod oʻtgandan keyin* bu yerga qaytib keladi, chunki Amor xalqlarining qabihligi hali haddan oshmadi*⁺.

¹⁷Quyosh botib, qorongʻi tushgandan keyin, Ibrom ichidan tutun chiqib turgan togʻorani va yonayotgan mashʼalani koʻrdi. Oʻsha togʻora va mashʼala boʻgʻizlangan hayvon boʻlaklari orasidan oʻtdi*. ¹⁸Shunday qilib, oʻsha kuni Egamiz Ibrom bilan ahd qildi va shunday dedi:

— Men sening naslingga Misrdagi daryodan* tortib buyuk Furot daryosigacha boʻlgan joylarni⁺ ¹⁹— Xayin, Xanaz, Kadmon, ²⁰Xet, Pariz, Rafa, ²¹Amor, Kanʼon, Girgosh, Yobus xalqlarining yerlarini beraman.

16–BOB

Hojar va Ismoil

16¹Ibromning* xotini Soray* hamon bola koʻrmas edi. Soray Misrlik Hojar degan bir ayolni choʻri qilib olgan edi. ²Bir kuni Soray Ibromga aytdi:

— Egamiz meni farzanddan qisdi. Endi choʻrimning yoniga kiravering. Balki u orqali farzandli boʻlarman*.

Ibrom Sorayning taklifiga rozi boʻldi. ³Shunday qilib, Ibromning xotini Soray Misrlik choʻrisi Hojarni eriga xotin* qilib olib berdi. Bu voqea yuz berganda, Ibrom Kanʼon yurtiga kirganiga oʻn yil boʻlgan edi. ⁴Ibrom Hojarning yoniga kirdi. Hojar homilador boʻldi. Hojar homiladorligini bilgach, bekasi Sorayni nazar–pisand qilmay qoʻydi. ⁵Shunda Soray Ibromga dedi:

— Choʻrimga imtiyoz berib, oʻzim uni sizning qoʻyningizga solib qoʻydim. Endi u homilador boʻlib, meni nazariga ilmay qoʻydi–ya. Bularning hammasiga siz aybdorsiz!* Xudoga soldim, qay birimizning haq ekanimizni Xudo hal qilsin!⁺

⁶Ibrom Sorayga:

— Hozir ham u sening choʻring, unga istaganingni qilaver, — deb javob berdi. Soray Hojarga shunaqangi shafqatsizlik qildiki, Hojar qochib ketishga majbur boʻldi.

⁷Egamizning farishtasi sahrodagi buloq yonida — Shurga* boradigan yoʻl boʻyida Hojarni topdi⁺.

⁸— Ey Hojar, Sorayning choʻrisi! Qayerdan kelib, qayerga ketyapsan? — deb soʻradi.

— Bekam Soraydan qochib kelyapman, — deb javob berdi Hojar.

⁹— Bekangning yoniga qayt, unga itoat et, — dedi Egamizning farishtasi Hojarga. ¹⁰— Sening naslingni shu qadar koʻp qilamanki, koʻpligidan hech kim sanay olmaydi.

¹¹Egamizning farishtasi Hojarga yana gapirdi:

“Sen homiladorsan va tuqqaysan oʻgʻil,

Egamiz eshitdi jafolaringni,

Uning ismini qoʻygaysan Ismoil*.

¹²Oʻgʻling boʻlgʻay asov eshakday,

Uning qoʻli koʻtarilgay hammaga qarshi

Va hammaning qoʻli — unga qarshi,

Qarindoshlari bilan dushman boʻlib yashagay*.”

¹³Hojar: “Meni koʻradigan Xudoni koʻrdim–a!”* dedi. Shuning uchun u oʻziga gapirgan Egamizga: “Meni koʻradigan Xudosan”* deb nom berdi. ¹⁴Shuning uchun bu quduqqa Ber–Laxay–Ruy* deb nom berilgan. Quduq Kadesh bilan Barid orasida joylashgan.

¹⁵Hojar Ibromga oʻgʻil tugʻib berdi, Ibrom bu bolaga Ismoil deb ism qoʻydi. ¹⁶Bu paytda Ibrom sakson olti yoshda edi.

17–BOB

Ahd belgisi — sunnat

17¹Ibrom* toʻqson toʻqqiz yoshga kirganda, Egamiz unga zohir boʻlib, dedi:

— Men Qodir Xudoman. Men koʻrsatgan yoʻldan yur, har doim pokdil boʻlib yashagin. ²Men sen bilan ahd qilaman, senga juda koʻp nasllar ato qilaman.

³Ibrom yerga muk tushib taʼzim qildi. Keyin Xudo unga aytdi:

⁴— Sen bilan qiladigan ahdim shudir: sen koʻplab xalqlarning otasi boʻlasan. ⁵Endi sening ismingni oʻzgartiraman. Isming endi Ibrom emas, Ibrohim* boʻladi. Chunki Men seni koʻplab xalqlarning otasi qilaman⁺. ⁶Seni juda ham barakali qilaman, sendan xalqlar yarataman, sendan shohlar kelib chiqadi. ⁷Men senga va sendan keyingi nasllaringga bergan vaʼdamda turaman. Bu abadiy ahd boʻladi. Men doimo Sening Xudoying, sendan keyingi nasllaringning Xudosi boʻlib qolaman. ⁸Sen musofir boʻlib yashab turgan mana shu Kanʼon yurtining hammasini Men senga va nasllaringga abadiy mulk qilib beraman. Men ularning Xudosi boʻlaman.

⁹Xudo Ibrohimga yana dedi:

— Sen va sendan keyingi nasllaring avlodlar osha Men bilan qilgan ahdga rioya qilishlaringiz lozim. ¹⁰Sen va sening nasllaring rioya qilishlaringiz kerak boʻlgan ahdim quyidagichadir: orangizdagi har bir erkak sunnat qilinsin. ¹¹Sunnat — sen bilan Mening oʻrtamizdagi ahdning belgisi boʻladi. ¹²Hozirdan boshlab nasllar osha xonadoningdagi har bir oʻgʻil bola tugʻilgandan keyin sakkiz kun oʻtgach, sunnat qilinsin. Bu faqat sening oila aʼzolaringgagina tegishli boʻlmay, balki xonadoningda tugʻilgan xizmatkorlaringga va sening naslingdan boʻlmagan, begonalardan sotib olgan xizmatkorlaringga ham tegishlidir⁺. ¹³Xonadoningda tugʻilgan xizmatkorlaring ham, sotib olingan xizmatkorlaring ham sunnat qilinsin. Shunday qilib, Mening sen bilan qilgan ahdim abadiy ekanini tanangizdagi belgi koʻrsatib turadi. ¹⁴Sunnat qilinmagan erkak xalqim orasidan yoʻq qilinsin. U Mening ahdimni buzgan hisoblanadi.

¹⁵Xudo Ibrohimga yana aytdi:

— Xotining Sorayga kelsak, uning ismi bundan keyin Soray boʻlmasin. Hozirdan boshlab uni Sora* deb chaqir. ¹⁶Men Soraga marhamat koʻrsataman. Men undan senga oʻgʻil ato qilaman. Ha, Men Soraga shunchalik baraka beramanki, u koʻp xalqlarning onasi boʻladi. Uning nasllari orasidan shohlar chiqadi.

¹⁷Ibrohim muk tushib taʼzim qildi, keyin kulib qoʻydi–da, oʻziga oʻzi dedi: “Yuz yoshga kirgan odam bola koʻrar ekanmi?! Buning ustiga, Sora ham toʻqsonga kirdi, endi bola tugʻarmidi?!” ¹⁸Ibrohim Xudoga:

— Qaniydi, Ismoil Sening marhamating ostida yashasa, — dedi.

¹⁹— Yoʻq, xotining Sora senga oʻgʻil tugʻib beradi, — dedi Xudo. — Sen oʻgʻlingning otini Isʼhoq* qoʻyasan. Men oʻgʻling bilan va uning kelgusi nasli bilan abadiy ahdimni davom ettiraman. ²⁰Ismoil toʻgʻrisida qilgan iltimosingni ham eshitdim. Men unga baraka beraman, uning naslini haddan tashqari koʻpaytiraman. U oʻn ikki yoʻlboshchining otasi boʻladi. Undan buyuk xalq keltirib chiqaraman. ²¹Lekin Men Oʻz ahdimni tugʻiladigan oʻgʻling Isʼhoq bilan qilaman. Kelgusi yili xuddi shu paytda Sora senga Isʼhoqni tugʻib beradi.

²²Xudo Ibrohim bilan gaplashib boʻlgach, uning yonidan ketdi.

²³Oʻsha kuniyoq Ibrohim Xudo amr etganday qildi: oʻgʻli Ismoilni, xonadonida tugʻilgan xizmatkorlarini, begonalardan sotib olgan xizmatkorlarini — xonadonidagi hamma erkakni sunnat qildi. ²⁴Ibrohim sunnat qilinganda, toʻqson toʻqqiz yoshda, ²⁵oʻgʻli Ismoil oʻn uch yoshda edi. ²⁶Ibrohim bilan oʻgʻli bir kunda sunnat qilindilar. ²⁷Shunday qilib, Ibrohimning xonadonidagi jamiki erkak zoti ham u bilan birga sunnat qilindi.

18–BOB

Xudo Ibrohimga oʻgʻil vaʼda qiladi

18¹Kunning jazirama issiq payti edi. Ibrohim Mamredagi muqaddas emanzorda* chodiriga kiraverishda oʻtirgan edi, shu payt Egamiz unga zohir boʻldi. ²Shu lahzada Ibrohim roʻparasida uchta odam turganini bildi. Ibrohim uchalasini koʻrgan zahoti ularni kutib olgani yugurib bordi va muk tushib taʼzim qildi.

³— Hazratim*, — dedi Ibrohim, — marhamatingizni darigʻ tutmanglar, bu qulingizning eshigini bosib oʻtib ketmanglar. ⁴Xizmatkorlarim suv keltirishsin, oyoqlaringizni yuvishsin, oʻzlaringiz daraxtning soyasida dam olinglar. ⁵Modomiki, bu qulingizning xonadoniga tashrif buyuribsizlar, men non–pon olib kelay. Sayohatingizni davom ettirishdan oldin bardam boʻlib olinglar.

— Mayli, — deyishdi ular, — aytganingday qilaver⁺.

⁶Ibrohim shoshilganicha chodirga qaytdi–da, Soraga dedi:

— Tez boʻl! Unning yaxshisidan darrov bir togʻora* olib, non yop.

⁷Soʻngra podaga borib, semiz buzoqni tanladi va xizmatkoriga berdi. Xizmatkor darrov buzoqni soʻyib, taom tayyorlashga kirishdi. ⁸U suzma, sut va pishirib tayyorlangan buzoq goʻshtini olib, mehmonlarning oldiga qoʻydi. Mehmonlar ovqatlanishayotganda, Ibrohim daraxt ostida ularga oʻzi xizmat qilib turdi.

⁹— Xotining Sora qayerda? — deb soʻrashdi ular.

— Shu yerda, chodirda, — deb javob berdi Ibrohim.

¹⁰Ulardan biri*:

— Men kelgusi yili shu paytda* qaytib kelganimda, xotining Sora oʻgʻilli boʻladi, — dedi. Sora chodir pardasining orqasida, chodirga kiraverish yonida bu suhbatni eshitib turardi⁺. ¹¹Bu paytda Ibrohim ham, Sora ham juda keksayib qolishgan, Sora bola tugʻish davridan ancha oʻtgan edi. ¹²U ichida kulib, oʻzicha oʻyladi: “Men munkillagan kampir boʻlsam–u, qanday qilib lazzatlana olardim?! Buning ustiga, xoʻjayinim ham qarib qolgan boʻlsa.”⁺ ¹³Shunda Egamiz* yana Ibrohimga aytdi:

— Nima uchun Sora kuldi? Nimaga u: “Qarib qolgan boʻlsam, bola tugʻarmidim”, dedi? ¹⁴Men — Egangiz uchun imkonsiz narsa bor ekanmi?! Kelgusi yil shu paytda Men qaytib kelaman. Oʻshanda Sora oʻgʻilli boʻladi⁺.

¹⁵Lekin Sora qoʻrqib ketgan edi.

— Kulmadim, — deb gapidan tondi u.

— Yoʻq, kulding, — dedi Egamiz.

Ibrohim Sadoʻm uchun yolvoradi

¹⁶Shundan keyin uchalovi oʻrinlaridan turib, Sadoʻm tomonga yoʻl oldilar. Ibrohim, ularni kuzatib qoʻyay deb, birga yurdi. ¹⁷Egamiz: “Men qilmoqchi boʻlgan ishlarimni Ibrohimdan sir tutmayman”, dedi Oʻziga⁺. ¹⁸“Ibrohimdan buyuk, qudratli xalq kelib chiqadi. Yer yuzidagi jamiki xalqlar u orqali baraka topadi⁺. ¹⁹Ibrohim oʻgʻillarini, oʻz naslini Mening yoʻlimdan yurishga, toʻgʻrilik va adolat bilan ish qilishlariga yoʻl koʻrsatsin deb, uni tanlaganman. Shunda Men Ibrohimga bergan vaʼdamni bajaraman.” ²⁰Soʻngra Egamiz Ibrohimga dedi:

— Sadoʻm va Gʻamoʻra aholisining razilligi, ularning ogʻir gunohlari haqidagi ohu figʻonlar Menga yetib keldi⁺. ²¹Men pastga tushib koʻray–chi, ularning hammasi haqiqatan ham shunchalik gunohga botib ketibdimikan?!

²²Shundan keyin ikki kishi Sadoʻmga qarab yoʻl oldi. Egamiz esa Ibrohim bilan qoldi. ²³Ibrohim Unga qarab, soʻradi:

— Sen gunohkorni ham, begunohni ham birday qirib tashlayverasanmi? ²⁴Aytaylik, shaharda ellikta begunoh odam topsang, shaharni vayron qilaverasanmi? Begunoh odamlarning haqi–hurmati uchun shaharga rahm qilmaysanmi? ²⁵Nahotki gunohsiz odamni gunohkor bilan birga yoʻq qilsang?! Aslo! Sen gunohsizning boshiga gunohkorning kunini solmaysan–ku! Axir, Sen butun olamning Hokimisan, adolat ila ish tutasan!⁺

²⁶— Agar Men Sadoʻmda ellikta begunoh odamni topsam, — dedi Egamiz, — ularning haqi–hurmati uchun butun shaharga rahm qilaman⁺.

²⁷— Ey Rabbiy! Men tuproq va kul boʻlsam ham, Senga gapirayotganimda qoʻpolligim uchun kechirgin, — dedi Ibrohim. ²⁸— Ellikta begunoh odamga beshta yetmasa–chi? Beshta kam boʻlgani uchun butun shaharni qirib tashlaysanmi?

— Agar u yerda qirq beshta solih odamni topsam, shaharni qirib tashlamayman.

²⁹Ibrohim Egamizga yana gapirdi:

— Balki u yerda qirqta begunoh odam topilar.

— Oʻsha qirqta begunohning haqi–hurmati uchun bu ishni qilmayman, — dedi Egamiz.

³⁰— Yo Rabbiy! — dedi Ibrohim. — Gapirsam, Oʻzing kechirgaysan. Balki u yerda oʻttizta begunoh topilar?

— Agar u yerda oʻttizta begunoh odamni topsam, shaharni qirib tashlamayman, — deb javob berdi U.

³¹— Rabbiy! Gapirayotganimda qoʻpolligim uchun kechirgin, — dedi Ibrohim. — Balki u yerda yigirmata begunoh odam topilar?

— Oʻsha yigirmata begunoh odamning haqi–hurmati uchun shaharni qirib tashlamayman, — dedi U.

³²— Rabbiy! Yana bir marta gapirsam, Oʻzing kechirgaysan, — dedi Ibrohim. — Balki u yerda oʻnta begunoh odam topilar?

— Oʻsha oʻnta begunoh odamning haqi–hurmati uchun shaharni qirib tashlamayman, — deb javob berdi Egamiz.

³³Egamiz Ibrohim bilan gaplashib boʻlgach, Oʻz yoʻliga ketdi. Ibrohim ham chodiriga qaytdi.

19–BOB

Sadoʻm aholisining gunohkorligi

19¹Oʻsha kuni kechqurun ikkala farishta* Sadoʻmga yetib keldi. Lut Sadoʻm darvozasi yonida* oʻtirgan edi. Lut farishtalarni koʻrib, ularga peshvoz chiqdi va muk tushib taʼzim qildi.

²— Janoblar, marhamat, shu kecha bu qulingizning uyiga kiringlar, oyoqlaringizni yuvayin, menikida tunab qolinglar. Ertaga ertalab yoʻllaringizga ketsalaringiz ham boʻladi.

— Rahmat, biz tunni shahar maydonida oʻtkazamiz, — deb aytishdi ular⁺. ³Lut hadeb qistayvergandan keyin, farishtalar Lutnikiga kelishdi. Lut xizmatkorlariga non* yopib, ziyofat tayyorlashni buyurdi. Ziyofat tayyor boʻlgach, ular ovqatlanishdi. ⁴Lekin ular endi uxlashga yotmoqchi boʻlib turganlarida, Sadoʻm shahrining hamma erkagi — yoshu qarisi kelib, Lutning uyini oʻrab olishdi. ⁵Ular Lutni chaqirishib, soʻrashdi:

— Bugun kechqurun sening uyingga kelgan odamlar qani? Ularni olib chiq bizning oldimizga! Ular bilan birga boʻlaylik⁺.

⁶Lut tashqariga chiqib, orqasidan eshikni yopib qoʻydi.

⁷— Birodarlarim! — dedi u, — oʻtinaman, zinhor bunday qabihlik qila koʻrmanglar! ⁸Mana, ikkita bokira qizim bor. Qizlarimni sizlarga olib chiqib berayin, ular bilan bilganlaringizni qilinglar. Lekin bu odamlarga tegmanglar, ular mening mehmonim, mening panohim ostidadirlar.

⁹Lekin ular:

— Yoʻldan qoch! — deb shovqin soldilar. — Sen oʻzingni kim deb oʻylayapsan? Biz senga oramizdan joy berdik, endi esa bizga aql oʻrgatadigan boʻlib qoldingmi?! Mana endi koʻrasan. Anavi kelgan odamlarga qiladiganimizdan ham battarrogʻini senga qilamiz!

Odamlar Lutni siqib kelib, eshikni sindirmoqchi boʻldilar. ¹⁰Shu payt ichkaridagi ikkala farishta qoʻllarini tashqariga chiqarib, Lutni uyning ichkarisiga — yonlariga oldilar va eshikni yopdilar. ¹¹Keyin uyning eshigi oldida turgan hamma odamlarni — kattalarni ham, kichiklarni ham farishtalar koʻr qilib qoʻydilar. Shuning uchun odamlar eshikni topa olmay qoldilar⁺.

Lut Sadoʻmdan ketadi

¹²Shundan keyin farishtalar Lutdan soʻrashdi:

— Bu shaharda sening yana kiming bor? Kuyovingmi, oʻgʻillaringmi, qizlaringmi — senga qarashli kim boʻlsa ham, shahardan olib chiqib ket. ¹³Biz shaharni butunlay qirib tashlaymiz. Bu shahar aholisining razilligiyu ogʻir gunohlari haqidagi ohu figʻonlar Egamizga yetib bordi. “Bu shaharni qirib tashlanglar”, deb U bizni yubordi.

¹⁴Shundan keyin Lut boʻlajak kuyovlari oldiga borib:

— Tezda shahardan chiqib ketinglar! — dedi. — Egam bu shaharni qirib tashlamoqchi.

Lekin Lutning gapi kuyovlariga hazil boʻlib tuyuldi. ¹⁵Tong otgach, farishtalar Lutni shoshiltirishdi:

— Tez boʻl! Xotining bilan ikkala qizingni olib, hoziroq bu yerdan joʻna! Boʻlmasa, shaharga qirgʻin kelganda, sizlar ham halok boʻlasizlar!

¹⁶Lut hali ham ikkilanib turganda, farishtalar Lutni, xotinini va ikkala qizini qoʻllaridan ushlab, shahar tashqarisiga olib chiqib qoʻydilar. Chunki Egamiz shafqatli edi. ¹⁷Farishtalar ularni shahar tashqarisiga olib chiqib qoʻyganlaridan keyin, ulardan biri ogohlantirdi:

— Qochinglar, jonlaringni qutqaringlar! Orqaga qaramanglar, vodiydagi biron joyda toʻxtamanglar! Toqqa qarab qochinglar! Boʻlmasa, halok boʻlasizlar!

¹⁸— Yoʻq, Hazratim! — deb iltijo qildi Lut. ¹⁹— Bu qulingizga koʻp inoyat koʻrsatdingiz, hayotimni qutqarib qoldingiz, menga koʻp shafqat qildingiz. Lekin togʻ juda ham uzoq. Men falokatga yoʻliqib, u yerga yetib borolmay oʻlib ketaman–ku! ²⁰Hov anavi shaharchani koʻryapsizmi? Oʻzi kichkinagina shaharcha, uncha uzoq emas. Men oʻsha yoqqa qochib bora qolay. Oʻshanda men jonimni saqlab qolaman.

²¹— Boʻpti! — dedi farishta Lutga. — Sen aytganday boʻlsin. Oʻsha kichkina shaharni yoʻq qilmayman. ²²Tez boʻl, oʻsha yoqqa qoch! Sen oʻsha shaharga yetib bormaguningcha, men hech narsa qilolmayman.

Lut shaharni kichkina degani uchun, bu shahar Zoʻvar* deb yuritiladigan boʻldi. ²³Quyosh chiqayotganda, Lut Zoʻvarga yetib keldi.

Sadoʻm va Gʻamoʻra vayron qilinadi

²⁴Shundan keyin Egamiz Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlari ustiga yonayotgan oltingugurt yogʻdirdi⁺. ²⁵Yonayotgan oltingugurt bu shaharlar qatorida vodiydagi hamma shaharlarni aholisiyu oʻt–oʻlanlari bilan birga qirib tashladi. ²⁶Lutning ortidan xotini kelayotgan edi. Xotini orqasiga qaragan edi, tuz ustuniga aylanib qoldi.

²⁷Keyingi kuni ertalab Ibrohim Egamiz bilan gaplashgan joyga qaytib bordi. ²⁸Sadoʻm, Gʻamoʻra va butun vodiyga qarab, u yerlardan tutun koʻtarilayotganini koʻrdi. Bu manzara goʻyo tandirdan chiqayotgan tutunni eslatardi.

²⁹Xudo vodiydagi shaharlarni qirib, Lut yashayotgan shaharlarga falokat yogʻdirganda, Ibrohimni esdan chiqarmagan edi. Shuning uchun Xudo Lutni falokatdan asrab qoldi.

Moʻab va Ommon xalqlarining kelib chiqishi

³⁰Lut Zoʻvarda turishdan qoʻrqib, ikkala qizi bilan togʻdagi bir gʻorga joylashib, oʻsha yerda yashayverdi. ³¹Bir kuni katta qizi kichigiga dedi:

— Bu atroflarda bizga uylanadigan birorta erkak qolmagan. Otamiz esa qarib qolyapti. ³²Kel, otamizga sharob ichiramiz–da, keyin uning yoniga kiramiz. Shu yoʻl bilan otamizdan naslimizni davom ettiramiz.

³³Shunday qilib, ular oʻsha kuni kechasi otalariga sharob ichirdilar. Katta qizi otasining yoniga kirdi. Otasi qizining qachon kirib, qachon turganini bilmadi. ³⁴Keyingi kuni katta qizi kichigiga dedi:

— Kecha tunda men otamning yoniga kirdim. Bugun ham otamizga sharob ichiraylik, keyin sen otamizning yoniga kirasan. Shu yoʻl bilan otamizdan naslimizni davom ettiramiz.

³⁵Shunday qilib, ular oʻsha kuni kechasi ham otalariga sharob ichirdilar. Kichik qiz otasining yoniga kirdi. Otasi kichik qizining qachon kirib, qachon turganini bilmadi. ³⁶Shunday qilib, Lutning ikkala qizi ham otalaridan homilador boʻldilar. ³⁷Katta qizi oʻgʻil tugʻdi va ismini Moʻab* qoʻydi. U bugungi kunda Moʻab xalqining ota–bobosi hisoblanadi. ³⁸Kichik qiz ham oʻgʻil tugʻdi va ismini Banommi* qoʻydi. U bugungi kunda Ommon xalqining ota–bobosi hisoblanadi.

20–BOB

Ibrohim va Abumalek

20¹Ibrohim bu yerdan koʻchib, janubga — Nagav choʻli* tomonga yoʻl oldi va Kadesh bilan Shur oraligʻida joylashdi. Keyinroq Garorga* ketdi. U yerda bir oz yashadi.

²Ibrohim bu yerdagi odamlarga xotini Sorani, u mening singlim, deb aytar edi. Garor shohi Abumalek odam yuborib, Sorani saroyiga oldirib keldi⁺.

³Abumalek kechasi tush koʻrdi. Tushida Xudo zohir boʻlib, unga dedi: “Sen mana shu xotinni olganing uchun oʻlasan, chunki uning eri bor.” ⁴Lekin Abumalek hali Soraga yaqinlashmagan edi.

— Yo Rabbiy! — dedi Abumalek. — Men begunohman–ku! Endi begunoh odamni ham oʻldiraverasanmi? ⁵Ibrohim menga, u mening singlim, dedi–ku! Ayolning oʻzi ham, Ibrohim — mening akam, dedi. Men bu ishni pok koʻngil bilan qildim.

⁶Xudo Abumalekka tushida yana dedi:

— Sening pok koʻngilli ekaningni bilaman. Shu sababdan Menga qarshi gunoh qilishdan seni saqladim. Soraga tegishingga yoʻl qoʻymadim. ⁷Endi sen bu ayolni eriga qaytarib ber. Uning eri — paygʻambar, sen uchun ibodat qiladi. Shunda sen tirik qolasan. Agar bu ayolni eriga qaytarib bermasang, shuni bilib qoʻyki, oʻzing ham, butun oila aʼzolaring ham oʻlasizlar⁺.

⁸Ertasi kuni saharda Abumalek hamma aʼyonlarini chaqirib, ularga boʻlgan voqeani aytib berdi. Hammalari qattiq vahimaga tushdilar. ⁹Keyin Abumalek Ibrohimni chaqirtirib, unga dedi:

— Bizni nima qilib qoʻyding? Senga qarshi qanday gunoh qilibman–a?! Men ham, shohligim ham shunchalik ogʻir gunohga botishiga sen sababchi boʻlding! Sen menga hech kim hech qachon qilmasligi kerak boʻlgan ishni qilding.

¹⁰Abumalek Ibrohimdan:

— Nimani oʻylab bu ishni qilding? — deb soʻradi.

¹¹— Bu yerda hech kim Xudodan qoʻrqmaydi, xotinimni tortib olish uchun meni oʻldiradilar, deb oʻyladim, — dedi Ibrohim. ¹²— Buning ustiga, u haqiqatan ham mening singlim, otamiz bir, lekin onamiz boshqa–boshqa boʻlgani uchun unga uylanganman. ¹³Xudo meni otamning xonadonidan begona yurtlarga sayohatga olib ketganda, xotinimga shunday degan edim: “Qayerga borsak ham, men toʻgʻrimda gapirganingda, u mening akam, deb aytgin. Shunda menga sodiqligingni koʻrsatgan boʻlasan.”

¹⁴Shundan keyin Abumalek mol–qoʻyidan, qul va choʻrilaridan Ibrohimga berdi. Xotini Sorani ham qaytarib berdi.

¹⁵— Mana, shohligimga qarashli yerlar qarshingda turibdi, — dedi Abumalek. — Qayerda yashashni xohlasang, oʻsha joyni tanlab olaver.

¹⁶Soraga esa shunday dedi:

— Mana, akangga ming boʻlak kumushni* tovon qilib toʻlayapman. Bu kumushlar yoningdagilarga sening pokligingni isbotlaydi*.

¹⁷⁻¹⁸Xudo Sora tufayli Abumalekning xonadonidagi hamma ayolni tugʻmaydigan qilib qoʻygan edi. Ibrohim Xudoga ibodat qildi. Xudo Abumalekka shifo berdi, shuningdek, uning xotini va choʻrilariga ham shifo berib, ularni tugʻadigan qildi⁺.

21–BOB

Isʼhoqning tugʻilishi

21¹Egamiz bergan vaʼdasi boʻyicha Soraga marhamat qildi. ²Sora homilador boʻlib, Ibrohimga qarigan chogʻida oʻgʻil tugʻib berdi. Bularning hammasi Xudo aytgan vaqtda yuz berdi. ³Ibrohim oʻgʻliga Isʼhoq deb ism qoʻydi⁺. ⁴Xudo amr qilganday, Isʼhoq sakkiz kunlik boʻlganda, Ibrohim uni sunnat qildi*⁺. ⁵Isʼhoq tugʻilganda, Ibrohim yuz yoshda edi. ⁶Sora dedi: “Xudo menga shodlik va kulgi* ato qildi, bu haqda eshitgan har kim men bilan birga kuladi. ⁷Kim ham, Sora chaqaloq emizadi, deb Ibrohimga ayta olardi?! Men esa Ibrohimga qarigan chogʻida oʻgʻil tugʻib berdim.”

⁸Vaqt oʻtib, Isʼhoq katta boʻlib qolgach, Sora uni koʻkrakdan chiqardi. Bu baxtli kunni nishonlab, Ibrohim katta ziyofat berdi*.

Hojar bilan Ismoil quviladi

⁹Misrlik Hojarning Ibrohimga tugʻib bergan oʻgʻli Ismoil* Isʼhoqni* masxara qilayotganini* Sora koʻrib qoldi⁺. ¹⁰Sora Ibrohimdan:

— Bu choʻrini oʻgʻli bilan birga haydab yuboring! — deb talab qildi. — Choʻrining oʻgʻli mening oʻgʻlim bilan merosxoʻr boʻlmasin*⁺.

¹¹Bu gapdan Ibrohim juda xafa boʻldi, axir, Ismoil ham uning oʻgʻli edi–da. ¹²Lekin Xudo Ibrohimga dedi:

— Bola va choʻri xotining uchun tashvish tortma. Soraning aytganlarini qil. Chunki Men senga vaʼda qilgan nasling Isʼhoq orqali kelib chiqadi⁺. ¹³Choʻri xotiningning bolasi sening ham oʻgʻling boʻlgani uchun Men unga ham farzandlar ato etib, undan xalqlar yarataman.

¹⁴Ibrohim ertasiga saharda turdi. Bir oz yegulik va bir mesh suv olib, Hojarning yelkasiga yukladi–da, oʻgʻli bilan birga joʻnatib yubordi. Hojar Bersheba atroflarida choʻlda bemaqsad izgʻib yurdi.

¹⁵Meshdagi suv tamom boʻlgach, Hojar bolasini bir butaning tagida qoldirdi. ¹⁶Soʻngra: “Bolamning oʻlishini koʻrmayin”, deb bolasidan bir oʻq otimi* nariga borib oʻtirdi. Hojar oʻsha yerda oʻtirib, yigʻlab, faryod qila boshladi. ¹⁷Xudo oʻsmirning yigʻisini eshitdi. Xudoning farishtasi samodan Hojarni chaqirib dedi:

— Nimaga gʻam chekyapsan, Hojar? Qoʻrqma, sen oʻsmirni qoldirib ketgan joydan Xudo uning yigʻisini eshitdi. ¹⁸Qani, oʻgʻlingni turgiz, uning qoʻlidan ushla. Men uning naslidan buyuk xalq yarataman.

¹⁹Xudo Hojarning koʻzini ochib yuborgan edi, u bir quduqni koʻrdi. Borib, meshni suvga toʻldirib keldi–da, bolasiga ichirdi.

²⁰Xudo doimo bola bilan birga boʻldi. Bola Poron choʻlida* oʻsib–ulgʻaydi. U mohir kamonkash boʻldi. ²¹Onasi uni Misr yurtidan bir qizga uylantirdi⁺.

Ibrohim bilan Abumalek oʻrtasidagi ahdlashuv

²²Bir kuni Abumalek* lashkarboshisi Pixol bilan birga Ibrohimning oldiga bordi va unga dedi:

— Sen har qanday ishni qilganingda ham Xudo sen bilan birga. ²³Endi Xudoning nomini oʻrtaga qoʻyib, seni, bolalaringni, naslingni aldamayman, deb qasam ich. Men senga sodiqligimni koʻrsatdim. Shuning uchun hozir, senga va men istiqomat qilib turgan shu yurtingga sodiq boʻlaman, deb qasam ich.

²⁴— Qasam ichaman, — dedi Ibrohim.

²⁵Shunda Ibrohim Abumalekka: “Xizmatkorlaring zoʻrlik bilan mening qudugʻimni tortib olishdi”, deb shikoyat qilib qoldi.

²⁶— Bu haqda birinchi marta eshityapman, — dedi Abumalek. — Sen menga bu haqda aytmagan eding. Bu ishni kim qilganini bilmayman.

²⁷Shunday qilib, Ibrohim Abumalekka mol–qoʻylar berdi va ikkalasi ahd qildilar. ²⁸Ibrohim yettita urgʻochi qoʻzini suruvdan ajratib oldi. ²⁹Abumalek Ibrohimdan:

— Sen yettita urgʻochi qoʻzini ajratib olding, buning maʼnosi nima? — deb soʻradi.

³⁰Ibrohim shunday javob berdi:

— Mana shu yettita urgʻochi qoʻzini sen qoʻlimdan olishing kerak, toki bu quduqni oʻzim qaziganimni bular isbotlaydi*.

³¹Shunday qilib, ikkovlari qasamyod qilishdi. Shuning uchun bu joy hozirgacha Bersheba* deb yuritiladi⁺. ³²Ular ahd qilganlaridan keyin, Abumalek oʻz lashkarboshisi Pixol bilan Filistlar yeridagi Garor shahriga qaytib ketdi. ³³Ibrohim Bershebada yulgʻun daraxti* oʻtqazdi va u yerda abadiy Xudoga — Egamizga sajda qildi. ³⁴U Filistlar yerida ancha vaqt yashadi.

22–BOB

Xudo Ibrohimga amr beradi

22¹Shu voqealardan keyin Xudo Ibrohimni sinadi.

— Ibrohim! — deb chaqirdi Xudo.

— Labbay! — deb javob berdi Ibrohim⁺.

²— Yolgʻiz suyukli oʻgʻling Isʼhoqni olib, Moriyox yeriga* bor, — dedi Xudo. — Men senga bir togʻni koʻrsataman, oʻsha togʻda oʻgʻlingni qurbonlik qilib kuydirasan⁺.

³Ertasi kuni Ibrohim saharda turib, eshagini egarladi. Olovda kuydiriladigan qurbonlik uchun oʻtin tayyorladi. Soʻng ikki xizmatkori va oʻgʻli Isʼhoqni yoniga olib, Xudo aytgan yerga joʻnadi. ⁴Uch kun yoʻl yurganlaridan keyin, Ibrohim uzoqdan oʻsha joyni koʻrdi. ⁵Ibrohim xizmatkorlariga dedi:

— Sizlar shu yerda — eshakning yonida qolinglar. Oʻgʻlim bilan hov anavi yerga boramiz–u, u yerda sajda qilib, shu yerga qaytib kelamiz.

⁶Ibrohim qurbonlik kuydirish uchun oʻtinni olib, oʻgʻli Isʼhoqning yelkasiga ortdi. Oʻzi esa pichoq bilan choʻgʻni olib ketdi. Ikkovlari birga ketishdi.

⁷— Otajon! — dedi bir payt Isʼhoq otasiga.

— Labbay, oʻgʻlim, — deb javob berdi Ibrohim.

— Olov bilan oʻtin bor–u, lekin qurbonlik qilib kuydiriladigan qoʻzi qani? — deb soʻradi Isʼhoq.

⁸— Qurbonlik qilib kuydiriladigan qoʻzini Xudoning Oʻzi beradi*, oʻgʻlim, — deb javob qildi Ibrohim. Shunday qilib, ikkovlari birga yoʻlda davom etishdi.

⁹Ular Xudo koʻrsatgan yerga yetib kelganlaridan keyin, Ibrohim qurbongoh qurib, qurbongohga oʻtin qaladi. Soʻngra u oʻgʻli Isʼhoqni bogʻlab, qurbongohdagi oʻtinlar ustiga yotqizdi. ¹⁰Ibrohim pichoqni oldi va oʻgʻlini boʻgʻizlashga shaylandi. ¹¹Shu payt Egamizning farishtasi samodan unga hayqirdi:

— Ibrohim! Ibrohim!

— Labbay! — deb javob berdi Ibrohim.

¹²— Pichoqni tashla! — deb buyurdi farishta. — Bunday qilma, bolaga zarar yetkazma. Endi bildim, sen haqiqatan Xudodan qoʻrqar ekansan. Sen hatto yagona oʻgʻlingni ham Mendan ayamading.

¹³Ibrohim boshini koʻtarib, qoʻchqorni koʻrib qoldi. Qoʻchqorning shohlari chakalaklarga oʻralib qolgan edi. Ibrohim qoʻchqorni ushlab, qurbongohda oʻgʻlining oʻrniga kuydirib qurbonlik qildi. ¹⁴Shuning uchun bu joyga Ibrohim “Egamiz beradi”* deb nom qoʻydi. Bu nom bugungi kunda*: “Egamizning togʻida* beriladi*” degan hikmatga aylanib ketgan.

¹⁵Shundan keyin Egamizning farishtasi samodan Ibrohimni yana chaqirdi:

¹⁶— Egang aytmoqda: “Menga itoat qilganing uchun, hatto yagona oʻgʻlingni ham Mendan ayamaganing uchun Oʻzimning nomim bilan qasamyod qilaman*: ¹⁷senga albatta qut–baraka beraman. Naslingni osmondagi yulduzlarday, dengiz qirgʻogʻidagi qumday son–sanoqsiz qilib koʻpaytiraman. Nasling gʻanimlarining darvozalarini egallaydilar⁺. ¹⁸Menga itoat qilganing uchun yer yuzidagi hamma xalqlar sening nasling orqali baraka topadi.”⁺

¹⁹Shunday qilib, Ibrohim oʻgʻli bilan birga xizmatkorlari yoniga qaytib keldi va Bershebaga — uyiga yoʻl oldi. Ibrohim Bershebada yashab qoldi.

Naxoʻrning nasli

²⁰Shundan keyin Ibrohim: “Ukang Naxoʻrning xotini Milxo sakkiz nafar oʻgʻil tuqqan” degan xabarni eshitdi. ²¹Toʻngʻich oʻgʻlining ismi Uz, keyingisining oti Buz, undan keyingisiniki Kamuvol (Kamuvol Oramning otasi boʻldi), ²²Xosit, Xazo, Pildash, Yidlaf, Batuval edi. ²³Batuval bir qiz koʻrib, otini Rivqo qoʻydi⁺. ²⁴Milxo tugʻib bergan sakkiz nafar oʻgʻlidan tashqari, Naxoʻrning Ravumo degan choʻrisi* ham unga toʻrt oʻgʻil tugʻib berdi. Bu oʻgʻillarining ismi Tavax, Gaxam, Taxash va Maxo edi.

23–BOB

Sora vafot etib, dafn qilinadi

23¹Sora 127 yoshida, ²Kanʼon yurtidagi Xirat–Arbada vafot etdi. (Xirat–Arba hozir Xevron deb yuritiladi.) Ibrohim Soraga aza tutib, yigʻladi⁺. ³U Soraning jasadini qoldirib, Xet xalqidan* boʻlgan oqsoqollar oldiga bordi va ularga dedi:

⁴— Men sizlarning orangizda yashayotgan bir musofirman. Iltimos, menga yeringizdan ozgina joyini sotinglar, toki marhumamni dafn qilay.

⁵Xet xalqidan boʻlgan oqsoqollar Ibrohimga shunday javob berishdi:

⁶— Gapimizga quloq soling, toʻram! Biz sizni ulugʻ bek deb hisoblaymiz. Xotiningizni dafn qilishingiz uchun joylarimizdan eng yaxshisini tanlab oling. Marhumangizni dafn qilishingiz uchun birortamiz sizdan maqbara uchun yer ayamaymiz.

⁷Ibrohim ularga egilib taʼzim qildi. ⁸Keyin dedi:

— Marhumamni dafn qilishimga rozi ekansizlar, endi mening gapimga quloq solinglar, Zoʻxar oʻgʻli Efroʻnga mening iltimosimni yetkazinglar. ⁹U oʻzining Maxpaladagi dalasining chetida joylashgan gʻorni menga sotsin. Men gʻorning toʻliq narxini toʻlayman, toki sizlarning guvohligingizda gʻor mening xonadonim uchun maqbara boʻlsin.

¹⁰Efroʻn shu paytda shahar darvozasida* yigʻilgan oʻz xalqi orasida oʻtirgan edi. U jamiki Xet xalqiga eshittirib, Ibrohimga shunday javob berdi:

¹¹— Toʻram, endi mening gapimni eshitsinlar. Men dalamni, dalamdagi gʻorni ham sizga inʼom qilaman. Xalqimning guvohligida bularni sizga beraman. Marhumangizni dafn qilavering.

¹²Ibrohim yurt xalqiga yana taʼzim qildi. ¹³U yurt xalqiga eshittirib, Efroʻnga shunday javob berdi:

— Rahmat, lekin men butun dalangiz uchun kumush toʻlab, sotib olay, toki marhumamni u yerga olib borib, dafn qilay. Iltimos, mening taklifimni rad etmang.

¹⁴⁻¹⁵— E toʻram, — dedi Efroʻn Ibrohimga, — toʻrt yuz boʻlak kumush* turadigan bir parcha yer bizning oramizda nima boʻpti?! Marhumangizni dafn qilavering.

¹⁶Ibrohim rozi boʻlib, Efroʻn hammaga eshittirib aytgan toʻrt yuz boʻlak kumushni unga tortib berdi. Bu oʻlchov savdogarlar orasida muomalada edi.

¹⁷Shunday qilib, Efroʻnning Mamre sharqida joylashgan Maxpaladagi mulki Ibrohimga oʻtdi. Mulk dalani, daladagi gʻorni va dalaning chetidagi hamma daraxtlarni oʻz ichiga olar edi. ¹⁸Bular shahar darvozasida yigʻilgan Xet xalqining guvohligida Ibrohimning doimiy mulki boʻlib qoldi. ¹⁹Shundan keyin Ibrohim Kanʼon yurtida Mamre sharqidagi Maxpala dalasining chetida joylashgan gʻorga xotini Sorani dafn qildi. (Mamre Xevronda joylashgan.) ²⁰Shunday qilib, Xet xalqiga qarashli boʻlgan dala va u yerdagi gʻor maqbara sifatida Ibrohimning doimiy mulki boʻlib qoldi.

24–BOB

Isʼhoq va Rivqo

24¹Ibrohim endi ancha keksayib qoldi. Ibrohim nima qilmasin, Egamiz unga baraka berardi. ²Ibrohimning xonadonida qulboshisi bor edi. Ibrohim bor mulkini unga ishonib topshirgan edi. Bir kuni Ibrohim oʻsha qulboshisiga aytdi:

— Qoʻlingni sonimning ostiga qoʻyib*, ³Samoviy Xudo — Egamning nomi bilan: “Oʻgʻlingizga shu yerlik — Kanʼonning qizlaridan kelin olib bermayman”, deb qasam ich. ⁴Sen mening ona yurtimga — qarindoshlarimnikiga bor. U yerdan oʻgʻlim Isʼhoqqa kelin topib kel.

⁵— Ehtimol, oʻsha qiz menga ergashib, bu yurtga kelishga rozi boʻlmas, — dedi qulboshi Ibrohimga. — Unday holda oʻgʻlingizni sizning ona yurtingizga olib borishim kerakmi?

⁶— Yoʻq! Zinhor bunday qila koʻrma! — dedi Ibrohim unga. — Oʻgʻlimni u yerga qaytarib olib borma! ⁷Samoviy Xudo — Egam meni otam xonadonidan — qarindosh–urugʻlarim yurtidan olib chiqqanda, U menga: “Sen turgan shu yurtni sening naslingga beraman”, deb qatʼiy vaʼda bergan edi. Sendan oldin Egam farishtasini yuboradi. U shunday qiladiki, sen mening oʻgʻlimga kelin boʻladigan qizni oʻsha yurtdan topib kelasan. ⁸Lekin oʻsha qiz sen bilan birga kelishga rozi boʻlmasa, qasamdan ozod boʻlasan. Zinhor oʻgʻlimni u yerga olib borma.

⁹Qulboshi oʻz xoʻjayini Ibrohimning soni tagiga qoʻlini qoʻyib, uning aytganlarini qilishga ont ichdi.

¹⁰Shundan keyin qulboshi xoʻjayinining oʻnta tuyasiga har xil qimmatbaho sovgʻalardan ortib, Oram–Naxrayimga* yoʻl oldi. Qulboshi Ibrohimning ukasi Naxoʻr yashaydigan shaharga bordi. ¹¹Oqshom payti qulboshi shahar tashqarisidagi quduq yoniga yetib keldi va tuyalarni choʻktirdi. Bu paytda ayollar suv olgani shu yerga kelishardi. ¹²Qulboshi ibodat qildi:

— Ey Egam, xoʻjayinim Ibrohimning Xudosi! Bugun safarimni oʻngla, xoʻjayinim Ibrohimga iltifot koʻrsatgin. ¹³Men quduq boshida turibman, shahar qizlari suv olgani kelishyapti. ¹⁴Istagim shuki, men ularning biriga: “Iltimos, koʻzangdan suv ichib olay”, deb aytay. Agar oʻsha qiz: “Marhamat, bemalol ichavering, tuyalaringizni ham sugʻorib qoʻyaman”, deb aytsa, quling Isʼhoqqa kelin qilib tanlaganing oʻsha qiz boʻlsin. Shu orqali xoʻjayinimga iltifot koʻrsatganingni bilayin.

¹⁵U hali gapini aytib tugatmagan ham ediki, bir qiz kelib qoldi. U yelkasida koʻzasini koʻtarib olgan edi. Bu qizning ismi Rivqo boʻlib, u Batuvalning qizi, Batuval — Ibrohimning ukasi Naxoʻrning oʻgʻli edi, Naxoʻrning xotini — Milxo edi. ¹⁶Rivqo hali biron erkakning qoʻli tegmagan bokira qiz boʻlib, juda chiroyli edi. U quduq boʻyiga kelib, koʻzasini toʻldirdi va orqasiga qaytdi. ¹⁷Shunda qulboshi yugurib, unga peshvoz chiqdi.

— Iltimos, koʻzangdagi suvdan bir qultum ber, — dedi.

¹⁸— Marhamat, janoblari, iching, — deb qiz darrov koʻzasini yelkasidan tushirdi–da, unga ichgani suv berdi. ¹⁹Qulboshi suv ichib boʻlgach, qiz dedi:

— Endi tuyalaringiz uchun ham suv tortib beraman, toʻyguncha ichsin.

²⁰U darrov koʻzasidagi suvni oxurga boʻshatdi–yu, yana suv tortgani quduqqa yugurib ketdi. Qulboshining hamma tuyalarini sugʻordi. ²¹Qulboshi: “Egam sayohatimni oʻngidan keltirgani rostmikan yoki yoʻqmi”, deb suv tortayotgan Rivqoni jimgina kuzatib turdi.

²²Qiz tuyalarni sugʻorib boʻlgach, qulboshi qizga burunga taqiladigan oltin sirgʻani* va ikki bilaguzukni taqib qoʻydi. Oltin sirgʻaning ogʻirligi bir misqoldan ortiq*, bilaguzukning ogʻirligi yigirma besh misqol* chiqardi. ²³Soʻngra u qizdan:

— Ayt–chi, kimning qizisan? — deb soʻradi. — Otangning uyida bir kecha tunashimiz uchun bizga joy topiladimi?

²⁴— Men Batuvalning qiziman. Bobom — Naxoʻr, buvim Milxo edilar, — deb javob berdi qiz. ²⁵Soʻngra u:

— Uyimizda tuyalaringiz uchun somon ham, yem ham koʻp, mehmonlar uchun joy ham bor, — deb qoʻshib qoʻydi. ²⁶Qulboshi tiz choʻkib, Egamizga sajda qildi:

²⁷— Xoʻjayinim Ibrohimning Xudosi — Egamga hamdu sanolar boʻlsin. Egam xoʻjayinimga sodiq qolib, marhamatini darigʻ tutmabdi. Egam meni toʻppa–toʻgʻri xoʻjayinimning qarindoshlari oldiga boshlab kelibdi.

²⁸Qiz uyiga yugurib bordi va yuz bergan voqealardan uyidagilarni xabardor qildi. ²⁹⁻³⁰Rivqoning Lobon degan akasi bor edi. Lobon singlisining burnidagi sirgʻani va qoʻllaridagi bilaguzuklarni koʻrdi, singlisidan qulboshining aytganlarini eshitib, quduq boʻyiga shoshildi. Oʻsha odam hali ham buloq boshida, tuyalarining oldida turgan edi.

³¹— Qadamingizga hasanot, ey Xudo yorlaqagan. Nega bu yerda turibsiz? Qani, uyga yuring, uyimda siz uchun bitta xona, tuyalaringiz uchun joy tayyorlab qoʻydim.

³²Shunday qilib, qulboshi uyga kirdi. Lobon tuyalarni yuklardan boʻshatib, somon, yem berdi. Keyin u Ibrohimning qulboshisiga va u bilan birga kelgan tuyakashlarga oyoqlarini yuvish uchun suv olib keldi. ³³Shundan keyin kechki taom keltirildi. Ibrohimning qulboshisi esa:

— Men nima uchun kelganimni sizlarga aytmagunimcha, ovqat yemayman, — dedi.

— Marhamat, gapiring, qanday ish bilan keldingiz? — deb soʻradi Lobon.

³⁴— Men Ibrohimning qulboshisiman, — deb gap boshladi u. ³⁵— Xoʻjayinimga Egam baraka ato etgan: u boy boʻlib ketgan, Egam unga koʻplab mol–qoʻy, kumushu oltinlar, qul va choʻrilar, tuyayu eshaklar bergan. ³⁶Xotini Sora qarigan chogʻida xoʻjayinimga bir oʻgʻil tugʻib berdi. Xoʻjayinim butun mol–mulkini oʻgʻliga topshirgan. ³⁷Xoʻjayinim oʻgʻliga oʻzi yashayotgan Kanʼon yurtining qizlaridan kelin olib bermasligim uchun menga qasam ichirdi. ³⁸“Mening ota urugʻim — qarindoshlarim oldiga borib, oʻsha yerdan oʻgʻlimga kelin olib kel”, dedi. ³⁹Men esa: “Oʻsha qiz menga ergashib bu yerga kelmasa–chi”, dedim. ⁴⁰Lekin xoʻjayinim aytdi: “Men Egam koʻrsatgan yoʻldan yuraman, U Oʻzining farishtasini sen bilan birga joʻnatib, yoʻlingni oʻnglaydi. Sen oʻgʻlimga qarindoshlarimdan — otam urugʻidan kelin olib kelasan. ⁴¹Agar qarindoshlarimnikiga borganingda, ular qizini bu yerga yuborishga rozi boʻlishmasa, qasamingdan ozod boʻlasan.”

⁴²Qulboshi gapida davom etdi:

— Bugun men quduq boʻyiga kelib, dedim: “Ey Egam, xoʻjayinim Ibrohimning Xudosi! Oʻtinaman, safarimni oʻngla. ⁴³Men buloq boshida turibman. Suv olgani kelgan qizga men, iltimos, koʻzangdan suv ichib olay, deb aytay. ⁴⁴Oʻsha qiz, marhamat, bemalol ichavering, tuyalaringizni ham sugʻorib qoʻyaman, deb aytsa, xoʻjayinimning oʻgʻliga Egam kelin qilib tanlagan qiz oʻsha boʻlsin.” ⁴⁵Men koʻnglimdan shu gaplarni oʻtkazib boʻlmagan ham edimki, Rivqo yelkasida koʻzasini koʻtarib kelayotgan ekan. U quduqqa borib, koʻzasini suvga toʻldirdi. Men unga: “Iltimos, suvingdan ichib olay”, dedim. ⁴⁶U darrov yelkasidan koʻzasini tushirdi–da: “Marhamat, iching, tuyalaringizni ham sugʻorib qoʻyaman”, dedi. Men suv ichdim, Rivqo tuyalarimni ham sugʻordi. ⁴⁷Soʻng men undan: “Kimning qizisan?” deb soʻradim. U: “Batuvalning qiziman. Bobom — Naxoʻr, buvim Milxo edilar”, deb javob berdi. Shunday qilib, uning burniga sirgʻani, qoʻllariga bilaguzuklarni taqib qoʻydim. ⁴⁸Soʻngra Egamga tiz choʻkib, sajda qildim. Xoʻjayinim Ibrohimning Xudosi — Egamga hamdu sanolar aytdim. Egam meni toʻppa–toʻgʻri xoʻjayinimning qarindoshlari oldiga olib keldi. Men xoʻjayinimning oʻgʻliga qarindoshlari oilasidan kelin topdim. ⁴⁹Endi xoʻjayinimga chinakamiga sadoqat koʻrsatadigan boʻlsalaringiz, buni aytinglar, agar yoʻq, desangizlar, buni ham aytinglar, toki men bir qarorga kelib, biror narsa qilayin.

⁵⁰— Egamizning Oʻzi sizni bu yerga olib keldi, — deb aytdilar Lobon bilan Batuval. — Biz sizga nima ham der edik?! ⁵¹Mana, Rivqo qarshingizda turibdi. Uni oling–da, ketavering. Egamiz aytganday, u xoʻjayiningizning oʻgʻliga kelin boʻlsin.

⁵²Ibrohimning qulboshisi ularning gaplarini eshitgach, muk tushib, Egamizga sajda qildi. ⁵³Soʻngra oltin, kumush taqinchoqlar, chiroyli liboslarni Rivqoga berdi. Rivqoning akasi bilan onasiga ham qimmatbaho hadyalar berdi. ⁵⁴Qulboshi va u bilan birga kelgan odamlar yeb–ichdilar, tunni shu yerda oʻtkazdilar. Ular ertasi kuni ertalab turishgach, qulboshi: “Endi ruxsat bersangiz, xoʻjayinimning oldiga qaytaylik”, dedi. ⁵⁵Lekin Rivqoning akasi bilan onasi:

— Rivqo hech boʻlmasa oʻn kuncha biz bilan qolsin, keyin ketsa ham boʻladi, — deyishdi.

⁵⁶Lekin qulboshi ularga shunday dedi:

— Meni ushlab turmanglar, Egamiz safarimni oʻngidan keltirdi. Men qaytay, xoʻjayinimning oldiga boray.

⁵⁷— Hozir qizimizni chaqirib, oʻzidan soʻraylik–chi, — deyishdi ular. ⁵⁸Rivqoni chaqirib, undan:

— Hozir mana bu odam bilan ketasanmi? — deb soʻrashdi.

— Ha, ketaman, — dedi Rivqo.

⁵⁹Shunday qilib, ular Rivqoni, uning enagasini Ibrohimning qulboshisi va odamlari bilan birga joʻnatdilar. ⁶⁰Ular Rivqoni duo qilib, unga shunday dedilar:

“Ey singlimiz! Minglarcha, oʻn minglarcha farzandlarning onasi boʻlgin!

Nasling gʻanimlarining darvozalarini egallasin!”

⁶¹Shundan soʻng Rivqo va uning choʻrilari tuyalarga minib, Ibrohimning qulboshisi bilan joʻnashga tayyor boʻlishdi. Hammalari yoʻlga tushishdi.

⁶²Bu vaqtda Isʼhoq Nagav choʻlida*, Ber–Laxay–Ruy qudugʻi* yonida yashayotgan edi. ⁶³Isʼhoq kechqurun sayr qilish uchun* tashqariga chiqqan edi. Bir payt u tuyalar kelayotganini koʻrdi. ⁶⁴Rivqo ham Isʼhoqni koʻrdi va darrov tuyadan tushdi.

⁶⁵— Huv ana, bir odam dala boʻylab biz tomonga kelyapti, kim u? — deb soʻradi Rivqo qulboshidan.

— Mening xoʻjayinim, — deb javob berdi qulboshi. Rivqo roʻmolini olib, yuzini berkitdi. ⁶⁶Qulboshi hamma qilgan ishlarini Isʼhoqqa aytib berdi. ⁶⁷Shunday qilib, Isʼhoq Rivqoni onasi Sora yashagan chodirga olib keldi. U Rivqoga uylandi. Isʼhoq uni juda sevardi. Shu tariqa Isʼhoq onasining oʻlimidan soʻng tasalli topdi.

25–BOB

Ibrohimning boshqa oʻgʻillari

25¹Ibrohim boshqa ayolga uylandi. U ayolning ismi Xaturo edi. ²U Ibrohimga bir necha oʻgʻil tugʻib berdi. Oʻgʻillarning ismi Zimron, Yoxshon, Midon, Midiyon, Yishboq va Shuvax edi. ³Yoxshonning Shava va Dedon degan oʻgʻillari bor edi. Dedonning nasli Ashur, Latush va Lum xalqlari edi. ⁴Midiyonning oʻgʻillari Efax, Ifar, Xanoʻx, Avido va Eldax edilar. Xaturodan bino boʻlgan oʻgʻillari mana shular edilar⁺. ⁵Ibrohim butun mol–mulkini oʻgʻli Isʼhoqqa berdi. ⁶Ibrohim hayot ekan, choʻrilari* tugʻib bergan oʻgʻillariga hadyalar berdi va oʻsha oʻgʻillarini Isʼhoqning oldidan nariga — sharq tomondagi yurtga joʻnatdi.

Ibrohim vafot etib, dafn qilinadi

⁷Ibrohim 175 yil yashab, ⁸nuroniy yoshda, keksayib, olamdan oʻtdi. ⁹Oʻgʻillari Isʼhoq bilan Ismoil uni Mamre sharqidagi Maxpala dalasining chetida joylashgan gʻorga dafn qildilar. Bu dala ilgari Xet xalqidan boʻlgan Zoʻxar oʻgʻli Efroʻnniki edi. ¹⁰Bu dalani Ibrohim Xet xalqidan* sotib olgan edi. Ibrohim bu gʻorda xotini Soraning yoniga dafn qilindi*⁺. ¹¹Ibrohim vafot etgandan keyin, Xudo uning oʻgʻli Isʼhoqqa baraka berdi. Isʼhoq Ber–Laxay–Ruy qudugʻi* yonida istiqomat qilardi.

Ismoilning nasli

¹²Soraning Misrlik choʻrisi Hojar Ibrohimga tugʻib bergan Ismoilning nasl–nasabi tarixi quyidagichadir:

¹³Tugʻilish tartibiga koʻra, Ismoil oʻgʻillarining ismlari quyidagicha: toʻngʻich oʻgʻli — Navayot, keyingilari Kedar, Adbal, Mivsom, ¹⁴Mishmo, Dumax, Masso, ¹⁵Hadad, Temo, Yatur, Nofish va Kedemax⁺. ¹⁶Ismoilning bu oʻn ikki oʻgʻli oʻn ikki qabilaning yoʻlboshchisi boʻldilar. Oʻsha qabilalar chodir qurib joylashgan yerlarga ularning ismlari berildi. ¹⁷Ismoil 137 yoshida olamdan oʻtdi. ¹⁸Ismoilning nasli Ossuriyaga ketaverishda — Misrning sharqidagi Xavila bilan Shur orasida oʻrnashdi. Ular qarindoshlariga dushman boʻlib yashardilar*⁺.

Esov bilan Yoqub tugʻiladi

¹⁹Ibrohim oʻgʻli Isʼhoqning xonadoni tarixi quyidagichadir:

Ibrohim Isʼhoqning otasi edi. ²⁰Isʼhoq Rivqoga uylanganda qirq yoshda edi. Rivqo Batuvalning qizi, Lobonning singlisi edi. Batuval Oramlik boʻlib, Paddon–Oramdan* edi. ²¹Rivqoning bolasi boʻlmadi. Isʼhoq xotini uchun Egamizga iltijo qildi. Egamiz uning iltijolarini eshitdi. Rivqo homilador boʻldi. ²²Rivqoning qornidagi bolalari bir–biri bilan urishardilar. Rivqo: “Agar shunaqa boʻlsa, homilador boʻlishimning nima foydasi bor?!”* deb bu haqda Egamizdan soʻradi. ²³Egamiz Rivqoga shunday dedi:

“Sening qorningda ikki xalq bor,

Sendan tugʻilganlar ikki xalqqa boʻlinar*.

Biri ikkinchisidan kuchli chiqajak,

Kattasi kichigiga xizmat qilajak.”⁺

²⁴Rivqoning oy–kuni yaqinlashib, egizak tugʻdi. ²⁵Toʻngʻichi tugʻilganda, qip–qizil* ekan. Uning tanasi jun matoga oʻxshardi. Shuning uchun uning ismini Esov qoʻydilar*. ²⁶Ukasi esa Esovning tovonini ushlab tugʻildi, shuning uchun uning ismini Yoqub qoʻydilar*. Egizaklar tugʻilganda, Isʼhoq oltmish yoshda edi.

Esov toʻngʻichlik huquqini sotadi

²⁷Bolalar ulgʻaydilar. Esov — dala–dashtni yaxshi koʻradigan mohir ovchi, Yoqub esa uyda oʻtirishni yoqtiradigan, beozor odam boʻldi. ²⁸Esov ovlab kelgan hayvonlarning goʻshtini Isʼhoq tanovul qilib, lazzat olar, shuning uchun u Esovni yaxshi koʻrardi. Rivqo esa Yoqubni yaxshi koʻrardi.

²⁹Bir kuni Yoqub yasmiq* shavla pishirayotgan edi, Esov daladan ochqab, sulayib kelib qoldi. ³⁰Esov Yoqubga:

— Menga ana shu qizil ovqatingdan bergin, oʻlguday qornim ochdi, — dedi. (Shuning uchun u Edom* degan ism ham olgan.)

³¹— Boʻpti, — dedi Yoqub, — lekin buning evaziga menga toʻngʻichlik huquqingni* sot⁺.

³²— E, toʻngʻichlik huquqimdan menga nima foyda, qornim ochganidan oʻlay deb turibman, — dedi Esov.

³³— Oldin menga qasam ich, — dedi Yoqub. Esov Yoqubga qasam ichdi. Shunday qilib, u toʻngʻichlik huquqini Yoqubga sotdi. ³⁴Shundan keyin Yoqub Esovga non bilan yasmiq shavla berdi. Esov yeb–ichib, oʻrnidan turdi–da, oʻz ishlari bilan chiqib ketdi. Shunday qilib, Esov oʻzining toʻngʻichlik huquqini mensimadi⁺.

26–BOB

Isʼhoq va Filistlar shohi Abumalek

26¹Shu orada yurtda qattiq ocharchilik boʻldi, bunday ocharchilik ilgari Ibrohim davrida ham yuz bergan edi*. Isʼhoq Garor shahriga koʻchib ketdi. U yerda Filistlar shohi Abumalek* yashardi⁺. ²Egamiz Isʼhoqqa zohir boʻlib, dedi:

— Misrga borma. Men senga koʻrsatadigan yurtda oʻrnashib, ³oʻsha yerda yashab tur. Agar shunday qilsang, Men sen bilan birga boʻlaman, senga baraka beraman. Mana shu yerlarning hammasini senga va sening naslingga beraman. Otang Ibrohimga bergan vaʼdamda turaman⁺. ⁴Men sening naslingni osmondagi yulduzlar kabi son–sanoqsiz qilaman. Mana shu yerlarning hammasini sening naslingga beraman. Sening nasling orqali yer yuzidagi hamma xalqlar baraka topadilar⁺. ⁵Ibrohim Mening talablarimga, amrlarimga, farmonlarimga, qonunlarimga itoat etgani uchun senga baraka beraman.

⁶Shunday qilib, Isʼhoq Garor shahrida oʻrnashib qoldi. ⁷Bu yerdagi odamlar Isʼhoqdan Rivqo toʻgʻrisida soʻraganlarida, “U mening singlim”, deb javob berardi. “U mening xotinim”, deb aytishdan qoʻrqar edi. Rivqo juda chiroyli boʻlgani sababli: “Odamlar uni tortib olish uchun meni oʻldiradilar”, deb oʻylardi⁺.

⁸Oradan ancha vaqt oʻtdi. Bir kuni Isʼhoq Rivqoni erkalatayotganda, Filistlar shohi Abumalek derazadan koʻrib qoldi. ⁹Abumalek Isʼhoqni chaqirtirdi.

— U sening xotining ekan–ku! Nimaga uni, singlim, deb aytding? — deb soʻradi.

— Agar xotinim deb aytsam, birortasi uni tortib olish uchun meni oʻldiradi, deb qoʻrqdim, — dedi Isʼhoq.

¹⁰— Bu nima qilganing–a?! Axir, odamlarimdan biri xotining bilan osonlikcha birga boʻlishi mumkin edi–ku! Unday holda bizni gunohkor qilib qoʻygan boʻlarding!

Filistlar Isʼhoq bilan quduq uchun tortishadi

¹¹Shunday qilib, Abumalek: “Kimki bu odamga yoki uning xotiniga ozor yetkazsa, oʻsha odamning jazosi oʻlimdir”, deb farmon berib, hammani ogohlantirdi.

¹²Isʼhoq u yerda dalasiga urugʻ sepdi. Egamiz unga marhamat koʻrsatgani uchun ekkan urugʻiga nisbatan yuz barobar koʻp hosil oldi. ¹³Isʼhoq boyib ketdi, boyligi tobora koʻpayib boraverdi. ¹⁴Uning qoʻy–echki suruvlari, mol podalari, xizmatkorlari koʻp edi. Shu sababdan Filistlar Isʼhoqqa hasad qilishardi. ¹⁵Ular Isʼhoqning hamma quduqlarini tuproqqa toʻldirib tashlashdi. Ibrohim hayotligida bu quduqlarni oʻzining xizmatkorlariga qazdirgan edi⁺. ¹⁶Abumalek Isʼhoqqa: “Bizning yerimizdan ket, sen bizdan koʻra, juda kuchayib ketding”, dedi.

¹⁷Isʼhoq bu yerdan ketib, Garor soyligida* chodir tikib, oʻsha yerda oʻrnashib oldi. ¹⁸Ibrohim bu yerda quduqlar qazdirgan, lekin uning vafotidan keyin Filistlar bu quduqlarni koʻmib yuborgan edilar. Isʼhoq oʻsha quduqlarni qaytadan qazdirdi. Isʼhoq quduqlarga otasi qoʻygan nomlarni berdi. ¹⁹Uning xizmatkorlari suv topish uchun Garor soyligida yerni qaziyotganlarida, buloq otilib chiqdi. ²⁰Lekin Garorlik choʻponlar kelishib: “Bu buloq bizniki”, deb buloqni talab qildilar. Shunday qilib, ular Isʼhoqning choʻponlari bilan quduq ustida janjallashib qoldilar. Shuning uchun Isʼhoq quduqqa Janjal* deb nom berdi. ²¹Soʻngra Isʼhoqning odamlari boshqa quduq qazidilar. Lekin bu quduq ustida ham kelishmovchilik yuz berdi. Shuning uchun Isʼhoq bu quduqqa Ziddiyat* deb nom berdi. ²²Isʼhoq bu yerdan ham koʻchib, boshqa quduq qazdirdi. Yerli aholi oxiri ularni oʻz holiga qoʻydi. Isʼhoq: “Nihoyat, Egam bu yurtda yashashimiz uchun bizga keng joy berdi, endi biz bu yerda yayrab–yashnab ketamiz”, deya quduqqa Kenglik* deb nom berdi.

²³Isʼhoq bu yerdan ham Bershebaga koʻchib ketdi. ²⁴Oʻsha kuni kechasi Egamiz Isʼhoqqa zohir boʻlib, dedi:

— Men otang Ibrohimning Xudosiman. Qoʻrqma, Men sen bilan birgaman. Oʻz qulim Ibrohimning haqi–hurmati uchun senga baraka beraman, senga son–sanoqsiz nasl ato qilaman.

²⁵Isʼhoq u yerda qurbongoh qurib, Egamizga sajda qildi, oʻsha yerda chodirini tikdi. Isʼhoqning xizmatkorlari u yerda quduq qazidilar.

Isʼhoq bilan Abumalek oʻrtasidagi ahdlashuv

²⁶Abumalek maslahatchisi Oxizat va lashkarboshisi Pixol bilan birga Garordan Isʼhoqning oldiga bordi. ²⁷Isʼhoq ularga dedi:

— Nimaga mening oldimga keldingiz? Menga adovat bilan qarab, yeringizdan chiqarib yuborgan edingiz–ku!

²⁸— Bizga endi ayon boʻldi: Egang sen bilan birga ekan. Shuning uchun sen bilan biz ont ichib, ahd qilaylik, dedik. ²⁹Biz senga hech qanday yomonlik qilmagan edik, aksincha, olijanoblik qilib, eson–omon joʻnatib yuborgan edik. Sen ham: “Sizlarga yomonlik qilmayman”, deb qasam ich. Sen Xudoning yorlaqagani ekansan⁺.

³⁰Isʼhoq ularga ziyofat tayyorladi. Ular yeb–ichdilar. ³¹Ertasi kuni ular erta tongda turib, bir–birlariga qasamyod qildilar. Soʻngra Isʼhoq ularni uylariga eson–omon joʻnatib yubordi. ³²Oʻsha kuni Isʼhoqning xizmatkorlari kelib: “Biz suv topdik”, deb unga oʻzlari qazigan quduq toʻgʻrisida aytdilar. ³³Isʼhoq bu quduqqa Qasamyod* deb nom qoʻydi. Shuning uchun shaharning nomi bugungacha Bershebadir*.

Esovning ajnabiy xotinlari

³⁴Esov qirq yoshida Xet xalqidan ikkita qizga — Beri degan kishining Yahudit ismli qiziga va Eloʻn degan kishining Bosimat ismli qiziga uylandi⁺. ³⁵Esovning bu xotinlari Isʼhoq bilan Rivqoning boshiga koʻp qora kunlarni soldilar.

27–BOB

Isʼhoq Yoqubni duo qiladi

27¹Isʼhoq qaridi, koʻzlari xiralashib koʻrmay qoldi. Bir kuni u oʻgʻli Esovni chaqirdi:

— Oʻgʻlim!

— Labbay, otajon! — deb javob berdi Esov.

²— Koʻrib turibsan, men qarib qoldim. Toʻsatdan oʻlib qolishim mumkin. ³Endi yoyingni, oʻqlaringni olib, dalaga chiq, menga bironta hayvonni ovlab kel⁺. ⁴Keyin men yaxshi koʻradigan bironta mazali taom tayyorlab keltir. Men taomni yeb, oʻlimimdan oldin seni duo qilayin.

⁵Isʼhoq oʻgʻli Esovga gapirayotganda, Rivqo eshitib turgan edi. Esov dalaga ovga ketganda, ⁶Rivqo oʻgʻli Yoqubga dedi:

— Akang Esovga otangning aytgan gaplarini eshitib qoldim. ⁷Otang unga: “Menga bironta hayvon ovlab kel, men yaxshi koʻradigan bironta mazali taom tayyorlagin, taomni yeb, oʻlimimdan oldin Egam oldida seni duo qilayin”, dedi. ⁸Endi mening gaplarimni yaxshilab eshit, aytganimni qil, oʻgʻlim. ⁹Suruvga borib, menga ikkita uloqchani tanlab olib kel. Uloqchalardan otang yaxshi koʻradigan mazali taom tayyorlab beray. ¹⁰Sen taomni otangning oldiga olib kirib, unga yegizgin, toki otang oʻlimidan oldin seni duo qilsin.

¹¹— Onajon, oʻzingiz bilasiz–ku, akam Esov serjun, mening terim esa silliq, — dedi Yoqub Rivqoga. ¹²— Mabodo, otam meni paypaslab ushlab koʻrsa, nima boʻladi? Aldayotganimni otam bilib qoladi. Otam meni duo qilish oʻrniga laʼnatlaydi.

¹³— Oʻsha laʼnat menga kelsin, bolaginam, — dedi Rivqo. — Endi aytganimni qil, bor, uloqchalarni olib kel.

¹⁴Yoqub onasining buyrugʻiga itoat etib, ikkita uloqchani olib keldi. Rivqo uloqchalardan Isʼhoq yaxshi koʻrgan mazali taom tayyorladi. ¹⁵Soʻng u Esovning uydagi yaxshi kiyimlarini oldi–da, Yoqubga kiygizdi. ¹⁶Uloqchalarning terisini Yoqubning qoʻllariga va boʻynining tuksiz joylariga oʻradi. ¹⁷Oʻzi tayyorlagan mazali taom bilan nonni oʻgʻli Yoqubning qoʻliga berdi.

¹⁸Shunday qilib, Yoqub taom toʻla laganni otasining oldiga olib kirdi.

— Assalomu alaykum, otajon!

— Va alaykum assalom! Qaysi biringsan, oʻgʻlim, Esovmisan, Yoqubmisan?

¹⁹— Toʻngʻichingiz Esovman, — dedi Yoqub otasiga. — Aytganingizni qildim, mana, ovimdan siz yaxshi koʻrgan taom tayyorladim. Turing, yeb, meni duo qiling.

²⁰Isʼhoq oʻgʻliga:

— Darrov topib keldingmi, oʻgʻlim? — dedi.

— Egangiz Xudo yoʻlimni oʻngladi, — deb javob berdi Yoqub.

²¹Shundan keyin Isʼhoq Yoqubga dedi:

— Yaqinroq kel–chi, oʻgʻlim, ushlab koʻray–chi, haqiqatan ham oʻgʻlim Esovmisan yoki yoʻqmi, bilayin.

²²Yoqub otasiga yaqinroq bordi. Isʼhoq uni paypaslab:

— Ovoz — Yoqubning ovozi, qoʻllar esa Esovning qoʻllari, — dedi.

²³Yoqubning qoʻllari Esovning qoʻllariga oʻxshab serjun tuyulgani uchun Isʼhoq uni tanimadi. Shuning uchun Isʼhoq Yoqubni duo qilishga chogʻlandi–yu, lekin yana soʻradi:

²⁴— Sen haqiqatan oʻgʻlim Esovmisan?

— Ha, Esovman, — deb javob berdi u. ²⁵Shundan keyin Isʼhoq:

— Endi taomni keltir, — dedi. — Taomingdan yeb, seni duo qilayin.

Yoqub taomni otasiga keltirib berdi. Isʼhoq taomni yeb boʻlgach, Yoqub unga sharob keltirdi. Isʼhoq sharobni ham ichdi. ²⁶Soʻngra Isʼhoq unga:

— Yaqinroq kelib, meni oʻp, oʻgʻlim, — dedi. ²⁷Yoqub yaqinlashib, otasini oʻpdi. Isʼhoq uning kiyimlarini hidlab, shunday duo qildi:

“O, oʻgʻlimning yoqimli hidi

Egam marhamat qilgan

Dalaning hidiga oʻxshar.

²⁸Xudoyim yogʻdirsin senga

Osmon shabnamini,

Bersin yerning unumdor tuprogʻini,

Moʻl–koʻl don va sharobni⁺.

²⁹Xizmat qilsin senga xalqlar,

Taʼzim qilsin senga el–uluslar.

Hukmron boʻlgin qarindoshlaring ustidan,

Taʼzim qilsin onangning nasli senga.

Seni laʼnatlagan laʼnati boʻlsin,

Seni duo qilgan baraka topsin.”

Esov Isʼhoqdan duo soʻrab iltijo qiladi

³⁰Isʼhoq Yoqubni duo qilib boʻlishi bilanoq, Yoqub otasi huzuridan endi chiqqan ham ediki, akasi Esov ovdan qaytib kelib qoldi. ³¹U ham mazali taom tayyorlab, otasi oldiga olib kirdi.

— Otajon, turing, sizga olib kelgan ovimning goʻshtidan yeb, meni duo qiling.

³²— Sen kimsan? — soʻradi Isʼhoq undan.

— Toʻngʻich oʻgʻlingiz Esovman, — deb javob berdi u.

³³Isʼhoq hayajondan titrab ketib dedi:

— Ovidan taom tayyorlab, menga olib kelgan kim edi? Sen kelmasingdan oldin, men goʻshtni endigina yeb boʻlgan edim! Men uni duo qildim, endi duo olgan udir!

³⁴Esov otasining soʻzlarini eshitgach, haddan tashqari qattiq, achchiq nola qildi.

— Meni ham duo qiling, otajon! — deb yolvordi u otasiga. ³⁵Lekin Isʼhoq:

— Ukang oldimga kiribdi, u meni aldabdi, — dedi. — Senga atalgan duoni ukang oldi.

³⁶— Unga Yoqub deb ism qoʻyilgani bekorga emas ekan–da, — dedi Esov. — U meni ikki marta aldadi–ya!* Birinchi marta toʻngʻichlik huquqimni olgan edi*, endi esa menga atalgan duoni oʻgʻirlabdi. Menga bironta ham duo saqlab qoʻymadingizmi? — deb yana soʻradi u⁺.

³⁷— Men Yoqubni sening ustingdan hukmron qildim, — dedi Isʼhoq Esovga. — Uning hamma qarindosh–urugʻlarini ham oʻziga xizmatkor qilib berdim. Don bilan sharobni ham unga berib boʻldim. Senga beradigan hech narsa qolmadi–ku, oʻgʻlim!

³⁸— Nahotki menga bironta ham duo qoldirmagan boʻlsangiz?! — deb oʻtindi Esov. — Meni ham duo qiling, otajon! — deb dod solib yigʻlay boshladi.

³⁹Isʼhoq oʻgʻliga shunday javob berdi:

“Sening manziling yerning unumdor tuprogʻidan nari boʻlsin,

Osmonning shabnamidan mahrum boʻlsin.

⁴⁰Sen qilichning damida yashagaysan,

Ukangga xizmat qilib oʻtgaysan.

Isyon koʻtarganingda esa

U solgan boʻyinturuqni uloqtirib tashlagaysan.”⁺

⁴¹Yoqub Esovning duosini oʻgʻirlagani uchun, Esov uni juda yomon koʻrib qoldi. Esov oʻziga oʻzi: “Otamning kuni bitib qoldi, azasi oʻtgandan keyin Yoqubni oʻldiraman”, dedi. ⁴²Lekin kimdir Esovning niyatini Rivqoga yetkazdi. Rivqo Yoqubni chaqirib, unga:

— Esov seni oʻldirmoqchi boʻlib, oʻziga taskin berib yuribdi ekan, — dedi. ⁴³— Endi gapimga quloq sol. Hoziroq Xoronga* — Lobon akamning oldiga joʻna. ⁴⁴Akang gʻazabidan tushguncha, Lobon akamning yonida yur. ⁴⁵Esov sening qilmishlaringni unutib, gʻazabidan tushgandan keyin, orqangdan birortasini joʻnataman, seni qaytarib olib keladi. Boʻlmasa, bir kunda akangdan ham, sendan ham ayrilib qolaman*.

Isʼhoq Yoqubni Lobonning huzuriga joʻnatadi

⁴⁶Shundan keyin Rivqo Isʼhoqqa dedi:

— Esovning anavi Xet* xotinlari dastidan jonimdan toʻydim. Agar Yoqub ham oʻshalarga oʻxshagan birorta Xet qiziga uylansa, unda hayotim nima kechadi⁺?

28–BOB

28¹Shunday qilib, Isʼhoq Yoqubni chaqirtirib, uni duo qildi va shunday maslahat berdi:

— Kanʼonlik qizlarga uylanma. ²Hoziroq Paddon–Oramga* — bobong Batuvalning xonadoniga joʻna. U yerda togʻang Lobonning qizlaridan birortasiga uylan⁺. ³Qodir Xudo baraka berib, seni koʻpaytirsin. Sening naslingdan koʻp xalqlar kelib chiqsin. ⁴Xudo Ibrohimga vaʼda qilgan barakasini senga va sening naslingga ato qilsin. Biz hozir musofir boʻlib yashayotgan, Xudo Ibrohimga bergan shu yurt sening mulking boʻlsin⁺.

⁵Shunday qilib, Isʼhoq Yoqubni joʻnatdi. Yoqub Paddon–Oramga — Oramlik* Batuvalning oʻgʻli, togʻasi Lobonnikiga ketdi.

Esov boshqa xotinga uylanadi

⁶⁻⁷Esov eshitdiki, otasi Yoqubni duo qilib, uni Paddon–Oramga joʻnatibdi. Yoqub ota–onasining gaplariga itoat etib, Paddon–Oramga ketibdi. Otasi Yoqubga: “Oʻsha yerdan uylangin”, debdi, “Kanʼonlik qizlarga uylanma”, deb ogohlantiribdi. ⁸Kanʼonlik xotinlari otasiga yoqmasligini Esov tushunib yetdi. ⁹Esov amakisi Ismoilning xonadoniga bordi va xotinlari ustiga, Ibrohim oʻgʻli Ismoilning qizlaridan biriga uylandi. Yangi xotinining ismi Maxalat edi. Maxalatning Navayot* degan akasi ham bor edi⁺.

Yoqub Baytilda tush koʻradi

¹⁰Yoqub Bersheba shahridan chiqib, Xoron* tomonga qarab ketdi. ¹¹U bir joyga yetib kelganda, kun botgan edi. Shuning uchun oʻsha yerda tunashga toʻxtadi. U bir tosh topdi–da, toshni boshining ostiga qoʻyib uxlagani yotdi. ¹²Bir payt u tushida bir zinapoyani* koʻrdi. Zinapoyaning pasti yerga, tepasi esa osmonga tegib turganmish. Xudoning farishtalari zinapoyadan chiqib, tushayotgan emishlar. ¹³Zinapoyaning yonida* Egamiz turgan emish. Egamiz Yoqubga shunday debdi:

— Men bobong Ibrohimning, otang Isʼhoqning Xudosi — Egangman. Hozir sen yotgan yer oʻzingniki boʻladi. Bu yerni senga va sening naslingga beraman⁺. ¹⁴Sening nasling yerning qumi singari son–sanoqsiz boʻladi. Ular gʻarbu sharqqa, shimolu janubga qarab yer yuziga yoyilib ketadilar. Yer yuzidagi hamma xalqlar sen va sening nasling orqali baraka topadi⁺. ¹⁵Shuni bilginki, Men sen bilan birgaman, qayerga bormagin, Men seni saqlayman. Shu yurtga seni yana qaytarib olib kelaman. Men seni hech qachon tark etmayman, bergan vaʼdalarimni oxirigacha bajaraman.

¹⁶Yoqub uygʻonib ketdi va: “Haqiqatan ham Egamiz shu yerda ekan, men esa buni bilmabman”, dedi. ¹⁷U qoʻrqib ketdi: “Bu joy Xudoning uyi ekan, samoga ochiladigan darvozaning oʻzi! Naqadar qoʻrqinchli–ya bu joy!” dedi.

¹⁸Yoqub saharda turdi. Boshining ostiga qoʻygan toshni olib, yodgorlik qilib oʻrnatdi. Keyin yodgorlik toshining ustidan Xudoga atab zaytun moyi quydi⁺. ¹⁹Ilgari bu joyning nomi Luz edi. Yoqub esa bu joyga Baytil* deb nom berdi⁺. ²⁰Soʻng Yoqub quyidagicha qasam ichdi: “Agar Xudo men bilan birga boʻlsa, boradigan shu yoʻlimda meni asrasa, menga rizq–roʻzimni va kiyim bersa,⁺ ²¹otamning xonadoniga eson–omon qaytarib olib kelsa, Egam mening Xudoyim boʻladi. ²²Men yodgorlik qilib oʻrnatgan shu tosh Xudoga sajda qiladigan joy boʻladi. Xudo menga bergan hamma narsaning oʻndan birini ushr qilib albatta beraman.”⁺

29–BOB

Yoqub Lobonning uyiga keladi

29¹Yoqub yoʻlida davom etib, nihoyat, sharqdagi yurtga yetib keldi. ²U dashtda bir quduqni uzoqdan turib koʻrdi. Quduq yonida uch toʻp poda yotardi. Chorva shu quduqdan sugʻorilar, quduqning ogʻzi kattakon tosh bilan yopib qoʻyilardi. ³Choʻponlar hamma qoʻy–echkilarni u yerga haydab kelganlaridan keyin, quduqning ogʻzidagi toshni surishib, qoʻylarni sugʻorishardi–da, quduqning ogʻzini yana oʻsha tosh bilan berkitib qoʻyishardi.

⁴Yoqub choʻponlarning oldiga borib, ulardan:

— Birodarlar, qayerliksizlar? — deb soʻradi.

— Xorondanmiz*, — deb javob berishdi ular.

⁵— Lobon degan odamni taniysizlarmi? — deb soʻradi Yoqub, — u Naxoʻrning nabirasi boʻladi.

— Ha, taniymiz, — deb javob berishdi choʻponlar.

⁶— Lobon tinch–omonmi? — deb soʻradi Yoqub.

— Yaxshi, — deb javob berishdi choʻponlar. — Ana, uning qizi Rohila ham qoʻylarini haydab shu yoqqa kelyapti.

⁷— Suruvni bir joyga toʻplabsizlar, lekin hozir payti emas–ku, oqshomgacha hali erta! — dedi Yoqub. — Qoʻylarni sugʻorib, oʻtlatgani qaytarib olib bormaysizlarmi?

⁸Choʻponlar shunday javob berishdi:

— Hamma suruvni bu yerga toʻplab, toshni quduqning ogʻzidan surganimizdan keyingina qoʻylarni sugʻoramiz.

⁹Yoqub choʻponlar bilan gaplashib turganda, Rohila otasining qoʻylarini haydab kelib qoldi. Rohila choʻponlik qilardi. ¹⁰Yoqub togʻasi Lobonning qizi Rohilani va uning qoʻylarini koʻrdi. Quduq yoniga borib, quduq ogʻzidagi toshni surdi–da, togʻasining qoʻylarini sugʻordi. ¹¹Keyin Rohilani oʻpdi, xursandligidan koʻzlariga yosh keldi.

¹²— Men otangning jiyaniman, ammang Rivqoning oʻgʻliman, — deb Yoqub oʻzini tanishtirdi.

Rohila yugurib borib, otasiga xabar berdi.

¹³Lobon, singlimning oʻgʻli kelibdi, deb eshitdi–yu, oʻsha zahoti, Yoqubni kutib olishga shoshildi. Yoqub bilan quchoqlashib koʻrishdi. Lobon Yoqubni uyiga olib keldi. Yoqub boshidan kechirganlarini togʻasiga aytib berdi.

¹⁴— Sen mening jigarimsan, oilamning bir aʼzosisan, — dedi Lobon.

Yoqub Lobonga Rohila va Leax uchun xizmat qiladi

Yoqub Lobonnikida bir oy turgandan keyin, ¹⁵Lobon unga dedi:

— Sen mening qarindoshim boʻlsang ham, tekinga ishlamasliging kerak. Ayt–chi, xizmat haqingga nima istaysan?

¹⁶Lobonning ikki qizi boʻlib, kattasining ismi — Leax, kichiginiki — Rohila edi. ¹⁷Leaxning koʻzlari chiroyli*, Rohila esa har jihatdan goʻzal — yuzi chiroyli, qaddi–qomati kelishgan edi. ¹⁸Yoqub Rohilani sevardi, shuning uchun: “Men sizga kichik qizingiz Rohila uchun yetti yil xizmat qilib beraman”, dedi.

¹⁹Shunda Lobon unga dedi:

— Mayli, roziman, qizimni begonaga berganimdan koʻra, senga berganim yaxshi–ku. Menikida qolaver.

²⁰Shunday qilib, Yoqub Rohilaga qalin uchun yetti yil xizmat qildi. Lekin Yoqubning Rohilaga boʻlgan sevgisi shunchalik kuchli ediki, yetti yil bir necha kunday tuyuldi.

²¹Nihoyat, Yoqub Rohilaga uylanadigan payt ham keldi.

— Men shartni bajardim, — dedi Yoqub Lobonga. — Endi qizingizga uylanishimga ijozat bering.

²²Lobon butun yurt aholisini toʻplab, ziyofat berdi. ²³⁻²⁴Lekin oʻsha kuni kechasi Lobon Rohilaning oʻrniga, toʻngʻich qizi Leaxni Yoqubga berdi. Leaxga xizmat qilsin deb, Lobon oʻzining Zilpo degan choʻrisini Leaxga berdi. Yoqub Leaxning yoniga kirdi. ²⁵Yoqub ertalab turib qarasa, yonida Leax yotibdi!

— Bu nima qilganingiz?! — dedi Yoqub gʻazablanib Lobonga. — Men sizga yetti yil Rohila uchun xizmat qildim–ku! Nimaga meni aldadingiz?

²⁶— Bizning yurtdagi odat boʻyicha, katta qizdan oldin kichigi turmushga berilmaydi, — deb javob berdi Lobon. ²⁷— Bir haftada bu qizimning toʻyi tantanasi tugaydi, kutib tur. Agar menga yana yetti yil xizmat qilib beradigan boʻlsang, xizmating evaziga kichkinasini ham senga beraman⁺.

²⁸Yoqub rozi boʻldi. Bir haftadan keyin Yoqub bilan Leaxning toʻyi tantanasi tugadi. Lobon Rohilani ham Yoqubga berdi. ²⁹Lobon oʻzining Bilxax degan choʻrisini qizi Rohilaga bergan edi. ³⁰Shunday qilib, Yoqub Rohilaning yoniga kirdi. U Leaxdan koʻra, Rohilani koʻproq yaxshi koʻrardi. Yoqub Lobonga yana yetti yil xizmat qilib berdi⁺.

Yoqubning farzandlari

³¹Yoqub Leaxga koʻngilsiz ekanini Egamiz koʻrib turardi. Shuning uchun U Leaxni tugʻishga qodir qildi, Rohila esa befarzand oʻtaverdi⁺. ³²Leax homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻdi. U: “Egam mening baxtsizligimni koʻrdi, endi erim menga albatta koʻngil qoʻyadi”, deb oʻgʻlining ismini Ruben* qoʻydi. ³³Leax homilador boʻlib, yana oʻgʻil tugʻdi. “Erim menga koʻngilsizligini Egam eshitib, yana bir oʻgʻil berdi”, deb oʻgʻlining ismini Shimoʻn* qoʻydi. ³⁴Leax yana homilador boʻldi va yana oʻgʻil tugʻdi. U: “Erimga uchta oʻgʻil tugʻib berdim, endi u albatta menga bogʻlanib qoladi”, deb oʻgʻlining ismini Levi* qoʻydi. ³⁵Leax yana homilador boʻlib, yana oʻgʻil tugʻdi. U: “Endi Egamga hamdu sano aytaman”, deb oʻgʻlining ismini Yahudo* qoʻydi. Shundan keyin u tugʻishdan qoldi.

30–BOB

30¹Rohila Yoqubga bola tugʻib bera olmagach, endi opasiga hasad qila boshladi.

— Menga farzand bering, boʻlmasa oʻlaman! — dedi u Yoqubga.

²Yoqub Rohiladan qattiq gʻazablandi.

— Nima, men Xudomanmi?! Seni bepusht qilib yaratgan Xudo–ku!

³Shunda Rohila Yoqubga dedi:

— Ana, choʻrim Bilxaxning yoniga kiring. U menga bola tugʻib bersin, toki choʻrim orqali men ham bolali boʻlayin*.

⁴Shunday qilib, Rohila eriga Bilxaxni olib berdi. Yoqub Bilxaxning yoniga kirdi. ⁵Bilxax homilador boʻlib, Yoqubga oʻgʻil tugʻib berdi. ⁶Rohila: “Xudoyim meni oqladi, U mening iltijoimni eshitib, menga oʻgʻil ato etdi”, deb oʻgʻlining ismini Dan* qoʻydi. ⁷Bilxax yana homilador boʻlib, Yoqubga ikkinchi oʻgʻlini tugʻib berdi. ⁸Rohila: “Opam bilan qattiq olishib, men yutib chiqdim”, deb oʻgʻlining ismini Naftali* qoʻydi.

⁹Leax bola tugʻishdan qolganini anglab yetdi. Shunda u ham oʻzining choʻrisi Zilponi Yoqubga olib berdi. ¹⁰Zilpo Yoqubga oʻgʻil tugʻib berdi. ¹¹Leax: “Menga omad kulib boqdi”, deb oʻgʻlining ismini Gad* qoʻydi. ¹²Soʻngra Zilpo Yoqubga ikkinchi oʻgʻlini tugʻib berdi. ¹³Leax: “Naqadar baxtliman–a! Endi ayollar meni juda baxtli ekan, deb aytishadi”, deya oʻgʻlining ismini Osher* qoʻydi.

¹⁴Bugʻdoy oʻrimi payti edi. Bir kuni Ruben dalaga borganda, mehrigiyo oʻsimligini* topib olib, onasi Leaxga keltirdi. Rohila: “Oʻgʻlingning mehrigiyolaridan menga ham ber”, deb iltimos qildi. ¹⁵Lekin Leax gʻazab bilan javob qildi:

— Erimni tortib olganing kamlik qildimi?! Endi oʻgʻlimning mehrigiyolarini ham tortib olmoqchimisan?!

— Oʻgʻlingning mehrigiyolari evaziga bu kecha erim sening yoningga kiradi, unga ijozat beraman, — dedi Rohila⁺.

¹⁶Kechqurun Yoqub daladan kelganda, Leax unga peshvoz chiqdi.

— Bu kecha mening yonimga kirishingiz kerak, — dedi u eriga. — Oʻgʻlim daladan topib kelgan mehrigiyoga sizni almashtirdim.

Shunday qilib, Yoqub Leaxning yoniga kirdi. ¹⁷Xudo Leaxning iltijolariga javob berdi. U yana homilador boʻlib, Yoqubga beshinchi oʻgʻlini tugʻib berdi. ¹⁸Leax: “Choʻrimni erimga olib berganim uchun Xudoyim meni mukofotladi”, deb oʻgʻlining ismini Issaxor* qoʻydi. ¹⁹Soʻngra u yana homilador boʻlib, Yoqubga oltinchi oʻgʻlini tugʻib berdi. ²⁰Leax dedi: “Xudoyim menga yaxshi hadya berdi. Endi erim meni hurmat qiladigan boʻladi, chunki unga oltita oʻgʻil tugʻib berdim.” Shunday deb, oʻgʻlining ismini Zabulun* qoʻydi. ²¹Keyin Leax qiz tugʻib, ismini Dina qoʻydi.

²²Nihoyat, Xudo Rohilaga ham marhamat qildi va uning iltijolariga javob berib, bola tugʻishga qodir qildi. ²³Rohila homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻdi. “Xudo menga oʻgʻil ato etib, sharmandaligimni olib tashladi”, dedi. ²⁴“Egam menga yana oʻgʻil bersin”, deb oʻgʻlining ismini Yusuf* qoʻydi.

Yoqub Lobon bilan savdolashadi

²⁵Rohila Yusufni tuqqandan keyin koʻp oʻtmay, Yoqub Lobonga dedi:

— Ijozat bersangiz, men yurtimga qaytmoqchiman. ²⁶Xotinlarim bilan bolalarimni ham olib ketsam, degandim. Oʻzingiz bilasiz, sizga koʻp xizmatim singgan, peshana terimni toʻkib ularni topganman. Endi ketishga ijozat bersangiz.

²⁷Lobon esa unga shunday javob berdi:

— Endi iltimos qilaman, mening gapimga quloq sol: fol ochtirib koʻrgan edim, Egam menga sen tufayli baraka berganini bildim*. ²⁸Xizmat haqingni ayt, toʻlay.

²⁹— Oʻzingiz bilasiz: uzoq yillar davomida sizga koʻp xizmat qildim. Mol–qoʻylaringiz mening mehnatim tufayli qanchalik koʻpayganini bilasiz. ³⁰Aslida men kelmasimdan oldin molingiz oz edi, endi esa boyligingiz haddan ziyod koʻpaydi. Men tufayli Egam sizga hamma narsada baraka berdi*. Endi oilamni oʻylaydigan payt keldi.

³¹— Xizmat haqingga nima istaysan? — deb yana soʻradi Lobon.

— Menga hech qanday xizmat haqi kerak emas, — deb javob qildi Yoqub. — Agar rozi boʻlsangiz, bir taklifim bor. Men qoʻy–echkilaringizni boqaveray. ³²Bugun suruvingizni oralab, olachipor va xol–xol qoʻylaringizni, qora qoʻzilaringizni, echkilaringizdan ham xol–xolini va olachiporini* ajratib olay. Xizmat haqimga shularni bersangiz kifoya. ³³Agar men halol boʻlmasam, siz keyin osonlikcha bilib olasiz. Mening xizmatimni tekshirgani kelganingizda, qoʻy–echkilarimning orasida birortasi ola–bula, xol–xol boʻlmasa, yoki qoʻzilarimning orasida ham birortasi qora boʻlmasa, meni oʻgʻri deb hisoblashingiz mumkin.

³⁴— Yaxshi, sen aytganday boʻla qolsin, — dedi Lobon.

³⁵Lobon oʻsha kuni oqi bor xol–xol va olachipor taka hamda urgʻochi echkilarni suruvdan ajratib oldi, qora qoʻzilarni ham ayirib oldi. Hammasini oʻgʻillarining ixtiyoriga berdi. ³⁶Ular oʻsha qoʻy–echkilarni Yoqub turgan joydan uch kunda boradigan joyga olib ketdilar. Yoqub esa Lobonning qolgan qoʻy–echkilarini boqaverdi.

³⁷Yoqub terak, bodom va chinor daraxtining novdalaridan olib, novdalarni yoʻl–yoʻl qilib poʻstlogʻini shildi. ³⁸Soʻngra u poʻstlogʻi tozalangan novdalarni qoʻy–echkilarga koʻrinadigan joyga — suv ichadigan oxurlar ichiga qoʻydi*. Chunki Lobonning qoʻy–echkilarini sugʻorgani olib kelganda, hayvonlar shu yerda juftlashar edi. ³⁹Qoʻy–echkilar oq yoʻli bor novdalarni koʻrib turganda juftlashib, yoʻl–yoʻl, olachipor va xol–xol nasl berardi. ⁴⁰Yoqub Lobonning boshqa qoʻy–echkilaridan sovliqlarini* ajratib oldi. Sovliq qoʻylar juftlashayotganda, Yoqub qoʻylarning yuzini Lobonning suruvidagi yoʻl–yoʻl va qop–qora hayvonlarga qaratib qoʻyardi. Shu tariqa Yoqub Lobonning qoʻy–echkilaridan oʻzining suruvini vujudga keltirdi* va Lobonnikidan alohida qilib qoʻydi. ⁴¹Suruvdagi sogʻlom urgʻochi qoʻy yoki echkilar juftlashishga tayyor boʻlganda, Yoqub poʻstlogʻi archilgan novdalarni hayvonlarning oxuriga tashlab qoʻyardi. Hayvonlar yoʻl–yoʻl novdalarni koʻrib turganlarida juftlashardilar. ⁴²Lekin u nimjon hayvonlarga shunday qilmasdi. Oqibatda Lobon nimjon qoʻy–echkilarga, Yoqub esa sogʻlom qoʻy–echkilarga ega boʻlib qoldi. ⁴³Shu yoʻl bilan Yoqubning qoʻy–echkilari tezlik bilan koʻpayib bordi, u juda ham boyib ketdi, koʻplab qul va choʻrilarga, tuya va eshaklarga ega boʻldi.

31–BOB

Yoqub Lobonnikidan qochib ketadi

31¹Lobonning oʻgʻillari mingʻir–mingʻir qila boshladilar: “Yoqub otamizni xonavayron qildi. U butun boyligini otamizning boyligidan olgan.” Yoqub bu gaplarni eshitib qoldi. ²Yoqub sezdiki, Lobon unga anchagina sovuq munosabatda boʻlyapti. ³Egamiz ham Yoqubga:

— Ota–bobolaringning yurtiga, qarindosh–urugʻlaringning oldiga qayt, Men sen bilan birga boʻlaman, — dedi.

⁴Yoqub yaylovda qoʻy–echkilarini boqayotganda, Rohila bilan Leaxni shu yerga chaqirtirdi. ⁵Ular kelgach, dedi:

— Koʻrib turibman, otalaringizning menga munosabati oldingiday emas. Lekin otamning Xudosi men bilan birga. ⁶Oʻzlaringiz bilasizlar, men sizlarning otangizga kuchim boricha xizmat qildim. ⁷U meni aldab, xizmat haqimni oʻn marta oʻzgartirdi. Lekin u menga zarar yetkazishiga Xudo yoʻl qoʻymadi. ⁸Agar otangiz: “Suruvdagi olachipor qoʻy–echkilar sening xizmat haqing boʻladi”, deb aytgan boʻlsa, butun suruv olachipor bola beraverdi. “Yoʻl–yoʻli sening xizmat haqing boʻladi”, deb aytgan boʻlsa, butun suruv yoʻl–yoʻl bola beraverdi. ⁹Xudo shu yoʻl bilan otangizning qoʻy–echkilarini tortib olib, menga berdi. ¹⁰Juftlashish mavsumi paytida bir kuni tush koʻrdim. Qarasam, suruvdagi juftlashgan takalar yoʻl–yoʻl, xol–xol va olachipor ekan. ¹¹Tushimda Xudoning farishtasi: “Yoqub!” deb chaqirdi. “Labbay!” deb javob berdim men. ¹²Farishta menga aytdi: “Qara, juftlashgan takalarning hammasi yoʻl–yoʻl, xol–xol va olachipor. Bularning hammasini Men qilyapman. Chunki Lobonning senga munosabatini koʻrganman. ¹³Men Baytilda senga zohir boʻlgan Xudoman*. U yerda sen tosh ustunga zaytun moyi surtib, Menga xizmat qilish uchun qasam ichgan eding. Endi hoziroq bu yurtdan ket, oʻzingning ona yurtingga qayt.”⁺

¹⁴Shunda Rohila bilan Leax Yoqubga:

— Endi otamizdan bizga hech qanday meros tegmas ekan–da, — deyishdi. ¹⁵— Biz otamizga xuddi begonalarday boʻlib qoldik. U bizni sotdi, bizning evazimizga nima olgan boʻlsa, hammasini sarf qilib boʻldi*. ¹⁶Xudo otamizdan sizga olib bergan hamma boyliklar bizniki va bolalarimizniki. Endi esa Xudo sizga nima aytgan boʻlsa, shuni qiling.

¹⁷⁻¹⁸Shunday qilib, Yoqub Kanʼon yurtiga — otasining oldiga qaytib ketishga tayyorlandi. Xotinlarini va bolalarini tuyalarga mindirdi. Qoʻy–echkilarini oldiga solib haydadi, Paddon–Oramda* topgan hamma mol–mulkini oldi.

¹⁹Lobon qoʻylarining junini qirqqani ketdi. U yoʻq paytida Rohila otasining xonaki xudolarini* oʻgʻirlab oldi. ²⁰Buning ustiga, Yoqub ham, biz ketyapmiz, deb Lobonga* aytmasdan, uni aldab joʻnab qoldi. ²¹Yoqub hamma mol–mulkini olib, Furot daryosini kechib oʻtdi va Gilad qirlariga* yoʻl oldi.

Lobon Yoqubni quvadi

²²Oradan uch kun oʻtgach, Lobonga: “Yoqub qochib ketibdi” degan xabar yetib bordi. ²³Lobon qarindosh–urugʻidan erkaklarni yoniga olib, Yoqubni quvib ketdi. Yoqubni yetti kun quvlagandan keyin, oxiri Gilad qirlarida unga yetib oldi. ²⁴Lekin oʻsha kuni kechasi Lobon tush koʻrdi. Tushida Xudo zohir boʻlib: “Ehtiyot boʻl, Yoqubga yaxshi–yomon gap qilib yurma”, dedi.

²⁵Lobon Yoqubga yetib olganda, Yoqub Gilad qirlarida chodir tikkan edi. Lobon ham qarindosh–urugʻlari bilan Yoqubga yaqinroq joyga chodirini tikdi. ²⁶Lobon Yoqubga:

— Bu nima qilganing? Meni aldab ketibsan–ku! — dedi. — Qizlarimni ham, xuddi urushdagi asiralarday, oʻgʻirlab ketibsan. ²⁷Nimaga meni aldab, hech narsa demasdan, yashirincha qochib qolding? Agar bir ogʻiz aytganingda, childirma, lira chalib, oʻyin–kulgi qilib, xursandchilik bilan kuzatib qoʻygan boʻlardim. ²⁸Sen hatto nevaralarim bilan qizlarimni oʻpib, yaxshi boringlar, deb aytishimga ham imkon bermading. Qilgan ishing — gʻirt ahmoqlik. ²⁹Senga yomonlik qilishga kuchim yetadi. Lekin kecha tunda otangning Xudosi menga zohir boʻlib: “Ehtiyot boʻl, Yoqubga yaxshi–yomon gap qilib yurma”, deb aytdi. ³⁰Ahvolingni tushunaman, otangning uyini sogʻingansan, shuning uchun ketgansan. Lekin nimaga xudolarimni oʻgʻirlading⁺?

³¹— Qizlaringizni mendan tortib olasiz, deb oʻylab, qoʻrqqan edim, — dedi Yoqub. ³²— Lekin sizning xudolaringizga kelsak, ularni kim olgan boʻlsa, oʻldirilsin. Qarindoshlarimizning guvohligida narsalaringizni izlab koʻring. Agar sizning narsalaringiz boʻlsa, olavering.

Lobonning xudolarini Rohila oʻgʻirlaganini Yoqub bilmas edi.

³³Lobon xudolarini qidirib, avvalo Yoqubning chodiridan izladi. Keyin Leaxning chodiriga, undan keyin ikkala choʻrining* chodiriga kirdi, lekin xudolarini topa olmadi. Oxirida Rohilaning chodiriga kirdi. ³⁴Rohila xudolarni tuya egarining ichiga yashirib, oʻzi egarga oʻtirib olgan edi. Lobon chodirning hamma yogʻini axtarsa ham, xudolarini topa olmadi. ³⁵Rohila otasiga:

— Sizning oldingizda oʻrnimdan turmaganim uchun mendan jahlingiz chiqmasin, otajon, — dedi. — Hozir ayollar kasaliga yoʻliqqan paytim.

Lobon xudolarini qancha qidirmasin, topa olmadi.

³⁶Yoqub qattiq gʻazablanib, Lobonni urishib berdi:

— Aybim nima ekan?! Qaysi gunohim uchun meni taʼqib qilyapsiz?! ³⁷Hamma narsalarimni titkilab chiqdingiz. Endi menga koʻrsating–chi, biror narsangizni topdingizmi? Topgan boʻlsangiz, qani, qarindosh–urugʻlarimiz oldiga oʻsha narsalarni qoʻying, ikkalamizdan qaysi birimiz haq ekanimizni ular hukm qilsin! ³⁸Yigirma yil men sizning eshigingizda boʻldim. Ana shu davrda bironta sovliq qoʻyingiz, echkingiz chala tugʻib qoʻymadi, suruvingizdan bironta qoʻchqorni yeb qoʻymadim. ³⁹Yovvoyi hayvonlar boʻgʻizlab tashlaganlarini sizga koʻrsatmasdan, zararni oʻz boʻynimga olardim. Qoʻyingiz kunduzi yoʻqolganmi, yoki kechasi yoʻqolganmi, baribir, siz mendan talab qilardingiz. ⁴⁰Kunduzi jazirama issiqda, kechalari sovuqda, tunlarni uyqusiz oʻtkazib, sizga xizmat qildim. ⁴¹Yigirma yil sizning xonadoningizda boʻldim: oʻn toʻrt yil — ikkala qizingiz uchun, olti yil — qoʻy–echkilarga ega boʻlishim uchun xizmat qildim. Xizmat haqimni oʻn marta oʻzgartirdingiz. ⁴²Agar bobom Ibrohimning Xudosi, otam Isʼhoq sajda qiladigan Xudo* men bilan boʻlmaganda edi, shubhasiz, siz meni quppa–quruq qaytargan boʻlardingiz. Lekin Xudo mening qiynalganimni, ogʻir mehnatimni koʻrdi. Shu sababdan U oʻtgan kecha sizga zohir boʻlib, nohaqligingizni aytgan.

Yoqub bilan Lobon oʻrtasidagi ahd

⁴³Shundan keyin Lobon Yoqubga dedi:

— Mana bu ayollar — mening qizlarim, mana bu bolalar — mening nabiralarim, qoʻy–echkilar ham meniki. Sen koʻrib turgan hamma narsa — meniki. Lekin hozir oʻz qizlarimga, nabiralarimga biror narsa qila olarmidim?! ⁴⁴Kel, endi ikkovimiz ahd qilaylik, toki bu ahd ikkovimiz yarashganimizni isbotlasin.

⁴⁵Yoqub bir toshni olib, yodgorlik qilib qoʻydi⁺. ⁴⁶Keyin u qarindosh–urugʻlariga: “Tosh toʻplab kelinglar!” dedi. Ular ham tosh toʻplab, bir uyum hosil qilishdi va oʻsha tosh uyumining yonida tamaddi qilishdi. ⁴⁷Bu joy Lobonning tilida Yogar–Saduto, Yoqubning tilida Galed* deb ataladigan boʻldi. ⁴⁸Lobon: “Bu tosh uyumi bugun sen bilan mening oramizda guvohdir”, deb bu joyni Galed deb ataydigan boʻldi. ⁴⁹Shuningdek, u: “Biz bir–birimizdan ayrilganimizdan keyin, Egam sen bilan meni kuzatib tursin”, deb bu joyni Mispax* deb atadi. Soʻng shunday dedi:

⁵⁰— Agar qizlarimning dilini ogʻritsang yoki ularning ustiga xotin olsang, esingda tut, hatto men bilmagan taqdirda ham, Xudo koʻrib turadi. Uning Oʻzi sen bilan mening oʻrtamizda guvohdir.

⁵¹Soʻng Lobon Yoqubga yana dedi:

— Ikkovimizning oʻrtamizda men oʻrnatgan mana bu tosh uyumi bilan ustunga qara. ⁵²Bular bizning ontimizga guvoh boʻlib, ikkovimizning oʻrtamizda turibdi. Men senga zarar yetkazish niyatida bu tosh uyumidan nariga oʻtmayman, sen ham menga zarar yetkazish niyatida bu tosh uyumi va ustundan beriga oʻtmasliging lozim. ⁵³Ota–bobolarimizning Xudosi — sening bobong Ibrohimning Xudosi va mening bobom Naxoʻrning Xudosi — oʻrtamizda hakam boʻlsin.

Shunday qilib, Yoqub otasi Isʼhoq sajda qiladigan Xudo nomi bilan qasam ichdi⁺. ⁵⁴Yoqub qurbonlik qilib, hammani ziyofatga taklif qildi. Ular tunni qirda oʻtkazishdi.

⁵⁵Ertasiga Lobon saharda turdi. Qizlarini, nabiralarini oʻpib, hammalarini duo qildi. Soʻngra uyiga qaytib ketdi.

32–BOB

Yoqub Esovni kutib olishga tayyorlanadi

32¹Yoqub oila aʼzolarini boshlab yoʻlda ketayotgan edi, Xudoning farishtalari unga peshvoz chiqdilar. ²Yoqub ularni koʻrib: “Bu Xudoning lashkargohi!” dedi. Shuning uchun bu joyga Moxanayim* deb nom berdi.

³Yoqub borishidan oldin Seir, yaʼni Edom yurtida* istiqomat qilayotgan akasi Esovga xabarchilarni yubordi. ⁴Yoqub xabarchilarga shunday koʻrsatma bergan edi:

— Esov hazratlariga shunday deb aytinglar: “Qulingiz Yoqub aytmoqdaki, u shu paytgacha Lobonning xonadonida yashadi. ⁵Endi mollar, eshaklar, qoʻy–echkilar, qul va choʻrilarga ega boʻldi. Kelayotganidan sizni xabardor qilish uchun bizni yubordi. Uning umidi shuki, siz unga mehr–muruvvat koʻrsatsangiz.”

⁶Xabarchilar qaytib kelib, Yoqubga shunday dedilar: “Akangiz Esovning oldiga bordik. U sizni kutib olishga kelyapti, yonida toʻrt yuzta odami ham bor.” ⁷Yoqub bu xabarni eshitdi–yu, qoʻrqib, vahimaga tushdi. Xonadonidagi odamlarini, qoʻy–echkilarini, mol podalarini, tuyalarini ikki qismga boʻldi. ⁸U: “Agar Esov kelib, bitta qismni qirib tashlasa, narigi qismi qutulib omon qoladi–ku”, deb oʻyladi.

⁹Keyin Yoqub ibodat qildi:

— Ey bobom Ibrohimning, otam Isʼhoqning Xudosi! Ey Egam! Menga: “Oʻz yurtingga, qarindoshlaring oldiga qaytib bor, senga muvaffaqiyat keltiraman”, deb vaʼda bergan eding⁺. ¹⁰Koʻrsatgan sadoqatingga, inoyatingga men, quling, loyiq emasman. Ilgari Iordan daryosini kechib oʻtganimda, tayogʻimdan boshqa hech narsam yoʻq edi. Endi oila aʼzolarim ikki qoʻrgʻonni toʻldiradigan boʻldi. ¹¹Iltijo qilaman, meni Esov akamning qoʻlidan qutqargin. U kelib, men bilan birga xotinlarimni, bolalarimni oʻldiradi, deb qoʻrqaman. ¹²Sen esa menga: “Senga muvaffaqiyat keltiraman, sening naslingni dengizdagi qumdek koʻpaytiraman, koʻpligidan naslingni sanab boʻlmaydi”, deb vaʼda bergan eding. Iltijo qilaman, vaʼdangni yodingda tut⁺.

¹³⁻¹⁵Yoqub tunni ibodat qilgan oʻsha joyda oʻtkazdi. Keyin suruvidan akasi Esovga ikki yuzta ona echki, yigirmata taka, ikki yuzta sovliq va yigirmata qoʻchqor, oʻttizta sogʻin tuyani boʻtaloqlari bilan, qirqta sigir va oʻnta buqa, yigirmata mocha eshak va oʻnta erkak eshakni hadya qilish uchun tanlab oldi. ¹⁶Yoqub bu hayvonlarni podalarga boʻlib, xizmatkorlariga topshirar ekan, ularga shunday dedi:

— Mendan oldin yuringlar, har bir podaning orasida boʻsh masofa qoldiringlar.

¹⁷Eng oldingi podani haydab borayotgan xizmatkoriga u shunday koʻrsatma berdi:

— Esov akam seni uchratib qolib: “Kimning xizmatkorisan? Qayerga ketyapsan? Oldingdagi poda kimniki?” deb soʻraganda, ¹⁸sen: “Bu podalar qulingiz Yoqubniki, bularni siz, toʻramga hadya qilib yubordilar, oʻzlari ham orqamizda kelyaptilar”, deb aytgin.

¹⁹Yoqub podani haydab borayotgan ikkinchi, uchinchi, xullas, hamma xizmatkorlariga ham bir xil koʻrsatma berib:

— Esovni uchratib qolganingizda, oʻsha gaplarimni aytinglar, — dedi. ²⁰“Qulingiz Yoqub orqamizda kelyaptilar”, deb albatta aytinglar, — deb taʼkidladi. Chunki Yoqub: “Oʻzimdan oldin yuborgan hadyalarim bilan Esov akamning koʻnglini yumshataman, u bilan yuzma–yuz uchrashganimizda, meni kechirsa ajabmas”, deb umid qilayotgan edi. ²¹Shunday qilib, Yoqub oʻzi borishidan oldin, hadyalarni joʻnatib yubordi va bu kechani chodir tikkan joyda oʻtkazdi.

Yoqub Paniyolda kurash tushadi

²²Oʻsha kuni tunda Yoqub oʻrnidan turdi. Ikkala xotinini, ikkala choʻrisini*, oʻn bitta bolasini Yavoq daryosi* kechuvidan oʻtkazdi. ²³Ular daryoning narigi qirgʻogʻiga oʻtib boʻlganlaridan keyin, butun mol–mulkini ham oʻtkazdi. ²⁴Yoqub daryoning bu tomonida yolgʻiz oʻzi qoldi. Oʻsha yerda bir odam bilan tong otguncha kurashdi. ²⁵Oʻsha odam koʻrdiki, Yoqubni magʻlub qila olmas ekan. Bir payt u Yoqubning boʻksasiga* bir urgan edi, soni boʻgʻinidan chiqib ketdi.

²⁶— Meni qoʻyib yubor, tong otyapti, — dedi oʻsha odam.

— Meni duo qilmasang, ketkizmayman, — hansirab dedi Yoqub.

²⁷— Isming nima? — deb soʻradi oʻsha odam.

— Yoqub, — deb javob berdi u.

²⁸— Bundan keyin sening isming Yoqub emas, Isroil* boʻlsin, — dedi oʻsha odam. — Chunki sen Xudo va insonlar bilan olishib, gʻolib chiqding⁺.

²⁹— Iltimos, ismingni ayt! — dedi Yoqub.

— Nimaga Mening ismimni soʻrayapsan? — deb soʻradi oʻsha odam. Shunday dedi–yu, u Yoqubni duo qildi⁺. ³⁰Yoqub: “Xudo bilan yuzma–yuz boʻlibman–u, hayotim saqlanib qolibdi–ya”*, deb bu joyga Paniyol* degan nom berdi⁺. ³¹Yoqub Paniyoldan* ketayotganda, quyosh chiqqan edi. Soni ogʻriyotgani uchun u oqsoqlanib yurardi. ³²Oʻsha odam Yoqubning boʻksasiga urgani sababli, Isroil xalqi oʻsha tunda yuz bergan voqeaning xotiri uchun bugungacha* sonning payini yemaydi.

33–BOB

Yoqub bilan Esov uchrashadi

33¹Yoqub qarasa, Esov kelayotgan ekan, yonida toʻrt yuzta odami ham bor. Yoqub bolalarini Leaxga, Rohilaga va ikkala choʻrisiga* taqsimladi. ²Choʻrilari bilan ularning bolalarini eng oldinga, Leax bilan uning bolalarini ulardan keyin, Rohila bilan Yusufni esa oxiriga qoʻydi. ³Yoqubning oʻzi ularning oldida bordi. Akasining oldiga yetib borguncha yetti marta egilib taʼzim qildi.

⁴Esov ham ukasini kutib olgani yugurib borib, uni quchoqlab oldi. Yoqubning boʻyniga osilib, oʻpdi. Ikkovi ham yigʻlar edi. ⁵Esov ayollarga va bolalarga qarab:

— Yoningdagi bu odamlar senga kim boʻladi? — deb soʻradi.

— Men, qulingizga Xudo inoyat qilib bergan bolalarim, — dedi Yoqub.

⁶Shundan keyin choʻrilar bilan ularning bolalari Esovning oldiga kelishib, unga egilib taʼzim qildilar. ⁷Ulardan keyin Leax bilan uning bolalari yaqin kelib, egilib taʼzim qilishdi. Oxirida Yusuf bilan Rohila yaqin kelib, egilib taʼzim qildilar.

⁸— Menga suruvlaru podalar joʻnatibsan, bundan maqsading nima edi? — deb soʻradi Esov.

— Hazratimning iltifotiga sazovor boʻlishim uchun hadya qilib yuborgan edim, — deb javob berdi Yoqub.

⁹— Rahmat, uka, oʻzimniki juda koʻp, oʻzingniki oʻzingga buyursin, — dedi Esov.

¹⁰— Yoʻq, iltimos, agar meni iltifotingizga sazovor bilsangiz, hadyalarimni olasiz, — deb turib oldi Yoqub. — Siz meni shunday yaxshi kutib oldingizki, men uchun sizning yuzingizni koʻrish — Xudoning yuzini koʻrishga oʻxshaydi. ¹¹Iltimos qilaman, hadyalarimni oling. Xudo menga inoyat qilib, kerakli hamma narsani berdi.

Yoqub qattiq iltimos qilavergandan keyin, oxiri, Esov hadyalarni olishga rozi boʻldi.

¹²— Qani, endi ketaylik, men senga yoʻl koʻrsatib boraman.

¹³Yoqub esa shunday dedi:

— Oʻzingiz koʻrib turibsiz, hazratim, bolalarim chiniqmagan, qoʻy–sigirlarim ham bolalagan. Qoʻy–sigirlarimni bir kungina qistab haydasalar, butun chorva nobud boʻladi. ¹⁴Shuning uchun mendan oldinda ketaversangiz. Men chorvaning yurishiga va bolalarning qadamiga qarab sekin boraveraman. Siz bilan Seir yurtida* uchrashamiz.

¹⁵— Boʻpti, boʻlmasa, odamlarimdan baʼzilarini sen bilan qoldiray, ham sizlarga yoʻl koʻrsatib boradi, ham qoʻriqlab ketadi, — dedi Esov.

— Nima qilasiz ovora boʻlib?! Menga koʻp mehribonlik koʻrsatyapsiz, shunga ham rahmat.

¹⁶Esov oʻsha kuni Seirga qaytib ketdi. ¹⁷Yoqub esa oilasi bilan Suxotga qarab ketdi. U yerda oʻziga bir uy, chorvasi uchun qoʻralar qurdi. Shuning uchun bu joyga Suxot* deb nom berildi.

¹⁸Shunday qilib, Yoqub Paddon–Oramdan* Kanʼon yurtidagi Shakam shahriga* eson–omon qaytib keldi. Shahar tashqarisida chodirlarini tikdi⁺. ¹⁹U chodir tikkan joylar Xamoʻr degan odamning oʻgʻillariga qarashli mulk edi. Xamoʻr Shakamning otasi edi. Yoqub bu joylarni Xamoʻrning oʻgʻillaridan yuz boʻlak kumushga* sotib oldi⁺. ²⁰Bu yerda u qurbongoh qurib, bu joyni “Xudo Isroilning Xudosidir”* deb atadi.

34–BOB

Dinaning nomusi bulgʻanadi

34¹Bir kuni Yoqub va Leaxning qizi Dina shu yerlik qizlarni koʻrishga bordi. ²Bu yerning begi Xamoʻr boʻlib, u Xiv urugʻidan edi. Xamoʻrning oʻgʻli Shakam qizni koʻrib qolib, ushladi va uning nomusiga tegdi. ³Shakam Dinani qattiq sevib qoldi, qizning sevgisini qozonishga harakat qildi. ⁴Otasiga: “Shu qizni menga olib bering”, deb aytdi.

⁵Yoqub qizining nomusi toptalganini eshitdi. Yoqubning oʻgʻillari esa dalada mol–qoʻylarini boqib yurgan edilar. Ular qaytib kelgunlaricha Yoqub oʻzini bosib turdi. ⁶Shakamning otasi Xamoʻr bu ish yuzasidan gaplashgani Yoqubning oldiga keldi. ⁷Shu paytda Yoqubning oʻgʻillari daladan kelib qolishdi. Singillari sharmanda boʻlganini eshitishdi–yu, qattiq gʻazablanib, tutaqib ketdilar. Shakam Yoqubning qizini bulgʻab, Isroilda sharmandali ish qilgan edi. Bunday ish hech boʻlmasligi kerak edi⁺.

⁸Xamoʻr ularga:

— Oʻgʻlim Shakamning qizingizga ishqi tushib qolibdi, iltimos, qizingizni oʻgʻlimga bersangizlar, — dedi⁺. ⁹— Bir–birimiz bilan quda–andachilik qilaylik, qizlaringizni oʻgʻillarimizga olib beraylik, oʻgʻillaringizga qizlarimizni olib beringlar. ¹⁰Shunda yurtimizda biz bilan birga, xohlagan yeringizda yashayverasizlar, bemalol savdo–sotiq qilaverasizlar*, yerlarimizdan oʻzlaringizga mulk orttirasizlar.

¹¹Shakam ham Dinaning otasi bilan akalariga iltimos qilib, dedi:

— Menga muruvvat qilinglar, Dinani menga beringlar, evaziga istagan narsalaringizni beraman. ¹²Qancha qalin yoki sovgʻa talab qilasizlar — men uchun ahamiyati yoʻq, beraman. Faqat qizingizga uylansam boʻldi⁺.

¹³Shakam Dinani sharmanda qilgani uchun, Shakam bilan Xamoʻrni Dinaning akalari aldadilar. ¹⁴Ular Shakam bilan Xamoʻrga dedilar:

— Singlimizni qandaydir sunnatsiz odamga berolmaymiz. Agar bersak, biz isnodga qolamiz*⁺. ¹⁵Biz faqat bir shart bilan rozi boʻlamiz: hamma erkaklaringiz bizga oʻxshab sunnat qilinishlari kerak. ¹⁶Shunda biz qizlarimizni sizlarga beramiz, sizlarning qizlaringizni olamiz. Sizlarning orangizda yashab, sizlar bilan bir xalq boʻlamiz. ¹⁷Lekin bizning shartimizga koʻnmasdan, sunnat qilinmasangizlar, singlimizni* olib ketamiz.

¹⁸Ularning gapiga Xamoʻr bilan Shakam bajonidil rozi boʻlishdi. ¹⁹Shakam Dinaga xushtor boʻlib qolganidan, bu talabni bajarishni tezlashtirdi. U oilasida hurmatga sazovor, eng obroʻli odam edi. ²⁰Xamoʻr bilan Shakam shahar darvozasiga* kelib, shaharning oqsoqollariga shunday deyishdi:

²¹— U odamlar — bizning doʻstlarimiz. Ular bizning yurtimizda yashab, savdo–sotiq qilaversinlar. Yurtimiz keng, ularga ham yetadi. Shunda bir–birimiz bilan qiz olib, qiz berishamiz. ²²Ular faqat bir shart bilan bizning oramizda yashab, biz bilan bir xalq boʻlishga rozi: oramizdagi hamma erkaklar, ular singari, sunnat boʻlishlari kerak ekan. ²³Agar biz shunday qilsak, ularning hamma qoʻy–echkilari, mol–mulki bizniki boʻladi. Kelinglar, ularning aytganlariga rozi boʻlaylik, toki ular bizning oramizda yashab qolishsin.

²⁴Shahar darvozasiga borganlar Xamoʻr bilan uning oʻgʻli Shakamning gaplarini eshitgach, rozi boʻldilar. Butun shahar erkaklari sunnat qilindilar.

²⁵Oradan uch kun oʻtdi. Shaharning hamma erkaklari sunnat qilinganlari uchun hali ham ogʻrib yotgan edilar. Yoqubning ikki oʻgʻli — Dinaning akalari Shimoʻn bilan Levi* qilichlarini oldilar va bamaylixotir shaharga kirdilar. Shahardagi hamma erkakni oʻldirdilar. ²⁶Xamoʻr bilan uning oʻgʻli Shakamni ham oʻldirib, Shakamning uyidan Dinani olib ketdilar. ²⁷Yoqubning qolgan oʻgʻillari, singlimizni sharmanda qilganlari uchun qasos olamiz deb, jasadlarni talab, shaharni talon–taroj qildilar. ²⁸Ular shahardagi va dalalardagi jamiki qoʻy–echkilarni, mol podalarini, eshaklarni olib ketdilar. ²⁹Shahar xalqining hamma boyliklarini, uylaridagi hamma narsasini oʻlja qilib, bolalarini va ayollarini asir qilib olib ketdilar. ³⁰Shunda Yoqub Shimoʻn bilan Leviga dedi:

— Sizlar boshimga balo keltirdingiz. Endi bu yurtdagi Kanʼon va Pariz xalqlari, qolaversa, hamma meni yomon koʻradi. Biz ozchilik boʻlsak, axir. Ular birgalashib hujum qilib qolgudek boʻlsa, hammamiz qirilib ketamiz–ku!

³¹Shunda oʻgʻillari:

— Singlimizga fohishaday muomala qilishlariga yoʻl qoʻymaymiz! — deb eʼtiroz bildirdilar.

35–BOB

Xudo Baytilda Yoqubga marhamat qiladi

35¹Xudo Yoqubga dedi:

— Qani, otlan, Baytilga koʻchib bor, oʻsha yerda joylashib, Menga atab qurbongoh oʻrnat. Sen akang Esovdan qochib ketayotganingda, Men u yerda senga zohir boʻlgan edim*⁺.

²Yoqub xonadonidagilarga va yonidagilarga aytdi:

— Begona xudolaringizni yoʻqotinglar, oʻzlaringizni poklab, toza kiyimlaringizni kiyinglar. ³Endi bu yerdan ketib, Baytilga boramiz. U yerda men Xudoga qurbongoh quraman. Kulfatda qolganimda, Xudo menga madad bergan edi. Qayerga borsam, U men bilan birga boʻldi.

⁴Hammalari begona xudolarini, ziraklarini* Yoqubga berishdi. Yoqub bu narsalarni Shakam yaqinidagi eman daraxtining* ostiga koʻmdi⁺.

⁵Yoqub xonadonidagilarini boshlab yoʻlga tushganda, Xudo butun atrofdagi shaharlar aholisiga qoʻrquv yubordi. Shuning uchun hech kim ularni taʼqib qilmadi. ⁶Nihoyat, Yoqub butun xonadon ahlini boshlab Luz shahriga yetib keldi. (Luz hozir Baytil deb yuritiladi.) ⁷Yoqub bu yerda bir qurbongoh qurib, bu joyni Baytilning Xudosi* deb atadi. Yoqub akasidan qochib ketayotganda, Xudo Oʻzini unga shu yerda zohir qilgan edi⁺.

⁸Shu orada Rivqoning enagasi Dobira vafot etdi*. Uni Baytilning yonidagi eman daraxti ostiga dafn qildilar. Oʻshandan buyon bu daraxt Yigʻi daraxti* deb yuritiladi⁺.

⁹Yoqub Paddon–Oramdan* qaytib kelgandan keyin, Xudo unga yana zohir boʻldi va unga marhamat koʻrsatib, dedi: ¹⁰“Sening isming Yoqub, lekin bundan keyin seni Yoqub* deb chaqirmaydilar, sening isming Isroil* boʻladi.” Shuning uchun u Isroil deb nom oldi⁺.

¹¹Xudo shunday dedi:

— Men Qodir Xudoman, barakali boʻl, nasling koʻp boʻlsin. Buyuk xalq, hatto koʻp xalqlar sendan paydo boʻladi. Sen shohlarning bobosi boʻlasan⁺. ¹²Men Ibrohimga va Isʼhoqqa vaʼda qilgan yurtni senga beraman. Sendan keyin bu yerni naslingga beraman.

¹³Shundan keyin Xudo Yoqubga gapirgan joyidan ketdi. ¹⁴Yoqub oʻsha joyga yodgorlik toshi oʻrnatdi. Soʻngra yodgorlik toshi ustiga Xudoga atab sharob va zaytun moyi quydi⁺. ¹⁵Yoqub bu joyga Baytil* deb nom berdi⁺.

Rohila vafot etadi

¹⁶Yoqub bilan uning oilasi Baytildan chiqib, Efrat tomon yoʻl oldilar. Ular Efratga hali yetib bormasdan, Rohilaning koʻzi yoriydigan payti keldi, uni qattiq toʻlgʻoq tutib qoldi. ¹⁷Rohila toʻlgʻoqdan koʻp azob chekkandan keyin, nihoyat, doyasi: “Qoʻrqma, yana oʻgʻil tugʻding”, dedi⁺. ¹⁸Rohila jon berayotganda, oxirgi nafasda oʻgʻlining ismini Benoʻn deb qoʻydi. Otasi esa unga Benyamin* deb ism qoʻydi. ¹⁹Shunday qilib, Rohila vafot etdi va Efrat yoʻlida dafn qilindi. (Efrat hozir Baytlahm* deb yuritiladi.)⁺ ²⁰Yoqub Rohilaning qabriga yodgorlik toshi oʻrnatdi. Bu tosh shu kungacha* bor.

²¹Shundan keyin Yoqub* yana koʻchib, Eder minorasi ortida chodirini tikdi.

Yoqubning oʻgʻillari

²²Yoqub oʻsha yerda yashayotganda, Ruben otasining choʻrisi* Bilxaxning yoniga kirdi*. Yoqub buni eshitib qoldi.

Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻli bor edi:⁺

²³Leax tuqqan oʻgʻillari — Ruben (Yoqubning toʻngʻich oʻgʻli), Shimoʻn, Levi, Yahudo, Issaxor va Zabulun.

²⁴Rohila tuqqan oʻgʻillari — Yusuf bilan Benyamin.

²⁵Rohilaning choʻrisi Bilxax tuqqan oʻgʻillari — Dan bilan Naftali.

²⁶Leaxning choʻrisi Zilpo tuqqan oʻgʻillari — Gad bilan Osher.

Yoqubning Paddon–Oramda tugʻilgan oʻgʻillari ana shular edi.

Isʼhoq vafot etadi

²⁷Yoqub Mamrega — Xirat–Arbaga otasining uyiga keldi. (Xirat–Arba hozir Xevron deb yuritiladi.) Ibrohim va Isʼhoq Xevronda istiqomat qilgan edilar⁺. ²⁸Isʼhoq 180 yil umr koʻrdi. ²⁹U keksayib, yoshini yashab olamdan oʻtdi. Oʻgʻillari Esov bilan Yoqub uni dafn qilishdi⁺.

36–BOB

Esovning nasl–nasabi

36¹•Esovning nasl–nasabi tarixi quyidagichadir (u Edom ismi bilan taniqli):⁺

²Esov Kanʼonlik qizlarga uylangan edi. Birinchi xotinining ismi Oida boʻlib, Xet xalqidan Eloʻn deganning qizi edi. Ikkinchisiniki Oxolibom boʻlib, Xiv xalqidan Anah deganning qizi edi. Bobosining ismi Ziboʻn edi. ³Uchinchi xotinining ismi Bosimat boʻlib, Ismoilning qizi edi. Qizning Navayot degan akasi bor edi⁺. ⁴Oida Esovga Elifazni, Bosimat Ruvelni, ⁵Oxolibom esa Yoush, Yalom va Koʻraxni tugʻib berdi. Esovning Kanʼon yurtida tugʻilgan oʻgʻillari ana shulardir.

⁶Soʻngra Esov xotinlarini, bolalarini, xonadonidagi hamma odamlarini, podasiyu suruvlarini, Kanʼon yurtida topgan jamiki boyliklarini olib, ukasi Yoqubdan uzoqroq yerga koʻchib ketdi. ⁷Ikkovining podalari va suruvlari benihoya koʻp boʻlganidan, yer torlik qilib qolgan edi. ⁸Shuning uchun Esov, yaʼni Edom, Seir togʻlariga* borib oʻrnashdi.

⁹Seir togʻlaridagi Edom xalqining ota–bobosi Esovning nasl–nasabi mana bulardir:

¹⁰Esovning xotinlari Oida va Bosimat tuqqan oʻgʻillari quyidagilardir: Oida Elifazni tugʻdi, Bosimat Ruvelni tugʻdi.

¹¹Elifaz besh oʻgʻil koʻrdi: Temon, Oʻmar, Zafoʻ, Gatam va Xanaz. ¹²Elifazning choʻrisi* Timna ham unga oʻgʻil tugʻib, ismini Omolek qoʻydi. Esovning xotini Oidaning nabiralari ana shular edi⁺.

¹³Ruvel toʻrt oʻgʻil koʻrdi: Naxat, Zerax, Shammox va Mizzo. Bular Esovning xotini Bosimatning nabiralari edi.

¹⁴Esovning uchinchi xotini Anahning qizi Oxolibom unga uch oʻgʻil tugʻib berdi. Oʻgʻillarining ismi Yoush, Yalom va Koʻrax edi.

¹⁵Esovning oʻgʻillari va nabiralari quyidagi urugʻlarning yoʻlboshchilari boʻldilar:

Esovning toʻngʻich oʻgʻli Elifazning oʻgʻillari quyidagi urugʻlarning yoʻlboshchilari boʻldilar: Temon, Oʻmar, Zafoʻ, Xanaz, ¹⁶Koʻrax, Gatam va Omolek urugʻlari. Edom yurtidagi bu urugʻlar Esovning xotini Oidadan kelib chiqqan edi.

¹⁷Esov oʻgʻli Ruvelning oʻgʻillari quyidagi urugʻlarning yoʻlboshchilari boʻldilar: Naxat, Zerax, Shammox va Mizzo urugʻlari. Edom yurtidagi bu urugʻlar Esovning xotini Bosimatdan paydo boʻlgan edi.

¹⁸Esovning xotini Oxolibomning oʻgʻillari quyidagi urugʻlarning yoʻlboshchilari boʻldilar: Yoush, Yalom va Koʻrax urugʻlari. Oxolibomning otasi Anah edi.

¹⁹Esov, yaʼni Edomdan kelib chiqqan urugʻlarning hammasi ana shulardir.

Edomning tub aholisi

²⁰⁻²¹•Edom yurtining tub aholisi qabilalarga boʻlingan edi. Bu qabilalarning ota–bobosi Seir degan odam boʻlib, u Xorim xalqidan edi. Seirning quyidagi nasllari urugʻlarga asos soldi:

Loʻton, Shoʻval, Ziboʻn, Anah, Dishon, Ezer va Dishan⁺.

²²Loʻtonning oʻgʻillari ismi Xoʻri va Xoʻmam* edi. Loʻtonning Timna degan singlisi ham bor edi.

²³Shoʻvalning oʻgʻillari ismi Eliyon*, Monaxat, Ebal, Shafo va Oʻnam edi.

²⁴Ziboʻnning oʻgʻillari ismi Oyo va Anah edi. Anah otasi Ziboʻnning eshaklarini boqib yurganda, sahroda issiq buloqlar* topgan edi.

²⁵Anahning Dishon degan oʻgʻli va Oxolibom degan qizi bor edi.

²⁶Dishonning oʻgʻillari ismi Xamdon, Eshbon, Yitron va Xeron edi.

²⁷Ezerning oʻgʻillari ismi Bilxan, Zavon va Oqon edi.

²⁸Dishanning oʻgʻillari ismi Uz va Oron edi.

²⁹Shunday qilib, quyidagilar Xorim xalqi urugʻlarining yoʻlboshchilari boʻldi: Loʻton, Shoʻval, Ziboʻn, Anah, ³⁰Dishon, Ezer va Dishan. Xorim xalqining urugʻlari Seir yurtida yashagan urugʻ yoʻlboshchilari nomi bilan yuritilgan.

Edom shohlari

³¹•Hali Isroilda shohlar boʻlmasdan oldin ham, Edomda shohlar hukmronlik qilgan edi. Bu shohlar quyidagilardir:

³²Bavoʻr oʻgʻli Belax, u Dinxaba shahridan edi.

³³Belax vafot etgach, uning oʻrniga Zerax oʻgʻli Yoʻvov shoh boʻldi. U Bozrax shahridan edi⁺.

³⁴Yoʻvov vafot etgandan keyin, uning oʻrniga Xushom shoh boʻldi. U Temon yurtidan edi⁺.

³⁵Xushom vafot etgach, uning oʻrniga Badad oʻgʻli Hadad shoh boʻldi. U Obit shahridan edi. Hadad Moʻab yurtida Midiyon lashkarini qirib tashlagan edi.

³⁶Hadad vafot etgandan keyin, uning oʻrniga Samlo shoh boʻldi. U Masrixo shahridan edi.

³⁷Samlo vafot etgandan keyin, uning oʻrniga Shovul shoh boʻldi. U Furot daryosi* boʻyidagi Rexoboʻt shahridan edi.

³⁸Shovul vafot etgandan keyin, uning oʻrniga Axbor oʻgʻli Baalxanon shoh boʻldi.

³⁹Baalxanon vafot etgandan keyin, uning oʻrniga Hadad* shoh boʻldi. U Pogʻu shahridan edi. Hadadning xotini Maxitaval edi, Maxitavalning otasi — Matrid, bobosi Mezaxab edi.

⁴⁰Esov urugʻlarining yoʻlboshchilari nomlari quyidagichadir: Timno, Elvo, Yetet,⁺ ⁴¹Oxolibom, Elox, Pinon, ⁴²Xanaz, Temon, Mivzar, ⁴³Maxdiyol va Irom. Edom xalqining ota–bobosi Esov urugʻlarining nomlari ana shulardir. Har bir urugʻ oʻzi egallagan hududga oʻzining nomini bergan.

37–BOB

Yusuf va uning akalari

37¹Isʼhoq vafot etgandan keyin, Yoqub yana Kanʼon yurtida — otasi yashagan yurtda oʻrnashdi. ²Yoqubning xonadoni tarixi quyidagichadir:

Yusuf oʻn yetti yoshga kirganda, koʻpincha oʻgay akalari — Bilxax va Zilponing oʻgʻillari* bilan birga otasining qoʻy–echkilarini boqqani borar edi. Yusuf akalari qilayotgan baʼzi yomon ishlardan otasini xabardor qilib turar edi. ³Yoqub* Yusufni qarigan chogʻida koʻrgani uchun boshqa oʻgʻillariga qaraganda koʻproq yaxshi koʻrar edi. Yoqub Yusufga beqasam chopon* olib berdi. ⁴Akalari koʻrdilarki, otalari Yusufni ulardan ortiq yaxshi koʻrar ekan. Shuning uchun akalari Yusufni yomon koʻrib qoldilar, unga yaxshi gapirmasdilar.

⁵Kunlarning birida Yusuf tush koʻrdi. U akalariga tushini aytib berganda, akalari Yusufni battar yomon koʻrib qoldilar. ⁶Yusuf akalariga shunday dedi:

— Quloq solinglar, koʻrgan tushimni sizlarga aytib beray. ⁷Biz dalada bugʻdoy bogʻlayotgan ekanmiz. Birdan mening bogʻlamim koʻtarilib, tik turdi. Sizlarning bogʻlamlaringiz mening bogʻlamimni oʻrab olib, taʼzim qilayotgan emish.

⁸— Eh–ha, sen hali bizning ustimizdan shoh boʻlmoqchimisan, sen–a?! — deb akalari kinoya bilan undan soʻrashdi. Koʻrgan tushini aytib bergani uchun akalari uni yana ham yomon koʻrib qolishgan edi.

⁹Keyinroq Yusuf yana tush koʻrdi va tushini akalariga aytib berdi:

— Qaranglar, yana tush koʻribman. Tushimda quyosh, oy va oʻn bitta yulduz menga taʼzim qilib turgan emish.

¹⁰Lekin Yusuf tushini otasi bilan akalariga aytib berganda, otasi unga tanbeh berdi:

— Qanaqa tush koʻrding oʻzi?! Men, onang, akalaring sening oldingga kelib, tiz choʻkishimiz kerak ekan–da?!

¹¹Akalari Yusufga hasad qilishardi. Lekin otasi bu voqeani doimo esida tutdi.

Yusufni akalari sotib yuborishadi

¹²Bir kuni Yusufning akalari otalarining qoʻy–echkilarini boqish uchun Shakamga* ketishdi. ¹³Yoqub Yusufga:

— Akalaring Shakamda qoʻy–echkilarni boqishyapti, — dedi. — Seni akalaring oldiga yuborsam, degandim.

— Xoʻp boʻladi, otajon, — dedi Yusuf⁺.

¹⁴— Borib bil–chi, akalaring tinch–omon yurishibdimikan, qoʻy–echkilarning ahvoli yaxshimikan, — dedi Yoqub, — keyin menga xabarini olib kel.

Shunday qilib, Yoqub Yusufni Xevron vodiysidan yoʻlga joʻnatdi.

Yusuf Shakamga yetib keldi⁺. ¹⁵Oʻsha atrofda aylanib yurgan edi, bir odam uni koʻrib qoldi.

— Nimani izlab yuribsan? — deb soʻradi haligi odam.

¹⁶— Akalarimni izlab yuribman, — dedi Yusuf. — Mabodo bilmaysizmi, qoʻy–echkilarni qayerda boqib yurishibdi ekan?

¹⁷— Ular bu yerdan ketishgan, — dedi oʻsha odam. — Akalaring, Doʻtanga* boramiz, deb aytganlarini eshitgan edim.

Yusuf akalarini izlab Doʻtanga ketdi. Ularni oʻsha yerdan topdi⁺. ¹⁸Ular uzoqdan Yusufni koʻrishdi. Yusuf kelmasdan oldin, akalari uni oʻldirish uchun fitna tayyorlab qoʻydilar. ¹⁹Ular bir–birlariga:

— Ana, tush koʻruvchi kelyapti, — deyishdi. ²⁰— Kelinglar, uni oʻldirib, chuqur sardobaga tashlaymiz. Uni yovvoyi hayvon yeb ketdi, deb gap tarqatamiz. Oʻshanda koʻramiz uning tushlari haqiqatga aylanishini!

²¹Lekin Ruben Yusufni ularning qoʻlidan qutqarmoqchi boʻldi:

— Uning joniga qasd qilmaylik, ²²— dedi Ruben, — qon toʻkmaylik. Uni anavi sardobaga tiriklayin tashlab yubora qolaylik. Zinhor unga qoʻl tekkizmaylik.

Ruben Yusufni ularning qoʻlidan qutqarib, otasi yoniga qaytarmoqchi edi.

²³Shunday qilib, Yusuf yetib kelgach, akalari uning beqasam choponini yechib oldilar–da, ²⁴oʻzini sardobaga tashlab yubordilar. Sardoba suv saqlash uchun foydalanilardi–yu, oʻsha paytda quruq edi⁺.

²⁵Shundan keyin ular ovqatlanib oʻtirishgan edi, uzoqdan shu tomonga kelayotgan tuyalar karvonini koʻrib qolishdi. Karvon Ismoiliy savdogarlari boʻlib, tuyalarga Giladdan xushboʻy ziravorlar, mumiyo, mirra* yuklab, Misrga olib ketishayotgan edi. ²⁶Shunda Yahudo aka–ukalariga dedi:

— Ukamizni oʻldirib, qonini yashirganimiz bilan biror foyda toparmidik?! ²⁷Yaxshisi, anavi savdogarlarga sotaylik. Shunda uning oʻlimida javobgar boʻlib qolmaymiz. Nima boʻlganda ham, u ukamiz, jigarimiz–ku!

Hamma aka–ukalari rozi boʻlishdi⁺. ²⁸Ismoiliy* savdogarlari oʻtib ketishayotganda, Yusufni akalari sardobadan tortib chiqardilar va uni yigirma boʻlak kumushga* sotdilar. Savdogarlar Yusufni Misrga olib ketdilar.

²⁹Bir payt Ruben sardoba oldiga qaytib kelib qarasa, sardobada Yusuf yoʻq. Ruben qaygʻudan kiyimlarini yirtdi. ³⁰U ukalari oldiga qaytib keldi va:

— Bola u yerda yoʻq! Endi nima qilaman–a! — deb yigʻladi. ³¹Soʻng ular bir echkini soʻyib, Yusufning choponini echkining qoniga botirdilar. ³²Ular beqasam choponni otalariga olib keldilar.

— Mana bu choponni daladan topib oldik. Qarang–chi, bu Yusufning choponimikan yoki yoʻqmi?

³³Yoqub Yusufning choponini tanidi.

— Evoh! Bu oʻgʻlimning choponi–ku! Yusuf oʻgʻlimni birorta yovvoyi hayvon yegan! Oʻgʻilginam tilka–pora boʻlgan!

³⁴Yoqub qaygʻudan kiyimlarini yirtib, qanorga oʻrandi*. Oʻgʻli uchun uzoq vaqt aza tutdi⁺. ³⁵Oʻgʻillari, qizlari unga tasalli berishga harakat qilishardi. Lekin u tasalli topishni istamasdi. “Oʻliklar diyoriga*, oʻgʻlimning oldiga borgunimcha aza tutaman”, deb aytardi. Shunday qilib, Yoqub oʻgʻliga aza tutaverdi.

³⁶Shu orada Ismoiliy savdogarlari Yusufni Misrda Poʻtifar degan odamga sotishdi. Poʻtifar Misr shohi — firʼavnning aʼyonlaridan biri — saroy qoʻriqchilarining boshligʻi edi.

38–BOB

Yahudo va Tamara

38¹Shu orada Yahudo aka–ukalaridan ajralib, alohida boʻldi va Adullam shahriga* koʻchib keldi. U Xirax degan odamga yaqin joyga oʻrnashdi. Xirax oʻsha yerlik edi. ²Yahudo bu yerda Kanʼon xalqidan boʻlgan bir qizni uchratib qoldi. Bu qiz Shuvo degan odamning qizi edi. Yahudo oʻsha qizga uylandi. ³Oʻsha ayol homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻdi. Yahudo oʻgʻliga Gʻur deb ism qoʻydi. ⁴Yahudoning xotini yana homilador boʻlib, ikkinchi oʻgʻlini tugʻdi. Bu oʻgʻliga Oʻnan deb ism qoʻydi. ⁵Yahudoning xotini uchinchi oʻgʻlini tugʻdi va unga Shelo deb ism qoʻydi. Bu oʻgʻli tugʻilganda, Yahudo Xazib shahrida edi. ⁶Toʻngʻich oʻgʻli Gʻur ulgʻaygach, Yahudo uni Tamara degan qizga uylantirdi. ⁷Lekin Gʻur Egamizning oldida qabihlik qilardi. Oxiri, Egamiz uning jonini oldi. ⁸Shundan keyin Yahudo Oʻnanga aytdi:

— Sen akangning xotiniga uylanib, qaynagʻalik burchingni bajar, toki akangga zurriyot qolsin*⁺.

⁹Lekin Oʻnan bilardiki, tugʻiladigan bola oʻziniki hisoblanmasdi. Shu sababdan Oʻnan har safar Tamaraning yoniga kirganda, akamga zurriyot qolmasin* deb, urugʻini yerga toʻkardi. ¹⁰Oʻnan bu qilmishi bilan Egamizning oldida qabihlik qilayotgan edi. Shuning uchun Egamiz Oʻnanning ham jonini oldi. ¹¹Shundan keyin Yahudo kelini Tamaraga:

— Otangning uyiga borib turmushga chiqmay, oʻtira tur–chi, oʻgʻlim Shelo ulgʻayib qolar, — dedi. Chunki Yahudo: “Shelo ham akalariga oʻxshab oʻlib qolmasin”, deb qoʻrqqan edi. Shunday qilib, Tamara otasining uyiga qaytib ketdi.

¹²Oradan birmuncha vaqt oʻtgach, Yahudoning xotini vafot etdi. Yahudo aza muddatini tugatgandan keyin, Adullamlik doʻsti Xirax bilan birga qoʻylarining junini qirqayotganlardan xabar olgani Timnax shahriga ketdi. ¹³Kimdir Tamaraga: “Qaynatang qoʻylarining junini qirqayotganlardan xabar olgani Timnaxga ketyapti”, deb aytib qoldi. ¹⁴Tamara egnidagi azadorlik liboslarini oʻzgartirdi. Yuzini roʻmol bilan berkitib oldi–da, Enayim shahri darvozasi yonida* oʻtirdi. Bu shahar Timnaxga boradigan yoʻlda edi. Yahudoning kichik oʻgʻli Shelo voyaga yetganini Tamara bilardi. Lekin haligacha Tamarani Sheloga olib bermagan edilar. ¹⁵Yahudo Tamarani koʻrib qoldi. Tamara yuzini berkitib olgani uchun, Yahudo: “Bu ayol fohisha boʻlsa kerak”, deb oʻyladi. ¹⁶Yahudo yoʻl boʻyida oʻtirgan Tamaraning oldiga keldi. Bu ayol oʻzining kelini ekanini Yahudo bilmagani uchun unga: “Men bilan birga boʻlgin”, deb taklif qildi.

— Siz bilan boʻlsam, evaziga nima berasiz? — deb soʻradi Tamara.

¹⁷— Suruvimdan bir uloqcha yuboraman, — dedi Yahudo.

— Uloqchani yuborguningizcha, menga garovga biron narsa qoldirib ketsangiz, — dedi Tamara.

¹⁸— Boʻpti, garovga nima beray? — deb soʻradi Yahudo.

— Boʻyningizdagi muhringizni bogʻichi bilan, yana qoʻlingizdagi tayogʻingizni*, — dedi Tamara.

Shunday qilib, Yahudo oʻsha narsalarni Tamaraga berdi. Keyin u bilan boʻldi. Tamara Yahudodan homilador boʻlib qoldi. ¹⁹Tamara uyiga bordi. Yuzidagi yopinchigʻini olib, azadorlik liboslarini yana kiyib oldi.

²⁰Yahudo doʻsti Xiraxdan: “Mana bu uloqchani olib borib oʻsha ayolga ber, men unga bergan garovni qaytarib ol”, deb iltimos qildi. Lekin Xirax u ayolni topa olmadi. ²¹Xirax shu yerlik odamlardan:

— Mana shu shaharning darvozasi yonida — yoʻl chetida bir fohisha oʻtirar edi, oʻsha fohisha qayerda? — deb soʻradi.

— Bu yerda hech qanday fohisha* yoʻq, — deb javob berishdi oʻsha odamlar.

²²Xirax Yahudoning oldiga qaytib kelib:

— U ayolni topa olmadim, — dedi, — shahar odamlari ham, bu yerda hech qanday fohisha yoʻq, deb aytishdi.

²³— Mayli, oʻsha narsalarim u ayolga qolaversin, — dedi. — Men unga uloqcha joʻnatgandim, sen topa olmading. Aks holda, masxara boʻlardik.

²⁴Taxminan uch oydan keyin Yahudo: “Kelining Tamara fohisha ekan, homilador boʻlib qolibdi” degan gapni eshitdi.

— Uni shahardan tashqariga olib chiqib yoqib yuboringlar! — deb buyurdi Yahudo⁺.

²⁵Tamarani olib chiqqanlarida, u qaynatasiga shu xabarni yubordi: “Men mana bu bogʻichi bor muhr va tayoqning egasidan homilador boʻlganman, iltimos, bu narsalarning egasini aniqlasangiz.” ²⁶Yahudo bu narsalarni tanib, dedi: “Men zimmamdagi majburiyatimni bajarmadim — Tamarani oʻgʻlim Sheloga olib bermadim, Tamara esa toʻgʻri ish qildi.” Shundan keyin Yahudo Tamara bilan boshqa boʻlmadi⁺.

²⁷Tamaraning koʻzi yoriydigan payt yaqinlashganda, uning qornida egizaklar borligi maʼlum boʻldi. ²⁸Tamara tugʻayotganda, egizaklardan biri qoʻlini tashqariga chiqardi. Doya: “Bunisi birinchi boʻlib tugʻildi”, deb chaqaloqning qoʻliga qizil ip bogʻlab qoʻydi. ²⁹Lekin chaqaloq qoʻlini ichkariga tortib olishi bilanoq ikkinchisi tugʻildi. Doya: “Sen yoʻlingni oʻzing yorib chiqding!” dedi. Shu sababdan unga Paraz* deb ism qoʻyildi. ³⁰Soʻngra qoʻliga qizil ip bogʻlangan chaqaloq tugʻildi. Unga Zerax* deb ism qoʻyildi.

39–BOB

Yusuf bilan Poʻtifarning xotini

39¹Ismoiliy savdogarlari Yusufni Misrga olib kelishgach, uni Misrlik Poʻtifar degan bir odamga sotishdi. Poʻtifar firʼavnning aʼyonlaridan biri boʻlib, qoʻriqchilar boshligʻi edi⁺. ²Egamiz Yusuf bilan birga boʻlib, unga koʻp muvaffaqiyat keltirardi. Yusuf Misrlik xoʻjayinining xonadonida xizmat qilib yuraverdi. ³Poʻtifar koʻrdiki, Egamiz Yusuf bilan birga boʻlib, har bir qilgan ishida unga muvaffaqiyat keltiryapti. ⁴Shunday qilib, Yusuf xoʻjayinining iltifotiga sazovor boʻldi, xoʻjayinining mulozimi boʻlib qoldi. Poʻtifar Yusufni oʻz xonadoni ustidan nazoratchi qilib, butun mol–mulkini unga ishonib topshirdi. ⁵Poʻtifar Yusufni nazoratchi qilib tayinlagan kundan boshlab, Egamiz Yusuf tufayli Poʻtifarning xonadoni ahliga, uning uyidagi va dalasidagi butun mol–mulkiga baraka beradigan boʻldi. ⁶Buni koʻrgan Poʻtifar butun mol–mulkini Yusufning ixtiyoriga topshirdi. Poʻtifarning yeydigan ovqatidan boshqa hech narsa bilan ishi boʻlmasdi.

Yusuf juda chiroyli, kelishgan yigit edi. ⁷Oradan maʼlum vaqt oʻtgach, xoʻjayinining xotini Yusufga koʻzlarini suzib: “Men bilan birga boʻl”, deb taklif qildi. ⁸Lekin Yusuf rad qildi va xoʻjayinining xotiniga dedi:

— Oʻzingiz oʻylab koʻring, men bu yerda boʻlganim uchun, xoʻjayinim xonadonidagi hech bir narsa toʻgʻrisida qaygʻurmaydi, hamma narsasini mening qoʻlimga topshirib qoʻydi. ⁹Bu xonadonda hech kim mendan katta emas. Sizdan boshqa biror narsani mendan ayamadi. Chunki siz uning xotinisiz. Qanday qilib men shu qadar qabihlik qilib, Xudoga qarshi gunoh qilaman?!⁺

¹⁰Poʻtifarning xotini har kuni Yusufga taklif qilsa ham, lekin Yusuf rad qilib, u bilan boʻlmadi.

¹¹Bir kuni Yusuf oʻz ishlarini bajarish uchun uyga kirdi. Uyda xizmatkorlardan birontasi ham yoʻq edi. ¹²Ayol Yusufning kiyimidan ushlab: “Men bilan boʻl!” dedi. Lekin Yusuf tashqariga qochib chiqib ketdi. Yusufning kiyimi esa ayolning qoʻlida qoldi. ¹³Ayol koʻrdiki, Yusuf kiyimini uning qoʻlida qoldirib, tashqariga qochib chiqib ketdi. ¹⁴Shunda ayol uydagi xizmatkorlarni chaqirdi. Ayol hoʻngrab dedi:

— Qaranglar! Erim manavi ibroniyni bizni tahqirlash uchun olib kelgan ekan! U men bilan yotgani kirgan ekan, ovozim boricha baqirdim. ¹⁵Dodlaganimdan keyin, kiyimini yonimda qoldirib, tashqariga qochib chiqib ketdi⁺.

¹⁶Xoʻjayin uyga kelguncha, ayol Yusufning kiyimini oʻzida saqlab turdi. ¹⁷Ayol eriga ham oʻsha voqeani aytib berdi: “Siz uyimizga olib kelgan anavi ibroniy qulvachcha xonamga kirib, meni tahqirlamoqchi boʻldi. ¹⁸Men dod solgan edim, u kiyimini yonimda qoldirib, tashqariga qochib chiqib ketdi.”

¹⁹Poʻtifar buni eshitgach, gʻazablandi. ²⁰U Yusufni ushlab, shohning mahbuslari saqlanadigan zindonga tashladi. Shunday qilib, Yusuf zindonda qolaverdi. ²¹Lekin Egamiz Yusuf bilan birga boʻlib, unga marhamat koʻrsatardi. Natijada zindonboshi Yusufga iltifot qilardi⁺. ²²Zindonboshi zindondagi hamma mahbuslarga qarab turishni Yusufga yuklab qoʻydi, zindonda boʻladigan hamma ishlarga Yusuf masʼul edi. ²³Egamiz Yusuf bilan birga boʻlib, uning hamma ishlarida muvaffaqiyat keltirardi. Shuning uchun Yusuf masʼul boʻlgan ishlarga zindonboshi aralashmasdi.

40–BOB

Yusuf mahbuslarning tushini taʼbir qiladi

40¹Bir kuni saroy soqiysi* bilan novvoyi Misr firʼavnini qattiq xafa qildilar. ²Firʼavn bu ikkala aʼyonidan — soqiysi bilan novvoyidan gʻazablanib, ³ularni ham Yusuf yotgan zindonga qamatib qoʻydi. Zindon qoʻriqchilar boshligʻining uyida edi. ⁴Qoʻriqchilar boshligʻi Yusufni soqiy bilan novvoyning xizmatiga qoʻydi. Yusuf ularga xizmat qila boshladi. Ular ancha vaqt zindonda qoldilar.

⁵Firʼavnning soqiysi bilan novvoyi zindonda yotar ekanlar, bir kuni kechasi ikkovi ham tush koʻrdilar. Har bir tushning oʻziga xos maʼnosi bor edi⁺. ⁶Ertalab Yusuf ularning yoniga keldi. Ularning yuzi gʻamgin edi. Yusuf buni payqadi.

⁷— Nimaga bugun juda gʻamgin koʻrinasizlar? — deb soʻradi Yusuf ulardan.

⁸— Biz tush koʻrgan edik, bu yerda tushimizni taʼbirlab beradigan biron kimsa yoʻq, — deb javob berishdi ular.

— Tushlarni taʼbirlash Xudodandir, — dedi Yusuf. — Marhamat, tushingizni menga ayting–chi⁺.

⁹Avval soqiy tushini Yusufga aytib berdi:

— Tushimda tok koʻribman. Tok oldimda turgan emish. ¹⁰Tokning uchta novdasi bor ekan. Novdalar darrov kurtak otib, meva tugib uzumlar pishibdi. ¹¹Firʼavnning qadahi qoʻlimda emish. Men uzumlarni olib, firʼavnning qadahiga uzumning sharbatini siqibman. Keyin qadahni firʼavnning qoʻliga beribman.

¹²Yusuf unga dedi:

— Tushingizning taʼbiri shunday boʻlar: uchta novda — uch kun degani. ¹³Uch kun ichida firʼavn sizni zindondan ozod qilib, oldingi mansabingizga qaytaradi: siz yana soqiy boʻlib, ilgarigiday shohga qadah tutasiz. ¹⁴Lekin sizdan bir iltimos: ishlaringiz yaxshi boʻlib ketganda, meni ham eslab qoʻying. Siz menga iltifot koʻrsatib, firʼavnga men toʻgʻrimda ham eslatib qoʻying: meni zindondan chiqarib olsin. ¹⁵Men aslida ibroniylar yurtidan oʻgʻirlab keltirilganman. Buning ustiga, yana bu yerda zindondaman, lekin hech qanday aybim yoʻq.

¹⁶Novvoy qarasa, tushning taʼbiri yaxshilikka ekan. U Yusufga dedi:

— Men ham tush koʻribman. Boshimda uchta non savatni olib ketayotgan emishman. ¹⁷Eng tepadagi savatda firʼavnga atalgan pishiriqlarning har turidan bor ekan. Lekin qushlar uchib kelib, boshimdagi savatdan pishiriqlarni choʻqiyotgan ekan.

¹⁸— Tushingizning taʼbiri shunday boʻlar, — dedi Yusuf. — Uchta savat — uch kun degani. ¹⁹Uch kun ichida firʼavn boshingizni tanangizdan judo qilib, tanangizni tik oʻrnatilgan xodaning uchiga qoqtiradi. Qushlar tanangizni choʻqib yeydi.

²⁰Oradan uch kun oʻtgach, firʼavn tugʻilgan kunida barcha aʼyonlariga ziyofat berdi. Soqiysi bilan novvoyini ham zindondan aʼyonlari oldiga chaqirtirdi⁺. ²¹Firʼavn soqiysini ozod qilib, oldingi mansabiga qaytardi. Shunday qilib, soqiy yana firʼavnga qadah tutadigan boʻldi. ²²Lekin Yusuf aytganday, firʼavn novvoyning boshini oldirib, jasadini tik oʻrnatilgan xodaning uchiga qoqtirdi⁺. ²³Soqiy esa Yusufni eslamadi, uni unutib yubordi.

41–BOB

Yusuf firʼavnning tushini taʼbir qiladi

41¹Oradan ikki yil oʻtdi. Bir kuni Misr firʼavni tush koʻrdi. Tushida u Nil daryosi boʻyida turgan emish. ²Bir payt daryodan yettita boqilgan, semiz sigir chiqib, qirgʻoqdagi oʻtlarni yeya boshlabdi. ³Soʻngra daryodan yana yettita sigir chiqibdi. Bu sigirlar juda ham xunuk, oriq ekan. Bular semiz sigirlarning yoniga kelib turibdi. ⁴Bir vaqt oriq sigirlar semiz sigirlarni yeb qoʻyibdi! Shundan keyin firʼavn uygʻonib ketdi. ⁵Soʻngra u yana uxlab qoldi va boshqa tush koʻrdi. Tushida bitta bugʻdoy poyasida yettita toʻliq, pishgan boshoq oʻsgan emish. ⁶Keyin oʻsha poyada yana yettita boshoq oʻsib chiqibdi. Bu boshoqlar sahro shamolida qovjirab, puchayib ketgan ekan. ⁷Birdan puchaygan boshoqlar yettita pishgan, toʻliq boshoqni yutib yuboribdi!

Firʼavn yana uygʻonib ketdi. Bu tushi ekan.

⁸Firʼavn saharda koʻrgan tushini oʻylab, koʻngli juda gʻash boʻldi. “Tushim nimadan darak berar ekan”, deb juda xavotirlandi. Shu boisdan Misrdagi jamiki sehrgarlarni va donishmandlarni chaqirtirdi. Firʼavn ularga koʻrgan tushini aytib berdi. Lekin ularning birontasi firʼavnning tushini taʼbir qilib bera olmadi⁺.

⁹Shu orada firʼavnning soqiysi* soʻz oldi:

— Bugun ayblarimni eʼtirof etishimga toʻgʻri keladi. ¹⁰Janobi oliylari! Siz birmuncha vaqt oldin novvoy bilan mendan gʻazablanib, bizni qoʻriqchilar boshligʻining uyidagi zindonga tashlagan edingiz. ¹¹Novvoy bilan men bir kuni kechasi tush koʻribmiz. Tushlarimizning oʻziga xos maʼnosi bor edi. ¹²Biz bilan zindonda bir ibroniy yigit ham yotgan edi. U qoʻriqchilar boshligʻining xizmatkori edi. Biz oʻsha ibroniy yigitga tushimizni aytganimizda, har birimizning tushimizni taʼbir qilib berdi⁺. ¹³Hammasi oʻsha ibroniy yigit aytganday boʻldi. Men oldingi mansabimga qaytdim, novvoyni esa tik oʻrnatilgan xodaga qoqishdi.

¹⁴Firʼavn Yusufga odam yubordi. Yusuf zudlik bilan zindondan chiqarildi. U soqolini olib, kiyimlarini oʻzgartirdi–da, firʼavnning huzuriga keldi.

¹⁵— Oʻtgan kechasi men tush koʻrdim, — deb gap boshladi firʼavn Yusufga. — Lekin hech kim tushimni taʼbir qilib bera olmadi. Eshitishimcha, sen tushlarni taʼbirlay olar ekansan. Shu sababdan seni chaqirtirgan edim.

¹⁶— Janobi oliylari, men oʻzim tushingizni taʼbirlay olmayman, — deb javob berdi Yusuf. — Toʻgʻri javobni sizga Xudo beradi⁺.

¹⁷Shundan keyin firʼavn Yusufga tushini aytdi:

— Tushimda Nil daryosi boʻyida turgan emishman. ¹⁸Bir payt daryodan yettita boqilgan, semiz sigir chiqib, qirgʻoqdagi oʻtlarni yeya boshlabdi. ¹⁹Soʻngra daryodan yana yettita sigir chiqibdi. Bu sigirlar juda ham xunuk, oriq ekan. Bunaqangi xunuk sigirni butun Misr yurtida koʻrmagan edim. ²⁰Bir vaqt oriq, xunuk sigirlar daryodan oldin chiqqan semiz sigirlarni yeb qoʻyibdi. ²¹Xunuk sigirlar semiz sigirlarni yegandan keyin ham, ular hech narsa yemaganday xunukligicha qolaverdilar. Shundan keyin uygʻonib ketibman. ²²Soʻngra yana uxlab qolib, boshqa tush koʻribman. Tushimda bitta bugʻdoy poyasida yettita toʻliq, pishgan boshoq oʻsgan emish. ²³Keyin oʻsha poyada yana yettita boshoq oʻsib chiqibdi. Bu boshoqlar sahro shamolida soʻlib, qovjirab, puchayib ketgan ekan. ²⁴Birdan puchaygan boshoqlar yettita pishgan, toʻliq boshoqni yutib yuboribdi! Men tushimni sehrgarlarimga aytgan edim, lekin birontasi ham maʼnosini aytib bera olmadi.

²⁵— Firʼavn janobi oliylarining ikkala tushining maʼnosi ham birdir, — dedi Yusuf firʼavnga. — Xudo nima qilmoqchi ekanini firʼavnimizga ayon etibdi. ²⁶Yettita semiz sigir va yettita toʻliq boshoq yetti yil deganidir, bularning maʼnosi birdir. Shu yillari farovonlik boʻladi. ²⁷Yettita ozgʻin, xunuk sigir bilan yettita puchaygan boshoq ham yetti yil deganidir. Shu yillari qahatchilik boʻladi. ²⁸Firʼavn janoblari! Aytganimday, Xudo nima qilmoqchi ekanini sizga koʻrsatibdi. ²⁹Butun Misr yurtida yetti yil davomida hosil nihoyatda moʻl boʻladi. ³⁰Lekin shundan keyin yetti yil davomida shunday dahshatli qahatchilik boʻladiki, Misrda oldingi farovonlik yillari unutilib ketadi. Qahatchilik yurtni xarob qiladi⁺. ³¹Qahatchilik nihoyatda ogʻir boʻlganidan, odamlar xotirasidan farovonlik davri tamomila oʻchib ketadi. ³²Firʼavn janoblari ikki marta tush koʻrganlarining maʼnosi shuki, bu ish muqarrar yuz berishini Xudo taʼkidlayapti, Xudo buni yaqin orada amalga oshiradi. ³³Shuning uchun, firʼavn janoblari, siz aql–idrokli, dono bir odamni tanlab olib, Misr yurti ustidan tayinlang. ³⁴Yana yurt ustidan nazoratchilar tayin qiling. Oʻsha nazoratchilar hosildor yetti yil davomida Misr yurtidagi butun hosilning beshdan bir qismini olsinlar. ³⁵Ularga farmon bering: farovonlik yillari davomida ular don gʻamlashsin, sizning nazoratingiz ostida shaharlarda don yigʻib, qoʻriqlashsin. ³⁶Shu yoʻl bilan yetti yil qahatchilik davrida oziq–ovqat boʻlishi uchun don gʻamlanib turadi. Aks holda, qahatchilik, shubhasiz, yurtni xarob qiladi, butun xalq halok boʻladi.

Yusuf Misr hokimi boʻladi

³⁷Yusufning maslahati firʼavnga ham, uning barcha aʼyonlariga ham juda maʼqul keldi. ³⁸Firʼavn aʼyonlariga: “Biz Yusufdan boshqa Xudoning Ruhi boshqaradigan birorta odamni topa olarmidik”, deb aytdi⁺. ³⁹Shu boisdan Yusufga:

— Xudo bularning hammasini senga ayon qilgan ekan, bu yurtda eng aql–idrokli, dono odam sensan, — dedi. ⁴⁰— Men seni oʻzimga vazir qilib tayinlayman, butun xalqim sening buyrugʻingga itoat etadi. Men sendan faqat taxtim bilan ustunman, xolos⁺.

⁴¹Firʼavn yana Yusufga:

— Mana, seni butun Misr yurti ustidan hokim qilib tayinladim, — dedi. ⁴²Soʻng firʼavn oʻzining muhr uzugini barmogʻidan chiqarib, Yusufning barmogʻiga taqib qoʻydi. U Yusufga shohona liboslar kiydirib, boʻyniga oltin zanjir taqib qoʻydi⁺. ⁴³Firʼavn Yusufga oʻng qoʻl vazir sifatida izvoshini ham taqdim qildi. Yusuf qayerga bormasin, odamlarga: “Tiz choʻkinglar!” degan buyruq berilardi. Shunday qilib, firʼavn Yusufni butun Misr yurti ustidan hokim qildi. ⁴⁴Firʼavn Yusufga yana shunday dedi:

— Firʼavn men boʻlsam ham, butun Misr yurtida biron kimsa sening ijozatingsiz hatto miq etolmaydi.

⁴⁵Firʼavn Yusufga Zofnat–Paniyox deb ism qoʻydi va On shahri* ruhoniysi Poʻtiferoning qizi Osanatni olib berdi. Shunday qilib, Yusuf butun Misr yurtida hokim boʻlib qoldi⁺.

⁴⁶Yusuf Misr firʼavni xizmatiga kirgan paytda, oʻttiz yoshda edi. Yusuf firʼavn saroyidan chiqib, butun Misr yurtini kezib chiqardi. ⁴⁷Yetti yil farovonlik davrida yer moʻl–koʻl hosil berdi. ⁴⁸Shu yillar davomida Yusuf Misrda yetishtirilgan hosildan bir qismini olib, shaharlarda don gʻamladi. Xususan, har bir shahar atrofidagi dalalardan oʻsha shaharga don yigʻilardi. ⁴⁹Yusuf shunchalik koʻp don gʻamladiki, dengizdagi qumdek koʻp edi. Shuning uchun donni oʻlchamay qoʻydi. Don behisob darajada koʻp edi.

⁵⁰Qahatchilik yillari boshlanishidan oldin, Yusufga xotini Osanat ikki oʻgʻil tugʻib berdi. ⁵¹Yusuf: “Qaygʻularimni va otam xonadonini Xudo esimdan chiqardi”, deb toʻngʻich oʻgʻlining ismini Manashe* qoʻydi. ⁵²Ikkinchi oʻgʻlining ismini Efrayim* qoʻydi. “Chunki, — dedi Yusuf, — men azob–uqubat tortgan yurtda Xudo meni barakali qildi.”

⁵³Nihoyat, hosildor yetti yil ham tugadi. ⁵⁴Yusuf taʼbir qilganday, yetti yillik qahatchilik boshlandi. Atrofdagi hamma yurtlarda don tanqis boʻlib, Misr yurtidagina non bor edi⁺. ⁵⁵Oxiri, Misr yurtida ham ocharchilik boshlandi. Misr xalqi non soʻrab firʼavnga yolvordi. Firʼavn esa xalqqa: “Yusufga boringlar, u nima desa, shuni qilinglar”, dedi. ⁵⁶Qahatchilik kuchayib, butun yurtga yoyilgach, Yusuf hamma omborxonalarning eshiklarini ochib, Misrliklarga don sota boshladi. ⁵⁷Butun dunyo boʻylab qahatchilik kuchayib borar, shuning uchun atrofdagi yurtlarning xalqlari Yusufdan don sotib olgani Misrga kelishardi.

42–BOB

Yusufning akalari don sotib olgani Misrga kelishadi

42¹Yoqub: “Misrda don bor ekan”, deb eshitgach, oʻgʻillariga dedi:

— Bir–birlaringizga termulib oʻtiraverasizlarmi? ²Misrda don bor ekan, deb eshitdim. Boringlar, oʻzimizga don sotib olib kelinglar, tagʻin ochlikdan oʻlib ketmaylik.

³Shunday qilib, Yusufning oʻnta akasi ham don sotib olgani Misrga ketishdi. ⁴Lekin Yoqub Yusufning ukasi Benyaminni oʻgʻillari bilan birga yubormadi. “Benyamin ham biror falokatga yoʻliqmasin”, deb qoʻrqardi. ⁵Shunday qilib, Yoqubning* oʻgʻillari don sotib olgani kelgan boshqa odamlar bilan birga Misrga kelishdi. Chunki Kanʼon yurtida ham ocharchilik boshlangan edi.

⁶Yusuf bu paytda butun Misr ustidan hokim boʻlgani uchun yurt xalqiga don sotar edi. Yusufning akalari kelib, boshlari yerga tekkuday boʻlib, unga taʼzim qilishdi⁺. ⁷Yusuf akalarini koʻriboq, darrov tanidi. Lekin Yusuf ularga xuddi notanishlarday muomala qildi:

— Qayerdan keldingiz? — deb dagʻallik bilan soʻradi Yusuf ulardan.

— Kanʼon yurtidan, don sotib olgani keldik, — deb javob berishdi ular.

⁸Yusuf akalarini tanigan boʻlsa ham, akalari Yusufni tanimadilar. ⁹Yusuf akalari toʻgʻrisida ancha yillar oldin koʻrgan tushlarini esladi. Yusuf ularga:

— Sizlar josussizlar! — dedi. — Sizlar bu yurtning zaif tomonlarini bilish uchun kelgansizlar⁺.

¹⁰— Yoʻq, hazrati oliylari! Bu qullaringiz faqat don sotib olgani kelishgan! — deb javob berdilar akalari. ¹¹— Biz hammamiz bir odamning farzandlarimiz, toʻgʻri odamlarmiz. Bu qullaringiz hech qachon josuslik qilishmagan!

¹²— Yoʻq! Sizlar bu yurtning zaif tomonlarini bilish uchun kelgansizlar! — dedi Yusuf.

¹³— Biz, qullaringiz, oʻn ikki aka–ukamiz, otamiz Kanʼon yurtida, — deyishdi ular. — Eng kichik ukamiz u yerda otamiz bilan qoldi. Bitta ukamiz esa nobud boʻlgan.

¹⁴— Sizlar josussizlar dedimmi, josussizlar! — deya gapida turib oldi Yusuf. ¹⁵— Endi aytganlaringizni tekshirib koʻraman. Firʼavnning nomini oʻrtaga qoʻyib qasam ichamanki, agar eng kichik ukangiz bu yerga kelmasa, sizlar Misrdan ketmaysizlar. ¹⁶Sizlardan bittangiz borib, ukangizni olib kelasiz, qolganlaringiz zindonda yotib turasizlar. Aytganlaringiz toʻgʻrimi, yoʻqmi, tekshiriladi. Agar toʻgʻri boʻlmasa, firʼavnning nomini oʻrtaga qoʻyib qasam ichamanki, sizlar, shubhasiz, josus boʻlib chiqasizlar.

¹⁷Yusuf ularning hammasini uch kun zindonga qamab qoʻydi.

¹⁸Uchinchi kuni Yusuf ularga dedi:

— Men Xudodan qoʻrqadigan odamman. Agar mening aytganlarimni qilsangiz, tirik qolasizlar. ¹⁹Agar toʻgʻri odamlar boʻlsangizlar, bittangiz zindonda qolasiz, qolganlaringiz esa och qolgan oilalaringiz uchun don olib, uylaringizga ketishlaringiz mumkin. ²⁰Kichik ukangizni mening oldimga olib kelasizlar. Shu yoʻl bilan sizlarning soʻzlaringizni tekshirib koʻraman. Gaplaringiz toʻgʻri boʻlsa, sizlarga shafqat qilaman.

Hammalari bu gapga rozi boʻlishdi. ²¹Ular bir–birlariga gapira boshladilar: “Mana, ukamizga nima qilgan boʻlsak, endi jazosini tortyapmiz. U qanchalar azoblanganini koʻzimiz bilan koʻrib, yolvorishlarini eshitganimizda ham, quloq solmagan edik. Shu sababdan bu azoblar oʻzimizning boshimizga ham keldi.” ²²Shunda Ruben ularga dedi:

— Bolaga zarar yetkazmanglar, deb aytmaganmidim?! Lekin sizlar gapimga quloq solmadingiz. Mana endi uning qoni bizni tutadi⁺.

²³Yusuf shu yerda turgan edi. Akalari: “Gapimizni mana bu odam tushunadi” deb xayollariga ham keltirmasdilar. Chunki Yusuf akalari bilan tilmoch orqali gaplashardi. ²⁴Yusuf akalarining oldidan ketib, yigʻladi. Bir oz oʻzini bosib olgach, qaytib kelib, ular bilan gaplashdi. Soʻng ularning orasidan Shimoʻnni ajratib oldi va ularning koʻzi oldida bogʻlatdi.

Yusufning akalari Kanʼonga qaytishadi

²⁵Shundan keyin Yusuf xizmatkorlariga shunday buyruq berdi: “Bu odamlarning qoplarini donga toʻldirib beringlar. Har birining kumushlarini* qopiga qaytarib solib qoʻyinglar, ularga yoʻl uchun kerakli oziq–ovqat beringlar.” Hammasi Yusuf buyurganday boʻldi. ²⁶Aka–ukalar donlarni eshaklariga yuklab, yoʻlga tushdilar. ²⁷Kechasi bir joyda tunagani toʻxtadilar. Ulardan biri qopini ochib, eshagiga yem olmoqchi boʻlgan edi, qarasa, qop ichida kumushlari turibdi! ²⁸U aka–ukalariga: “Voy, qaranglar! Mana kumushlarim! Qopimning ichida ekan!” deb hayratlandi. Shunda ularning yuraklari qinidan chiqquday boʻlib qaltirab, bir–birlariga: “Endi Xudo boshimizga nima solyapti ekan–a?!” der edilar.

²⁹Ular Kanʼon yurtiga — otalari huzuriga qaytib kelganlaridan keyin, boshlaridan oʻtgan hamma voqealarni unga aytib berdilar:

³⁰— Oʻsha yurtning hokimi biz bilan juda qoʻpol gaplashdi, bizni, josussizlar, dedi. ³¹Lekin biz toʻgʻri odam ekanimizni, josus emasligimizni aytdik. ³²Unga: “Biz oʻn ikki aka–ukamiz, bitta otaning farzandlarimiz, bitta ukamiz nobud boʻlgan, eng kichik ukamiz otamiz bilan Kanʼonda qolgan”, deb aytdik. ³³Keyin oʻsha yurtning hokimi bizga aytdi: “Sizlar toʻgʻri odamlar ekaningizni tekshirib koʻraman. Bittangiz men bilan qolasiz, boshqalaringiz esa och qolgan oilalaringiz uchun don olib ketaverasizlar. ³⁴Eng kichik ukangizni mening oldimga olib kelasizlar. Ana shunda sizlar josus emas, balki toʻgʻri odam ekaningizni bilib olaman. Soʻngra mana bu tugʻishganingizni sizlar bilan birga joʻnatib yuboraman. Sizlar don sotib olgani tez–tez kelib turaverasizlar*.”

³⁵Ular qoplarini boʻshatayotganlarida, qarasalar, hammasining qopi ichida tugunchada kumushlari turibdi. Ota–bolalar tugunchalardagi kumushlarni koʻrganlarida, vahimaga tushdilar. ³⁶Shunda Yoqub oʻgʻillariga aytdi:

— Meni hamma bolalarimdan judo qilmoqchimisizlar? Yusuf yoʻqoldi, Shimoʻn ham yoʻq, endi esa Benyaminni olib ketmoqchisizlar! Peshanam buncha shoʻr boʻlmasa!

³⁷Ruben otasiga dedi:

— Agar Benyaminni sizga qaytarib olib kelmasam, mayli, mening ikkala oʻgʻlimni oʻldiravering! Benyaminni menga ishonib topshiring, oʻzingizga qaytarib olib kelib beraman.

³⁸— Oʻgʻlim sizlar bilan birga bormaydi, — dedi Yoqub. — Akasi Yusuf oʻlgan, oʻzi yolgʻiz qoldi*. Yoʻlda u biror falokatga yoʻliqishi mumkin. Qariganimda meni qaygʻudan oʻliklar diyoriga* kiritasizlar.

43–BOB

Yusufning akalari Benyaminni Misrga olib kelishadi

43¹Kanʼon yurtida qahatchilik haddan ortiq kuchaydi. ²Yoqubning oʻgʻillari Misrdan olib kelgan donni yeb tugatishdi. Shundan keyin Yoqub oʻgʻillariga:

— Yana borib, bir oz don sotib olib kelinglar, — dedi.

³Yahudo otasiga shunday dedi:

— Oʻsha odam, ukangizni olib kelmagunlaringizcha, koʻzimga koʻrinmanglar, deb bizni ogohlantirgan. ⁴Agar ukamizni biz bilan birga joʻnatsangiz, borib, sizga don sotib olib kelardik. ⁵Lekin Benyaminni yubormasangiz, biz ham bormaymiz. Chunki oʻsha odam, ukangizni olib kelmasangiz, koʻzimga koʻrinmanglar, deb aytgan.

⁶Yoqub*:

— Nimaga oʻsha odamga, yana ukamiz bor, deb boshimga balo orttirdingiz?! — deb zorlandi.

⁷Ular shunday javob berdilar:

— U odam: “Otangiz hayotmi? Boshqa ukangiz ham bormi?” deb oʻzimiz, oilamiz toʻgʻrisida soʻrab–surishtirdi. Biz uning savollariga javob berdik. “Ukangizni mening oldimga olib kelinglar”, deb aytishini qayerdan bilibmiz?!

⁸Yahudo otasiga dedi:

— Ukamizni men bilan joʻnating, endi yoʻlga chiqaylik, toki sizu biz, bolalarimiz ochlikdan oʻlmay, tirik qolaylik. ⁹Unga men oʻzim kafil boʻlaman, u uchun meni masʼul deb bilavering. Agar uni qaytarib olib kelib qoʻlingizga topshirmasam, umr boʻyi sizning oldingizda aybdor boʻlib qolay. ¹⁰Agar orqaga surmaganimizda edi, hozirgacha ikki marta borib kelgan boʻlardik.

¹¹Nihoyat, Yoqub oʻgʻillariga dedi:

— Boshqa iloji yoʻq ekan, endi bunday qilinglar: yurtimizning noz–neʼmatlaridan qoplaringizga solinglar. Bir oz mumiyo, asal, xushboʻy ziravorlar, mirra*, pista, bodom ham olib, oʻsha odamga hadya qilib olib boringlar. ¹²Oʻtgan safar qoplaringizga kumushlarni solib qaytarib yuborishgan edi, shuning uchun kumushni ikki barobar koʻp olinglar. Kimdir adashgan boʻlishi mumkin. ¹³Ukangizni ham olinglar–u, hoziroq oʻsha odamning oldiga joʻnanglar. ¹⁴Oʻsha odam bolalarimga rahm qilsin, deb Qodir Xudoga iltijo qilaman, toki u Shimoʻn bilan Benyaminni qaytarib yuborsin. Agarda farzandlarimdan judo boʻladigan boʻlsam, mayli, boʻla qolay.

¹⁵Shunday qilib, ular har xil hadyalar, ikki barobar koʻp kumush oldilar–da, Benyaminni ham ergashtirib, Misrga shoshildilar. Misrga yetib kelib, Yusufning huzuriga kirdilar.

¹⁶Yusuf ularning yonida Benyaminni ham koʻrdi va qulboshisiga buyurdi: “Bu odamlarni uyga olib bor, bironta jonliq soʻyib, tayyorgarlik koʻr. Ular tushlikni men bilan birga yeydilar.” ¹⁷Qulboshi Yusuf aytganday qildi: aka–ukalarni Yusufning uyiga olib ketdi. ¹⁸Qulboshi aka–ukalarni Yusufning uyiga olib kelgani uchun, ular juda qoʻrqib ketishdi. Ular bir–biriga dedilar: “Oʻtgan safar qoplarimizga kumushlarimizni qaytarib solib qoʻyishgan edi. Shu sababdan qulboshi bizni bu yerga olib kelgan. Endi u bizni oʻgʻrilikda ayblaydi. Bizni ushlab, qul qilib oladi, eshaklarimizni ham tortib oladi.” ¹⁹Yusufning darvozasi oldida aka–ukalar qulboshiga aytdilar:

²⁰— Kechirasiz, hazrat, biz oʻtgan safar ham don sotib olgani kelgan edik. ²¹Uyga qaytib ketayotganimizda, tunda dam olgani bir joyda toʻxtab, qoplarimizni ochdik. Don sotib olganimizda toʻlagan kumushimizning hammasi qoplarimizning ichida ekan. Mana, oʻsha kumushlarni qaytarib olib keldik. ²²Biz yana don sotib olgani qoʻshimcha kumush olib keldik. Kim u kumushlarni qoplarimizga solib qoʻygan ekan, bilmaymiz.

²³— Xotirjam boʻlinglar, — dedi Yusufning qulboshisi, — bu toʻgʻrida xavotir olmanglar. Don sotib olishga keltirgan kumushlaringizning hammasini men olgan edim. Xudoyingiz — otangizning Xudosi qoplaringizga xazina solib qoʻygan boʻlsa kerak.

Soʻng qulboshi Shimoʻnni ularning oldiga olib keldi. ²⁴Qulboshi aka–ukalarni Yusufning uyiga olib kelgandan keyin, ularga suv berdi. Aka–ukalar oyoqlarini yuvib olishdi. Qulboshi ularning eshaklariga ham yem berdi. ²⁵Aka–ukalarga, Yusuf hazrati oliylari bilan birga tushlik qilasizlar, deb aytishdi. Shuning uchun Yusuf kelguncha, ular hadyalarini tayyorlab qoʻydilar.

²⁶Yusuf uyga kelgach, ular hadyalarini Yusufga berib, muk tushib taʼzim qilishdi. ²⁷Yusuf ulardan hol–ahvol soʻradi.

— Otangizning ahvollari qalay? Keksa otamiz bor, deb aytgan edingiz. U hozir ham hayotmi?

²⁸— Qulingiz — otamiz yaxshi yuribdilar, hozir hayotlar, — deb javob berishdi aka–ukalar. Soʻng ular Yusufga egilib taʼzim qilishdi. ²⁹Yusuf tugʻishgan ukasi Benyaminni koʻrib, ulardan soʻradi:

— Kenja ukamiz bor, deb aytgan edingiz. Shu bola ukangizmi? Xudo senga marhamat qilsin, oʻgʻlim!

³⁰Yusuf shunday deb, ukasiga mehri tovlanib ketganidan yigʻlab yuboray derdi. Shuning uchun Yusuf darrov ichkari xonaga chiqdi–yu, u yerda yigʻlab yubordi. ³¹Bir ozdan keyin Yusuf yuzini yuvib, oʻzini qoʻlga oldi va aka–ukalarining oldiga qaytib kirdi. “Taomlar keltirilsin!” deb buyruq berdi. ³²Yusufga alohida dasturxonda, aka–ukalariga esa boshqa dasturxonda taomlar tortildi. Yusufnikidagi Misrliklar esa alohida dasturxonda taom yeyishdi. Misrliklar ibroniylar bilan dasturxon atrofida birga oʻtirib ovqat yeyishdan hazar qilishar edi⁺. ³³Yusuf har bir akasiga qaysi joyda oʻtirishini koʻrsatdi. Har birini yoshi boʻyicha, katta–kichikligiga qarab oʻtqazdi. Aka–ukalar bir–birlariga taajjub bilan qarab qoʻydilar. ³⁴Aka–ukalarga taomlarni Yusufning dasturxonidan tarqatishdi. Benyaminga berilgan taom boshqa akalarinikiga qaraganda besh hissa koʻp edi. Aka–ukalar taomni yeb, Yusuf bilan birga may ichib, xushnud boʻldilar.

44–BOB

Yoʻqolgan qadah

44¹Aka–ukalar ketishga tayyorlanishdi. Yusuf qulboshisiga shunday koʻrsatma berdi: “Bu odamlarning qoplarini koʻtara oladigan qilib donga toʻldir. Har birining qopiga kumushlarini qaytarib solib qoʻy. ²Kenjasining qopi ichiga esa kumushlari bilan birga mening kumush qadahimni ham solib qoʻy.” Qulboshi hammasini Yusuf aytganday qildi. ³Ertasiga tong yorishishi bilanoq, aka–ukalarni yuk ortilgan eshaklari bilan joʻnatib yuborishdi. ⁴Ular hali shahardan uncha uzoqlashmagan ham edilarki, Yusuf qulboshisiga buyurdi:

— Bor, anavi odamlarning izidan tush. Ularga yetib olganingdan keyin shunday deb ayt: “Nimaga yaxshilikka yomonlik qildingiz? ⁵Xoʻjayinimning kumush qadahini oʻgʻirlaganingiz nimasi?* Xoʻjayinim undan ichimlik ichish uchun, fol ochish uchun foydalanardi*, axir! Qanday yomon ish qilib qoʻyibsizlar–a!”

⁶Qulboshi aka–ukalarga yetib olib, oʻrgatilgan gaplarni aytdi.

⁷— Nimaga bunday gaplarni gapiryapsiz?! — deb javob qaytarishdi ular. — Xudo saqlasin! Bu qullaringiz unaqa ish qilmaydi! ⁸Oʻzingiz oʻylang, qoplarimizdan topib olgan kumushlarni Kanʼondan sizga qaytarib olib keldik–ku. Shunday ekan, biz xoʻjayiningizning uyidan kumush yoki oltin oʻgʻirlarmidik?! ⁹Agar oʻsha narsa biz, qullaringizdan topilsa, mayli, oʻsha odam oʻldirilsin. Qolganlarimiz hazrati oliylariga qul boʻlaylik.

¹⁰— Mayli, men roziman, sizlar aytgancha boʻla qolsin, — dedi qulboshi. — Kumush qadah kimdan topilsa, u menga qul boʻladi. Qolganlaringiz esa ozod boʻlasizlar.

¹¹Soʻngra har biri tezda eshaklari ustidan qoplarini olib, ochdilar. ¹²Yusufning qulboshisi toʻngʻichining qopidan boshlab kenjasining qopigacha titib chiqdi. Qadah Benyaminning qopidan chiqib qolsa boʻladimi! ¹³Ular umidsizlikka tushib, qaygʻudan kiyimlarini yirtdilar. Eshaklariga yana yuklarini ortib, orqaga — shaharga qaytib keldilar.

¹⁴Yahudo va aka–ukalar Yusufning uyiga kelishdi. Yusuf hali uyida ekan. Aka–ukalar Yusufning oldida oʻzlarini yerga otdilar.

¹⁵— Bu qilganingiz nimasi? — deb soʻroqqa tutdi Yusuf ularni. — Menday bir odam fol ochib bilib olishimni bilmasmidingiz?!

¹⁶— Janobi oliylariga nima ham derdik? Xudo bu qullaringizning qilgan jinoyatlarini fosh qildi. Endi oʻzimizni qanday himoya qila olardik?! Qanday qilib oʻzimizni oqlardik?! Janobi oliylari! Sizning qadahingiz ukamizning qopidan topilgan ekan, endi ukamiz bilan birga biz, hammamiz, sizga qul boʻlishga tayyormiz.

¹⁷— Yoʻq, Xudo saqlasin! Hecham bunday qilmayman! — dedi Yusuf. — Faqat qadahni oʻgʻirlagan odamgina menga qul boʻladi. Qolganlaringiz esa eson–omon otangizning oldiga qaytinglar.

Yahudo Benyamin uchun yolvoradi

¹⁸Shunda Yahudo Yusufga yaqinroq kelib dedi:

— Janobi oliylari! Oʻzingiz firʼavn kabisiz. Siz, janoblariga men bir ogʻiz soʻz aytsam, gʻazablanmang. ¹⁹Siz bizdan: “Otangiz yoki ukangiz bormi?” deb soʻragan edingiz. ²⁰Biz shunday deb javob berdik: “Ha, qari otamiz va kenja ukamiz ham bor, otamiz uni keksayganda koʻrgan. Uning akasi esa oʻlgan, onasidan bir oʻzi yolgʻiz qolgan. Otamiz uni juda yaxshi koʻradi.”⁺ ²¹Keyin siz biz, qullaringizga: “Oʻsha ukangizni mening oldimga olib kelinglar, uni oʻzim koʻrayin–chi”, dedingiz. ²²Biz esa sizga: “Bola otasini tashlab kela olmaydi, agar tashlab kelsa, otasi oʻlib qolishi mumkin”, deb aytdik. ²³Keyin siz bizga: “Ukangizni olib kelmagunlaringizcha, koʻzimga koʻrinmanglar”, dedingiz. ²⁴Qulingiz — otamizning huzuriga qaytib borganimizda, sizning gaplaringizni unga aytdik. ²⁵Vaqti kelib, otamiz bizga: “Yana borib, oʻzimizga bir oz don sotib olib kelinglar”, dedi. ²⁶Lekin biz otamizga aytdikki: “Oʻzimiz bora olmaymiz, agar kenja ukamiz biz bilan birga ketsagina, bora olamiz, ukamiz bormaguncha, biz oʻsha odamning koʻziga koʻrina olmaymiz.” ²⁷Shunda otamiz bizga dedi: “Bilasizlarki, xotinim Rohiladan ikki oʻgʻil qolgan edi. ²⁸Biridan ayrildim, uni shubhasiz, yirtqich hayvon tilka–pora qilib tashlagan. Uni oʻshandan keyin koʻrmadim. ²⁹Agar bunisini ham mendan olib ketsangiz, u biror falokatga yoʻliqib qolsa, qariganimda meni qaygʻudan oʻliklar diyoriga* kiritasizlar.” ³⁰Endi, janobi oliylari, men otamning oldiga bu bolani tashlab bora olmayman. Otamizning umri bu bolaning hayotiga bogʻliq. ³¹Bola biz bilan yoʻqligini otamiz koʻrgandan keyin, u oʻlib qoladi. Biz esa keksa otamizni qaygʻudan oʻliklar diyoriga tiqamiz. ³²Men, qulingiz, mana shu bola uchun otamga kafil boʻlganman. Otamga: “Agar uni qoʻlingizga qaytarib olib kelib topshirmasam, umr boʻyi sizning oldingizda aybdor boʻlib qolay”, deb aytganman. ³³Iltimos qilaman, janobi oliylari, shu bolaning oʻrniga men sizga qul boʻlib qolay, rad etmang. Bola akalari bilan birga qaytib ketaversin. ³⁴Agar bola men bilan birga ketmasa, otamning oldiga qaysi yuz bilan qaytib boraman?! Otamning boshiga tushadigan kulfatlarga qarab turishga bardosh berolmayman.

45–BOB

Yusuf aka–ukalariga oʻzini tanitadi

45¹Endi Yusuf ortiq chidab tura olmadi. U xizmatkorlariga: “Hamma huzurimdan chiqsin!” deb buyurdi. Yusuf oʻzini aka–ukalariga tanitganda, huzurida hech kim qolmagan edi. ²U shunday qattiq yigʻladiki, xonadonidagi Misrliklar eshitdi. Bu yangilik tezda firʼavnning saroyiga yetib bordi.

³— Men Yusufman! — dedi u aka–ukalariga. — Otam hali ham hayot ekan–da?

Lekin aka–ukalar Yusufning qarshisida dahshatga tushib, javob berishga tillari ojiz edi.

⁴— Menga yaqinroq kelinglar! — dedi Yusuf. Aka–ukalari unga yaqinroq borishdi.

— Men Yusufman! — dedi u yana, — sizlar Misrga sotgan ukangizman! ⁵Meni bu yerga sotganingizdan gʻam chekmanglar, oʻzlaringizdan xafa ham boʻlmanglar. Xudo shunday qildi. Xudo insonlar hayotini saqlab qolish uchun sizlardan oldin meni bu yerga joʻnatgan ekan. ⁶Ikki yildirki, yurtda qahatchilik. Yana besh yil bu yurtda na yer haydaladi, na hosil boʻladi. ⁷Xudo ana shunday gʻaroyib yoʻl bilan sizlarni va naslingizni qutqarib, omon qoldirish uchun sizlardan oldin meni yubordi. ⁸Ha, meni bu yerga sizlar emas, Xudo yuborgan! Xudo meni firʼavnga maslahatchi, uning butun xonadoniga xoʻjayin, Misr yurti ustidan hokim qildi. ⁹Tez boʻlinglar, otamning oldiga qaytib borib, unga shunday deb aytinglar: “Oʻgʻlingiz Yusufni Xudo butun Misr ustidan hokim qilibdi. Kechiktirmay yoʻlga otlaning. ¹⁰Siz Goʻshen yerlariga* oʻrnashar ekansiz. Oʻzingiz, bolalaringiz, nabiralaringiz, qoʻy–echkilaringiz, podalaringiz — hamma mol–mulkingiz bilan birga Yusufga yaqin joyda boʻlasiz. ¹¹Sizga Yusuf qarab turar ekan. Hali oldimizda besh yil qahatchilik turibdi. Oʻzingiz ham, xonadoningiz ham och qolmas ekan, chorvangiz ham och qolmas ekan.” ¹²Oʻzlaringiz koʻrib turibsizlar, ukam Benyamin, sen ham koʻrib turibsan, sizlarga bu gaplarni aytayotgan men Yusufman. ¹³Misrda men qanchalik shon–shuhratga erishganimni, oʻz koʻzlaringiz bilan koʻrganingizni otamga aytinglar. Otamni tezlik bilan mening oldimga olib kelinglar.

¹⁴Yusuf ukasi Benyaminni quchoqlab, boʻyniga osilib, xursandligidan yigʻlar, Benyamin ham yigʻlar edi. ¹⁵Soʻng Yusuf yigʻlaganicha, akalarini birma–bir quchoqlab oʻpdi. Endi akalari Yusuf bilan bemalol gaplasha boshladilar.

¹⁶“Yusufning aka–ukalari kelibdi!” degan xabar tezda firʼavn saroyiga yetib bordi. Firʼavn va uning aʼyonlari gʻoyatda xursand boʻldilar. ¹⁷Firʼavn Yusufga dedi:

— Aka–ukalaringga ayt, yuklarini ulovlariga ortib, Kanʼonga qaytishsin. ¹⁸Otangni, bola–chaqalarini olib, Misrga qaytib kelishsin. Men ularga yurtning eng yaxshi yerlarini beray. Ular bu yerda toʻkin–sochinlikda yashaydilar. ¹⁹Ularga ayt, Misrdan aravalar olib ketishsin. Xotinlarini, bolalarini, otangni oʻsha aravalarda bu yerga olib kelishadi. ²⁰Qolib ketgan mol–mulklariga achinishmasin. Misrning eng yaxshi noz–neʼmatlari ularnikidir.

²¹Yoqubning* oʻgʻillari aytilganday qildilar: firʼavnning koʻrsatmasiga binoan, Yusuf ularga aravalar berdi. Shuningdek, ularga yoʻl uchun oziq–ovqat ham gʻamlab berdi. ²²Yusuf akalarining har biriga bir sidradan yangi kiyim–bosh, Benyaminga esa besh sidra kiyim–bosh va uch yuz boʻlak kumush* berdi. ²³Otamga deb oʻnta eshakka Misrning eng yaxshi noz–neʼmatlaridan, oʻnta eshakka don, otasi uchun yoʻlda yegani oziq–ovqat yuklab joʻnatdi. ²⁴Yusuf aka–ukalarini yoʻlga kuzatib qoʻydi. Ular yoʻlga chiqayotganlarida Yusuf: “Yoʻlda janjallashib yurmanglar*”, dedi.

²⁵Shunday qilib, ular Misrdan Kanʼon yurtiga — otalari huzuriga qaytib keldilar. ²⁶“Yusuf tirik ekan! U butun Misr yurtining hokimi ekan!” deb aytishdi oʻgʻillari. Yoqub bu yangilikdan hang–mang boʻlib qoldi, oʻgʻillarining gapiga ishonmadi. ²⁷Lekin oʻgʻillari Yoqubga Yusufning hamma gaplarini aytib boʻlib, “Otamni Misrga olib kelinglar”, deb Yusuf yuborgan aravalarni koʻrganda, Yoqubning ruhi tetiklashdi.

²⁸— Xudoga shukur, oʻgʻlim Yusuf tirik ekan, menga shuning oʻzi kifoya, — dedi Yoqub, — oʻlmasimdan burun borib uni koʻrib qolay.

46–BOB

Yoqub va uning oilasi Misrga koʻchadi

46¹Shunday qilib, Yoqub* butun mol–mulkini olib, yoʻlga chiqdi. U Bershebaga* yetib kelib, otasi Isʼhoqning Xudosiga qurbonliklar qildi⁺. ²Tunda Xudodan Yoqubga vahiy keldi:

— Yoqub! Yoqub!

— Labbay! — dedi u.

³— Men Xudoman, otangning Xudosiman, — dedi Xudo. — Qoʻrqmasdan Misrga boraver, Men u yerda sendan buyuk xalq yarataman. ⁴Men sen bilan birga Misrga boraman. Sen Yusufning qoʻlida jon berasan. Vaqti kelib, Sening naslingni Oʻzim Misrdan olib chiqaman⁺.

⁵Soʻngra Yoqub Bershebadan ketdi. Oʻgʻillar otasini, bolalarini, xotinlarini firʼavn yuborgan aravalarga oʻtqazdilar. ⁶Ular Kanʼonda orttirgan chorvasini, hamma mol–mulkini olib, Misrga ketdilar. Yoqub va uning hamma oila aʼzolari ⁷— oʻgʻillari, qizlari va nabiralari ketdilar.

⁸•Misrga ketgan Isroil xalqi, yaʼni Yoqub naslining ismlari quyidagichadir:

Yoqubning Leaxdan koʻrgan nasli

Yoqubning toʻngʻich oʻgʻli Ruben va⁺ ⁹uning oʻgʻillari — Xanoʻx, Palluv, Xazron va Karmi⁺.

¹⁰Shimoʻn va uning oʻgʻillari — Yamuvol, Yomin, Oxad, Yoxin, Zoʻxar va Shovul. (Shovulning onasi Kanʼonlik edi.)⁺

¹¹Levi va uning oʻgʻillari — Gershon, Qohot, Marori⁺.

¹²Yahudo va uning oʻgʻillari — Gʻur, Oʻnan, Shelo, Paraz va Zerax. (Lekin Gʻur va Oʻnan Kanʼon yurtida vafot etgan edilar*.)

Paraz va uning oʻgʻillari — Xazron va Xomul⁺.

¹³Issaxor va uning oʻgʻillari — Toʻlo, Puvax, Yoshuv* va Shimron⁺.

¹⁴Zabulun va uning oʻgʻillari — Sared, Eloʻn va Yaxliyol⁺.

¹⁵Leaxning bu oʻgʻillari va qizi Dina Paddon–Oramda* tugʻilgan edilar. Yoqubning Leaxdan tarqalgan nasli jami boʻlib oʻttiz uch kishi edi.

Leaxning choʻrisi Zilpodan Yoqubning koʻrgan nasli

¹⁶Gad va uning oʻgʻillari — Zafoʻn*, Xagi, Shuno, Ezboʻn, Eri, Aroʻd* va Erali⁺.

¹⁷Osher va uning oʻgʻillari — Yimnax, Yishvo, Yishvi va Bariyo. Bularning Serax degan singillari ham bor edi. Bariyoning oʻgʻillari — Xaber va Malxiyol⁺.

¹⁸Zilpo Yoqubga tugʻib bergan nasl ana shulardir. Ular hammasi boʻlib oʻn olti kishi edi. Lobon Zilponi qizi Leaxga choʻri qilib bergan edi.

Yoqubning Rohiladan koʻrgan nasli

¹⁹Yoqubning xotini Rohila tuqqan oʻgʻillar — Yusuf bilan Benyamin.

²⁰Yusuf Misr yurtida ikki oʻgʻil — Manashe va Efrayimni koʻrdi. Yusufning xotini Osanat On shahrining* ruhoniysi Poʻtiferoning qizi edi⁺.

²¹Benyamin oʻgʻillari — Belax, Boxir, Oshbol, Gera, Noʻmon, Exi, Roʻsh, Mupim, Xupim va Ard⁺.

²²Yoqubning Rohiladan tarqalgan nasli ana shulardir. Ular hammasi boʻlib oʻn toʻrt kishi edi.

Rohilaning choʻrisi Bilxaxdan Yoqubning koʻrgan nasli

²³Dan va uning oʻgʻli — Xushim⁺.

²⁴Naftali va uning oʻgʻillari — Yaxziyol, Goʻno, Izar va Shillem⁺.

²⁵Yoqubning Bilxaxdan tarqalgan nasli ana shulardir. Bilxaxni Lobon qizi Rohilaga choʻri qilib bergan edi. Hammasi boʻlib yetti kishi edi.

²⁶Yoqub bilan birga Misrga kelgan uning nasli hammasi boʻlib oltmish olti kishi* edi. Kelinlari bu hisobga kirmasdi. ²⁷Yusuf Misrda ikki oʻgʻil koʻrgan edi. Shunday qilib, Yoqub xonadonidan Misrga kelganlar hammasi boʻlib yetmish kishi* edi⁺.

Yoqub va uning xonadoni Misrda

²⁸Yoqub Yahudoni Yusufning oldiga: “Bizni Goʻshen yerlarida* kutib ol” degan xabar bilan oʻzlaridan oldin joʻnatdi. Ular Goʻshenga yetib kelganlarida, ²⁹Yusuf aravasini qoʻshib, otasini kutib olish uchun Goʻshenga bordi. Yusuf otasini koʻrishi bilanoq, uni quchoqlab, boʻyniga osilib, uzoq yigʻladi. ³⁰Yoqub Yusufga:

— Tirik ekaningni koʻzlarim bilan koʻrdim, endi oʻlsam ham armonim yoʻq, — dedi. ³¹Yusuf aka–ukalariga, otasi xonadonining qolgan ahliga dedi:

— Men borib, firʼavnga: “Kanʼon yurtidan aka–ukalarim, otamning qolgan oila aʼzolari mening oldimga kelishdi”, deb xabar berayin. ³²Men firʼavnga yana: “Ular choʻpon, chorvadorlik bilan shugʻullanishadi, mol–qoʻylarini, bor mulkini olib kelishibdi”, deb aytayin. ³³Firʼavn sizlarni chaqirib: “Kasb–koringiz nima?” deb soʻrab qolsa, ³⁴unga: “Biz, qullaringiz, yoshligimizdan hozirgacha choʻponlik bilan mashgʻulmiz, ota–bobolarimiz ham choʻpon boʻlib oʻtishgan”, deb aytinglar. Toki Goʻshen yerlariga oʻrnashib olishlaringizga u ijozat bersin. Chunki Misrliklar choʻponlardan hazar qilishadi⁺.

47–BOB

47¹⁻²Yusuf akalaridan beshtasini firʼavn huzuriga olib borib, unga shunday dedi: “Mening otam bilan aka–ukalarim mol–qoʻylarini, butun mulkini olib, Kanʼon yurtidan kelishdi. Ular hozir Goʻshen yerlarida*.” Soʻng Yusuf akalarini firʼavnga tanishtirdi. ³Firʼavn ulardan:

— Kasb–koringiz nima? — deb soʻradi.

— Biz, qullaringizning kasbi choʻpon, ota–bobolarimiz ham choʻpon oʻtishgan, — deb javob berishdi ular firʼavnga. ⁴— Biz, Misrda istiqomat qilib tursak, deb keldik. Chunki qoʻy–echkilarimiz uchun Kanʼonda yaylov yoʻq, u yerda ogʻir qahatchilik. Siz, janobi oliylaridan iltimosimiz shuki, biz, qullaringizga, Goʻshen yerlarida istiqomat qilib turishimiz uchun ijozat bersangiz.

⁵Shunda firʼavn Yusufga dedi:

— Otang, aka–ukalaring sening oldingga kelishgan ekan, ⁶ana, Misr yurti ularniki. Ularni yurtning eng yaxshi yeriga — Goʻshen yerlariga joylashtir. Agar ularning orasida uddaburonlari boʻlsa, mening chorvamni ham ularga topshirib qoʻy.

⁷Soʻng Yusuf otasi Yoqubni boshlab kelib, firʼavn huzuriga olib kirdi. Yoqub firʼavnni duo qildi*.

⁸— Yoshingiz nechada? — deb soʻradi firʼavn Yoqubdan.

⁹— Bir yuz oʻttiz yildan beri bu dunyoda mehmonman, — dedi Yoqub firʼavnga. — Ota–bobolarim ham bu dunyodan mehmon boʻlib oʻtdilar. Lekin mening hayotim tez va qiyinchilik bilan kechdi, men hali ota–bobolarim yoshiga yetmadim⁺.

¹⁰Shundan keyin Yoqub firʼavnni yana duo qilib, uning huzuridan chiqdi. ¹¹Firʼavn amr berganday, Yusuf otasini, akalarini Misrdagi eng yaxshi yerlarga — Ramzes shahri yaqinidagi yerlarga* joylashtirdi⁺. ¹²Yusuf otasini, aka–ukalarini, otasining jamiki xonadoni ahlini, ularning soniga qarab, oziq–ovqat bilan taʼminladi.

Qahatchilik

¹³Qahatchilik tobora kuchayib boraverdi. Qahatchilik Misr va Kanʼon yurtini xarob qildi. ¹⁴Yusuf donni kumushga* almashtirib, Misrdagi va Kanʼondagi bor kumushlarni yigʻib oldi. U kumushlarni firʼavnning xazinasiga olib kelib toʻplayverdi. ¹⁵Misr va Kanʼon xalqlari kumushlarini sarf qilib boʻldi. Hamma Misrliklar Yusufning huzuriga kelishardi. “Kumushlarimiz tugadi, lekin bizga don bersinlar! Janoblarining koʻz oʻngilarida oʻlib ketmaylik!” deb yalinishardi. ¹⁶Yusuf esa ularga: “Agar kumushlaringiz tugagan boʻlsa, mol–holingizni olib kelinglar, evaziga don beraman”, deb javob qilardi. ¹⁷Shunday qilib, ular chorvasini Yusufga olib kelishardi. Yusuf ularning otlarini, qoʻy–echkilarini, podalarini, eshaklarini olib, evaziga don berardi. Oʻsha yili Yusuf ularning chorvasini olib, evaziga yegulik berdi. ¹⁸Kelgusi yili ular yana Yusufning huzuriga kelib, hasrat qilishdi: “Biz janobi oliylaridan yashirib nima ham qilardik: kumushlarimiz tugagan, mol–qoʻylarimiz oʻzlariniki boʻldi. Janobi oliylariga tanamizu yerimizdan tashqari beradigan narsamiz qolmadi. ¹⁹Janoblarining koʻzi oldida oʻzimiz ham, yerimiz ham nobud boʻlib ketmasin. Oʻzimizni ham, yerlarimizni ham sotib olib, evaziga don bersinlar. Biz yerlarimizni firʼavnga berib, oʻzimiz unga qul boʻlishga tayyormiz. Hoziroq bizga don–dun bersalar, toki oʻlmay tirik qolaylik, yerlarimiz tashlandiq boʻlib qolmasin.”

²⁰Shunday qilib, Yusuf Misrdagi jamiki yerlarni firʼavn uchun sotib oldi. Qahatchilik nihoyatda kuchayganidan, hamma Misrliklar dalalarini Yusufga sotdilar. Ularning hamma yerlari firʼavnniki boʻlib qoldi. ²¹Shu tariqa Misrning bu chetidan u chetigacha boʻlgan butun xalq firʼavnga qul boʻlib qoldi*. ²²Yusuf faqat ruhoniylarning yerlarinigina sotib olmadi. Chunki ularga firʼavn tomonidan oziq–ovqat tayinlangan boʻlib, yerlarini sotishlariga zarurat yoʻq edi. ²³Shundan soʻng Yusuf xalqqa aytdi:

— Oʻzlaringiz ham, yerlaringiz ham endi firʼavnniki. Mana sizlarga urugʻ, dalaga ekinglar. ²⁴Hosilni yigʻib olganlaringizda, beshdan birini firʼavnga berasizlar, beshdan toʻrt qismi oʻzlaringizniki boʻladi, kelgusi yil hosili uchun urugʻlik qilasizlar, bola–chaqalaringiz bilan yeb, tirikchilik qilasizlar.

²⁵— Siz bizga iltifot koʻrsatdingiz, siz bizning hayotimizni saqlab qoldingiz, janobi oliylari! — deb aytdi xalq. — Shuning uchun biz firʼavnga qul boʻlamiz.

²⁶Firʼavn hosilning beshdan birini oladigan boʻldi. Yusuf buni butun Misr yurti boʻylab qonun qilib qoʻydi. Bu qonun bugungacha* bor. Faqat ruhoniylarning yerlarigina firʼavnning mulki boʻlmadi, xolos.

Yoqubning oxirgi vasiyati

²⁷Shunday qilib, Yoqub* nasli Misrning Goʻshen yerlariga oʻrnashib qoldi. Yoqub nasli u yerda mulk orttirdi, aholisi koʻpayib bordi. ²⁸Yoqub Misr yurtida 17 yil yashadi. U 147 yil umr koʻrdi.

²⁹Yoqubning umri oxirlab qoldi. U oʻgʻli Yusufni chaqirib shunday dedi:

— Agar mendan rozi boʻlsang, qoʻlingni sonim ostiga qoʻyib*, “Sizning vasiyatingizni bajaraman”, deb qasam ich*. Oxirgi vasiyatim shuki, meni Misrda dafn qilmagin. ³⁰Bu olamdan oʻtganimdan keyin, jasadimni Misrdan olib ketib, ota–bobolarimning xilxonasiga* dafn qil.

Yusuf: “Aytganingizday qilaman”, deb vaʼda berdi⁺. ³¹Yoqub: “Mening oldimda qasam ich”, deb talab qildi. Yusuf qasam ichdi. Yoqub oʻz toʻshagi ustida sajda qildi⁺.

48–BOB

Yoqub Efrayim bilan Manasheni duo qiladi

48¹Bir kuni Yusufga: “Otangiz kasal” degan xabar yetib keldi. Yusuf ikkala oʻgʻlini — Manashe bilan Efrayimni yoniga olib, otasining huzuriga bordi. ²Yoqub Yusufning kelganini eshitgach, kuchini yigʻib, toʻshagiga oʻtirdi. ³Yoqub Yusufga dedi:

— Qodir Xudo Kanʼon yurtidagi Luz shahrida* menga zohir boʻlgan va marhamat koʻrsatib, ⁴shunday degan edi: “Men seni barakali qilib, naslingni koʻpaytiraman. Men sendan koʻp xalqlarni yarataman. Bu yerni sendan keyin naslingga abadiy mulk qilib beraman.”⁺ ⁵Men Misrga kelmasimdan avval Efrayim bilan Manashe bu yerda tugʻilgan edilar. Shu ikkala oʻgʻling endi mening oʻgʻillarimdir. Ruben va Shimoʻn menga qanday oʻgʻil boʻlsa, sening ikkala oʻgʻling ham mening oʻgʻillarim boʻladi⁺. ⁶Efrayim bilan Manashedan keyin tugʻiladigan oʻgʻillaring esa oʻzingniki boʻladi. Tugʻiladigan oʻgʻillaringga Efrayim va Manashega qarashli yerlardan meros berilsin. ⁷Buni shu sababdan qilyapmanki, men Paddondan* qaytib kelayotganimda, afsuski, onang Rohila Kanʼon yurtida — Efratga yetib bormasdan yoʻlda olamdan oʻtgan edi. Men uni oʻsha yerda — Efratga boradigan yoʻl boʻyida dafn qilganman. (Efrat hozir Baytlahm* deb yuritiladi.)⁺

⁸⁻¹⁰Bu paytga kelib Yoqubning* koʻzlari keksalikdan xiralashgan, yaxshi koʻrmas edi. Yoqub Yusufning oʻgʻillarini koʻrganda, “Bular kimlar?” deb soʻradi.

— Bular Xudo shu yerda menga bergan oʻgʻillarim, — deb javob berdi Yusuf.

— Menga yaqinroq olib kelgin ularni, duo qilayin.

Yusuf oʻgʻillarini otasiga yaqinroq olib bordi. Yoqub bolalarni bagʻriga bosib, oʻpdi. ¹¹Yoqub Yusufga dedi:

— Men seni hech qachon koʻrmayman, deb oʻylagan edim. Ammo Xudo sening bolalaringni ham koʻrishni nasib etdi.

¹²Yusuf bolalarni otasining tizzasidan* oldi va otasiga muk tushib taʼzim qildi. ¹³Yusuf oʻng qoʻli bilan Efrayimni ushlab, Yoqubning chap tomoniga, chap qoʻli bilan Manasheni ushlab, Yoqubning oʻng tomoniga yaqinroq olib keldi. ¹⁴Lekin Yoqub qoʻllarini chalishtirdi–yu, oʻng qoʻlini* kenja oʻgʻil Efrayimning boshiga, chap qoʻlini toʻngʻich oʻgʻil Manashening boshiga qoʻydi. ¹⁵Soʻngra Yusufni duo qildi*:

“Ota–bobolarim Ibrohim va Isʼhoqqa yoʻl koʻrsatgan Xudo,

Umrim boʻyi mening choʻponim boʻlgan Xudo,

¹⁶Barcha ofatlardan meni saqlagan farishta

Bu bolalarga ham marhamat koʻrsatsin.

Mening nomim, bobom Ibrohim, otam Isʼhoqning nomi

Shu bolalar orqali yashasin, yer yuzida ular lak–lak koʻpaysin.”

¹⁷Lekin otasi oʻng qoʻlini Efrayimning boshiga qoʻygani Yusufga yoqmadi. Shuning uchun otasining oʻng qoʻlini Efrayimning boshidan Manashening boshiga olib qoʻymoqchi boʻldi.

¹⁸— Bunday emas, ota, — dedi Yusuf, — bunisi toʻngʻichi, oʻng qoʻlingizni uning boshiga qoʻying.

¹⁹Lekin otasi rozi boʻlmadi:

— Bilaman, oʻgʻlim, bilaman. Manashening nasli ham buyuk xalq boʻladi. Lekin Efrayimning avlodi, Manashenikiga qaraganda, yanada buyuk boʻlib, Efrayimning avlodidan koʻp xalqlar kelib chiqadi⁺.

²⁰Yoqub oʻsha kuni Efrayim bilan Manasheni shunday deb duo qildi:

“Isroil xalqi sizlarning nomingizni aytar bir–birini duo qilganda,

Efrayim va Manasheday qilsin seni Xudo, deb aytganlarida.”

Shunday qilib, Yoqub Efrayimni Manashedan yuqori qoʻydi.

²¹Shundan keyin Yoqub Yusufga dedi:

— Mening umrim oxirlab boryapti. Lekin Xudo sizlar bilan birga boʻladi, sizlarni ota–bobolaringizning yeriga yana qaytarib olib boradi. ²²Shakamni* esa akalaringga emas, senga beryapman. Bu hosildor yerlarni men qilichu kamonim bilan Amor xalqlaridan tortib olganman*.

49–BOB

Yoqubning soʻnggi soʻzlari

49¹•Yoqub oʻgʻillarini huzuriga chorlab dedi: “Yonimga kelinglar, kelgusida sizlarga nima boʻlishini aytay.

²Keling, quloq soling, ey Yoqub oʻgʻillari,

Eshiting otangiz Isroilning soʻzlarini.

³Ruben, sensan mening toʻngʻichim,

Quvvatimning ilk mevasi, ham qudratim,

Shuhratu qudratda yuksagi sensan.

⁴Lekin dengiz toʻlqiniday betizginsan,

Bundan keyin aslo ustun boʻlmaysan.

Otangning yotogʻiga sen kirding,

Toʻshagimga chiqib, uni bulgʻading*⁺.

⁵Shimoʻn bilan Levi hamtovoqlardir,

Qilichlari jabr–jafo qurolidir*⁺.

⁶Hech qachon sherik boʻlmasman ularning fitnalariga,

Aslo qoʻshilmasman ularning yigʻinlariga.

Ular gʻazab ila oʻldirdilar insonlarni,

Rohatlanish uchun mayib qildilar hoʻkizlarni.

⁷Laʼnat boʻlsin ularning rahmsiz gʻazabiga,

Laʼnat boʻlsin ularning beayov zulmlariga!

Tarqatib yuboraman ularni har tomonga,

Yoqubning yurtida — Isroilning yurtida⁺.

⁸Ey Yahudo*, seni madh etar birodarlaring,

Gʻanimlaring gardanida boʻlar qoʻllaring.

Senga taʼzim qilishar otangning oʻgʻillari⁺.

⁹Yahudo sherning bolasiga oʻxshar,

Oʻgʻlim, ovdan qaytib kelding sen,

Sherdek choʻkib, choʻzilib yotarsan.

Seni uygʻotmoqqa kim jurʼat etar?!⁺

¹⁰Yahudoning qoʻlidan ketmas saltanat hassasi*,

Uning naslida qolar saltanat tamgʻasi,

Xalqlar unga oʻlpon keltirarlar*,

Unga itoat etib taʼzim qilarlar⁺.

¹¹Eshagini u doim bogʻlaydi tokka,

Xoʻtikchani — tok novdasiga.

Sharobda yuvadi kiyimlarini

Aʼlo sharobda — koʻylaklarini*.

¹²Sharobdan ham qora koʻzlari,

Sutdan ham oppoq tishlari*.

¹³Zabulun oʻrnashadi dengiz boʻyida,

Kemalarga u bandargoh boʻlajak.

Uning chegarasi Sidongacha* borajak⁺.

¹⁴Issaxor qoʻrada* oʻrnashib yotgan

Kuchli eshakka oʻxshar.

¹⁵Koʻrsaki, oʻrnashgan yeri naqadar yaxshi,

Juda yoqimli ekan bu joylar.

Yukni koʻtarmak chun yelkasin tutdi,

Ogʻir mehnatga u qul boʻlib qoldi.

¹⁶Isroil qabilasining bittasi boʻlib,

Dan* oʻz xalqini hukm qiladi⁺.

¹⁷Dan yoʻlda yotgan bir ilon boʻladi,

Soʻqmoqda choʻzilib yotgan zaharli ilon.

Otlarning toʻpigʻini u chaqib olar,

Chavandoz yiqilar, chalqancha tushar⁺.

¹⁸Sendan najot kutarman, ey Egam!*⁺

¹⁹Gadni* talab ketadi bosqinchilar,

Gad ularning izidan bostirib borar.

²⁰Osher tansiq taom yetishtirar,

Shohona noz–neʼmatlar tayyorlar.

²¹Naftali ozod yurgan ohuga oʻxshar,

Ajoyib ohuchalar dunyoga keltirar*.

²²Yusuf oʻxshar serhosil tokka —

Buloq boʻyidagi serhosil uzumga.

Uning novdalari devordan oshib oʻtar*.

²³Rahmsiz kamonkashlar unga hujum qilishdi,

Oʻq otishdi unga, qattiq siqishdi.

²⁴Lekin Yusufning kamoni tarang tortildi,

Uning qoʻllari ham chaqqonlashdi

Yoqubning qudratli Xudosi kuchi tufayli,

Isroilning Choʻponi, Qoyasi tufayli⁺.

²⁵Otangning Xudosi senga madad bergay,

Qodir Xudo senga marhamat koʻrsatgay

Yuqoridagi osmon barakalari ila,

Yer qaʼridan chiqqan suvning barakalari ila,

Ona koʻkragiyu pushtining barakasi ila.

²⁶Abadiy togʻlar barakasidan* ham,

Qadim tepaliklar neʼmatidan ham,

Otangning duolari kuchlidir.

Bu barakalar Yusufga nasib etar,

Birodarlari ichra u yoʻlboshchi boʻlar⁺.

²⁷Benyamin och boʻriga oʻxshar,

Sabohda u oʻljasini yamlab yutar,

Oqshomda u topganini boʻlishar.”⁺

²⁸Isroilning oʻn ikki qabilasi ana shular boʻlib, otasi ularni duo qilganda, yuqoridagi soʻzlarni aytgan edi. Har birini oʻziga loyiq tarzda duo qildi.

Yoqub vafot etib, dafn qilinadi

²⁹Shundan soʻng Yoqub oʻgʻillariga vasiyat qildi:

— Mening kunim bitib boryapti. Meni Xet xalqidan Efroʻnning dalasidagi gʻorga — ota–bobolarim yoniga dafn qilinglar. ³⁰Oʻsha gʻor Kanʼon yurtida, Mamre sharqida joylashgan Maxpaladagi dalada. Bobom Ibrohim bu dalani Efroʻndan qabriston uchun sotib olgan. ³¹U yerga bobom Ibrohim bilan buvim Sora dafn qilingan*. Otam Isʼhoq bilan onam Rivqo ham u yerga dafn qilingan. U yerga men Leaxni dafn qilganman⁺. ³²Bobom Ibrohim Xet xalqidan sotib olgan gʻor oʻshadir.

³³Yoqub oʻgʻillariga vasiyat qilib boʻlgach, yana toʻshagiga yotdi–yu, joni uzilib, ota–bobolari yoniga ketdi.

50–BOB

50¹Yusuf oʻzini otasining ustiga tashlab, yigʻlaganicha, uni oʻpdi. ²Yusuf qoʻl ostidagi tabiblarga: “Otamning jasadini mumiyolanglar!” deb amr berdi. Tabiblar Yoqubning* jasadini mumiyolashdi. ³Ular bu ish uchun qirq kun vaqt sarf qildilar. Chunki mumiyolash uchun shuncha vaqt talab qilinar edi. Misrliklar Yoqub uchun yetmish kun aza tutishdi.

⁴Aza muddati tugagach, Yusuf firʼavnning aʼyonlari huzuriga kelib, dedi:

— Agar men sizlarning iltifotingizga sazovor boʻlsam, firʼavn janobi oliylariga shu gaplarni yetkazsangizlar: ⁵“Otam menga qasam ichirib, olamdan oʻtganimdan keyin, jasadimni Kanʼon yurtiga olib borib, oʻzim uchun men qazigan qabrga dafn qil, deb aytgan. Endi otamni dafn qilgani borishimga ijozat bersalar. Otamni dafn qilganimdan keyin qaytib kelaman.”

⁶— Mayli, boraver, — deb ijozat berdi firʼavn, — qasamni ado qilib, otangni dafn qilib kel.

⁷Shunday qilib, Yusuf otasini dafn qilgani joʻnadi. Firʼavnning hamma aʼyonlari — saroyidagi amaldorlar, Misr yurtidagi barcha amaldorlar Yusuf bilan birga ketishdi. ⁸Shuningdek, Yusufning barcha oila aʼzolari, aka–ukalari, otasining qolgan xonadoni ahli ham Yusuf bilan birga ketishdi. Faqat ularning bolalari, qoʻy–echkilari, podalari Goʻshen yerlarida* qoldirildi. ⁹Gʻoyat katta jamoa Yusufga hamroh boʻldi. U bilan bir talay aravakashlar va jang aravalari ham ketdi. ¹⁰Ular Iordan daryosi sharqidagi Otad degan xirmonga yetib keldilar. U yerda uzoq vaqt ogʻir taʼziya marosimi oʻtkazdilar. Shunday qilib, Yusuf otasi uchun yetti kun aza marosimi oʻtkazdi. ¹¹Kanʼon xalqlari bu yerdagi aza marosimini koʻrib: “Misrliklar qanday ogʻir aza marosimi oʻtkazyaptilar–a!” deb aytdilar. Shuning uchun bu joyga Ovil–Misrayim* deb nom qoʻydilar. ¹²Shunday qilib, Yoqub oʻgʻillariga qanday vasiyat qilgan boʻlsa, oʻgʻillari otalarining vasiyatini toʻla–toʻkis bajardilar. ¹³Ular otalarining jasadini Kanʼon yurtiga olib kelib, Maxpaladagi dalada joylashgan gʻorga dafn qildilar*. Ibrohim oʻz oilasiga qabriston uchun Xet xalqidan boʻlgan Efroʻndan sotib olgan Mamre sharqidagi gʻor shudir⁺. ¹⁴Yusuf otasini dafn qilgandan keyin, aka–ukalarini, otasini dafn qilgani birga kelgan hamrohlarini ergashtirib Misrga qaytdi.

Yusuf akalariga tasalli beradi

¹⁵Otalari vafot etgandan keyin, Yusufning akalari: “Biz Yusufga yomonlik qilgan edik, endi u oʻsha yomonliklarimiz uchun kek saqlab yurgan boʻlsa, bizdan oʻch oladi”, deb qoʻrqa boshladilar. ¹⁶Shuning uchun ular Yusufga shunday xabar yubordilar: “Otamiz vafotidan oldin bizga, ¹⁷Yusufning huzuriga borib aytinglar, men undan oʻtinaman, sizlar unga qarshi qilgan ogʻir jinoyatlaringizni unutsin, deb aytgan edilar. Iltimos qilamiz, otang Xudosining bu qullari qilgan jinoyatlarni unutgin.” Yusuf shu xabarni eshitganda, yigʻlab yubordi. ¹⁸Keyin akalari ham kelib: “Biz sening qullaringmiz”, deb Yusufning oyoqlariga yiqildilar. ¹⁹Lekin Yusuf akalariga:

— Qoʻrqmanglar, men sizlarni hukm qilib, jazolaydigan Xudo emasman–ku! — dedi. ²⁰— Sizlar menga ravo koʻrgan yomonlikni Xudo yaxshilikka ishlatdi. Son–sanoqsiz odamlarni saqlab qolish uchun U meni shu yerga olib keldi. ²¹Shuning uchun qoʻrqmanglar, men oʻzlaringizni ham, bola–chaqalaringizni ham boqaman.

Yusuf akalariga muloyim gapirib, ularga tasalli berdi.

Yusuf vafot etadi

²²Shunday qilib, Yusuf, uning aka–ukalari, ularning oilalari Misrda yashab qoldilar. Yusuf 110 yil umr koʻrdi. ²³Yusuf Efrayimning nevara–chevaralarini ham koʻrdi. Manashening oʻgʻli Moxirning bolalari tugʻilganda, Yusuf hayot edi. Yusuf bu bolalarni ham farzandlari qatoriga qabul qildi⁺.

²⁴“Mening umrim oxirlab boryapti, — dedi Yusuf aka–ukalariga. — Lekin Xudo sizlarni kuzatib turadi, sizlarni bu yurtdan olib chiqib, Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubga beraman, deb qasam ichgan yurtga qaytarib olib boradi.”⁺ ²⁵Soʻng Yusuf Isroil urugʻlariga qasam ichdirib: “Xudo sizlarning oldingizga kelganda, sizlar mening suyaklarimni bu yerdan olib ketinglar”, — dedi⁺. ²⁶Yusuf 110 yil yashab, olamdan oʻtdi. Uning jasadini mumiyolab, Misrda bir tobutga soldilar.

1:1 Xudo azalda osmon bilan yerni yaratdi — bu oyat yaratilish hikoyasining kirish qismidir. Ushbu bobning 3-31–oyatlarida bayon etilgan Xudoning olti kun davomidagi yaratish faoliyati bu oyatda qisqacha oʻz ifodasini topgan. Ibroniychadagi osmon bilan yer jumlasi butun dunyoni va undagi barcha borliqni bildiradi.

1:2 Yer shaklsiz va boʻm–boʻsh boʻlib…Xudoning Ruhi suvlar uzra yurardi — Xudo shu bobning 3–oyatida gapirishni boshlaganda, dunyoning ahvoli qandayligi mana shu oyatda tasvirlangan. Mazkur bobning 3-31–oyatlarida Xudo borliqni tartibga solganligi va dunyoga hayot berganligi haqida soʻz yuritiladi.

1:5 Kech kirib, tong otdi — qorongʻilik (tun) va yorugʻlik (kunduz) vaqtiga ishora qiluvchi sheʼriy jumla. Qadimda Isroil xalqining urf–odatiga koʻra, yangi kun quyosh botgandan keyin boshlanib, keyingi kuni quyosh botguncha davom etar edi. Bu jumla yana shu bobning 8, 13, 19, 23 va 31–oyatlarida ishlatilgan.

1:7 …gumbazni yaratib, gumbazning ostidagi suvlardan gumbaz ustidagi suvlarni ajratdi — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, osmon ulkan shisha gumbazga oʻxshar edi, bu gumbaz osmondagi suvlarni ushlab turardi. Gumbaz ostidagi suvlar bu oyatda yer sathini qoplab turgan buyuk dengiz suvlarini bildiradi (shu bobning 2–oyatiga qarang).

1:14 nishonlanadigan bayramlar — ibroniycha matnda belgilangan vaqtlar. Dehqonchilik mavsumlariga oid bayramlarga ishora. Bu ibroniycha iborani belgilangan fasllar deb tarjima qilsa ham boʻladi.

1:24 sudralib yuruvchi jonivorlar — shu ibora bilan tarjima qilingan ibroniycha soʻz yerda sudralib yuradigan va yer ostiga uya qurib yashaydigan mayda jonivorlarni, sudralib yuruvchilarni va hasharotlarni bildiradi.

1:26 Endi inson zotini yarataylik, ular Oʻz suratimizday, Oʻzimizga oʻxshagan boʻlsin — Xudo odamni Oʻz suratiday, Oʻziga oʻxshash qilib yaratgan. U yaratgan boshqa narsalarga qaraganda, odam yaqqol ajralib turadi. Inson zotining yaratilishi yaratilish hikoyasining choʻqqisi hisoblanadi.

1:26 …yer yuzidagi chorva hamda jamiki yovvoyi hayvonlar… — qadimiy suryoniycha tarjimadan. Ibroniycha matnda …chorva, butun yer yuzi….

2:4 Osmon bilan yer — 1:1 izohiga qarang.

2:6 …suv chiqib… — yoki …bugʻ koʻtarilib….

2:7 odam — ibroniycha matndagi odam (adam) va tuproq (adama) soʻzlari ohangdoshdir.

2:12 marvarid — yoki xushboʻy yelim.

2:13 Kush — ibroniycha matnda Kush soʻzi odatda Misrdan janubda joylashgan yerlarni bildiradi. Bu yerlar hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi. Biroq bu oyatda hozirgi Eronning gʻarbidagi yerlar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

2:23 …Xotin…erkakdan… — ibroniycha matndagi xotin (isha) va erkak (ish) soʻzlari ohangdoshdir.

3:5 Xudo — yoki xudolar yoxud ilohiy mavjudotlar.

3:18 qushqoʻnmas — mayda tikanli yovvoyi oʻt.

3:20 Odam Ato — ibroniycha matnda odam. Ibroniycha matnda odam va Odam Ato uchun bir soʻz ishlatilgan. Bu oyatdan boshlab matnda bu soʻz Odam Atoga nisbatan ishlatilganda ism sifatida tarjima qilingan.

3:20 Momo Havo — bu ism ibroniychadagi tiriklar soʻziga ohangdosh. Mazkur oyatda shu ibroniycha tiriklar soʻzi insonlar deb tarjima qilingan.

3:24 karublar — qanotli samoviy mavjudotlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

4:1 Qobil — bu ism ibroniychadagi ega boʻlmoq soʻziga ohangdosh.

4:7 …seni qabul qilmasmidim?! — yoki …nazringni qabul qilmasmidim?! yoxud …xursand boʻlmasmiding?!

4:8 Qobil ukasi Hobilga: “Yur, dalaga boramiz”, deb taklif qildi — qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Qobil ukasi Hobil bilan gaplashdi.

4:16 Nod — ibroniychadagi maʼnosi darbadarlik.

4:25 Shis — bu ism ibroniychadagi berilgan soʻziga ohangdosh.

5:3 …oʻgʻil koʻrgan edi — ibroniycha matnda bu jumla uning naslida oʻgʻil tugʻilgan edi degan maʼnoni ham anglatishi mumkin. Odatda Muqaddas Kitobda berilgan nasabnomalarda hamma nasllarning toʻliq roʻyxati berilmay, faqat maʼlum bir avlodning maʼlum bir ajdoddan kelib chiqqani koʻrsatiladi.

5:6 …oʻgʻli…koʻrgan edi — bu oyatda hamda shu bobning 7-26–oyatlarida ishlatilgan bu ibroniycha jumla uning naslida…tugʻilgan edi degan maʼnoni ham anglatishi mumkin (shu bobning 3–oyati izohiga qarang).

5:18 Xanoʻx — sharq yozma adabiyotida Idris paygʻambar deb eʼtirof etilgan.

5:29 Nuh — bu ism ibroniychadagi yengil tortmoq soʻziga ohangdosh.

6:2 Ilohiy zotlar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Xudoning oʻgʻillari yoki Xudolarning oʻgʻillari (shu bobning 4–oyatida ham bor). Bu ibroniycha ibora Eski Ahdning boshqa joylarida ham ilohiy zotlarga nisbatan ishlatilgani uchun (Ayub 1:6, 2:1, 38:7 ga qarang), olimlarning aksariyati bu ibora mazkur oyatda ham ilohiy zotlarni bildiradi, deb taʼkidlashadi (yana 1 Butrus 3:19-20, 2 Butrus 2:4, Yahudo 6-7–oyatlarga qarang). Biroq baʼzi olimlar Eski Ahdning boshqa oyatlariga asoslangan holda (misol uchun, Qonunlar 14:1, 2 Shohlar 7:14 ga qarang), bu yerda inson zoti haqida soʻz yuritilgan deb aytishadi, chunki bunga oʻxshash iboralar oʻsha oyatlarda odamga nisbatan ishlatilgan. Bu olimlardan baʼzilarining sharhlashicha, mazkur ibora oʻziga katta haramlar yaratgan, qudratli hukmdorlar boʻlgan Lamexga oʻxshash (4:19 ga qarang) magʻrur kishilarga ishora qiladi. Boshqa olimlarning taʼkidlashi boʻyicha, bu oyatda Shisning avlodlari nazarda tutilgan. Shis Nuh paygʻambarning, shuningdek, Xudo tanlagan Isroil xalqining bobokaloni edi. Bu nuqtayi nazarga binoan Shisning avlodlari Qobilning avlodiga mansub boʻlgan ayollarga (“matnda chiroyli qizlar”, deb aytilgan) uylangan va shu tufayli fosiq yoʻlga kirganlar (bu oyatga tegishli keyingi izohni oʻqing).

6:2 bu qizlar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi inson zotining qizlari (shu bobning 4–oyatida ham bor). Koʻp olimlarning sharhlashicha, bu ibroniycha ibora umuman ayollarga nisbatan ishlatilgan. Biroq olimlarning baʼzilari bu yerda aynan Qobilning avlodiga mansub boʻlgan ayollar nazarda tutilgan, deb taʼkidlashadi (bu oyatga berilgan yuqoridagi izohni oʻqing). Xudo Qobilni laʼnatlagan edi (4:10-12 ga qarang).

6:3 Ruh — bu oyatda barcha jonzotga hayot ato etuvchi Xudoning hayotbaxsh qudrati nazarda tutilgan.

6:3 Men ato etgan Ruh insonlar bilan abadiy qolmaydi… — yoki Mening Ruhim insonlar bilan abadiy kurashmaydi….

6:3 …ular oʻladigan jonlardir — yoki …ular yaramasdir.

6:4 ulkan pahlavonlar — ibroniycha matnda nefilim. Bu soʻz haybatli va kuchli odamlarga nisbatan ishlatilgan (yana Sahroda 13:34 ga qarang). Toʻfondan oldin yashagan Nefilimlar bu oyatda va mazkur bobning 2–oyatida tilga olingan ilohiy zotlar va ayol zotining avlodlari edilar.

6:4 ayol zoti — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi inson zotining qizlari. Shu bobning 2–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

6:14 Qattiq yogʻoch — ibroniycha matnda gofer yogʻochi. Qanday turdagi yogʻoch ekanligi nomaʼlum.

6:15 …uzunligi 300 tirsak, kengligi 50 tirsak, balandligi 30 tirsak… — uzunligi taxminan 135 metrga, kengligi taxminan 22,5 metrga, balandligi taxminan 13,5 metrga toʻgʻri keladi.

6:16 bir tirsak — taxminan 45 santimetrga toʻgʻri keladi.

6:16 Kemaning tomini yasaganingda…ochiq joy qoldir — yoki Kemaning gir aylanasida, tomdan bir tirsak pastrogʻida ochiq joy qoldir.

7:2 …halol hayvonlar…harom hayvonlar… — bu oyatda Xudoga qurbonlik qilsa boʻladigan hayvonlarga nisbatan halol hayvonlar iborasi, qurbonlik qilishga yaramaydigan hayvonlarga nisbatan esa harom hayvonlar iborasi ishlatilgan (8:20 ga qarang). Halol va harom hayvonlar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun Levilar 11:1-47 ga qarang.

7:11 …yer ostidagi buloqlar otilib chiqdi… — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi. Bu matnda oʻsha ulkan dengizning suvlari otilib chiqib, yer yuzini qoplagani nazarda tutilgan.

7:11 …osmonning qopqalari ochildi — tinmay jala quya boshladi. Qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, osmon gumbaz shaklida boʻlib, osmon qopqalari gumbaz ustidagi suvlardan yerni himoya qilib turar edi (1:6-8 oyatlarga va 1:7 izohiga qarang).

7:20 oʻn besh tirsak — taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi.

8:2 Yer ostidagi buloqlar — 7:11 ning birinchi izohiga qarang.

8:2 osmonning qopqasi — 7:11 ning ikkinchi izohiga qarang.

8:4 Yettinchi oyning oʻn yettinchi kuni — toʻfon boshlangandan besh oy oʻtgach (7:11 ga qarang).

8:5 oʻninchi oyning birinchi kuni — toʻfon boshlangandan taxminan yetti yarim oy oʻtgach (7:11 ga qarang).

8:13 birinchi oyning birinchi kuni — toʻfon boshlangandan taxminan oʻn yarim oy oʻtgach (7:11 ga qarang).

8:14 ikkinchi oyning yigirma yettinchi kuni — toʻfon boshlangandan taxminan oʻn ikki yarim oy oʻtgach (7:11 ga qarang).

8:20 …halol hayvon…halol qush… — 7:2 izohiga qarang.

9:13 …Oʻz kamalagim… — bu oyatdagi hamda shu bobning 14, 16–oyatlaridagi ibroniycha soʻz kamon soʻzini ham bildiradi.

9:22 …Xom otasining yalangʻoch yotganini koʻrdi…akalariga aytdi — Xomning akalari otasini nihoyatda hurmat qilganlari uchun, uning yalangʻoch tanasiga qaramaslikka harakat qilganlar (shu bobning 23–oyatiga qarang), Xom esa, akalaridan farqli ravishda, oʻz qilmishi bilan otasini sharmanda qildi.

9:24 kenja oʻgʻli — shu bobning 18–oyatida Nuhning oʻgʻillari Som, Xom va Yofas, deb koʻrsatilgan. Ismlarning shu tartibda yozilishiga qaramay, bu hikoya koʻrsatib turibdiki, Xom Nuhning kenja oʻgʻil ekan.

9:25 Kanʼon — nimaga Nuh Xomning oʻrniga Kanʼonni laʼnatladi? Koʻp olimlarning sharhlashicha, Xomning bunday buzuq xulq–atvori oʻgʻli Kanʼonning avlodlariga ham xos edi. Bu oyatda aytilgan bashorat kelajakda Kanʼon avlodining boshiga tushadigan hukmni bildiradi (yana 15:16 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang). Keyinchalik Kanʼon xalqi axloqiy buzuqligi va butparastligi bilan tanilib, Kanʼon yurtini bosib olgan Isroil xalqi tomonidan butunlay qirib tashlanadi (Isroil xalqi Somdan kelib chiqqan, shu bobning 26–oyatiga qarang). Baʼzi olimlarning taʼkidlashicha, Xom Nuhning kenja oʻgʻli boʻlgani uchun, Nuh Xomning kenja oʻgʻli Kanʼonni laʼnatlagan edi. Baʼzi olimlar esa, Xudo yaqindagina Xomni barakalagani uchun (9:1 ga qarang) Nuh oʻgʻlini laʼnatlay olmay, Xomning oʻgʻlini laʼnatlagan edi, deb taʼkidlashadi.

9:25 …akalariga — Som va Yofasga yoki ularning avlodlariga.

9:27 Xudo Yofasga moʻl yer bersin… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Xudo Yofasni kengaytirsin…. Yofas ibroniychadagi kengaytirmoq soʻziga ohangdosh.

10:1 Ularning nasl–nasabi va ulardan kelib chiqqan xalqlar… — bu roʻyxatda berilgan nomlarning baʼzilari Som, Xom va Yofas avlodidan kelib chiqqan maʼlum insonlarga, baʼzi nomlar esa ulardan kelib chiqqan xalqlarga tegishlidir. Roʻyxatda xalqlar oʻrnashgan yurtlarning nomlari ham keltirilgan.

10:4 Roʻdon — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Doʻdon. Uning Roʻdon degan shakli 1 Solnomalar 1:7 dan olingan.

10:5 Ular — shu bobning 2-4–oyatlarida aytib oʻtilgan Yofasning nasli nazarda tutilgan. Baʼzi tarjimalar Yofasning nasli ana shulardan iborat edi degan iborani gapning boshiga qoʻshadi, chunki shunga oʻxshash gap shu bobning 20, 31–oyatlarida ishlatilgan. Ibroniycha matnda aynan shu maʼno nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

10:6 Kush — Misrdan janubda oʻrnashgan xalqning bobokaloni edi. Ibroniycha matndagi bu soʻz odatda Habashiston deb tarjima qilinadi. Qadimgi Habashiston hududi hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining baʼzi qismlarini oʻz ichiga olgan.

10:6 Mizra — Misr xalqining bobokaloni edi. Ibroniycha matndagi bu soʻz odatda Misr deb tarjima qilinadi.

10:10 Shinar yeri — Mesopotamiyadagi, yaʼni Dajla va Furot daryolari orasida joylashgan yerlardagi bir hududning qadimgi nomi. Keyinchalik bu hududda Bobil shohligi barpo boʻlgan.

10:10 …shaharlarining hammasini… — yoki …Kalney shaharlarini….

10:11 Nimroʻd oʻsha yerdan Ossuriyaga borib… — yoki Oshur oʻsha yerdan chiqib… (Oshur Ossuriya xalqining bobokaloni edi).

10:11 Naynavo — Nineviya nomi bilan ham maʼlum.

10:14 Kasluvdan Filist xalqi kelib chiqdi — ibroniycha matndan. Eski Ahdning baʼzi joylarida, Filist xalqi Xaftoʻrdan kelib chiqqan, deb yozilgan (Yeremiyo 47:4, Amos 9:7 ga qarang). Shu bois, baʼzi tarjimalarda Kasluv oʻrniga Xaftoʻr soʻzi ishlatilib Xaftoʻrdan Filist xalqi kelib chiqdi deb aytilgan. Oyatdan koʻrinib turibdiki, Kasluv va Xaftoʻr qondosh xalqlar boʻlgan. Filistlar Kasluv xalqi istiqomat qilgan yerlardan kelib chiqib, keyinchalik Xaftoʻrda, yaʼni hozirgi Krit orolida oʻrnashgan boʻlishlari mumkin. Kasluv xalqi haqida deyarli hech qanday maʼlumot saqlanib qolmagan.

10:21 Ibir — ehtimol, ibroniy soʻzi shu soʻzdan hosil boʻlgan. Ibroniy soʻzi millat maʼnosida dastlab Ibrohimga va uning nasliga nisbatan qoʻllanilgan (14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12, 43:32 ga qarang).

10:23 Meshex — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Mash. Uning Meshex degan shakli 1 Solnomalar 1:17 dan olingan.

10:24 Arpaxshodning Shilax degan oʻgʻli… — aslida Shilax Arpaxshodning nabirasi edi (Luqo 3:35-36 ga qarang). Ibroniychada oʻgʻil soʻzi nasl maʼnosida ham ishlatiladi.

10:25 …Palax…davrida dunyo boʻlinib ketdi — ibroniychada Palax ismining maʼnosi — boʻlinib ketdi. Bu gapda Xudo insoniyatni turli millat va tillarga boʻlgani, ularni butun yer yuzi boʻylab tarqatib yuborgani nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (Ibtido 11:1-9 ga qarang). Palax soʻzining oʻzagi boʻlgan ibroniycha feʼl Zabur 54:10 da ishlatilgan. Oʻsha oyatda sano ijodkori Xudodan dushmanlarning gapini chalkashtirishni (yaʼni boʻlib tashlashni) soʻragan.

11:2 sharqdan — yoki sharqqa.

11:2 Shinar yeri — 10:10 ning birinchi izohiga qarang.

11:9 Bobil — bu nom ibroniychadagi chalkashtirib yuborilgan soʻziga ohangdosh.

11:10 …oʻgʻli…koʻrgan edi — bu oyatda hamda shu bobning 11-25–oyatlarida ishlatilgan bu ibroniycha jumla uning naslida…tugʻilgan edi degan maʼnoni ham anglatishi mumkin (5:3 izohiga qarang).

11:12 Arpaxshod…oʻgʻli Shilaxni koʻrgan edi — 10:24 izohiga qarang.

11:26 Ibrom — Ibrohimning avvalgi ismi. Keyinchalik Xudo uning ismini Ibrohim deb oʻzgartirdi (17:3-5 ga qarang).

11:28 Xaldeydagi Ur shahri — Xaldey hozirgi Iroqning janubida, Fors qoʻltigʻining shimolida joylashgan yerlar edi. Ur shahri Mesopotamiyadan, yaʼni Dajla va Furot daryolari orasidagi hududdan Oʻrta yer dengiziga boradigan asosiy savdo yoʻllari ustida joylashgan edi.

11:29 Soray — Soraning avvalgi ismi. Keyinchalik Xudo uning ismini Sora deb oʻzgartirdi (17:15 ga qarang).

11:31 Xoron shahri — Ur shahridan qariyb 900 kilometr shimoli–gʻarbda, hozirgi Turkiyaning janubi–sharqida joylashgan (yana shu bobning 28–oyati izohiga qarang).

12:1 Ibrom — 11:26 izohiga qarang.

12:4 Xoron — 11:31 izohiga qarang.

12:5 Soray — 11:29 izohiga qarang.

12:6 Shakam — Quddusdan qariyb 50 kilometr shimolda joylashgan shahar.

12:6 eman daraxti — yoki terebint daraxti, oʻsha oʻlkalarga xos boʻlgan ulkan daraxt. Koʻpincha bunday ulkan daraxtlar maʼlum bir joy belgisi sifatida ishlatilib, muhim diniy marosimlar bilan chambarchas bogʻliq edi.

12:8 Baytil bilan Ay shaharlarining oʻrtasida… — Baytil Quddusdan qariyb 19 kilometr shimolda, Ay shahri esa Baytildan qariyb 3 kilometr sharqda joylashgan.

12:9 Nagav choʻli — hozirgi Isroilning janubida, Oʻlik dengizning janubi–gʻarbida joylashgan yerlar.

13:1 Ibrom — 11:26 izohiga qarang.

13:1 Nagav choʻli — 12:9 izohiga qarang.

13:3 …Baytil bilan Ay oraligʻiga… — 12:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

13:10 …Egamiz yaratgan boqqa… — Adan bogʻiga ishora.

13:18 Xevron — Quddusdan qariyb 32 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan shahar.

13:18 emanzor — yoki terebintzor. 12:6 ning ikkinchi izohiga qarang.

14:1 Shinar — 10:10 ning birinchi izohiga qarang.

14:3 Oʻlik dengiz — ibroniycha matnda Tuz dengizi.

14:6 Seir — keyinchalik bu joy Edom deb atalgan.

14:5-6 …Rafa xalqi…Zuz xalqi…Eyim xalqi…6…Xorim xalqi… — bu xalqlar yashagan yurtlar — Iordan daryosining sharqida istiqomat qilgan Rafa xalqining yurtidan to Oʻlik dengizning janubi–gʻarbida istiqomat qilgan Xorim xalqining yurtigacha choʻzilgan edi. Rafa va Eyim xalqlari gavdasi ulkan, kuchli jangchilari bilan mashhur edilar (Qonunlar 2:10-11, 20-21, 3:11 ga qarang).

14:8-9 Siddim vodiysi — yaʼni Oʻlik dengiz vodiysi (shu bobning 3–oyatiga qarang).

14:12 Ibrom — 11:26 izohiga qarang.

14:13 emanzor — yoki terebintzor. 13:18 oyatga va 12:6 ning ikkinchi izohiga qarang.

14:13 ukalari — yoki qarindoshlari.

14:14 Dan shahri — Jalila koʻlidan qariyb 40 kilometr shimolda joylashgan.

14:17 Shoh soyligi — Qidron soyligining bir qismi boʻlib, Quddus shahridan janubi–sharqda joylashgan.

14:18 Salim — Quddusning qadimgi nomi.

14:19 yaratgan — yoki ega boʻlgan.

15:1 Ibrom — 11:26 izohiga qarang.

15:7 Xaldeydagi Ur shahri — 11:28 izohiga qarang.

15:16 …toʻrt avlod oʻtgandan keyin… — mana bu soʻzlar shu bobning 13–oyatida aytib oʻtilgan toʻrt yuz yilga ishora qilishning boshqa bir uslubi.

15:16 …chunki Amor xalqlarining qabihligi hali haddan oshmadi — Eski Ahdning baʼzi joylarida Kanʼon yurtida istiqomat qilgan barcha xalqlarga nisbatan Amor xalqlari degan nom ishlatilgan. Keyinchalik Xudo Isroil xalqi orqali Kanʼon aholisini qilgan qabihliklari uchun jazolaydi, biroq jazolashning vaqt–soati hali yetib kelmagan edi (yana 9:25 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang).

15:17 …ichidan tutun chiqib turgan togʻorani va yonayotgan mashʼalani koʻrdi…boʻgʻizlangan hayvon boʻlaklari orasidan oʻtdi — tutun va olov Egamizning oʻsha yerda zohir boʻlganini anglatadi. Boʻgʻizlangan hayvon boʻlaklarining maʼnosi bahsli. Baʼzi olimlarning taxmini boʻyicha, hayvonlarning boʻlaklanishi biror kishining ont ichib, vaʼda berishga aloqador boʻlgan urf–odat. Ikkiga boʻlingan hayvonlarning orasidan oʻtadigan odam: “Agar oʻz vaʼdamda turmasam, men ham mana shu hayvonlarday boʻlaklanay”, deb ont ichayotganday boʻladi. Boshqa olimlarning taxmini boʻyicha esa, bu hayvonlar Ibrohimning avlodi boʻlgan Isroil xalqining timsoli. Xudo ikkiga boʻlaklangan hayvonlarning orasidan oʻtib, Ibrohimning avlodi bilan birga boʻlishini vaʼda qiladi. Xudo ularni Misrga oʻxshagan qudratli ajnabiy shohliklardan asraydi. Ibrohimning quzgʻunlarni haydashi mana shuning ramzidir (shu bobning 11-14–oyatlariga qarang).

15:18 Misrdagi daryo — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi Arish soyligi yoki Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan (yana Sahroda 34:5 va Ysha 13:3, 15:4, 47 ga qarang).

16:1 Ibrom — 11:26 izohiga qarang.

16:1 Soray — 11:29 izohiga qarang.

16:2 …u orqali farzandli boʻlarman — qadimgi paytlarda farzand koʻra olmagan xotin eriga oʻz choʻrilaridan birini xotinlikka berishi odat edi. Choʻridan tugʻilgan bolalar bekasining bolalari hisoblanar edi.

16:3 xotin — Hojar Ibromning choʻri xotini boʻlib, uning oiladagi oʻrni Soraynikidan ancha past edi. Agar Hojar Ibromga merosxoʻr tugʻib bersa, boshqalarning nazarida u asosiy xotinga aylanar edi.

16:5 Bularning hammasiga siz aybdorsiz! — yoki Menga qilingan bunday nohaqlik uchun boshingiz balodan chiqmasin.

16:7 Shur — Misrning sharqiy chegarasidagi joy. Hojar Misrlik edi (shu bobning 1–oyatiga qarang).

16:11 Ismoil — ibroniychadagi maʼnosi Xudo eshitadi yoki Xudo eshitsin.

16:12 …Qarindoshlari bilan dushman boʻlib yashagay — yoki …Qarindoshlaridan boʻlak boʻlib yashagay yoxud …Qarindoshlaridan sharqda yashagay.

16:13 “Meni koʻradigan Xudoni koʻrdim–a!” — yoki “Nahotki Xudoni koʻrganimdan keyin tirik qolgan boʻlsam!”

16:13 “Meni koʻradigan Xudosan” — yoki “Men koʻrgan Xudo Sensan”.

16:14 Ber–Laxay–Ruy — ibroniychadagi maʼnosi meni koʻrib turgan tirik Xudoning qudugʻi.

17:1 Ibrom — 11:26 izohiga qarang.

17:5 …Ibrom…Ibrohim… — ibroniychada Ibrom ismining maʼnosi — ulugʻ ota, Ibrohim ismining maʼnosi esa — koʻpchilikning otasi.

17:15 …Soray…Sora… — ibroniychada bu ikkala ismning maʼnosi — malika, lekin Xudo bu oyatda Sorayning ismini oʻzgartirib, kelajakda amalga oshirmoqchi boʻlgan vaʼdasiga urgʻu beradi (shu bobning 16–oyatiga qarang). Sora deb talaffuz qilinadigan bu ism Sorayga Xudoning bergan vaʼdasini doimo eslatib turardi.

17:19 Isʼhoq — ibroniychadagi maʼnosi kuladi.

18:1 emanzor — yoki terebintzor. 13:18 oyatga va 12:6 ning ikkinchi izohiga qarang.

18:3 Hazratim — Ibrohim oʻsha uch odamning birini yoʻlboshchi sifatida tan oldi.

18:6 bir togʻora — ibroniycha matnda uch sexa, taxminan 22 kiloga toʻgʻri keladi.

18:10 Ulardan biri — ibroniycha matnda U, kelgan uch odamning yoʻlboshchisi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (shu bobning 3–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

18:10 …kelgusi yili shu paytda… — yoki …toʻqqiz oydan keyin… yoxud …kelgusi bahor…. Shu bobning 14–oyatida ham bor.

18:13 Egamiz — Ibrohimnikiga odam koʻrinishida kelgan mehmonlarning biri Egamiz ekanligi bu oyatda aniq koʻrsatilgan (shu bobning 1, 3, 10–oyatlariga qarang). Shu paytgacha Ibrohim bundan bexabar edi. Qolgan ikkita mehmon farishtalar edi (shu bobning 22–oyatiga va 19:1 ga qarang).

19:1 ikkala farishta — Ibrohimga odam koʻrinishida zohir boʻlgan ikkala mehmon (18:22 ga qarang).

19:1 …darvozasi yonida… — qadimgi paytlarda odamlar savdo–sotiq, ijtimoiy va huquqiy masalalarni hal qilish uchun shahar darvozasi yonida yigʻilishardi.

19:3 non — ibroniycha matnda xamirturushsiz non, kutilmagan mehmon kelib qolganda tez tayyorlanadigan nonning turi.

19:22 Zoʻvar — bu nom ibroniychadagi kichkina soʻziga ohangdosh.

19:37 Moʻab — bu ism ibroniychadagi otamdan soʻziga ohangdosh.

19:38 Banommi — bu ism ibroniychadagi qarindoshimning oʻgʻli soʻziga ohangdosh.

20:1 Nagav choʻli — 12:9 izohiga qarang.

20:1 Garor — Kanʼonning janubi–gʻarbidagi shahar, Oʻlik dengizdan qariyb 80 kilometr gʻarbda joylashgan.

20:16 ming boʻlak kumush — taxminan 11 kiloga toʻgʻri keladi. Qadimgi paytlarda maʼlum vazndagi kumush boʻlaklari odatda pul sifatida ishlatilgan.

20:16 Bu kumushlar…pokligingni isbotlaydi — Abumalek shunchalik moʻl inʼom berib, boshqalarga Sorayning nomusiga tegmaganligini koʻrsatmoqchi.

21:4 Xudo amr qilganday…uni sunnat qildi — 17:9-14 ga qarang.

21:6 kulgi — ibroniychada Isʼhoq ismining maʼnosi — kuladi (yana 17:15-21, 18:10-15 ga qarang).

21:8 …Sora uni koʻkrakdan chiqardi…Ibrohim katta ziyofat berdi — qadimgi paytlarda bolalar 2-3 yoshgacha emizilar edi. Koʻp bolalar emizikli davrda qazo qilgani uchun koʻkrakdan chiqarilish payti katta bayram qilib nishonlanar edi.

21:9 Ismoil — 16:1-6 ga qarang.

21:9 Isʼhoq — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Isʼhoq soʻzi qoʻllanmagan boʻlsa ham, lekin nazarda tutilgan.

21:9 …Isʼhoqni masxara qilayotganini… — yoki …Isʼhoq bilan oʻynayotganini….

21:10 Choʻrining oʻgʻli mening oʻgʻlim bilan merosxoʻr boʻlmasin — Ibrohim Ismoilni oʻz oʻgʻli sifatida qabul qilgani uchun, Ismoil Ibrohim mulkining bir qismiga merosxoʻr boʻlish huquqiga ega edi. Ammo Ismoilning onasi Hojar ozodlikka chiqsa, Ismoil meros olish huquqidan mahrum boʻlardi.

21:16 bir oʻq otimi — taxminan 100 metrga toʻgʻri keladi.

21:20 Poron choʻli — Sinay yarim orolining shimoli–sharqida joylashgan.

21:22 Abumalek — 20:2 ga qarang.

21:30 …bu quduqni oʻzim qaziganimni bular isbotlaydi — Ibrohim bu inʼomni berib, haqiqatni aytayotganini koʻrsatmoqchi. Inʼomni qabul qilish orqali Abumalek quduq haqiqatan Ibrohimga tegishli ekanini tan oldi. Abumalek ham ilgariroq oʻzining haqligini isbotlash uchun shunday yoʻl tutgan edi (20:16 ga qarang).

21:31 Bersheba — ibroniychadagi maʼnosi qasamyod qudugʻi yoki yettilar qudugʻi. Bu ikkala maʼno ham bu oʻrindagi vaziyatga, yaʼni Ibrohimning Abumalekka yettita urgʻochi qoʻzini berishiga va Ibrohim bilan Abumalekning qasamyod qilishiga toʻgʻri keladi.

21:33 yulgʻun daraxti — tez oʻsadigan mayda bargli daraxt. Bu daraxtlar issiq va quruq joylarda oʻsadi.

22:2 Moriyox yeri — keyinchalik shoh Sulaymon Maʼbadni qurgan joy Moriyox togʻi deb ataladi (2 Solnomalar 3:1 ga qarang). Demak, Ibrohim Isʼhoqni Egamizga qurbonlik qilish uchun olib borgan togʻ ustida keyinchalik Maʼbad qurilgan boʻlishi ham mumkin. Shu bobning 14–oyatidagi Egamizning togʻi iborasi Isroil shohlari davrida Maʼbad turgan toqqa nisbatan ishlatilgan.

22:8 …Xudoning Oʻzi beradi… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Xudoning Oʻzi koʻrib beradi…, yaʼni Xudo vaziyatni koʻrib turib, kerakli hamma narsani Oʻzi yetkazib beradi degan maʼnoni anglatadi.

22:14 “Egamiz beradi” — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Egamiz koʻrib turibdi (shu bobning 8–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

22:14 bugungi kunda — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

22:14 Egamizning togʻi — shu bobning 2–oyati izohiga qarang.

22:14 …beriladi… — yoki …U zohir boʻladi….

22:16 …Oʻzimning nomim bilan qasamyod qilaman… — qadimgi Yaqin Sharqda odamlar aytgan gapini tasdiqlash uchun, oʻzlaridan buyukroq zot nomini yoki narsani oʻrtaga qoʻyib qasam ichishar edi. Xudo borliqdagi eng buyuk Zot boʻlgani uchun, U aytgan soʻzining qatʼiy ekanligini koʻrsatish maqsadida Oʻz nomini oʻrtaga qoʻyib qasam ichdi.

22:24 choʻri — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: choʻri boʻlgan ayollar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan.

23:3 Xet xalqi — ibroniycha matnda Xet nasli (shu bobning 5, 7, 10, 16, 18, 20–oyatlarida ham bor). 10:15 ga qarang.

23:10 …shahar darvozasida… — 19:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

23:14-15 toʻrt yuz boʻlak kumush — ibroniycha matnda toʻrt yuz shaqal kumush, taxminan 4,5 kiloga toʻgʻri keladi. Qadimgi paytlarda maʼlum vazndagi kumush boʻlaklari odatda pul birligi sifatida ishlatilgan.

24:2 Qoʻlingni sonimning ostiga qoʻyib… — qasamning tabarrukligi va muhimligini bildiruvchi ramziy harakat.

24:10 Oram–Naxrayim — ibroniychadagi maʼnosi Ikki daryoning Orami demakdir. Bu hudud Furot daryosi boʻyida joylashgan boʻlib, hozirgi Suriya mamlakatining shimoliy qismini va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqiy qismini qamrab olardi. Oram–Naxrayim yana Paddon–Oram (25:20 ga qarang) va Paddon (48:7 ga qarang) nomlari bilan tanilgan.

24:22 …burunga taqiladigan oltin sirgʻani… — ayollar burunga taqiladigan sirgʻalarni bezak sifatida ishlatishar edi (yana shu bobning 47–oyatiga qarang).

24:22 bir misqoldan ortiq — ibroniycha matnda bir biqo, taxminan 6 grammga toʻgʻri keladi.

24:22 yigirma besh misqol — ibroniycha matnda oʻn shaqal, taxminan 110 grammga toʻgʻri keladi.

24:62 Nagav choʻli — 12:9 izohiga qarang.

24:62 Ber–Laxay–Ruy qudugʻi — 16:7-14 oyatlarga va 16:14 izohiga qarang.

24:63 …sayr qilish uchun… — yoki …ibodat qilish uchun….

25:6 choʻrilar — 22:24 izohiga qarang.

25:10 Xet xalqi — ibroniycha matnda Xet nasli (10:15 ga qarang).

25:10 …xotini Soraning yoniga dafn qilindi — 23:19 ga qarang.

25:11 Ber–Laxay–Ruy qudugʻi — 16:7-14 oyatlarga va 16:14 izohiga qarang.

25:18 …qarindoshlariga dushman boʻlib yashardilar — yoki …qarindoshlaridan boʻlak boʻlib yashardilar yoxud …qarindoshlaridan sharqda yashardilar (16:12 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

25:20 …Oramlik boʻlib, Paddon–Oramdan… — Paddon–Oram hududi Furot daryosi boʻyida joylashgan boʻlib, hozirgi Suriya mamlakatining shimoliy qismini va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqiy qismini qamrab olardi. Ibrohimning ayrim qarindoshlari shu hududda yashagan. Paddon–Oram yana Oram–Naxrayim (24:10 ga qarang) va Paddon (48:7 ga qarang) nomlari bilan tanilgan. Oʻsha hududda istiqomat qilgan odamni Oramlik deb atashardi.

25:22 “Agar shunaqa boʻlsa…nima foydasi bor?!” — yoki “Agar shunaqa boʻlsa yashab nima qilaman?!” yoxud “Nechun boshimga bunday koʻrgilik tushdi?!”

25:23 …ikki xalqqa boʻlinar — bu soʻz tugʻiladigan egizak va ulardan kelib chiqadigan xalqlar orasida boʻladigan toʻqnashuvga ishora qiladi. Bu toʻqnashuv ona qornidayoq boshlanib, hatto tugʻilish paytida ham yuz beradi (shu bobning 22, 26–oyatlariga qarang).

25:25 qip–qizil — terining rangiga yoki sochi va badanidagi junning rangiga nisbatan ishlatilgan boʻlishi mumkin. Esovni yana Edom deb atashar edi. Edom soʻzi ibroniychadagi qizil soʻziga ohangdosh (shu bobning 30–oyatiga qarang).

25:25 Uning tanasi jun matoga oʻxshardi…ismini Esov qoʻydilar — Esov ismi ibroniychadagi junli soʻziga ohangdosh. Keyinchalik Esov nasli istiqomat qiladigan yerlar Seir deb atalgan. Seir soʻzining ibroniychadagi maʼnosi — junli.

25:26 Esovning tovonini ushlab tugʻildi…ismini Yoqub qoʻydilar — ibroniychada Yoqub ismining maʼnosi — u tovonni ushlab oladi. U tovonni ushlab oladi iborasining koʻchma maʼnosi u himoya qiladi demakdir. Yoqub boshqa biron uzun ismning qisqa shakli boʻlishi mumkin. Oʻsha toʻliq ismning maʼnosi Xudo uni himoya qilsin yoki Xudo uni himoya qildi. Ammo u tovonni ushlab oladi iborasining u aldadi degan koʻchma maʼnosi ham bor. Keyinchalik Esov Yoqubning ismini oʻsha iboraning ikkinchi koʻchma maʼnosida ishlatadi (27:36 ga qarang), bu maʼno Yoqub hayotining ilk davrini aks ettiradi.

25:29 yasmiq — dukkaklilar oilasiga mansub oʻsimlik doni.

25:30 Edom — bu ism ibroniychadagi qizil soʻziga ohangdosh.

25:31 toʻngʻichlik huquqi — toʻngʻich oʻgʻilning ukalariga qaraganda ikki barobar katta meros olishga haqi bor edi. Ota olamdan oʻtgandan keyin, toʻngʻich oʻgʻil oila boshi oʻrnini egallar edi.

26:1 …bunday ocharchilik ilgari Ibrohim davrida ham yuz bergan edi — 12:10 ga qarang.

26:1 Abumalek — 20:2, 21:22 ga qarang.

26:17 soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Baʼzi soyliklar vodiy kabi keng boʻlardi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

26:20 Janjal — ibroniycha matnda Esek, maʼnosi janjal.

26:21 Ziddiyat — ibroniycha matnda Sitno, maʼnosi ziddiyat.

26:22 Kenglik — ibroniycha matnda Rexoboʻt, maʼnosi kenglik.

26:33 Qasamyod — ibroniycha matnda Shiva, maʼnosi qasamyod yoki yetti. Isʼhoq bilan Abumalek bir–birlariga qasamyod qilganlari uchun bu oʻringa qasamyod maʼnosi toʻgʻri keladi (shu bobning 31–oyatiga qarang). Bordi–yu, Isʼhoq otasi Ibrohimning Abumalek bilan xuddi oʻsha joyda qilgan qasamyodga ishora qilayotgan boʻlsa, yetti maʼnosi toʻgʻri keladi, chunki Ibrohim qasamyod qilganda, Abumalekka yettita urgʻochi qoʻzini bergan edi (21:29-31 oyatlarga va 21:30 izohiga qarang).

26:33 Bersheba — ibroniychadagi maʼnosi qasamyod qudugʻi yoki yettilar qudugʻi.

27:36 Unga Yoqub deb ism qoʻyilgani bekorga emas ekan–da…U meni ikki marta aldadi–ya! — 25:26 izohiga qarang.

27:36 …toʻngʻichlik huquqimni olgan edi… — 25:29-34 ga qarang.

27:43 Xoron — 11:31 izohiga qarang.

27:45 …bir kunda akangdan ham, sendan ham ayrilib qolaman — agar Esov Yoqubni oʻldirganda edi, unga qotillik uchun oʻlim jazosi berilgan boʻlardi, bunday holda Rivqo ikkala oʻgʻlidan ham ayrilardi.

27:46 Xet — yaʼni Xet xalqidan (10:15 ga qarang).

28:2 Paddon–Oram — 25:20 izohiga qarang.

28:5 Oramlik — Paddon–Oramda istiqomat qilgan odam (25:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

28:9 Navayot — Ismoilning toʻngʻich oʻgʻli (25:13 ga qarang).

28:10 Xoron — 11:31 izohiga qarang.

28:12 zinapoya — yoki narvon (shu bobning 13–oyatida ham bor).

28:13 Zinapoyaning yonida… — yoki Yoqubning yonida… yoxud Zinapoyaning tepasida….

28:19 Baytil — ibroniychadagi maʼnosi Xudoning uyi. Baytil Quddusdan qariyb 19 kilometr shimolda joylashgan.

29:4 Xoron — 11:31 izohiga qarang.

29:17 chiroyli — yoki chaqnamagan, yaʼni soʻnik.

29:32 Ruben — ibroniychadagi maʼnosi Koʻrib qoʻy, oʻgʻil! Bu ismning baʼzi ohanglari ibroniychadagi u mening baxtsizligimni koʻrdi va menga koʻngil qoʻyadi iboralarida ishlatilgan. Shu sababdan Leax oʻz oʻgʻliga Ruben deb ism qoʻygan edi.

29:33 Shimoʻn — ibroniychadagi eshitdi soʻziga ohangdosh, bu ismning baʼzi ohanglari ibroniychadagi erim menga koʻngilsiz iborasida ishlatilgan.

29:34 Levi — bu ism ibroniychadagi bogʻlanib qoladi soʻziga ohangdosh.

29:35 Yahudo — bu ism ibroniychadagi hamdu sano aytaman soʻziga ohangdosh.

30:3 …toki choʻrim orqali men ham bolali boʻlayin — 16:2 izohiga qarang.

30:6 Dan — ibroniychadagi maʼnosi hukm qildi. Bu ism ibroniychadagi oqladi soʻziga ohangdosh.

30:8 Naftali — bu ism ibroniychadagi olishuv soʻziga ohangdosh.

30:11 Gad — ibroniychadagi maʼnosi omad.

30:13 Osher — ibroniychadagi maʼnosi baxtli.

30:14 mehrigiyo oʻsimligi — qadimda odamlar, bu oʻsimlikning mevalari jinsiy xohishni kuchaytirib, ayolning homilador boʻlishiga imkoniyat yaratadi, deb ishonishardi.

30:18 Issaxor — bu ism ibroniychadagi mukofot soʻziga ohangdosh.

30:20 Zabulun — bu ism ibroniychadagi hurmat va hadya soʻzlariga ohangdosh.

30:24 Yusuf — ibroniychadagi maʼnosi yana bersin. Bu ism ibroniychadagi olib tashladi soʻziga ohangdosh.

30:27 …fol ochtirib koʻrgan edim, Egam menga sen tufayli baraka berganini bildim — yoki …men davlat orttirdim, Egam menga sen tufayli baraka berdi.

30:30 Men tufayli…baraka berdi — yoki Men siz uchun ishlagan hamma joyda Egam sizga baraka berdi.

30:32 …olachipor va xol–xol qoʻylaringizni, qora qoʻzilaringizni, echkilaringizdan ham xol–xolini va olachiporini… — dunyoning bu oʻlkalarida odatda qoʻylar oq, echkilar esa qora rangda boʻlar edi, qora dogʻli qoʻylar va oq dogʻli echkilar kamdan–kam uchrar edi.

30:38 Soʻngra…qoʻydi — qadimgi paytlarda odamlarning tushunchasi boʻyicha, qoʻy–echkilarning juftlashgan paytda koʻrgan narsasi ulardan tugʻiladigan qoʻzichoqlarning koʻrinishiga taʼsir qilardi. Biroq Yoqub Xudo bergan baraka tufayli muvaffaqiyatga erishganini aniq bilar edi (31:5-13 ga qarang).

30:40 …Lobonning boshqa qoʻy–echkilaridan sovliqlarini… — Yoqub boqib yurgan Lobonning oq qoʻylari va qora echkilaridan tashkil topgan suruvi nazarda tutilgan (shu bobning 35-36–oyatlariga qarang).

30:40 …yoʻl–yoʻl va qop–qora hayvonlarga qaratib qoʻyardi. Shu tariqa Yoqub Lobonning qoʻy–echkilaridan oʻzining suruvini vujudga keltirdi… — Lobonning suruvidagi yoʻl–yoʻl va qop–qora echkilar nazarda tutilgan (bu oyatda yoʻl–yoʻl deganda tuyoqlari ochroq rangda boʻlgan qora echkilar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin). Demak, Yoqub Lobonning juftlashayotgan oq qoʻylarini qora echkilariga qaratib qoʻyar edi, buning natijasida qora qoʻzichoqlar tugʻilardi (shu bobning 38–oyati izohiga qarang). Bu qora qoʻzichoqlar Yoqub suruvini tashkil qilardi (shu bobning 32-34–oyatlariga qarang). Shu usulni ishlatgan holda, Yoqub oʻzining katta suruvini vujudga keltirdi (shu bobning 37-40–oyatlariga qarang).

31:13 Men Baytilda senga zohir boʻlgan Xudoman — 28:10-19 oyatlarga va 28:19 izohiga qarang.

31:15 U bizni sotdi…hammasini sarf qilib boʻldi — kelinning otasiga beriladigan qalin puli nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Odatda qalin pulining bir qismi qizning oʻziga berilar edi. Yoqub Rohila va Leax uchun berishi kerak boʻlgan qalin puli oʻrniga oʻn toʻrt yil davomida Lobonga xizmat qildi. Oʻsha yillar davomida Lobon Yoqub tufayli koʻp davlat orttirdi, lekin orttirgan davlatidan qizlariga hech narsa bermay, hammasini sarf qilib yuborgan edi.

31:17-18 Paddon–Oram — 25:20 izohiga qarang.

31:19 xonaki xudolar — ibroniycha matnda terafim (shu bobning 34, 35–oyatlarida ham bor). Odamlar xonaki xudolarni fol ochish uchun ishlatgan boʻlsa kerak. Odamlar, xonaki xudolar xonadonni kulfatdan asraydi, deb ishongan boʻlsa kerak. Ehtimol, Rohila, xudolar bizni safarda asraydi, deb ishongani uchun yoki oʻsha butlar shunchaki qimmatbaho buyum boʻlgani uchun ularni oʻgʻirlab olgandir. Shu bobning 30, 32–oyatlarida xonaki xudolarga nisbatan ibroniycha soʻz elohim (maʼnosi xudolar) ishlatilgan.

31:20 Lobon — ibroniycha matnda Oramlik Lobon (shu bobning 24–oyatida ham bor). Oramlik — Paddon–Oramda istiqomat qilgan odam (25:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

31:21 Gilad qirlari — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

31:33 ikkala choʻri — Bilxax (29:29, 30:4 ga qarang) va Zilpo (29:23-24, 30:9 ga qarang) nazarda tutilgan.

31:42 Isʼhoq sajda qiladigan Xudo — yoki Isʼhoqning haybatli Xudosi yoxud Isʼhoqni asragan Xudo (shu bobning 53–oyatida ham bor).

31:47 …Yogar–Saduto…Galed… — birinchi nom oramiycha, ikkinchi nom ibroniycha boʻlib, ikkovi ham guvohlik uyumi demakdir.

31:49 Mispax — ibroniychadagi maʼnosi qorovul minorasi.

32:2 Moxanayim — ibroniychadagi maʼnosi ikki qarorgoh, Yoqubning va Xudoning qarorgohlari bu joyda ekanligi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (ammo shu bobning 7-10–oyatlariga ham qarang).

32:3 …Seir, yaʼni Edom yurti… — Oʻlik dengizning janubida joylashgan. Edom yurtining yana bir nomi Seir edi.

32:22 ikkala choʻrisi — Bilxax (29:29, 30:4 ga qarang) va Zilpo (29:23-24, 30:9 ga qarang) nazarda tutilgan.

32:22 Yavoq daryosi — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan bu daryo Oʻlik dengizdan qariyb 50 kilometr shimolda Iordan daryosiga quyiladi.

32:25 boʻksa — gavdaning bel bilan son oʻrtasidagi qismi.

32:28 Isroil — ibroniychadagi maʼnosi Xudo olishadi. Bu ism ibroniychadagi olishding soʻziga ohangdosh.

32:30 “Xudo bilan yuzma–yuz boʻlibman–u, hayotim saqlanib qolibdi–ya” — insonlar, Xudoni koʻrgan odam oʻladi, deb ishonishardi (Chiqish 33:20 va Hakamlar 6:22, 13:22 ga qarang).

32:30 Paniyol — ibroniychadagi maʼnosi Xudoning yuzi. Paniyol Giladda, Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan edi.

32:31 Paniyol — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Panuval.

32:32 bugungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

33:1 ikkala choʻri — Bilxax (29:29, 30:4 ga qarang) va Zilpo (29:23-24, 30:9 ga qarang) nazarda tutilgan.

33:14 Seir yurti — 32:3 izohiga qarang.

33:17 Suxot — ibroniychadagi maʼnosi qoʻralar.

33:18 Paddon–Oram — 25:20 izohiga qarang.

33:18 Shakam shahri — 12:6 ning birinchi izohiga qarang.

33:19 yuz boʻlak kumush — ibroniycha matnda yuz kisito. Bu pul birligining qiymati va ogʻirligi haqidagi maʼlumot saqlanib qolmagan. Qadimgi paytlarda maʼlum vazndagi kumush boʻlaklari odatda pul birligi sifatida ishlatilgan.

33:20 “Xudo Isroilning Xudosidir” — ibroniycha matnda “El–Elohey–Isroil”, maʼnosi Xudo Isroilning Xudosidir. Yoqub (yaʼni Isroil) oʻzining Xudoga tegishli ekanligini eʼlon qilmoqda (28:20-21 ga qarang).

34:10 …bemalol savdo–sotiq qilaverasizlar… — yoki …xohlagan joyingizga boraverasizlar… (shu bobning 21–oyatida ham bor).

34:14 Singlimizni…biz isnodga qolamiz — 17:9-14 ga qarang.

34:17 singlimiz — ibroniycha matnda qizimiz, Dinaga ishora.

34:20 …shahar darvozasiga… — 19:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

34:25 …Dinaning akalari Shimoʻn bilan Levi… — Shimoʻn bilan Levi Leaxdan tugʻilgan boʻlib, Dinaning tugʻishgan akalari edi (29:33-34, 30:21 ga qarang).

35:1 …Baytilga koʻchib bor…Men u yerda senga zohir boʻlgan edim — 28:10-19 oyatlarga va 28:19 izohiga qarang.

35:4 …xudolarini, ziraklarini… — Shakamdan oʻlja qilib olingan narsalar boʻlishi mumkin. Bu oyatda aytib oʻtilgan “xudolar” — kichkina haykalchalar shaklida boʻlib, fol ochish yoki balo–qazolardan asrash uchun ishlatilgan boʻlishi mumkin (yana 31:19 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Ziraklar ham irim qilib, yomonlikdan asrash uchun taqilgan boʻlishi mumkin.

35:4 Shakam yaqinidagi eman daraxti — yoki Shakam yaqinidagi terebint daraxti. 12:6 ga va oʻsha oyatning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

35:7 Baytilning Xudosi — ibroniycha matnda El–Baytil, maʼnosi Baytilning Xudosi. Yana 33:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

35:8 …Rivqoning enagasi Dobira vafot etdi — Yoqub Paddon–Oramga ketgan paytdan (27:42-46 ga qarang) to shu paytgacha onasi Rivqo haqida hech qanday maʼlumot berilmagan. Shunday ekan, Yoqub Paddon–Oramda yashab yurgan paytlarda Rivqo olamdan oʻtgan, deb taxmin qilishimiz mumkin.

35:8 Yigʻi daraxti — ibroniycha matnda Oloʻn–Bakut, maʼnosi yigʻi eman daraxti.

35:9 Paddon–Oram — 25:20 izohiga qarang.

35:10 Yoqub — 25:26 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

35:10 Isroil — 32:22-30 oyatlarga va 32:28 izohiga qarang.

35:15 Baytil — 28:19 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

35:18 …Benoʻn…Benyamin… — ibroniychada Benoʻn ismining maʼnosi — qaygʻumning oʻgʻli, Benyamin ismining maʼnosi esa — oʻng qoʻlimning oʻgʻli. Oʻng qoʻl — muruvvat va baraka tomoni, deb hisoblangan. Rohila Yoqubning suyukli xotini boʻlib, erining “oʻng qoʻli” edi.

35:19 Baytlahm — Quddusdan qariyb 8 kilometr janubda joylashgan shahar.

35:20 shu kungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

35:21 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (shu bobning 22–oyatida ham bor). 32:27-28 ga qarang.

35:22 choʻri — 22:24 izohiga qarang.

35:22 …Ruben otasining choʻrisi Bilxaxning yoniga kirdi — Ruben Leaxning toʻngʻich oʻgʻli, Bilxax esa Rohilaning choʻrisi edi (29:28-32 ga qarang). Marhum Rohila Yoqubning suyukli xotini boʻlgani bois, Bilxax uning oʻrnini egallamasin deb, Ruben bu ishga qoʻl urgan boʻlishi mumkin. Ruben bu qilmishi bilan Yoqubning oila boshligʻi sifatidagi oʻrnini egallamoqchi boʻlgani ham, ehtimoldan holi emas.

36:8 Seir togʻlari — 32:3 izohiga qarang.

36:12 choʻri — 22:24 izohiga qarang.

36:22 Xoʻmam — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xaman. Uning Xoʻmam degan shakli 1 Solnomalar 1:39 dan olingan.

36:23 Eliyon — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Elvon. Uning Eliyon degan shakli 1 Solnomalar 1:40 dan olingan.

36:24 issiq buloqlar — yoki buloq yoxud suv.

36:37 Furot daryosi — ibroniycha matnda daryo, Furot daryosi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

36:39 Hadad — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Hadar. Uning Hadad degan shakli 1 Solnomalar 1:50 dan olingan.

37:2 Bilxax va Zilponing oʻgʻillari — 30:1-13 ga qarang.

37:3 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (shu bobning 13–oyatida ham bor). 32:27-28 ga qarang.

37:3 beqasam chopon — yoki chiroyli chopon (shu bobning 23, 32–oyatlarida ham bor).

37:12 Shakam — 12:6 ning birinchi izohiga qarang.

37:17 Doʻtan — Shakamdan qariyb 25 kilometr shimolda joylashgan.

37:25 mirra — maʼlum bir daraxtlarning qotgan yelimidan tayyorlangan xushboʻy modda.

37:28 Ismoiliy — ibroniycha matnda Midiyon naslidan kelib chiqqan (shu bobning 36–oyatida ham bor). Ismoil va Midiyon xalqlari Ibrohimning ikkita oʻgʻlidan kelib chiqqanlar (25:1-2, 12 ga qarang). Bu xalqlar yaqin qarindosh boʻlganlari uchun, ularning ikkalovini ham baʼzan Midiyon xalqi, baʼzan esa Ismoil xalqi deb atashardi.

37:28 yigirma boʻlak kumush — taxminan 230 grammga toʻgʻri keladi. Qadimgi paytlarda maʼlum vazndagi kumush boʻlaklari odatda pul birligi sifatida ishlatilgan.

37:34 …qaygʻudan kiyimlarini yirtib, qanorga oʻrandi — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Kiyimlarni yirtish va qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

37:35 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimgi paytlarda odamlar Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

38:1 Adullam shahri — Kanʼondagi shahar, Xevrondan qariyb 16 kilometr shimoli–sharqda joylashgan. Yoqub va uning oilasi bu paytda Xevronda istiqomat qilardi (35:27, 37:1 ga qarang).

38:8 Sen akangning xotiniga uylanib…toki akangga zurriyot qolsin — oʻsha davrdagi urf–odatga koʻra, odam farzand koʻrmasdan vafot etgan boʻlsa, marhumning aka–ukalaridan yoki eng yaqin urugʻlaridan biri uning naslini davom ettirish maqsadida beva qolgan xotinni olishi kerak edi. Ulardan tugʻilgan bolalar oʻlgan odamniki hisoblangan. Shu tariqa marhumning nomi davom etavergan. Bu odat keyinchalik qonun sifatida Tavrotga kiritilgan (Qonunlar 25:5-10 ga qarang).

38:9 …akamga zurriyot qolmasin… — oʻsha davrdagi odatga koʻra, agar Oʻnanning marhum akasi farzandsiz qolsa, Gʻurning merosi Oʻnan va uning ukasiga oʻtar edi. Bordi–yu, Tamara Oʻnandan farzand koʻrganda, oʻsha farzand Gʻurning merosxoʻri boʻlardi. Bu odat keyinchalik qonun sifatida Tavrotga kiritilgan (Sahroda 27:8-11 ga qarang).

38:14 …shahri darvozasi yonida… — 19:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

38:18 …muhringizni…tayogʻingizni… — bu narsalar tufayli Tamara u bilan yotgan kishi Yahudo ekanini aniq isbotlay olardi.

38:21 fohisha — bu oyatdagi va mazkur bobning 22–oyatidagi ibroniycha soʻzning maʼnosi sajdagohdagi fohisha. Aslida Tamara sajdagoh fohishasi emasdi. Kanʼonda sajdagoh fohishalari oddiy fohishalarga qaraganda jamiyatda yuqoriroq oʻrin tutar edilar. Shu bois Yahudoning doʻsti Xirax Tamarani kamsitib yubormaslik uchun unga nisbatan sajdagohdagi fohisha iborasini ishlatgan. Kanʼondagi odatga koʻra, odamlar sajdagohlardagi fohishalar bilan jinsiy aloqa qilganlarida, shu yoʻl bilan Kanʼondagi xalqlar xudolariga topinib, farovonlik ato qilishni soʻrardilar.

38:29 Paraz — ibroniychadagi maʼnosi yorib chiqmoq.

38:30 Zerax — bu ism ibroniychadagi shafaqday qizil soʻziga ohangdosh, chaqaloqning qoʻlidagi qizil ip nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

40:1 soqiy — shohga oʻz qoʻli bilan sharob quyadigan, saroyda yuqori martabaga ega boʻlgan, ishonchga loyiq aʼyon. Shuningdek, u shoh uchun sharob tanlashi va uni tatib koʻrib, zaharli emasligiga ishonch hosil qilishi kerak edi.

41:9 soqiy — 40:1 izohiga qarang.

41:45 On shahri — Geliopol nomi bilan ham maʼlum boʻlib, hozirgi Qohiradan qariyb 11 kilometr shimoli–sharqda, Nil daryosi boʻyida joylashgan.

41:51 Manashe — bu ism ibroniychadagi esimdan chiqarmoq soʻziga ohangdosh.

41:52 Efrayim — bu ism ibroniychadagi barakali soʻziga ohangdosh.

42:5 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (32:27-28 ga qarang).

42:25 kumushlar — Yusufning akalari don sotib olish uchun olib kelgan pul nazarda tutilgan. Qadimgi paytlarda maʼlum vazndagi kumush boʻlaklari odatda pul birligi sifatida ishlatilgan.

42:34 Sizlar don sotib olgani tez–tez kelib turaverasizlar — yoki Yurtning xohlagan joyiga bemalol boraverasizlar.

42:38 …oʻzi yolgʻiz qoldi — Yoqub, oʻgʻli Yusufni oʻlgan, deb hisoblagani uchun, suyukli xotini Rohiladan tugʻilgan ikki oʻgʻildan Benyamin yolgʻiz qoldi, deb aytgan.

42:38 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 37:35 izohiga qarang.

43:6 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (shu bobning 11–oyatida ham bor). 32:27-28 ga qarang.

43:11 Mirra — 37:25 izohiga qarang.

44:5 Xoʻjayinimning kumush qadahini oʻgʻirlaganingiz nimasi? — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda bu jumla yoʻq.

44:5 …fol ochish uchun foydalanardi… — qadimgi paytlarda fol ochish uchun turli xil suyuqliklardan foydalanilardi. Yusufning oʻzi bunday udumlarga ergashmagan boʻlsa–da, uning xizmatkori qadahni qimmatbaho deb bilar edi, chunki bunday qadahlar xudolardan maslahat soʻrash uchun ishlatilardi.

44:29 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl (shu bobning 31–oyatida ham bor). 37:35 izohiga qarang.

45:10 Goʻshen yerlari — Nil deltasining sharqidagi hosildor yerlar.

45:21 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (shu bobning 28–oyatida ham bor). 32:27-28 ga qarang.

45:22 uch yuz boʻlak kumush — taxminan 3,5 kiloga toʻgʻri keladi. Qadimgi paytlarda maʼlum vazndagi kumush boʻlaklari odatda pul birligi sifatida ishlatilgan.

45:24 …janjallashib yurmanglar… — yoki …xafa boʻlmanglar… yoxud …qoʻrqmanglar… (shu bobning 5–oyatiga qarang).

46:1 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (shu bobning 2, 30–oyatlarida ham bor). 32:27-28 ga qarang.

46:1 Bersheba — shu yerda Xudo Yoqubning otasi Isʼhoqqa zohir boʻlgan, Isʼhoq Xudoga atab bir qurbongoh qurgan edi (26:23-25 ga qarang).

46:12 …Gʻur va Oʻnan Kanʼon yurtida vafot etgan edilar — 38:6-10 ga qarang.

46:13 Yoshuv — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻv. Uning Yoshuv degan shakli 1 Solnomalar 7:1 dan olingan (yana Sahroda 26:24 ga qarang).

46:15 Paddon–Oram — 25:20 izohiga qarang.

46:16 Zafoʻn — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Zifiyon. Uning Zafoʻn degan shakli Sahroda 26:15 dan olingan.

46:16 Aroʻd — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Aroʻdi. Uning Aroʻd degan shakli Sahroda 26:17 dan olingan.

46:20 On shahri — 41:45 izohiga qarang.

46:26 oltmish olti kishi — shu bobning 8-25–oyatlaridagi roʻyxatda jami yetmishta odam keltirilgan, aslida esa Misrga oltmish oltita odam kelgan edi. Roʻyxatda aytib oʻtilgan Gʻoʻr va Oʻnan kelganlarning qatorida sanalmagan, chunki ular Kanʼon yurtida vafot etganlar (shu bobning 12–oyatiga qarang). Yusuf, Manashe va Efrayim ham kelganlarning qatorida sanalmaganlar, ular allaqachon Misrda edilar. Dina roʻyxatdagilarga qoʻshib sanalmagan, lekin kelganlar qatorida sanalgan (shu bobning 15–oyatiga qarang). Shunday qilib, Misrga oltmish olti kishi kelgan edi.

46:27 yetmish kishi — yetmish soniga shu bobning 8-25–oyatlarida aytib oʻtilgan roʻyxatdagi yetmishta odam kiradi. Kanʼon yurtida vafot etgan Gʻur va Oʻnan Misrga kelganlarning orasida hisoblanmagan (shu bobning 12–oyatiga qarang), ularning oʻrniga Yoqubning oʻzi va Dina qoʻshib hisoblangan (shu bobning 15–oyatiga qarang). Shunday qilib, hammasi yetmish kishi edi.

46:28 Goʻshen yerlari — 45:10 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

47:1-2 Goʻshen yerlari — 45:10 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

47:7 …firʼavnni duo qildi — yoki …firʼavnga hurmat bajo ayladi.

47:11 Ramzes shahri yaqinidagi yerlar — Goʻshen yerlarining boshqacha tasvirlanishi. 45:10 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

47:14 kumush — qadimgi paytlarda maʼlum vazndagi kumush boʻlaklari odatda pul birligi sifatida ishlatilgan.

47:21 …butun xalq firʼavnga qul boʻlib qoldi — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …hamma xalq shaharlarga koʻchirildi.

47:26 bugungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

47:27 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (shu bobning 29, 31–oyatlarida ham bor). 32:27-28 ga qarang.

47:29 …qoʻlingni sonim ostiga qoʻyib… — 24:2 izohiga qarang.

47:29 …“Sizning vasiyatingizni bajaraman”, deb qasam ich — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …menga mehribonlik va sodiqlik bilan muomala qilgin, bu oʻrinda shu ibora Yusuf otasi Yoqubning vasiyatini bajarishiga ishora qiladi.

47:30 ota–bobolarimning xilxonasi — Yoqubning bobosi Ibrohim va otasi Isʼhoq dafn qilingan Maxpaladagi gʻor nazarda tutilgan (25:9-10, 49:30-31 ga qarang).

48:3 Luz shahri — Baytil shahrining oldingi nomi (28:19 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Oʻsha shaharda Xudo Yoqubga ikki marta zohir boʻlgan edi (28:10-22, 35:1-15 ga qarang). Bu oyatda Yoqub Xudo unga ikkinchi marta zohir boʻlgani haqida gapiryapti.

48:7 Paddon — Paddon–Oramning qisqa shakli. 25:20 izohiga qarang.

48:7 Baytlahm — 35:19 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

48:8-10 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (shu bobning 11, 13, 14, 21–oyatlarida ham bor). 32:27-28 ga qarang.

48:12 …tizzasidan… — Yoqub Efrayim va Manasheni duo qilganda ular Yoqubning yonida yoki tizzalarining orasida turgan boʻlishlari mumkin. Ular ulgʻaygan, Yoqub esa nihoyatda qarib qolgani uchun ularni tizzalarida ushlab oʻtira olmagan boʻlishi mumkin.

48:14 oʻng qoʻli — oʻng qoʻl kuchliroq hisoblangani uchun, odamlar oʻng qoʻlni qoʻyib duo qilishganda, koʻproq baraka keladi, deb ishonishardi.

48:15 …Yusufni duo qildi… — Yoqub Efrayim va Manasheni duo qilish orqali Yusufni duo qilgandi.

48:22 Shakam — 12:6 ning birinchi izohiga qarang. Bu oʻrindagi ibroniycha soʻzni ulush yoki tepaliklar deb tarjima qilsa ham boʻladi.

48:22 …men qilichu kamonim bilan Amor xalqlaridan tortib olganman — 34:25-29 da bayon etilgan voqea nazarda tutilgan boʻlishi mumkin, lekin oʻsha paytda Yoqub ikkala oʻgʻlining qilmishini qattiq tanqid qilgan edi (34:30 ga qarang). Kitobda yozilmagan boshqa bir hodisa nazarda tutilgan boʻlishi ham mumkin.

49:4 …Toʻshagimga chiqib, uni bulgʻading — 35:22 ga qarang.

49:5 …Qilichlari jabr–jafo qurolidir — 34:25-26 ga qarang. Bu yerda qilich deb tarjima qilingan ibroniycha soʻzning maʼnosi bahsli.

49:8 Yahudo — bu ism ibroniychadagi madh etar soʻziga ohangdosh.

49:10 saltanat hassasi — bu maxsus hassa boʻlib, shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

49:10 …Xalqlar unga oʻlpon keltirarlar… — yoki …Saltanat hassasining egasi kelgunga qadar… yoxud …Hukmdor kelgunga qadar…. Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Shiloʻ kelgunga qadar…. Shiloʻ Isroilning shimolidagi bir joy edi. Yoshua davridan tortib Shomuil davriga qadar Muqaddas chodir va Ahd sandigʻi Shiloʻda edi (Ysha 18:1, Hakamlar 18:31, 1 Shohlar 1:24, 4:3 ga qarang). Shiloʻ soʻzining bu oyatdagi maʼnosi bahsli.

49:11 Sharobda yuvadi…koʻylaklarini — bu ibora koʻchma maʼnoda boʻlib, Yahudo barakali va boy–badavlat boʻlishini, uzum tokidan moʻl hosil olishini bildiradi.

49:12 Sharobdan ham qora koʻzlari, Sutdan ham oppoq tishlari — bu ibora koʻchma maʼnoda boʻlib, Yahudoning sharobi va suti moʻl boʻlishini bildiradi. Sharob va sutning moʻlligi barakaning belgisi edi.

49:13 Sidon — Oʻrta yer dengizi boʻyidagi qadimgi Finikiyaga qarashli shahar boʻlib, hozirgi Livan mamlakatining janubiy qismida joylashgan.

49:14 …qoʻrada… — yoki …xurjunlar orasida….

49:16 Dan — ibroniychadagi maʼnosi hukm qildi. Bu ism ibroniychadagi hukm qiladi soʻziga ohangdosh.

49:18 Sendan najot kutarman, ey Egam! — bu soʻzlar duo tarkibiga kirmaydi. Bular Yoqubning Egamizga qilgan iltijosi yoki muallifning gapi boʻlishi mumkin.

49:19 Gad — bu ism ibroniychadagi bosqinchilar va talab ketadi soʻzlariga ohangdosh.

49:21 …Ajoyib ohuchalar dunyoga keltirar — yoki …U yoqimli soʻzlarni aytar.

49:22 Yusuf oʻxshar serhosil tokka…novdalari devordan oshib oʻtar — yoki Yusuf oʻxshar qulonga — Buloq boʻyidagi qulonga. Qirlardagi qulondaydir u.

49:26 Abadiy togʻlar barakasidan… — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Ajdodlarning barakasidan….

49:31 U yerga bobom Ibrohim bilan buvim Sora dafn qilingan — 23:17-20, 25:9-10 ga qarang.

50:2 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (32:27-28 ga qarang).

50:8 Goʻshen yerlari — 45:10 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

50:11 Ovil–Misrayim — ibroniychadagi maʼnosi Misrliklarning qaygʻusi.

50:13 …Maxpaladagi dalada joylashgan gʻorga dafn qildilar — 47:30 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

+ 1:1 Yuhn 1:1

+ 1:27 Mat 19:4, Mark 10:6

+ 2:7 1Kor 15:45

+ 2:9 Ibt 3:22, Vah 2:7, Vah 22:2

+ 2:11 1Sh 15:7

+ 2:14 Dnr 10:4, Ibt 10:11-12

+ 2:21 Ibt 15:12, 1Sh 26:12

+ 2:24 Mat 19:5, Mark 10:7, 1Kor 6:16, Efs 5:31

+ 3:1 Mat 10:16

+ 3:3 Ibt 2:17

+ 3:6 Rim 5:12, 1Kor 15:21-22

+ 3:15 Rim 16:20

+ 3:16 Efs 5:21, Kol 3:18

+ 3:19 Voiz 3:10, Voiz 3:20

+ 3:22 Ibt 2:9, Vah 2:7, Vah 22:2

+ 4:7 Ibt 3:16

+ 4:15 Lev 26:21, Zab 78:12

+ 5:2 Ibt 1:27

+ 5:3 1Kor 15:49

+ 5:24 4Sh 2:11, Ibr 11:5

+ 5:29 Ibt 3:17

+ 6:2 Ayub 1:6, Ayub 2:1, Zab 88:7

+ 6:3 Zab 77:39, Zab 89:10

+ 6:4 Sah 13:34

+ 6:5 Hik 6:18, Mat 12:34

+ 6:6 1Sh 15:10-11

+ 6:9 Ayub 1:1

+ 8:4 4Sh 19:37, Yerm 51:27

+ 8:17 Ibt 1:22

+ 8:20 Ayub 1:5

+ 8:21 Chq 29:18, Lev 1:9, Ibt 6:5

+ 9:1 Ibt 1:22

+ 9:3 Ibt 1:29

+ 9:4 Lev 3:17, Lev 7:26, Lev 17:10-11, Lev 17:14, Qnlr 12:23-24, Hav 15:20, Hav 15:29

+ 9:6 Sah 35:33, Ibt 1:26-27

+ 9:21 Hik 20:1

+ 9:22 Hik 30:17

+ 10:4 Yun 1:3

+ 10:7 Ibt 2:11

+ 10:11 Ibt 2:14

+ 10:21 Sah 24:24

+ 10:29 Ibt 2:11

+ 11:2 Ibt 10:10, Dnr 3:1

+ 11:8 Qnlr 32:8

+ 12:1 Hav 7:4

+ 12:3 Ibt 18:18, Ibt 22:18, Ibt 26:4, Ibt 28:14, Gal 3:8

+ 12:10 Ibt 41:54

+ 12:13 Ibt 20:2, Ibt 20:12

+ 13:8 Zab 132:1

+ 13:10 Ibt 2:10, Ibt 19:24

+ 13:13 Ibt 18:20

+ 13:15 Ysha 21:43

+ 13:16 3Sh 3:8

+ 14:3 Ysha 10:5

+ 14:5 Qnlr 2:10-12

+ 14:7 Sah 13:27, 2Sol 20:3

+ 14:8 Qnlr 29:23

+ 14:14 Hak 18:29

+ 14:17 2Sh 18:18

+ 14:18 Zab 75:3

+ 14:20 Ibt 28:22, Lev 27:30, Ibr 7:1-2

+ 15:1 2Sh 22:3, Zab 3:4

+ 15:5 Ibt 22:17, Qnlr 1:10, Qnlr 10:22, Rim 4:18

+ 15:6 Rim 4:3, Gal 3:6, Yoqb 2:23

+ 15:8 Hak 6:17, Luqo 1:18

+ 15:10 Lev 1:17, Yerm 34:18-19

+ 15:12 Ibt 2:21, 1Sh 26:12, Ayub 33:15

+ 15:13 Chq 1:11, Chq 12:40, Hav 7:6

+ 15:14 Chq 11:3, Hav 7:7

+ 15:16 Qnlr 9:4, 3Sh 21:26

+ 15:18 Chq 23:31, Sah 34:1-12, Ysha 21:43, 3Sh 4:21, 2Sol 9:26

+ 16:5 Ibt 18:25, Ibt 31:53, 1Sh 24:13, 1Sh 24:16, Hak 11:27

+ 16:7 Chq 15:22

+ 17:5 Rim 4:17

+ 17:12 Lev 12:3

+ 18:5 Hak 6:18-19

+ 18:10 Rim 9:19

+ 18:12 1Btr 3:6

+ 18:14 Ayub 42:2, Yerm 32:17, Mat 19:26, Luqo 1:37, 4Sh 4:16

+ 18:17 Amos 3:7

+ 18:18 Ibt 12:3

+ 18:20 Ibt 13:13

+ 18:25 Ibt 16:5, Ayub 34:10, Zab 91:16

+ 18:26 Isha 65:8

+ 19:2 Ayub 31:32

+ 19:5 Hak 19:22-24

+ 19:11 4Sh 6:18

+ 19:24 Ayub 18:15, Zab 10:6, Hiz 20:16, Hiz 38:22, Luqo 17:29

+ 20:2 Ibt 12:10-20

+ 20:7 1Sol 16:22, Zab 104:15, Ayub 42:8, Yoqb 5:16

+ 20:17 Yoqb 5:16

+ 21:3 Ibt 17:19

+ 21:4 Ibt 17:12-13

+ 21:9 Gal 4:29

+ 21:10 Yuhn 8:35, Gal 4:30

+ 21:12 Rim 9:7

+ 21:21 Sah 10:12, 3Sh 11:18

+ 21:31 Ibt 26:33

+ 22:1 Zab 10:5, Hav 9:10

+ 22:2 2Sol 3:1

+ 22:17 Ibt 15:5, 3Sh 4:20, Yerm 33:22, Ibr 6:13-14

+ 22:18 Ibt 12:3, Ibt 26:4, Hav 3:25

+ 22:23 Ibt 24:24

+ 23:2 Ysha 14:15, Hak 1:10

+ 25:4 1Sol 1:32-33

+ 25:10 Ibt 23:16-20

+ 25:15 1Sol 1:29-31

+ 25:18 1Sh 15:7

+ 25:23 Sah 24:18, 2Sh 8:14, 1Sol 8:13, Rim 9:12

+ 25:31 Qnlr 21:17

+ 25:34 Ibr 12:16

+ 26:1 Ibt 12:10, Ibt 20:2

+ 26:3 Ibt 22:16-18, Ysha 21:43

+ 26:4 Chq 32:13, Ibt 12:3, Ibt 22:18, Hav 3:25

+ 26:7 Ibt 12:13, Ibt 20:1-2

+ 26:15 Ibt 21:30

+ 26:29 Hik 16:7

+ 26:34 Ibt 36:2-3

+ 27:3 Ibt 25:27-28

+ 27:28 Qnlr 33:13

+ 27:36 Ibt 25:33

+ 27:40 2Sh 8:14, 4Sh 8:20-22

+ 27:46 Ibt 26:35

+ 28:2 Ibt 22:23, Ibt 24:29-30

+ 28:4 Ysha 21:43

+ 28:9 Ibt 25:13, Ibt 36:3

+ 28:13 Ysha 21:43

+ 28:14 Ibt 12:3, Ibt 13:16, Ibt 22:18, Ibt 26:4

+ 28:18 Ibt 35:14, Ysha 4:1-10, 1Sh 7:12

+ 28:19 Ibt 35:6, Ibt 35:15, Ibt 48:3

+ 28:20 Sah 21:2, Hak 11:30, 1Sh 1:11, 2Sh 15:8

+ 28:22 Ibt 14:20, Lev 27:30

+ 29:27 Hak 14:12

+ 29:30 Lev 18:18

+ 29:31 1Sh 1:19-20

+ 30:15 Lev 18:18

+ 31:13 Ibt 28:20-22

+ 31:30 Hak 18:24

+ 31:45 Ibt 28:18, Ibt 35:14, Ysha 24:26-27

+ 31:53 Ibt 16:5

+ 32:9 Ibt 31:3

+ 32:12 Ibt 28:14-15

+ 32:28 Ibt 35:10

+ 32:29 Hak 13:18

+ 32:30 Chq 24:10, Chq 33:20, Yuhn 1:18

+ 33:18 Ibt 12:6

+ 33:19 Ysha 24:32, Ayub 42:11

+ 34:7 Hak 20:6, 2Sh 13:12

+ 34:8 Qnlr 22:28

+ 34:12 1Sh 18:25

+ 34:14 Ysha 5:9

+ 35:1 Ibt 28:10-22

+ 35:4 Ysha 24:26, Hak 9:6

+ 35:7 Ibt 28:19

+ 35:8 Ibt 24:59

+ 35:10 Ibt 32:28

+ 35:11 Ibt 17:6

+ 35:14 Ibt 28:18, Ibt 31:45

+ 35:15 Ibt 28:19

+ 35:17 1Sh 4:20

+ 35:19 Rut 1:2, Mixo 5:2

+ 35:22 Ibt 49:4, Lev 20:11

+ 35:27 Ysha 14:15, Hak 1:10, Ibt 13:18, Ibt 23:2

+ 35:29 Ibt 25:8

• 36:1 1Sol 1:35-37

+ 36:1 Ibt 25:30

+ 36:3 Ibt 26:34, Ibt 28:9

+ 36:12 Chq 17:8

• 36:20 1Sol 1:38-42

+ 36:20 Ibt 14:6, Qnlr 2:12

• 36:31 1Sol 1:43-51

+ 36:33 Isha 34:6, Isha 63:1

+ 36:34 Ibt 36:15, Ayub 2:11, Hiz 25:13

+ 36:40 1Sol 1:51-54

+ 37:13 Ibt 33:18

+ 37:14 1Sh 17:18

+ 37:17 4Sh 6:13

+ 37:24 Yerm 38:6, Zkr 9:11

+ 37:27 Ibt 25:12-16

+ 37:34 Ayub 1:20

+ 38:8 Qnlr 25:5-6

+ 38:24 Lev 21:9

+ 38:26 Lev 18:15

+ 39:1 Ibt 37:36

+ 39:9 Chq 20:14

+ 39:15 Chq 20:16

+ 39:21 Dnr 1:10

+ 40:5 Nax 1:11

+ 40:8 Dnr 2:28

+ 40:20 Mark 6:21

+ 40:22 Est 7:10

+ 41:8 Dnr 2:1-2

+ 41:12 Dnr 1:17

+ 41:16 Dnr 2:30

+ 41:30 4Sh 8:1

+ 41:38 Dnr 4:5, Dnr 5:11

+ 41:40 Est 10:3

+ 41:42 Est 3:10, Est 8:2

+ 41:45 Ibt 46:20, Isha 19:18, Hiz 30:17

+ 41:54 Ibt 12:10

+ 42:6 Hik 11:26

+ 42:9 Ibt 37:5-11

+ 42:22 Ibt 37:21-22

+ 43:32 Ibt 46:34

+ 44:20 Ibt 37:3

+ 46:1 Ibt 26:33

+ 46:4 Ibt 50:13

• 46:8 1Sol 2:1-5

+ 46:8 Chq 6:14-16

+ 46:9 Chq 6:14, Sah 26:5-6, 1Sol 5:3

+ 46:10 Sah 26:13

+ 46:11 Sah 3:17, Sah 26:57

+ 46:12 Ibt 38, Sah 26:19

+ 46:13 Sah 26:23-24, 1Sol 7:1

+ 46:14 Sah 26:26

+ 46:16 Sah 26:15

+ 46:17 Sah 26:44-46, 1Sol 7:30-40

+ 46:20 Ibt 41:45, Isha 19:18, Hiz 30:17, Sah 26:28-37

+ 46:21 Sah 26:38-41, 1Sol 7:6-12, 1Sol 8:1-5

+ 46:23 Sah 26:42

+ 46:24 Sah 26:48-49, 1Sol 7:13

+ 46:27 Chq 1:5

+ 46:34 Ibt 43:32, Chq 8:26

+ 47:9 Ayub 14:1, Zab 89:10

+ 47:11 Chq 1:11, Chq 12:37

+ 47:30 Ibt 50:13

+ 47:31 3Sh 1:47

+ 48:4 Ibt 28:12-15, Ibt 35:9-12

+ 48:5 Ysha 14:4

+ 48:7 Ibt 35:19, Rut 1:2

+ 48:19 Sah 1:33, Sah 1:35, Qnlr 33:17, Ysha 17:14

• 49:1 Qnlr 33:1-24

+ 49:4 Ibt 35:22, Lev 18:7, Hiz 22:10

+ 49:5 Ibt 34:25-29

+ 49:7 Sah 35:2, Ysha 19:9

+ 49:8 1Sol 28:4

+ 49:9 Vah 5:5, Sah 23:24, Sah 24:9

+ 49:10 Sah 24:17

+ 49:13 Ysha 19:10-16

+ 49:16 Ibt 30:6

+ 49:17 Hak 18:27

+ 49:18 Zab 118:166

+ 49:24 Zab 22:1

+ 49:26 Qnlr 33:15, Xbq 3:6, Qnlr 33:13-17

+ 49:27 Hak 20:21, Hak 20:25

+ 49:31 Ibt 23:16-19, Ibt 35:29

+ 50:13 Ibt 23:16

+ 50:23 Sah 32:39

+ 50:24 Chq 3:16-17

+ 50:25 Chq 13:19

Chiqish

Chiqish

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

Kirish

CHIQISH

(TAVROTNING IKKINCHI KITOBI)

Kirish

Chiqish kitobi Tavrotning ikkinchi kitobidir. Mazkur kitobda Xudo Oʻz xalqi Isroilni Misrdagi qullikdan ozod qilgani va u yerdan olib chiqqani toʻgʻrisida hikoya qilinadi. Shu bois, kitob “Chiqish” deb nomlangan. Ibtido kitobining oxirida bayon qilingan voqealardan mazkur kitobda bayon qilingan voqealargacha oradan 400 yil oʻtadi. Isroil xalqi taxminan miloddan avvalgi 1440 yilda Misrdan chiqadi (3 Shohlar 6:1 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang).

Chiqish kitobida Xudoning nomi (3:13-15 ga qarang) va Uning ilohiy tabiati namoyon qilingan boʻlib: “Egamiz tanho, haqiqiy Xudodir, barcha yaratilganlarning Hukmdoridir”, deb taʼlim beriladi. Xudo biror ishni amalga oshirishga qaror qilganda, hech kim Uni toʻxtata olmaydi.

Chiqish kitobini uch qismga boʻlish mumkin. Birinchi qismdagi aksariyat voqealar (1-13–boblar) Misr yurtida roʻy beradi. Isroil xalqi bu yerda firʼavnga qul boʻlib xizmat qilardi. Xudo Oʻz xalqining ohu nolalarini eshitadi. Ularni qullikdan ozod qilish uchun Musoni tanlaydi.

Muso firʼavndan, Isroil xalqini qoʻyib yubor, deb talab qilganda, firʼavn rad javobini beradi. Shuning uchun Xudo Misrga oʻnta ofat yuborishi toʻgʻrisida Musoga aytadi. Bu ofatlar koʻpincha “oʻnta oʻlat” deb ham aytiladi. Oxiri, noiloj qolgan firʼavn Isroil xalqiga Misrdan chiqib ketishga ijozat beradi.

Kitobning ikkinchi qismida (14-18–boblar) Isroil xalqi Xudoning muqaddas togʻi — Sinayga ketayotganlarida boshlaridan kechirgan voqealar hikoya qilinadi. Misr firʼavni Isroil xalqini ozod qilish fikridan darrov qaytib, lashkariga ularni tutib kelish haqida farmon beradi. Lekin Xudo Isroil xalqini himoya qilib, Misr lashkarini qirib tashlaydi. Soʻngra Isroil xalqi sahro boʻylab yurganda, Xudo ularni oziq–ovqat va suv bilan taʼminlaydi.

Kitobning soʻnggi qismidagi voqealar (19-40–boblar) Sinay togʻida yuz beradi. Xudo bu togʻda Musoga zohir boʻlib, unga oʻnta amrni, shuningdek, kundalik turmush, axloq va sajda marosimlariga oid qonun–qoidalarni beradi. Xudo Isroil xalqi orasida istiqomat qila olishi uchun Musoga Muqaddas chodirni yasashni buyuradi. Chodir va uning jihozlariga oid batafsil koʻrsatmalarni beradi. Muqaddas chodir Xudoning Oʻz xalqi orasidagi maskani boʻlib, xalq u yerda Xudoga turli nazrlaru qurbonliklarni keltirishi kerak boʻladi.

Mazkur kitobning zamirida axloq va Xudoga sajda qilish kabi muhim mavzular yotadi. Chiqish kitobida Xudo Oʻz xalqiga toʻgʻri sajda qilish yoʻllarini oʻrgatadi. Biroq shu bilan cheklanibgina qolmay, ularga najot haqida xabar berib, Oʻz vaʼdalariga sodiqligini amalda koʻrsatadi.

1–BOB

Misrliklar Isroil xalqiga zulm oʻtkazadi

1¹⁻⁴Isroil* oʻgʻillarining ismlari quyidagichadir: Ruben, Shimoʻn, Levi, Yahudo, Issaxor, Zabulun, Benyamin, Dan, Naftali, Gad, Osher. Ular otasi Yoqb bilan birga oʻz oilalarini olib, Misrga ketgan edilar⁺. ⁵Oʻshanda Yoqubning avlodi hammasi boʻlib yetmish* kishidan iborat edi. Uning oʻgʻli Yusuf bu paytda Misrda yashardi⁺.

⁶Vaqti–soati yetib, Yusuf, uning aka–ukalari va oʻsha avlodning hammasi olamdan oʻtib ketdi. ⁷Isroil nasli esa barakali boʻlib, borgan sari koʻpayib boraverdi. Misr yurti ular bilan toʻlib–toshdi.

⁸Oʻsha paytda Misr taxtiga yangi firʼavn* oʻtirdi. U Yusuf toʻgʻrisida hech narsa bilmasdi⁺. ⁹U oʻz xalqiga shunday dedi:

— Qaranglar, Isroil xalqi bizga qaraganda koʻpayib, kuchayib ketdi. ¹⁰Qani, bir yoʻlini topib, ularni koʻpayib ketishdan toʻxtataylik. Boʻlmasa, urush boʻlib qolganda, ular dushmanlarimizga qoʻshilib, bizga qarshi urush qiladilar. Keyin yurtimizdan qochib ketadilar.

¹¹Shunday qilib, Misrliklar nazoratchilar tayinlab, Isroil xalqini ogʻir ishlarga majbur qildilar, tinka–madorini quritdilar. Isroil xalqi firʼavn uchun Pitom va Ramzes degan ombor shaharlarni* qurib berdi⁺.

¹²Lekin Misrliklar Isroil xalqiga qanchalik zulm oʻtkazsalar ham, Isroil xalqi yana ham koʻpayib yurt boʻylab yoyilib borardi. Misrliklar bu ahvoldan qoʻrquvga tushib qoldilar. ¹³⁻¹⁴Ular Isroil xalqini ayovsiz, zoʻrlik bilan qul qilib, har turli dala ishlariga, loydan gʻisht quyishga majburladilar. Misrliklar ularga shafqat qilmadilar.

¹⁵Shifro va Puvo degan ibroniy doyalar bor edi. Misr firʼavni ularga shunday farmon berdi:

¹⁶— Ibroniy ayollar koʻzi yoriyotgan paytda doyalik qilayotganingizda, yaxshilab eʼtibor bering: chaqaloq oʻgʻil boʻlsa, oʻldiringlar, qiz boʻlsa, yashayversin.

¹⁷Ikkala doya Xudodan qoʻrqardi. Shuning uchun Misr firʼavnining farmoniga itoat etmasdan, oʻgʻil bolalarni oʻldirmadilar. ¹⁸Misr firʼavni doyalarni chaqirib soʻradi:

— Nimaga bunaqa qilyapsizlar? Nimaga oʻgʻil bolalarni tirik qoldiryapsizlar?

¹⁹— Ibroniy ayollar Misrlik ayollarga oʻxshamaydilar, — deb javob berishdi doyalar. — Ular juda baquvvat, shuning uchun biz bormasimizdan oldin tugʻib qoʻyyaptilar.

²⁰Shuning uchun Xudo doyalarga marhamat qildi. Isroil xalqi koʻpayib, yana ham kuchayaverdi. ²¹Doyalar Xudodan qoʻrqqanlari uchun, Xudo ularni oilali qildi. ²²Shundan keyin firʼavn oʻz xalqiga: “Ibroniylarda tugʻilgan har bir oʻgʻil bola Nil daryosiga uloqtirilsin, qiz bolalar esa yashayversin”, deb farmon berdi.

2–BOB

Musoning tugʻilishi

2¹Oʻsha paytda Levi naslidan bir yigit bilan qiz oila qurdilar⁺. ²Keyinchalik ayol homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻdi. Ayol chaqaloqning chiroyliligini koʻrib, uni uch oy yashirib yurdi.

³Lekin ayol chaqaloqni ortiq yashirib yurolmasligiga koʻzi yetgach, qamish savat oldi. Suv kirmasin deb, savatni qora saqich bilan suvadi. Keyin savatning ichiga chaqaloqni solib, savatni daryo boʻyidagi qamishzor orasiga qoʻyib ketdi. ⁴Chaqaloqning opasi* esa: “Uning taqdiri nima boʻlarkin”, deb uzoqdan kuzatib turdi.

⁵Shu paytda firʼavnning qizi daryo boʻyiga choʻmilgani kelib qoldi. Kanizaklari esa daryo boʻyida yurishardi. Firʼavnning qizi birdan qamishzor orasidagi savatni koʻrib qoldi–da, choʻrisiga: “Savatni olib kel!” deb buyurdi. ⁶Firʼavnning qizi savatni ochib qarasaki, bir chaqaloq yigʻlab yotgan ekan. “Bu ibroniy bolalaridan biri”, dedi u. Chaqaloqqa rahmi keldi.

⁷Chaqaloqning opasi shu paytda firʼavnning qizi oldiga kelib, undan soʻradi:

— Borib, ibroniy ayollaridan birortasini chaqirib kelaymi? U enagalik qilib, sizga chaqaloqni boqib berardi.

⁸— Mayli, bor, — dedi firʼavnning qizi. Qizcha borib, chaqaloqning onasini chaqirib keldi. ⁹Firʼavnning qizi ayolga:

— Mana bu chaqaloqni olib bor, menga boqib ber, — dedi. — Qilgan xizmating uchun haqini toʻlayman.

Shunday qilib, ayol chaqaloqni olib ketdi va oʻzi parvarish qildi.

¹⁰Bola katta boʻlgach, ayol uni firʼavnning qiziga olib keldi. Firʼavnning qizi bolani oʻziga oʻgʻil qilib oldi. “Uni suvdan chiqarib olganman”, deb ismini Muso* qoʻydi.

Muso Midiyon yurtiga qochib ketadi

¹¹Muso ulgʻaygandan keyin, bir kuni qabiladoshlarini koʻrgani bordi. U qabiladoshlari qilayotgan ogʻir mehnatni kuzatib turganda, bir ibroniy birodarini bir Misrlik urayotganiga koʻzi tushib qoldi. ¹²Muso atrofga qaradi. Hech kim yoʻqligiga ishonch hosil qilgach, Misrlik odamni oʻldirib, qumga koʻmib qoʻydi.

¹³Keyingi kuni Muso yana oʻsha yerga borganda, ikkita ibroniyning bir–biri bilan janjallashayotganini koʻrib qoldi. Muso nohaqlik qilgan odamdan: “Nimaga birodaringni uryapsan?” deb soʻradi. ¹⁴Shunda haligi odam:

— Kim seni bizga hukmdor va hakam qilib qoʻydi? Misrlikni oʻldirganingday, meni ham oʻldirmoqchimisan? — dedi. Oʻsha zahoti Muso: “Bu ish oshkor boʻlib qolganga oʻxshaydi”, deb oʻylab qoʻrqib ketdi. ¹⁵Keyin firʼavn ham bu voqeani eshitib, Musoni oʻldirmoqchi boʻldi. Lekin Muso firʼavndan qochib Midiyon yurtiga* ketdi. U Midiyonga kelib, quduq yonida oʻtirdi.

¹⁶Midiyon yurti ruhoniysining yettita qizi bor edi. Qizlar otasining qoʻy–echkilarini sugʻorish uchun oxurlarga suv toʻldirgani kelib qoldilar. ¹⁷Ammo bir nechta choʻpon kelib, qizlarni haydab yuborishdi. Shunda Muso qizlarni himoya qildi, ularning qoʻylarini sugʻorishga ham yordamlashdi. ¹⁸Keyin qizlar otalari Yatroning* yoniga qaytib keldilar.

— Nimaga bugun erta qaytib keldingizlar? — deb soʻradi Yatro qizlaridan⁺.

¹⁹— Misrlik bir odam bizni choʻponlardan himoya qildi, — deb javob berishdi qizlar. — Buning ustiga, bizning oʻrnimizga suv tortib, qoʻylarimizni ham sugʻordi.

²⁰— Qayerda oʻsha odam? — deb soʻradi Yatro qizlaridan. — Nimaga u odamni qoldirib keldingizlar? Boringlar, uni chaqirib kelinglar, biz bilan birga ovqatlansin.

²¹Shunday qilib, Muso Yatronikida yashashga rozi boʻldi. Yatro esa Musoni qizi Zippuraga uylantirib qoʻydi. ²²Zippura Musoga oʻgʻil tugʻib berdi. Muso: “Men begona yurtda musofir boʻlib qoldim”, deb oʻgʻlining ismini Gershom* qoʻydi.

²³Yillar oʻtdi. Bu orada Misr firʼavni olamdan oʻtib ketdi. Isroil xalqi hamon qullikda azob chekar, madad soʻrab faryod qilardi. Ularning faryodi Xudoga yetib bordi. ²⁴Xudo Isroil xalqining ohu nolalarini eshitdi. Ibrohim, Isʼhoq, Yoqub bilan ahd qilib bergan vaʼdasi* Uning yodida edi⁺. ²⁵Xullas, Xudo Isroil xalqining ahvolini koʻrib, ularga achindi⁺.

3–BOB

Xudo Musoni chaqiradi

3¹Musoning qaynatasi — Midiyon yurtining ruhoniysi boʻlgan Yatro edi. Muso uning qoʻy–echkilarini boqib yurardi. U qoʻy–echkilarni sahroning gʻarb tomoniga haydab, Xudoning muqaddas togʻi Sinayga* borib qoldi⁺. ²Birdan butadagi alangada Egamizning farishtasi Musoga zohir boʻldi. Muso hayron boʻldi: buta yonardi–yu, ammo yonib tugamasdi. ³Muso: “Juda gʻalati–ku, borib, bir qaray–chi, buta nimaga yonib tugamayapti ekan”, deb oʻyladi. ⁴Muso yaqinroq bordi, Egamiz uning kelayotganini koʻrib, butaning orasidan: “Muso! Muso!” deb chaqirdi.

— Labbay, shu yerdaman, — deb javob berdi Muso.

⁵— Endi bu yogʻiga kelma! Oyogʻingdagi chorigʻingni yech! — dedi Xudo. — Sen turgan joy muqaddas yerdir⁺. ⁶Men ota–bobolaring — Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubning Xudosiman.

Muso Xudoga qarashdan qoʻrqib, darrov yuzini berkitib oldi⁺.

⁷Keyin Egamiz yana aytdi:

— Imoning komil boʻlsin: xalqimning Misrda chekkan azoblarini koʻrdim, madad soʻrab nazoratchilar zulmi dastidan qilgan faryodlarini eshitdim. Ha, xalqimning chekkan hamma azoblarini bilaman. ⁸Shuning uchun Men xalqimni Misrliklarning zulmidan qutqargani keldim. Men ularni Misrdan olib chiqib, keng, unumdor, sut va asal oqib yotgan yurtga* olib borgani keldim. U yerda Kanʼon, Xet, Amor, Pariz, Xiv va Yobus xalqlari yashaydi⁺. ⁹Xalqimning faryodi Menga yetib keldi. Misrliklar xalqimga qanchalik zulm oʻtkazayotganini koʻrib turibman⁺. ¹⁰Qani, boʻl, seni hozir Misr firʼavni huzuriga yuboraman. Xalqim Isroilni Misrdan sen olib chiqasan.

¹¹Shunda Muso Xudoga:

— Men kim boʻlibmanki, firʼavnning huzuriga borib Isroil xalqini Misrdan olib chiqsam?! — deb javob berdi. ¹²Xudo esa shunday dedi:

— Men sen bilan boʻlaman. Isroil xalqini Misrdan olib chiqqaningdan keyin, shu toqqa kelib, Menga sajda qilasizlar. Seni Men yuborganimning isboti shu boʻladi⁺.

¹³Ammo Muso Xudoga quyidagicha javob berdi:

— Isroil xalqi oldiga borib: “Sizlarning oldingizga ota–bobolaringizning Xudosi meni yubordi”, deb aytsam, ular: “Kim U?”* deb soʻraydilar–ku! Oʻshanda men nima deb javob beraman?

¹⁴— Men har doim bor boʻlgan Xudoman*, — deb javob berdi U. — Xalqim Isroilga: “Meni sizlarning oldingizga yuborganning nomi — Men Borman”, deb aytasan⁺. ¹⁵Isroil xalqiga yana: “Meni sizlarning oldingizga ota–bobolaringiz — Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubning Xudosi — Egangiz* yubordi”, deb ayt. Mening nomim to abad shunday boʻlsin. Unvonimni kelgusi avlodlar shunday deb aytsin.

¹⁶Xudo yana Musoga aytdi:

— Endi bor, xalqim Isroilning oqsoqollarini toʻplab, ularga: “Ota–bobolaringiz — Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubning Xudosi — Egangiz menga zohir boʻldi”, deb ayt. Ularga shu gapimni yetkaz: “Imoningiz komil boʻlsin: Misrliklar sizlarga qanday zulm oʻtkazayotganini Men koʻrib, kuzatib turibman. ¹⁷Endi vaʼda berib aytamanki, sizlarni Misrda chekayotgan azob–uqubatlaringizdan xalos qilaman. Sizlarni Kanʼon, Xet, Amor, Pariz, Xiv va Yobus xalqlarining yerlariga, sut va asal oqib yotgan yurtga boshlab olib boraman.” ¹⁸Isroil oqsoqollari senga quloq solishadi. Keyin Misr firʼavni huzuriga ular bilan sen ham birga bor. Firʼavnga shunday deb aytinglar: “Ibroniylarning Xudosi — Egamiz Oʻzini bizga zohir qildi. Endi bizga ijozat ber, sahroda uch kun yoʻl yurib borib, Egamiz Xudoga qurbonliklar keltiraylik.” ¹⁹Ammo Misr firʼavnini majburlamasa u sizlarning ketishingizga ijozat bermasligini bilaman. ²⁰Oʻshanda Men qoʻlimni koʻtarib, Misrliklarni uraman, ha, moʻjizalar orqali ularni jazolayman. Oʻshandan keyingina firʼavn sizlarning ketishingizga ijozat beradi⁺. ²¹Men shunday qilamanki, Misrliklar sizlarga iltifot koʻrsatadilar. Sizlar ketayotganlaringizda boʻsh qoʻl bilan chiqib ketmaysizlar⁺. ²²Isroil xalqidan har bir ayol Misrlik qoʻshnisidan yoki qoʻshnisining uyida istiqomat qilayotgan Misrlik ayoldan oltin va kumush taqinchoqlar, kiyim–kechaklar soʻrab oladi. Oʻgʻillaringizni, qizlaringizni taqinchoqlaru kiyim–kechaklar bilan yasantirasizlar. Shunday qilib, Misrliklarning boyliklarini olib ketasizlar.

4–BOB

Musoga Egamiz moʻjiza koʻrsatish qudratini ato qiladi

4¹Shunda Muso:

— Isroil xalqi gapimga quloq solmasdan: “Egamiz senga zohir boʻlmagan”, deb menga ishonmasa, unda nima qilaman? — deb soʻradi.

²— Qoʻlingdagi nima? — deb soʻradi Egamiz.

— Tayoq, — deb javob berdi Muso.

³— Tayoqni yerga tashla! — deb amr qildi Egamiz. Muso tayoqni yerga tashlagan edi, tayoq ilonga aylanib qoldi. Muso darrov ilondan oʻzini olib qochdi.

⁴Egamiz yana Musoga:

— Qoʻlingni uzatib, ilonning dumidan ushla! — deb amr berdi. Muso qoʻlini uzatib, ilonning dumidan ushlagan edi, shu zahoti ilon Musoning qoʻlida yana tayoqqa aylanib qoldi.

⁵— Shu moʻjizani koʻrsatasan! — deb amr berdi Egamiz, — toki Mening xalqim ota–bobolari — Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubning Xudosi — Men senga zohir boʻlganimga ishonsinlar.

⁶Soʻngra Egamiz yana:

— Qoʻlingni qoʻyningga tiq! — deb amr berdi. Muso qoʻlini qoʻyniga tiqib, chiqargan edi, qoʻliga yara toshib*, qorday oppoq boʻlib qoldi.

⁷— Qoʻlingni yana qoʻyningga tiq! — deb amr berdi Egamiz. Muso qoʻlini yana qoʻyniga tiqib chiqargan edi, qoʻli tanasining qolgan qismi singari asl holiga qaytdi.

⁸— Agar senga ishonmasalar yoki koʻrsatgan birinchi moʻjizangga eʼtibor bermasalar, ikkinchi moʻjizaga ishonadilar, — dedi Egamiz. ⁹— Gapingga quloq solmay, ikkala moʻjizaga ham ishonmasalar, Nil daryosi suvidan olib, quruq yerga toʻk. Daryodan olib yerga toʻkkan suving qonga aylanadi.

¹⁰— Yo Rabbiy! — dedi Muso. — Men hech qachon gapga chechan boʻlmaganman. Men, qulingga gapirganingdan buyon ham xuddi shundayman. Axir, mening tilim chuchuk, sekin gapiraman⁺.

¹¹Shunda Egamiz:

— Insonga til ato qilgan kim? — dedi. — Insonni kim soqov, kar, koʻradigan yoki koʻr qilib yaratadi? Men, Egangiz, emasmi?!⁺ ¹²Endi bor! Gaplashganingda, Men sen bilan birga boʻlaman. Nimani gapirishingni Men senga oʻrgatib turaman.

¹³— Yo Rabbiy! — dedi Muso. — Iltijo qilaman: mening oʻrnimga boshqasini yubora qolgin.

¹⁴Shundan keyin Egamiz Musodan qattiq gʻazablanib dedi:

— Akang Horun bor–ku! U ham Levi naslidan. Bilaman, u gapga chechan. Ana, oʻzi ham senga peshvoz kelyapti. Akang seni koʻrib xursand boʻladi. ¹⁵⁻¹⁶Horun sening oʻrningga xalq bilan gaplashadi. Horun nima deyishi lozimligini sen aytasan. Sen u uchun Xudoga — Menga oʻxshagan boʻlasan. Sizlar gapirganingizda, Men ikkovingiz bilan birga boʻlaman. Har ikkovingizga Men nima qilishingizni aytib turaman. ¹⁷Mana bu tayogʻingni qoʻlingga ol, bu moʻjizalarni tayoq orqali koʻrsatasan.

Muso Misrga qaytib boradi

¹⁸Muso qaynatasi Yatroning oldiga qaytib kelib, unga dedi:

— Ijozat bering, Misrdagi qabiladoshlarimning yoniga qaytay. Borib bilay–chi, ular haliyam tirikmikan.

— Eson–omon bor, — deb Yatro u bilan xayrlashdi. ¹⁹Muso hamon Midiyonda yashar ekan, Egamiz unga:

— Misrga qayt, sening joningni olmoqchi boʻlganlarning hammasi olamdan oʻtib ketdi, — degan edi⁺.

²⁰Shunday qilib, Muso xotini bilan oʻgʻillarini eshakka mindirdi. Xudo, ol, deb tayinlagan tayoqni* qoʻliga olib, Misrga boradigan yoʻlga chiqdi. ²¹Egamiz Musoga yana shularni eslatdi:

— Misrga borganingda, Men bergan qudrat bilan sen firʼavnning koʻzi oldida hamma ajoyibotlarni koʻrsat. Men esa uning yuragini tosh qilib qoʻyaman. U xalqimning ketishiga ijozat bermaydi⁺. ²²Keyin sen firʼavnga Mening shu gapimni yetkaz: “Egamiz shunday aytmoqda: Isroil Mening toʻngʻich oʻgʻlimdir⁺. ²³Ijozat ber, oʻgʻlim borib, Menga sajda qilsin, deb senga aytgan edim. Ammo sen unga ketishga ijozat bermading. Shuning uchun endi sening toʻngʻich oʻgʻlingni nobud qilaman.”

²⁴Muso va uning oilasi tunni oʻtkazgani yoʻlda toʻxtadilar. Shu paytda Egamiz Musoning oldiga* borib, sal boʻlmasa uni oʻldiray dedi*. ²⁵Shu zahoti xotini Zippura* tosh pichoq* olib, oʻgʻlini sunnat qildi. Sunnat terisini Musoning oyoqlariga* tekkizib: “Seni men uchun shu sunnat qoni himoya qildi”, dedi. ²⁶Shunda Egamiz Musoning hayotini saqladi. Zippura Musoga: “Sen shu sunnat qoni orqali himoya qilinding”, dedi.

²⁷Soʻngra Egamiz Horunga:

— Musoni kutib olgani sahroga bor! — deb amr berdi. Shunday qilib, Horun Musoni kutib olgani Xudoning muqaddas togʻiga* ketdi. Horun Musoni topgach, u bilan quyuq salomlashdi. ²⁸Muso Egamizning aytgan hamma gaplarini Horunga gapirib berdi. Bajarishi kerak boʻlgan hamma moʻjizalar haqida ham Horunga soʻzlab berdi. ²⁹Shunday qilib, Muso bilan Horun Misrga borishgach, Isroilning barcha oqsoqollarini toʻpladilar. ³⁰Horun Egamizning Musoga aytgan hamma gaplarini oqsoqollarga soʻzlab berdi. Ularning koʻzi oldida moʻjizalarni koʻrsatdi. ³¹Oqsoqollar eshitib koʻrganlariga ishondilar. Egamiz Oʻz xalqini kuzatib turganini, ularning chekkan azoblarini koʻrganini eshitib, Unga taʼzim etib, sajda qildilar.

5–BOB

Muso bilan Horun firʼavn huzurida

5¹Shundan keyin Muso bilan Horun firʼavn huzuriga borib, unga shunday dedilar:

— Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday aytmoqda: “Xalqimga ijozat ber, ular sahro ichkarisiga borib, Menga atab bayram nishonlashsin.”

²Firʼavn esa:

— Egangiz kim oʻzi?! Uning soʻziga kirib men Isroil xalqini qoʻyib yuboraymi?! — dedi. — Egangizni tanimayman, Isroil xalqining ketishiga esa ijozat bermayman⁺.

³Shunda Muso bilan Horun:

— Ibroniylarning Xudosi bizga Oʻzini zohir qildi, — deb javob berishdi. — Ijozat bering, sahroda uch kun yoʻl yurib borib, Egamiz Xudoga qurbonliklar keltiraylik. Aks holda, U bizni yo oʻlatga mubtalo qiladi, yoki qilichning damiga roʻpara qilib jazolaydi.

⁴Lekin Misr firʼavni:

— Ey Muso! Ey Horun! Nimaga xalqni ishdan qoldiryapsizlar?! — dedi. — Boringlar, ishlaringizni qilinglar! ⁵Qaranglar, bu yerda qancha qarollar* bor–a! Sizlar boʻlsa, ularni chalgʻitib, ishdan qoʻymoqchisizlar!

⁶Oʻsha kuni firʼavn Isroil xalqining tepasida turgan Misrlik nazoratchilarga va Isroil xalqidan boʻlgan ishboshilarga shunday farmon berdi: ⁷“Isroil xalqiga gʻisht quygani endi oldingiday somon bermanglar. Oʻzlari yurib somon yigʻishsin. ⁸Oldin qancha gʻisht quyishgan boʻlsa, bundan keyin ham shuncha gʻisht quyishga majbur qilinglar. Gʻisht quyish miqdorini hech ham kamaytirmanglar. Ular dangasa xalq. Shuning uchun ular, ijozat bering, borib, Xudoyimizga qurbonliklar keltiraylik, deb nola qilishyapti. ⁹Ularni shunaqangi ishlatinglarki, ish bilan qattiq band boʻlib, behuda gaplarga quloq solishmasin*.”

¹⁰Shunday qilib, Isroil xalqining tepasida turgan Misrlik nazoratchilar bilan Isroil xalqidan boʻlgan ishboshilar borib, Isroil xalqiga aytdilar:

— Firʼavn shunday demoqda: “Sizlarga endi somon bermayman. ¹¹Boringlar! Qayerdan boʻlsa ham oʻzlaringiz somon topinglar. Lekin quyayotgan gʻishtingizning miqdori aslo kamaymasin.”

¹²Isroil xalqi somon oʻrniga xas–choʻp yigʻish uchun butun Misr yurti boʻylab tarqalib ketdi. ¹³Nazoratchilar esa ularni siquvga olar edilar. “Kundalik ishlaringizni somon berilgan kunlardagiday kamaytirmasdan bajaringlar”, deb aytardilar. ¹⁴Firʼavnning nazoratchilari oʻzlari xizmatga tayinlagan Isroil xalqi ishboshilarini kaltaklab: “Nimaga kecha ham, bugun ham, oldingiday, belgilangan miqdordagi gʻishtni quymayapsizlar?” deb talab qilardilar.

¹⁵Shundan soʻng Isroil xalqining ishboshilari firʼavn huzuriga borib, faryod qildilar:

— Nimaga biz, qullaringizga, bunday muomala qilyapsiz? ¹⁶Bizga somon berishmaydi–yu, “Gʻisht quyinglar!” deb buyruq qilishadi. Biz kaltak ostida qoldik–ku! Aybdor esa sizning odamlaringiz.

¹⁷Firʼavn esa:

— Dangasasizlar, dangasa! — deya javob berdi. — Shuning uchun: “Ijozat ber, borib, Egamizga qurbonliklar keltiraylik”, deyaverasizlar. ¹⁸Boringlar, ishlanglar! Sizlarga somon berilmaydi. Lekin belgilangan miqdordagi gʻishtni quyasizlar.

¹⁹Shunda Isroil xalqining ishboshilari: “Kunda belgilangan gʻisht miqdorini kamaytirmasdan quyasizlar!” degan gapni eshitib, qiyin ahvolda qolganlarini tushundilar. ²⁰Ular firʼavn huzuridan chiqishlari bilan, Muso bilan Horunga duch kelishdi. Ikkovi ularni kutib turgan edi. ²¹Isroil xalqi ishboshilari:

— Sizlar bizni firʼavnga, uning aʼyonlariga yomon koʻrsatib qoʻydingizlar, — deyishdi. — Bizni oʻldirishiga sabab topib berdingiz. Egamiz qilmishlaringizni koʻrib, jazoingizni bersin!

Muso Egamizga shikoyat qiladi

²²Shundan keyin Muso ularning oldidan ketib, Egamizga iltijo qildi:

— Yo Rabbiy! Nimaga bu xalqni shunchalik kulfatga qoʻyding? Nimaga meni yubording⁺? ²³Firʼavnga Sening xabaringni olib kelishim bilanoq, u xalqingga battar vahshiylik qila boshladi. Sen esa Oʻzingning xalqingni ozod qilmading.

6–BOB

Egamiz Isroil xalqini qutqarishga vaʼda beradi

6¹Shundan soʻng Egamiz Musoga aytdi:

— Firʼavnni nima qilishimni endi koʻrasan. U qudratli kuchimni koʻrgandan keyin, xalqimning ketishiga ijozat beribgina qolmaydi, hatto xalqimni oʻz yurtidan quvib yuboradi.

²Xudo Musoga yana dedi:

— Men Egangizman. ³Ibrohimga, Isʼhoqqa va Yoqubga Men Qodir Xudo boʻlib Oʻzimni zohir qildim*. Ammo ularga Men, ularning Egasi deb tanilmagan edim*⁺. ⁴Ular Kanʼon yurtida musofir boʻlib yashagan edilar. Oʻsha yurtni sizlarga beraman, deb ular bilan ahd qildim*. ⁵Misrliklar qul qilgan Isroil xalqining faryodini aniq eshitdim. Men oʻsha ahdimni yodimda tutaman. ⁶Shunday qilib, bu toʻgʻrida Isroil xalqiga Mening shu gapimni yetkaz: “Men Egangizman. Men sizlarni Misrliklarning zulmidan ozod qilaman, qullikdan olib chiqaman. Qudratli kuchim va hukmning buyuk ishlari bilan sizlarni qullikdan ozod qilaman. ⁷Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman. Sizlarni Misrliklarning zulmidan xalos qilgan Egangiz Xudo Men ekanligimni oʻshanda bilib olasizlar⁺. ⁸Men Ibrohimga, Isʼhoqqa va Yoqubga ont ichib, beraman degan yurtga sizlarni olib boraman. Oʻsha yurtni sizlarga mulk qilib beraman. Men Egangizman.”⁺

⁹Muso bu gaplarni Isroil xalqiga aytgan edi, ammo xalq uning gaplariga quloq solmadi. Chunki xalq ogʻir zulm ostida qolib, ruhan tushkunlikka tushgan edi. ¹⁰Shundan keyin Egamiz Musoga aytdi:

¹¹— Misr firʼavni huzuriga borib ayt: Isroil xalqi Misrdan chiqib ketishiga ijozat bersin.

¹²— Gapimga Isroil xalqi quloq solmadi–yu, firʼavn quloq solarmidi?! — dedi Muso. — Qolaversa, yaxshi gapira olmayman–ku!

¹³Ammo Egamiz Muso bilan Horunga amr qildi: “Misr firʼavni oldiga qaytib boringlar. Isroil xalqi Misrdan ketishiga ijozat bering, deb talab qilinglar.”

Muso va Horunning nasl–nasabi

¹⁴Baʼzi Isroil qabilalarining urugʻboshilari quyidagilardir:

Yoqubning* toʻngʻich oʻgʻli Rubenning Xanoʻx, Palluv, Xazron va Karmi degan oʻgʻillari bor edi. Ulardan Ruben qabilasining urugʻlari kelib chiqqan⁺.

¹⁵Shimoʻnning Yamuvol, Yomin, Oxad, Yoxin, Zoʻxar va Kanʼonlik ayoldan tugʻilgan Shovul degan oʻgʻillari bor edi. Ulardan Shimoʻn qabilasining urugʻlari kelib chiqqan⁺.

¹⁶Levi 137 yil yashadi. Uning Gershon, Qohot va Marori degan oʻgʻillari bor edi⁺. ¹⁷Gershonning Lubnax va Shimax degan oʻgʻillari bor edi. ¹⁸Qohot 133 yil yashadi. Uning Imrom, Izxor, Xevron va Uziyol degan oʻgʻillari bor edi. ¹⁹Marorining Maxli va Mushi degan oʻgʻillari bor edi. Ularning hammasidan Levi qabilasining urugʻlari kelib chiqdi⁺.

²⁰Imrom 137 yil yashadi. U oʻzining ammasi Yoʻxavadga uylandi. Yoʻxavad Imromga Horun va Musoni tugʻib berdi⁺. ²¹Izxorning Koʻrax, Nafax va Zixri degan oʻgʻillari bor edi⁺. ²²Uziyolning Mishail, Elzafan va Sitri degan oʻgʻillari bor edi⁺.

²³Horun Elishbaga uylandi. U Ominadavning qizi, Naxshoʻnning singlisidir. Elishba Horunga toʻrtta oʻgʻil: Nadov, Abihu, Elazar va Itamarni tugʻib berdi⁺. ²⁴Koʻraxning Aser, Elqana va Abuasaf degan oʻgʻillari bor edi. Ulardan Koʻrax urugʻlari kelib chiqdi⁺. ²⁵Horunning oʻgʻli Elazar Futiyolning qizlaridan biriga uylandi. Xotini Elazarga Finxazni tugʻib berdi.

Urugʻlari boʻyicha Levi qabilasining urugʻboshilari ana shulardir⁺.

²⁶Yuqorida aytib oʻtilgan Horun va Musoga Egamiz: “Isroilning har bir oilasi va qabilasini Misrdan olib chiqinglar!” deb amr berdi. ²⁷Ular: “Isroil xalqini ozod qiling”, deb Misr firʼavniga buyruq berdilar.

Horun Musoning oʻrniga gapiradi

²⁸Shunday qilib, Egamiz Muso bilan Misrda gaplashganda, ²⁹unga: “Men Egangizman, senga aytganlarimning hammasini Misr firʼavniga yetkaz!” deb amr bergan edi. ³⁰Muso esa Egamizning oldida: “Men yaxshi gapira olmayman–ku! Firʼavn mening gapimga quloq solmaydi!” degan edi.

7–BOB

7¹Egamiz Musoga aytdi:

— Qarab tur, akang Horunni sening oʻrningga gapiradigan qilaman. Seni firʼavn uchun Xudoday qilib qoʻyaman. Horun esa sening paygʻambaring boʻlib, gaplaringni firʼavnga yetkazadi. ²Men senga aytgan hamma amrlarni akangga ayt. Isroil xalqi Misrdan chiqib ketishi uchun ijozat ber, deb Horun firʼavnga aytadi. ³Lekin Men alomatu moʻjizalarimni Misr yurtida koʻrsatay deb, firʼavnning yuragini tosh qilib qoʻyaman. ⁴Firʼavn sizlarning gapingizga quloq solmaydi. Oʻshanda Men Misrga qarshi qoʻl koʻtarib, unga koʻp kulfatlar keltiraman. Keyin hukmning qudratli ishlari bilan Isroil oilalarini va qabilalarini olib chiqaman. ⁵Misrga qarshi qoʻl koʻtarib, Isroil xalqini Misrliklarning orasidan olib chiqqanimda, Egangiz Men ekanligimni Misr xalqi bilib oladi.

⁶Muso bilan Horun Egamizning amriga binoan ish tutdilar. ⁷Ular firʼavn bilan gaplashganlarida, Muso sakson yoshda, Horun sakson uch yoshda edi.

Horunning tayogʻi

⁸Egamiz Muso bilan Horunga gapirdi:

⁹— Firʼavn sizlarga: “Birorta ajoyibot koʻrsatinglar–chi”, deb aytsa, Horunga buyur, tayoqni olib, firʼavnning oldiga tashlasin. Tayoq ilonga aylanib qoladi.

¹⁰Shunday qilib, Muso bilan Horun firʼavn huzuriga bordilar. Egamiz amr etganday ish tutdilar: Horun tayogʻini firʼavn va uning aʼyonlari oldiga tashlagan edi, tayoq oʻsha zahoti ilonga aylanib qoldi. ¹¹Shunda firʼavn ham oʻzining sehrgarlarini — donishmandlarini va folbinlarini chaqirdi. Misr sehrgarlari sehr–jodularini ishlatib, oʻshanaqa moʻjiza koʻrsatdilar. ¹²Har biri tayogʻini yerga tashlagan edi, tayoq ilonga aylanib qoldi. Horunning iloni Misr sehrgarlarining ilonlarini yutib yubordi. ¹³Egamiz aytganday, baribir, firʼavnning yuragi toshligicha qoldi, Muso bilan Horunning gapiga u quloq solmadi.

Birinchi falokat: Nil daryosi qonga aylanadi

¹⁴Shundan keyin Egamiz Musoga aytdi:

— Baribir, firʼavnning yuragi toshligicha qolib, xalqimning ketishiga ijozat berishni istamayapti. ¹⁵Ertaga ertalab firʼavnning oldiga bor. U daryoga boradi. Sen uni daryo boʻyida kutib tur. Ilonga aylangan tayogʻing qoʻlingda boʻlsin. ¹⁶Firʼavnga shunday deb ayt: “Ibroniylarning Xudosi — Egamiz meni sening huzuringga shu gapni aytgani yubordi: «Mening xalqimga ijozat ber, ular sahroga borib, Menga sajda qilishsin.» Sen hamon Egamizning gapiga quloq solmayapsan. ¹⁷Egamiz shunday aytmoqda: «Egangiz Men ekanligimni endi bilib olasan.» Qoʻlimdagi mana bu tayoqni Nil daryosining suviga urganimda, suv qonga aylanadi. ¹⁸Daryodagi baliqlar nobud boʻladi. Daryo sasib ketadi. Misr xalqi daryo suvini icholmaydi.”

¹⁹Soʻngra Egamiz Musoga shunday dedi:

— Horunga ayt, tayoqni qoʻliga olib, Misr suvlari tomonga — Misrdagi daryolar, anhorlar, koʻllar, hamma suv havzalari tomonga uzatsin. Misrdagi hamma joylarda suv qonga aylanadi, hatto butun Misr yurtidagi yogʻoch va tosh idishlardagi suvlar ham qonga aylanadi.

²⁰Shunday qilib, Muso bilan Horun Egamiz amr etganday qilishdi: Horun firʼavn va uning aʼyonlari koʻzi oldida tayogʻini koʻtarib daryo suviga urgan edi, shu zahoti daryo suvi qonga aylanib qoldi. ²¹Daryodagi baliqlar nobud boʻlib, daryo suvi sasib ketdi. Misr xalqi daryo suvini icholmay qoldi. Misrning hamma yeri qonga toʻlib ketdi. ²²Misr sehrgarlari ham sehr–jodularini ishlatib, xuddi oʻshanday qildilar. Egamiz aytganday, baribir, firʼavnning yuragi toshligicha qoldi, Muso bilan Horunning gapiga u quloq solmadi. ²³Boʻlib oʻtgan moʻjizadan firʼavnning yuragi qilt etmasdan, saroyiga qaytdi. ²⁴Daryo suvini ichib boʻlmagani sababli, Misr xalqi ichimlik suvi topish uchun daryo yaqinida quduqlar kovlay boshladilar. ²⁵Egamiz Nil daryosi suvini qonga aylantirgandan keyin yetti kun davomida suv qon boʻlib oqaverdi.

8–BOB

Ikkinchi falokat: qurbaqa ofati

8¹Egamiz Musoga yana aytdi:

— Firʼavnning huzuriga borib, Mening shu gapimni yetkaz: “Egamiz shunday aytmoqda: Mening xalqimga ijozat ber, ular borib, Menga sajda qilsin. ²Agar sen xalqimga ijozat berishdan bosh tortsang, butun yurtingga qurbaqa yuborib shikast yetkazaman. ³Daryo qurbaqalar bilan toʻlib–toshadi. Qurbaqalar daryodan chiqib, sening saroyingga, yotoqxonangga, toʻshagingga, aʼyonlaringu xalqingning uylariga, tandirlariga va xamir togʻoralariga ham kirib oladi. ⁴Qurbaqalar sening, Misr xalqining va barcha aʼyonlaringning ustilarida sakrab yuradi.”

⁵Egamiz Musoga yana gapirdi:

— Horunga ayt, u qoʻlidagi tayogʻini daryolar, anhorlar, koʻllar tomonga uzatib, qurbaqalarni chiqarsin. Misr yurtini qurbaqalar bosib ketsin.

⁶Horun tayogʻini Misr suvlari tomonga uzatdi. Oʻsha zahoti qurbaqalar chiqib, Misrni bosib ketdi. ⁷Misrlik sehrgarlar ham sehr–jodulari bilan Misr yurtiga qurbaqalar chiqardilar. ⁸Shunda firʼavn Muso bilan Horunni chaqirib aytdi:

— Egangizga: “Firʼavnni va uning xalqini Oʻzing qurbaqalardan xalos qilgin”, deb ibodat qilinglar. Shundan keyin Isroil xalqiga ketgani ijozat beraman, toki ular borib Egangizga qurbonliklar keltirsin⁺.

⁹Shunda Muso firʼavnga dedi:

— Xoʻp, vaqtini oʻzing tayinla. Qurbaqalar sizlardan, xonadonlaringizdan yoʻqolsin, faqat Nil daryosida qolsin deb, sen uchun, aʼyonlaring va xalqing uchun qachon ibodat qilay?

¹⁰— Ertaga, — dedi firʼavn.

— Boʻpti, sen aytganday boʻladi! — deb javob berdi Muso. — Oʻshanda Egamiz Xudoga oʻxshagan xudo yoʻqligini bilib olasan. ¹¹Qurbaqalar sendan, aʼyonlaringdan, xalqingdan va xonadonlaringizdan yoʻqoladi. Faqat Nilda qoladi, xolos.

¹²Shunday qilib, Muso bilan Horun firʼavn huzuridan chiqdilar. Firʼavn boshiga keltirgan qurbaqa ofatini yoʻq qilgin, deb Muso Egamizga iltijo qildi. ¹³Egamiz Musoning iltijosini eshitdi, uylardagi, hovlilardagi va dalalardagi qurbaqalar oʻldi. ¹⁴Qurbaqalarning oʻligini uyum–uyum qildilar. Misr yurtini qoʻlansa hid tutib ketdi. ¹⁵Lekin firʼavn Misr yurti qurbaqadan xalos boʻlganini koʻrgach, Egamiz aytganday, yuragini tosh qilib, Muso bilan Horunning gapiga quloq solmadi.

Uchinchi falokat: burga ofati

¹⁶Egamiz Musoga gapirishda davom etdi:

— Horunga buyur, u tayogʻini uzatib, yerning changiga ursin. Shunda yerdagi chang burgaga aylanib, butun Misrni qoplaydi.

¹⁷Ular Egamizning aytganini qildilar: Horun qoʻlidagi tayogʻini uzatib, yerning changiga urgan edi, insonlar bilan hayvonlarning ustiga burga yopirildi. Butun Misr yerining changi burgaga aylandi. ¹⁸Odamlarni, hayvonlarni burga bosib ketdi. Sehrgarlar ham sehr–jodulari bilan changni burgaga aylantirmoqchi boʻldilar, lekin uddasidan chiqolmadilar. ¹⁹Ular firʼavnga: “Bu Xudoning ishi”, deyishdi. Lekin Egamiz aytganday, baribir, firʼavnning yuragi toshligicha qolib, Muso bilan Horunning aytganlariga quloq solmadi.

Toʻrtinchi falokat: soʻna ofati

²⁰Egamiz Musoga yana gapirdi:

— Ertaga saharda oʻrningdan tur. Firʼavn daryoga borayotganda, uning oldiga borgin–da, Mening shu gapimni yetkaz: “Egamiz shunday aytmoqda: Mening xalqimga ijozat ber, ular borib, Menga sajda qilsin. ²¹Agar xalqimni qoʻyib yubormasang, Men oʻzingning, aʼyonlaringning, xalqingning ustiga soʻnalar* galasini yuborib jazolayman. Misrliklarning uylari, ular yashayotgan yer soʻnaga toʻlib–toshadi. ²²Lekin oʻsha kuni Oʻz xalqim yashayotgan Goʻshen yerlarini* ajratib qoʻyaman. U yerda soʻna boʻlmaydi. Men, Egangiz, bu yurtda bor ekanligimni bilib olinglar deb, shuni qilaman. ²³Men Oʻz xalqim bilan sening xalqingni ayirib qoʻyaman*. Bu moʻjiza ertaga yuz beradi.”

²⁴Egamiz aytganini qildi: firʼavnning saroyiga, aʼyonlarining uylariga gala–gala soʻna yubordi. Butun Misr yurti soʻna oqibatida xarob boʻldi. ²⁵Shundan soʻng firʼavn Muso bilan Horunni chaqirib: “Boringlar, shu yurt ichida Xudoyingizga qurbonliklar keltiraveringlar”, deb aytdi.

²⁶— Bunday qilsak, toʻgʻri boʻlmaydi, — deb javob berdi Muso. — Egamiz Xudoga hayvonlarni qurbonlik qilsak, Misrliklar buni jirkanch deb hisoblaydilar. Misrliklar qabih deb hisoblagan ishni yana ularning koʻzi oldida qilsak, bizni toshboʻron qilmaydilarmi?!*⁺ ²⁷Egamiz Xudo, bizga amr etganday, Unga qurbonliklar keltirgani sahroda uch kun yoʻl yurib borishimiz kerak.

²⁸— Mayli, ijozat beraman, — dedi firʼavn. — Sahroga borib, Egangiz Xudoga qurbonliklar keltiringlar. Lekin uzoqqa ketmaysizlar. Endi sen hoziroq men uchun ibodat qil.

²⁹— Huzuringdan chiqishim bilanoq Egamizga: “Ertaga soʻnalar firʼavndan, aʼyonlaridan, xalqidan daf boʻlsin”, deb ibodat qilaman, — dedi Muso. — Lekin xalq Egamizga qurbonliklar keltirgani ketayotganda, bizni aldama, ijozat bermay qoʻyma.

³⁰Muso firʼavn huzuridan chiqib, Egamizga ibodat qildi. ³¹Egamiz Musoning ibodatini eshitdi. Firʼavndan, uning aʼyonlaridan, Misr xalqidan soʻnalarni daf qildi. Birorta ham soʻna qolmadi. ³²Lekin firʼavn bu safar ham yuragini tosh qilib, xalqqa ketishga ijozat bermadi.

9–BOB

Beshinchi falokat: chorvaning oʻlimi

9¹Shundan keyin Egamiz Musoga yana gapirdi:

— Firʼavnning huzuriga borib, unga Mening shu gapimni yetkaz: “Ibroniylarning Xudosi — Egamiz shunday aytmoqda: «Mening xalqimga ijozat ber, ular borib, Menga sajda qilishsin.» ²Agar ijozat bermay, Isroil xalqini ushlab turaversang, ³chorvangni — otlaringni, eshaklaringni, tuyalaringni, mol–qoʻylaringni Egamiz Oʻz qudrati bilan urib, ogʻir oʻlat kasali yuboradi. ⁴Egamiz Isroil xalqi bilan Misrliklarning chorvasini ayirib qoʻyadi. Isroil xalqining chorvasidan birortasiyam nobud boʻlmaydi. ⁵Egamiz vaqtini ham belgilab, aytganlarim ertaga bu yurtda bajo boʻladi, deb aytdi.”

⁶Ertasi kuni Egamiz aytganlarini qildi: Misrliklarning chorvasi qirilib ketdi. Isroil xalqining chorvasidan esa birortasini ham nobud qilmadi. ⁷Firʼavn odam yuborib bildiki, Isroil xalqining chorvasidan birortasiyam nobud boʻlmabdi. Lekin baribir, firʼavnning yuragi toshligicha qolib, Isroil xalqiga ketishga ijozat bermadi.

Oltinchi falokat: chipqon ofati

⁸Shundan keyin Egamiz Muso bilan Horunga yana aytdi:

— Oʻchoqdan bir oz kul olinglar. Muso kulni firʼavnning koʻzi oldida osmonga sochsin. ⁹Shunda kul changga aylanib, butun Misrni chang qoplaydi. Kul butun yurtdagi insonlarning, hayvonlarning tanasiga yalligʻlangan chipqon chiqaradi.

¹⁰Shunday qilib, Muso bilan Horun oʻchoqdan kul olib, firʼavn huzuriga bordilar. Muso kulni osmonga sochgan edi, kul odamlarda va hayvonlarda yalligʻlangan chipqon paydo qildi. ¹¹Sehrgarlar ham Musoning oldida chipqon ogʻrigʻiga chidab turolmadilar. Chunki barcha Misrliklar kabi, sehrgarlarga ham chipqon chiqqan edi. ¹²Ammo Egamiz firʼavnning yuragini tosh qilib qoʻydi. U Musoga aytganday, Muso bilan Horunning gapiga firʼavn quloq solmadi⁺.

Yettinchi falokat: doʻl ofati

¹³Egamiz Musoga yana dedi:

— Sahar payti tur. Firʼavnning huzuriga borib, unga Mening shu gapimni yetkaz: “Ibroniylarning Xudosi — Egamiz aytmoqda: Mening xalqimga ijozat ber, ular borib, Menga sajda qilsin. ¹⁴Agar ijozat bermasang, bu dunyoda Menga oʻxshagan xudo yoʻqligini bilib olasan deb, Men oʻzingning, aʼyonlaringning, xalqingning ustiga juda ogʻir falokatlarni yuboraman. ¹⁵Haqiqatan, Men senga qarshi qoʻl koʻtarib, oʻzing va xalqingni oʻlatga duchor qilib, yer yuzidan qirib yuborgan boʻlardim. ¹⁶Ammo senga qudratimni koʻrsatay, butun olamga shuhratimni yoyay deb, yashashingga izn berdim⁺. ¹⁷Sen xalqimning ketishiga ijozat bermay, ularga qarshilik qilyapsan. ¹⁸Bilib qoʻy, Men ertaga shu vaqtda shunaqangi doʻl yogʻdiramanki, Misr yurti paydo boʻlgandan buyon bunaqa doʻlni koʻrmagan. ¹⁹Endi, chorvamni va ochiq joylardagi bor mol–mulkimni pana joylarga yigʻinglar, deb farmon ber. Doʻl yoqqanda ochiq dalada qolgan hamma odamlaru hayvonlar nobud boʻladi.”

²⁰Firʼavnning aʼyonlaridan baʼzilari Egamizning soʻzlaridan qoʻrqib, qullarini va chorvasini darrov uylariga olib keldilar. ²¹Egamizning soʻzlarini mensimaganlar esa qullari bilan chorvasini ochiq joyda qoldirdilar.

²²Egamiz Musoga:

— Qoʻlingni osmonga uzat! — dedi. — Misrning hamma joyiga, odamlarning, hayvonlarning, daladagi jamiki ekinlarning ustiga doʻl yogʻadi.

²³Muso tayogʻini osmonga toʻgʻri koʻtargan edi, Egamiz momaqaldiroq va doʻl paydo qildi, yerga yashin tushdi. Shunday qilib, Egamiz Misr yurtiga doʻl yubordi⁺. ²⁴Natijada gʻoyat kuchli doʻl yogʻib, uzoq vaqt yashin chaqnadi. Misr paydo boʻlgandan beri bunaqangi doʻlni koʻrmagan edi. ²⁵Doʻl Misrda ochiq joylardagi hamma narsani — insondan tortib, hayvonlaru ekin–tikinlargacha nobud qildi. Daraxtlarni yer bilan yakson qildi. ²⁶Faqat Isroil xalqi yashayotgan Goʻshen yerlariga doʻl yogʻmadi.

²⁷Firʼavn shundan soʻng Muso bilan Horunni chaqirtirib kelib shunday dedi:

— Bu safar men aybdorman. Egangiz haq, men bilan xalqim esa nohaqmiz⁺. ²⁸Bu dahshatli momaqaldiroq bilan doʻlga ortiq bardosh berolmaymiz. Iltimos, Egangizdan soʻrang, bularni toʻxtatsin. Xalqingiz ketishiga ijozat beraman. Sizlar endi Misrda ortiq qolmaysizlar⁺.

²⁹— Shahardan chiqishim bilanoq qoʻllarimni Egamizga choʻzib iltijo qilaman, — dedi Muso. — Momaqaldiroq toʻxtaydi, doʻl ham yogʻmaydi. Oʻshanda butun olam Egamizniki ekanini bilasan⁺. ³⁰Lekin shunisi menga maʼlumki, oʻzing, aʼyonlaring hali ham Parvardigor Egamizdan qoʻrqmaysizlar.

³¹Bu paytda arpa boshoqlagan, zigʻirpoya gullab qolgandi. Zigʻirpoya va arpa payhon boʻldi. ³²Biroq bugʻdoy kechki boʻlgani uchun* zarar koʻrmadi. ³³Muso firʼavn huzuridan chiqib, shahardan tashqariga bordi. U qoʻllarini Egamiz tomon uzatgan edi, momaqaldiroq va doʻl toʻxtadi, yomgʻir ham tindi. ³⁴Yomgʻir tinib, doʻl va momaqaldiroq toʻxtaganini firʼavn koʻrdi–yu, yana gunohga qoʻl urdi. Oʻzi ham, aʼyonlari ham yuragini tosh qilib oldilar. ³⁵Egamiz Muso orqali aytganday, baribir, firʼavnning yuragi toshligicha qolib, Isroil xalqiga ketishga ijozat bermadi.

10–BOB

Sakkizinchi falokat: chigirtka ofati

10¹Egamiz Musoga amr berdi:

— Firʼavnning huzuriga bor! Men, moʻjizalarimni ularning orasida koʻrsatay deb, firʼavnni va uning aʼyonlari yuragini tosh qilib qoʻydim. ²Misrliklarni masxara qildim, ularga moʻjizalar koʻrsatdim. Endi sizlar bolalaringizga, nabiralaringizga bularni aytib berasizlar deb, shu ishlarni qildim. Ana shunda Egangiz Men ekanligimni hammalaringiz bilib olasizlar.

³Muso bilan Horun firʼavnning huzuriga borib, unga Egamizning shu gapini yetkazdilar:

— Ibroniylarning Xudosi — Egamiz shunday aytmoqda: “Sen qachongacha Menga itoat etmay yurasan?! Xalqimga ijozat ber, ular borib, Menga sajda qilishsin. ⁴Agar xalqimning ketishiga ijozat bermasang, Men ertaga yurtingga chigirtkalar* yuboraman⁺. ⁵Chigirtkalar yer yuzini shunaqangi qoplaydiki, yer tamomila koʻrinmay qoladi. Doʻldan omon qolgan hosilingizni, dalada oʻsgan jamiki daraxtlaringizni chigirtkalar yeb bitiradi. ⁶Saroying, aʼyonlaringning uylari, hamma Misrliklarning xonadonlari chigirtkaga toʻlib ketadi. Ota–bobolaring yer yuzida paydo boʻlgandan buyon bunaqasini koʻrmagan.”

Shundan keyin Muso firʼavnning huzuridan burilib chiqib ketdi.

⁷Shunda aʼyonlar firʼavnga:

— Bu odam bizga tuzoq boʻlsa ham, qachongacha indamaysiz?! — dedilar. — Ijozat bering oʻshalarga! Ketaverishsin. Egasi Xudoga sajda qilishsin. Koʻrmayapsizmi, Misr xarob boʻldi–ku!

⁸Shundan soʻng Muso bilan Horunni firʼavn oʻz huzuriga chaqirtirdi. Firʼavn ikkoviga dedi:

— Mayli, boringlar, Egangiz Xudoga sajda qilinglar. Ammo sizlardan kimlar boradi?

⁹— Yoshu qari — hammamiz birga ketamiz, — deb javob berdi Muso. — Oʻgʻillarimizni, qizlarimizni, mol–qoʻylarimizni ham olib ketamiz. Egamizga atab bayram nishonlashimiz kerak.

¹⁰Firʼavn qarshilik qildi:

— Agar xotinlaringiz va bolalaringiz bilan ketishlaringizga ijozat bersam, Egangiz albatta sizlar bilan boʻladi! Niyatingiz yomonligi ochiq koʻrinib turibdi. ¹¹Yoʻq, ularga aslo javob bermayman! Egangizga sajda qilgani borishni istayotgan sizlar emasmi?! Juda yaxshi. Faqat erkaklarni olinglar–u, ketaveringlar.

Shunda Muso bilan Horunni firʼavnning huzuridan haydadilar.

¹²Egamiz Musoga:

— Qoʻlingni Misr uzra uzat! — deb amr berdi. — Misr yurtiga chigirtka yogʻilsin. Chigirtkalar bu yurtdagi hamma oʻsimliklarni, doʻldan omon qolgan hamma ekin–tikinni yeb bitirsin.

¹³Muso tayogʻini Misr uzra uzatgan edi, Egamiz bu yurtga sharqdan shamol estirdi. Bir kecha–kunduz shamol esdi. Sharqdan esgan shamol ertalabgacha chigirtkalarni olib keldi. ¹⁴Butun Misr yurtiga chigirtka yopirildi. Misrning hamma joyini chigirtka bosib ketdi. Chigirtkalar shunchalik uyilib ketdiki, ilgari bunaqasi boʻlmagan edi, bundan keyin ham boʻlmaydi. ¹⁵Yer yuzini chigirtka bosib ketganidan, yer qop–qora boʻlib qoldi. Jamiki ekin–tikinni, doʻldan omon qolgan daraxtlardagi meva–chevalarni chigirtka yeb bitirdi. Misrdagi biror daraxtda, biror oʻsimlikda yashil barg qolmadi. ¹⁶Firʼavn zudlik bilan Muso bilan Horunni chaqirtirib, ularga aytdi:

— Egangiz Xudoga va oʻzlaringizga qarshi gunoh qildim⁺. ¹⁷Oʻtinaman, bir martagina gunohimdan kechib, Egangiz Xudoga iltijo qilinglar. Bu halokatli ofatni mendan daf qilsin⁺.

¹⁸Muso firʼavnning huzuridan chiqib, Egamizga ibodat qildi. ¹⁹Egamiz gʻarbdan juda kuchli shamol estirdi. Shamol chigirtkalarni Qizil dengizga* uchirib olib ketdi. Misr yurtida bironta ham chigirtka qolmadi. ²⁰Lekin Egamiz firʼavnning yuragini yana tosh qilib qoʻydi va firʼavn Isroil xalqiga ketishga ijozat bermadi.

Toʻqqizinchi falokat: zulmat

²¹Egamiz Musoga:

— Qoʻlingni osmonga uzat! — deb amr berdi. — Misrni qoʻrqinchli zulmat qoplaydi.

²²Muso qoʻlini osmonga uzatdi. Shundan keyin Misr uch kun davomida zimziyo zulmat ichida qoldi, ²³birov birovni koʻra olmadi. Natijada hech kim biron joyga yurib bora olmadi. Isroil xalqi yashayotgan yer esa yorugʻ edi. ²⁴Firʼavn yana Musoni chaqirtirib, unga:

— Boringlar, Egangizga sajda qilaveringlar, — dedi. — Bola–chaqalaringizni olib ketaveringlar. Ammo mol–qoʻylaringizni qoldirib ketasizlar.

²⁵— Boʻlmaydi! — dedi Muso. — Chorvamizni ham olib ketishimizga ijozat berishing kerak. Biz Egamiz Xudoga qurbonliklar va kuydiriladigan qurbonliklar keltiramiz. ²⁶Hamma chorvamizni oʻzimiz bilan olib ketamiz, orqada bironta ham tuyoq qolmasligi kerak. Egamiz Xudoga sajda qilganimizda, qurbonliklarni shu mol–qoʻylarimizdan olamiz. U yerga bormagunimizcha, Egamizga nimani qurbonlik qilishimizni bilmaymiz–ku!

²⁷Shunday qilib, Egamiz yana firʼavnning yuragini tosh qilib qoʻydi. Firʼavn oʻjarlik qilib, Isroil xalqiga ketishga ijozat bermadi. ²⁸Oxiri firʼavn Musoga:

— Yoʻqol bu yerdan! — deb baqirdi. — Ehtiyot boʻl, bundan keyin zinhor koʻzimga koʻrinma! Koʻzimga koʻringan zahoti oʻlasan!

²⁹— Sen aytganingday boʻlsin! — dedi Muso. — Bundan keyin koʻzingga koʻrinmayin!

11–BOB

Muso oxirgi falokatni firʼavnga ayon qiladi

11¹Egamiz Musoga aytgandi*: “Men firʼavnning boshiga ham, Misr yurtiga ham yana bitta falokat yuboraman, oʻshandan keyingina bu yerdan ketishingizga u sizlarga ijozat beradi. Bu yurtdan oʻzi sizlarni hatto haydab chiqaradi. ²Endi Isroil xalqiga ayt: hamma erkagu ayol Misrlik qoʻshnisidan oltin, kumush taqinchoqlar soʻrab olsin.” ³Egamiz Misrliklarni shunday qildiki, ular Isroil xalqiga iltifot koʻrsatdilar. Musoni ham Misr yurtida, firʼavnning aʼyonlari, Misr xalqi koʻz oldida gʻoyat ulugʻ qilgan edi.

⁴Shunda Muso firʼavnga dedi:

— Egamiz shunday aytmoqda: “Tun yarmida Misr boʻylab yuraman. ⁵Shunda Misrdagi hamma toʻngʻich oʻgʻillar — taxtda oʻtirgan firʼavnning toʻngʻichidan tortib, qoʻl tegirmonida oʻtirib ishlayotgan choʻri xotinning toʻngʻich oʻgʻligacha nobud boʻladi. Hatto chorvaning birinchi erkak bolasigacha nobud boʻladi. ⁶Butun Misr boʻylab qattiq faryod koʻtariladi. Bunaqa voqea ilgari boʻlmagan, bundan keyin ham boʻlmaydi. ⁷Isroil xalqi yashagan yerlarda esa tinchlik hukm suradi. Ularga qarashli birorta odamga yoki birorta hayvonga hatto it ham hurib qoʻymaydi. Oʻshanda Men, Egangiz, Isroil xalqini Misr xalqidan ayirganimni bilib olasizlar.”⁺ ⁸Oʻshanda aʼyonlaring hammasi kelib, menga ikki bukilib taʼzim qiladi. Menga: “Sen ham, senga ergashgan xalqing ham ketinglar”, deb yolvorasizlar. Men oʻshandan keyin ketaman.

Muso gʻazab bilan firʼavnning huzuridan chiqib ketdi.

⁹Egamiz Musoga shunday degan edi: “Misrda Mening ajoyibotlarim koʻpayishi uchun firʼavn sizlarning gapingizga quloq solmaydi.” ¹⁰Muso bilan Horun firʼavnning oldida hamma ajoyibotlarni koʻrsatib boʻldilar. Lekin Egamiz firʼavnning yuragini tosh qilib qoʻydi. Firʼavn oʻz yurtidan Isroil xalqining ketishiga ijozat bermadi.

12–BOB

Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami toʻgʻrisida koʻrsatmalar

12¹•Muso bilan Horun Misrda yashar ekanlar, Egamiz ularga quyidagi koʻrsatmalarni berdi:

Fisih ziyofati

²“Bu oy sizlar uchun ilk oy — yilning birinchi oyi boʻladi*. ³Isroil xalqining butun jamoasiga yetkazinglar: shu oyning oʻninchi kunida oila boshliqlari bitta qoʻzi yoki uloqcha tanlaydi. Buni xonadondagilar tanovul qiladi. ⁴Bitta jonliq bir oilaga koʻplik qiladigan boʻlsa, oila aʼzolarining soni va bir odam tanovul qiladigan goʻsht miqdori hisoblab chiqiladi. Soʻngra oʻsha oila jonliq goʻshtini yonidagi qoʻshnisi bilan boʻlishadi. ⁵Nuqsonsiz, bir yashar erkak jonliqni tanlab olinglar. ⁶Birinchi oyning oʻn toʻrtinchi kuni kechqurungacha qoʻzilarni alohida saqlanglar. Soʻngra Isroil xalqi jamoasining har bir xonadoni oʻzining qoʻzisini soʻyishi lozim⁺. ⁷Soʻng ular qurbonlikning qonidan olib, qurbonlik goʻshti tanovul qilinadigan uyning eshigi kesakisi* yonlariga va tepasiga surtishsin. ⁸Oʻsha kuni kechqurun goʻshtni olovda pishirishsin va oʻsha goʻshtni, xamirturushsiz non hamda taxir oʻtlarni tanovul qilishsin. ⁹Qurbonlik goʻshtining suvda qaynatilganini yoki xomini tanovul qilishmasin. Kalla–pocha va ichak–chovoqlarini olovda pishirib yeyishsin. ¹⁰Goʻshtdan ertalabgacha qolmasin. Agar ortib qolsa, ertalabga qoldirmay olovda kuydiringlar. ¹¹Goʻshtni tanovul qilayotganingizda, shay turinglar. Chorigʻingiz oyogʻingizda, tayogʻingiz qoʻlingizda boʻlsin, tez–tez yenglar. Men, Egangizga bagʻishlangan Fisih qurbonligi shudir.

¹²Oʻsha tunda Men Misrning bu boshidan narigi boshigacha oʻtib, insonlarning har bir toʻngʻich oʻgʻillarini ham, chorvaning birinchi erkak bolasini ham oʻldiraman. Men, Egangiz, Misrning hamma xudolariga qarshi hukmni ijro etaman⁺. ¹³Eshiklaringizning kesakisiga surtilgan qon yashayotgan uylaringizni belgilaydi. Qonni koʻrib, sizlarni chetlab oʻtaman. Men Misrni jazolaganimda, oʻlat ofatidan sizlar omon qolasizlar.

Xamirturushsiz non bayrami

¹⁴Bu kunni* sizlar to abad esda tutishlaringiz lozim. Har yili bu kunni Men, Egangizga atalgan bayram qilib nishonlanglar. Bu bayram avlodlaringiz osha doimiy qonun–qoida boʻlib qolsin. ¹⁵Oʻsha yetti kun davomida xamirturushsiz non tanovul qilinglar. Birinchi kuniyoq uylaringizdagi xamirturushni yoʻqotinglar. Kimki yetti kun davomida xamirturush qoʻshilgan non tanovul qilsa, u Isroil xalqi orasidan yoʻq qilinadi. ¹⁶Bayramning birinchi kuni ham, yettinchi kuni ham butun xalq muqaddas yigʻinga kelishi lozim. Shu kunlari, ovqat tayyorlashdan tashqari, hech qanday ish qilmanglar.

¹⁷Xamirturushsiz non bayramini har yili nishonlaysizlar, chunki aynan oʻsha kuni Men sizlarning oilalaringizni va qabilalaringizni Misrdan olib chiqqanman. Bu bayram avlodlaringiz osha nishonlanib, doimiy qonun–qoida boʻlib qolsin. ¹⁸Birinchi oyning* oʻn toʻrtinchi kuni kechqurundan boshlab shu oyning yigirma birinchi kuni kechqurungacha xamirturushsiz non tanovul qilinglar. ¹⁹Uylaringizda oʻsha yetti kun davomida aslo xamirturush boʻlmasin. Kimki xamirturush qoʻshilgan non tanovul qilsa, u asli Isroil naslidanmi, musofirmi, baribir, Isroil xalqining jamoasidan yoʻq qilinadi. ²⁰Xamirturush qoʻshilgan nonni hech tanovul qilmanglar. Qayerda yashasangizlar ham, xamirturushsiz non tanovul qilinglar.”

Ilk Fisih ziyofati

²¹Shundan keyin Muso Isroilning hamma oqsoqollarini chaqirtirib, ularga dedi:

— Har bir xonadonga shunday deb aytinglar: “Oilangiz uchun bittadan qoʻzi yoki uloqcha tanlab olib, Fisih ziyofatiga qurbonlik qilinglar*. ²²Keyin issop oʻtidan* bir tutam olib, idishdagi qurbonlik qoniga botiringlar. Qonni uylaringiz eshigi kesakisining yonlariga va tepasiga surtinglar. Tonggacha birortangiz uyingizdan chiqmanglar⁺. ²³Chunki Egamiz Misr yurti boʻylab oʻtib, Misrliklarning toʻngʻich oʻgʻillarini nobud qiladi. U eshiklaringizning kesakisidagi qonni koʻrib, uylaringizni chetlab oʻtib ketadi. Azroil uylaringizga kirib, sizlarning toʻngʻich oʻgʻillaringizni nobud qilishiga Egamiz yoʻl qoʻymaydi. ²⁴Oʻzlaringiz ham, avlodlaringiz ham bu rasm–rusumlarga to abad rioya qilishlaringiz lozim. ²⁵Egamiz sizlarga beraman, deb vaʼda qilgan yurtga kirganlaringizdan keyin ham, bu udumni nishonlayveringlar. ²⁶Bolalaringiz sizlardan:

— Bu udumning maʼnosi nima? — deb soʻraganlarida, shunday javob beringlar:⁺

²⁷— Bu Egamizga bagʻishlangan Fisih qurbonligidir. Egamiz Misrliklarning toʻngʻich oʻgʻillarini halok qilganda, Misrdagi Isroil xalqining uylarini chetlab oʻtib ketdi. Shunday qilib, bizning xonadonlarimizni omon saqlab qoldi.”

Shunda Isroil oqsoqollari egilib, sajda qildi. ²⁸Soʻngra ular borib, Egamizning Musoga va Horunga bergan amri boʻyicha ish tutdilar.

Oʻninchi falokat: jamiki toʻngʻich erkak zoti nobud boʻladi

²⁹Egamiz yarim kechasi Misrliklarning jamiki toʻngʻichlarini — taxtda oʻtirgan firʼavnning toʻngʻich oʻgʻlidan tortib, zindonda yotgan asirning toʻngʻich oʻgʻligacha oʻldirdi. Hamma chorvaning birinchi erkak bolasini ham nobud qildi. ³⁰Oʻsha kecha firʼavn, uning hamma aʼyonlari va butun Misr xalqi uygʻonib ketdi. Butun Misrni qattiq dod–faryod tutdi. Odam nobud boʻlmagan birorta xonadon yoʻq edi. ³¹Oʻsha tundayoq firʼavn Muso bilan Horunni chaqirtirib aytdi:

— Oʻzlaringiz ham, Isroil xalqingiz ham yoʻqolinglar! Mening yurtimdan chiqib ketinglar! Oʻzlaringiz aytganingizday, borib Egangizga sajda qilaveringlar. ³²Mol–qoʻylaringizni ham olib ketinglar. Ammo ketayotganingizda, meni duo qilinglar.

³³“Isroil xalqi yurtimizdan tezroq chiqib ketsin, agar chiqib ketmasa, hammamiz oʻlib ketamiz”, deb Misrliklar ularni qistovga oldilar. ³⁴Shunday qilib, Isroil xalqi kiyim–kechaklariga oʻralgan xamirturush qoʻshilmagan xamir toʻla togʻoralarini olib, yelkalariga ortishdi. ³⁵Isroil xalqi Musoning aytganini qilib, Misrliklardan oltin va kumush taqinchoqlar, kiyim–kechaklar soʻrab olishdi⁺. ³⁶Egamiz Misrliklarni shunday qildiki, ular Isroil xalqiga iltifot koʻrsatdilar. Isroil xalqi nima soʻrasa, ular berdilar. Shu yoʻl bilan Isroil xalqi, gʻolib lashkarday, Misrliklarning boyliklarini olib ketdi⁺.

Isroil xalqi Misrdan chiqib ketadi

³⁷Isroil xalqi Ramzesdan Suxotga* qarab yayov yoʻlga chiqdi. Ular 600.000 tacha erkak boʻlib, ayollar va bolalar bu hisobga kirmasdi⁺. ³⁸Son–sanoqsiz begona xalqlar, koʻplab mol–qoʻylar ham ular bilan birga ketdi. ³⁹Isroil xalqi Misrdan olib chiqqan xamirturushsiz xamirdan patir non yopdilar. Ular Misrdan shunchalik tez chiqib ketdilarki, yoʻlga yegulik tayyorlagani vaqt topolmagandilar.

⁴⁰Isroil xalqi Misrda 430 yil yashadi⁺. ⁴¹430 yilning oxirgi kunida Egamizning xalqiga qarashli boʻlgan hamma qabilalar Misrdan chiqib ketishdi. ⁴²Oʻsha kuni kechasi Egamiz xalqiga posbonlik qilib, ularni Misrdan olib chiqqan edi. Shu sababdan Isroil xalqi ham avlodlar osha, har yili oʻsha tunni Egamizga bagʻishlab, bayram qilishlari kerak.

Fisih ziyofati toʻgʻrisida qonun–qoidalar

⁴³Keyin Egamiz Muso bilan Horunga aytdi: “Sizlar rioya qilishingiz lozim boʻlgan Fisih ziyofatining qonun–qoidalari quyidagichadir:

Isroil xalqiga qondosh boʻlmagan odam Fisih taomidan tanovul qilmaydi. ⁴⁴Lekin sotib olgan qullaringiz sunnat qilingandan keyin Fisih taomidan tanovul qilsa boʻladi. ⁴⁵Musofirlar va mardikorlar ham bu taomdan tanovul qilishmaydi.

⁴⁶Taomlar qaysi uyda tayyorlangan boʻlsa, hammasi oʻsha uyda tanovul qilinishi lozim. Tashqariga taom olib chiqilmaydi. Fisih ziyofatiga atab qurbonlik qilingan birorta ham hayvonning suyagi sindirilmaydi⁺.

⁴⁷Isroil xalqining butun jamoasi Fisih ziyofatini nishonlaydi. ⁴⁸Yonlaringizdagi biror musofir Men, Egangizga bagʻishlangan Fisih ziyofatini nishonlamoqchi boʻlsa, oldin uning xonadonidagi hamma erkaklar sunnat qilinishi lozim. Shundan keyingina Isroil xalqiga mansub boʻlgan odamday, Isroil jamoasiga qoʻshilib, Fisih ziyofatini nishonlaydi. Sunnat qilinmaganlarning hech qaysisi Fisih taomidan tanovul qilishi mumkin emas. ⁴⁹Shu yerning tub aholisi uchun ham, oralaringizda yashayotgan musofir uchun ham qonun oʻshadir.”⁺

⁵⁰Egamizning Muso va Horun orqali bergan qonun–qoidalarini Isroil xalqi bajardilar. ⁵¹Shunday qilib, oʻsha kuniyoq Egamiz Isroil oilalarini va qabilalarini Misrdan olib chiqdi.

13–BOB

Toʻngʻich erkaklarni bagʻishlash toʻgʻrisidagi amr

13¹Egamiz Musoga yana gapirdi:

²— Hamma toʻngʻichlarni Menga bagʻishlanglar. Isroil xalqining hamma toʻngʻich oʻgʻillari va hayvonlarining birinchi erkak bolasi Menikidir⁺.

Xamirturushsiz non bayrami toʻgʻrisida koʻrsatmalar

³⁻⁴Shundan soʻng Muso xalqqa dedi: “Bugun Abib oyida* sizlar Misr yurtidan chiqib ketyapsizlar. Xamirturush qoʻshilgan nonni yemanglar. Bu kunni aslo eslaringizdan chiqarmanglar. Zero, Egamiz Oʻz qudrati bilan sizlarni Misrdagi qullikdan olib chiqdi. ⁵U sizlarni Kanʼon, Xet, Amor, Xiv va Yobus xalqlarining yerlariga olib boradi. Egamiz bu yerlarni ota–bobolaringizga, beraman, deb ont ichgan. U sizlarni sut va asal oqib yotgan oʻsha yurtga* olib borgandan keyin, Abib oyida quyidagicha udumni oʻtkazinglar: ⁶yetti kun xamirturushsiz non yenglar. Yettinchi kuni Egamizga atab bayram qilinglar. ⁷Shu paytlarda uyingizda yoki yurtingizning biron joyida xamirturushli non yoki xamirturush boʻlmasin⁺. ⁸Har yili bayram kunlari davomida nima uchun bayramni nishonlayotganingizni bolalaringizga tushuntirishingiz lozim. Ularga:

— Misrdan chiqayotganimizda, Egamiz bizga koʻrsatgan cheksiz muruvvati uchun bayramni nishonlayapmiz, — deb ayting. ⁹Bu bayram goʻyo qoʻlingizdagi yoki peshanangizdagi bir belgiday boʻladi. Egamiz sizlarni Misrdan Oʻz qudrati bilan olib chiqqanini bu bayram eslatib turadi. Egamizning taʼlimotini bolalaringizga oʻrgatishingiz uchun bayramni nishonlanglar⁺. ¹⁰Sizlar belgilangan vaqtda yillar osha ushbu qonun–qoidaga rioya qilib boringlar.

Toʻngʻich erkaklarni Egamizga bagʻishlash toʻgʻrisida koʻrsatmalar

¹¹Egamiz oʻzlaringizga va ota–bobolaringizga ont ichib vaʼda bergan Kanʼon xalqlarining yurtiga sizlarni olib keladi. Oʻsha yurtni sizlarga beradi. Shundan keyin ¹²toʻngʻich oʻgʻillaringizni, hamma chorvangizning birinchi erkak bolasini Unga beringlar. Bularning hammasi Egamiznikidir. ¹³Eshakning* tugʻilgan birinchi erkak bolasini ham Egamizdan bir qoʻzi yoki uloqchani atash evaziga sotib olinglar. Agar eshakni qaytarib sotib olmaslikka qaror qilsangiz, eshakning boʻynini sindirib oʻldirishingiz kerak. Sizlar Egamizdan hamma toʻngʻich oʻgʻillarni ham qaytarib sotib olishingiz lozim*. ¹⁴Kelajakda farzandlaringiz sizdan:

— Bu udumning maʼnosi nima? — deb soʻrashganda shunday javob beringlar:

— Egamiz bizni Misrdagi qullikdan qudratli qoʻli bilan olib chiqqan⁺. ¹⁵Firʼavn oʻjarlik qilib, ketishimiz uchun bizga ijozat bermaganda, Egamiz Misr yurtidagi hamma toʻngʻichlarni — odamlarning toʻngʻichidan tortib, hayvonlarning birinchi erkak bolasigacha oʻldirgan. Mana shuning uchun ham hayvonlarning birinchi erkak bolasini Egamizga qurbonlik qilamiz. Toʻngʻich oʻgʻillarimizni esa qaytarib sotib olamiz.

¹⁶Bu bayram qoʻlingizdagi yoki peshanangizdagi bir belgiday boʻlib qoladi. Egamiz bizni qudratli qoʻli bilan Misrdan olib chiqqanini shu bayram sizlarga eslatib turadi.”

Ustun shaklidagi bulut va alanga

¹⁷Xalq urushga duch kelib qolsa, Misrga qaytib ketmasin, deb oʻyladi Xudo. Shuning uchun firʼavn Isroil xalqiga ijozat bergandan keyin, Filist xalqining yurti orqali oʻtadigan yoʻl* toʻgʻri Kanʼonga olib borsa ham, Xudo xalqni bu yoʻldan boshlab ketmadi⁺. ¹⁸Xudo xalqni Qizil dengizga* sahro boʻylab aylanma yoʻl orqali olib ketdi.

Isroil xalqi Misrdan chiqqanda, guruhlarga boʻlingan holda yoʻlga tushdi. ¹⁹Muso Yusufning suyaklarini oʻzi bilan oldi. Yusuf Isroil urugʻlariga qasam ichdirib: “Xudo sizlarni qutqargani albatta keladi, oʻshanda mening suyaklarimni bu yerdan olib ketinglar”, degan edi*⁺.

²⁰Isroil xalqi Suxotdan chiqqandan keyin, sahro etagidagi Etxamda qarorgoh qurdi⁺. ²¹Egamiz kunduzi ustun shaklidagi bulut ichida, kechasi ustun shaklidagi alanga ichida ularning oldida yurib, yoʻllarini yoritib yoʻl koʻrsatib bordi. Shu tariqa Isroil xalqi hamma vaqt — kunduzi ham, kechasi ham yoʻl yura oldi⁺. ²²Kunduzi bulut ustuni, kechasi alanga ustuni xalqning oldidan bir dam nari ketmadi.

14–BOB

Egamiz Qizil dengizda Isroil xalqini qutqaradi

14¹Egamiz Etxamda Musoga shunday dedi:

²— Isroil xalqiga: “Migdol bilan dengiz oʻrtasidagi Piy–Xaxiroʻt yaqiniga qaytib boringlar”, deb ayt. U yerda Baal–Zafoʻn qarshisidagi Qizil dengiz* sohili boʻylab chodir tikishsin⁺. ³Oʻshanda firʼavn: “Isroil xalqi yurtda adashib qolibdi, sahro ularning ketishiga xalaqit beryapti”, deb oʻylaydi. ⁴Firʼavn sizlarni taʼqib qilsin deb, Men uning yuragini tosh qilib qoʻyaman. Firʼavn va uning lashkari ustidan gʻalaba qilaman. Shu orqali shuhratga erishaman. Ana oʻshanda Egangiz Men ekanligimni Misr xalqi bilib oladi.

Isroil xalqi Egamiz aytganday qildi. ⁵Firʼavnga: “Isroil xalqi qochib ketibdi”, deb xabar yetkazishdi. Firʼavn va aʼyonlarining Isroil xalqi toʻgʻrisidagi niyatlari oʻzgardi: “Nima qilib qoʻydik–a? Isroil xalqiga ketishga ijozat berib, qullarimizdan ayrilib qolibmiz–ku!” deyishdi. ⁶Firʼavn jang aravalarini tayyorlatdi, lashkarini yoniga oldi. ⁷U Misrdagi hamma jang aravasini, shu bilan birga, olti yuzta sara jang aravasini ham yoʻlga otlantirdi. Har bir jang aravasining lashkarboshisi bor edi. ⁸Egamiz Misr firʼavnining yuragini tosh qilib qoʻydi. Firʼavn Isroil xalqining ortidan quvdi. Isroil xalqi shaxdam qadam bilan Misrdan chiqib ketayotgan edi⁺. ⁹Misrliklar — firʼavnning jamiki lashkari, otlari, aravakashlar va jang aravalari bilan Isroil xalqining ortidan tushdi. Dengiz qirgʻogʻida Baal–Zafoʻn qarshisida — Piy–Xaxiroʻt yaqinida Isroil xalqiga yetib oldilar. Isroil xalqi bu yerda qarorgoh qurgan edi.

¹⁰Firʼavn tobora yaqinlashib kelardi. Isroil xalqi orqalariga qarab Misrliklar quvib kelayotganini koʻrdilar–u, sarosimaga tushib qoldilar. Ular Egamizga iltijo qilib, madad soʻradilar. ¹¹Keyin Musoga aytdilar:

— Bizni sahroga oʻldirgani olib kelgan ekansan–da. Misrda biz uchun qabriston yetarli emasmidi?! Bizni Misrdan olib chiqib, nima qilib qoʻyding–a?! ¹²Misrda ekanligimizda shunga oʻxshash yomon hodisalar yuz berishini aytmaganmidik?! Biz: “Misrliklarga qul boʻlib xizmat qilib yuraveraylik, sahroda oʻlib ketganimizdan koʻra, ularga xizmat qilganimiz yaxshi”, deb aytgan edik–ku!

¹³Ammo Muso:

— Qoʻrqmanglar! — dedi. — Joyingizda toʻxtab, qarab turinglar. Hozir koʻrasizlar, Egamiz sizlarni qanday qilib qutqarar ekan. Hozir qarshingizda turgan Misrliklarni qaytib koʻrmaysizlar. ¹⁴Xotirjam boʻlinglar, Egamiz sizlar uchun jang qiladi⁺.

¹⁵Shu payt Egamiz Musoga gapirdi:

— Nimaga Menga iltijo qilib, madad soʻrayapsan? Isroil xalqiga ayt, oldinga qarab ketaversin. ¹⁶Tayogʻingni koʻtarib, qoʻlingni dengiz ustiga uzat, suvni ikki tomonga ayir. Shunda Isroil xalqi quruq yer ustida yurib, dengizdan oʻtadi. ¹⁷⁻¹⁸Misrliklar sizlarning ortingizdan dengizga borsin deb, Men ularning yuragini tosh qilib qoʻyaman. Firʼavn, uning lashkari, aravakashlari va jang aravalari ustidan gʻalaba qilib shuhratga erishaman. Men ularni yer bilan yakson qilganimda Egangiz Men ekanligimni Misr xalqi bilib oladi.

¹⁹Isroil xalqi oldida borayotgan Xudoning farishtasi joyini oʻzgartirib, ularning orqasiga oʻtdi. Isroil xalqining oldidagi bulut ustuni ham joyini oʻzgartirdi. Bulut ustuni orqaga oʻtib, ²⁰Misr lashkari bilan Isroil xalqi oʻrtasida turib qoldi. Bulut ustuni Misrliklar turgan tomonni zimiston va bulutli, Isroil xalqi turgan tomonni esa yop–yorugʻ qilib turdi. Shuning uchun Misr lashkari tun boʻyi Isroil xalqiga yaqin kela olmadi.

²¹Muso qoʻlini dengiz tomonga uzatdi. Shundan keyin tun boʻyi Egamiz sharqdan kuchli shamol estirib, dengizni ikki tomonga ayirdi, dengizni quruq yerga aylantirdi. Suv ikki tomonga surildi⁺. ²²Shundan keyin Isroil xalqi dengizdagi quruq yerdan yurib, oʻta boshladi. Suv Isroil xalqining oʻng tomonida ham, chap tomonida ham devor boʻlib turardi. ²³Misrliklar Isroil xalqining ortidan quvdi. Firʼavnning hamma otlari, aravakashlari va jang aravalari dengizning oʻrtasiga tushdi. ²⁴Tong payti Egamiz alanga va bulut ustunidan Misr lashkariga qarab, ularni sarosimaga soldi. ²⁵Jang aravalarining gʻildiraklari botib qoldi*. Natijada Misrliklar aravalarini zoʻrgʻa tortib ketdilar. Shunda Misrliklar: “Bu yerdan qochib qolaylik! Isroil xalqi uchun ularning Egasi jang qilyapti! U bizga qarshi!” deb shovqin soldilar.

²⁶Keyin Egamiz Musoga:

— Qoʻlingni dengizga uzat! — deb amr berdi. — Suv Misrliklarning, ularning aravakashlari va jang aravalari ustiga qaytsin!

²⁷Muso qoʻlini dengizga uzatdi. Tong payti dengiz suvi asl holiga qaytdi. Misrliklar suvdan qutulmoqchi boʻlib qochayotgan edi, Egamiz ularni dengizning oʻrtasiga silkib otdi. ²⁸Suv asl holiga qaytdi. Firʼavnning aravakashlarini va jang aravalarini, Isroil xalqini ortidan quvib, dengiz oʻrtasiga tushgan hamma Misr lashkarini gʻarq qildi. Ulardan birortasi ham tirik qolmadi. ²⁹Isroil xalqi esa dengiz oʻrtasida quruq yerdan yurib oʻtdi. Suv oʻng tomonda ham, chap tomonda ham Isroil xalqiga devor boʻlib turardi⁺.

³⁰Shunday qilib, Egamiz oʻsha kuni Isroil xalqini Misrliklarning qoʻlidan qutqardi. Isroil xalqi dengiz qirgʻogʻida Misrliklarning jasadlarini koʻrdi. ³¹Egamiz buyuk qudrati bilan Misrliklarni magʻlub qilganini Isroil xalqi koʻrgach, Undan qoʻrqadigan boʻldilar. Ular Egamizga va Uning quli Musoga ishondilar.

15–BOB

Muso va Maryamning gʻalaba qoʻshigʻi

15¹Shundan keyin Muso va Isroil xalqi Egamizga quyidagi qoʻshiqni kuyladi:

“Egamizni madh etib kuylayman. U buyuk gʻalaba keltirdi.

Otlarni, aravakashlarni dengizga uloqtirdi⁺.

²Egamiz mening kuch–qudratimdir*.

U mening qutqaruvchimdir.

U mening Xudoyimdir, men Uni olqishlayman,

Otamning Xudosidir, men Uni ulugʻlayman⁺.

³Ha, U jangchidir, U Egamizdir*⁺.

⁴Firʼavnning lashkarini, jang aravalarini Egamiz dengizga uloqtirdi.

Uning sara lashkarboshilarini Qizil dengizga* choʻktirdi.

⁵Dengiz qaʼri ularni koʻmdi.

Ular tosh singari tubsizlikka tushib ketdilar.

⁶Ey Egamiz, Sening qudrating azimdir.

Ey Egamiz, Sening oʻng qoʻling dushmanni rosa ezdi⁺.

⁷Sen buyuk gʻalaba qozonding.

Dushmanlaringni yiqitib,

Ularga gʻazabingni sochgan eding,

Gʻazabing ularni xas–choʻp singari yondirib tashladi.

⁸Qahrli nafasingdan suv bir joyga yigʻilib,

Devor kabi tik turib qoldi,

Dengizning qaʼri qattiq yer boʻlib qoldi⁺.

⁹Shunda dushman gerdayib aytdi:

«Orqalaridan tushaman, quvib yetaman.

Oʻljani baham koʻraman. Bulardan koʻnglim qoniqadi.

Qilichimni yalangʻochlab, ularni yana qul qilaman.»

¹⁰Qahrli nafasingdan dengiz ularni koʻmib yubordi.

Ular bahaybat suvda qoʻrgʻoshinday gʻarq boʻldilar.

¹¹Xudolar orasida Senga oʻxshagani bormi, ey Egamiz?!

Kim Senga oʻxshar?!

Muqaddasliging bilan ulugʻvorsan Sen,

Qoʻrqinchli ishlaring bilan hamdu sanoga ilhomlantirasan,

Sen ajoyibotlar koʻrsatasan⁺.

¹²Sen oʻng qoʻlingni uzatgan eding,

Gʻanimlarni yer yutdi.

¹³Oʻzing qutqargan oʻsha xalqni Sen sodiq sevging bilan olib borasan.

Muqaddas makoningga* qudrating bilan ularni yetaklab borasan.

¹⁴Xalqlar eshitib buni, titrashadi:

Filist xalqi vahimaga tushib qoladi.

¹⁵Edom urugʻboshilari qoʻrquvga tushadi–ku,

Moʻab beklarini titroq bosadi–ku!

Kanʼondagi xalqlar umidsizlikka tushadi–ku!⁺

¹⁶Ularni qoʻrquv va dahshat qamrab olar.

Ey Egamiz, Sening xalqing oʻtib ketguncha,

Oʻzing ega boʻlgan bu xalq oʻtib ketguncha,

Ular bilaging kuchi oldida toshday qotib qoladi.

¹⁷Xalqingni Oʻz togʻingga olib kelasan,

Ularni joylashtirasan uying uchun tanlagan yerga, ey Egamiz!

Qoʻllaring oʻrnatgan muqaddas maskaningga*

Olib kirib joylashtirasan, ey Rabbiy!⁺

¹⁸Egamiz abadulabad shoh boʻlib hukmronlik qiladi.”⁺

¹⁹Firʼavnning otlari, aravakashlari va jang aravalari dengiz oʻrtasiga tushdi. Shunda Egamiz ularning ustiga dengiz suvlarini qaytarib olib keldi. Isroil xalqi esa dengiz oʻrtasidagi quruq yerdan oʻtib ketdi. Shu bois Muso va xalq qoʻshiq kuyladi.

²⁰Horunning opasi Maryam paygʻambar childirmani qoʻliga oldi. Hamma ayollar unga ergashib, childirmalarini qoʻllariga olib, oʻynadilar⁺. ²¹Maryam quyidagi naqoratni kuylab, ularga boshchilik qildi:

“Egamizni madh etib kuylang. U buyuk gʻalaba keltirdi.

Otlarni, aravakashlarni dengizga uloqtirdi.”⁺

Taxir suv

²²Muso Isroil xalqini Qizil dengizdan boshlab chiqqandan keyin, ular Shur sahrosiga bordilar. Ular sahroda uch kun yursalar ham, suv topa olmadilar⁺. ²³Undan keyin Maroga bordilar. Ammo Maroning suvi taxir boʻlgani uchun icholmadilar. Shuning uchun ham u yerga Maro* deb nom berilgan edi. ²⁴Xalq esa: “Endi nima ichamiz?” deb Musoga mingʻirlab nolidi. ²⁵Muso esa Egamizga iltijo qilgan edi, Egamiz Musoga bir choʻpni koʻrsatdi. Muso choʻpni olib suvga tashlagan edi, suv ichishga yaroqli boʻlib qoldi. Shunday qilib, oʻsha yerda Egamiz Isroil xalqini sinadi. Egamiz ularga yashash qonun–qoidasini berdi. ²⁶U Isroil xalqiga shunday dedi: “Agar Men, Egangiz Xudoga hushyor boʻlib quloq solsangiz, Mening oldimda toʻgʻri ishlar qilsangiz, amrlarimga itoat etsangiz, hamma qonunlarimga rioya qilsangiz, oʻshanda Men Misrliklarni duchor qilgan xastaliklarning birortasiga ham sizlarni duchor qilmayman. Sizlarga shifo beradigan Egangiz Menman.”⁺

²⁷Shundan soʻng Isroil xalqi Ilim degan joyga keldi. U yerda oʻn ikkita buloq, yetmishta palma daraxti bor edi. Ular buloq boʻyida qarorgoh qurdilar⁺.

16–BOB

Manna va bedanalar

16¹Isroil xalqining butun jamoasi Ilimdan chiqib joʻnadi. Ular Misrdan chiqqanlaridan keyin bir oy oʻtgach*, Ilim bilan Sinay togʻi oraligʻidagi Sin sahrosiga* yetib keldilar⁺. ²Ular sahroda turar ekanlar, hammalari mingʻirlab Muso bilan Horundan nolishdi: ³“Qaniydi Egamiz bizni Misrda oʻldirib qoʻya qolganda edi! Biz Misrda goʻsht solingan qozon boshida oʻtirardik, toʻygunimizcha non yerdik. Sizlar esa, butun jamoa ochlikdan oʻlib ketsin deb, bizni sahroga olib keldingiz.”⁺

⁴Shunda Egamiz Musoga:

— Nonni* sizlarga osmondan yogʻdiraman! — dedi. — Xalq har kuni chiqib, kunda kerak boʻladigan nonini yigʻishtirib oladi. Shu yoʻl bilan bu xalqni sinayman. Ular Mening koʻrsatmalarimga rioya qiladilarmi, yoki yoʻqmi, koʻraman. ⁵Har haftaning oltinchi kuni* esa kunda toʻplaganlariga qaraganda ikki hissa koʻp non yigʻishtirib olib, tayyorlab qoʻyadilar.

⁶⁻⁸Muso bilan Horun jamiki Isroil xalqiga shunday deb aytdilar:

— Sizlar mingʻirlab Egamizdan noligan edingiz, U eshitdi. Endi U kechqurun sizlarga goʻsht beradi. Ertaga ertalab moʻl qilib non beradi. Egamizning buyuk qudratini shunda koʻrasizlar. Sizlarni Misrdan olib chiqqan Egamiz ekanini bilib olasizlar. Ammo biz kim boʻlibmizki, mingʻirlab bizdan noliysizlar?! Biz bor–yoʻgʻi Egamizning xabarchilarimiz, xolos. Bizdan noliganlaringizda, sizlar aslida bizdan emas, Egamizdan noligan boʻlasizlar⁺.

⁹Shundan soʻng Muso Horunga dedi:

— Isroil xalqining butun jamoasiga ayt. Egamizning huzuriga kelsin. Egamiz ularning mingʻirlab noliganini eshitdi.

¹⁰Horun Isroil xalqining butun jamoasiga shu gaplarni aytib boʻlishi bilanoq, xalq sahroga qaradi. Shu payt Egamiz ulugʻvorligini bulut ichida zohir qildi. ¹¹Keyin Egamiz Musoga gapirdi:

¹²— Men Isroil xalqining mingʻirlab noliganini eshitdim. Ularga shu gaplarni yetkaz: “Oqshom goʻsht yeysizlar, ertalab esa toʻyguningizcha non yeysizlar. Oʻshanda Egangiz Xudo Men ekanligimni bilib olasizlar.”

¹³Shu kuni oqshomda bedanalar uchib kelib, qarorgohni bosib ketdi. Ertasiga ertalab qarorgoh atrofiga shudring tushdi⁺. ¹⁴Shudring koʻtarilgach, yer yuzi laylak qor uchquniga oʻxshash, qirovsimon bir narsa bilan qoplandi. ¹⁵Isroil xalqi bu narsani koʻrganda, nima ekanini bilolmasdan: “Bu nima?” deb bir–birlaridan soʻrayverdilar.

— Tanovul qilishlaringiz uchun Egamiz sizlarga bergan non shudir, — dedi Muso Isroil xalqiga. ¹⁶— Egamiz shunday amr bergan: “Har bir xonadon oʻzi yeydigan nonni olsin. Xonadondagi har bir jon uchun bir omirdan* yigʻib olsin.”⁺

¹⁷Isroil xalqi Egamiz amr etganday qildi. Birov koʻproq, birov ozroq yigʻib oldi. ¹⁸Har bir odam uchun omir bilan oʻlchaganlarida, koʻp yigʻib olganlardan hech narsa ortib qolmadi, oz yigʻib olganlar uchun esa yetarli boʻldi. Har bir xonadon keraklisini oldi⁺. ¹⁹Muso yana xalqqa: “Hech kim bu mannadan ertalabgacha qoldirmasin”, — dedi. ²⁰Ammo baʼzilar Musoning gapiga quloq solmay, ertalabgacha qoldirgan edilar, qoldirgan mannaga qurt tushib, sasiy boshladi. Shunda Muso oʻsha odamlardan gʻazablandi.

²¹Mannani har bir xonadon har kuni ertalab ehtiyojiga yarashasini toʻplab olardi. Quyosh yerni qizdirgandan keyin esa, yerda qolgani erib ketardi. ²²Oltinchi kuni esa mannani ikki hissa — jon boshi uchun ikki omirdan yigʻib oldilar. Jamoa oqsoqollari bu toʻgʻrida Musoga xabar berganlarida, ²³Muso ularga aytdi*:

— Ertaga Shabbat kuni boʻlgani uchun oltinchi kuni ikki barobar koʻproq manna olish haqida Egamiz xalqqa amr bergan. Shabbat kuni ish qilmay dam olinglar, bu kun Egamizga ajratilgan kundir. Shuning uchun yopadiganingizni bugun yopib olinglar, qaynatadiganingizni bugun qaynatib olinglar. Ortganini saqlab, ertangi kunga qoldiringlar⁺.

²⁴Shunday qilib, Muso buyurganday, ortganini ertasiga qoldirgan edilar, qolgani na sasidi, na qurtladi.

²⁵— Bugungi mannangiz shudir, — dedi Muso. — Chunki bugun Egamizga atalgan Shabbat kunidir. Bugun yerda hech narsa boʻlmaydi. ²⁶Olti kun manna yigʻishtirib olasizlar. Ammo yettinchi kun — Shabbat kuni aslo manna topib boʻlmaydi.

²⁷Yettinchi kuni ham baʼzilar manna yigʻishtirgani tashqariga chiqdilar, lekin topolmadilar. ²⁸Shunda Egamiz Musoga:

— Qachongacha Mening amrlarimga va koʻrsatmalarimga itoat etmay yurasizlar?! — dedi. ²⁹— Men, Egangiz, yettinchi kunni — Shabbatni dam olish kuni qilib, sizlarga berganimni anglab yetmaysizlarmi?! Mana, sizlarga ikki kunga yetarli mannani oltinchi kuni beryapman. Yettinchi kuni har kim uyida boʻlib, dam olishi lozim.

³⁰Shunday qilib, xalq yettinchi kuni ishlamadi.

Isroil xalqi mannadan xotira uchun saqlab qoʻyadi

³¹Isroil xalqi bu yegulikka manna* deb nom qoʻydilar. U kashnich urugʻiga oʻxshardi, rangi esa oqish, mazasi asal qoʻshilgan chalpakni eslatardi. Muso Isroil xalqiga aytdi:

³²— Egamiz shunday amr bergan: “Bir omir mannani kelgusi avlodlar uchun saqlab qoʻyinglar, toki Men sizlarni Misrdan olib chiqqanimdan keyin sahroda oʻzlaringizga yedirgan nonni ular koʻrsinlar.”

Shundan keyin Muso Horunga aytdi:

³³— Bir idish olib, ichiga bir omir manna solgin–da, Egamizning huzuriga qoʻy*, toki kelgusi avlodlarga saqlanib qolsin.

³⁴Egamiz Musoga amr etganday, Horun, mannani saqlab qoʻyamiz deb, uni Ahd sandigʻining* oldiga qoʻydi.

³⁵Isroil xalqi keyingi qirq yil davomida, Kanʼon yurtiga yetib borib oʻrnashgunlaricha, manna tanovul qildilar*⁺.

³⁶(Mannani oʻlchash uchun foydalanilgan idish omir deb aytilgan. Bu idish taxminan toʻrt kosaning* hajmiga toʻgʻri kelgan.)

17–BOB

Qoyadan chiqqan suv

17¹Isroil xalqining butun jamoasi har doim Egamizning amriga rioya qilib, bir joydan boshqa joyga koʻchib yurib*, Sin sahrosidan* ketdi. Isroil xalqi Rafidimda* qarorgoh qurgan edi, lekin u yerda ichgani suv yoʻq ekan⁺. ²Ular Musoga taʼna qila boshladilar. “Bizga ichgani suv ber”, deb undan talab qildilar. Shunda Muso:

— Nimaga menga taʼna qilyapsizlar?! — dedi. — Nima uchun Egamizni sinayapsizlar?!⁺

³Lekin xalq chanqagan edi. “Nimaga bizni Misrdan olib chiqding?! Oʻzimizni, bolalarimizni, chorvamizni suvsizlikdan oʻldirish uchun olib chiqqan ekansan–da?!” deb Musoni aybladilar.

⁴— Bu xalqni nima qilay? — deb iltijo qildi Muso Egamizga. — Yana bir ozdan keyin ular meni toshboʻron qilishadi–ku!⁺

⁵— Isroil oqsoqollaridan baʼzilarini yoningga olib, xalqning oldida bor! — deb amr berdi Egamiz Musoga. — Nil daryosiga urgan tayogʻingni ham oʻzing bilan ol. ⁶Men sening oldingda — Sinay togʻidagi* qoyaning tepasida turaman. Sen tayoqni qoyaga ur, qoyadan suv otilib chiqadi. Keyin xalq ichadi.

Muso Isroil oqsoqollarining koʻzi oldida Egamiz aytganday qildi⁺. ⁷Shunday qilib, Muso oʻsha joyga Massax va Mariva* deb nom berdi. Isroil xalqi u yerda Muso bilan janjal qilgan, “Egamiz biz uchun gʻamxoʻrlik qiladimi, yoʻqmi?” deb Xudoni sinagan edi.

Isroil xalqi Omolek xalqini yengadi

⁸Omolek xalqi Rafidimga kelib, Isroil xalqiga urush ochdilar⁺. ⁹Shunda Muso Yoshuaga:

— Odamlardan tanlab olgin–da, borib, Omoleklarga qarshi urushga chiq! — dedi. — Ertaga men tepalikning ustida boʻlaman. Xudo, ol, deb tayinlagan tayoq* qoʻlimda boʻladi.

¹⁰Yoshua Muso buyurganday qilib Omoleklar bilan jang qilgani bordi. Muso, Horun va Xur tepalikning ustiga chiqishdi. ¹¹Muso qoʻllarini koʻtarganda, Isroil xalqi gʻolib kelar, tushirganda esa Omoleklar gʻolib kelardi. ¹²Oxiri Musoning qoʻllari toliqdi. Shunda Horun bilan Xur Musoga tosh keltirib qoʻyib berdilar. Muso tosh ustiga oʻtirdi. Keyin Musoning qoʻllarini bir tomondan Horun, bir tomondan Xur yuqoriga koʻtarib turdi. Quyosh botguncha, Musoning qoʻllarini yuqoriga koʻtarib turaverdilar. ¹³Shunday qilib, Yoshua Omoleklarni yengib, qilichdan oʻtkazdi.

¹⁴Shundan keyin Egamiz Musoga aytdi:

— Bu gʻalabani xotira qilib, yozib qoʻy, Mening quyidagi vaʼdamni ham kirit: “Men Omoleklarning nomini yer yuzidan oʻchiraman.” Keyin buni ovoz chiqarib Yoshuaga oʻqib ber⁺.

¹⁵Muso bir qurbongoh qurdirib, bu qurbongohga: “Egam bayrogʻimdir”* deb nom berdi. ¹⁶“Omoleklar Egamizning taxtiga qarshi qoʻllarini koʻtarishga jurʼat qilganlari uchun, Egamiz doimo ularga qarshi urush qiladi”*, dedi.

18–BOB

Yatro Musoni ziyorat qiladi

18¹Midiyon yurtining ruhoniysi Yatro Musoning qaynatasi edi. Xudo Musoga va Oʻz xalqi Isroilga hamma qilganlarini, Egamiz Isroil xalqini Misrdan qanday qilib olib chiqqanini u eshitdi⁺. ²Muso xotinini otasi yoniga joʻnatib yuborganda*, Yatro Musoning xotini Zippura bilan ³ikkala oʻgʻlini yoniga olgan edi. Muso: “Men begona yurtda musofir boʻlib qoldim”, deb toʻngʻich oʻgʻliga Gershom* deb ism qoʻygan edi. ⁴Soʻngra: “Ota–bobolarimning Xudosi menga madad berdi, meni firʼavnning qilichidan qutqardi*”, deb ikkinchi oʻgʻliga Eliazar* deb ism qoʻygandi.

⁵Qaynatasi Musoning xotini va oʻgʻillarini Xudoning muqaddas togʻi* etagiga — sahroda Muso tikkan chodirga boshlab keldi. ⁶Yatro Musoga: “Men, qaynatang Yatro, xotining va ikkala oʻgʻling bilan birga sening yoningga boryapmiz”, deb xabar berdi. ⁷Muso qaynatasini kutib olgani chiqdi va unga taʼzim qilib, oʻpdi. Ikkovlari bir–biridan hol–ahvol soʻrab, chodirga kirishdi. ⁸Egamiz Isroil xalqi uchun firʼavnni va Misr xalqini nimalar qilganini, Isroil xalqi yoʻlda chekkan azob–uqubatlarni, Egamiz ularni qanday qutqarganini Muso qaynatasiga aytib berdi. ⁹Egamiz Isroil xalqiga qilgan yaxshiliklari uchun, ularni Misrliklarning qoʻlidan qutqargani uchun Yatro sevinib, shunday dedi:

¹⁰— Sizlarni Misrliklarning va firʼavnning qoʻlidan qutqargan Egamizga hamdu sanolar boʻlsin! Isroil xalqini Misrliklarning zulmidan U qutqardi. ¹¹Egamiz boshqa hamma xudolardan ulugʻ ekanini endi bilaman. Egamiz Oʻz xalqini takabbur Misrliklarning qoʻlidan xalos qildi⁺.

¹²Soʻngra Musoning qaynatasi Yatro Xudoga kuydiriladigan qurbonlik va boshqa qurbonliklar keltirdi. Horun va barcha Isroil oqsoqollari Musoning qaynatasi bilan Xudoning huzurida muqaddas taom yegani kelishdi.

Yatroning maslahati

¹³Ertasi kuni Muso hukm kursisiga oʻtirib, xalqning janjallarini ajrim qila boshladi. Xalq Musoning atrofida ertalabdan kechgacha tik turdi. ¹⁴Qaynatasi Musoning xalq uchun qilayotgan hamma ishlarini koʻrgach, aytdi:

— Nimaga shuncha ishni bir oʻzing qilyapsan? Odamlar sendan yordam soʻrash uchun kun boʻyi tik turishdi.

¹⁵Shunda Muso qaynatasiga aytdi:

— Odamlar Xudoning hukmini bilish uchun mening oldimga kelishadi. ¹⁶Qachon bir janjalli ish boʻlsa ham mening oldimga kelishadi. Men esa ikkala tomon oʻrtasida qaror chiqarib, Xudoning qonun–qoidalarini ularga aytaman.

¹⁷— Bu yoʻl yaxshi emas, — dedi qaynatasi Musoga. ¹⁸— Ham oʻzingni, ham yoningdagi xalqni qiynayapsan. Bu ish juda ogʻir yuk, bir oʻzing bajara olmaysan⁺. ¹⁹Gapimga quloq sol, senga bir maslahat berayin: Xudo senga yor boʻlsin. Xudoning huzurida xalq uchun sen vositachi boʻlishing kerak. Xalqning bahs–munozaralarini Xudoga sen yetkazishing lozim. ²⁰Xudoning qarorini xalqqa sen ayt, Xudoning qonun–qoidalarini oʻrgat, ular qanday qilib toʻgʻri hayot kechirishlari kerakligini koʻrsat. ²¹Ammo bularga qoʻshimcha qilib, sen Xudodan qoʻrqqan, diyonatli, tamadan nafratlanadigan, layoqatli odamlarni tanlab ol. Ularni xalq tepasiga mingboshi, yuzboshi, ellikboshi, oʻnboshi qilib tayinla⁺. ²²Bu odamlar hamma haq masalalar ustidan qaror qilib, xalqqa xizmat qilishsin. Juda muhim yoki juda qiyin masalalarni esa senga olib kelishlari mumkin. Kichikroq ishlarni oʻzlari koʻrib chiqaversin. Ular sen uchun ishni osonroq qilib, ogʻirlikni koʻtarishda senga yordam beradilar. ²³Agar Xudo shu maslahatlarimni yuragingga solsa, sen tazyiqlarga bardosh bera olasan. Hamma tinchgina oʻz joyiga ketadi.

²⁴Muso qaynatasining gapiga quloq soldi. U nima aytgan boʻlsa, hammasini qildi. ²⁵Isroil xalqi orasidan layoqatli odamlarni tanlab oldi. Oʻsha odamlarni mingboshi, yuzboshi, ellikboshi, oʻnboshi qilib tayinladi⁺. ²⁶Ular hamma masalalarni adolatli hal qilardilar. Qiyin masalalarni Musoga olib kelishar, kichikroq ishlarni esa oʻzlari qarab chiqishardi⁺. ²⁷Shundan keyin Muso qaynatasiga ijozat berdi. Yatro oʻz yurtiga qaytib ketdi.

19–BOB

Isroil xalqi Sinay togʻida

19¹⁻²Isroil xalqi Rafidimdan* ketdi. Misrdan chiqqandan keyin uchinchi oyning* birinchi kuni ular Sinay sahrosiga yetib keldilar. Ular Sinay togʻi etagida qarorgoh qurdilar⁺. ³Muso toqqa — Xudoning huzuriga chiqdi. Egamiz togʻdan uni chaqirib, shunday dedi:

— Yoqub nasliga — Isroil xalqiga shunday deb ayt: ⁴“Men, Egangiz, Misrliklarni nima qilganimni koʻrgansizlar. Burgut oʻz bolalarini qanotlari ustida koʻtarib keltirganday, Men sizlarni koʻtarib, huzurimga olib kelganimni ham koʻrgansizlar⁺. ⁵Endi Mening amrlarimga chin dildan itoat etsangiz, ahdimga rioya qilsangiz, sizlar Mening xalqim, boshqa xalqlar orasida xazinam boʻlasizlar. Butun yer Menikidir,⁺ ⁶ammo sizlar Men, Egangizga, xizmat qiladigan ruhoniylar shohligi, muqaddas bir xalq boʻlasizlar.” Isroil xalqiga sen yetkazadigan xabar shudir⁺.

⁷Muso kelib, xalq oqsoqollarini chaqirdi. Egamiz unga, ayt, deb amr etgan hamma gaplarni aytdi. ⁸Jamiki xalq bir ovozdan: “Egamizning hamma aytganlarini bajaramiz”, deb javob berdi. Muso xalqning javobini Egamizga qaytarib olib keldi⁺. ⁹Egamiz Musoga:

— Men sening oldingga qalin bulut ichida kelaman, — dedi, — toki Men senga gapirayotganimni xalq eshitsin. Shunda xalq senga har doim ishonadi.

Muso xalqning gapini Egamizga aytganda, ¹⁰Egamiz dedi:

— Bor, bugun va ertaga xalq poklansin*, kiyimlarini yuvsin⁺. ¹¹Shunday qilib, ertadan keyingi kunga tayyor boʻlishsin. Oʻsha kuni Men, Egangiz, Sinay togʻiga tushaman. Jamiki xalq Meni oʻsha yerda koʻradi. ¹²Togʻ atrofiga chegara qilib qoʻy, toki xalq chegarani bosib oʻtmasin. Xalqqa ayt: “Toqqa chiqmanglar, togʻning yaqiniga ham bora koʻrmanglar. Agar birortasi toqqa qadam qoʻysa, oʻshaning jazosi oʻlimdir. ¹³Oʻsha odamni toshboʻron qilib yoki oʻq otib oʻldiringlar, unga zinhor qoʻl tekkizmanglar. Hayvon boʻladimi yoki inson boʻladimi, oʻlimga hukm qilinsin.” Burgʻu ovozi qattiq chalingandan keyin esa xalq toqqa chiqsa boʻladi⁺.

¹⁴Shunday qilib, Muso togʻdan xalqning yoniga tushdi, xalq poklandi, kiyimlarini yuvdi. ¹⁵Keyin u xalqqa:

— Uchinchi kunga tayyor boʻlinglar, xotinlaringizga yaqinlashmanglar, — deb aytdi.

¹⁶Uchinchi kuni ertalab momaqaldiroq boʻlib, chaqmoq chaqdi. Togʻning ustini qalin bulut qopladi. Burgʻu ovozi juda qattiq chalindi. Qarorgohdagi jamiki xalqni titroq bosdi. ¹⁷Muso xalqni Xudo bilan uchrashtirgani qarorgohdan olib chiqdi. Xalq togʻning etagida turdi. ¹⁸⁻²⁰Keyin Egamiz Sinay togʻiga — togʻ choʻqqisiga tushdi. Egamiz Sinay togʻiga alanga ichida tushib kelgani uchun butun togʻ tutayotgan edi. Togʻ qattiq silkinganda, tandirdan tutun chiqqani singari, togʻdan ham tutun chiqayotgan edi. Burgʻu ovozi qattiqroq chiqqani sari, Muso ham gapirardi. Xudo unga momaqaldiroq orasidan turib javob berardi. Egamiz Musoni togʻ choʻqqisiga chaqirdi. Muso u yerga chiqdi. ²¹Keyin Egamiz Musoga aytdi:

— Pastga tush, xalqni ogohlantir, ular chegarani bosib oʻtishmasin. Ular Men, Egangizni koʻrgani kelmasliklari lozim, shunday qilganlar nobud boʻladi⁺. ²²Hatto doimo Mening yaqinimga keladigan ruhoniylar* ham oʻzlarini poklashlari lozim. Aks holda, Men ularni qirib tashlayman⁺.

²³Shunda Muso Egamizga aytdi:

— Xalq Sinay togʻiga chiqmaydi. Oʻzing: “Togʻ atrofiga chegara qoʻy, bu togʻni muqaddas saqla”, deb meni ogohlantirgan eding.

²⁴Egamiz unga:

— Bor, pastga tush! — dedi. — Oʻzing bilan birga Horunni olib kel. Ammo ruhoniylar yoki xalq, toqqa chiqamiz, deb chegarani oyoq osti qilishmasin. Aks holda, ularni Men oyoq osti qilaman.

²⁵Shunday qilib, Muso xalqning yoniga tushdi. Egamizning aytganlarini ularga gapirib berdi.

20–BOB

Oʻnta amr

20¹•Keyin Xudo quyidagi soʻzlarni aytdi:

²“Men sizlarni Misrdagi qullikdan olib chiqqan Egangiz Xudoman⁺.

³Mendan boshqa xudolarga sajda qilmang⁺.

⁴Oʻzlaringizga hech qanday butni yasamang. Osmonda yo yerda yo yer ostidagi suvda mavjud boʻlgan biror narsaning shaklini yasamang⁺. ⁵Oʻsha xudolar yoki butlarga* sajda qilmang, xizmat qilmang. Men, Egangiz Xudo, sizlarning sevgingizni boshqa xudolar bilan baham koʻrmaydigan Xudoman. Mendan nafratlanadiganlarni jazolayman, ularning gunohlari oqibatidan farzandlari, nabiralari va chevaralari ham qochib qutulmaydi⁺. ⁶Lekin Meni sevib, amrlarimga rioya qiladiganlarning ming–ming avlodlariga* sodiq sevgimni koʻrsataman⁺.

⁷Men, Egangiz Xudoning ismini suiisteʼmol qilmang*. Kim Mening ismimni suiisteʼmol qilsa, oʻshani jazosiz qoldirmayman⁺.

⁸Shabbat kunini muqaddas deb biling, bu kunga rioya qilib yuring⁺. ⁹Hamma ishlaringizni bajarishingiz uchun olti kun bor. ¹⁰Yettinchi kun esa Men, Egangiz Xudoga atalgan Shabbat kunidir. Oʻsha kuni hech qanday ish qilmanglar. Oʻgʻillaringiz, qizlaringiz, qullaringiz, choʻrilaringiz, hayvonlaringiz, shahringizdagi musofirlar ham hech qanday ish qilishmasin. ¹¹Men, Egangiz, olti kun davomida osmon bilan yerni, dengizni va ulardagi hamma mavjudotni yaratdim. Yettinchi kuni esa dam oldim. Shuning uchun Men, Egangiz, Shabbat kunini muborak qilib, muqaddas deb boshqa kunlardan ajratdim.

¹²Ota–onangizni hurmat qiling. Oʻshanda Men, Egangiz Xudo, sizlarga berayotgan yurtda umringiz uzoq boʻladi⁺.

¹³Qotillik qilmang⁺.

¹⁴Zino qilmang⁺.

¹⁵Oʻgʻrilik qilmang⁺.

¹⁶Qoʻshningizga qarshi yolgʻon guvohlik bermang⁺.

¹⁷Qoʻshningizning uyiga koʻz olaytirmang. Qoʻshningizning xotini, quli yoki choʻrisi, moli yoxud eshagi, unga qarashli biror narsasiga koʻz olaytirmang.”⁺

Isroil xalqi vahimaga tushadi

¹⁸Butun xalq chaqmoqni va togʻning tutunini koʻrdi, momaqaldiroq tovushini va burgʻuning baland ovozini eshitdi. Xalq qoʻrqqanidan titrab, uzoqroqqa borib turdi. ¹⁹Xalq Musoga aytdi:

— Bizga oʻzingiz gapiring, biz quloq solaylik. Xudo bizga gapirmasin, tagʻin oʻlib ketmaylik⁺.

²⁰— Qoʻrqmanglar! — dedi Muso xalqqa. — Xudo faqat sizlarni sinash uchun, Undan qoʻrqib, gunoh qilmasligingiz uchun kelgan.

²¹Ammo xalq uzoq masofada turaverdi. Muso Xudo turgan qalin bulutga yaqin bordi.

Qurbongohlar toʻgʻrisida koʻrsatmalar

²²Soʻngra Egamiz Musoga aytdi:

— Isroil xalqiga Mening shu gapimni yetkaz: “Men sizlarga samodan gapirganimga oʻzlaringiz guvoh boʻldingiz. ²³Oʻzlaringiz uchun kumush yoki oltindan xudolar yasamanglar. Mendan boshqa hech bir xudoga sajda qilmanglar. ²⁴Men Oʻzimni sizlarga qayerda zohir qilsam, oʻsha joyda Menga atab tuproqdan qurbongoh quringlar. Shunda Men kelib, sizlarga marhamat qilaman. Oʻsha qurbongoh ustida qoʻylaringizdan, echkilaringizdan, mollaringizdan Menga kuydiriladigan va tinchlik qurbonliklari keltiringlar. ²⁵Agarda Menga atab toshdan qurbongoh yasasangiz, uni yoʻnilgan toshdan qilmanglar. Toshga teshani tekkizganlaringizda, tosh harom boʻladi⁺. ²⁶Menga atalgan qurbongohga zinapoya orqali chiqmanglar, aks holda, zinapoyadan chiqayotganingizda, ochiq joylaringiz koʻrinib qoladi*.”

21–BOB

Qullar toʻgʻrisida qonun–qoidalar

21¹Egamiz yana Musoga aytdi: “Sen ularga yetkazadigan qonun–qoidalar quyidagicha:

²Agar ibroniy erkak sizlarga qul boʻlib sotilsa*, u sizlarga olti yil xizmat qilsin. Yettinchi yili esa u ozod boʻlsin, qarzi yoʻq deb hisoblansin⁺. ³Uni sotib olganingizda, boʻydoq boʻlsa, boʻydoqligicha chiqib ketsin. Agar u uylangan boʻlsa, xotini ham u bilan birga ketsin. ⁴Agar xoʻjayini oʻsha qulni uylantirib qoʻygan va xotini farzand koʻrgan boʻlsa, xotini va bolalari xoʻjayinnikida qolib, bir oʻzi chiqib ketsin. ⁵Lekin qul:

— Men xoʻjayinimni, xotinimni va bolalarimni yaxshi koʻraman, ozod boʻlib chiqib ketmayman, — deb aytsa, ⁶xoʻjayini uni hakamlar huzuriga* olib kelsin. Xoʻjayin uning qulogʻini eshikka yoki eshik kesakisiga* qoʻyib, bigiz bilan teshsin. Oʻshanda bu odam umrining oxirigacha xoʻjayiniga qul boʻlib qoladi⁺.

⁷Biror odam oʻz qizini choʻrilikka sotsa, u qiz, erkaklar singari, olti yil tugamaguncha ozod boʻlmaydi. ⁸Agar qiz birortasiga sotilsa–yu, oʻsha odam unga uylanishni niyat qilgan boʻlsa, ammo u qizni yoqtirmay qolsa, qiz otasiga qaytarib sotilsin. Xoʻjayin qizni begonalarga sotishi mumkin emas. Aks holda, kelishuvni bekor qilishga olib kelgan boʻlardi. Xoʻjayin qizni sotib olganda, oʻrtada kelishuv boʻlgan. ⁹Bordi–yu, qizni oʻgʻliga choʻri qilib sotib olib bergan boʻlsa, unga qiziday muomala qilsin. ¹⁰Agar xoʻjayin choʻriga uylanib, soʻngra boshqa xotinga uylangan boʻlsa, choʻrini oziq–ovqat yoki kiyim–kechakdan, yo xotini sifatida u bilan yotishdan mahrum qilmasin⁺. ¹¹Agar oʻsha odam ana shu uch yoʻlni choʻriga qilmasa, choʻri qarz boʻlmasdan, pul toʻlamay ketaversin.

Zoʻravonlik toʻgʻrisida qonun–qoidalar

¹²Birortasi boshqasini urib oʻldirib qoʻysa, urgan odamning jazosi oʻlimdir⁺. ¹³Lekin birortasi qasddan qilmay, Men, Xudoyingiz, shunga yoʻl qoʻygan boʻlsam, u qochib boradigan joyni Men tayinlayman⁺. ¹⁴Bordi–yu, birortasi boshqa bir odamni hiyla bilan qasddan oʻldirsa, jonini saqlash uchun Menga atalgan qurbongohga qochib borsa*, uni qurbongohdan olib chiqib oʻlimga hukm qilish lozim⁺.

¹⁵Oʻz otasi yoki onasiga qoʻl koʻtarganning jazosi oʻlimdir.

¹⁶Kimki birortasini oʻgʻirlab, oʻgʻirlagan odamini sotib yuborsa, yoki hali ham ushlab turgan boʻlsa, oʻshaning jazosi oʻlimdir⁺.

¹⁷Kimki otasini yoki onasini xoʻrlasa, oʻsha odamning jazosi oʻlimdir⁺.

¹⁸Ikki kishi janjallashib, biri ikkinchisini tosh yoki musht bilan ursa–yu, u oʻlmay, toʻshakka yotib qolsa, ¹⁹lekin oʻrnidan turib, tayoq bilan uydan chiqa olsa, urgan odam javobgar boʻlmasin. Faqat jarohatlangan odamga yoʻqotgan vaqti, davolanishi uchun pul toʻlasin.

²⁰Birortasi oʻz qulini yoki choʻrisini tayoq bilan urib oʻldirib qoʻysa, kaltaklangan odam uning qoʻlidan oʻlsa, urgan odam jazolanishi lozim. ²¹Lekin xoʻjayin qul yoki choʻrini ursa–yu, u bir–ikki kundan keyin oʻlib qolsa, xoʻjayin jazolanmasin. Oʻz mulkidan ayrilgani unga yetarli jazodir.

²²Urishayotgan odamlar homilador ayolni turtib yuborsalar, ayol chala tugʻib qoʻysa–yu*, unga boshqa ziyon yetmasa, ziyon yetkazgan odam oʻsha ayolning eri talab qilgan va hakamlar belgilagan miqdordagi zararni toʻlashi lozim. ²³Agar boshqa zarar yetgan boʻlsa, jon evaziga jon, ²⁴koʻz evaziga koʻz, tish evaziga tish, qoʻl evaziga qoʻl, oyoq evaziga oyoq, ²⁵kuyuk evaziga kuyuk, yara evaziga yara, lat yeyish evaziga lat yetkazish bilan javob bersin*⁺.

²⁶Kimki qul yoki choʻrisining koʻziga urib koʻr qilib qoʻysa, koʻzi evaziga uni ozodlikka chiqarsin. ²⁷Quli yoki choʻrisining tishini sindirsa ham, uni tishi evaziga ozodlikka chiqarsin.

Egalarning masʼuliyati toʻgʻrisida qonun–qoidalar

²⁸Agar erkak yoki ayolni buqa suzib oʻldirsa, buqa toshboʻron qilib oʻldirilsin. Goʻshti esa tanovul qilinmasin. Lekin buqaning egasi aybdor hisoblanmasin⁺. ²⁹Biroq buqa ilgari ham suzongʻich boʻlsa–yu, egasi buni bila turib, buqasini nazorat qilmagan boʻlsa, buqa biror erkak yoki ayolni suzib oʻldirsa, buqa toshboʻron qilib oʻldirilsin. Buqaning egasiga ham jazo oʻlimdir. ³⁰Ammo buqa egasiga oʻz hayotini saqlab qolishi uchun pul toʻlagani ijozat berilsa, u talab qilingan mablagʻni toʻlashi lozim⁺. ³¹Oʻgʻil bolani suzsa ham, qiz bolani suzsa ham, shu qonun amal qilsin. ³²Agar buqa qul yoki choʻrini suzsa, uning xoʻjayiniga buqa egasi oʻttiz boʻlak kumush* toʻlasin. Buqa esa toshboʻron qilinsin.

³³Birortasi chuqur* kovlab, ustini yopib qoʻymasa yoki yopiq chuqurning ustini ochib qoʻysa–yu, oʻsha chuqurga mol yoki eshak tushib ketsa, ³⁴chuqurning egasi oʻlgan hayvonning egasiga tovon toʻlasin. Hayvonning jasadi esa chuqur egasiniki boʻlsin⁺.

³⁵Agar birortasining buqasi boshqasining buqasini suzib oʻldirib qoʻysa, tirik buqani sotib, pulini teng boʻlishsin. Oʻlgan buqani ham teng boʻlishsin. ³⁶Ammo buqa ilgari ham suzongʻich boʻlsa–yu, egasi buni bila turib, buqasini nazorat qilmagan boʻlsa, buqa evaziga buqa bilan tovon toʻlashi kerak. Oʻlgan buqani esa oʻziga olsin.

22–BOB

Mulkni himoya qilish toʻgʻrisida qonun–qoidalar

22¹Birortasi mol yoki qoʻyni oʻgʻirlab, soʻysa yoki sotsa, molning evaziga oʻgʻri beshta mol, qoʻyning evaziga toʻrtta qoʻy toʻlasin⁺. ²⁻⁴Oʻgʻirlangan hayvonni oʻgʻri qaytarishi kerak boʻlsa–yu, lekin tovon toʻlay olmasa, u oʻgʻirlagan hayvon evaziga qul qilib sotilsin. Oʻgʻirlangan hayvon tiriklayin oʻgʻrining qoʻlida topilsa, topilgan hayvon mol boʻladimi yo eshak yoki qoʻy boʻladimi, ikki baravar qilib tovon toʻlasin.

Birortasi kechasi devor teshayotgan oʻgʻrini koʻrib qolib, oʻgʻrini urib oʻldirib qoʻysa, oʻgʻrini oʻldirgan odam aybdor emas. Agar oʻgʻrilik kunduzi sodir boʻlsa, qon toʻkkan odam aybdor boʻladi⁺.

⁵Agar birortasi birovning dalasiga yoki uzumzoriga chorvasini oʻtlatgani qoʻyib yuborsa, chorva ekinzorni yoki uzumzorni payhon qilsa, chorva egasi oʻzining dalasidan yoki uzumzoridan yaxshi hosilini dalaning egasiga qaytarib berishi lozim.

⁶Agar birortasi olov yoqsa, olov changalzor boʻylab birovning dalasiga oʻtib, oʻsayotgan donni yoki oʻrib, bogʻlab qoʻyilgan gʻallani yondirib yuborsa, olov yoqqan odam hamma zararni qoplashi lozim.

⁷Birortasi pulini yoki buyumini qoʻshnisiga saqlash uchun bersa, ammo shular qoʻshnisining uyidan oʻgʻirlanib, oʻgʻri topilsa, oʻgʻri ikki baravar qilib toʻlashi kerak. ⁸Oʻgʻri topilmasa, uy egasi hakamlar huzuriga* kelib:

— Qoʻshnimning mulkiga qoʻlimni tekkizmaganman, — deb qasam ichsin.

⁹Kimdir yoʻqotib qoʻygan biror buyumi, moli, eshagi, qoʻyi, kiyimi toʻgʻrisida qoʻshnisi bilan janjallashib qolsa, bu meniki, deb daʼvo qilsa, ikkovi ham, ajrim qilamiz deb, hakamlar huzuriga borsin. Hakamlar* aybdor deb topgan odam buyum egasiga ikki baravar tovon toʻlashi kerak.

¹⁰Birortasi qoʻshnisiga eshagini yo molini yoki qoʻyini yoxud boshqa hayvonini qarab turgani bersa–yu, oʻsha hayvon oʻlib qolsa, yoki shikastlansa, yoki oʻgʻirlab olib ketilgan boʻlsa, lekin guvoh boʻlmasa*, ¹¹olgan odam hayvon egasiga: «Xudo haqi, aybim yoʻq», deb qasam ichsin. Hayvon egasi qasamga ishonsin, qoʻshnisi tovon toʻlamasin⁺. ¹²Bordi–yu, oʻsha hayvon qoʻshnisining aybi bilan oʻgʻirlangan boʻlsa, qoʻshnisi hayvon egasiga tovon toʻlasin. ¹³Agarda hayvonni biror yirtqich tilka–pora qilgan boʻlsa, dalil qilib burdalarini koʻrsatsin. Burdalangan boʻlaklari uchun u tovon toʻlamaydi.

¹⁴Birortasi boshqasining hayvonini soʻrab olgan boʻlsa–yu, hayvon shikastlansa yoki oʻlsa, lekin oʻsha paytda egasi hayvonning oldida boʻlmasa, soʻrab olgan odam hayvon uchun tovon toʻlasin. ¹⁵Agar oʻshanda egasi oʻz hayvoni yonida boʻlsa, tovon toʻlamasin. Agar hayvon yollab olingan boʻlsa, yollangan bahosi toʻlansin.

Axloq va din toʻgʻrisida qonun–qoidalar

¹⁶Kimki voyaga yetgan va unashtirilmagan qizni zoʻrlab, u bilan yotsa, oʻsha odam u qiz uchun qalin bersin, oʻsha qizga uylansin⁺. ¹⁷Agar otasi qizni oʻsha odamga berishga rozi boʻlmasa, oʻsha odam voyaga yetgan qizlarga beriladigan miqdordagi pulni qizning oilasiga toʻlasin.

¹⁸Jodugarlarni tirik qoldirmanglar⁺.

¹⁹Hayvon bilan jinsiy aloqa qilgan odamning jazosi oʻlimdir⁺.

²⁰Faqat Men, Egangizgagina qurbonlik keltiringlar. Mendan boshqa xudolarga qurbonlik keltirgan odamni oʻlimga hukm qilinglar.

²¹Musofirni ezib, unga zulm oʻtkazmanglar. Oʻzlaringiz ham Misrda musofir boʻlgan edingizlar⁺.

²²Bevalarga va yetimlarga jabr qilmanglar⁺. ²³Agar shunday qilsangiz, ular Menga yolvoradilar. Men ularning nolalarini eshitaman. ²⁴Men qattiq gʻazablanib, erkaklaringizga qirgʻin keltiraman. Oqibatda xotinlaringiz beva, bolalaringiz yetim boʻlib qoladi⁺.

²⁵Mening xalqimdan birorta kambagʻalga qarz bersangiz, qarz beruvchi sifatida uni siquvga olmanglar, undan foiz talab qilmanglar⁺. ²⁶Agar qoʻshningizning toʻnini garovga olgan boʻlsangiz, kun botmasdan oldin toʻnini qaytarib bering⁺. ²⁷Oʻsha toʻn qoʻshningizning bittayu bitta yopinchigʻidir. Boʻlmasa, qoʻshningiz nimani yopinib uxlaydi?! U Menga yolvorganda, eshitaman. Men rahmdilman.

²⁸Men, Xudoyingizni* xoʻrlamanglar, oqsoqollaringizdan birontasini ham qargʻamanglar⁺.

²⁹Xirmoningizning hosilidan, zaytun moyi va sharobdan Menga nazr qilishni kechiktirmanglar.

Toʻngʻich oʻgʻillaringizni Menga bagʻishlanglar*⁺. ³⁰Mol va qoʻy–echkilaringizning birinchi erkak bolasini ham Menga bagʻishlanglar. Ular yetti kun onasi bilan boʻlsin, sakkizinchi kuni esa ularni Menga nazr qilinglar⁺.

³¹Sizlar Mening muqaddas xalqim boʻlinglar. Dalada yirtqich tilka–pora qilgan hayvonning goʻshtini oʻzlaringiz yemanglar, itlarga beringlar⁺.

23–BOB

Adolatli hukm toʻgʻrisida qonun–qoidalar

23¹Yolgʻon xabarlar tarqatmanglar. Yolgʻon guvohlik berish orqali fosiq odamlarga qoʻshilmanglar⁺. ²Koʻpchilik notoʻgʻri ish qilganda yoki adolatdan chetga chiqib guvohlik berganda, ularga ergashmanglar. ³Kambagʻalni hukm qilayotganda ham, kambagʻal, deb uning tarafini olmang⁺.

⁴Agar dushmaningizning yoʻqolib qolgan hoʻkizini yoki eshagini topib olsangiz, egasiga olib borib bering⁺. ⁵Dushmaningizning eshagi yuk ogʻirligidan yiqilib qolsa, siz uni koʻrgan boʻlsangiz, dushmaningizni tashlab ketmang. Unga yordam bering.

⁶Hukmda kambagʻalga qarshi adolatdan koʻz yummang⁺. ⁷Tuhmatchilardan uzoq turinglar, aybsiz, toʻgʻri odamni oʻlimga hukm qilmanglar. Men bunday ish qilgan aybdorlarni hukmda oqlamayman⁺. ⁸Pora olmanglar. Pora tufayli koʻzi ochiqlarning koʻzini yogʻ bosadi. Pora har doim toʻgʻri odamlarning ishiga zarar yetkazadi⁺.

⁹Musofirga zulm qilmanglar. Oʻzlaringiz Misrda musofir boʻlgan edingizlar, shu bois musofirning ahvolini bilasizlar⁺.

Yettinchi yil va yettinchi kun toʻgʻrisida qonun–qoidalar

¹⁰Olti yil dalangizga urugʻ sepib, hosilini yigʻishtirib oling. ¹¹Yettinchi yili* esa yeringizni boʻsh qoldiring, dam bering. Xalqingiz orasidagi kambagʻallar yeringizdan oʻsib chiqadigan hosildan biron yegulik topib yesin. Ulardan qolganini esa dasht hayvonlari yesin. Uzumzoringizni va zaytunzoringizni ham shunday qilinglar⁺.

¹²Olti kun ish qilinglar, yettinchi kuni esa ishlamanglar, toki hoʻkizlaringiz, eshaklaringiz ham ishdan tinsin, qullaringiz, musofirlar ham orom olsin⁺.

¹³Men sizlarga bergan amrlarimga rioya qilinglar. Boshqa xudolarga iltijo qilmanglar. Ularning nomlarini hatto tilga ham olmanglar⁺.

Yilda qilinadigan bayramlar toʻgʻrisida qonun–qoidalar

¹⁴Menga atab yilda uch marta bayram qilinglar:⁺

¹⁵Abib oyining* belgilangan vaqtida xamirturushsiz non bayramini nishonlanglar. Sizlar oʻsha oyda Misrdan chiqqansizlar. Men sizlarga amr etganimday*, yetti kun xamirturushsiz non yenglar. Har kim Mening huzurimga munosib nazrlar olib kelishi lozim⁺.

¹⁶Bugʻdoy oʻrimini yigʻishtirishni boshlaganingizda, dalangizga ekkan urugʻning ilk hosilidan nazr qilinglar. Shu orqali Hosil bayramini nishonlanglar.

Kuzda daladagi hamma hosilingizni yigʻishtirib boʻlganingizda, Chayla bayramini* nishonlanglar⁺.

¹⁷Hamma erkaklar har yili shu uchala bayramda Men, Egangiz Rabbiyning huzuriga kelib sajda qilsin⁺.

¹⁸Menga qilingan qurbonlikning qonini xamirturush qoʻshilgan non bilan birga nazr qilmanglar. Qilingan qurbonlikning yogʻini ertalabga qoldirmay kuydiringlar.

¹⁹Yeringizdan olgan ilk hosilning eng yaxshisini Men, Egangiz Xudoning uyiga olib kelinglar.

Uloqchani onasining sutida qaynatmanglar*⁺.

Vaʼda va ogohlantirishlar

²⁰Sizlarni yoʻlda muhofaza etsin, sizlarni Men tayyorlagan yerga olib borsin deb, oldingizda farishtani yuboryapman⁺. ²¹Mening nomimdan keladigan qudratu hokimiyat unga berilgan. Shuning uchun unga oʻjarlik qilmanglar, aks holda, u oʻjarligingizni kechirmaydi. ²²Agar farishtamning aytganlariga diqqat bilan quloq solsangiz, Mening amrlarimga itoat etsangiz, dushmanlaringizga dushman, raqibingizga raqib boʻlaman⁺. ²³Farishtam oldingizda borib, sizlarni Amor, Xet, Pariz, Kanʼon, Xiv va Yobus xalqlarining yerlariga boshlab boradi. Men oʻsha xalqlarni yoʻq qilaman⁺. ²⁴Ularning xudolariga sajda qilmanglar, xizmat qilmanglar. Bu xalqlarning odatlariga taqlid qilmanglar. Ularning xudolarini yoʻq qilinglar, butsimon toshlarini sindirib tashlanglar⁺. ²⁵Faqat Men, Egangiz Xudogagina xizmat qilinglar. Shunda Men osh–suvingizni barakali qilaman, orangizdan xastaliklarni yoʻq qilaman⁺. ²⁶Yurtingizda homilasi tushib qolgan yoki befarzand ayol boʻlmaydi. Men umringizni uzoq qilaman⁺.

²⁷Sizlarga qarshi boʻlgan xalqlarni Mendan qoʻrqadigan qilaman. Sizlarga qarshi jang qiladigan xalqlarni sarosimaga solaman. Dushmanlaringizning hammasini oldingizdan qochiraman⁺. ²⁸Men Xiv, Kanʼon va Xet xalqlarini vahimaga solaman–da, oldingizdan quvib yuboraman*⁺. ²⁹Lekin Men bir yil ichidayoq ularni oldingizdan haydab yubormayman. Agar bir yilning ichida ularni haydasam, oʻsha yurt boʻm–boʻsh boʻlib qoladi, dasht hayvonlari koʻpayib, sizga xavf soladi⁺. ³⁰Shuning uchun sizlar koʻpayib, oʻsha yurtni butunlay egallab olmaguningizcha, u yerning xalqlarini oz–ozdan oldingizdan haydayman. ³¹Chegaralaringizni Qizil dengizdan* Oʻrta yer dengizigacha*, sahrodan Furot daryosigacha* kengaytiraman. Shu yurtning xalqlarini qoʻllaringizga beraman. Sizlar ularni oldingizdan quvasizlar⁺. ³²Ularning oʻzlari bilan ham, xudolari bilan ham ahd qilmanglar. ³³U xalqlar sizning yurtingizda yashamasin. Boʻlmasa ular sizni oʻzlarining xudolariga sajda qildirib, Menga qarshi gunohga boshlaydi. Bu yoʻl bilan sizlarni tuzogʻiga ilintirib oladi.”⁺

24–BOB

Xalq Xudoga itoat etishga rozi

24¹Shundan keyin Egamiz Musoga dedi:

— Sen Horunni va uning ikki oʻgʻli Nadov bilan Abihuni, Isroilning yetmishta oqsoqolini Mening huzurimga olib kel*. Keyin uzoqdan sajda qilinglar⁺. ²Menga faqat sen yaqin kelgin, boshqa hech kim yaqin kelmasin. Xalq esa sizlar bilan birga chiqmasin.

³Muso kelib, Egamizning hamma amrlarini, hamma qonun–qoidalarini xalqqa aytib berdi. Xalq bir ovozdan: “Egamizning hamma aytganlarini bajaramiz”, deya javob berdi⁺. ⁴Muso Egamizning hamma amrlarini va qonun–qoidalarini yozdi. Soʻng ertasi kuni tongda turib, togʻ etagiga qurbongoh qurdi. Oʻn ikki Isroil qabilasining miqdoriga koʻra, oʻn ikkita tosh oʻrnatdi. ⁵Muso Isroil xalqi orasidan yosh yigitlarni qurbonliklar keltirgani yubordi. Ular Egamizga kuydiriladigan qurbonliklar qilishdi. Buqalarni tinchlik qurbonliklari qilishdi. ⁶Muso qonning yarmini togʻoraga quydi, qolgan yarmini esa qurbongohga sepdi. ⁷Soʻngra u Ahd kitobini* olib, xalqqa ovoz chiqarib oʻqib berdi. Shunda xalq: “Egamizning hamma aytganlarini bajaramiz, Unga itoat qilamiz”, dedi. ⁸Muso togʻoradagi qonni oldi–da, xalqqa sepib: “Ana shu soʻzlarga muvofiq, shu qon Egamizning sizlar bilan qilgan ahdini tasdiqlaydi”, — dedi⁺.

⁹Shundan keyin Muso, Horun, Nadov, Abihu va Isroilning yetmishta oqsoqoli toqqa chiqishib, ¹⁰u yerda Isroil xalqining Xudosini koʻrdilar: Uning oyoqlari ostida zangori yoqutdan qilingan polga oʻxshash bir narsa bor edi. U moviy osmon kabi musaffo edi⁺. ¹¹Isroil xalqining bu yoʻlboshchilari Xudoni koʻrgan boʻlsalar–da, Xudo ularni oʻldirmadi. Ular oʻsha yerda qurbonlik goʻshtini tanovul qildilar.

Muso Sinay togʻida

¹²Keyin Egamiz Musoga aytdi:

— Toqqa, Mening oldimga chiqib, shu yerda tur*. Men senga amr va qonunlar yozilgan ikkita tosh lavhani beraman. Bu amr va qonunlarni xalq oʻrgansin deb yozdim⁺.

¹³Muso bilan uning shogirdi Yoshua otlanishdi. Muso Xudoning muqaddas togʻiga ketayotib,⁺ ¹⁴oqsoqollarga aytdi:

— Yonlaringizga qaytib kelgunimizcha shu yerda — qarorgohda kutib turinglar. Horun bilan Xur sizlarning yoningizda qoladi. Kimning ishi boʻlsa, ularga murojaat etsin.

¹⁵Muso toqqa chiqqanda, togʻni bulut qopladi. ¹⁶Egamiz ulugʻvorligini zohir qilib, Sinay togʻiga tushdi. Olti kun davomida bulut togʻni qoplab turdi. Yettinchi kuni Egamiz bulut orasidan Musoni chaqirdi. ¹⁷Egamizning ulugʻvorligi togʻ choʻqqisida lovullayotgan alanga kabi, Isroil xalqi koʻzi oʻngida zohir boʻlib turardi⁺. ¹⁸Muso bulut orasida yurib, togʻ choʻqqisiga chiqdi. Muso togʻda qirq kechayu qirq kunduz qoldi⁺.

25–BOB

Muqaddas chodir uchun nazrlar

25¹•Egamiz Sinay togʻida Musoga dedi: ²“Isroil xalqiga, Egamizga nazr keltiringlar, deb ayt. Menga chin koʻngildan nazr qilmoqchi boʻlgan odamning nazrini qabul qil. ³Sen ulardan qabul qilib oladigan nazrlar quyidagilardir: oltin, kumush, bronza, ⁴shuningdek, koʻk, safsar va qirmizi rangli iplar, mayin zigʻir matosi, echki juni, ⁵qizilga boʻyalgan qoʻchqor terisi, yumshoq teri*, akas yogʻochi*, ⁶moychiroqlar uchun zaytun moyi, muqaddas qiladigan moy* uchun ziravorlar, xushboʻy tutatqi uchun ziravorlar, ⁷efod va koʻkrakpechga taqiladigan aqiq hamda boshqa qimmatbaho toshlar. ⁸Isroil xalqi Men uchun muqaddas maskan barpo qilishsin, toki Men Isroil xalqi orasida istiqomat qilayin⁺. ⁹Bu Muqaddas chodirni va uning hamma jihozlarini Men senga koʻrsatadigan namunaga muvofiq yasat.

Ahd sandigʻi va uning qopqogʻiga oid koʻrsatmalar

¹⁰•Akas yogʻochidan Sandiq* yasat. Sandiqning uzunligi ikki yarim tirsak, eni bir yarim tirsak, boʻyi bir yarim tirsak* boʻlsin⁺. ¹¹Sandiqning ichkariyu tashqarisini toza oltin bilan qoplat. Aylanasiga oltin gulchambar qildir. ¹²Sandiq uchun eritilgan oltindan toʻrtta halqa yasatib, toʻrtala oyogʻiga mahkamlat: ikkita halqa bir tomonida, ikkita halqa ikkinchi tomonida boʻlsin. ¹³Keyin akas yogʻochidan xodalar yasatib, xodalarni oltin bilan qoplat. ¹⁴Xodalarni Sandiqning ikkala tomonidagi halqadan oʻtkaz, toki xodalar yordamida Sandiqni koʻtarib yurishsin. ¹⁵Xodalar Sandiqning halqalaridan ayirib olinmasin, doimo tursin. ¹⁶Men senga beradigan ahdning amr va qonunlari yozilgan ikkita tosh lavhani* Sandiqqa solib qoʻy.

¹⁷Toza oltindan Sandiqning qopqogʻini yasat. Qopqoqning uzunligi ikki yarim tirsak, eni bir yarim tirsak* boʻlsin. ¹⁸⁻¹⁹Shu bilan birga, oltindan zarb urib ikkita karub* yasat*. Bitta karub qopqoqning bir chetida, ikkinchi karub ikkinchi chetida boʻlib, har ikkalasi qopqoq bilan bir butunni tashkil qilsin. ²⁰Karublarning tepaga koʻtarilgan qanotlari qopqoqni berkitib tursin. Ular yuzma–yuz turib, qopqoqqa qaragan boʻlsin. ²¹Qopqoqni Sandiqning ustiga qoʻy. Men senga beradigan ikkita tosh lavhani* Sandiqqa sol⁺. ²²Men sen bilan Ahd sandigʻi* oldida uchrashaman. Karublar oʻrtasidagi gunohdan poklash joyi tepasidan Men senga gapirib, Isroil xalqi uchun hamma amrlarimni senga beraman⁺.

Muqaddas nonlar qoʻyiladigan xontaxtaga oid koʻrsatmalar

²³⁻²⁴•Akas yogʻochidan xontaxta* yasat. Uni toza oltin bilan qoplat. Xontaxtaning uzunligi ikki tirsak, eni bir tirsak, boʻyi bir yarim tirsak* boʻlsin. Xontaxtaning chetlariga aylantirib oltin gulchambar qildir. ²⁵Yana xontaxtaning aylanasi boʻylab toʻrt enli rom oʻrnat. Bu romni naqshli hoshiya qilib bezat. Uni xontaxtaning oyoqlariga mahkamlat. ²⁶⁻²⁸Yana toʻrtta oltin halqa yasatib, har birini taxta mahkamlangan joyning yoniga — toʻrtala burchagidagi toʻrtala oyogʻiga oʻrnashtir. Akas yogʻochidan ikkita xoda yasatib, ularni oltin bilan qoplat. Bu yogʻochlarni halqalardan oʻtkazib, xontaxtani koʻtarib yurish uchun foydalan. ²⁹Xontaxtaga qoʻyiladigan lagan, piyolalar, sharob nazr qilish uchun koʻza va kosalar yasat. Bu buyumlarni toza oltindan yasat. ³⁰Mening huzurimdagi xontaxtada doim muqaddas nonlar* tursin⁺.

Chiroqpoyaga oid koʻrsatmalar

³¹•Sof oltindan zarb urib chiroqpoya* yasat. Butun chiroqpoya va uning bezaklari bir butun qilib yasalsin. Chiroqpoyaning tagligi, poyasi va kurtakli gulga oʻxshash shakldagi piyolalari boʻlsin. ³²Yana chiroqpoyaning poyasidan oltita shoxcha chiqarilsin: uchta shoxchasi bir yonidan, uchta shoxchasi ikkinchi yonidan chiqarilsin. ³³Chiroqpoyaning poyasidan chiqadigan shoxchalarning har birida kurtakli bodom guliga oʻxshash shakldagi uchta piyola boʻlsin. ³⁴Chiroqpoyaning poyasida kurtakli bodom guliga oʻxshash shakldagi toʻrtta piyola boʻlsin. ³⁵Chiroqpoyaning poyasidan chiqadigan shoxchalarning har juftida bu kurtaklardan uchtasi birin–ketin tizilib tursin. ³⁶Chiroqpoya, shoxchalari va kurtaklari bilan bitta qilib, toza oltinning yaxlit boʻlagidan zarb urib yasalishi lozim. ³⁷Chiroqpoya uchun yettita moychiroq yasat. Moychiroqlarni chiroqpoyaga shunday oʻrnashtirginki, chiroqpoyaning old tomonini yoritadigan boʻlsin. ³⁸Moychiroqlarga qarab turish uchun toza oltindan qisqichlar va patnislar yasat. ³⁹Chiroqpoyani va bu buyumlarni ikki pud* toza oltindan yasashsin. ⁴⁰Ehtiyot boʻl, oʻsha hamma buyumlarni Men senga shu yerda — togʻda koʻrsatgan namunaga muvofiq yasat⁺.

26–BOB

Muqaddas chodirga oid koʻrsatmalar

Chodirning ichki qavati

26¹•Endi Muqaddas chodirning* oʻziga kelsak, uning ichki qavatini qildir. U mayin zigʻir matosidan tikilgan oʻnta choyshabdan iborat boʻlsin. Mohir ustalar bu choyshablarni bezatib, ularga koʻk, safsar va qirmizi iplar bilan karublar tasvirini solishsin. ²Har bir choyshabning boʻyi yigirma sakkiz tirsak, eni toʻrt tirsak* boʻlsin. Hamma choyshablarning oʻlchovi bir xil boʻlsin. ³Choyshablardan beshtasining boʻyini bir–biri bilan birlashtirib tiktir, qolgan beshtasini ham shunday qildir. ⁴⁻⁵Hosil boʻlgan ikki uzun boʻlak choyshabning boʻyiga koʻk matodan elliktadan halqa tiktir. Har ikki tomonga tikilgan halqalar bir–biriga roʻparama–roʻpara boʻlsin. ⁶Keyin oltindan ellikta ilgak yasattir, ikkala choyshabning halqalarini ilgaklar bilan bir–biriga ulat. Shunda Chodirning ichki qavati bir butun boʻladi*.

Chodirning tashqi qoplamalari

⁷Muqaddas chodirning qoplamasi uchun echki juni matosidan oʻn bitta choyshab tiktir. ⁸Har bir choyshabning boʻyi oʻttiz tirsak, eni toʻrt tirsak* boʻlsin. Oʻn bitta choyshabning hammasi bir oʻlchovda boʻlsin. ⁹⁻¹¹Choyshablardan beshtasining boʻyini bir–biri bilan birlashtirib tiktir, qolgan oltitasini ham shunday qildir. Ulangan ikki boʻlak choyshabning boʻyiga elliktadan halqa tiktir. Keyin bronzadan ellikta ilgak yasat, ikkala choyshabning halqalarini ilgaklar bilan bir–biriga ulat. Shunda Chodirning qoplamasi bir butun boʻladi*. Chodir ustiga qoplamani tashlaganlaringizda, Chodirga kiraverishning yuqorisida oltinchisini uzunasi boʻylab ikki bukla. ¹²Qoplamaning boʻyidan qolgan ikki tirsagi* Chodirning orqasida yerga yoyilib turadi*. ¹³Qoplamaning eni oxiridagi qoʻshimcha bir tirsak Chodirning ikki yonboshida yerga osilib turadi va Chodirni butunlay qoplaydi*. ¹⁴Bu qoplama ustiga qoʻyish uchun qizilga boʻyalgan qoʻchqor terisidan qoplama, soʻng yumshoq teridan* tashqi qoplama qildir⁺.

Chodirni tutib turadigan rom

¹⁵•Akas yogʻochidan* Muqaddas chodirni tutib turadigan romlar* yasat. ¹⁶Har bir romning boʻyi oʻn tirsak, eni bir yarim tirsak* boʻlsin. ¹⁷Har bir romning ostida bir–biriga parallel boʻlgan ikkita tirgak yasat. ¹⁸Chodirning janub tomonidagi devor uchun yigirmata rom yasat. ¹⁹Bu romlar ostiga qoʻyish uchun kumushdan qirqta taglik — har bir rom uchun ikkitadan taglik qildir, toki har bir tirgak ostida bitta taglik boʻlsin. ²⁰Chodirning shimol tomonidagi devori uchun yigirmata rom yasat. ²¹Har bir rom ostiga qoʻyish uchun ikkitadan, jami qirqta kumush taglik yasat. ²²Chodirning orqadagi — gʻarb tomonidagi devor uchun oltita rom, ²³Chodirning orqasida burchaklar hosil qilish uchun har ikki tomoniga yana bittadan rom yasat. ²⁴Bu ikkala romni pastdan va yuqoridan tutashgan devordagi oxirgi romga birlashtir. Bitta burchak hosil qilish uchun bitta halqa bilan yaxlit qilib birlashtir. Bu har ikkala burchak shu yoʻl bilan hosil qilinadi. ²⁵Shunday qilib, har bir rom ostiga qoʻyish uchun ikkitadan — oʻn oltita kumush taglikka tayangan sakkizta romdan orqadagi devor yasaladi.

²⁶Muqaddas chodirning janub tomonidagi romlarni ushlab turish uchun akas yogʻochidan beshta tamba, ²⁷shimol tomonidagi romlarni ushlab turish uchun ham beshta tamba, orqa tomoni — gʻarb tomonidagi romlarni ushlab turish uchun ham beshta tamba yasat. ²⁸Romlarning yarmigacha oʻrnashtirilgan oʻrtadagi tambalar Chodirning boshidan oxirigacha choʻziladi. ²⁹Romlarni oltin bilan qoplat, tambalarni ushlab turadigan oltin halqalarni romlarga birlashtir*, tambalarni ham oltin bilan qoplat.

³⁰Chodirni Men senga shu yerda — togʻda koʻrsatgan namuna boʻyicha oʻrnashtir.

Chodirning ichki pardasi

³¹•Mayin zigʻir matosidan ichki pardani tiktir. Mohir ustalar bu pardani bezatib, unga koʻk, safsar va qirmizi iplar bilan karublar tasvirini solishsin⁺. ³²Akas yogʻochidan toʻrtta ustun yasat. Ustunlarga oltin qoplatib, ularga oltin ilgaklarni mahkamlat. Kumush taglikka ustunlarni bittadan oʻrnashtir va ichki pardani ustundagi ilgaklarga osdir. ³³Ichki parda Chodir shipidagi ilgaklar* ostida osilib tursin. Ahd sandigʻi* ichki pardaning orqasiga olib kirilsin. Ichki parda Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan ajratib turadi⁺. ³⁴Sandiqning qopqogʻi Eng muqaddas xonaga olib kirilsin, uni Ahd sandigʻi ustiga qoʻydir. ³⁵Xontaxtani Chodirning shimol tomoniga — ichki pardaning tashqarisiga qoʻydir. Chiroqpoyani esa Chodirning janub tomoniga — ichki pardaning tashqarisidagi xontaxtaning roʻparasiga oʻrnat.

Chodirning kirishidagi parda

³⁶Chodirga kirish joyi uchun mayin zigʻir matosidan pardani tiktir. Parda ustiga koʻk, safsar va qirmizi iplardan nafis naqsh soldir. ³⁷Akas yogʻochidan beshta ustun yasat, toki pardani ushlab tursin. Ustunlarga oltin qoplatib, ularga oltin ilgaklarni mahkamlat. Eritilgan bronzadan ustunlar ostiga qoʻyish uchun beshta taglik yasat.

27–BOB

Qurbonlik kuydiriladigan qurbongohga oid koʻrsatmalar

27¹•Akas yogʻochidan* toʻrtburchak qilib qurbongoh* yasat. Qurbongohning uzunligi besh tirsak, eni ham besh tirsak, boʻyi uch tirsak* boʻlsin. ²Qurbongohning toʻrtala burchagiga oʻzidan yoʻnib chiqarilgan bittadan shox yasat. Qurbongoh va uning shoxlarini bronza bilan qoplat⁺. ³Qurbongohdagi kulni toʻkkani qozonlar, kuraklar, togʻorachalar, sanchqilar, olovkuraklar yasat. Hamma buyumlarni bronzadan qildir⁺. ⁴Qurbongohga bronzadan panjara yasat. Panjaraning toʻrtala burchagiga toʻrtta bronza halqa yasat. ⁵Panjarani qurbongohning ichiga — toʻrt tomoniga oʻrnatilgan tokchaning ostida oʻrnat, yarmigacha yetib borsin. ⁶Yana qurbongoh uchun akas yogʻochidan xodalar yasatib, xodalarni bronza bilan qoplat. ⁷Qurbongohni koʻtarib yurish uchun qurbongohning ikkala yonidagi halqalardan xodalarni oʻtkaz. ⁸Qurbongohning chetlariga taxta qoqtirib, ichini boʻsh qoldir. Qurbongohni Men senga shu yerda — togʻda koʻrsatganimday qilib yasattir.

Muqaddas chodir hovlisi atrofidagi toʻsiqqa oid koʻrsatmalar

⁹•Soʻngra Muqaddas chodirning hovlisini oʻrab tursin deb, pardadan toʻsiq qildir: toʻsib turadigan pardalarni mayin zigʻir matosidan tiktir. Hovlining janub tomonidagi pardadan qilingan toʻsiqning uzunligi yuz tirsak* boʻlsin. ¹⁰Oʻsha toʻsiqda bronzadan qilingan yigirmata taglikka oʻrnatilgan yigirmata ustun boʻlsin. Shu yerdagi pardalarni osish uchun ustunlarga kumushdan qilingan ilgaklar va halqalarni mahkamlat. ¹¹Hovlining shimol tomonidagi pardadan qilingan toʻsiqning uzunligi ham yuz tirsakni tashkil qilsin, uning yigirmata ustuni va bronzadan qilingan tagliklari ham boʻlsin. Pardalarini osish uchun ustunlariga kumushdan qilingan ilgaklar va halqalarni mahkamlat. ¹²Hovlining gʻarb tomonidagi pardadan qilingan toʻsiqning uzunligi ellik tirsak*, uning oʻnta ustuni va tagligi boʻlsin. ¹³Hovlining sharq tomoni ellik tirsak kenglikda boʻlsin. ¹⁴⁻¹⁵Hovliga kirish joyi shu yer boʻladi. Kirishning oʻng va chap tomonidagi pardadan qilingan toʻsiqlarning uzunligi oʻn besh tirsakdan* boʻlsin, har ikki tomonga uchtadan ustun va tagliklar oʻrnatilsin. ¹⁶Hovliga kirish joyiga uzunligi yigirma tirsak* boʻlgan parda qildir. Uni mayin zigʻir matosidan tiktir, ustiga koʻk, safsar va qirmizi iplardan nafis naqsh soldir. Bu pardani toʻrtta taglikka oʻrnatilgan toʻrtta ustun ushlab turadi. ¹⁷Hovlining atrofidagi hamma ustunlarning kumushdan qilingan ilgaklari va halqalari, bronzadan qilingan tagliklari boʻlsin. ¹⁸Hovlining uzunligi yuz tirsak, eni ellik tirsak* boʻlsin. Toʻsib turadigan pardalar mayin zigʻir matosidan tiktirilib, boʻyi besh tirsak* boʻlsin. Tagliklar bronzadan boʻlsin. ¹⁹Muqaddas chodirning boshqa barcha zarur ashyolari ham, Chodirni va pardadan qilingan toʻsiqni ushlab turadigan qoziqlar ham bronzadan yasalsin.

Moychiroqlar uchun zaytun moyiga oid koʻrsatmalar

²⁰•Sen Isroil xalqiga buyruq ber: chiroqpoyadagi moychiroqlar uchun toza zaytun moyini ular senga olib kelib turishsin, toki moychiroqlar har doim tun boʻyi yonib tursin. ²¹Chiroqpoya Uchrashuv chodiriga, Ahd sandigʻini* toʻsib turgan ichki parda oldiga oʻrnatilgan boʻlsin. Horun va uning oʻgʻillari, har kuni oqshomdan ertalabgacha Egamizning huzurida moychiroqlar yonib tursin deb, moychiroqlardan xabar olib turishsin. Bu qonun–qoidaga Isroil xalqi avlodlar osha doimo amal qilsin⁺.

28–BOB

Ruhoniylik liboslariga oid koʻrsatmalar

28¹Isroil xalqi orasidan akang Horunni va u bilan birga uning oʻgʻillarini yoningga chaqir. Horun ham, uning oʻgʻillari Nadov, Abihu, Elazar, Itamar ham ruhoniy boʻlib Menga xizmat qilishsin. ²Akang Horunni salobatli va koʻrkam qilish uchun unga muqaddas ruhoniylik liboslarini* tiktir. ³⁻⁴Men qobiliyat ato qilgan hamma mohir ustalarga ayt. Ular Horunga quyidagi ruhoniylik liboslarini tikishsin: koʻkrakpech, efod, rido, naqshli koʻylak, salla va belbogʻ. Horun Menga xizmat qilganda, bu liboslar uni muqaddas qilib boshqalardan ajratib turadi. Horun oʻgʻillari kiyishlari uchun ularga muqaddas liboslar tiktir, toki ular ruhoniy boʻlib Menga xizmat qilganlarida, bu liboslarni kiyishsin. ⁵Ular bu liboslarni mayin zigʻir matosidan tikib, koʻk, safsar, qirmizi va zar iplar bilan bezatishsin.

Oliy ruhoniy uchun efod

⁶•Efodni* mayin zigʻir matosidan yasatib, ustiga koʻk, safsar, qirmizi va zar iplardan nafis naqsh soldir. ⁷U bir–biriga ikkita yelka bogʻichi bilan bogʻlangan old va orqa qismlardan iborat boʻlsin. ⁸Kamar yasatib, uni efodga bogʻlat. Kamarni ham mayin zigʻir matosidan qildir. Unga koʻk, safsar, qirmizi va zar iplardan nafis naqsh soldir. ⁹⁻¹¹Keyin ikkita aqiq tosh olib, usta qimmatbaho toshga muhr oʻyadiganday, bu toshlarga Isroil oʻgʻillarining ismini oʻyib yozdir. Bitta toshga Isroil oʻgʻillaridan oltitasining ismini, ikkinchi toshga qolgan oltitasining ismini yoshi boʻyicha yozdir. Yozilgan toshlarni oltindan qilingan naqshli uyalar ichiga qoʻydirib, ¹²efodning yelka bogʻichlariga oʻrnashtir. Horun Men, Egangizning huzuriga kirganda, Isroilning oʻn ikki qabilasini eslatib turish uchun ikkala yelkasida bu toshlarni olib yuradi. ¹³Yana ikkita naqshli, oltin uya va ¹⁴toza oltindan ipga oʻxshatib eshilgan ikkita zanjir yasat. Bu ikkala zanjirning bir uchi uyaga mahkamlanadi*.

Oliy ruhoniy uchun koʻkrakpech

¹⁵•Oliy ruhoniy uchun koʻkrakpech* yasat. U hukm qilayotganda, Xudoning xohishini bilish uchun mana shu koʻkrakpechdan foydalanadi*. Koʻkrakpechni, efod singari, mayin zigʻir matosidan yasatib, ustiga koʻk, safsar, qirmizi va zar iplardan nafis naqsh soldir. ¹⁶Koʻkrakpechni toʻrtburchak xalta shaklida, ikki buklangan, boʻyi bir qarich, eniga ham bir qarich qilib yasat. ¹⁷Koʻkrakpechga toʻrt qator toshni* toʻgʻri qilib terdir: qizil yoqut, xrizolit va zumrad toshlarni birinchi qatorga terdir⁺. ¹⁸Ikkinchi qatorga firuza, zangori yoqut va olmosni terdir. ¹⁹Uchinchi qatorga lojuvard, agat va ametist toshlarni terdir. ²⁰Toʻrtinchi qatorga topaz, aqiq va yashma toshlarni terdir. Hamma toshlar oltindan qilingan naqshli uyalarga oʻrnashtirilsin. ²¹Bu oʻn ikki tosh Isroilning oʻn ikki qabilasini eslatib turadi. Muhr oʻyganday qilib, Isroilning oʻn ikki oʻgʻlidan har birining ismini bu toshlarning har biriga oʻyib yozdir.

²²⁻²³Ikkita oltin halqa yasatib, koʻkrakpechning ikkala ustki burchaklariga mahkamlat. Toza oltindan ipga oʻxshatib eshilgan ikkita zanjirni ol*. ²⁴Ikkala zanjirning bir uchini koʻkrakpechdagi halqalarga bogʻlat, ²⁵ikkinchi uchini naqshli oltin uyalarga mahkamlat*. Uyalarni efodning old tomonidagi yelka bogʻichlariga oʻrnashtir. ²⁶⁻²⁷Yana oltindan toʻrtta halqa yasat. Ikkitasini koʻkrakpechning ostki burchaklariga — efodga yaqin boʻlgan ichki qirgʻogʻiga mahkamlat. Ikkitasini efodning old tomoniga, ikkala yelka bogʻichining pastiga — naqshli kamar ustidagi joyga mahkamlat. ²⁸Koʻkrakpech efodning naqshli kamari ustida boʻlsin, efoddan osilib turmasligi uchun koʻkrakpech halqalari yordamida efodning halqalariga koʻk bogʻich bilan mahkamlanadi.

²⁹Horun har safar Muqaddas xonaga kirganda koʻkrakpechdagi* oʻn ikki Isroil qabilasining ismi uning yuragi tepasida boʻladi. Shunday qilib, Horun Men, Egangizning huzurida boʻlganda, koʻkrakpech doimo Menga Isroil qabilalarini eslatib turadi. ³⁰Urim va Tummimni koʻkrakpech xaltasining ichiga sol, toki Horun Mening huzurimga kirganda, xalqim uchun Mening xohishimni bilgani foydalaniladigan oʻsha narsalarni doimo yuragi tepasida koʻtarib yursin⁺.

Boshqa ruhoniylik liboslari

³¹•Efodning ridosini* koʻk ipdan toʻqilgan matodan tiktir. ³²Ridoning oʻrtasidan bosh sigʻadigan teshik qildir. Rido yirtilib ketmasligi uchun teshikning chetini toʻqit. ³³⁻³⁴Rido etagining uchiga aylanasi boʻylab anor* shaklini va qoʻngʻiroqchalarni birin–ketin qilib bittama–bitta ostirib chiq. Anor shaklini koʻk, safsar va qirmizi iplardan qildir. Oltin qoʻngʻiroqchalarni anor shakli oralariga ostir. ³⁵Men, Egangizning huzurida Horun oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilganda, shu ridoni kiyishi kerak. U Muqaddas xonaga kirganda va u yerda boʻlganda, ridoning qoʻngʻiroqchalari chalinadi, shunda Horun xavf–xatardan yiroq boʻlib, oʻlmaydi.

³⁶Keyin toza oltindan lavha yasat. Lavhaning yuzasiga muhr oʻyganday qilib, «Egamizga bagʻishlangan», deb oʻyib yozdir⁺. ³⁷Lavhani koʻk bogʻich bilan sallaning old tomoniga mahkamlat. ³⁸Isroil xalqining ehsonlari Menga qabul boʻlishi uchun Horun doimo oʻz ruhoniylik vazifasini bajarganda, lavhani peshanasida olib yursin. Isroil xalqi nazr qilganda, Horunning nazrlarga oid gunohni yuvish vazifasining ramzi shu lavha boʻladi⁺.

³⁹Horunning koʻylagini va sallasini mayin zigʻir matosidan qildir, koʻylagiga naqsh soldir. Yana belbogʻini qildir, uni ham naqsh bilan bezat⁺. ⁴⁰Horunning oʻgʻillarini salobatli va koʻrkam qilish uchun ularga koʻylaklar, belbogʻlar, peshanabogʻlar tiktir. ⁴¹Akang Horun va uning oʻgʻillari ruhoniy boʻlib Menga xizmat qilishlari uchun ularni bagʻishla: bu liboslarni ularga kiygizib, moy surt, ularni ruhoniy qilib tayinla.

⁴²Tananing ochiq joylari koʻrinib qolmasin* deb, yana ularga zigʻir matosidan ishtonlar tiktir. Kiyimlar ularning belidan sonigacha yopib tursin. ⁴³Horun va uning oʻgʻillari Uchrashuv chodiriga kirganlarida yoki Muqaddas xonada xizmat qilish uchun qurbongohga yaqinlashganlarida, shu ichki kiyimlarni kiyib olsin. Shunda Horun va uning oʻgʻillari ochiq joylarini berkitmagani uchun aybdor boʻlib oʻldirilmaydi. Horun va uning nasliga doimiy qonun–qoida ana shudir.

29–BOB

Horun va uning oʻgʻillarini ruhoniy qilib bagʻishlash toʻgʻrisida koʻrsatmalar

29¹•Horun bilan uning oʻgʻillari ruhoniy boʻlib Menga xizmat qiladilar. Shuning uchun ularni Menga bagʻishlab, quyidagicha marosim oʻtkaz. Nuqsonsiz bitta buqani va ikkita qoʻchqorni ol. ²Sifatli bugʻdoy unidan qilingan xamirturushsiz nonlarni, zaytun moyi qoʻshilgan xamirturushsiz nonlarni va zaytun moyi surtilgan xamirturushsiz chalpaklarni ham pishirtir⁺. ³Shundan keyin nonlarni savatga solib, buqa va ikkala qoʻchqor bilan birga Menga nazr qilib olib kel. ⁴Horun bilan oʻgʻillarini Uchrashuv chodiri kiraverishiga olib kel. Hammalarini yuvintir. ⁵Soʻngra ruhoniylik liboslarini ol. Horunga koʻylakni va ridoni, efodni, koʻkrakpechni kiygiz*. Beliga efodning nafis naqshinkor kamarini bogʻla. ⁶Keyin Horunning boshiga sallani kiygizib, sallaning ustiga oltin lavhani — uni boshqalardan ajratib turadigan muqaddaslik ramzini oʻrnashtir. ⁷Soʻngra muqaddas qiladigan moyni* olib, uning boshiga surt va uni Mening xizmatimga bagʻishla⁺. ⁸Horunning oʻgʻillarini olib kelib, ularga koʻylakni kiygizib, ⁹boshlariga peshanabogʻ bogʻla. Horun bilan oʻgʻillariga yana belbogʻ bogʻla. Doimiy qonun–qoida boʻyicha ruhoniylik ularniki boʻladi.

Soʻng Horun va uning oʻgʻillarini ruhoniylik xizmatiga tayinla. ¹⁰Buqani Uchrashuv chodiri oldiga olib kel. Horun bilan oʻgʻillari esa buqaning boshiga qoʻllarini qoʻyishgach, ¹¹Uchrashuv chodiriga kiraverishda Men, Egangizning huzurida buqani soʻy. ¹²Buqaning qonidan olib, barmogʻing bilan qurbongohning shoxlariga* qonni surt. Ortgan qonning hammasini esa qurbongohning yoniga toʻk⁺. ¹³Ichak–chovoqlarini qoplab turgan hamma yogʻlarini, jigarning aʼlo qismini*, ikkala buyragini va buyrak atrofidagi yogʻlarini olib, qurbongohda kuydir⁺. ¹⁴Buqaning goʻshtini, terisini, chiqindilarini qarorgohdan tashqariga olib chiqib kuydir. Bu gunoh qurbonligidir*⁺.

¹⁵Soʻngra qoʻchqorning bittasini olib kel. Horun bilan oʻgʻillari qoʻchqorning boshiga qoʻllarini qoʻyishgach, ¹⁶qoʻchqorni soʻyib, qonidan olgin–da, qurbongohning toʻrtala yon tomoniga sep. ¹⁷Qoʻchqorning tanasini boʻlaklab, ichak–chovoqlarini, oyoqlarini yuv. Qoʻchqorning bu aʼzolarini boʻlaklangan tanasi va kallasi ustiga qoʻyib, ¹⁸qoʻchqorni qurbongohda kuydir. Olovda kuydirilgan bu qurbonlikdan Men, Egangizga yoqimli hid keladi⁺.

¹⁹Keyin ikkinchi qoʻchqorni olib kel. Horun bilan oʻgʻillari qoʻllarini qoʻchqorning boshiga qoʻygach, ²⁰qoʻchqorni soʻyib, qonini ol. Soʻngra Horun bilan oʻgʻillarining oʻng qulogʻi solinchagiga*, oʻng qoʻlining bosh barmogʻiga, oʻng oyogʻining bosh barmogʻiga qon surt. Soʻngra qurbongohning toʻrtala yon tomoniga qon sep. ²¹Keyin qurbongohdagi qondan, muqaddas qiladigan moydan olib, Horun bilan oʻgʻillariga, hammalarining ruhoniylik liboslariga sachrat. Shunday qilib, Horun bilan oʻgʻillari, hammalarining liboslari muqaddas boʻladi.

²²Bu qoʻchqordan Horun va uning oʻgʻillarini ruhoniylikka tayinlash marosimida foydalaniladi. Shuning uchun qoʻchqorning oʻng sonini, ichak–chovoqlarini qoplab turgan hamma yogʻlarini, jigarning aʼlo qismini, ikkala buyragini va buyrak atrofidagi yogʻlarni ol. ²³Yana Men, Egangizning huzuridagi savatdan sifatli bugʻdoy unidan qilingan xamirturushsiz nondan bittasini, zaytun moyi qoʻshilgan xamirturushsiz nondan bittasini va zaytun moyi surtilgan xamirturushsiz chalpakdan bittasini ol.

²⁴Bularning hammasini Horun va oʻgʻillarining qoʻllariga qoʻy. Bularni ular Men, Egangizga bagʻishlaganlarini koʻrsatish uchun yuqoriga koʻtarishsin. ²⁵Soʻngra bu hamma nazrlarni ularning qoʻllaridan olib, qurbongohda birinchi kuydiriladigan qoʻchqor bilan kuydir. Olovda kuydirilgan bu nazrlardan ham Men, Egangizga yoqimli hid keladi⁺.

²⁶Soʻngra ruhoniylikka tayinlash marosimida foydalaniladigan oʻsha ikkinchi qoʻchqorning toʻshini olib, Men, Egangizga bagʻishlaganini koʻrsatish uchun yuqoriga koʻtar. Bunisi sening ulushing boʻladi.

²⁷Horun va uning oʻgʻillari Mening huzurimda ruhoniylikka tayinlanish marosimida qoʻchqorning yuqoriga koʻtariladigan qismlari — toʻshi va soni muqaddas deb qaraladi. ²⁸Kelgusida Isroil xalqi Men, Egangizga tinchlik qurbonliklari qilganlarida, bu qismlar Horun va uning oʻgʻillariga doimiy ulush qilib berilsin.

²⁹Horunning muqaddas ruhoniylik liboslari oʻzidan keyin uning nasllariniki boʻlsin. Horunning nasllariga shu liboslarda moy surtilib, shu liboslarda ular oliy ruhoniylikka tayinlanadilar⁺. ³⁰Horunning oʻrniga oliy ruhoniy boʻlib Muqaddas xonada xizmat qilish uchun Uchrashuv chodiriga kiradigan oʻgʻli bu liboslarni yetti kun kiyib yursin.

³¹Endi ruhoniylikka tayinlanish marosimida qurbonlik qilingan qoʻchqorning goʻshtini olib, muqaddas joyda qaynat. ³²Horun bilan oʻgʻillari Uchrashuv chodiriga kiraverishda qoʻchqor goʻshtidan va savatdagi nonlardan* tanovul qilishsin. ³³Faqat ular bu goʻshtdan va nondan tanovul qila oladilar. Horun va uning oʻgʻillarini ruhoniylikka tayinlash va bagʻishlash marosimida ularni gunohdan poklash uchun oʻsha non va goʻshtdan foydalaniladi. Bu goʻsht va non muqaddas boʻlgani uchun ruhoniy boʻlmagan odamlar bulardan tanovul qila olmaydi⁺. ³⁴Agar ruhoniylikka tayinlanish marosimida qurbonlik qilingan hayvon goʻshtidan va nonlar nazridan ertalabgacha qolsa, qolganlarini olovda kuydir. Bular muqaddas boʻlgani uchun tanovul qilish mumkin emas.

³⁵Men senga amr etganimday, yetti kun davomida har kuni Horun va uning oʻgʻillari uchun ruhoniylikka tayinlanish marosimini takrorla. ³⁶Ularni gunohlaridan poklash uchun har kuni buqani qurbonlik qil. Qurbongohni poklash uchun marosim oʻtkaz. Qurbongohga moydan surtib, muqaddas qil⁺. ³⁷Yetti kun davomida har kuni shunday qil. Ana shunda qurbongoh gʻoyat muqaddas boʻladi. Birontasi yoki biron narsa qurbongohga tegib ketsa ham, u muqaddas boʻladi⁺.

Kundalik nazrlar toʻgʻrisida koʻrsatmalar

³⁸•Har kuni ikkita bir yoshli qoʻzini qurbongohda qurbonlik qilib kuydir. ³⁹Bitta qoʻzini ertalab, ikkinchisini kechqurun qurbonlik qil. ⁴⁰⁻⁴¹Har bir qoʻziga qoʻshib, ikki kosa* toza zaytun moyi aralashtirilgan toʻrt kosa* sifatli unni don nazri qilib keltir. Shu bilan birga, ikki kosa sharob nazrini ham keltir. Olovda kuydiriladigan bu qurbonliklardan Men, Egangizga yoqimli hid keladi⁺. ⁴²Kuydiriladigan bu ikki qurbonlik Men, Egangizning huzurida Uchrashuv chodiriga kiraverishda avlodlar osha qilinsin. Oʻsha yerda Men sen bilan uchrashib, gaplashaman.

⁴³Uchrashuv chodirida Men zohir boʻlib, Isroil xalqi bilan uchrashaman, ulugʻvorligimdan bu joy muqaddas boʻladi. ⁴⁴Men Uchrashuv chodirini va qurbongohni muqaddas qilaman. Horun bilan oʻgʻillari ruhoniy boʻlib Menga xizmat qilishlari uchun ularni ham muqaddas qilaman. ⁴⁵Men Isroil xalqi orasida istiqomat qilaman, ularning Xudosi boʻlaman⁺. ⁴⁶Shunda ular Egasi Xudo Men ekanligimni bilib oladilar. Axir, Men Isroil xalqi orasida istiqomat qilay deb, ularni Misr yurtidan olib chiqqanman. Men ularning Egasi Xudoman.

30–BOB

Tutatqi qurbongohiga oid koʻrsatmalar

30¹•Tutatqi tutatish uchun akas yogʻochidan* qurbongoh* yasat. ²Qurbongoh toʻrtburchak, uzunligi bir tirsak, eni ham bir tirsak, boʻyi esa ikki tirsak* boʻlsin. Qurbongohning toʻrtala burchagiga oʻzidan yoʻnib chiqarilgan bittadan shox yasat⁺. ³Qurbongohning ustini, yon–atrofini, shoxlarini toza oltin bilan qoplat, aylanasi boʻylab oltindan gulchambar yasat. ⁴⁻⁵Qurbongohning ikki tomonidagi gulchambarning ostiga ikkita oltin halqa oʻrnashtir. Akas yogʻochidan ikkita xoda yasatib, ularni oltin bilan qoplat. Bu xodalarni halqalardan oʻtkazib, qurbongohni koʻtarib yurishda foydalan. ⁶Tutatqi qurbongohini Ahd sandigʻining* qopqogʻi oldida osilib turadigan ichki pardaning tashqarisiga qoʻydir. Bu joy — sen bilan Men uchrashadigan joyning tashqarisida⁺.

⁷Horun har kuni ertalab moychiroqlardan xabar olganda bu qurbongohda xushboʻy tutatqi tutatsin. ⁸U kechqurun moychiroqlardan xabar olganda ham tutatqi tutatsin. Bu tutatqi nazrlari sizlarning avlodlaringiz osha Men, Egangizning huzurida har kuni tutatilishi lozim. ⁹Bu qurbongohda faqat muqaddas tutatqini* tutatinglar. Tutatqi qurbongohida kuydiriladigan qurbonlik keltirmanglar, don nazri yoki sharob nazri ham qilmanglar⁺. ¹⁰Horun bir yilda bir marta* qurbongohni poklash marosimini oʻtkazsin. Buning uchun gunoh qurbonligining qonidan qurbongohning toʻrtala shoxiga surtib, qurbongohni poklasin. Bu marosim har yili avlodlar osha qilinishi lozim. Bu qurbongoh Men, Egangizga bagʻishlangan gʻoyat muqaddas qurbongohdir.”⁺

Muqaddas chodir uchun toʻlovlar

¹¹Soʻngra Egamiz Musoga yana gapirdi: ¹²“Isroilda erkaklarni roʻyxatga olganingda, ularning har biri Men, Egangizga himoya qiladigan toʻlov* toʻlasin. Shunda sen ularni sanaganingda, ularga kulfat keltirmayman⁺. ¹³⁻¹⁴Roʻyxatga kiritiladigan yigirma va undan yuqori yoshdagi har bir odam 1,25 misqol kumushdan* Men, Egangizga nazr qilishi lozim⁺. ¹⁵Ular oʻzlarini Mening hukmimdan himoya qiladigan nazrni* berganlarida, boy odam oʻshandan koʻp bermasin, kambagʻal ham oʻshandan oz bermasin. ¹⁶Bagʻishlangan bu kumushni Uchrashuv chodirini yasash uchun sarf qil. Men, Egangizning huzurida bu kumush Isroil xalqiga hukmimdan himoya qiladigan nazr berilganini eslatib turadi.”⁺

Bronza qoʻlyuvgichga oid koʻrsatmalar

¹⁷•Egamiz Musoga yana gapirdi: ¹⁸“Yuvinish uchun bronzadan qoʻlyuvgich yasat. Qoʻlyuvgichning tagligi ham bronzadan boʻlsin. Qoʻlyuvgichni Uchrashuv chodiri bilan qurbongoh oʻrtasiga oʻrnatib, unga suv quy⁺. ¹⁹⁻²⁰Horun bilan uning oʻgʻillari Uchrashuv chodiriga kirayotganlarida, qoʻlyuvgichdagi suv bilan qoʻllarini va oyoqlarini yuvishsin. Shunda ular nobud boʻlmaydi. Qurbongohda kuydirgani nazrlar olib kelib Men, Egangizga xizmat qilganlarida ham, ²¹albatta qoʻl–oyoqlarini yuvishsin. Shunda ular nobud boʻlmaydi. Bu Horun va uning nasllari uchun avlodlari osha doimiy qonun boʻlsin.”

Muqaddas qiladigan moyga oid koʻrsatmalar

²²Egamiz Musoga yana aytdi: ²³“Quyidagi eng yaxshi xushboʻy ziravorlardan ol: 1250 misqol* suyuq mirra*, 625 misqol* dolchin, 625 misqol qamish ²⁴va 1250 misqol kassiya*. Sakkiz kosa* zaytun moyi olib, ²⁵usta odam xushboʻy moy tayyorlash uchun ziravorlarni moy bilan aralashtirsin. Bu muqaddas qiladigan moydir⁺. ²⁶Bu moyni Uchrashuv chodiriga, Ahd sandigʻiga, ²⁷xontaxtaga va xontaxtaning hamma buyumlariga, chiroqpoyaga va uning hamma buyumlariga, tutatqi qurbongohiga, ²⁸qurbonlik kuydiriladigan qurbongohga va uning hamma buyumlariga, qoʻlyuvgichga va uning tagligiga surt⁺. ²⁹Shu tariqa bu narsalarni Menga bagʻishla. Shunda ular gʻoyat muqaddas boʻladi. Birontasi yoki biron narsa ularga tekkanda, muqaddas boʻladi⁺. ³⁰Soʻng Horun bilan oʻgʻillariga bu moydan surtib, ularni bagʻishla, toki ular ruhoniy boʻlib Menga xizmat qilishsin⁺. ³¹Isroil xalqiga esa Mening shu gapimni yetkaz:

— Muqaddas qiladigan moy sizlarning butun avlodlaringiz osha Menga bagʻishlansin. ³²Bu moy ruhoniy boʻlmagan odamning tanasiga surtilmasligi kerak. Shu tarkibdagi moy aralashmasini sizlar tayyorlamanglar. Chunki bu moy muqaddasdir, sizlar bunga muqaddas deb qarashingiz lozim. ³³Kimki bunga oʻxshash hidli moyni tayyorlasa yoki bu moydan ruhoniy boʻlmagan odam ustiga surtsa, u Isroil xalqi orasidan yoʻq qilinadi.”

Xushboʻy hidli tutatqiga oid koʻrsatmalar

³⁴⁻³⁵Egamiz yana Musoga gapirdi: “Quyidagi xushboʻy ziravorlarni olib, ularni aralashtir: yelimdan qilingan ziravor, moluska qobigʻidan qilingan ziravor, xilvon. Soʻngra usta odam toza xushboʻy tutatqidan, xushboʻy aralashmadan bir oʻlchovda olsin. Ularni tuz bilan aralashtirib, toza, muqaddas boʻladigan tutatqi qilsin⁺. ³⁶Bu tutatqidan bir qismini olib, mayda qilib tuygin va Men sen bilan uchrashadigan Uchrashuv chodiridagi Ahd sandigʻi* oldiga qoʻy. Bu tutatqini sizlar gʻoyat muqaddas deb bilishingiz lozim. ³⁷Oʻsha tarkibdagi tutatqi aralashmasini oʻzlaringiz uchun qilmanglar. Buni Men, Egangizga bagʻishlangan muqaddas tutatqi deb biling. ³⁸Kimki tutatgani oʻzicha shunga oʻxshagan tutatqi qilsa, u Isroil xalqi orasidan yoʻq qilinadi.”

31–BOB

Egamiz Muqaddas chodirni yasash uchun mohir ustalarni tanlaydi

31¹•Egamiz Musoga yana gapirdi: ²“Ana, Men Yahudo qabilasidan Urining oʻgʻli, Xurning nabirasi Bazalilni tanladim. ³Men uni Ruhim bilan toʻldirib, hunarmandchilikning hamma turi boʻyicha mohir va idrokli qildim, qobiliyat ato etdim⁺. ⁴U ajoyib badiiy bezaklar qilishga, bezaklarga oltin, kumush va bronza bilan ishlov berishga, ⁵qimmatbaho toshlarni oʻyishga, ularga ishlov berib jihozlashga, yogʻoch oʻymakorligiga, badiiy hunarmandchilikka layoqatlidir. ⁶Dan qabilasidan Oxisamax oʻgʻli Oxoliyovni unga yordamchi qilib tanladim. Men hamma hunarmandlarga lozim darajada qobiliyat ato qilganman. Men senga amr bergan quyidagi ashyolarni ular yasaydilar va tikadilar:

⁷Uchrashuv chodirini,

Ahd sandigʻi* va Sandiqning qopqogʻini,

Chodirning boshqa hamma jihozlari ⁸— xontaxta, xontaxtaning buyumlari, toza oltindan chiroqpoya va chiroqpoyaning hamma buyumlarini, tutatqi qurbongohini, ⁹qurbonlik kuydiriladigan qurbongoh va qurbongohning hamma buyumlarini, qoʻlyuvgich va qoʻlyuvgichning tagligini,

¹⁰ruhoniy Horun uchun ajoyib qilib tikilgan muqaddas liboslarni, uning oʻgʻillari ruhoniy boʻlib xizmat qilganlarida kiyadigan liboslarni,

¹¹muqaddas qiladigan moy* va Muqaddas xona uchun xushboʻy tutatqini.

Men senga qanday amr etgan boʻlsam, ular xuddi shunday qilib bajarishsin.”

Shabbat kuni toʻgʻrisidagi amr

¹²•Soʻngra Egamiz Musoga aytdi:

¹³— Isroil xalqiga Mening shu gapimni yetkaz: “Menga bagʻishlangan Shabbat kuniga rioya qilib yuringlar. Avlodlaringiz osha Shabbat kuni Men bilan sizlarning orangizda alomat boʻlib xizmat qiladi. Shu orqali Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar. Sizlarni Men muqaddas qilib boshqalardan ajrataman. ¹⁴Shabbat kuniga rioya qilib yuringlar, bu kunni muqaddas deb bilinglar. Kimki bu kunni izzat qilmasa, oʻsha odamning jazosi oʻlimdir. Kimki oʻsha kuni ishlasa, u Isroil xalqi orasidan yoʻq qilinadi⁺. ¹⁵Hamma ishlaringizni bajarishingiz uchun olti kun bor. Yettinchi kun — Shabbat kuni esa hamma ishlardan tinib, Men, Egangizga atab ajratilgan kundir. Kim Shabbat kuni ishlasa, oʻshaning jazosi oʻlimdir. ¹⁶Isroil xalqi avlodlar osha Shabbat qonun–qoidalariga itoat etish orqali bu kunga rioya qilib yurishlari lozim. ¹⁷Bu sen bilan Mening oʻrtamizdagi ahdning doimiy alomatidir, Men, Egangiz, olti kun davomida yer va osmonni yaratib, yettinchi kuni tinib, orom olganimni doimo eslatib turadi.”⁺

¹⁸Shunday qilib, Xudo Sinay togʻida Muso bilan gapini tugatib*, unga ikkita tosh lavhani berdi. Lavhalarga bitilgan ahdning* amr va qonunlarini Xudoning Oʻzi yozgan edi⁺.

32–BOB

Oltin buqa

32¹•Muso togʻda uzoq qolib ketdi*. Xalq Musoning togʻdan qaytib tushavermaganini koʻrgach, Horunning yoniga yigʻilishib, unga aytishdi:

— Qani, bizga xudo yasab ber, u bizni yoʻlda boshlab borsin. Bizni Misrdan olib chiqqan oʻsha odamga — Musoga nima boʻlganini bilolmayapmiz⁺.

²Shunda Horun odamlarga:

— Xotiningiz va oʻgʻil–qizlaringiz quloqlaridagi oltin sirgʻalarni yechib olib, menga keltiringlar, — dedi⁺.

³Shundan keyin jamiki xalq quloqlaridagi oltin sirgʻalarni yechib, Horunga olib keldi. ⁴Horun buqa yasadi. Xalqdan olgan oltin sirgʻalarni eritib, asbob yordamida buqani oltin bilan qopladi*. Shunda odamlar dedilar:

— Ey Isroil! Mana bizni Misrdan olib chiqqan xudoyimiz!⁺

⁵Horun buni koʻrgach, oltin buqaning oldiga qurbongoh qurdi. Keyin: “Ertaga Egangizga bagʻishlangan bayram boʻladi”, deb eʼlon qildi. ⁶Ertasi kuni xalq saharda turib, kuydiriladigan qurbonliklarni va tinchlik qurbonliklarini keltirdi. Oʻtirib yeb–ichishganidan keyin koʻngilxushlik qilishdi⁺.

⁷Shunda Egamiz Musoga aytdi:

— Hoziroq tush! Oʻzing Misrdan olib chiqqan xalqing yoʻldan ozdi. ⁸Ular Men amr etgan yoʻldan darrov ogʻdilar. Oʻzlariga buqaning tasvirini yasab, unga sajda qilib, qurbonliklar keltirib: “Ey Isroil! Mana bizni Misrdan olib chiqqan xudoyimiz!” — dedilar.

⁹Egamiz Musoga yana gapirdi:

— Oʻsha xalqning naqadar oʻjarligini koʻrib turibman⁺. ¹⁰Endi Meni toʻxtataman deb ovora boʻlma, bu xalqqa shunaqangi gʻazabimni sochamanki, ularni qirib tashlayman. Ey Muso, ularning oʻrniga sendan buyuk xalq yarataman⁺.

¹¹Shunda Muso Egasi Xudoga:

— Ey Egam! — deb yolvordi, — axir, bu xalqni buyuk kuch–qudrating bilan Misrdan Oʻzing olib chiqqansan–ku! Oʻz xalqingga Oʻzing gʻazabingni sochmagin!⁺ ¹²Misrliklar: “Egasi ularni yomon niyat bilan — togʻlarda oʻldirish uchun, yer yuzidan qirib tashlash uchun bu yerdan olib chiqqan ekan”, deb aytishmasin! Qoʻygin, bu niyatingdan qaytgin, gʻazabingni sochib, Oʻz xalqingni qirib tashlamagin. ¹³Oʻz qullaring Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubga* aytganlaringni yodingda tutgin. Sen ularga: “Sizlarning naslingizni osmondagi yulduzlar singari koʻpaytiraman, Men vaʼda qilgan hamma yerni naslingizga beraman, ular oʻsha yurtga to abad egalik qiladilar”, deb Oʻz noming bilan ont ichgan eding–ku!⁺

¹⁴Shunday qilib, Egamiz niyatini oʻzgartirib, aytgan kulfatlarni Oʻz xalqining boshiga keltirmaydigan boʻldi⁺.

¹⁵Muso togʻdan qaytib tushdi. U qoʻliga ahdning* ikkita tosh lavhasini koʻtarib olgan edi. Lavhalarning ikkala tomoniga ham amr va qonunlar bitilgandi. ¹⁶Bu lavhalar Xudoning ijodi boʻlib, lavhalardagi yozuvni Xudo oʻyib bitgan edi. ¹⁷Yoshua xalqning shovqin–suronini eshitib, Musoga: “Qarorgohda urush shovqin–suroni eshitilyapti”, deb aytdi. ¹⁸Shunda Muso dedi:

— Bu gʻoliblarning hayqirigʻi emas, magʻlublarning faryodi ham emas, eshitganim — ishratparastlar qoʻshigʻi.

¹⁹Muso qarorgohga yaqinlashib, buqani, odamlarning koʻngilxushligini koʻrdi. Shunda u gʻazablanib, togʻ etagida qoʻlidagi lavhalarni uloqtirgan edi, lavhalar chilparchin boʻldi. ²⁰Muso Isroil xalqi yasagan buqani olib, olovda yoqdi. Uni ezib, kukun qildi–da, suvga sochdi*. Suvni Isroil xalqiga ichirdi⁺. ²¹Muso Horunga:

— Bu xalq senga nima qilgan ediki, ularni ogʻir gunohga botiribsan? — dedi.

²²— Gʻazablanmang, hazratim, — dedi Horun unga. — Bu xalqning yomonlik qilishga moyilligini bilasiz–ku! ²³Ular menga: “Bizga xudo yasab ber, u bizni yoʻlda boshlab borsin, chunki bizni Misrdan olib chiqqan oʻsha odamga — Musoga nima boʻlganini bilolmayapmiz”, deb aytishdi. ²⁴Men esa ularga: “Kimning oltin sirgʻalari boʻlsa, ularni menga olib kelinglar”, degan edim, ular oltin sirgʻalarini olib, menga keltirdilar. Oltinlarni olovga tashlaganimda, olov ichidan mana shu buqa kelib chiqdi.

²⁵Muso koʻrdiki, Horun xalqni nazorat qilmay, dushmanlari oldida oʻzlarini masxara qilishlariga yoʻl qoʻyib bergan edi⁺. ²⁶Muso qarorgohning kiraverishiga kelib:

— Kim Egamiz tomonda boʻlsa, mening yonimga kelsin! — deb buyurdi. Levilar uning yoniga toʻplandi. ²⁷Muso ularga dedi:

— Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday aytmoqda: “Har biringiz qilichingizni oling. Qarorgohning hamma yogʻini aylanib, birodaringizni, qoʻshningizni va yaqin qarindoshingizni oʻldiring*.”⁺

²⁸Levilar Musoning buyrugʻini bajardilar. Shu kuni Isroil xalqidan taxminan uch mingta odam halok boʻldi. ²⁹Muso levilarga:

— Bugun Egam sizlarga marhamat qilib, sizlarni Oʻzining xizmatiga tayinladi, — dedi. — Hatto oʻgʻillaringizni, aka–ukalaringizni oʻldirishga toʻgʻri kelgan boʻlsa ham, sizlar Unga itoat etdingiz.

³⁰Ertasi kuni Muso xalqqa dedi:

— Sizlar ogʻir gunoh qildingizlar. Endi men toqqa Egamizning oldiga chiqaman, balki sizlarni gunohlaringizdan poklarman.

³¹Muso Egamizning oldiga qaytib borib, shunday dedi:

— Evoh! Bu xalq ogʻir gunoh qilibdi: oʻzlariga oltindan xudo yasabdi. ³²Ammo endi, ularning gunohini kechirgin, deb Senga iltijo qilaman. Agar kechirmasang, Oʻzing yozgan kitobdan mening nomimni oʻchirib tashlagin.

³³Shunda Egamiz Musoga aytdi:

— Kim Menga qarshi gunoh qilgan boʻlsa, oʻshaning nomini Oʻzimning kitobimdan oʻchirib tashlayman⁺. ³⁴Endi bor, bu xalqni Men senga aytgan joyga boshla. Mening farishtam sendan oldinda boradi. Shunga qaramay, Oʻzim belgilagan kunda Men ularni qilgan gunohi uchun jazolayman.

³⁵Shunday qilib, Egamiz ularning boshiga kulfat yubordi, chunki Isroil xalqi Horunga, bizga buqa yasab ber, deb talab qilgan edilar. Horun ularning talabini bajargandi.

33–BOB

Egamiz Isroil xalqiga, Sinayni tark etinglar, deb amr beradi

33¹Keyin Egamiz Musoga aytdi:

— Qani, sen ham, Misrdan oʻzing olib chiqqan xalqing ham bu joydan ketinglar. Ota–bobolaringiz Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubga Men: “Sizlarning naslingizga beraman”, deb qasam ichgan yurtga boringlar. ²Sendan oldinda farishtani yuborib, Kanʼon, Amor, Xet, Pariz, Xiv va Yobus xalqlarini haydayman⁺. ³Sut va asal oqib yotgan oʻsha yurtga* ketinglar. Ammo Men sizlar bilan bormayman, chunki sizlar oʻjar xalqsiz. Sizlar bilan borsam, sizlarni yoʻlda halok qilib tashlashim mumkin⁺. ⁴⁻⁵Isroil xalqiga Mening shu gapimni yetkaz: “Sizlar oʻjar xalqsiz. Agar Men bir lahza sizlar bilan borsam, sizlarni qirib tashlashim mumkin. Endi zeb–ziynatlaringizni yechib qoʻyinglar. Men sizlarni nima qilishim toʻgʻrisida bir qarorga kelaman.”

Xalq bu vahimali gapni eshitgach, dod solib yigʻladi. Hech kim zeb–ziynatlarini taqmadi⁺. ⁶Shunday qilib, Isroil xalqi Sinay togʻida* zeb–ziynatlarini yechib qoʻydi. Oʻshandan keyin ular zeb–ziynatlarini boshqa taqmadilar.

Qarorgohning tashqarisidagi chodir

⁷Muso bir chodirni qarorgohning tashqarisiga — qarorgohdan uzoqroqqa olib borib oʻrnatdi. Bu chodirga u Uchrashuv chodiri* deb nom berdi. Egamizdan maslahat soʻramoqchi boʻlgan har bir odam oʻsha yerga kelardi⁺. ⁸Muso Uchrashuv chodiriga borganda, butun xalq turib, oʻz chodirining kiraverishida chiqib turardi. Muso chodirga kirib ketguncha, hamma tik turganicha uning orqasidan qarab turardi. ⁹Muso chodirga kirib, Egamiz Muso bilan gaplashganda, ustun shaklidagi bulut pastga tushib, chodirning kiraverishida turardi. ¹⁰Butun xalq buni koʻrganda, oʻz chodirlari kiraverishida muk tushib taʼzim qilardi. ¹¹Birortasi doʻsti bilan gaplashganday, Egamiz ham Muso bilan yuzma–yuz* gaplashardi. Keyin Muso qarorgohga qaytib kelar, uning yosh yordamchisi Nun oʻgʻli Yoshua esa chodirni tark etmasdi.

Egamiz Oʻz xalqi bilan birga boʻlishga vaʼda beradi

¹²Shundan keyin Muso Egamizga aytdi:

— Sen: “Bu xalqni boshlab olib ket”, deb menga amr berding–u, lekin biz bilan kimni yuborishingni aytmading. Yana: “Men seni tanladim, sen haqiqatan Mendan marhamat topgansan”, degan eding. ¹³Agar men Sendan marhamat topgan boʻlsam, iltijo qilaman: menga yoʻllaringni koʻrsatgin. Sendan marhamat topib yurishim uchun Seni bilayin. Bu xalq Oʻzingning xalqing ekanini yodingda tutgin.

¹⁴Egamiz Musoga dedi:

— Men sizlar bilan boraman. Sizlarga tinchlik ato qilaman.

¹⁵Muso esa Egamizga aytdi:

— Agar Sen biz bilan bormaydigan boʻlsang, bizni bu yerdan olib chiqmagin. ¹⁶Boʻlmasa, men va xalqingdan mamnun ekanliging nimadan bilinadi? Biz bilan birga borganingdan emasmi?! Yer yuzidagi hamma xalqlardan bizning farqimiz ham shu emasmi?!⁺

¹⁷Shunda Egamiz Musoga aytdi:

— Sen nimani soʻragan boʻlsang, Men shuni qilaman. Chunki sen Mendan marhamat topgansan. Men seni tanladim.

¹⁸— Iltijo qilaman: menga ulugʻvorligingni zohir qilgin, — dedi Muso.

¹⁹— Men Oʻzimni senga maʼlum qilaman*. Men sening oldingdan oʻtib, butun ezguligimni senga zohir qilaman, — dedi Egamiz Musoga. — Marhamat qiladiganimga marhamat qilaman, shafqat qiladiganimga shafqat qilaman⁺. ²⁰Lekin Mening yuzimni* koʻra olmaysan. Meni koʻrgan odam tirik qolmaydi⁺. ²¹Menga yaqin joyda qoya bor. Oʻsha qoyaning ustida tur! ²²Men oʻtayotib ulugʻvorligimni zohir qilganimda, seni qoyaning yoriq joyiga qoʻyaman. Oʻtib ketgunimcha seni qoʻlim bilan toʻsib turaman. ²³Keyin qoʻlimni olaman. Sen Meni orqamdan koʻrasan. Yuzimni esa koʻrmaysan.

34–BOB

Egamiz xalq bilan tuzgan ahdni tasdiqlaydi

34¹•Egamiz Musoga amr berdi:

— Ikkita tosh lavhani kesib ol. Ular oldingilariga oʻxshagan boʻlsin. Men oʻsha tosh lavhalarga sen sindirgan lavhalardagi amrlarni yozaman. ²Ertalabga tayyor boʻl, Sinay togʻiga chiqib, togʻ choʻqqisida Meni kutib olishga hozir boʻlib tur⁺. ³Lekin sen bilan birga hech kim chiqmasin. Togʻning biror joyida hech kim boʻlmasin. Togʻning yaqinida hattoki mol–qoʻylar ham boqilmasin⁺.

⁴Egamiz amr etganday, Muso oldingilariga oʻxshagan ikkita tosh lavhani kesdi. Ertasiga saharda turib, qoʻliga ikkala tosh lavhani olib, Sinay togʻiga chiqdi. ⁵Egamiz bulut ichida tushib keldi. Muso bilan birga turib, Oʻzini Musoga maʼlum qildi*. ⁶Musoning oldidan oʻtib, baland ovoz bilan gapirdi:

— Men Egangman! Men Egangman!* Rahmdil va inoyatli, jahli tez chiqmaydigan Xudoman, sevgim va sadoqatim moʻldir⁺. ⁷Ming–ming avlodlarga* sodiq sevgimni koʻrsataveraman. Fosiqlikni, isyonni va gunohlarni kechiraman. Lekin aybdorlarni aslo jazosiz qoldirmayman. Men ularni jazolayman, ularning gunohlari oqibatidan farzandlari, nabiralari va chevaralari ham qochib qutulmaydi⁺.

⁸Oʻsha zahoti Muso ikki bukilib taʼzim aylab, sajda qildi. ⁹Soʻngra:

— Yo Rabbiy! — dedi. — Agar men Sendan marhamat topgan boʻlsam, iltijo qilaman, Sen biz bilan borgin. Bu xalq oʻjar boʻlsa ham, fosiqligimizni va gunohlarimizni kechirgin, bizni Oʻzingning xalqing qilib qabul et.

¹⁰Egamiz aytdi: “Men endi Isroil xalqi bilan ahd tuzaman. Butun xalqing koʻzi oldida ajoyibotlar koʻrsataman. Bunaqa ajoyibotlar yer yuzida yoki bironta xalq orasida boʻlmagan. Men, Egangiz, sizlarga koʻrsatadigan oʻsha dahshatli ishni sen bilan birga boʻlgan butun xalq koʻradi. ¹¹Men sizlarga bugun beradigan amrlarga itoat qilinglar. Men sizlarning oldingizdan Amor, Kanʼon, Xet, Pariz, Xiv va Yobus xalqlarini quvaman. ¹²Ehtiyot boʻlinglar, sizlar kiradigan yurtning aholisi bilan sulh tuzmanglar. Boʻlmasa, sizlarni tuzogʻiga ilintirib oladi⁺. ¹³Sizlar ularning qurbongohlarini buzinglar, butsimon toshlarini maydalab tashlanglar, Asheraga* atalgan ustunlarni kesib tashlanglar⁺. ¹⁴Boshqa xudolarga sajda qilmanglar. Men, Egangizning nomi Rashkchidir: Men sizlarning sevgingizni boshqa xudolar bilan baham koʻrmaydigan Xudoman⁺. ¹⁵Oʻsha yurtning aholisi bilan sulh tuzmanglar. Ular oʻz xudolari ortidan hirs bilan ergashadilar. Ular bilan sulh tuzsangiz, oʻz xudolariga qurbonliklar keltirayotganlarida sizlarni ham oʻzlariga qoʻshilishga taklif qiladilar. Sizlar ular bilan borib, qurbonliklaridan tanovul qilasiz⁺. ¹⁶Keyin ularning qizlarini oʻgʻillaringizga olib berasizlar. Ular oʻz xudolariga hirs bilan sajda qilganda, oʻgʻillaringizni ham oʻsha xudolarga hirs qoʻyishga boshlaydilar⁺.

¹⁷Oʻzlaringizga xudolar tasvirlarini* yasamanglar⁺.

¹⁸Xamirturushsiz non bayramini har yili nishonlanglar. Men sizlarga amr etganimday, Abib oyining* belgilangan vaqtida* yetti kun xamirturushsiz non yenglar, chunki sizlar Abib oyida Misrdan chiqqansizlar⁺.

¹⁹Toʻngʻich oʻgʻillaringiz, hamma chorvangizning — mol–qoʻylaringizning birinchi tugʻilgan erkak bolasi Meniki⁺. ²⁰Eshakning* tugʻilgan birinchi erkak bolasini Egamizdan bir qoʻzi yoki uloqcha evaziga sotib olinglar. Agar eshakni qaytarib sotib olmaslikka qaror qilsangiz, eshakning boʻynini sindirib oʻldirishingiz kerak. Sizlar Egamizdan hamma toʻngʻich oʻgʻillarni ham qaytarib sotib olishingiz lozim*.

Har kim Mening huzurimga munosib nazrlar olib kelishi lozim*⁺.

²¹Hamma ishlaringizni bajarishingiz uchun olti kun bor. Yettinchi kun esa ish qilmanglar. Hatto ekin–tikin paytida ham, oʻrim–yigʻim paytida ham dam olinglar⁺.

²²Har yili bugʻdoy oʻrimini yigʻishtirishni boshlaganingizda, dalangizga ekkan urugʻning ilk hosilidan nazr qilinglar. Shu orqali Hosil bayramini* nishonlanglar. Kuzda Chayla bayramini* nishonlanglar.

²³Hamma erkaklaringiz har yili uchala bayramda* Men, Isroil xalqining Xudosi — Egangiz Rabbiyning huzuriga kelib sajda qilsin⁺. ²⁴Sizlarning yeringizdan xalqlarni quvaman, chegaralaringizni kengaytiraman. Har yili uch marta* Men, Egangiz Xudoga sajda qilishga kelganingizda, sizlarning mulkingiz boʻlgan yerni hech kim bosib olmaydi.

²⁵Menga qilingan qurbonlikning qonini xamirturush qoʻshilgan non bilan birga nazr qilmanglar. Fisih ziyofatining qurbonlik goʻshtini ertalabgacha qoldirmanglar⁺.

²⁶Yeringizdan olgan ilk hosilning eng yaxshisini Men, Egangiz Xudoning uyiga olib kelinglar.

Uloqchani onasining sutida qaynatmanglar*.”⁺

²⁷Keyin Egamiz Musoga:

— Bu soʻzlarni yozib ol! — deb amr qildi. — Shu soʻzlarga binoan Men sen bilan hamda Isroil xalqi bilan ahd tuzaman.

²⁸Muso oʻsha yerda Egamizning huzurida yemay–ichmay, qirq kechayu qirq kunduz boʻldi. Egamiz ikkita tosh lavhaga ahd soʻzlarini — oʻnta amrni yozdi⁺.

Musoning yuzidan nur yogʻiladi

²⁹Muso qoʻliga ikkita lavhani* olib, togʻdan tushdi. U Xudo bilan gaplashgani uchun yuzidan nur sochilar edi. Musoning oʻzi esa buni bilmasdi⁺. ³⁰Horun ham, jamiki Isroil xalqi ham Musoni koʻrib, uning yuzidan nur yogʻilib turgani uchun birortasi unga yaqin kelishga qoʻrqardi. ³¹Muso Horunni va barcha jamoa oqsoqollarini chaqirdi, ular Musoning oldiga kelishdi. Muso ular bilan gaplashgandan keyin, ³²jamiki Isroil xalqi unga yaqinroq keldi. Muso Sinay togʻida Egamiz bergan amrlarni bajarishni xalqqa buyurdi. ³³Muso ular bilan gaplashib boʻlgandan keyin, yuziga yopinchiq yopib oldi.

³⁴Muso Egamizga gapirish uchun Uning huzuriga borganda, yuzidagi yopinchiqni olib tashlar edi. U chiqib, Egamiz, ayt, deb buyurgan hamma amrni Isroil xalqiga yetkazardi. Shunda Isroil xalqi⁺ ³⁵Musoning yuzi hamon nur sochib turganini koʻrardi. Soʻngra Muso keyingi safar Egamiz bilan gaplashish uchun borguniga qadar yuzini yopib olardi⁺.

35–BOB

Shabbat kuni toʻgʻrisidagi amr

35¹Soʻngra Muso Isroil xalqining butun jamoasini toʻplab, ularga gapirdi:

— Sizlarga Egamizning amri shunday: ²“Hamma ishlaringizni bajarishingiz uchun olti kun bor. Yettinchi kun esa Egamizga atab ajratilgan Shabbat kunidir. Bu kunda hamma ishlaringizdan tininglar. Kimki Shabbat kuni ishlasa, oʻsha odamning jazosi oʻlimdir⁺. ³Shabbat kuni bironta maskaningizda ham olov yoqmanglar.”

Muqaddas chodir yasash uchun tayyorgarlik

⁴•Keyin Muso Isroil xalqining butun jamoasiga aytdi:

— Egamiz sizlarga quyidagilarni amr etdi: ⁵“Men, Egangizga chin koʻngildan nazr qilmoqchi boʻlgan odam oʻz nazrini olib kelsin. Xalq Menga quyidagilarni nazr qilsin: oltin, kumush, bronza, ⁶shuningdek, koʻk, safsar va qirmizi rangli iplar, mayin zigʻir matosi, echki juni, ⁷qizilga boʻyalgan qoʻchqor terisi, yumshoq teri*, akas yogʻochi*,⁺ ⁸moychiroqlar uchun zaytun moyi, muqaddas qiladigan moy* uchun ziravorlar, xushboʻy tutatqi uchun ziravorlar, ⁹efod va koʻkrakpechga taqiladigan aqiq hamda boshqa qimmatbaho toshlar. ¹⁰Oralaringizdan mohir ustalar kelib, Men, Egangiz, amr qilgan Muqaddas chodirni yasashsin. Chodir quyidagi ashyolardan iborat boʻlsin:

¹¹Chodirning ichki qavati, uning yopinchiqlari, ilgaklari, romlari, tambalari, ustunlari va tagliklari,

¹²Sandiq, uning xodalari, qopqogʻi va Sandiqni toʻsib turadigan ichki parda,

¹³xontaxta, uning xodalari, hamma buyumlari va unga qoʻyiladigan muqaddas nonlar*,

¹⁴yorugʻ boʻlishi uchun chiroqpoya, uning buyumlari, moychiroqlari va moychiroqlar uchun zaytun moyi,

¹⁵tutatqi qurbongohi va uning xodalari,

muqaddas qiladigan moy va xushboʻy tutatqi,

Muqaddas chodirga kiraverishdagi parda,

¹⁶qurbonlik kuydiriladigan qurbongoh, uning bronza panjarasi, xodalari va hamma buyumlari,

qoʻlyuvgich va uning tagligi,

¹⁷hovlini toʻsib turadigan pardalar, pardalarni ushlab turadigan ustunlar, ustunlarning tagliklari va hovliga kiraverishdagi parda,

¹⁸Muqaddas chodir bilan hovli uchun qoziqlar va arqonlar,

¹⁹ruhoniy Horun va uning oʻgʻillari Muqaddas xonada xizmat qilganda kiyadigan, ajoyib qilib tikilgan muqaddas liboslar.”

Xalq Muqaddas chodir uchun nazrlar olib keladi

²⁰Shunday qilib, Isroil xalqining butun jamoasi Musoning yonidan qaytib ketdi. ²¹Yuragi zavqqa toʻlgan har bir odam borib, Uchrashuv chodirini va Chodirda doimiy xizmatlarda foydalaniladigan ashyolarni qilish uchun, muqaddas ruhoniylik liboslarini tikish uchun Egamizga nazrlar olib kelishdi. ²²Shunday qilib, yuragi zavq–shavqqa toʻlgan barcha erkagu ayollar turli xil oltin taqinchoqlarni — jigʻa, sirgʻa, uzuk, marjonlarni olib kelishdi. Bularni Egamizga bagʻishlaganlarini koʻrsatish uchun ular oltin taqinchoqlarini yuqoriga koʻtardilar. ²³Kimda koʻk, safsar va qirmizi ip, mayin zigʻir matosi, echki juni, qizilga boʻyalgan qoʻchqor terisi, yumshoq teri* boʻlsa, olib keldi⁺. ²⁴Kim kumush yoki bronzani Egamizga nazr qilishga qodir boʻlsa, uni olib kelib, Egamizga nazr qildi. Kimda akas yogʻochi boʻlsa, Chodirni va uning ashyolarini tayyorlashda foydalangani olib keldi. ²⁵Ip yigirishga mohir ayollar oʻz qoʻllari bilan yigirgan koʻk, safsar va qirmizi ipni hamda mayin zigʻirdan yigirilgan ipni nazr qilib olib kelishdi. ²⁶Echki junidan ip yigirishga mohir ayollar yuragi zavqqa toʻlib, echki junidan ip yigirib olib keldilar. ²⁷Oqsoqollar efod va koʻkrakpechga taqish uchun aqiq va boshqa qimmatbaho toshlar, ²⁸shuningdek, moychiroqlar, muqaddas qiladigan moy uchun ziravorlar, xushboʻy tutatqi uchun ziravorlar va zaytun moyi olib kelishdi. ²⁹Yuragi zavq–shavqqa toʻlgan Isroil xalqining erkagu ayollari Muso orqali Egamiz amr etgan hamma ishni bajargani Egamizga koʻngildan chiqarib nazrlar olib kelishdi.

Muqaddas chodirni yasaydigan mohir ustalar

³⁰•Keyin Muso Isroil xalqiga aytdi*: “Ana, Egamiz Yahudo qabilasidan Urining oʻgʻli, Xurning nabirasi Bazalilni tanladi. ³¹Egamiz uni Oʻz Ruhi bilan toʻldirib, hunarmandchilikning hamma turi boʻyicha mohir va idrokli qildi, qobiliyat ato etdi. ³²U ajoyib badiiy bezaklar qilishga va bularga oltin, kumush va bronza bilan ishlov berishga, ³³qimmatbaho toshlarni oʻyishga, ularga ishlov berib jihozlashga, yogʻoch oʻymakorligiga, badiiy hunarmandchilikka layoqatli qildi. ³⁴Egamiz Bazalilga va Dan qabilasidan Oxisamaxning oʻgʻli Oxoliyovga oʻz mahoratini boshqalarga oʻrgatish iqtidorini ato qildi. ³⁵Bu odamlar har qanday ishni bajara olsin deb, Egamiz ularga mahorat ato qildi. Ular har qanday ashyodan har turli buyumlar qilishga qodirdir. Ular ijod qilib, buyumlar yasay oladilar, toʻqishni biladilar, koʻk, safsar, qirmizi iplardan foydalanib, mayin zigʻir matosiga naqsh solishni biladilar. Ular har turli ishlarni bajarishga mohir hunarmanddirlar.

36–BOB

36¹Bazalil, Oxoliyov va boshqa hamma iqtidorli ustalar Egamiz amr etgan hamma ishlarni bajarsinlar. Muqaddas chodir yasashda talab qilingan har qanday xizmatni bajarishlari uchun Egamiz ularga mahorat va qobiliyat ato qilgan.”

²Muso Bazalilni, Oxoliyovni va Egamiz qobiliyat ato qilgan hamma iqtidorli ustalarni, yuragi zavqqa toʻlgan odamlarni chaqirdi.

³Muqaddas chodirni yasash uchun Isroil xalqi olib kelgan hamma nazrlarni Muso ustalarga berdi. Bulardan tashqari, xalq har kuni ertalab Musoga koʻngildan chiqarib nazrlar olib kelishardi. ⁴Ishlarni bajarayotgan hamma ustalar yumushlarini tashlab, ⁵Musoning oldiga kelib aytishdi:

— Egamiz bizga amr etgan ishlar uchun xalq keragidan ortiq olib kelyapti.

⁶Shunda Muso: “Bironta erkak, ayol endi Muqaddas chodir uchun nazr olib kelmasin”, deb buyruq berdi. Uning buyrugʻi qarorgoh boʻylab eʼlon qilindi. Shundan keyin xalq nazr olib kelishni toʻxtatdi. ⁷Xalqning olib kelgan nazrlari ishning hammasini bajarishga yetib, hatto ortib ham qolar edi.

Muqaddas chodir yasaladi

⁸•Ishlayotganlar orasidagi eng mohir odamlar Muqaddas chodirni* yasadilar:

Chodirning ichki qavati

Mohir tikuvchilar Bazalilning koʻrsatmasi bilan Chodirning ichki qavatini qildilar. U mayin zigʻir matosidan tikilgan oʻnta choyshabdan iborat boʻldi. Koʻk, safsar va qirmizi iplar bilan karublar tasvirini mahorat bilan solib, bu choyshablarni bezatdilar. ⁹Har bir choyshabning boʻyi yigirma sakkiz tirsak, eni toʻrt tirsak* edi. Hamma choyshablarning oʻlchovi bir xil edi. ¹⁰Ular choyshablardan beshtasining boʻyini bir–biri bilan birlashtirib tikdilar, qolgan beshtasini ham shunday qildilar. ¹¹⁻¹²Hosil boʻlgan ikki uzun boʻlak choyshabning boʻyiga koʻk matodan elliktadan halqa tikdilar. Har ikki tomonga tikilgan halqalar bir–biriga roʻparama–roʻpara edi. ¹³Keyin oltindan ellikta ilgak yasadilar, ikkala choyshabning halqalarini ilgaklar bilan bir–biriga uladilar. Shunda Chodirning ichki qavati bir butun boʻldi*.

Chodirning tashqi qoplamalari

¹⁴Muqaddas chodirning qoplamasi uchun echki juni matosidan oʻn bitta choyshab tikdilar. ¹⁵Har bitta choyshabning boʻyi oʻttiz tirsak, eni toʻrt tirsak* edi. Oʻn bitta choyshabning hammasi bir oʻlchovda edi. ¹⁶Choyshablardan beshtasining boʻyini bir–biri bilan birlashtirib tikdilar, qolgan oltitasini ham shunday qildilar. ¹⁷Ulangan ikki boʻlak choyshabning bir boʻyiga elliktadan halqa tikdilar. ¹⁸Keyin, Chodirning qoplamasi bir butun boʻlsin* deb, ikkala choyshabni birlashtirish uchun bronzadan ellikta ilgak yasadilar. ¹⁹Bu qoplama ustiga qoʻyish uchun qizilga boʻyalgan qoʻchqor terisidan qoplama, soʻng yumshoq teridan* tashqi qoplama qildilar⁺.

Chodirni tutib turadigan rom

²⁰Akas yogʻochidan* Muqaddas chodirni tutib turadigan romlar* yasadilar. ²¹Har bir romning boʻyi oʻn tirsak, eni bir yarim tirsak* edi. ²²Har bir romning ostida bir–biriga parallel boʻlgan ikkita tirgak yasadilar. ²³Chodirning janub tomonidagi devor uchun yigirmata rom yasadilar. ²⁴Bu romlar ostiga qoʻyish uchun kumushdan qirqta taglik — har bir rom uchun ikkitadan taglik qildilar, har bir tirgak ostida bitta taglik boʻldi. ²⁵Chodirning shimol tomonidagi devori uchun yigirmata rom yasadilar. ²⁶Har bir rom ostiga qoʻyish uchun ikkitadan, jami qirqta kumush taglik yasadilar. ²⁷Chodirning orqadagi — gʻarb tomonidagi devor uchun oltita rom, ²⁸Chodirning orqasida burchaklar hosil qilish uchun har ikki tomoniga yana bittadan rom yasadilar. ²⁹Bu ikkala romni pastdan va yuqoridan tutashgan devordagi oxirgi romga birlashtirdilar. Bitta burchak hosil qilishi uchun bitta halqa bilan yaxlit qilib birlashtirdilar. Har ikkala burchak shu yoʻl bilan hosil qilindi. ³⁰Shunday qilib, oʻn oltita kumush taglikka tayangan sakkizta romdan orqadagi devor qilindi, har bir rom ostiga qoʻyish uchun ikkitadan taglik yasaldi.

³¹Muqaddas chodirning janub tomonidagi romlarni ushlab turish uchun akas yogʻochidan beshta tamba, ³²shimol tomonidagi romlarni ushlab turish uchun ham beshta tamba, orqa tomoni — gʻarb tomonidagi romlarni ushlab turish uchun ham beshta tamba yasadilar. ³³Romlarning yarmigacha oʻrnashtirilgan oʻrtadagi tambalar Chodirning boshidan oxirigacha choʻzildi. ³⁴Romlarni oltin bilan qopladilar, tambalarni ushlab turadigan oltin halqalarni romlarga birlashtirdilar*, tambalarni ham oltin bilan qopladilar.

Chodirning ichki pardasi

³⁵Mayin zigʻir matosidan ichki pardani* tikdilar. Pardaga koʻk, safsar va qirmizi iplar bilan karublar tasvirini mahorat bilan solib, uni bezatdilar. ³⁶Ichki parda ushlab turilishi uchun akas yogʻochidan toʻrtta ustun yasadilar. Ustunlarga oltin qoplab, ularga oltin ilgaklarni mahkamladilar. Ustunlar uchun eritilgan kumushdan toʻrtta taglik yasadilar.

Chodirning kirishidagi parda

³⁷Chodirga kirish joyi uchun mayin zigʻir matosidan pardani tikdilar. Parda ustiga koʻk, safsar va qirmizi iplardan mahorat bilan naqsh soldilar. ³⁸Bu parda ushlab turilishi uchun beshta ustun yasadilar. Ustunlarning tepasini va halqalarini oltin bilan qopladilar. Ustunlarning beshta tagligini esa bronzadan qildilar.

37–BOB

Ahd sandigʻi va uning qopqogʻi yasaladi

37¹•Bazalilning koʻrsatmasi bilan akas yogʻochidan* Sandiq* yasadilar. Sandiqning uzunligi ikki yarim tirsak, eni bir yarim tirsak, boʻyi bir yarim tirsak* edi⁺. ²Sandiqning ichkariyu tashqarisini toza oltin bilan qoplab, aylanasi boʻylab oltin gulchambar qildilar. ³Sandiq uchun eritilgan oltindan toʻrtta halqa yasab, toʻrtala oyogʻiga mahkamladilar: ikkita halqa bir tomonida, ikkita halqa ikkinchi tomonida edi. ⁴Keyin akas yogʻochidan xodalar yasab, xodalarni oltin bilan qopladilar. ⁵Sandiqning ikkala tomonidagi halqadan Sandiqni koʻtarib yurish uchun xodalarni oʻtkazdilar. ⁶Toza oltindan Sandiqning qopqogʻini yasadilar. Qopqoqning uzunligi ikki yarim tirsak, eni bir yarim tirsak* edi. ⁷⁻⁸Shu bilan birga, oltindan zarb urib ikkita karub yasadilar*. Bitta karub qopqoqning bir chetida, ikkinchi karub ikkinchi chetida boʻlib, har ikkalasi qopqoq bilan bir butunni tashkil qildi. ⁹Karublarning tepaga koʻtarilgan qanotlari qopqoqni berkitib turardi. Ular yuzma–yuz turib, qopqoqqa qaragan edi.

Muqaddas nonlar uchun xontaxta yasaladi

¹⁰⁻¹¹•Akas yogʻochidan xontaxta* yasadilar. Uni toza oltin bilan qopladilar. Xontaxtaning uzunligi ikki tirsak, eni bir tirsak, boʻyi bir yarim tirsak* edi. Xontaxtaning chetlariga aylantirib oltin gulchambar qildilar. ¹²Yana xontaxtaning aylanasi boʻylab toʻrt enli rom oʻrnatdilar. Bu romni naqshli hoshiya qilib bezatdilar. Uni xontaxtaning oyoqlariga mahkamladilar. ¹³⁻¹⁵Yana eritilgan oltindan toʻrtta halqa yasab, har birini taxta mahkamlangan joyning yoniga — toʻrtala burchagidagi toʻrtala oyogʻiga oʻrnashtirdilar. Akas yogʻochidan ikkita xoda yasab, ularni oltin bilan qopladilar. Bu xodalarni halqalardan oʻtkazib, xontaxtani koʻtarib yurish uchun foydalanilar edi. ¹⁶Xontaxtaga qoʻyiladigan buyumlarni — lagan, piyolalar, sharob nazr qilish uchun kosa va koʻzalarni toza oltindan yasadilar.

Chiroqpoya yasaladi

¹⁷•Sof oltindan zarb urib chiroqpoya* yasadilar. Butun chiroqpoyani va uning bezaklarini bir butun qilib yasadilar. Chiroqpoyaning tagligi, poyasi va kurtakli gulga oʻxshash shakldagi piyolalari bor edi. ¹⁸Yana chiroqpoyaning poyasidan oltita shoxcha chiqarildi: uchta shoxchasi bir yonidan, uchta shoxchasi ikkinchi yonidan chiqarildi. ¹⁹Chiroqpoyaning poyasidan chiqadigan shoxchalarning har birida kurtakli bodom guliga oʻxshash shakldagi uchta piyola bor edi. ²⁰Chiroqpoyaning poyasida kurtakli bodom guliga oʻxshash shakldagi toʻrtta piyola bor edi. ²¹Chiroqpoyaning poyasidan chiqadigan shoxchalarning har juftida bu kurtaklardan uchtasi birin–ketin tizilib turardi. ²²Chiroqpoyani shoxchalari va kurtaklari bilan bitta qilib, toza oltinning yaxlit boʻlagidan zarb urib yasadilar. ²³Chiroqpoya uchun yettita moychiroq yasadilar. Moychiroqlarga qarab turishda foydalangani toza oltindan qisqichlar va patnislar yasadilar. ²⁴Chiroqpoya bilan uning hamma buyumlarini ikki pud* toza oltindan yasadilar.

Tutatqi qurbongohi yasaladi

²⁵•Akas yogʻochidan tutatqi qurbongohi* yasadilar. Qurbongoh toʻrtburchak boʻlib, uzunligi bir tirsak, eni ham bir tirsak, boʻyi esa ikki tirsak* edi. Qurbongohning toʻrtala burchagiga oʻzidan yoʻnib chiqarilgan bittadan shox yasadilar. ²⁶Qurbongohning ustini, yon–atrofini, shoxlarini toza oltin bilan qopladilar, aylanasi boʻylab oltindan gulchambar yasadilar. ²⁷⁻²⁸Qurbongohning ikki tomonidagi gulchambarning ostiga ikkita oltin halqa oʻrnashtirdilar. Akas yogʻochidan ikkita xoda yasab, ularni oltin bilan qopladilar. Bu xodalarni halqalardan oʻtkazib, qurbongohni koʻtarib yurish uchun foydalanilar edi.

Muqaddas qiladigan moy va xushboʻy tutatqi tayyorlanadi

²⁹Usta odam muqaddas qiladigan moy* va toza, xushboʻy tutatqi tayyorladi⁺.

38–BOB

Kuydiriladigan qurbonlik uchun qurbongoh yasaladi

38¹•Akas yogʻochidan* toʻrtburchak qilib kuydiriladigan qurbonlik uchun qurbongoh* yasadilar. Qurbongohning uzunligi besh tirsak, eni ham besh tirsak, boʻyi uch tirsak* edi. ²Qurbongohning toʻrtala burchagiga oʻzidan yoʻnib chiqarilgan bittadan shox yasadilar. Qurbongoh va uning shoxlarini bronza bilan qopladilar. ³Qurbongohning hamma buyumlari — qozonlarni, kuraklarni, togʻorachalarni, sanchqilarni va olovkuraklarni bronzadan yasadilar. ⁴Qurbongohga bronzadan panjara yasadilar. Panjarani qurbongohning ichiga — toʻrt tomoniga oʻrnatilgan tokchaning ostida oʻrnatdilar, yarmigacha yetib bordi. ⁵Bronza panjaraning toʻrtala burchagiga xodalarni oʻtkazish uchun eritilgan bronzadan toʻrtta halqa yasadilar. ⁶Akas yogʻochidan xodalar yasab, xodalarni bronza bilan qopladilar. ⁷Qurbongohni xodalar yordamida koʻtarib yurish uchun qurbongoh yonlaridagi halqalarga xodalarni oʻtkazib qoʻydilar. Qurbongohning chetlariga taxta qoqib, ichini boʻsh qoldirdilar.

Bronza qoʻlyuvgich yasaladi

⁸Uchrashuv chodiriga kiraverishda xizmat qilgan ayollar* hadya qilgan bronza koʻzgulardan* ular bronza qoʻlyuvgichni va uning tagligini yasadilar⁺.

Muqaddas chodir hovlisi atrofidagi toʻsiq yasaladi

⁹•Soʻngra Muqaddas chodirning hovlisini oʻrab tursin deb, pardadan toʻsiq qildilar: toʻsib turadigan pardalarni mayin zigʻir matosidan tikdilar. Hovlining janub tomonidagi pardadan qilingan toʻsiqning uzunligi yuz tirsak* edi. ¹⁰Oʻsha toʻsiqda yigirmata bronzadan qilingan taglikka yigirmata ustun oʻrnatilgan edi. Shu yerdagi pardalarni osish uchun ustunlarga kumushdan qilingan ilgaklar va halqalarni mahkamladilar. ¹¹Hovlining shimol tomonidagi pardadan qilingan toʻsiqning uzunligi ham yuz tirsakni tashkil qilib, uning yigirmata ustuni va bronzadan qilingan tagliklari bor edi. Uning pardalarini osish uchun ustunlariga ham kumushdan qilingan ilgaklar va halqalarni mahkamladilar. ¹²Hovlining gʻarb tomonidagi pardadan qilingan toʻsiqning uzunligi ellik tirsak*, uning oʻnta ustuni va tagligi bor edi. Uning pardalarini osish uchun ustunlariga ham kumushdan qilingan ilgaklar va halqalarni mahkamladilar. ¹³Hovlining sharq tomoni ellik tirsak kenglikda edi. ¹⁴⁻¹⁵Hovlining kirish joyi shu yer edi. Kirishning oʻng va chap tomonidagi pardadan qilingan toʻsiqlarning uzunligi oʻn besh tirsakdan* edi, har ikki tomonda uchtadan ustun va tagliklar bor edi. ¹⁶Hovlining hamma tomonidagi toʻsib turadigan pardalarni mayin zigʻir matosidan qildilar, ¹⁷ustunlarning tagligini bronzadan, ilgaklari va halqalarini kumushdan qildilar. Ustunlarning tepasini kumush bilan qopladilar. Hovlining hamma ustunlarida kumush halqalar bor edi. ¹⁸Hovliga kirish joyi uchun parda qildilar. Uni mayin zigʻir matosidan tikdilar, ustiga koʻk, safsar va qirmizi iplardan mahorat bilan naqsh soldilar. Bu pardaning eni yigirma tirsak*, boʻyi hovlining toʻsib turadigan pardalari kabi, besh tirsak* edi. ¹⁹Bu pardani toʻrtta taglikka oʻrnatilgan toʻrtta ustun ushlab turdi. Ustunlarning tagligini bronzadan, ilgaklari va halqalarini kumushdan qildilar. Ustunlarning tepasini kumush bilan qopladilar. ²⁰Muqaddas chodirni va pardadan qilingan toʻsiqni ushlab turadigan barcha qoziqlarni ham bronzadan yasadilar.

Muqaddas chodirda foydalanilgan oltin, kumush va bronza

²¹⁻²³Egamizning Musoga bergan amriga koʻra, Yahudo qabilasidan Urining oʻgʻli, Xurning nabirasi Bazalil hamma ishlarni bajarib boʻldi. Dan qabilasidan boʻlgan Oxisamax oʻgʻli Oxoliyov uning yonida boʻldi. U hunarmand boʻlib, ijod qilar, buyumlar yasay olardi, koʻk, safsar, qirmizi iplardan foydalanib, mayin zigʻir matosiga naqsh solishni bilardi.

Musoning ixtiyoridagi ruhoniy Horunning oʻgʻli Itamar nazorati ostida Levi qabilasi sarf qilingan oltin, kumush va bronzaning hisobini olib borgan edi. Muqaddas ahd chodirini* yasashda ishlatilgan oltin, kumush va bronza hisobi quyidagicha edi:⁺

Oltin

²⁴Chodir yasalishiga sarf qilingan oltinning jami 62,5 pud* edi. Xalq Egamizga nazr qilgan oltinning hisobi shuncha edi.

Kumush

²⁵Sanab chiqilgan xalqdan yigʻilgan kumushning* jami hisoblab chiqilganda, 214 pud* boʻldi⁺. ²⁶Bu miqdor hisoblab chiqilgan yigirma va undan yuqori yoshdagi 603.550 odamning har biriga 1,25 misqoldan* toʻgʻri kelardi⁺. ²⁷213 pud kumush eritilib, Chodirning romlari va ichki pardani ushlab turadigan ustunlar uchun 100 ta taglik qilishga ishlatildi, har bir taglik uchun 2 puddan ortiq* kumush sarf qilindi. ²⁸Qolgan 1 pud* kumush hovli atrofidagi ustunlar uchun ilgaklar va halqalar yasashga, ustunlarning tepasini qoplashga ishlatildi.

Bronza

²⁹Xalq Egamizga nazr qilgan bronzaning miqdori 151 pud* edi. ³⁰Quyidagi ashyolarni yasashda oʻsha bronza ishlatildi:

Uchrashuv chodiriga kiraverishdagi ustunlar uchun tagliklarni,

bronza qurbongoh bilan uning bronza panjarasini, uning hamma buyumlarini,

³¹hovlining atrofidagi pardalarni ushlab turadigan ustunlar uchun tagliklarni,

hovliga kiraverishdagi parda uchun tagliklarni,

Muqaddas chodir bilan atrofdagi pardadan qilingan toʻsiqni ushlab turadigan barcha qoziqni.

39–BOB

Ruhoniylik liboslari tikiladi

39¹•Ular koʻk, safsar va qirmizi iplardan Muqaddas xonada xizmat qilganda kiyish uchun ruhoniylarga liboslarni ajoyib qilib tikdilar. Horunga muqaddas ruhoniylik liboslari tikishdi. Hammasini Egamiz Musoga amr etganday qildilar.

Oliy ruhoniy uchun efod

²Ular efodni* mayin zigʻir matosidan tikib, ustiga koʻk, safsar, qirmizi va zar iplardan naqsh soldilar. ³Oltinni yupqa qilib yoyib, ingichka–ingichka qilib kesib, zar ip qilishdi. Ular oʻz mahoratlarini ishga solib koʻk, safsar, qirmizi iplardan naqsh solingan mayin zigʻir matosini bu zar ip bilan bezatdilar. ⁴Efodning old va orqa qismlarini bir–biriga bogʻlash uchun ikkita yelka bogʻichini qilib, ularni old va orqa qismlarining ustki chetiga tikdilar. ⁵Kamar yasab, uni efodga bogʻladilar. Kamarni ham mayin zigʻir matosidan qildilar. Unga koʻk, safsar, qirmizi va zar iplardan mahorat bilan naqsh soldilar. Hammasini Egamiz Musoga amr etganday qildilar.

⁶Keyin muhr oʻyganday qilib, Isroil oʻgʻillarining ismini ikkita aqiq toshga oʻyib yozdilar. Yozilgan toshlarni oltindan qilingan naqshli uyalar ichiga qoʻyib, ⁷Isroilning oʻn ikki qabilasini eslatib turish uchun efodning yelka bogʻichlariga oʻrnashtirdilar. Hammasini Egamiz Musoga amr etganday qildilar.

Oliy ruhoniy uchun koʻkrakpech

⁸Ular koʻkrakpechni* yasadilar. Koʻkrakpechni, efod singari, mayin zigʻir matosidan qilib, koʻk, safsar, qirmizi va zar iplardan unga mahorat bilan naqsh soldilar. ⁹Koʻkrakpechni toʻrtburchak xalta shaklida, ikki buklangan, boʻyi bir qarich, eniga ham bir qarich qilib yasadilar. ¹⁰Koʻkrakpechga toʻrt qator toshni* toʻgʻri qilib terdilar: qizil yoqut, xrizolit va zumrad toshlarni birinchi qatorga terdilar. ¹¹Ikkinchi qatorga firuza, zangori yoqut va olmosni terdilar. ¹²Uchinchi qatorga lojuvard, agat va ametist toshlarni terdilar. ¹³Toʻrtinchi qatorga topaz, aqiq va yashma toshlarni terdilar. Hamma toshlarni oltindan qilingan naqshli uyalarga oʻrnashtirdilar. ¹⁴Bu oʻn ikki tosh Isroilning oʻn ikki qabilasini eslatib turardi. Muhr oʻyganday qilib, Isroilning oʻn ikki oʻgʻlidan har birining ismini bu toshlarning har biriga oʻyib yozdilar.

¹⁵Ular koʻkrakpechni efodga bogʻlash uchun toza oltindan ipga oʻxshatib eshilgan ikkita zanjir yasadilar. ¹⁶Yana naqshli ikkita oltin uya va ikkita oltin halqa yasab, ikkala halqani koʻkrakpechning ustki burchaklariga mahkamladilar. ¹⁷Ikkala oltin zanjirning bir uchini koʻkrakpechdagi halqalarga bogʻlab, ¹⁸ikkinchi uchini naqshli oltin uyalarga mahkamladilar. Uyalarni efodning old tomonidagi yelka bogʻichlariga oʻrnashtirdilar. ¹⁹⁻²⁰Yana oltindan toʻrtta halqa yasadilar. Ikkitasini koʻkrakpechning ostki burchaklariga — efodga yaqin boʻlgan ichki qirgʻogʻiga mahkamladilar. Ikkitasini efodning old tomoniga, ikkala yelka bogʻichining pastiga — naqshli kamardan yuqoriga mahkamladilar. ²¹Koʻkrakpech efodning naqshli kamaridan yuqorida boʻlsin, efoddan osilib turmasin deb, koʻkrakpechni halqalari yordamida efodning halqalariga koʻk bogʻich bilan mahkamladilar. Hammasini Egamiz Musoga amr etganday qildilar.

Boshqa ruhoniylik liboslari

²²Efodning ridosini* koʻk iplardan toʻqilgan matodan tikdilar. ²³Ridoning oʻrtasidan bosh sigʻadigan teshik qildilar. Rido yirtilib ketmasligi uchun teshikning chetini toʻqidilar. ²⁴⁻²⁶Rido etagining uchiga aylanasi boʻylab anor* shaklini va qoʻngʻiroqchalarni birin–ketin qilib bittama–bitta osib chiqdilar. Anor shakli yigirilgan koʻk, safsar va qirmizi iplardan qilingan edi. Qoʻngʻiroqchalar toza oltindan qilingan boʻlib, anor shakli oralariga osilgan edi. Horun oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilganda, u shu ridoni kiyishi kerak edi. Hammasini Egamiz Musoga amr etganday qildilar.

²⁷Horun bilan uning oʻgʻillariga mayin zigʻir matosidan koʻylaklarni, ²⁸sallani, peshanabogʻlarni va ishtonlarni qildilar. ²⁹Belbogʻini mayin zigʻir matosidan toʻqib, ustiga koʻk, safsar va qirmizi iplardan mahorat bilan naqsh soldilar. Hammasini Egamiz Musoga amr etganday qildilar.

³⁰Toza oltindan lavhani — muqaddaslik ramzini yasadilar. Lavhaning yuzasiga muhr oʻyganday, “Egamizga bagʻishlangan” deb oʻyib yozdilar. ³¹Lavhani sallaga mahkamlash uchun koʻk bogʻichni lavhaga bogʻlab qoʻydilar. Hammasini Egamiz Musoga amr etganday qildilar.

Ish nihoyasiga yetadi

³²Shunday qilib, Uchrashuv chodiri — Muqaddas chodir yasalishiga oid hamma ishlar nihoyasiga yetdi. Isroil xalqi hammasini Egamiz Musoga amr etganday qildilar. ³³Keyin Musoning oldiga quyidagilardan iborat Muqaddas chodirni olib keldilar:

Chodirning ichki qavatini va uning hamma qismlarini — ilgaklarini, romlarini, tambalarini, ustunlari va tagliklarini,

³⁴qizilga boʻyalgan qoʻchqor terisidan yopinchiqni, yumshoq teridan* yopinchiq va Eng muqaddas xonani toʻsib turadigan ichki pardani,⁺

³⁵Ahd sandigʻini*, uning xodalari va qopqogʻini,

³⁶xontaxtani, uning hamma buyumlarini va unga qoʻyiladigan muqaddas nonlarni*,

³⁷toza oltindan qilingan chiroqpoya, unga oʻrnatilgan moychiroqlarni, uning hamma buyumlarini va moychiroqlar uchun zaytun moyini,

³⁸oltin tutatqi qurbongohini,

muqaddas qiladigan moy* va xushboʻy tutatqini,

Chodirga kiraverishdagi pardani,

³⁹bronza qurbongohni, uning bronza panjarasini, xodalari va hamma buyumlarini,

qoʻlyuvgichni va uning tagligini,

⁴⁰hovlini toʻsib turadigan pardalarni, pardalarni ushlab turadigan ustunlarni, ustunlarning tagliklarini va hovliga kiraverishdagi pardani,

Chodir va hovli uchun arqonlarni, qoziqlarni,

Muqaddas chodir — Uchrashuv chodirida foydalanadigan hamma ashyolarni,

⁴¹Ruhoniy Horun va uning oʻgʻillari Muqaddas xonada xizmat qilganda kiyadigan, ajoyib qilib tikilgan muqaddas liboslarni.

⁴²Xullas, Isroil xalqi hammasini Egamiz Musoga amr etganday qildilar. ⁴³Muso qilingan hamma ishlarni koʻzdan kechirdi, Isroil xalqi bu ishlarni Egamizning amri boʻyicha qilganlarini koʻrib, Muso ularni duo qildi.

40–BOB

Muqaddas chodir oʻrnatilib, bagʻishlanadi

40¹Egamiz Musoga aytdi: ²“Birinchi oyning* birinchi kuni Uchrashuv chodirini — Muqaddas chodirni oʻrnattir. ³Soʻng Ahd sandigʻi* chodirga olib kirilsin, Sandiqni ichki parda* bilan toʻsdir. ⁴Keyin xontaxta olib kirilsin. Xontaxtaga tegishli ashyolarni uning ustiga joylashtir. Chiroqpoya ham olib kirilsin*, chiroqpoyaga moychiroqlarni oʻrnashtir. ⁵Oltin tutatqi qurbongohini Ahd sandigʻi oldiga qoʻydir*. Muqaddas chodirga kiraverishda pardani osdir. ⁶Qurbonlik kuydiriladigan qurbongohni Uchrashuv chodiriga — Muqaddas chodirga kiraverishda oʻrnashtir. ⁷Qoʻlyuvgichni Uchrashuv chodiri bilan qurbongoh oʻrtasiga oʻrnashtirib, ichiga suv quydir. ⁸Chodir va qurbongohning atrofiga pardadan qilingan toʻsiqni oʻrnashtirib, hovliga kiraverishdagi pardani osdir.

⁹Keyin muqaddas qiladigan moyni* olib, Chodirga va uning hamma ashyolariga surtib chiqib, Menga bagʻishla. Shunda Chodir muqaddas boʻladi. ¹⁰Qurbonlik kuydiriladigan qurbongohga va uning hamma buyumlariga ham moy surtib, Menga bagʻishla. Shunda qurbongoh gʻoyat muqaddas boʻladi. ¹¹Qoʻlyuvgichga va uning tagligiga ham moy surtib, Menga bagʻishla.

¹²Horun bilan oʻgʻillarini Uchrashuv chodirining kiraverishiga olib kelib, hammalarini yuvintir. ¹³Soʻng Horun ruhoniy boʻlib xizmat qilishi uchun uni Menga bagʻishla: unga muqaddas ruhoniylik liboslarini kiydirib, moy surt. ¹⁴Shundan keyin Horunning oʻgʻillarini ham olib kelib, ularga koʻylak kiygiz. ¹⁵Otasiga moy surtganingday, ularga ham moy surt, toki ular ruhoniy boʻlib Menga xizmat qilishsin. Horun va uning oʻgʻillariga moy surtish bilan ularning oʻzlari ham, nasllari ham avlodlar osha Menga ruhoniy boʻlib xizmat qilishlari uchun sen ularga ijozat bergan boʻlasan.”

¹⁶Muso Egamiz amr etgan hamma ishlarni bajarib boʻldi. ¹⁷⁻¹⁸Ikkinchi yilning birinchi oyida*, oyning birinchi kuni Muso Muqaddas chodirni oʻrnattirdi: u hamma tagliklarni joyiga qoʻydirdi, romlarni oʻrnashtirib, tambalarni joylashtirdi, ustunlarni oʻrnashtirdi. ¹⁹Soʻngra Chodirni tutib turadigan romlar ustiga choyshablar va qoplamalarni tashlatdi. Egamiz amr etganlarning hammasini Muso bajardi.

²⁰Keyin ahdning amr va qonunlari yozilgan ikkita tosh lavhani* olib, Sandiqqa solib qoʻydi. Xodalarni Sandiq halqasidan oʻtkazgach, Sandiqning qopqogʻini Sandiq ustiga oʻrnashtirdi⁺. ²¹Sandiqni Muqaddas chodirga olib kirdi. Ichki pardani osib, Ahd sandigʻini toʻsdirib qoʻydi. Egamiz amr etganlarning hammasini Muso bajardi.

²²Uchrashuv chodiriga — chodirning shimol tomoniga, ichki pardaning tashqarisiga xontaxtani qoʻydirdi. ²³Xontaxta ustiga — Egamizning huzuriga muqaddas nonlarni* qoʻydi. Egamiz amr etganlarning hammasini Muso bajardi.

²⁴Uchrashuv chodiriga — xontaxtaning roʻparasiga, Chodirning janub tomoniga chiroqpoyani qoʻydirdi. ²⁵Egamizning huzuriga — chiroqpoyaga moychiroqlarni oʻrnashtirdi. Egamiz amr etganlarning hammasini Muso bajardi.

²⁶Uchrashuv chodiridagi ichki pardaning tashqarisiga oltin tutatqi qurbongohini qoʻydirdi. ²⁷Qurbongohda xushboʻy tutatqi tutattirdi. Egamiz amr etganlarning hammasini Muso bajardi.

²⁸Muqaddas chodirga kiraverishda pardani osdirdi. ²⁹Uchrashuv chodiriga — Muqaddas chodirga kiraverishda qurbonlik kuydiriladigan qurbongohni oʻrnashtirdi. Soʻng qurbonlik bilan don nazri* keltirib, qurbongohda kuydirdi. Egamiz amr etganlarning hammasini Muso bajardi.

³⁰Uchrashuv chodiri bilan qurbongoh oʻrtasiga qoʻlyuvgichni oʻrnashtirib, yuvinish uchun ichiga suv quydirdi. ³¹⁻³²Muso, Horun va Horunning oʻgʻillari Uchrashuv chodiriga kirganlarida yoki qurbongohda nazrlarni kuydirganlarida, qoʻlyuvgichdagi suv bilan oyoq–qoʻllarini yuvishar edi. Egamiz amr etganlarning hammasini Muso bajardi.

³³Soʻngra Muso Chodir bilan qurbongohning atrofiga pardadan qilingan toʻsiqni oʻrnashtirib, hovliga kiraverishda pardani osdirdi. Shunday qilib, Muso ishini tugatdi.

Bulut va Egamizning ulugʻvorligi

³⁴⁻³⁵Keyin Uchrashuv chodirini — Muqaddas chodirni bulut qopladi, Egamiz ulugʻvorligi bilan zohir boʻlib Chodirni toʻldirdi. Shuning uchun Muso Chodirga kira olmadi⁺. ³⁶Chodirdan bulut koʻtarilganda, Isroil xalqi har bir toʻxtagan joyidan yoʻlga chiqib sayohatini davom ettirardi⁺. ³⁷Bulut koʻtarilmasdan, to bulut koʻtariladigan kun kelmaguncha, ular yoʻlga chiqishmasdi. ³⁸Shunday qilib, Isroil xalqi butun sayohatlari davomida kunduzi Muqaddas chodir ustida Egamiz zohir boʻladigan bulutni, kechasi Chodir tepasidagi bulut ichida yonayotgan alangani koʻrar edilar.

1:1-4 Isroil — Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

1:5 yetmish — Ibtido 46:8-27 oyatlarga va Ibtido 46:27 izohiga qarang.

1:8 yangi firʼavn — taxtga oʻtirgan yangi shoh sulolasi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

1:11 …Pitom va Ramzes…shaharlar… — Pitom shahri Muqaddas Kitobda faqat bir marta tilga olingan. Bu shaharning aynan qayerda joylashgani maʼlum emas, biroq u Misr shimolidagi Nil deltasining yerlarida joylashgan boʻlishi mumkin. Ramzes shahri keyinchalik oʻsha joyda yashagan firʼavn Ramzes II nomi bilan atalgan mashhur shaharga ishora. Bu shahar ham Nil deltasining yerlarida joylashgan edi, lekin uning aynan qayerda joylashgani maʼlum emas.

2:4 opa — yaʼni Maryam (Sahroda 26:59 ga qarang).

2:10 Muso — misrcha ism boʻlib, tugʻilgan degan maʼnoni anglatadi. Bu ism ibroniychadagi chiqarib olmoq soʻziga ohangdosh. Musoga qoʻyilgan bu ism Xudoning Isroil xalqini Muso orqali Misrdan chiqarib olishi va Qizil dengizdan olib oʻtishi haqidagi ilohiy rejasini ayon qiladi (13:17-14:31 ga va Ishayo 63:11-12 ga qarang). Haqiqatdan, Muso Xudo tomonidan tanlangan xaloskor edi.

2:15 Midiyon yurti — Misrdan sharqda joylashgan. Bu oyatda tilga olingan Midiyon yurtining aynan qayerda joylashgani maʼlum emas. Bu yurt Sinay yarim orolida yo Oʻlik dengizning janubidagi yerlarda yoki hozirgi Aqaba qoʻltigʻining sharq tomonida joylashgan boʻlsa kerak.

2:18 Yatro — ibroniycha matnda Ruvel, Yatroning yana bir ismi (3:1 ga qarang).

2:22 Gershom — bu ism ibroniychadagi u yerda musofir soʻziga ohangdosh.

2:24 Ibrohim, Isʼhoq, Yoqub bilan ahd qilib bergan vaʼdasi… — Ibtido 12:1-3, 26:2-5, 28:13-15 ga qarang.

3:1 Sinay — ibroniycha matnda Xorev, Sinay togʻining yana bir nomi.

3:8 sut va asal oqib yotgan yurt — nihoyatda hosildor yerni bildiruvchi ibora. Moʻl–koʻl sut — mol uchun koʻm–koʻk yaylovlarning koʻpligini bildiradi. Asal — xurmodan olinadigan quyuq, shirin murabboga ishora boʻlishi mumkin. Murabboning moʻlligi yaxshi hosil beradigan yerni bildiradi.

3:13 “Kim U?” — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi “Uning ismi nima?” Yahudiylarning tasavvuriga koʻra odamning ismi uning xarakteri va xulq–atvorini ifodalaydi. Bu oyatdagi savol faqatgina Xudoning ismini bilish uchun emas, balki Isroil xalqi va Muso oʻz ota–bobolarining Xudosini yanada yaxshiroq bilishlari uchundir. Muso oʻziga berilgan kuch va hokimiyatga uncha ishonmay: “Men kim boʻlibman…?!” deb soʻragan (shu bobning 11–oyatiga qarang). Isroil xalqi ham Musodan “Ota–bobolarimizning Xudosi Kim?” deb soʻrashini Muso bilardi. Yana shu bobning 14–oyati izohiga qarang.

3:14 Men har doim bor boʻlgan Xudoman… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Men bor boʻlgan Menman…. Musoning savoliga javob sifatida Xudo Oʻzini barcha hodisalar ustidan cheksiz kuch va hokimiyatga ega boʻlgan — har doim bor boʻlgan Xudo sifatida ayon qildi (yana shu bobning 15–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

3:15 Egangiz — ibroniycha matnda YHVH (Yahveh deb talaffuz qilingan boʻlishi mumkin), Xudoning ismi. YHVH ibroniychadagi men borman feʼliga ohangdosh, bu feʼl shu bobning 14–oyatida uch marta ishlatilgan. Koʻpchilik olimlar YHVH ibroniycha bor boʻlmoq feʼlining ilk shakli boʻlishi mumkin, deb tushunadilar. Ushbu tarjimada YHVH soʻzi Egam, Egamiz, Egang, Egangiz, Egasi deb tarjima qilingan (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan EGAM, EGAMIZ… soʻziga qarang).

4:6 …yara toshib… — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi.

4:20 Xudo, ol, deb tayinlagan tayoq — yoki Xudoning qudratiga ega boʻlgan tayoq.

4:24 …Musoning oldiga… — yoki …Musoning oʻgʻli oldiga…. Ibroniycha matnda …uning oldiga…, bu oʻrinda Muso yoki uning oʻgʻli nazarda tutilgan (yana shu bobning 25–oyatiga va oʻsha oyatning oxirgi izohiga qarang).

4:24 …sal boʻlmasa uni oʻldiray dedi — u birdaniga Xudo tomonidan yuborilgan jiddiy xastalikka yoʻliqqan boʻlishi mumkin.

4:25 xotini Zippura — 2:16-21 ga qarang.

4:25 tosh pichoq — bu pichoq qoyatoshdan yasalgan edi. Qoyatoshni yoʻnib, uning uchini oʻtkir qilish mumkin.

4:25 …Musoning oyoqlariga… — yoki …oʻgʻlining oyoqlariga…. Ibroniycha matnda …uning oyoqlariga…. Bu oʻrinda Musoning oyoqlari yoki oʻgʻlining oyoqlari nazarda tutilgan. Bu oyatdagi oyoq soʻzi koʻchma maʼnoda ishlatilgan boʻlib, jinsiy aʼzoni bildirishi mumkin. Olimlar bu oyatda va mazkur bobning 24–oyatida Muso yoki uning oʻgʻli haqida gap ketayotgani toʻgʻrisida bir fikrga kela olmaydilar. Agar Muso haqida gap ketayotgan boʻlsa, demak, Muso oʻgʻlini sunnat qilmagani uchun Xudoning qahriga uchraganini Zippura tushunib, Musoni xalos qilish uchun oʻgʻlini sunnat qilgan. Bu hodisa Xudoning oʻz xalqi bilan tuzgan ahdining belgisi boʻlgan sunnatning qanchalik muhimligini koʻrsatadi (yana Ibtido 17:9-14 ga qarang).

4:27 Xudoning muqaddas togʻi — Sinay togʻiga ishora.

5:5 qarollar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yerli xalq, ibroniy qarollariga ishora.

5:9 …behuda gaplarga quloq solishmasin — yaʼni Muso va Horun Isroil xalqiga aytgan gaplarga (4:29-31 ga qarang).

6:3 Ibrohimga, Isʼhoqqa va Yoqubga Men Qodir Xudo boʻlib Oʻzimni zohir qildim — Ibtido 17:1-8, 28:1-5, 35:11-13 ga qarang.

6:3 Ammo ularga Men, ularning Egasi deb tanilmagan edim — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Ammo YHVH ismim bilan ularga tanilmagan edim (3:15 izohiga qarang). Yahudiylarning tasavvuriga koʻra odamning ismi uning xarakteri va xulq–atvorini ifodalaydi. Ibrohim, Isʼhoq va Yoqub Xudoning YHVH ismini bilgan boʻlsalar ham, Xudoning xarakteri va fazilatlari haqidagi ularning bilimi oʻzlarining hayotiy tajribasi bilan cheklangan edi. Xudo Oʻzini Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubga zohir qilganday, endi Oʻzini Isroil xalqiga ham tanitmoqchi, lekin bu safar U Oʻz xalqiga xarakteri va fazilatlarining boshqa tomonlarini ayon qilmoqchi (shu bobning 1–oyatiga qarang). Ularning ota–bobolari bilan tuzgan ahdini amalga oshiradigan Xudo ekanligini bildirib, Oʻzining buyuk sadoqatini koʻrsatmoqchi (shu bobning 4-5–oyatlariga qarang). Xudo Isroil xalqini Misrdagi qullikdan ozod qilib, ularni Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubga ont ichib, vaʼda qilgan yurtga olib boradi (shu bobning 6-8–oyatlariga qarang).

6:4 …ular bilan ahd qildim — Ibtido 12:1-3, 26:2-5, 28:13-15 ga qarang.

6:14 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

8:21 soʻnalar — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz oddiy pashsha yoki pashshasimon chaqadigan hasharotni bildirishi mumkin.

8:22 Goʻshen yerlari — Nil deltasining sharqidagi hosildor yerlar (Ibtido 45:10, 47:6 ga qarang).

8:23 Men Oʻz xalqim bilan sening xalqingni ayirib qoʻyaman — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan (yana 9:4 ga qarang). Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Oʻz xalqim va sening xalqing orasiga najot qoʻyaman. Bu gapni Men Oʻzimning xalqimni xalos etaman–u, sening xalqingni esa xalos qilmayman deb tarjima qilsa ham boʻladi.

8:26 Egamiz Xudoga hayvonlarni qurbonlik qilsak…bizni toshboʻron qilmaydilarmi?! — Misrliklar baʼzi hayvonlarni muqaddas deb bilganlar va oʻsha hayvonlarning tasvirlariga sigʻinganlar. Bordi–yu, Misrliklar Isroil xalqining oʻsha hayvonlarni Xudoga qurbonlik qilganini koʻrsalar, nihoyatda gʻazablangan boʻlar edilar. Muso buni bilar edi.

9:32 …bugʻdoy kechki boʻlgani uchun… — ibroniycha matnda ikki xil bugʻdoy haqida soʻz yuritilgan. Bu kechki bugʻdoyning oʻrimi arpa va zigʻirpoyaning oʻrimidan taxminan 1 oy keyin — mart oyining oxirida yoki aprel oyining boshida boshlanar edi (shu bobning 31–oyatiga qarang).

10:4 chigirtkalar — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

10:19 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Suets qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–gʻarbidagi qoʻltiqqa) ishora qiladi.

11:1 Egamiz Musoga aytgandi… — 3:20-22, 4:21-23 ga qarang.

12:2 Bu oy…yilning birinchi oyi boʻladi — ibroniy kalendarining Abib oyi nazarda tutilgan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

12:7 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

12:14 Bu kun — birinchi oyning oʻn beshinchi kuniga ishora. Shu kuni Xamirturushsiz non bayrami boshlanar edi. Bu bayram oʻsha oyning oʻn toʻrtinchi kunida oʻtkaziladigan Fisih ziyofatidan keyin alohida nishonlanardi (Levilar 23:5-6, Ezra 6:19-22, Hizqiyol 45:21 ga qarang).

12:18 Birinchi oy — 12:2 izohiga qarang.

12:21 …qoʻzi yoki uloqcha tanlab olib, Fisih ziyofatiga qurbonlik qilinglar — shu bobning 3-6, 8-11–oyatlarida batafsil berilgan koʻrsatmalarga qarang.

12:22 issop oʻti — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz mayda koʻk gulli, barglari muattar hidli oʻsimlikni bildiradi. Bu oʻsimlikning barglari mayda tuk bilan qoplangani uchun uni choʻtka sifatida ishlatsa ham boʻlar edi.

12:37 Suxot — Ramzesdan qariyb 50 kilometr janubi–sharqda joylashgan.

13:3-4 Abib oyi — ibroniy kalendarining birinchi oyi (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

13:5 sut va asal oqib yotgan oʻsha yurt — 3:8 izohiga qarang.

13:13 eshak — asosiy transport vositasi boʻlib xizmat qilgani uchun muhim bir hayvon edi. Eshak harom hisoblangani bois (Levilar 11:1-8 ga qarang), uni Xudoga qurbonlik qilib boʻlmas edi, shuning uchun eshakning tugʻilgan birinchi erkak bolasini qaytarib sotib olish kerak edi. “Halol” hayvonlarning toʻngʻich erkak bolasi esa qurbonlik qilinar edi (Sahroda 18:15-17 ga qarang).

13:13 …hamma toʻngʻich oʻgʻillarni ham qaytarib sotib olishingiz lozim — bu amr ruhoniylarga kumush toʻlash orqali amalga oshirilardi (Sahroda 18:15-16 ga qarang).

13:17 Filist xalqining yurti orqali oʻtadigan yoʻl — Nil deltasidan Kanʼon yurtiga boradigan eng qisqa yoʻl. Bu yoʻl Oʻrta yer dengizining qirgʻogʻi boʻylab borar edi.

13:18 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom ostida hozirgi Suets qoʻltigʻi (yaʼni Qizil dengizning shimoli–gʻarbidagi qoʻltiq) yoki Suets qoʻltigʻi va Oʻrta yer dengizi oraligʻida joylashgan koʻllardan biri nazarda tutilgan. 14:10-31 dagi hodisalarning tafsilotiga koʻra, bu dengiz kattaligidan Isroil xalqiga toʻsiq boʻlgan, chuqurligidan Misr lashkari choʻkib ketgan.

13:19 Yusuf…degan edi — Ibtido 50:24-25 ga qarang.

14:2 Qizil dengiz — ibroniycha matnda dengiz. 13:18 izohiga qarang.

14:25 …gʻildiraklari botib qoldi — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …gʻildiraklarini chiqarib yubordi.

15:2 …kuch–qudratimdir — yoki …qudratim, shukrona qoʻshigʻimdir.

15:3 …U jangchidir, U Egamizdir — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …YHVH jangchidir, YHVH Uning ismidir. Endi Isroil xalqi oʻz koʻzi bilan Xudoning qilgan ishlarini koʻrib, Uning kimligini toʻliqroq tushunadigan boʻldi. Xudo Oʻz xalqi Isroil uchun kurashadigan kuchli jangchidir (14:14, 25 ga qarang). Yana 3:13, 14, 15 ning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga va 6:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

15:4 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi (shu bobning 22–oyatida ham bor). 13:18 izohiga qarang.

15:13 Muqaddas makoning — Kanʼon yurtida joylashgan Quddusdagi Sion togʻi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (yana shu bobning 17–oyatiga qarang). Oʻsha yerda keyinchalik Maʼbad qurilgan edi. Maʼbad yana “Xudoning uyi” deb atalar edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

15:17 …Oʻz togʻingga…muqaddas maskaningga… — shu bobning 13–oyati izohiga qarang.

15:23 Maro — ibroniychadagi maʼnosi taxir.

16:1 …bir oy oʻtgach… — ibroniycha matnda …ikkinchi oyning oʻn beshinchi kuni…, ibroniy kalendarining Ziv oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan aprelning oʻrtasidan boshlanadi. Isroil xalqi bundan bir oy oldin, ibroniy kalendarining birinchi oyi oʻn toʻrtinchi kuni Misrdan chiqqan edi (12:2-13 oyatlarga va 12:2 izohiga qarang).

16:1 Sin sahrosi — Sinay yarim orolidagi bu sahroning aynan qayerda joylashgani maʼlum emas.

16:4 Non — ibroniychada non soʻzi umuman yegulikka nisbatan ham ishlatiladi. Xudo Isroil xalqiga osmondan goʻsht va keyinchalik “manna” deb nomlangan yegulik yetkazib beradi (shu bobning 6-8, 13-15, 31–oyatlariga qarang).

16:5 oltinchi kuni — Isroil xalqi dam oladigan Shabbat kunidan oldingi juma kuni nazarda tutilgan (shu bobning 29-30–oyatlariga qarang). Shabbat dam olish kuni sifatida keyinchalik Muso orqali berilgan qonunlar majmuasiga kiritilgan edi (20:8-11, 31:12-17 ga qarang).

16:16 bir omir — narsalarni oʻlchash uchun ishlatilgan kichkina bir idish. Bu idishning hajmi taxminan 2 litr edi (shu bobning 36–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Shu bobning 18, 22, 32, 33–oyatlarida ham bor.

16:23 …Muso ularga aytdi… — oltinchi kuni odamlar har kungidan ikki barobar koʻproq manna yigʻishlari kerakligidan oqsoqollar xabardor edilar (shu bobning 5–oyatiga qarang). Endi Muso ularga nima uchun bunday qilishlari kerakligini tushuntirib beryapti.

16:31 manna — bu nom ibroniychadagi Bu nima? soʻziga ohangdosh (shu bobning 15–oyatiga qarang).

16:33 …Egamizning huzuriga qoʻy… — Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasidagi Ahd sandigʻiga ishora (shu bobning 34–oyatiga qarang). Bu kelajakda bajarilishi kerak boʻlgan amrdir, chunki oʻsha paytda Muqaddas chodir hali yasalmagan edi (25:10-22, 26:1-37 ga qarang).

16:34 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik, Ahd sandigʻining yana bir nomi. Ibroniycha matndagi guvohlik soʻzi oʻnta amr yozilgan ikkita tosh lavhaga ishora qiladi. Ikkala tosh lavha Sandiqning ichida saqlanib, Xudo va Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahdning dalili, yaʼni toshga bitilgan guvohlik boʻlib xizmat qilardi.

16:35 Isroil xalqi keyingi qirq yil davomida…manna tanovul qildilar — Ysha 5:12 ga qarang.

16:36 toʻrt kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan bir qismi, taxminan 2 litrga toʻgʻri keladi.

17:1 …bir joydan boshqa joyga koʻchib yurib… — Sahroda 33:12-14 ga qarang.

17:1 Sin sahrosi — 16:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

17:1 Rafidim — Isroil xalqi Sinay togʻiga yetib borishidan oldin oxirgi toʻxtagan joyi. Rafidimning qayerda joylashgani aniq maʼlum emas.

17:6 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

17:7 …Massax…Mariva… — ibroniychada Massax nomining maʼnosi — sinov, Mariva nomining maʼnosi — janjal.

17:9 Xudo, ol, deb tayinlagan tayoq — yoki Xudoning qudratiga ega boʻlgan tayoq.

17:15 “Egam bayrogʻimdir” — bu yerdagi “bayroq” soʻzi ostida urush vaqtida jangchilarni ruhlantirgan lashkar ramzi nazarda tutilgan. Muso qurbongohga “Egam bayrogʻimdir” degan nom qoʻyib, shu orqali Isroil xalqiga jang qilish uchun kuchni va gʻalabani yolgʻiz Egamiz bera olishini eslatmoqchi. Muso “bayroq”, deb jang davomida koʻtarib turgan hassasini nazarda tutgan boʻlishi mumkin (shu bobning 9–oyatiga qarang). Musoning hassasi Xudoning qudrati va Isroil xalqiga bergan yordamining ramzi boʻlib xizmat qilardi.

17:16 “Omoleklar…Egamiz doimo ularga qarshi urush qiladi”… — yoki “Egamizning bayrogʻini baland tutinglar! Egamiz Omolek xalqiga qarshi to abad urushni davom ettiradi”….

18:2 Muso xotinini otasi yoniga joʻnatib yuborganda… — bu hodisa kitobda yozilmagan, biroq 4:18-26 oyatlardagi hodisalardan keyin yuz bergan boʻlsa kerak. Demak, shu bobning 3-4–oyatlari oʻsha hodisadan oldingi paytga — Muso ikki oʻgʻliga ism qoʻygan vaqtga ishora qilyapti (2:22 ga qarang).

18:3 Gershom — 2:22 izohiga qarang.

18:4 …meni firʼavnning qilichidan qutqardi — 2:1-15 ga qarang.

18:4 Eliazar — ibroniychadagi maʼnosi Xudoyim madadkorimdir.

18:5 Xudoning muqaddas togʻi — Sinay togʻiga ishora.

19:1-2 Rafidim — 17:1 ning oxirgi izohiga qarang.

19:1-2 uchinchi oy — ibroniy kalendarining Shavon oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan mayning oʻrtasidan boshlanadi. Isroil xalqi Misrdan chiqqaniga olti hafta boʻlib, yettinchi hafta boshlangan edi (Sahroda 33:3 ga qarang).

19:10 …xalq poklansin… — diniy xizmatni lozim darajada bajarishga monelik qiladigan nopoklikdan tozalanish marosimi nazarda tutilgan.

19:22 ruhoniylar — bu oʻrinda oqsoqollar (3:18, 12:21, 18:12 ga qarang) yoki maxsus tanlangan yigitlar — toʻngʻich farzandlar (24:5 va Sahroda 3:11-13 ga qarang) nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Horunning nasli ruhoniylikka keyinroq tayinlangan edi (28-29–boblarga qarang).

20:5 Oʻsha xudolar yoki butlarga… — ibroniycha matnda Ularga…, shu bobning 3, 4–oyatlarida aytib oʻtilgan xudolar va butlarga ishora.

20:6 …ming–ming avlodlariga… — yoki …minginchi avlodiga… yoxud …minglariga….

20:7 …ismini suiisteʼmol qilmang — bunga Xudoning nomi bilan biror ishni qilaman, haqiqatni aytaman, deb qasam ichgandan keyin, oʻsha vaʼdani buzish, ontdan qaytish yoxud Xudoning nomi bilan laʼnatlash yoki Xudo aytganimni qilsin, deb qilingan har xil ishlar kiradi (misol uchun, Xudoning nomi bilan fol ochish yoki sehr–jodu qilish).

20:26 …zinapoyadan chiqayotganingizda, ochiq joylaringiz koʻrinib qoladi — qadimgi Isroilda erkaklar kiyimining belidan pastki qismi keng edi. Isroil xalqi bilan munosabatda boʻlgan boshqa xalqlarning ruhoniylari sajda marosimida nomaʼqul kiyimlar kiyishar edi. Isroil xalqining ruhoniylari esa kiygan kiyimiga alohida eʼtibor berib, qurbongohda ularning yalangʻoch joylari koʻrinmasligi kerak edi (yana 28:42-43 ga qarang).

21:2 Agar ibroniy erkak sizlarga qul boʻlib sotilsa… — qadimgi Isroilda odamlar qarzini toʻlash uchun baʼzan oʻzlarini qullikka sotishgan yoki oila aʼzolari tomonidan qul qilib sotilganlar.

21:6 …hakamlar huzuriga… — yoki …Mening huzurimga…, yaʼni Xudo huzuriga. Bu oʻrindagi ibroniycha soʻz Xudoga, ilohiy zotlarga yoki insoniy hukmdoru hakamlarga ishora qilgan boʻlishi mumkin. Bu oʻrinda Xudoning hokimiyati bilan ish yuritgan hakamlar nazarda tutilgan.

21:6 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

21:14 …Menga atalgan qurbongohga qochib borsa… — qurbongoh muqaddas hisoblangani uchun, qurbongohga qochib borgan odam aybi isbotlanguncha oʻlim jazosidan holi hisoblanar edi. Bu oyatdagi vaziyatda qotil odamni qasddan oʻldirgani maʼlum boʻlgani uchun, hatto qurbongoh ham uni haqqoniy jazodan qutqara olmasdi.

21:22 …ayol chala tugʻib qoʻysa–yu… — yoki …ayolning homilasi tushib qolsa–yu….

21:23-25 …jon evaziga jon, 24 koʻz evaziga koʻz…25…lat yeyish evaziga lat yetkazish bilan javob bersin — bu gap qonuniy asosni tashkil qilib, keltirilgan har qanday zarar uchun odil jazo berilishi kerakligini bildiradi. Demak, bu qonunni soʻzma–soʻz tushunish kerak emas. Misol uchun, matnning boshqa joylarida odamning oʻlganiga aybdor boʻlgan kishi oʻldirilishi yoki oʻz joni evaziga pul toʻlashi kerakligi haqida yozilgan (shu bobning 29-32–oyatlariga qarang). Shuningdek, qulining koʻziga urib, uni koʻr qilib qoʻygan yoki uning tishini sindirgan odamga jazo sifatida jismoniy jarohat yetkazilmas edi. Aksincha, oʻsha odam quliga yetkazgan jarohati uchun qulini ozodlikka chiqarishi kerak edi (shu bobning 26-27–oyatlariga qarang).

21:32 oʻttiz boʻlak kumush — ibroniycha matnda oʻttiz shaqal kumush, taxminan 330 grammga toʻgʻri keladi. Qadimgi paytlarda maʼlum vazndagi kumush boʻlaklari odatda pul birligi sifatida ishlatilgan.

21:33 chuqur — sardoba nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Sardoba — yomgʻir suvini saqlash uchun foydalanilgan chuqurlik.

22:8 …hakamlar huzuriga… — yoki …Mening huzurimga…. 21:6 ning birinchi izohiga qarang.

22:9 …hakamlar huzuriga…Hakamlar… — yoki …Mening huzurimga…Men…. 21:6 ning birinchi izohiga qarang.

22:10 …oʻgʻirlab olib ketilgan boʻlsa, lekin guvoh boʻlmasa… — bu oʻrinda mol yaylovda oʻtlab yurgan paytda bosqinchilar tomonidan olib ketilgani nazarda tutilgan. Molning oʻgʻirlab ketilganiga guvoh boʻlmasa, molga qaragan odam oʻzining aybsizligi haqida ont ichsin, bu jinoyatda u aybdor hisoblanmaydi.

22:28 Men, Xudoyingizni… — yoki Hakamlaringizni…. Bu oʻrindagi ibroniycha soʻz Xudoga, ilohiy zotlarga yoki insoniy hukmdoru hakamlarga ishora qilgan boʻlishi mumkin.

22:29 Toʻngʻich oʻgʻillaringizni Menga bagʻishlanglar — 13:2, 11-16 va Sahroda 18:15-16 ga qarang.

23:11 Yettinchi yili — Levilar 25:1-7 ga qarang.

23:15 Abib oyi — ibroniy kalendarining birinchi oyi (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

23:15 Abib oyining belgilangan vaqtida…Men sizlarga amr etganimday… — 12:14-20 ga qarang.

23:16 Chayla bayrami — ibroniycha matnda Yigʻish bayrami, Chayla bayramining yana bir nomi.

23:19 Uloqchani onasining sutida qaynatmanglar — Kanʼondagi xalqlar bayram marosimida bunday taomni tayyorlab, oʻz xudolaridan yaxshi hosil berishini soʻrar edilar. Shu sababdan Isroil xalqiga bunday taomni tayyorlash man etilgan boʻlishi mumkin. Xudo Isroil xalqiga Kanʼon xalqlarining odatlariga ergashishni qatʼiyan taqiqlagan edi (shu bobning 32-33–oyatlariga va 34:11-16 ga qarang).

23:28 Men Xiv, Kanʼon va Xet xalqlarini…quvib yuboraman — yoki Men Xiv, Kanʼon va Xet xalqlarini quvish uchun sizlardan oldin qovoq arilarni yuboraman.

23:31 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Aqaba qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–sharqidagi qoʻltigʻiga) ishora qiladi. Aqaba qoʻltigʻi Isroil yurtining janubi–sharqiy chegarasini tashkil qilar edi.

23:31 Oʻrta yer dengizi — ibroniycha matnda Filist xalqining dengizi. Oʻrta yer dengizi Isroil yurtining gʻarbiy chegarasini tashkil qilar edi.

23:31 …sahrodan Furot daryosigacha… — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi bu sahro Isroil yurtining janubiy chegarasini, Furot daryosi esa shimoli–sharqiy chegarasini tashkil qilar edi.

24:1 Sen Horunni…Mening huzurimga olib kel — Xudoning bu oyatda aytgan amri shu bobning 9–oyatida amalga oshadi.

24:7 Ahd kitobi — Muso yozgan amrlar va qonun–qoidalar nazarda tutilgan (shu bobning 4–oyatiga qarang). 20-23–boblarda Xudo Musoga bergan amrlar va qonun–qoidalar oʻsha kitob tarkibiga kirgan.

24:12 Toqqa…chiqib… — shu bobning 9-11–oyatlarida yuz bergan hodisalardan keyin Muso va yonidagi odamlar togʻdan tushgan edilar. Shu bois, bu oyatda Xudo Musoga qaytadan toqqa chiqish haqida amr bergan edi.

25:5 yumshoq teri — yuqori sifatli, oshlangan teri nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

25:5 akas yogʻochi — quruq joylarda oʻsadigan akas daraxtining yogʻochi qattiq, chidamli va yengil boʻladi.

25:6 muqaddas qiladigan moy — zaytun moyi va ziravorlarning maxsus aralashmasidan tayyorlanib, faqat ruhoniylar tomonidan diniy marosimlarni ado etish uchun ishlatilgan (30:22-33 ga qarang).

25:10 Sandiq — lugʻatdagi AHD SANDIGʻI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

25:10 …uzunligi ikki yarim tirsak, eni bir yarim tirsak, boʻyi bir yarim tirsak… — uzunligi taxminan 110 santimetrga, eni va boʻyi taxminan 70 santimetrga toʻgʻri keladi.

25:16 ahdning amr va qonunlari yozilgan ikkita tosh lavha — ibroniycha matnda guvohlik, ikkita tosh lavhaga ishora. Oʻsha tosh lavhalar Xudo va Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahdning dalili, yaʼni toshga bitilgan guvohlik boʻlib xizmat qilardi (24:12 ga qarang).

25:17 …uzunligi ikki yarim tirsak, eni bir yarim tirsak… — shu bobning 10–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

25:18-19 ikkita karub — qanotli samoviy mavjudotlarning haykallari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

25:18-19 …oltindan zarb urib ikkita karub yasat — 37:7-8 izohiga qarang.

25:21 ikkita tosh lavha — ibroniycha matnda guvohlik. Shu bobning 16–oyati izohiga qarang.

25:22 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik sandigʻi, Ahd sandigʻining yana bir nomi. 16:34 izohiga qarang.

25:23-24 xontaxta — lugʻatdagi OLTIN XONTAXTA iborasiga ishlangan rasmga qarang.

25:23-24 …uzunligi ikki tirsak, eni bir tirsak, boʻyi bir yarim tirsak… — uzunligi taxminan 90 santimetrga, eni taxminan 45 santimetrga, boʻyi taxminan 70 santimetrga toʻgʻri keladi.

25:30 muqaddas nonlar — bu nonlar Egamizning Muqaddas chodirda zohir boʻlishini aks ettiruvchi timsol boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan darak berib turgan. Nonlar Chodirdagi maxsus xontaxtaga qoʻyilib, har Shabbat kuni yangi pishirilgan nonlar bilan almashtirib turilgan (Levilar 24:5-9 ga qarang).

25:31 chiroqpoya — lugʻatdagi CHIROQPOYA soʻziga ishlangan rasmga qarang.

25:39 ikki pud — ibroniycha matnda bir talant, taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

26:1 Muqaddas chodir — Muqaddas chodirning rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

26:2 …boʻyi yigirma sakkiz tirsak, eni toʻrt tirsak… — boʻyi taxminan 12,6 metrga, eni taxminan 1,8 metrga toʻgʻri keladi.

26:6 …Chodirning ichki qavati bir butun boʻladi — Chodirni tutib turadigan romlar ustiga ichki qavatni tashkil qilgan ikkita choyshab tashlanadi (40:17-19 ga qarang). Chodirni tutib turadigan romlarning butun uzunligi 30 tirsak (taxminan 13,5 metr), eni 10 tirsak (taxminan 4,5 metr), boʻyi 10 tirsak boʻladi (shu bobning 15-29–oyatlariga qarang). Ichki qavat choyshablari halqa va ilgaklar yordamida birlashtirilgandan keyin, ichki qavatning eni 28 tirsakni (taxminan 12,6 metr), uzunligi 40 tirsakni (taxminan 18 metr) tashkil qiladi. Ichki qavat choyshablari Chodirni tutib turadigan romlar ustiga tashlanganda, Chodirning ikki yonboshini yopib, chetlari yerdan bir tirsak (taxminan 45 santimetr) tepada osilib turadi. Choyshablar Chodirning orqa tomonini butunligicha qoplab, yerga tegib turadi. Choyshablar Chodirga kiraverishni yopib turmaydi.

26:8 …boʻyi oʻttiz tirsak, eni toʻrt tirsak… — boʻyi taxminan 13,5 metrga, eni taxminan 1,8 metrga toʻgʻri keladi.

26:9-11 …Chodirning qoplamasi bir butun boʻladi — Chodirni tutib turadigan romlar ustiga ichki qavatning sirtidan qoplama tashlanadi (40:17-19 ga qarang). Chodirni tutib turadigan romlarning butun uzunligi 30 tirsak (taxminan 13,5 metr), eni 10 tirsak (taxminan 4,5 metr), boʻyi 10 tirsak boʻladi (shu bobning 15-29–oyatlariga qarang). Qoplamaning ikki boʻlagi halqa va ilgaklar yordamida birlashtirilgandan keyin, qoplamaning eni 30 tirsakni (taxminan 13,5 metr), uzunligi 44 tirsakni (taxminan 19,8 metr) tashkil qiladi. Qoplamani tashkil qilgan choyshablar Chodirni tutib turadigan romlar ustiga tashlanganda, Chodirning ikki yonboshini butunligicha yopib, chetlari yerga tegib turadi (shu bobning 13–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Qoplama Chodirning orqa tomonini ham butunligicha qoplab, Chodirning orqa tomonidan yerga ikki tirsak (taxminan 90 santimetr) yoyilib turadi (shu bobning 12–oyatiga qarang). Qoplama Chodirga kiraverishni yopib turmaydi, qoplamaning ikki tirsagi yuqorisidan uzunasi boʻylab ikki buklanadigan boʻladi (shu bobning 9-11–oyatlarining oxirgi gapiga qarang).

26:12 ikki tirsak — taxminan 90 santimetrga toʻgʻri keladi.

26:12 …ikki tirsak…yerga yoyilib turadi — shu bobning 9-11–oyatlari izohiga qarang.

26:13 Qoplamaning eni oxiridagi qoʻshimcha bir tirsak…Chodirni butunlay qoplaydi — bir tirsak taxminan 45 santimetrga toʻgʻri keladi. Qoplama ichki qavatdan ikki tirsak enliroq boʻlgani uchun Chodirning ikki yonboshidan yergacha osilib turar edi (shu bobning 6, 9-11–oyatlariga berilgan birinchi va ikkinchi izohlarga qarang). Qoplama Chodirning tomini, ikki yonboshini va orqa tomonini toʻliq qoplab turgani uchun, Chodirning ichki qavati tashqaridan umuman koʻrinmas edi.

26:14 yumshoq teri — 25:5 ning birinchi izohiga qarang.

26:15 Akas yogʻochi — 25:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

26:15 romlar — lugʻatdagi ROMLAR soʻziga ishlangan rasmga qarang.

26:16 …boʻyi oʻn tirsak, eni bir yarim tirsak… — boʻyi taxminan 4,5 metrga, eni taxminan 70 santimetrga toʻgʻri keladi.

26:29 …tambalarni ushlab turadigan oltin halqalarni romlarga birlashtir… — romlar bir–biriga tambalar yordamida birlashtirilar edi. Tambalar romlardagi halqalardan oʻtkazilar edi. Tambalar qay tarzda oʻrnashtirilgani matnda aniq yozilmagan. Har devordagi toʻrtta tamba devorning yarim uzunligida boʻlib, romlardagi yuqori va pastki halqalardan oʻtkazilgan boʻlishi mumkin. Romlarning oʻrtasidan oʻtkazilgan tamba esa Chodirning uzunligida boʻlib, barcha romlarni birlashtirar edi (shu bobning 28–oyatiga qarang).

26:33 Chodir shipidagi ilgaklar — bu ilgaklar yordamida Chodirning ichki qavatini tashkil qilgan ikki choyshab bir–biriga birlashtiriladi (shu bobning 4-6–oyatlariga qarang). Bu ichki qavat Chodirni tutib turadigan romlar ustiga tashlanadi (40:17-19 ga qarang). Mana shu ichki qavatni birlashtirgan ilgaklar bir qator boʻlib, Chodirning butun eni boʻylab choʻziladi. Ilgaklar qatori Chodirga kiraverishdan 20 tirsak (taxminan 9 metr) masofada joylashadi (shu bobning 6–oyati izohiga qarang). Shuning uchun Chodirning Eng muqaddas xonasi kub shaklida boʻlib, har bir devorning eni, boʻyi va uzunligi 10 tirsakni (taxminan 4,5 metr) tashkil qiladi.

26:33 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik sandigʻi, Ahd sandigʻining yana bir nomi (shu bobning 34–oyatida ham bor). 16:34 izohiga qarang.

27:1 Akas yogʻochi — 25:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

27:1 qurbongoh — lugʻatdagi QURBONGOH soʻzi ostida berilgan BRONZA QURBONGOH iborasiga ishlangan rasmga qarang.

27:1 …uzunligi besh tirsak, eni ham besh tirsak, boʻyi uch tirsak… — uzunligi va eni taxminan 2,3 metrga, boʻyi taxminan 1,4 metrga toʻgʻri keladi.

27:9 yuz tirsak — taxminan 45 metrga toʻgʻri keladi (shu bobning 11–oyatida ham bor).

27:12 ellik tirsak — taxminan 22,5 metrga toʻgʻri keladi (shu bobning 13–oyatida ham bor).

27:14-15 oʻn besh tirsak — taxminan 6,8 metrga toʻgʻri keladi.

27:16 yigirma tirsak — taxminan 9 metrga toʻgʻri keladi.

27:18 …uzunligi yuz tirsak, eni ellik tirsak… — uzunligi taxminan 45 metrga, eni taxminan 22,5 metrga toʻgʻri keladi.

27:18 besh tirsak — taxminan 2,3 metrga toʻgʻri keladi.

27:21 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik, Ahd sandigʻining yana bir nomi. 16:34 izohiga qarang.

28:2 ruhoniylik liboslari — lugʻatdagi RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga ishlangan rasmlarga qarang.

28:6 Efod — lugʻatdagi RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga ishlangan rasmlarga qarang.

28:14 Bu ikkala zanjirning bir uchi uyaga mahkamlanadi — ushbu oltin zanjirlar va uyalar yordamida koʻkrakpech efodning yelka bogʻichlariga bogʻlanadi (shu bobning 22-25–oyatlariga qarang). Bu oyatdagi uyalar shu bobning 9-11–oyatlaridagi uyalardan boshqa.

28:15 koʻkrakpech — lugʻatdagi KOʻKRAKPECH soʻziga ishlangan rasmga qarang.

28:15 …koʻkrakpech yasat. U hukm qilayotganda, Xudoning xohishini bilish uchun mana shu koʻkrakpechdan foydalanadi — ibroniycha matnda …hukm koʻkrakpechi yasat. Koʻkrakpechning xaltasida Urim va Tummim degan muqaddas narsalar saqlangan. Ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalanishgan (Sahroda 27:21, 1 Shohlar 14:41, 28:6, Ezra 2:63, Naximiyo 7:65 ga qarang). Taxminlarga koʻra, bular qurʼa tashlashda ishlatilgan boʻlib, biri “ha”, ikkinchisi “yoʻq”ni bildirardi. Shu sababdan koʻkrakpech “hukm koʻkrakpechi” deb nomlangan edi (shu bobning 30–oyatiga qarang).

28:17 toʻrt qator tosh — ibroniycha matnda aytib oʻtilgan baʼzi qimmatbaho toshlarning turi bahsli.

28:22-23 …ikkita zanjirni ol — shu bobning 14–oyatida aytib oʻtilgan ikkita zanjirga ishora.

28:25 …ikkinchi uchini naqshli oltin uyalarga mahkamlat — bu gap shu bobning 14–oyatida berilgan koʻrsatmaning takroridir.

28:29 koʻkrakpech — ibroniycha matnda hukm koʻkrakpechi (shu bobning 30–oyatida ham bor). Shu bobning 15–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

28:31 Efodning ridosi — uzun, yengsiz bir kiyim boʻlishi mumkin. Rido efodning tagidan, naqshli koʻylakning ustidan kiyilar edi (29:5 ga va Levilar 8:7 ga qarang).

28:33-34 anor — qadimgi paytlarda hayot ramzi edi.

28:42 Tananing ochiq joylari koʻrinib qolmasin… — 20:26 izohiga qarang.

29:5 Horunga…kiygiz — oliy ruhoniy Horun koʻylagi ustidan belbogʻ bogʻlagan, lekin bu belbogʻ rido va efodning tagida boʻlgan (Levilar 8:7 ga qarang). Bu haqda keyinroq, shu bobning 9–oyatida aytib oʻtiladi (yana 28:2-4 ga qarang).

29:7 muqaddas qiladigan moy — 25:6 izohiga qarang.

29:12 qurbongohning shoxlari — 27:2 ga qarang.

29:13 jigarning aʼlo qismi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi jigarning turtib chiqqan joyi (shu bobning 22–oyatida ham bor). Bu oʻrinda nima uchun jigarning aynan shu qismi haqida soʻz ketgani aniq emas. Baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, jigarning bu qismi eng aʼlo qism hisoblanib, Egamizga atab kuydirishga loyiq edi. Boshqalarning aytishicha esa, butparast xalqlar jigarning bu qismini fol ochishda ishlatganlari uchun, uni kuydirib yoʻq qilish kerak edi. Boshqa olimlar esa bu oʻrindagi ibroniycha soʻzni “jigarni qoplab turgan parda” deb talqin qilishadi.

29:14 gunoh qurbonligi — birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan qurbonligi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan GUNOH QURBONLIGI iborasiga qarang.

29:20 solinchak — quloqning pastki yumshoq qismi.

29:32 savatdagi nonlar — shu bobning 2-3, 23–oyatlariga qarang.

29:40-41 ikki kosa — ibroniycha matnda chorak xin, taxminan 1 litrga toʻgʻri keladi (shu oyatda ikki marta ishlatilgan).

29:40-41 toʻrt kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan bir qismi, taxminan 2 litrga toʻgʻri keladi.

30:1 akas yogʻochi — 25:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

30:1 qurbongoh — lugʻatdagi QURBONGOH soʻzi ostida berilgan TUTATQI QURBONGOHI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

30:2 …uzunligi bir tirsak, eni ham bir tirsak, boʻyi esa ikki tirsak… — uzunligi va eni taxminan 45 santimetrga, boʻyi taxminan 90 santimetrga toʻgʻri keladi.

30:6 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik sandigʻi, Ahd sandigʻining yana bir nomi (shu bobning 26–oyatida ham bor). 16:34 izohiga qarang.

30:9 muqaddas tutatqi — ziravorlarning maxsus aralashmasidan hosil boʻlgan bu tutatqining turi faqat tutatqi qurbongohi ustida kuydirilishi mumkin edi (shu bobning 34-38–oyatlariga qarang).

30:10 bir yilda bir marta — Poklanish kuniga ishora (Levilar 16:18-19 ga qarang). Poklanish kuni ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining oʻninchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

30:12 himoya qiladigan toʻlov — shu bobning 15–oyati izohiga qarang.

30:13-14 …1,25 misqol kumushdan… — ibroniycha matnda …yarim shaqaldan ol. Har bir shaqalning ogʻirligi Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalning ogʻirligiga teng kelib, 20 gera boʻlsin…. 20 gera taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi, demak, har bir odam bergan kumush taxminan 6 grammga toʻgʻri keladi.

30:15 …oʻzlarini Mening hukmimdan himoya qiladigan nazrni… — qadimgi Isroilda odamlarni sanash xavfli hisoblanar edi (1 Shohlar 24–bobga qarang), chunki butun odamzod Xudoga tegishli, deb hisoblangan hamda sanash egalik maʼnosini bildirgan. Bundan tashqari, odamlarni sanash Xudoga ishonmaslikni ham bildirishi mumkin. Odamlarni sanash lashkarning soniga inonish va soxta xavfsizlik hissini vujudga keltirishi mumkin edi. Odamlarni sanash hukmga olib kelishi mumkin boʻlgani uchun, mana shu parchada Xudo, sanalgan odamlar Menga nazr keltirsinlar, deb amr bergan. Shu yoʻl bilan sanalgan odamlar oʻzlarining Xudoga boʻlgan qoʻrquvlarini namoyon etib, oʻzlarini himoya qilar edilar.

30:23 1250 misqol — ibroniycha matnda 500 shaqal, taxminan 6 kiloga toʻgʻri keladi.

30:23 suyuq mirra — maʼlum bir daraxtlar yelimidan tayyorlangan xushboʻy moy.

30:23 625 misqol — ibroniycha matnda 250 shaqal, taxminan 3 kiloga toʻgʻri keladi (shu oyatda ikki marta ishlatilgan).

30:24 …1250 misqol kassiya — ibroniycha matnda …500 shaqal kassiya, har biri Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalga koʻra oʻlchangan. Muqaddas chodirda ishlatilgan standart shaqal taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi, demak, 500 shaqal kassiya taxminan 5,5 kiloga toʻgʻri keladi.

30:24 Sakkiz kosa — ibroniycha matnda bir xin, taxminan 4 litrga toʻgʻri keladi.

30:36 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik, Ahd sandigʻining yana bir nomi. 16:34 izohiga qarang.

31:7 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik sandigʻi, Ahd sandigʻining yana bir nomi. 16:34 izohiga qarang.

31:11 muqaddas qiladigan moy — 25:6 izohiga qarang.

31:18 …Xudo Sinay togʻida Muso bilan gapini tugatib… — Egamiz togʻda Musoga bergan barcha koʻrsatmalar 25:1-31:17 da qayd etilgan (24:18 ga qarang).

31:18 ahd — ibroniycha matnda guvohlik. 25:16 izohiga qarang.

32:1 Muso togʻda uzoq qolib ketdi — 24:18 ga qarang.

32:4 …buqa yasadi…buqani oltin bilan qopladi — qadimgi paytlarda koʻpincha butlarni yogʻochdan yasab, ustini oltin bilan qoplashar edi. Shu singari, bu parchada aytib oʻtilgan buqa ham butunlay oltindan yasalmagan boʻlishi mumkin (yana shu bobning 20–oyatiga qarang, oʻsha oyatda Muso buqani olovda yoqqani, soʻng uni ezib, kukun qilgani yozilgan).

32:13 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

32:15 ahd — ibroniycha matnda guvohlik. 25:16 izohiga qarang.

32:20 suvga sochdi — Qonunlar 9:21 ga qarang.

32:27 …birodaringizni, qoʻshningizni va yaqin qarindoshingizni oʻldiring — bu amr, isyonning yoʻlboshchilarini oʻldiring, degan maʼnoni bildirishi mumkin. Oʻsha yoʻlboshchilar aka–uka, qoʻshni yoki yaqin qarindoshdan boʻlsa ham, oʻldirilishi kerak edi. Butun xalqni qirgʻindan asrab qolish uchun aybdor odamlar oʻldirilishi shart edi.

33:3 Sut va asal oqib yotgan oʻsha yurt — 3:8 izohiga qarang.

33:6 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

33:7 Uchrashuv chodiri — shu bobning 7-11–oyatlarida aytib oʻtilgan chodir Muqaddas chodir emas (Muqaddas chodir yana Uchrashuv chodiri deb ham aytiladi). Oʻsha paytda Muqaddas chodir hali yasalmagan edi (25:10-22, 26:1-37 ga qarang).

33:11 yuzma–yuz — boshqa bir odam yoki mavjudot orqali emas, balki toʻgʻridan–toʻgʻri, bevosita, shaxsan degan maʼnoda kelgan.

33:19 Men Oʻzimni senga maʼlum qilaman — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Men YHVH ismimni sizlarga eʼlon qilaman (3:15 izohiga qarang). Yahudiylarning tasavvuriga koʻra odamning ismi uning xarakteri va xulq–atvorini ifodalaydi. Musoning iltijosiga javoban Xudo Oʻzini Musoga zohir etib, Oʻzining xarakteri va fazilatlarini maʼlum qiladi (34:5-7 ga qarang).

33:20 …yuzimni… — bu oyatda Xudoning ulugʻvorligi toʻliq namoyon boʻlishi nazarda tutilgan.

34:5 …Oʻzini Musoga maʼlum qildi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …YHVH ismini eʼlon qildi. 3:15, 33:19 ning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

34:6 Men Egangman! Men Egangman! — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi YHVH! YHVH! 3:15 izohiga qarang.

34:7 Ming–ming avlodlarga… — yoki Minginchi avlodga… yoxud Minglab odamlarga….

34:13 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

34:17 xudolar tasvirlari — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi quyma xudolar, qadimgi paytlarda keng tarqalgan butlarning turiga ishora. Bu oʻrinda “quyma xudolar” termini turli xil butlarning turiga nisbatan ishlatilgan (yana 20:3-4 ga qarang).

34:18 Abib oyi — ibroniy kalendarining birinchi oyi (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

34:18 Men sizlarga amr etganimday, Abib oyining belgilangan vaqtida… — 12:14-20 ga qarang.

34:20 eshak — 13:13 ning birinchi izohiga qarang.

34:20 …hamma toʻngʻich oʻgʻillarni ham qaytarib sotib olishingiz lozim — Sahroda 18:15-16 ga qarang.

34:20 Har kim…nazrlar olib kelishi lozim — bu koʻrsatma shu bobning 18–oyatida aytib oʻtilgan Xamirturushsiz non bayrami bilan bogʻliq boʻlishi mumkin (23:15 ga qarang).

34:22 Hosil bayrami — ibroniycha matnda Haftalar bayrami, Hosil bayramining yana bir nomi.

34:22 Chayla bayrami — ibroniycha matnda Yigʻish bayrami, Chayla bayramining yana bir nomi.

34:23 uchala bayram — shu bobning 18, 22–oyatlarida aytib oʻtilgan uchta bayram (yana 23:14-17 ga qarang).

34:24 uch marta — shu bobning 23–oyati izohiga qarang.

34:26 Uloqchani onasining sutida qaynatmanglar — 23:19 izohiga qarang.

34:29 ikkita lavha — ibroniycha matnda guvohlikning ikkita lavhasi. 25:16 izohiga qarang.

35:7 yumshoq teri — 25:5 ning birinchi izohiga qarang.

35:7 akas yogʻochi — 25:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

35:8 muqaddas qiladigan moy — 25:6 izohiga qarang.

35:13 muqaddas nonlar — 25:30 izohiga qarang.

35:23 yumshoq teri — 25:5 ning birinchi izohiga qarang.

35:30 …Muso Isroil xalqiga aytdi… — 35:30-36:1 da Muso Isroil xalqiga Xudoning 31:1-6 aytgan gaplarini yetkazib bermoqda.

36:8 Muqaddas chodir — Muqaddas chodirning rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

36:9 …boʻyi yigirma sakkiz tirsak, eni toʻrt tirsak… — boʻyi taxminan 12,6 metrga, eni taxminan 1,8 metrga toʻgʻri keladi.

36:13 …Chodirning ichki qavati bir butun boʻldi — 26:6 izohiga qarang.

36:15 …boʻyi oʻttiz tirsak, eni toʻrt tirsak… — boʻyi taxminan 13,5 metrga, eni taxminan 1,8 metrga toʻgʻri keladi.

36:18 …Chodirning qoplamasi bir butun boʻlsin… — 26:9-11 izohiga qarang.

36:19 yumshoq teri — 25:5 ning birinchi izohiga qarang.

36:20 Akas yogʻochi — 25:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

36:20 romlar — lugʻatdagi ROMLAR soʻziga ishlangan rasmga qarang.

36:21 …boʻyi oʻn tirsak, eni bir yarim tirsak… — boʻyi taxminan 4,5 metrga, eni taxminan 70 santimetrga toʻgʻri keladi.

36:34 …tambalarni ushlab turadigan oltin halqalarni romlarga birlashtirdilar… — 26:29 izohiga qarang.

36:35 ichki parda — Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan ajratib turar edi (26:31-33 ga qarang).

37:1 akas yogʻochi — 25:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

37:1 Sandiq — lugʻatdagi AHD SANDIGʻI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

37:1 …uzunligi ikki yarim tirsak, eni bir yarim tirsak, boʻyi bir yarim tirsak… — uzunligi taxminan 110 santimetrga, eni va boʻyi taxminan 70 santimetrga toʻgʻri keladi.

37:6 …uzunligi ikki yarim tirsak, eni bir yarim tirsak… — shu bobning 1–oyatiga berilgan oxirgi izohga qarang.

37:7-8 …oltindan zarb urib ikkita karub yasadilar — oltin karublar ichi boʻsh qilib yasalgan boʻlishi mumkin, ammo butunlay oltindan yasalgani ham ehtimoldan xoli emas.

37:10-11 xontaxta — lugʻatdagi OLTIN XONTAXTA iborasiga ishlangan rasmga qarang.

37:10-11 …uzunligi ikki tirsak, eni bir tirsak, boʻyi bir yarim tirsak… — uzunligi taxminan 90 santimetrga, eni taxminan 45 santimetrga, boʻyi taxminan 70 santimetrga toʻgʻri keladi.

37:17 chiroqpoya — lugʻatdagi CHIROQPOYA soʻziga ishlangan rasmga qarang.

37:24 ikki pud — ibroniycha matnda bir talant, taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

37:25 tutatqi qurbongohi — lugʻatdagi QURBONGOH soʻzi ostida berilgan TUTATQI QURBONGOHI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

37:25 …uzunligi bir tirsak, eni ham bir tirsak, boʻyi esa ikki tirsak… — uzunligi va eni taxminan 45 santimetrga, boʻyi taxminan 90 santimetrga toʻgʻri keladi.

37:29 muqaddas qiladigan moy — 25:6 izohiga qarang.

38:1 Akas yogʻochi — 25:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

38:1 qurbongoh — lugʻatdagi QURBONGOH soʻzi ostida berilgan BRONZA QURBONGOH iborasiga ishlangan rasmga qarang.

38:1 …uzunligi besh tirsak, eni ham besh tirsak, boʻyi uch tirsak… — uzunligi va eni taxminan 2,3 metrga, boʻyi taxminan 1,4 metrga toʻgʻri keladi.

38:8 Uchrashuv chodiriga kiraverishda xizmat qilgan ayollar… — bu ayollar guruhi haqida hech qanday maʼlumot saqlanib qolmagan. Ular Muqaddas Kitobning yana bir joyida — 1 Shohlar 2:22 da tilga olingan. Ehtimol, bu ayollar alohida bir vaʼda boʻyicha oʻzlarini Xudoga nazr sifatida bagʻishlab, Unga xizmat qilganlar (Sahroda 6:1-2 ga qarang).

38:8 bronza koʻzgular — qadimgi paytlarda ayollar ishlatadigan kichkina koʻzgular yaxshi silliqlangan dumaloq shakldagi metalldan tayyorlanar edi.

38:9 yuz tirsak — taxminan 45 metrga toʻgʻri keladi (shu bobning 11–oyatida ham bor).

38:12 ellik tirsak — taxminan 22,5 metrga toʻgʻri keladi (shu bobning 13–oyatida ham bor).

38:14-15 oʻn besh tirsak — taxminan 6,8 metrga toʻgʻri keladi.

38:18 yigirma tirsak — taxminan 9 metrga toʻgʻri keladi.

38:18 besh tirsak — taxminan 2,3 metrga toʻgʻri keladi.

38:21-23 Muqaddas ahd chodiri — ibroniycha matnda Chodir — Guvohlik chodiri. Muqaddas chodirning yana bir nomi. Ibroniycha matndagi iboraning guvohlik soʻzi oʻnta amr yozilgan ikkita tosh lavhaga ishora qiladi. Bu tosh lavhalar Xudo va Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahdning dalili, yaʼni toshga bitilgan guvohlik boʻlib xizmat qilardi. Bu ikki tosh lavha Muqaddas chodirdagi Ahd sandigʻining ichida saqlanardi (40:20 ga qarang).

38:24 62,5 pud — ibroniycha matnda 29 talantu 730 shaqal edi, bular Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalga koʻra oʻlchangan. Oltinning ogʻirligi taxminan 1 tonnaga toʻgʻri keladi.

38:25 Sanab chiqilgan xalqdan yigʻilgan kumush — 30:11-16 ga qarang.

38:25 214 pud — ibroniycha matnda 100 talantu 1775 shaqal edi, bular Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalga koʻra oʻlchangan. Kumushning ogʻirligi taxminan 3,42 tonnaga toʻgʻri keladi.

38:26 1,25 misqol — ibroniycha matnda bir biqo, yaʼni yarim shaqal, Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalga koʻra oʻlchangan. Muqaddas chodirda ishlatilgan standart shaqal taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi, demak, biqo taxminan 6 grammga toʻgʻri keladi.

38:27 213 pud…2 puddan ortiq… — ibroniycha matnda 100 talant…1 talant…. 100 talant — taxminan 3,4 tonnaga toʻgʻri keladi, 1 talant — taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

38:28 1 pud — ibroniycha matnda 1775 shaqal, taxminan 20 kiloga toʻgʻri keladi.

38:29 151 pud — ibroniycha matnda 70 talant, 2400 shaqal, taxminan 2,4 tonnaga toʻgʻri keladi.

39:2 efod — lugʻatdagi RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga ishlangan rasmlarga qarang.

39:8 koʻkrakpech — lugʻatdagi KOʻKRAKPECH soʻziga ishlangan rasmga qarang.

39:10 toʻrt qator tosh — ibroniycha matnda aytib oʻtilgan baʼzi qimmatbaho toshlarning turi bahsli.

39:22 Efodning ridosi — 28:31 izohiga qarang.

39:24-26 anor — qadimgi paytlarda hayot ramzi edi.

39:34 yumshoq teri — 25:5 ning birinchi izohiga qarang.

39:35 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik sandigʻi, Ahd sandigʻining yana bir nomi. 16:34 izohiga qarang.

39:36 muqaddas nonlar — 25:30 izohiga qarang.

39:38 muqaddas qiladigan moy — 25:6 izohiga qarang.

40:2 Birinchi oy — 12:2 izohiga qarang.

40:3 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik sandigʻi, Ahd sandigʻining yana bir nomi (shu bobning 5, 21–oyatlarida ham bor). 16:34 izohiga qarang.

40:3 ichki parda — Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan ajratib turar edi (26:31-33 ga qarang).

40:4 …xontaxta olib kirilsin…Chiroqpoya ham olib kirilsin… — bu jihozlar Muqaddas xonaga, ichki pardaning oldiga qoʻyilgan edi (26:35 ga va shu bobning 22-23–oyatlariga qarang).

40:5 …Ahd sandigʻi oldiga qoʻydir — oltin tutatqi qurbongohi Muqaddas xonaga, ichki pardaning oldiga qoʻyilgan edi (30:6 ga va shu bobning 26–oyatiga qarang).

40:9 muqaddas qiladigan moy — 25:6 izohiga qarang.

40:17-18 Ikkinchi yilning birinchi oyi — Isroil xalqi Misrdan chiqqaniga bir yil boʻlib, ikkinchi yil boshlangan (12:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang) va Sinay togʻiga yetib borganiga taxminan toʻqqiz oy boʻlgan edi (19:1-2 ga qarang).

40:20 …ahdning amr va qonunlari yozilgan ikkita tosh lavhani… — ibroniycha matnda …guvohlikni…. 25:16 izohiga qarang.

40:23 muqaddas nonlar — 25:30 izohiga qarang.

40:29 qurbonlik bilan don nazri — kundalik nazrlarga ishora (29:38-41 ga qarang).

+ 1:4 Ibt 35:23-26

+ 1:5 Ibt 46:27

+ 1:8 Hav 7:18

+ 1:11 Ibt 15:13, Ibt 47:11

+ 2:1 Chq 6:20, Sah 26:59

+ 2:18 Sah 10:29

+ 2:24 Ibt 15:14, Ibt 46:4

+ 2:25 Hak 2:18, 1Sh 9:16

+ 3:1 3Sh 19:8

+ 3:5 Ysha 5:15

+ 3:6 Hav 7:32

+ 3:8 Qnlr 26:15

+ 3:9 1Sh 2:24-25

+ 3:12 Ysha 1:5, Hak 6:16

+ 3:14 Yuhn 8:58

+ 3:20 Chq 12:31

+ 3:21 Ibt 15:14

+ 4:10 Yerm 1:6

+ 4:11 Hik 20:12

+ 4:19 Chq 2:15

+ 4:21 Ysha 11:20

+ 4:22 Yerm 31:9, Xsha 11:1

+ 5:2 Ayub 21:15

+ 5:22 Ysha 7:7

+ 6:3 Ibt 17:1

+ 6:7 Hiz 20:5

+ 6:8 Ibt 15:18, Ibt 26:3, Ibt 35:12

+ 6:14 Ibt 46:8-11

+ 6:15 Ibt 46:10, Sah 26:12-13

+ 6:16 Sah 3:17, 1Sol 6:16

+ 6:19 Sah 26:57-58

+ 6:20 Sah 26:59

+ 6:21 Sah 16:1-35

+ 6:22 Lev 10:4

+ 6:23 Sah 1:7, Sah 2:3, Sah 26:60-61

+ 6:24 Sah 26:11, 1Sol 6:22-23

+ 6:25 Sah 25:7

+ 8:8 Chq 9:28, Chq 10:17

+ 8:26 Ibt 43:32, Ibt 46:34

+ 9:12 Zab 104:25

+ 9:16 Rim 9:17

+ 9:23 Ysha 10:11, Vah 11:19, Vah 16:21

+ 9:27 2Sol 12:6

+ 9:28 Chq 8:8, Chq 10:17

+ 9:29 Chq 19:5, Qnlr 10:14, Zab 23:1

+ 10:4 Amos 7:1, Vah 9:3

+ 10:16 Luqo 15:18

+ 10:17 Chq 8:8, Chq 9:28

+ 11:7 Mal 3:18

• 12:1 Lev 23:5-8, Sah 28:16-25, Qnlr 16:1-8

+ 12:6 Sah 9:10-11

+ 12:12 Sah 33:4

+ 12:22 Lev 14:6, Sah 19:6, Sah 19:18, Zab 50:9

+ 12:26 Chq 13:14, Qnlr 6:20, Ysha 4:6

+ 12:35 Chq 11:2

+ 12:36 Ibt 15:14

+ 12:37 Sah 11:21, Sah 33:5

+ 12:40 Ibt 15:13, Hav 7:6, Gal 3:17

+ 12:46 Sah 9:12, Yuhn 19:36

+ 12:49 Lev 19:34, Lev 24:22, Sah 9:14, Sah 15:15-16, Qnlr 10:19

+ 13:2 Chq 22:29, Chq 34:19, Lev 27:26, Sah 3:13, Sah 8:16, Sah 18:15-17, Qnlr 15:19, Luqo 2:23

+ 13:7 Lev 23:5-8

+ 13:9 Qnlr 6:8, Qnlr 11:18

+ 13:14 Chq 12:26, Qnlr 6:20

+ 13:17 Sah 14:1-4

+ 13:19 Ibt 50:25

+ 13:20 Sah 33:6

+ 13:21 Chq 40:34, Sah 9:15, Sah 10:34, Qnlr 1:33

+ 14:2 Sah 33:7

+ 14:8 Sah 33:3

+ 14:14 Qnlr 1:30, Qnlr 3:22, Ysha 23:3, Ysha 23:10, Nax 4:20

+ 14:21 Ysha 3:16, 4Sh 2:8

+ 14:29 Ysha 3:13-17

+ 15:1 Isha 12:5, Zab 75:7

+ 15:2 Zab 117:13, Isha 12:2

+ 15:3 Zab 23:8

+ 15:6 Zab 117:15

+ 15:8 Zab 77:13, 2Sh 22:16

+ 15:11 Qnlr 3:24, Qnlr 33:26, 1Sh 2:2, 2Sh 7:22, 3Sh 8:23, 2Sol 6:14, Zab 85:8, Zab 88:7-9, Isha 45:5-6, Yerm 10:6

+ 15:15 Sah 14:14, Sah 22:2-4, Ysha 2:9

+ 15:17 Zab 77:54

+ 15:18 Zab 9:37, Zab 28:10, Zab 145:10

+ 15:20 Chq 2:4-8, Sah 12, Sah 20:1, Sah 26:59, Qnlr 24:9, Mixo 6:4, Hak 11:34, Hak 21:21, 1Sh 18:6

+ 15:21 Zab 75:7

+ 15:22 Ibt 16:7, Sah 33:8

+ 15:26 Zab 102:3

+ 15:27 Sah 33:9

+ 16:1 Sah 33:1

+ 16:3 Sah 14:2, Sah 20:3, Sah 11:4-5

+ 16:7 Sah 16:11

+ 16:13 Sah 11:31, Sah 11:7-9

+ 16:16 Chq 16:36

+ 16:18 2Kor 8:15

+ 16:23 Chq 20:8-11

+ 16:35 Sah 14:33, Qnlr 8:2, Ysha 5:12

+ 17:1 Sah 33:12, Sah 33:14

+ 17:2 Sah 20:3-5

+ 17:4 Sah 14:10

+ 17:6 Sah 20:7-11

+ 17:8 Ibt 36:12, Sah 13:30, Sah 24:20, Qnlr 25:17-18, 1Sh 15:2

+ 17:14 1Sh 15:7-8

+ 18:1 Chq 3:1

+ 18:11 1Sol 16:25

+ 18:18 Sah 11:14, Qnlr 1:12

+ 18:21 Qnlr 16:18, Ezra 7:25

+ 18:25 Qnlr 1:15

+ 18:26 Qnlr 1:17

+ 19:2 Sah 33:15

+ 19:4 Qnlr 32:11

+ 19:5 Qnlr 7:6, Qnlr 14:2, Qnlr 26:18, Zab 134:4, Mal 3:17, Chq 9:29, Qnlr 10:14

+ 19:6 Qnlr 14:21, Yerm 2:3, 1Btr 2:5, 1Btr 2:9, Vah 1:6, Vah 5:10, Vah 20:6

+ 19:8 Chq 24:3

+ 19:10 Sah 11:18

+ 19:13 Ibr 12:20

+ 19:21 1Sh 6:19

+ 19:22 Lev 10:1-3

• 20:1 Qnlr 5:6-21

+ 20:2 Lev 26:13

+ 20:3 Qnlr 32:39, 4Sh 17:35, Zab 80:10

+ 20:4 Lev 19:4, Lev 26:1, Qnlr 27:15

+ 20:5 Chq 34:14, Qnlr 4:24, Qnlr 6:15, Ysha 24:19, Nox 1:2, Chq 34:7, Sah 14:18

+ 20:6 Qnlr 5:10, Qnlr 7:9

+ 20:7 Lev 19:12, Lev 24:10-16

+ 20:8 Ibt 2:2, Chq 31:14-17, Lev 19:30, Lev 23:3, Lev 26:2, Sah 15:32-36, Mark 2:27-28, Luqo 13:14

+ 20:12 Lev 19:3, Qnlr 27:16, Mat 15:4, Mat 19:19, Mark 7:10, Mark 10:19, Luqo 18:20, Efs 6:2

+ 20:13 Ibt 9:6, Lev 24:17, Mat 5:21, Mat 19:18, Mark 10:19, Luqo 18:20, Rim 13:9, Yoqb 2:11

+ 20:14 Lev 18:20, Lev 20:10, Qnlr 22:22, Hik 6:32, Mat 5:27, Rim 13:9

+ 20:15 Lev 19:11, Mat 19:18, Rim 13:9

+ 20:16 Chq 23:1, Qnlr 19:16-20, Hik 19:5, Mat 19:18

+ 20:17 Yerm 5:8, Mat 5:28, Luqo 12:15, Rim 7:7, Rim 13:9

+ 20:19 Qnlr 5:27, Ibr 12:19

+ 20:25 Qnlr 27:5-6, Ysha 8:31

+ 21:2 Lev 25:39-40, Qnlr 15:12, Yerm 34:14

+ 21:6 Qnlr 15:16-17

+ 21:10 1Kor 7:3

+ 21:12 Ibt 9:6, Lev 24:17, Sah 35:31

+ 21:13 Qnlr 19:4-5, Sah 35:11, Sah 35:22, Ysha 20:3

+ 21:14 3Sh 2:28-34

+ 21:16 Qnlr 24:7

+ 21:17 Lev 20:9, Hik 20:20, Mat 15:4, Mark 7:10

+ 21:25 Lev 24:19-20, Qnlr 19:21, Mat 5:38

+ 21:28 Ibt 9:5

+ 21:30 Sah 35:31

+ 21:34 Lev 24:18

+ 22:1 2Sh 12:6

+ 22:4 Hik 6:31

+ 22:11 3Sh 8:31, 2Sol 6:20, Ibr 6:16

+ 22:16 Qnlr 22:28-29

+ 22:18 Lev 19:31, Lev 20:27, Qnlr 18:10-12

+ 22:19 Lev 18:23, Lev 20:15, Qnlr 27:21

+ 22:21 Chq 23:9, Lev 19:33, Qnlr 24:17

+ 22:22 Qnlr 27:19, Isha 1:17

+ 22:24 Zab 108:9

+ 22:25 Lev 25:35-37, Qnlr 23:19, Nax 5:7

+ 22:26 Qnlr 24:13

+ 22:28 3Sh 21:10, Hav 23:5

+ 22:29 Chq 13:2, Chq 13:11-16

+ 22:30 Lev 22:27

+ 22:31 Lev 7:24, Lev 22:8

+ 23:1 Chq 20:16

+ 23:3 Lev 19:15

+ 23:4 Qnlr 22:1

+ 23:6 Chq 22:21-22, Hik 22:22

+ 23:7 Lev 19:16, Qnlr 27:25, 3Sh 21:1-11, Hik 17:15, Hik 24:24, Isha 5:23

+ 23:8 Qnlr 16:19, 1Sh 8:3

+ 23:9 Chq 22:21

+ 23:11 Lev 25:2-7

+ 23:12 Chq 20:9-10

+ 23:13 Ysha 23:7, Zab 15:4, Xsha 2:17, Zkr 13:2

+ 23:14 Sah 28:16-31, Qnlr 16:1-17

+ 23:15 Chq 12:15, Chq 34:20

+ 23:16 Chq 34:22, Qnlr 16:9, Lev 23:33-43, Sah 29:12-39, Qnlr 16:13-15, Qnlr 31:10-11

+ 23:17 Chq 34:23

+ 23:19 Chq 34:26, Qnlr 26:2, Chq 34:26, Lev 22:28, Qnlr 14:21, Qnlr 22:6

+ 23:20 Chq 14:9, Mal 3:1, Mat 11:10, Mark 1:2, Luqo 7:27

+ 23:22 Ibt 12:3, Qnlr 30:7

+ 23:23 Chq 33:2, Qnlr 7:1, Ysha 3:10

+ 23:24 Chq 20:5, Sah 33:52

+ 23:25 Qnlr 7:15

+ 23:26 Qnlr 7:14

+ 23:27 Qnlr 2:25, Qnlr 28:7, Ysha 2:9

+ 23:28 Qnlr 7:20, Ysha 24:12

+ 23:29 Qnlr 7:22

+ 23:31 Ibt 15:18, Sah 34:1-12, Qnlr 11:24, Ysha 1:4, Zab 71:8

+ 23:33 Chq 34:12, Qnlr 7:16, Ysha 23:12-13, Hak 2:3, Zab 105:36

+ 24:1 Chq 6:23, Sah 11:16

+ 24:3 Chq 19:8

+ 24:8 Zkr 9:11, Mark 14:24, Ibr 9:20

+ 24:10 Ibt 32:30, Chq 33:20, Yuhn 1:18, Hiz 1:26

+ 24:12 3Sh 19:11, Chq 31:18

+ 24:13 Sah 11:28, Sah 14:6, Sah 27:18

+ 24:17 Chq 24:1, Qnlr 4:24, Ibr 12:29

+ 24:18 Chq 34:28, 3Sh 19:8

• 25:1 Chq 35:4-9

+ 25:8 Lev 26:11-12, 3Sh 6:13, Hiz 37:27

• 25:10 Chq 37:1-9

+ 25:10 Qnlr 10:1

+ 25:21 3Sh 8:9

+ 25:22 Lev 16:2, Sah 7:89, Sah 17:4

• 25:23 Chq 37:10-16

+ 25:30 Lev 24:5-9

• 25:31 Chq 37:17-24

+ 25:40 1Sol 28:19

• 26:1 Chq 36:8-19

+ 26:14 Chq 25:5

• 26:15 Chq 36:20-34

• 26:31 Chq 36:35-38

+ 26:31 Lev 16:2, 2Sol 3:14, Mat 27:51, Ibr 9:3

+ 26:33 3Sh 6:16, 2Sol 3:8, Mark 15:38

• 27:1 Chq 38:1-7

+ 27:2 3Sh 1:50, 3Sh 2:28

+ 27:3 3Sh 7:40, 2Sol 4:11

• 27:9 Chq 38:9-20

• 27:20 Lev 24:1-4

+ 27:21 Chq 33:7

• 28:6 Chq 39:1-7

• 28:15 Chq 39:8-21

+ 28:17 Hiz 28:13, Vah 21:19-20

+ 28:30 Lev 8:8, Sah 27:21, Qnlr 33:8, 1Sh 28:6, Ezra 2:63, Nax 7:65

• 28:31 Chq 39:22-31

+ 28:36 Zkr 14:20

+ 28:38 Sah 18:1

+ 28:39 Lev 16:4, Hiz 44:18

• 29:1 Lev 8

+ 29:2 Lev 2:4

+ 29:7 Chq 30:30

+ 29:12 Chq 27:2

+ 29:13 Lev 3:3-4

+ 29:14 Lev 4:11-12, Lev 16:27

+ 29:18 Lev 1:9

+ 29:25 Chq 29:18

+ 29:29 Sah 20:26

+ 29:33 Lev 22:10

+ 29:36 Chq 30:26

+ 29:37 Chq 30:29, Lev 6:18

• 29:38 Sah 28:1-8

+ 29:41 Chq 29:18

+ 29:45 Chq 25:8

• 30:1 Chq 37:25-28

+ 30:2 Chq 27:2

+ 30:6 3Sh 6:22

+ 30:9 Lev 10:1

+ 30:10 Lev 16:34

+ 30:12 Chq 38:25, Sah 1:2-4, 2Sh 24:15

+ 30:13 Lev 27:25, Sah 3:47, Sah 18:16, Hiz 45:12, Nax 10:32

+ 30:16 Sah 31:54

• 30:17 Chq 40:30-32

+ 30:18 Chq 38:8

+ 30:25 Chq 37:29

+ 30:28 Lev 8:10-11

+ 30:29 Chq 29:37, Lev 6:18

+ 30:30 Chq 29:7, Lev 8:10

+ 30:35 Chq 37:29

• 31:1 Chq 35:30-35

+ 31:3 3Sh 7:14

• 31:12 Chq 20:8-11

+ 31:14 Chq 35:2, Sah 15:32-36

+ 31:17 Ibt 2:22, Chq 20:8-11

+ 31:18 Chq 24:12

• 32:1 Qnlr 9:11-19

+ 32:1 Chq 24:18, Hav 7:40

+ 32:2 Hak 8:24-27

+ 32:4 3Sh 12:28

+ 32:6 1Kor 10:7

+ 32:9 Qnlr 10:16

+ 32:10 Sah 14:12

+ 32:11 Dnr 9:15

+ 32:13 Ibt 22:16-17, Ibt 26:4

+ 32:14 Sah 14:20, 2Sh 24:16, Yerm 18:8, Yun 3:10

+ 32:20 Qnlr 9:21

+ 32:25 Hik 29:18

+ 32:27 Qnlr 13:6-9

+ 32:33 Hiz 18:4, Hiz 18:20

+ 33:2 Chq 23:23

+ 33:3 Chq 3:8

+ 33:5 Sah 16:21

+ 33:7 Chq 27:21

+ 33:16 Chq 19:5, Sah 23:9

+ 33:19 Rim 9:15

+ 33:20 Ibt 32:30, Isha 6:5, Yuhn 1:18

• 34:1 Qnlr 10:1-4

+ 34:2 3Sh 19:11

+ 34:3 Chq 19:12-13

+ 34:6 Sah 14:17-18, 2Sol 30:9, Nax 9:17, Zab 85:15, Zab 102:8, Zab 110:4, Zab 111:4, Zab 114:5, Zab 144:8, Yoʻel 2:13, Yun 4:3

+ 34:7 Chq 20:5-6, Qnlr 5:9

+ 34:12 Chq 23:33

+ 34:13 Chq 23:24, Qnlr 7:5

+ 34:14 Chq 20:5

+ 34:15 Sah 25:2

+ 34:16 Qnlr 7:3-4, Hak 3:6, 3Sh 11:2-4, 3Sh 16:31

+ 34:17 Chq 20:4

+ 34:18 Chq 12:14, Lev 23:6

+ 34:19 Chq 13:2, Chq 13:11-16

+ 34:20 Chq 23:15

+ 34:21 Chq 20:8-11

+ 34:23 Chq 23:17

+ 34:25 Chq 23:18, Qnlr 16:4

+ 34:26 Chq 23:19, Lev 22:28, Qnlr 14:21

+ 34:28 Chq 24:18

+ 34:29 2Kor 3:7-18

+ 34:34 2Kor 3:16

+ 34:35 2Kor 3:7-18

+ 35:2 Chq 20:8-11, Chq 31:14

• 35:4 Chq 25:1-7

+ 35:7 Chq 25:5

+ 35:23 Chq 25:5

• 35:30 Chq 31:1-6

• 36:8 Chq 26

+ 36:19 Chq 25:5

• 37:1 Chq 25:10-20

+ 37:1 Qnlr 10:3

• 37:10 Chq 25:23-29

• 37:17 Chq 25:31-39

• 37:25 Chq 30:1-5

+ 37:29 Chq 30:22-25, Chq 30:34-38

• 38:1 Chq 27:1-8

+ 38:8 Chq 30:18

• 38:9 Chq 27:9-19

+ 38:21 Hav 7:44, Vah 15:5

+ 38:25 Chq 30:12

+ 38:26 Sah 1:46, Sah 2:32, Sah 26:51

• 39:1 Chq 28:6-43

+ 39:34 Chq 25:5

+ 40:20 3Sh 8:9

+ 40:34 Chq 13:21, Vah 15:8

+ 40:36 Sah 9:17-22

Levilar

Levilar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

Kirish

LEVILAR

(TAVROTNING UCHINCHI KITOBI)

Kirish

Levilar kitobi Tavrotning uchinchi kitobidir. Mazkur kitob Xudoning Muso paygʻambarga bergan qonun–qoidalaridan tashkil topgan. Levi qabilasi Yoqbning oʻgʻli Levidan kelib chiqqan edi. Yoqubning oʻn ikki oʻgʻli boʻlib, Levi uchinchi farzandi edi. Levi qabilasiga mansub boʻlganlar levilar deb ataladi, kitobga shu qabilaning nomi asos boʻlgan.

Chiqish kitobida Xudo Musoga Muqaddas chodirni yasashga oid koʻrsatmalar bergan boʻlsa, bu kitobda oʻsha Muqaddas chodirda xizmat qilish mavzusi markaziy oʻrinni egallaydi. Levilar Muqaddas chodirda Xudoning maxsus xizmatkorlari edilar. Ruhoniylar Levi qabilasining Horun urugʻidan kelib chiqqanlar. Kitobning asosiy qismida ruhoniylarning va boshqa levilarning majburiyatlari bayon qilingan. Ularning majburiyatlari Xudoga bagʻishlab qurbonliklar va nazrlar keltirishdan, shuningdek, bayramlarni va turli marosimlarni oʻtkazishdan iborat edi. Kitobdan yana halol va harom hayvonlarga oid qonunlar, kiyim uchun qanday matodan foydalanish kerakligi toʻgʻrisidagi koʻrsatmalar va kambagʻallarga gʻamxoʻrlik qilish qoidalari oʻrin olgan.

Kitobdagi qonun–qoidalar zamirida poklik va muqaddaslik yotadi. Muqaddaslik oʻzini gunohdan saqlash va Xudoga bagʻishlanib yashashni bildiradi. Modomiki, Xudo Oʻz xalqining muqaddas Shohi ekan, xalq Xudoning huzuriga kelishi uchun qurbonliklar qoni orqali gunohlardan poklanishi lozim edi. Bu ishda xalqqa levilar yordam berishardi. Xudoga manzur boʻlish va Uning huzuridan bahramand boʻlish uchun kitobdagi barcha qonun–qoidalarga rioya qilish shart edi.

Kitobda qonunlardan tashqari, bir nechta hikoyalar ham oʻrin olgan. Bu hikoyalarda xalqning yoki ruhoniylarning qonunga itoatsizligi qanday oqibatlarga olib kelishi toʻgʻrisida bayon qilinadi. Shuningdek, qonunga itoatkorlikning samaralari ham aytib oʻtiladi.

1–BOB

Kuydiriladigan qurbonliklar

1¹Egamiz Uchrashuv chodiridan Musoni chaqirib, unga ²Isroil xalqi uchun quyidagi qonunlarni berdi: birontangiz Egamizga qurbonlik qilmoqchi boʻlsangiz, podangizdagi yoki suruvingizdagi hayvonni olib keling⁺. ³Bordi–yu, qoramol podasidan birorta hayvonni qurbonlik qilib, kuydirmoqchi boʻlsangiz, nuqsonsiz bir buqani tanlab oling. Egamiz bu qurbonligingizni* qabul qilishi uchun buqani Uchrashuv chodiri kiraverishiga olib keling.

⁴Kuydiriladigan hayvonning boshiga qoʻlingizni qoʻying, shunda Egamiz sizni gunohingizdan poklash uchun bu qurbonligingizni qabul qiladi.

⁵Soʻng buqani Egamizning huzurida soʻying. Horunning ruhoniy oʻgʻillari buqaning qonini olib, Uchrashuv chodiriga kiraverishda turgan qurbongohning toʻrtala yon tomoniga sepib chiqishsin. ⁶Siz esa kuydiriladigan qurbonlikning terisini shilib, tanasini boʻlaklarga boʻling. ⁷Ruhoniy Horunning oʻgʻillari qurbongohga choʻgʻ solib, ustiga oʻtin qalashsin. ⁸Soʻng qurbonlikning boʻlaklarini, shuningdek, kallasini va yogʻlarini qurbongohdagi yonib turgan oʻtinlar ustiga qoʻyishsin. ⁹Siz esa qurbonlikning ichak–chovoqlari va oyoqlarini yuving. Soʻng ruhoniy bularning hammasini qurbongohda kuydirsin. Olovda kuydirilgan bu qurbonlikdan Egamizga yoqimli hid boradi⁺.

¹⁰Bordi–yu, siz suruvingizdagi qoʻy yoki echkini qurbonlik qilib kuydirmoqchi boʻlsangiz, nuqsonsiz qoʻchqor yoki takani olib keling. ¹¹Uni qurbongohning shimol tarafida, Egamizning huzurida soʻying. Horunning ruhoniy oʻgʻillari qurbonlikning qonini qurbongohning toʻrtala yon tomoniga sepib chiqishsin. ¹²Siz qurbonlikni boʻlaklarga boʻling. Ruhoniy esa boʻlaklarni qurbonlikning kallasi va yogʻlari bilan birga qurbongohdagi yonib turgan oʻtinlar ustiga qoʻysin. ¹³Siz qurbonlikning ichak–chovoqlari va oyoqlarini yuving. Ruhoniy bularning hammasini keltirib, qurbongohda kuydirsin. Olovda kuydirilgan bu qurbonlikdan Egamizga yoqimli hid boradi⁺.

¹⁴Agar biror qushni Egamizga qurbonlik qilib, kuydirmoqchi boʻlsangiz, kaptar yoki musichani* olib keling⁺. ¹⁵Ruhoniy uni qurbongoh oldiga olib kelib, boʻynini uzsin, soʻng boshini qurbongohda kuydirsin. Qonini esa qurbongohning yoniga oqizsin. ¹⁶Jigʻildonini, ichidagi narsalari bilan birga, sugʻurib olib*, qurbongohning sharq tarafiga, kul turgan yerga tashlasin. ¹⁷Keyin qanotlaridan tortib, tanasini yarmigacha boʻlsin, lekin ikki qismga ajratmasin. Soʻng uni qurbongohdagi yonib turgan oʻtinlar ustiga qoʻyib kuydirsin. Olovda kuydirilgan bu qurbonlikdan Egamizga yoqimli hid boradi⁺.

2–BOB

Don nazri

2¹Agar birortangiz Egamizga don nazrini keltirmoqchi boʻlsangiz, sifatli bugʻdoy unini nazr qiling. Bugʻdoy uniga zaytun moyini qoʻshib, ustiga xushboʻy tutatqidan qoʻying⁺. ²Soʻng oʻsha bugʻdoy unini Horunning ruhoniy oʻgʻillariga olib keling. Ruhoniy moy qoʻshilgan sifatli unning bir hovuchini va ustidagi tutatqining hammasini olib, qurbongoh ustida kuydirsin. Bunday qilish nazrning hammasi Xudoga tegishli ekanini bildiradi. Olovda kuydirilgan bu nazrdan Egamizga yoqimli hid boradi⁺. ³Don nazrining qolgani esa Horun va uning oʻgʻillariniki boʻlsin. Nazrning ruhoniylarga tegishli bu qismi gʻoyat muqaddasdir, chunki u Egamizga atalgan, olovda kuydiriladigan nazrlardan qolgan qismidir⁺.

⁴Agar tandirda yopilgan nonni don nazri sifatida keltirmoqchi boʻlsangiz, zaytun moyiga qorilgan nonlarni yoki yuziga zaytun moyi surtilgan chalpaklarni nazr qiling. Ularni sifatli undan yopib, xamirturush qoʻshmang⁺. ⁵Agar tovada pishirilgan nonni nazr qilmoqchi boʻlsangiz, noningiz zaytun moyiga qorilgan sifatli undan yopilgan boʻlsin. Unga xamirturush qoʻshmang⁺. ⁶Nonni sindirib, ustiga zaytun moyidan quying. Bu don nazridir. ⁷Agar nazringiz qozonda tayyorlangan boʻlsa, u sifatli undan tayyorlangan boʻlib, zaytun moyida qovurilgan boʻlishi kerak. ⁸Don nazringizni qaysi usulda tayyorlaganingizdan qatʼi nazar, uni Egamizga olib kelib, ruhoniyga bering. Ruhoniy esa uni qurbongohga olib borsin. ⁹Ruhoniy don nazringizning bir qismini olib, qurbongohda kuydirsin. Bunday qilish nazrning hammasi Xudoga tegishli ekanini bildiradi. Olovda kuydirilgan bu nazrdan Egamizga yoqimli hid boradi⁺. ¹⁰Don nazringizning qolgani esa Horun va uning oʻgʻillariniki boʻlsin. Nazrning ruhoniylarga tegishli bu qismi gʻoyat muqaddasdir, chunki u Egamizga atalgan, olovda kuydiriladigan nazrlardan qolgan qismidir.

¹¹Egamizga keltiradigan don nazringizning birortasiga xamirturush qoʻshmang. Na xamirturushni, na qiyomni olovda kuydirib, Egamizga nazr qilmang⁺. ¹²Xamirturush va qiyomni ilk hosil nazringizga qoʻshib, Egamizga keltirishingiz mumkin. Lekin Egamizga yoqimli hid borsin deb, bularni qurbongoh ustida kuydirmang⁺. ¹³Don nazringizning hammasiga tuz qoʻshing. Zotan, tuz Xudoyingiz sizlar bilan tuzgan ahdni bildiradi*. Shunday ekan, birorta nazringiz tuzsiz boʻlmasin⁺.

¹⁴Agar Egamizga ilk hosilingizdan don nazri keltirmoqchi boʻlsangiz, qovurilgan yangi bugʻdoy boshoqlarini tuyib, olib keling⁺. ¹⁵Bu don nazri boʻlgani uchun unga zaytun moyini qoʻshib, ustiga xushboʻy tutatqidan qoʻying. ¹⁶Ruhoniy tuyilgan bugʻdoyning bir qismini, ustidagi moy va hamma tutatqi bilan birga qurbongoh ustida kuydirsin. Bunday qilish nazrning hammasi Xudoga tegishli ekanini bildiradi. Egamizga atab, olovda kuydirilgan don nazri shudir⁺.

3–BOB

Tinchlik qurbonligi

3¹Agar podangizdagi birorta hayvonni tinchlik qurbonligi qilmoqchi boʻlsangiz, nuqsonsiz sigir yoki buqani Egamiz oldiga olib keling⁺. ²Qoʻlingizni qurbonlikning boshiga qoʻying, soʻng uni Uchrashuv chodirining kiraverishida soʻying. Horunning ruhoniy oʻgʻillari qurbonlikning qonini qurbongohning toʻrtala yon tomoniga sepib chiqishsin. ³Siz tinchlik qurbonligining quyidagi qismlarini olovda kuydirib, Egamizga nazr qiling: ichak–chovoqlarini qoplab turgan yogʻlarni, hamma charvini, ⁴ikkala buyrakni, buyrak atrofidagi yogʻlarini va jigarning aʼlo qismini*. Jigarning aʼlo qismi buyraklar bilan birga ajratib olingan boʻlishi lozim. ⁵Soʻng Horunning oʻgʻillari bularni qurbongohda, yonib turgan oʻtin ustidagi kuydiriladigan qurbonlik bilan birga kuydirsinlar. Olovda kuydirilgan bu qurbonlikdan Egamizga yoqimli hid boradi⁺.

⁶Agar Egamizga suruvingizdagi hayvonni tinchlik qurbonligi qilmoqchi boʻlsangiz, nuqsonsiz urgʻochi yoki erkak jonivorni olib keling. ⁷Qoʻyni qurbonlik qilmoqchi boʻlsangiz, uni Egamiz oldiga olib kelib, ⁸qoʻlingizni qurbonlikning boshiga qoʻying. Soʻng uni Uchrashuv chodiri oldida soʻying. Horunning oʻgʻillari qurbonlikning qonini qurbongohning toʻrtala yon tomoniga sepib chiqishsin. ⁹Siz tinchlik qurbonligining quyidagi qismlarini olovda kuydirib, Egamizga nazr qiling: dumgʻazadan boshlab kesib olingan dumbasini, ichak–chovoqlarini qoplab turgan yogʻlarni, hamma charvini, ¹⁰ikkala buyrakni, buyrak atrofidagi yogʻlarini va jigarning aʼlo qismini. Jigarning aʼlo qismi buyraklar bilan birga ajratib olingan boʻlishi lozim. ¹¹Ruhoniy bularni taom nazri sifatida qurbongoh ustida kuydirsin. Egamizga keltirilib, olovda kuydiriladigan qurbonlik shudir⁺.

¹²Agar Egamizga echkini qurbonlik qilmoqchi boʻlsangiz, uni Egamizning oldiga olib keling. ¹³Qoʻlingizni echkining boshiga qoʻyib, uni Uchrashuv chodiri oldida soʻying. Soʻng Horunning oʻgʻillari echkining qonini qurbongohning toʻrtala yon tomoniga sepib chiqishsin. ¹⁴Siz qurbonlikning quyidagi qismlarini olovda kuydirib Egamizga nazr qiling: ichak–chovoqlarini qoplab turgan yogʻlarni, hamma charvini, ¹⁵ikkala buyrakni, buyrak atrofidagi yogʻlarini va jigarning aʼlo qismini. Jigarning aʼlo qismi buyraklar bilan birga ajratib olingan boʻlishi lozim. ¹⁶Soʻng ruhoniy bularning hammasini taom nazri sifatida qurbongoh ustida kuydirsin. Olovda kuydirilgan bu qurbonlikdan Egamizga yoqimli hid boradi.

Yogʻning hammasi Egamizga tegishlidir⁺. ¹⁷Yogʻ va qonni tanovul qilmang. Qayerda yashashingizdan qatʼi nazar, butun avlodingiz bu qonunga doimo rioya qilsin⁺.

4–BOB

Bilmasdan qilingan gunoh uchun nazrlar

4¹Egamiz Muso orqali ²Isroil xalqiga quyidagi qoidalarni berdi: agar birorta odam Egamizning amriga koʻra taqiqlangan biror ishni bilmasdan qilib qoʻyib, gunoh orttirib olsa, quyidagicha ish tutsin:⁺ ³moy surtib tanlangan ruhoniy gunoh qilib qoʻysa, u butun xalqni aybdor qilib qoʻygan boʻladi. U qilgan gunohi uchun nuqsonsiz buqani gunoh qurbonligi sifatida Egamizga keltirsin. ⁴Buqani Uchrashuv chodiri kiraverishiga olib kelib, qoʻlini buqaning boshiga qoʻysin. Soʻng buqani oʻsha yerda — Egamizning huzurida soʻysin. ⁵Moy surtib tanlangan ruhoniy buqaning qonidan olib, Uchrashuv chodiriga olib kirsin. ⁶U barmogʻini qonga botirib, qonni Egamizning huzurida, Eng muqaddas xonani toʻsib turgan ichki parda tomonga yetti marta sachratsin. ⁷Soʻng qonni Egamizning huzurida Uchrashuv chodiridagi xushboʻy tutatqi qurbongohining shoxlariga* surtsin. Buqaning ortgan qonini esa Uchrashuv chodiriga kiraverishdagi qurbonlik kuydiriladigan qurbongohning yoniga toʻksin⁺. ⁸Gunoh qurbonligi qilingan buqaning hamma yogʻlarini ajratib olsin: ichak–chovoqlarini qoplab turgan yogʻlarni, hamma charvini, ⁹ikkala buyrakni, buyrak atrofidagi yogʻlarni va jigarning aʼlo qismini*. Jigarning aʼlo qismi buyraklar bilan birga ajratib olingan boʻlishi lozim. ¹⁰Tinchlik qurbonligining yogʻlari qanday ajratib olinsa, gunoh qurbonligining yogʻlari ham shu usulda ajratib olinsin. Ruhoniy yogʻlarni qurbonlik kuydiriladigan qurbongoh ustida kuydirsin. ¹¹Buqaning qolgan qismlarini: terisini, goʻshtini, kallasini, oyoqlarini va ichak–chovoqlarini⁺ ¹²qarorgohning tashqarisidagi kul toʻkiladigan halol joyga olib chiqib, oʻtinlar ustida kuydirsin.

¹³Agar butun jamoa Egamizning amriga koʻra taqiqlangan biror ishni bilmasdan qilib, gunoh orttirib olsa, ular bundan xabarsiz boʻlgan taqdirda ham, baribir aybdor boʻladilar⁺. ¹⁴Qilgan gunohlari fosh boʻlgandan keyin, ular butun jamoa nomidan gunoh qurbonligi qilish uchun buqani Uchrashuv chodiri oldiga olib kelishsin. ¹⁵Jamoa oqsoqollari buqaning boshiga qoʻllarini qoʻyib, uni oʻsha yerda — Egamizning huzurida soʻyishsin. ¹⁶Moy surtib tanlangan ruhoniy buqaning qonidan Uchrashuv chodiriga olib kirsin. ¹⁷U barmogʻini qonga botirib, qonni Egamizning huzurida ichki parda tomonga yetti marta sachratsin⁺. ¹⁸Soʻng Egamizning huzurida turgan Uchrashuv chodiridagi tutatqi qurbongohining shoxlariga qondan surtsin. Buqaning qolgan qonini esa Uchrashuv chodiriga kiraverishdagi qurbonlik kuydiriladigan qurbongohning yoniga toʻksin. ¹⁹Keyin buqaning yogʻlarini ajratib olib, qurbongoh ustida kuydirsin. ²⁰Ruhoniyning gunohi uchun keltirilgan buqani nima qilgan boʻlsa, bu buqani ham oʻshanday qilsin. Shu yoʻsinda ruhoniy jamoani gunohdan poklasin, shunda ularning gunohi kechiriladi. ²¹Soʻng ruhoniy buqaning qolgan qismlarini qarorgohdan tashqariga olib chiqib, oldingi buqani kuydirganday kuydirsin. Jamoaning gunohi uchun keltiriladigan qurbonlik shudir.

²²Agar hukmdor oʻz Egasi Xudoning amriga koʻra taqiqlangan biror ishni bilmasdan qilib qoʻyib, gunoh orttirib olsa, u aybdor boʻladi. ²³Qilgan gunohi fosh boʻlgandan keyin, u nuqsonsiz bir takani qurbonlik qilish uchun olib kelsin. ²⁴Soʻng qoʻlini takaning boshiga qoʻyib, takani Egamizning huzurida, kuydiriladigan qurbonliklar boʻgʻizlanadigan joyda soʻysin. Bu gunoh qurbonligidir. ²⁵Ruhoniy barmogʻini gunoh qurbonligi qoniga botirib, qonni qurbonlik kuydiriladigan qurbongoh shoxlariga* surtsin. Qonning qolganini esa qurbongohning yoniga toʻksin. ²⁶Soʻng taka yogʻining hammasini tinchlik qurbonligining yogʻini kuydirganday, qurbongoh ustida kuydirsin. Ruhoniy shu tariqa hukmdorni gunohdan poklasin, shunda hukmdorning gunohi kechiriladi.

²⁷Agar jamoa aʼzosi Egamizning amriga koʻra taqiqlangan biror ishni bilmasdan qilib qoʻyib, gunoh orttirib olsa, u aybdor boʻladi⁺. ²⁸Qilgan gunohi fosh boʻlgandan keyin, nuqsonsiz echkini qurbonlik qilish uchun olib kelsin. ²⁹U qoʻlini gunoh qurbonligining boshiga qoʻysin, soʻng uni kuydiriladigan qurbonliklar boʻgʻizlanadigan joyda soʻysin. ³⁰Ruhoniy barmogʻini qurbonlikning qoniga botirib, qonni qurbonlik kuydiriladigan qurbongoh shoxlariga surtsin. Qonning qolganini esa qurbongohning yoniga toʻksin. ³¹Tinchlik qurbonligining yogʻi ajratib olinganday, echkining yogʻlarini ajratib olsin. Egamizga yoqimli hid borishi uchun yogʻni qurbongoh ustida kuydirsin. Shu tariqa ruhoniy gunoh qilgan odamni gunohidan poklasin, shunda oʻsha odamning gunohi kechiriladi⁺.

³²Agar jamoa aʼzosi qoʻyni gunoh qurbonligi qilmoqchi boʻlsa, nuqsonsiz sovliqni olib kelsin. ³³U qoʻlini gunoh qurbonligining boshiga qoʻysin, soʻng uni kuydiriladigan qurbonliklar boʻgʻizlanadigan joyda soʻysin. ³⁴Ruhoniy oʻz barmogʻini gunoh qurbonligining qoniga botirib, qonni qurbonlik kuydiriladigan qurbongoh shoxlariga surtsin. Qolgan qonni esa qurbongohning yoniga toʻksin. ³⁵Tinchlik qurbonligi qilingan qoʻyning yogʻi qanday ajratib olinsa, bu qurbonlikning ham yogʻlarini xuddi shunday qilib ajratib olsin. Soʻng bularni qurbongoh ustida, Egamizga keltirilgan nazrlar bilan birga olovda kuydirsin. Shu tariqa ruhoniy gunoh qilgan odamni gunohdan poklasin, shunda uning gunohi kechiriladi.

5–BOB

Bilmasdan qilingan gunohlar

5¹Quyidagi vaziyatlarda gunoh qurbonligi keltirilishi shart: agar orangizdagi biror kishi guvohlik berish uchun mahkamaga chaqirilsa–yu, koʻrgan yoki bilgan hodisa haqida guvohlik berishdan boʻyin tovlasa, u jazoga tortilsin. ²Birontangiz harom narsaga — yovvoyi hayvonning, chorvaning yoki sudralib yuruvchining murdasiga qoʻl tekkizsangiz–u, harom boʻlganingizni bilmasangiz, siz baribir aybdor hisoblanasiz⁺. ³Bordi–yu, insonning biror nopokligiga qoʻl tekkizsangiz–u, harom boʻlganingizni bilmasangiz, qilib qoʻygan ishingizni anglaganingizdan keyin aybdor hisoblanasiz⁺. ⁴Agar birortangiz bilmay turib, shoshilganingizdan yaxshi yoki yomon niyatda qasam ichib qoʻysangiz, qilib qoʻygan ishingizni anglaganingizdan keyin aybdor hisoblanasiz⁺. ⁵Aytilganlarning birortasida oʻzingizni aybdor deb topsangiz, qilgan gunohingizni eʼtirof eting. ⁶Qilgan gunohingizning toʻlovi sifatida suruvingizdagi qoʻy yoki echkini Egamizga gunoh qurbonligi qilish uchun olib keling. Ruhoniy qurbonlik qilib, sizni gunohdan poklasin.

⁷Bordi–yu, qoʻyni qurbonlik qilishga qurbingiz yetmasa, gunohingiz toʻlovi sifatida ikkita kaptar yoki ikkita musichani Egamizga olib keling. Qushning bittasi gunoh qurbonligi, ikkinchisi kuydiriladigan qurbonlik qilinsin⁺. ⁸Qushlarni ruhoniyga olib keling. Ruhoniy qushlardan birini gunoh qurbonligi uchun olib, qushning boʻynini qayirib sindirsin, lekin boshini uzib tashlamasin. ⁹Soʻng gunoh qurbonligining qonidan qurbongohning yon tomoniga sepsin, qonning qolganini esa qurbongohning yoniga toʻksin. Bu gunoh qurbonligidir. ¹⁰Qushning ikkinchisini esa qoidaga binoan kuydiriladigan qurbonlik qilsin. Shu tariqa ruhoniy sizni gunohingizdan poklaydi, qilgan gunohingiz kechiriladi.

¹¹Ikkita kaptar yoki ikkita musichani qurbonlik qilishga qurbingiz yetmasa, qilgan gunohingiz uchun toʻrt kosa* sifatli unni gunoh nazri uchun olib keling. Unga zaytun moyidan qoʻshmang, ustiga xushboʻy tutatqidan ham qoʻymang, zotan, bu gunoh uchun keltiriladigan nazrdir⁺. ¹²Nazringizni ruhoniyga olib keling. Ruhoniy unning bir hovuchini olib, Egamizga atab, olovda kuydiriladigan nazrlar bilan birga qurbongoh ustida kuydirsin. Bunday qilish, unning hammasi Xudoga tegishli ekanini bildiradi. ¹³Shu tariqa ruhoniy sizni qilgan har qanday gunohingizdan poklaydi, shunda gunohingiz kechiriladi. Gunoh nazrining ortib qolgan qismi don nazri singari, ruhoniyga tegishlidir⁺.

Zararni qoplaydigan qurbonliklar

¹⁴Egamiz Musoga quyidagi qoidalarni berdi: ¹⁵agar birortangiz bilmagan holda gunoh qilib, ehsonlarga oid koʻrsatmalarni buzib qoʻysangiz, ayb qurbonligini keltiring. Ayb qurbonligi sifatida Egamizga nuqsonsiz bir qoʻchqorni yoki qoʻchqorning qiymatiga yarasha kumushni olib keling*. Bu ayb qurbonligidir⁺. ¹⁶Ehsonlarga keltirgan zararni qoplashingiz uchun ruhoniyga tovon toʻlang. Buning ustiga ehson qiymatining beshdan bir qismini qoʻshib bering. Ruhoniy qoʻchqorni ayb qurbonligi qilib, sizni gunohingizdan poklaydi, shunda gunohingiz kechiriladi⁺.

¹⁷Agar birortangiz Egamizning amriga koʻra taqiqlangan biror ishni bilmasdan qilib qoʻyib, gunoh orttirib olsangiz, qilgan ishingizni anglaganingizdan keyin jazoga loyiq hisoblanasiz. ¹⁸Bunday holda ruhoniyga ayb qurbonligi sifatida nuqsonsiz bir qoʻchqorni yoki qoʻchqorning qiymatiga yarasha kumushni olib keling. Ruhoniy sizni gunohingizdan poklaydi, shunda bilmasdan qilib qoʻygan gunohingiz kechiriladi. ¹⁹Bu ayb qurbonligidir. Siz haqiqatan ham, Egamizning oldida aybli ish qilib qoʻygan edingiz.

6–BOB

6¹Egamiz Musoga quyidagi qoidalarni berdi: ²agar birortangiz Egamizga xiyonat qilsangiz, yaʼni sizga omonatga berilgan yoki garovga qoʻyilgan narsa borasida qoʻshningizni aldasangiz, yoki qoʻshningizning biror narsasini oʻgʻirlasangiz, yoki tovlamachilik qilsangiz,⁺ ³yoki yoʻqolgan narsani topib olib, topmadim, deb aytsangiz, yoki qasam ichib turib yolgʻon guvohlik bersangiz, siz gunoh qilgan boʻlasiz. ⁴Gunoh qilib, aybingizni tan olganingizdan keyin oʻgʻirlagan, tovlamachilik qilib qoʻlga kiritgan, omonatga berilgan, topib olgan, ⁵yolgʻon qasam ichib oʻzingizga olib qolgan har qanday narsani egasiga qaytarib bering. Ustiga oʻsha narsaning beshdan bir qismi qiymatini ham qoʻshib bering⁺. ⁶Bundan tashqari, ayb qurbonligi uchun Egamizga nuqsonsiz bir qoʻchqorni yoki qoʻchqorning qiymatiga yarasha kumushni olib keling. ⁷Ruhoniy Egamiz huzurida sizni gunohdan poklaydi, shunda qilgan har qanday aybingiz kechiriladi.

Kuydiriladigan qurbonlik keltirish qoidasi

⁸Egamiz Muso orqali ⁹Horun va uning oʻgʻillariga kuydiriladigan qurbonlikka oid quyidagi qoidalarni berdi: kuydiriladigan qurbonlik qurbongoh ustida tun boʻyi, ertalabgacha qolsin. Qurbongoh ustidagi olov doim yonib tursin⁺. ¹⁰Ertasi kuni ertalab ruhoniy zigʻir matosidan tikilgan libosni va ichidan ishtonni kiysin. Soʻng kuydirilgan qurbonlikning kulini qurbongoh ustidan yigʻishtirib olsin. Kulni qurbongohning yoniga tashlasin⁺. ¹¹Keyin ustidagi liboslarni yechib, boshqa liboslarni kiysin. Kulni qarorgohdan tashqaridagi halol joyga olib chiqib tashlasin⁺. ¹²Qurbongohdagi olov oʻchmay doim yonib turishi shart. Har kuni ertalab ruhoniy olovga oʻtin tashlab, uning ustiga kuydiriladigan qurbonlikni qoʻysin. Tinchlik qurbonligining yogʻini ham oʻsha olovda kuydirsin⁺. ¹³Qurbongohdagi olov zinhor oʻchmasin, u muttasil yonib tursin.

Don nazri

¹⁴Don nazr qilinganda quyidagi qoidaga rioya qilinsin: Horunning oʻgʻillari don nazrini Egamizning huzuriga, qurbongoh oldiga olib kelishsin⁺. ¹⁵Ruhoniy zaytun moyi qoʻshilgan sifatli unning bir hovuchini va ustidagi xushboʻy tutatqining hammasini olib, qurbongoh ustida kuydirsin. Bunday qilish unning hammasi Xudoga tegishli ekanini bildiradi. Bu nazrdan Egamizga yoqimli hid boradi. ¹⁶Unning qolganidan xamirturushsiz nonlar yopilsin. Horun va uning oʻgʻillari bu nonlarni muqaddas joyda yesinlar. Nonlar Uchrashuv chodirining hovlisida tanovul qilinishi lozim. ¹⁷Unga xamirturush qoʻshilmasin. Egamizga atab, olovda kuydiriladigan nazrlardan ularga beriladigan ulush shudir. U gunoh qurbonligi va ayb qurbonligi singari, gʻoyat muqaddasdir⁺. ¹⁸Horunning naslidan boʻlgan har bir erkak zoti bu nazrdan yesa boʻladi. Egamizga atab, olovda kuydiriladigan nazrlardan Horunning nasliga avlodlar osha berilgan doimiy ulush shudir. Bu nazrga tekkan har qanday narsa muqaddas boʻladi*⁺.

¹⁹Egamiz Muso orqali yana quyidagi qoidalarni berdi: ²⁰Horun va uning oʻgʻillari ruhoniylikka tayinlangan kuni Egamizga don nazrini keltirishsin. Bu nazrning miqdori, kundalik nazrday, toʻrt kosa* sifatli undan tashkil topsin. Unning ikki kosasi ertalab, ikki kosasi kechqurun nazr qilinsin. ²¹Undan zaytun moyiga xamir qorilsin, soʻng tovada qovurilsin. Qovurilgan xamir moyga yaxshilab boʻktirilgan boʻlsin, uni burdalab Egamizga nazr qiling. Bu nazrdan Egamizga yoqimli hid boradi⁺. ²²Boshiga moy surtilib, ruhoniylikka tayinlanadigan Horunning oʻgʻli bu nazrni tayyorlasin. Bu turdagi nazr har bir ruhoniylikka tayinlash marosimida Egamizga keltirilsin. Nazrni butunlay kuydirish lozim⁺. ²³Xullas, ruhoniy keltirgan har qanday don nazri butunlay kuydirilsin, uni yeyish mumkin emas.

Gunoh qurbonligi

²⁴Egamiz Muso orqali ²⁵Horun va uning oʻgʻillariga gunoh qurbonligiga oid quyidagi qoidalarni berdi: gunoh qurbonligi qilinadigan jonivor Egamizning huzurida, kuydiriladigan qurbonlik boʻgʻizlanadigan joyda boʻgʻizlansin. Bu gʻoyat muqaddas qurbonlikdir⁺. ²⁶Gunoh qurbonligini keltirgan ruhoniy qurbonlik goʻshtidan tanovul qilsin. Qurbonlik goʻshti muqaddas joyda, yaʼni Uchrashuv chodirining hovlisida yeyilishi lozim. ²⁷Qurbonlik goʻshtiga tekkan har qanday narsa muqaddas boʻladi*. Agar qurbonlikning qoni kiyimga sachrasa, kiyim muqaddas joyda yuvilsin. ²⁸Goʻsht pishirilgan sopol idish sindirilsin*. Bordi–yu, goʻsht bronza qozonda pishirilgan boʻlsa, qozonni ishqalab yuvish lozim⁺. ²⁹Ruhoniylar urugʻiga mansub har bir erkak zoti bu qurbonlik goʻshtidan tanovul qilsa boʻladi. Bu qurbonlik gʻoyat muqaddasdir. ³⁰Bordi–yu, gunoh qurbonligining qoni Uchrashuv chodirining ichiga, gunohdan poklash uchun Muqaddas xonaga olib kirilsa, bunday qurbonlik goʻshtini* tanovul qilish mumkin emas. Uni butunlay kuydirish lozim⁺.

7–BOB

Ayb qurbonligi

7¹Ayb qurbonligi gʻoyat muqaddasdir. Uni keltirganda quyidagi qoidaga rioya qilinsin:⁺ ²ayb qurbonligi uchun keltiriladigan jonivorni kuydiriladigan qurbonlik boʻgʻizlanadigan joyda soʻyishsin. Uning qonini qurbongohning toʻrtala yon tomoniga sepib chiqishsin. ³Jonivor yogʻining hammasi keltirilsin: dumbasi, ichak–chovoqlarini qoplab turgan yogʻlari, ⁴ikkala buyragi, buyrak atrofidagi yogʻlari va jigarning aʼlo qismi*. Jigarning aʼlo qismi buyraklar bilan birga ajratib olinsin. ⁵Ruhoniy bularni olovda kuydirib, Egamizga nazr qilsin. Bu ayb qurbonligidir. ⁶Ruhoniylar urugʻiga mansub boʻlgan har bir erkak zoti qurbonlikni tanovul qilsa boʻladi. Uni muqaddas joyda tanovul qilishsin*, chunki bu qurbonlik gʻoyat muqaddasdir.

⁷Ayb qurbonligi uchun ham, gunoh qurbonligi uchun ham qoida bir: qurbonlikning goʻshti gunohdan poklash marosimini olib borgan ruhoniyga tegishli boʻlsin⁺. ⁸Birovning kuydiriladigan qurbonligini keltirgan ruhoniy oʻziga qurbonlikning terisini olsin. ⁹Tandirda yopilgan, qozonda yoki tovada tayyorlangan har qanday don nazri ham, uni keltirgan ruhoniyga tegishli boʻlsin⁺. ¹⁰Lekin boshqa turdagi don nazrlari, zaytun moyi aralashtirilgan yoki aralashtirilmaganidan qatʼi nazar, Horunning hamma oʻgʻillariga birday tegishli boʻlsin⁺.

Tinchlik qurbonligi

¹¹Egamizga tinchlik qurbonligini keltirganingizda quyidagi qoidaga rioya qiling:⁺ ¹²agar qurbonlikni shukrona aytish uchun keltirayotgan boʻlsangiz, qurbonlik bilan birga zaytun moyi aralashtirilgan xamirturushsiz nonlarni, zaytun moyi surtilgan xamirturushsiz chalpaklarni hamda sifatli un va zaytun moyidan qorib tayyorlangan kulchalarni keltiring⁺. ¹³Shukrona qurbonligi qatorida xamirturushli nonlarni ham olib keling. ¹⁴Nonlarning har bir turidan bittasini Egamizga hadya sifatida taqdim qiling. Bu nonlar tinchlik qurbonligi qonini qurbongohga sepgan ruhoniyniki boʻlsin. ¹⁵Shukrona aytish uchun keltirilgan tinchlik qurbonligining goʻshtini oʻsha kuniyoq tanovul qiling. Qurbonlik goʻshtidan ertalabgacha qoldirmang⁺.

¹⁶Bordi–yu, qurbonlikni ichgan ontingiz boʻyicha keltirsangiz, yoki koʻngildan chiqarib bersangiz, goʻshtini qurbonlik qilgan kuningiz va qolganini ikkinchi kuni ham yesangiz boʻladi⁺. ¹⁷Uchinchi kuni esa qurbonlikning qolgan hamma goʻshtini kuydirib tashlang. ¹⁸Agar qilgan tinchlik qurbonligingizning goʻshti uchinchi kuni tanovul qilinsa, qurbonligingiz qabul boʻlmaydi va hisobga oʻtmaydi. Qurbonligingiz bulgʻangan hisoblanib, uning goʻshtidan yegan odam jazoga tortiladi.

¹⁹Har qanday nopok narsaga tekkan qurbonlik goʻshti yeyilmasin. Uni kuydirib tashlang. Goʻshtning qolganini esa har bir pok odam tanovul qilishi mumkin. ²⁰Bordi–yu, biror odam harom boʻla turib, Egamizga keltirilgan tinchlik qurbonligining goʻshtidan yesa, oʻz xalqi orasidan yoʻq qilinsin⁺. ²¹Agar birortangiz odamning nopokligiga, harom hayvonga yoki har qanday jirkanch jonzotga tegib, Egamizning tinchlik qurbonligi goʻshtidan tanovul qilsangiz, xalqingiz orasidan yoʻq qilinasiz.

²²Egamiz Muso orqali ²³Isroil xalqiga quyidagi qoidalarni berdi: mol, qoʻy va echkining yogʻini aslo yemang⁺. ²⁴Harom oʻlgan yoki yovvoyi hayvon gʻajib tashlagan jonivorning yogʻini har qanday ehtiyojlarga ishlatishingiz mumkin, lekin uni aslo tanovul qilmang⁺. ²⁵Bordi–yu, birortangiz Egamizga atab, olovda kuydiriladigan qurbonlikning yogʻidan yesangiz, xalqingiz orasidan yoʻq qilinasiz. ²⁶Qush yoki hayvonning qonini isteʼmol qilmang. Qayerda yashashingizdan qatʼi nazar, bu amrimga rioya qiling⁺. ²⁷Bordi–yu, birortangiz qon isteʼmol qilsangiz, xalqingiz orasidan yoʻq qilinasiz.

²⁸Egamiz Muso orqali ²⁹Isroil xalqiga quyidagi qoidalarni berdi: tinchlik qurbonligini keltirganingizda, qurbonlikning bir qismini Egamizga taqdim qiling. ³⁰Olovda kuydiriladigan bu nazrni oʻz qoʻlingiz bilan olib keling. Qurbonlikning yogʻi va toʻshini keltiring. Toʻshni Egamizga bagʻishlaganingizni koʻrsatish uchun yuqoriga koʻtaring. ³¹Ruhoniy yogʻni qurbongoh ustida kuydirsin, toʻsh esa Horun va uning oʻgʻillariniki boʻlsin⁺. ³²Tinchlik qurbonligining oʻng sonini ruhoniyga hadya qiling. ³³Qurbonlikning qonini keltirgan va yogʻini kuydirgan Horunning oʻgʻliga oʻshani ulush qilib bering. ³⁴Zotan, Isroil xalqi qilgan tinchlik qurbonligining yuqoriga koʻtarilgan toʻshini va hadya qilingan sonini Egamiz Horunga va uning oʻgʻillariga berdi. Bu Isroil xalqidan ularga beriladigan doimiy ulushdir.

³⁵Horun va uning oʻgʻillari Egamiz huzurida ruhoniy boʻlib xizmat qilishlari uchun tayinlangan kundan boshlab, olovda kuydiriladigan qurbonliklardan ularga tegadigan ulush ana shudir. ³⁶Horun va uning oʻgʻillariga moy surtilgan kuni Isroil xalqi bu ulushni ularga berishini Egamiz amr etdi. Avlodlar osha bu ularning doimiy ulushidir.

³⁷Xullas, kuydiriladigan qurbonlik, don nazri, gunoh qurbonligi, ayb qurbonligi, ruhoniylikka tayinlash marosimida keltiriladigan qurbonlik va tinchlik qurbonligiga oid qoidalar shulardan iboratdir. ³⁸Muso Isroil xalqi bilan Sinay togʻi yon bagʻridagi sahroda turgan paytlarida Egamiz ularga bu qurbonliklarni keltira boshlashni buyurgan edi.

8–BOB

Horun va uning oʻgʻillari ruhoniy qilib tayinlanadilar

8¹•Egamiz Musoga dedi: ²“Horun va uning oʻgʻillarini Uchrashuv chodiri kiraverishiga olib kel, ular bilan birga ruhoniylik liboslarini, muqaddas qiladigan moyni*, gunoh qurbonligi uchun buqani, ikkita qoʻchqorni va bir savat xamirturushsiz nonni olib kel. ³Soʻng butun jamoani oʻsha yerga toʻpla.”

⁴Muso Egamizning aytganini qildi. Jamoa Uchrashuv chodiriga kiraverishda toʻplangach, ⁵Muso ularga dedi: “Men hozir Egam bergan amrni bajaraman.”

⁶Muso Horun va uning oʻgʻillarini oldinga chiqarib yuvintirdi. ⁷Soʻng Horunning ustiga koʻylakni kiydirib, beliga belbogʻni bogʻladi. Ustidan ridoni kiydirib, efodni taqdi. Soʻng beliga efodning nafis naqshinkor kamarini bogʻlab, efodni mahkamladi. ⁸Koʻksiga koʻkrakpech* taqib, koʻkrakpech xaltasining ichiga Urim va Tummimni* soldi⁺. ⁹Horunning boshiga sallani kiydirdi. Egamizning Musoga bergan amriga binoan sallaning old tomoniga oltin lavhani oʻrnashtirdi, bu lavha Horun Egamizga bagʻishlanganini bildirar edi⁺.

¹⁰Soʻng Muso Muqaddas chodirga va uning ichidagi hamma ashyolarga muqaddas qiladigan moydan surtib chiqib, ularni muqaddas qildi⁺. ¹¹Qurbongoh ustiga moydan yetti marta sachratdi. Soʻng qurbongohga, qurbongoh buyumlariga, qoʻlyuvgichga va qoʻlyuvgich tagligiga moydan surtib, ularni muqaddas qildi. ¹²U Horunning boshiga ham muqaddas qiladigan moydan surtib, Horunni Egamizning xizmatiga bagʻishladi⁺. ¹³Soʻng Egamizning amriga koʻra, Horunning oʻgʻillarini oldinga chiqarib, ularning ustiga koʻylaklar kiydirdi, bellariga belbogʻlar, boshlariga peshanabogʻlar bogʻladi.

¹⁴Keyin Muso gunoh qurbonligi qilinadigan buqani yetaklab keldi. Horun va uning oʻgʻillari qoʻllarini buqaning boshiga qoʻyishdi. ¹⁵Muso buqani soʻydi. Qurbongohni poklash uchun barmogʻini qonga botirib, qonni qurbongohning shoxlariga* surtib chiqdi. Qonning qolganini qurbongohning yoniga toʻkdi. Shu yoʻsin u qurbongohni poklab, Egamizga bagʻishladi⁺. ¹⁶Soʻng buqaning ichak–chovoqlarini qoplagan hamma yogʻlarni, jigarning aʼlo qismini*, ikkala buyragini va buyrak atrofidagi yogʻlarini ajratib olib, qurbongoh ustida kuydirdi⁺. ¹⁷Buqaning oʻzini esa terisi, goʻshti va ichak–chovoqlari bilan birga, Egamizning amriga koʻra, qarorgohning tashqarisiga olib chiqib kuydirdi⁺.

¹⁸Soʻng Muso kuydiriladigan qurbonlik qilish uchun qoʻchqorni olib keldi. Horun va uning oʻgʻillari qoʻllarini qoʻchqorning boshiga qoʻyishdi. ¹⁹Muso qoʻchqorni soʻyib, qonidan qurbongohning toʻrtala yon tomoniga sepib chiqdi. ²⁰Soʻng qoʻchqorning tanasini boʻlaklarga boʻlib, kallasini, boʻlaklarini va yogʻini qurbongoh ustida kuydirdi. ²¹Ichak–chovoqlari va oyoqlarini yuvib, qoʻchqorni butunlay qurbongoh ustida kuydirdi. Olovda kuydirilgan bu qurbonlikdan Egamizga yoqimli hid bordi. Muso hammasini Egamizning amriga binoan bajardi⁺.

²²Soʻng Muso ikkinchi qoʻchqorni yetaklab keldi. Horun va uning oʻgʻillarini ruhoniylikka tayinlash marosimida keltiriladigan qurbonlik shu edi. Horun va uning oʻgʻillari qoʻllarini qoʻchqorning boshiga qoʻyishdi. ²³Muso qoʻchqorni soʻyib, qoʻchqorning qonidan Horunning oʻng qulogʻi solinchagiga*, oʻng qoʻlining bosh barmogʻiga va oʻng oyogʻining bosh barmogʻiga surtdi⁺. ²⁴Soʻng Muso Horunning oʻgʻillarini oldinga chiqarib, qoʻchqorning qonidan ularning oʻng quloqlari solinchaklariga, oʻng qoʻllari bosh barmoqlariga va oʻng oyoqlari bosh barmoqlariga surtdi. Qonning qolganini esa qurbongohning toʻrtala yon tomoniga sepib chiqdi. ²⁵U qoʻchqorning yogʻini, chunonchi, dumbasini, ichak–chovoqlarini qoplab turgan yogʻlarni, jigarning aʼlo qismini, ikkala buyragini, buyrak atrofidagi yogʻlarini va oʻng sonini ajratib oldi. ²⁶Egamiz huzuridagi xamirturushsiz nonlar solingan savatdan* xamirturushsiz nondan bittasini, zaytun moyi qoʻshilgan nondan bittasini va chalpakdan bittasini olib, qoʻchqorning yogʻi va oʻng soni ustiga qoʻydi. ²⁷Muso bularning hammasini Horun va oʻgʻillarining qoʻliga tutqazdi. Ular bularni Egamizga bagʻishlaganini koʻrsatish uchun yuqoriga koʻtardilar. ²⁸Soʻng Muso bu nazrlarni ularning qoʻllaridan olib, qurbongoh ustida kuydiriladigan qurbonlik bilan birga kuydirdi. Olovda kuydirilgan bu nazrlardan Egamizga yoqimli hid bordi. Ruhoniylikka tayinlash marosimida keltirilgan nazrlar shular edi. ²⁹Keyin Muso toʻshni olib, uni Egamizga bagʻishlaganini koʻrsatish uchun yuqoriga koʻtardi. Egamizning amriga binoan ruhoniylikka tayinlanish marosimida qurbonlik qilingan qoʻchqorning bu qismi Musoga tegadigan ulush edi.

³⁰Muso muqaddas qiladigan moydan va qurbongoh ustidagi qondan olib, Horunga va uning liboslariga hamda Horunning oʻgʻillariga va ularning liboslariga sachratdi. Shunday qilib, u Horunni va uning liboslarini hamda Horunning oʻgʻillarini va ularning liboslarini muqaddas qildi.

³¹Muso Horun va uning oʻgʻillariga dedi: “Uchrashuv chodiriga kiraverishda qurbonlikning goʻshtini pishiringlar. Goʻshtni oʻsha yerning oʻzida, savatdagi nazr qilingan nonlarga qoʻshib yenglar. Zotan, bu Egamizning amridir. ³²Ortib qolgan goʻsht va nonni kuydiringlar. ³³Ruhoniylikka tayinlash marosimi tamom boʻlgunga qadar, yetti kun davomida Uchrashuv chodiri kiraverishidan jilmanglar. ³⁴Biz bugungi marosimni Egamizning amriga koʻra, sizlarni gunohdan poklash uchun ado etdik. ³⁵Sizlar Uchrashuv chodiriga kiraverishda kechayu kunduz yetti kun davomida boʻlib, Egamizning barcha talablarini bajaringlar. Shunda nobud boʻlmaysizlar. Egamizning amri shudir.”

³⁶Horun va uning oʻgʻillari Egamizning Muso orqali bergan hamma amrlarini bajardilar.

9–BOB

Horun qurbonliklar keltiradi

9¹Sakkizinchi kuni Muso Horunni, uning oʻgʻillarini va Isroil oqsoqollarini chaqirtirib keldi. ²U Horunga dedi: “Gunoh qurbonligi uchun bir nuqsonsiz buzoqni, kuydiriladigan qurbonlik uchun esa bir nuqsonsiz qoʻchqorni Egamizning huzuriga olib kel.

³Soʻng Isroil xalqiga ayt, ular ham gunoh qurbonligi uchun bitta takani, kuydiriladigan qurbonlik uchun bir yoshli nuqsonsiz buzoqni va bir yoshli nuqsonsiz qoʻzini, ⁴tinchlik qurbonligi uchun bitta buqani va bitta qoʻchqorni olib kelishsin. Ular bu jonivorlarni Egamizning huzurida qurbonlik qilishsin. Bular bilan birga zaytun moyi aralashtirilgan don nazrini ham keltirishsin. Zotan, Egamiz bugun ularga zohir boʻladi.”

⁵Ular Muso amr qilgan hamma narsani Uchrashuv chodirining oldiga olib kelishdi. Butun jamoa Egamiz huzuriga kelib turdi. ⁶Muso dedi: “Egamizning bergan bu amrini ado eting, shunda Egamizning ulugʻvorligi sizlarga zohir boʻladi.”

⁷Soʻng Muso Horunga dedi: “Qurbongohning oldiga bor, oʻzingni va xalqni gunohdan poklash uchun gunoh qurbonligingni va kuydiriladigan qurbonligingni keltir. Soʻng xalqning qurbonliklarini ado etib, ularni gunohdan pokla. Egamizning amri shudir.”

⁸Horun qurbongoh yoniga bordi, oʻz gunohlari uchun gunoh qurbonligi sifatida keltirgan buzoqni soʻydi. ⁹Oʻgʻillari Horunga qurbonlikning qonidan olib tutdilar. U barmogʻini qonga botirib, qurbongohning shoxlariga* surtib chiqdi, qonning qolganini esa qurbongohning yoniga toʻkdi. ¹⁰Soʻng Egamiz Musoga bergan amrga binoan gunoh qurbonligining yogʻini, ikkala buyragini va jigarning aʼlo qismini* qurbongoh ustida kuydirdi. ¹¹Goʻshti va terisini esa qarorgohdan tashqariga olib chiqib kuydirib tashladi⁺. ¹²Keyin Horun kuydiriladigan qurbonlikni soʻydi. Horunning oʻgʻillari unga qurbonlik qonidan tutdilar. Horun qonni qurbongohning toʻrtala yon tomoniga sepib chiqdi. ¹³Soʻng oʻgʻillari kuydiriladigan qurbonlikning boʻlaklari va kallasini Horunga birin–ketin berdilar. Horun bularning hammasini qurbongoh ustida kuydirdi. ¹⁴Soʻng qurbonlikning ichak–chovoqlarini va oyoqlarini yuvib, kuydirilgan qurbonlik ustida kuydirdi.

¹⁵Keyin Horun xalqning qurbonliklarini keltirdi. Oʻzining gunohi uchun qurbonlik qilgani singari, xalqning gunohi uchun ham takani soʻyib, qurbonlik qildi. ¹⁶Kuydiriladigan qurbonlikni ham olib kelib, qoidaga koʻra, ado etdi. ¹⁷Soʻng don nazrini keltirib, nazrning bir hovuchini qurbongoh ustida kuydirdi. Bular ertalab kuydiriladigan kundalik nazrdan tashqari edi.

¹⁸Horun xalqning tinchlik qurbonligi uchun keltirgan buqa va qoʻchqorni soʻydi. Uning oʻgʻillari tinchlik qurbonligining qonidan olib, Horunga tutdilar. Horun qonni qurbongohning toʻrtala yon tomoniga sepib chiqdi. ¹⁹Soʻng Horunning oʻgʻillari buqa va qoʻchqorning yogʻini, yaʼni dumbasini, ichaklarini qoplab turgan yogʻlarini, buyraklari va jigarning aʼlo qismini ²⁰toʻshlar ustiga qoʻydilar. Horun yogʻni qurbongoh ustida kuydirdi. ²¹Muso amr qilganday, Horun buqa va qoʻchqorning toʻshlarini va oʻng sonlarini Egamizga bagʻishlaganini koʻrsatish uchun yuqoriga koʻtardi.

²²Shundan keyin Horun qoʻllarini xalq tomon choʻzib ularni duo qildi. Horun gunoh qurbonligini, kuydiriladigan qurbonlikni va tinchlik qurbonligini ado etgach, qurbongohdan pastga tushdi. ²³Muso bilan Horun Uchrashuv chodiriga kirishdi, Chodirdan qaytib chiqqanlaridan keyin xalqni duo qilishdi. Shunda Egamizning ulugʻvorligi xalqqa zohir boʻldi⁺. ²⁴Egamizning huzuridan olov chiqib, qurbongoh ustidagi kuydiriladigan qurbonlikni va yogʻlarni yamlab yubordi. Xalq buni koʻrgach, hayqirib yubordi–da, yerga muk tushdi⁺.

10–BOB

Nadov va Abihuning gunohi

10¹Horunning oʻgʻillari Nadov va Abihu oʻz olovkuraklarini olib, ichiga choʻgʻ soldilar, choʻgʻ ustiga xushboʻy tutatqi tashladilar. Ular Egamiz amr etmagan begona olovni Uning huzuriga olib kirdilar⁺. ²Toʻsatdan Egamizning huzuridan olov otilib chiqib, ularni kuydirib yubordi. Ikkovi ham oʻsha yerda, Egamizning huzurida halok boʻldilar⁺. ³Shunda Muso Horunga dedi:

— Egamizning, “Yonimda boʻlganlar orqali Men muqaddasligimni koʻrsataman, butun xalq oldida ulugʻlanaman”, deb aytgani mana shudir.

Horun indamadi⁺. ⁴Muso Horunning amakisi Uziyol oʻgʻillari Mishail va Elzafanni chaqirtirib, ularga dedi: “Boringlar, qarindoshlaringizning jasadlarini Muqaddas chodirning oldidan olib ketib, qarorgohning tashqarisiga olib chiqinglar.”⁺

⁵Mishail va Elzafan Musoning aytganini qilib, qarindoshlarining jasadlarini koʻylaklaridan ushlab, qarorgoh tashqarisiga olib chiqdilar. ⁶Soʻng Muso Horunga va uning oʻgʻillari Elazar bilan Itamarga aytdi: “Qaygʻudan sochingizni toʻzitmanglar*, liboslaringizni yirtmanglar, aks holda, sizlar ham nobud boʻlasizlar va butun jamoa Xudoning gʻazabiga uchraydi. Ammo qarindoshlaringiz, butun Isroil nasli Egamiz kuydirib nobud qilgan Nadov va Abihu uchun aza tutishlari mumkin⁺. ⁷Sizlar esa Uchrashuv chodiriga kiraverishdan nariga jilmang. Aks holda, nobud boʻlasizlar. Sizning ustingizga Egamizning muqaddas qiladigan moyi* surtilgan.”

Ular Musoning aytgani boʻyicha ish tutdilar⁺.

Ruhoniylarga berilgan nizom

⁸Egamiz Horunga shunday dedi: ⁹“Sen va oʻgʻillaring Uchrashuv chodiriga kirishdan oldin sharob yoki boshqa oʻtkir ichimliklar ichmanglar. Ichsangiz, nobud boʻlasizlar. Bu avlodlaringiz osha doimiy qonun–qoida boʻlsin⁺. ¹⁰Sizlar muqaddas narsalarni oddiy narsalardan, haromni haloldan ajrata olishlaring shart⁺. ¹¹Muso orqali Men aytgan hamma qonunlarni Isroil xalqiga oʻrgatishlaring lozim.”

¹²Muso Horunga va uning omon qolgan oʻgʻillari Elazar bilan Itamarga dedi: “Egamizga atab, olovda kuydiriladigan don nazrlarining ortib qolganini olib, xamirturushsiz nonlar yopinglar. Bu nonlarni qurbongoh yonida tanovul qilinglar, chunki bu nazr gʻoyat muqaddasdir. ¹³Egamizga atab, olovda kuydiriladigan nazrlardan senga va sening oʻgʻillaringga tegadigan ulush mana shudir. Shuning uchun buni muqaddas joyda tanovul qilinglar. Egam menga shuni amr qildi⁺. ¹⁴Yuqoriga koʻtarilgan toʻsh bilan nazr qilingan sonni esa sen va sening oʻgʻil–qizlaring har qanday halol joyda tanovul qilishlaring mumkin. Bu narsalar Isroil xalqining tinchlik qurbonliklaridan senga va farzandlaringga ulush qilib berilgandir. ¹⁵Isroil xalqi qurbonlikning olovda kuydiriladigan yogʻi bilan birga qurbonlikning toʻshi va sonini olib kelsinlar. Ular toʻsh va sonni Egamizga bagʻishlaganini koʻrsatish uchun yuqoriga koʻtarganlaridan keyin, bular senga va farzandlaringga beriladi. Egamizning amriga koʻra, sizlarga tegadigan doimiy ulush shudir.”

¹⁶Soʻng Muso gunoh qurbonligi qilingan echki haqida soʻradi, bilsaki, u qurbonlik kuydirilib boʻlibdi. Muso Horunning qolgan ikkala oʻgʻli Elazar bilan Itamardan qattiq gʻazablanib, ularga dedi:⁺

¹⁷— Nimaga gunoh qurbonligining goʻshtini muqaddas joyda yemadinglar?! Bu juda muqaddas qurbonlik–ku! Axir, oʻsha qurbonlik jamoaning aybini yuvishingiz va Egamiz huzurida ularni gunohdan poklashingiz uchun sizlarga berilgan–ku! ¹⁸Bu qurbonlikning qoni Muqaddas xonaga olib kirilmagan. Bunday qurbonlikni muqaddas joyda yenglar, deb sizlarga amr qilmaganmidim?!⁺

¹⁹Shunda Horun Musoga dedi:

— Mana, bugun oʻgʻillarim Egamizga gunoh qurbonligini va kuydiriladigan qurbonlikni keltirdilar. Ammo shoʻrim quridi–ku! Agar bugun gunoh qurbonligi goʻshtidan yeganimda, Egam mendan mamnun boʻlarmidi?!

²⁰Muso bu gapni eshitib, maʼqul topdi.

11–BOB

Halol va harom hayvonlar

11¹•Egamiz Muso va Horun orqali ²Isroil xalqiga shunday dedi: “Yer yuzidagi jamiki hayvonlardan⁺ ³ayri tuyoq va kavsh qaytaradigan har qanday hayvonni tanovul qilishingiz mumkin. ⁴Lekin kavsh qaytaradigan yoki ayri tuyoq hayvonlardan quyidagilarni tanovul qilmang*: tuya kavsh qaytaradi–yu, lekin ayri tuyoq emas. U sizlar uchun haromdir. ⁵Sugʻur kavsh qaytaradi, lekin ayri tuyoq emas. U sizlar uchun haromdir. ⁶Quyon kavsh qaytaradi, lekin ayri tuyoq emas. U sizlar uchun haromdir. ⁷Choʻchqa ayri tuyoq boʻlgani bilan kavsh qaytarmaydi. U sizlar uchun haromdir. ⁸Bu hayvonlarning goʻshtini yemang, ularning murdasiga qoʻl tekkizmang. Ular sizlar uchun haromdir.

⁹Dengiz va daryolarda yashaydigan suzgichi va tangachalari bor har qanday jonivorni yesangiz boʻladi. ¹⁰Biroq suvda yashaydigan, suzgichi va tangachalari boʻlmagan har qanday suzadigan va boshqa turdagi jonivorni yemang. Ulardan hazar qiling. ¹¹Bunday jonivorlar sizlar uchun jirkanchdir. Ularning goʻshtini ogʻzingizga olmang, murdasidan hazar qiling. ¹²Suzgichi va tangachalari boʻlmagan har qanday suv jonivori sizlar uchun jirkanchdir.

¹³Parrandalar orasidagi quyidagi qushlarni zinhor yemang, ulardan hazar qiling, ular sizlar uchun jirkanchdir: qumoy, boltayutar, tasqara, ¹⁴qizil kalxat, qirgʻiy va uning zoti, ¹⁵har qanday qargʻa va uning zoti, ¹⁶tuyaqush, lochin, quloqli ukki, qarchigʻay va uning zoti, ¹⁷yapaloq qush, baliqchi ukki, boyoʻgʻli, ¹⁸oq boyoʻgʻli, birqozon, joʻrchi, ¹⁹laylak, oq qarqara va uning zoti, sassiqpopishak, koʻrshapalak.

²⁰Toʻrt oyogʻida yuradigan hamma qanotli hasharotlar sizlar uchun jirkanchdir. ²¹Lekin qanotli hasharotlar orasidagi, toʻrt oyoqda yuradigan baʼzilarini yeyishingiz mumkin. Oyoqlari sakrash uchun boʻgʻinlar bilan moslangan ²²chigirtkaning hamma turini va ularning zotini yeyishingiz mumkin⁺. ²³Boshqa hamma toʻrt oyoqli, qanotli hasharotlar sizlar uchun jirkanchdir.

²⁴Baʼzi hayvonlar sizlarni bulgʻaydi. Ularning oʻligiga qoʻl tekkizsangiz, kechgacha harom boʻlasiz. ²⁵Harom hayvonning murdasini koʻtargan odam kiyimlarini yuvsin. U kechgacha harom boʻladi⁺. ²⁶Tuyoqli, lekin tuyoqlari butunlay ayrilmagan yoki kavsh qaytarmaydigan har qanday hayvon sizlar uchun haromdir. Bunday hayvonning murdasiga tekkan odam harom boʻladi. ²⁷Toʻrt oyogʻida yuradigan panjali hayvonlar ham sizlar uchun haromdir. Ularning murdasiga tekkan har bir odam kechgacha harom boʻladi. ²⁸Bunday hayvonning murdasini koʻtargan odam kiyimlarini yuvsin, u kechgacha harom boʻladi. Ular sizlar uchun haromdir.

²⁹Yerda oʻrmalab yuradigan mayda jonivorlardan sizlar uchun quyidagilar haromdir: kalamush, sichqon, echkemar va uning zoti, ³⁰gekkon, kulrang echkemar, oddiy kaltakesak, choʻl kaltakesagi va buqalamun. ³¹Bularning hammasi sizlar uchun haromdir. Ularning murdasiga tekkan odam kechgacha harom boʻladi. ³²Agar bunday jonivorning murdasi biror narsaning ustiga tushsa, oʻsha narsa harom boʻladi. Harom boʻlgan bunday narsa — yogʻoch, mato, charm yoki qanordan boʻlishidan va nimaga ishlatilishidan qatʼi nazar, uni suvga botirib, chayib oling. Bu narsa kechgacha harom boʻlib, soʻng yana halol boʻladi⁺. ³³Bordi–yu, bunday jonivor oʻlib, sopol idishning ichiga tushsa, idishdagi hamma narsa harom boʻladi. Shunda idishning oʻzini ham sindiring⁺. ³⁴Bunday idishdagi suv har qanday ovqat ustiga tushsa, ovqat ham harom boʻladi. Harom idishdagi har qanday ichimlik harom hisoblanadi. ³⁵Jonivorning murdasi tushgan hamma narsa harom boʻladi. Murda tandir yoki oʻchoqqa tushgan boʻlsa, shu narsalar harom hisoblanib buzib tashlansin. Ularni harom deb biling. ³⁶Lekin murda buloq yoki suv yigʻiladigan sardobaga tushsa, buloq va sardoba halolligicha qoladi. Ammo oʻsha jonivorning murdasiga nimaiki tegsa, bu narsa harom hisoblanadi. ³⁷Bordi–yu, murda ekish uchun ajratib qoʻyilgan urugʻ ustiga tushsa, urugʻ halol hisoblanadi. ³⁸Ammo murda suvda ivitilgan urugʻ ustiga tushsa, urugʻ harom boʻladi.

³⁹Bordi–yu, yesa boʻladigan hayvon oʻlsa, bunday hayvonning murdasiga tekkan odam kechgacha harom boʻladi⁺. ⁴⁰Uning goʻshtidan yegan yoki murdasini koʻtargan odam kiyimlarini yuvsin. Bunday odam kechgacha harom boʻladi.

⁴¹Yerda oʻrmalab yuruvchi har qanday jonivor sizlar uchun jirkanchdir. Ularni tanovul qilmang. ⁴²Qorni bilan sudralib yuruvchi, toʻrt oyoqli va koʻp oyoqli jonivorlarni yemang. Ular sizlar uchun jirkanchdir. ⁴³Bunday jonivorlarni yeb, bulgʻanmang. Ular tufayli oʻzingizni harom qilmang. ⁴⁴Zotan, Men Egangiz Xudoman. Oʻzingizni Menga bagʻishlab muqaddas boʻlinglar, chunki Men muqaddasman. Oʻrmalab yuradigan jonivorlar dastidan oʻzingizni bulgʻamanglar⁺. ⁴⁵Men Egangizman, Xudoyingiz boʻlishim uchun sizlarni Misrdan olib chiqqanman. Shunday ekan, Muqaddas boʻlinglar, chunki Men muqaddasman.

⁴⁶Hayvonlar, qushlar, suvdagi turli jonivorlar va yerda sudraluvchi jonzotlarga oid qonunlar shudir. ⁴⁷Sizlar halolni haromdan ajrata oling, yeyish mumkin boʻlgan va mumkin boʻlmagan tirik jonivorlarning farqiga boring.”⁺

12–BOB

Koʻzi yorigan ayolning poklanishi

12¹Egamiz Muso orqali ²Isroil xalqiga quyidagi qoidalarni berdi: agar ayol homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻsa, u ayol yetti kun harom hisoblanadi, hayz koʻrgan kunlaridagi kabi, harom boʻladi⁺. ³Sakkizinchi kuni esa oʻgʻil chaqaloq sunnat qilinsin⁺. ⁴Ayolning qondan poklanish muddati oʻttiz uch kun boʻlsin. Bu muddat tugamaguncha u birorta muqaddas narsaga tegmasligi va Muqaddas chodirga kirmasligi lozim⁺.

⁵Agar ayol qiz tugʻsa, u hayz koʻrgandagi kabi, ikki hafta davomida harom hisoblanadi. U oltmish olti kundan keyingina qon ketishidan poklanadi.

⁶Oʻgʻil yoki qiz koʻrgan ayolning poklanish muddati tugagach, u kuydiriladigan qurbonlik qilishga bir yoshli qoʻzini va gunoh qurbonligi qilishga musichani yoki kaptarni Uchrashuv chodiri kiraverishiga olib kelib, ruhoniyga bersin. ⁷Ruhoniy Egamizning huzurida qurbonliklarni keltirsin, shu yoʻsin ayolni nopokliklaridan poklasin. Shundan soʻng ayol qon ketishidan poklanadi. Oʻgʻil yoki qiz koʻrgan ayol uchun qonun shudir. ⁸Bordi–yu, qoʻzini qurbonlik qilishga ayolning qurbi yetmasa, u ikkita kaptar yoki ikkita musichani olib kelsin. Ruhoniy birini kuydiriladigan qurbonlik, ikkinchisini gunoh qurbonligi qilsin, shu yoʻsin ayolni nopokliklaridan poklasin. Shunda ayol pok boʻladi⁺.

13–BOB

Teri kasalligi haqida qonun

13¹Muso va Horunga Egamiz quyidagi qonunlarni berdi: ²agar birortasining badanida teri kasalligiga* aylanishi mumkin boʻlgan shish, toshma yoki dogʻ paydo boʻlsa, oʻsha odamni ruhoniy Horun yoki uning oʻgʻillaridan* biri huzuriga olib keling. ³Ruhoniy badandagi yarani koʻrsin. Agar yara ustidagi tuklar oqargan va yara teri ostiga oʻtgan boʻlsa, bu teri kasalligidir. Ruhoniy yarani koʻrib boʻlishi bilanoq oʻsha odamni harom deb eʼlon qilsin⁺.

Teridagi oq dogʻ

⁴Bordi–yu, odamning badanida oq dogʻ boʻlib, teri ostiga oʻtmagan boʻlsa va dogʻ ustidagi tuklar oqarmagan boʻlsa, ruhoniy kasallangan odamni yetti kunga yolgʻizlatib qoʻysin. ⁵Yettinchi kuni ruhoniy yana oʻsha odamni koʻrsin. Agar yara oʻzgarmagan boʻlsa va atrofidagi teriga yoyilmagan boʻlsa, ruhoniy oʻsha odamni yana yetti kunga yolgʻizlatib qoʻysin. ⁶Yettinchi kuni ruhoniy uni yana koʻrsin. Agar yara tuzala boshlagan boʻlib, atrofidagi teriga yoyilmagan boʻlsa, ruhoniy u odamni pok deb eʼlon qilsin. Bu toshmadir. Oʻsha odam kiyimlarini yuvsin va u pok boʻladi⁺. ⁷Bordi–yu, ruhoniy tekshirib, pok deb eʼlon qilgan oʻsha odamning terisidagi toshmasi yoyilib ketsa, u qaytadan ruhoniyga koʻrinsin. ⁸Ruhoniy kasalni yana tekshirsin. Agar toshma teriga yoyilgan boʻlsa, ruhoniy u odamni harom deb eʼlon qilsin. Bu teri kasalligidir.

Teridagi shish

⁹Agar odam teri kasalligiga chalinsa, uni ruhoniy huzuriga olib keling. ¹⁰Ruhoniy uni tekshirsin. Agar teri ustida oq shish paydo boʻlib, shish ustidagi tuklar oqargan boʻlsa va ochiq yara hosil boʻlgan boʻlsa, ¹¹bu tuzalmas teri kasalligidir. Ruhoniy u odamni harom deb eʼlon qilsin, uni yolgʻizlatib oʻtirmasin, chunki uning haromligi oydindir. ¹²Bordi–yu, teridagi toshma odamning butun tanasini boshdan–oyoq qoplab olsa, ¹³ruhoniy uni tekshirsin. Agar toshma butun tanaga yoyilgan boʻlsa, ruhoniy uni pok deb eʼlon qilsin. Hamma teri birday oqargani uchun bunday odam pok hisoblanadi. ¹⁴Bordi–yu, uning badanida ochiq yara hosil boʻlsa, oʻsha odam harom hisoblanadi. ¹⁵Ruhoniy ochiq yarani koʻrsin va u odamni harom deb eʼlon qilsin. Ochiq yara haromdir, bu teri kasalligining belgisidir. ¹⁶Lekin ochiq yara tuzalib, oqarsa oʻsha odam ruhoniyning oldiga kelsin. ¹⁷Ruhoniy uni koʻrsin. Agar yara haqiqatan ham oqargan boʻlsa, ruhoniy kasal odamni pok deb eʼlon qilsin. Shunda u pok boʻladi.

Chipqon

¹⁸Agar birortasining badaniga chipqon chiqib, bitgan boʻlsa–yu, ¹⁹lekin chipqon oʻrnida oq shish yoki qizgʻish–oq dogʻ paydo boʻlsa, u odam ruhoniyga koʻrinsin. ²⁰Ruhoniy uni koʻrsin. Agar dogʻ teri ostiga oʻtgan boʻlsa va tuklari oqarib qolgan boʻlsa, ruhoniy oʻsha odamni harom deb eʼlon qilsin. Demak, chipqon oʻrnida teri kasalligi hosil boʻlgan. ²¹Lekin ruhoniy uni tekshirganda, dogʻ ustidagi tuklar oqarmagan, dogʻ terining ostiga oʻtmagan va tuzala boshlagan boʻlsa, ruhoniy oʻsha odamni yetti kunga yolgʻizlatib qoʻysin. ²²Agar dogʻ teriga yoyilib ketsa, ruhoniy u odamni harom deb eʼlon qilsin. Bu teri kasalligidir. ²³Bordi–yu, dogʻ oʻzgarmasa va yoyilmasa, bu dogʻ chipqonning chandigʻi, xolos. Ruhoniy bu odamni pok deb eʼlon qilsin.

Teridagi kuyuk

²⁴Agar birortasi kuyib qolsa va kuygan joyining rangi oʻzgarib, qizgʻish–oq yoki oppoq tusga kirsa, ²⁵ruhoniy kuygan joyni tekshirsin. Agar kuygan joy ustidagi tuklar oqarib qolgan boʻlsa va dogʻ teri ostiga oʻtgan boʻlsa, demak, kuygan joy oʻrnida teri kasalligi hosil boʻlgan. Ruhoniy bu odamni harom deb eʼlon qilsin. ²⁶Lekin ruhoniy uni tekshirganda tuklar oqarmagan va dogʻ teri ostiga oʻtmagan boʻlsa, buning ustiga dogʻ tuzala boshlagan boʻlsa, ruhoniy u odamni yetti kunga yolgʻizlatib qoʻysin. ²⁷Yettinchi kuni ruhoniy u odamni koʻrsin. Agar dogʻ teriga yoyilgan boʻlsa, ruhoniy u odamni harom deb eʼlon qilsin. Bu teri kasalligidir. ²⁸Bordi–yu, dogʻ oʻzgarmasa va atrofdagi teriga yoyilmasa, buning ustiga tuzala boshlagan boʻlsa, demak, bu kuyish natijasida paydo boʻlgan shishdir. Ruhoniy u odamni pok deb eʼlon qilsin. Bu kuygan joyning izidir.

Boshdagi yoki jagʻdagi yara

²⁹Agar erkak yoki ayolning boshiga yo jagʻiga yara chiqsa, ³⁰ruhoniy yarani tekshirsin. Yara terining ostiga oʻtgan boʻlsa va yara ustidagi tuklar sargʻayib, nimjon boʻlib qolgan boʻlsa, ruhoniy oʻsha erkak yoki ayolni harom deb eʼlon qilsin. Demak, uning boshi yoki jagʻiga qichitma chiqqan, bu teri kasalligidir. ³¹Agar ruhoniy qichitmani tekshirganda yara terining ostiga oʻtmagan boʻlsa, lekin yaraning ustida sogʻlom tuklar boʻlmasa, ruhoniy qichitmaga chalingan bu odamni yetti kunga yolgʻizlatib qoʻysin. ³²Yettinchi kuni ruhoniy qichitmani yana koʻrsin. Agar qichitma yoyilmagan boʻlsa, uning ustida sargʻish tuklar boʻlmasa, yara terining ostiga oʻtmagan boʻlsa, ³³kasal odam hamma sochini qirsin, lekin qichitma bor joyiga tegmasin. Soʻng ruhoniy uni yana yetti kunga yolgʻizlatib qoʻysin. ³⁴Yettinchi kuni ruhoniy qichitmani koʻrsin. Agar qichitma yoyilmagan va terining ostiga oʻtmagan boʻlsa, ruhoniy u odamni pok deb eʼlon qilsin. U odam kiyimlarini yuvsin, shunda u pok boʻladi⁺. ³⁵Bordi–yu, ruhoniy uni pok deb eʼlon qilgandan keyin qichitma yoyilsa, ³⁶ruhoniy u odamni yana tekshirsin. Agar qichitma haqiqatan ham yoyilgan boʻlsa, sargʻish tukni qidirishning hojati yoʻq. U odam haromdir. ³⁷Bordi–yu, ruhoniyning nazarida qichitma oʻzgarmagan boʻlsa va uning ustida qora tuklar oʻsa boshlagan boʻlsa, qichitma tuzalgan boʻladi. Ruhoniy u odamni pok deb eʼlon qilsin.

Teridagi oqish dogʻlar

³⁸Agar erkak yoki ayolning badanida oq dogʻlar paydo boʻlsa, ³⁹ruhoniy oʻsha odamni tekshirsin. Agar bu dogʻlar koʻrinar–koʻrinmas oqishroq tusda boʻlsa, bu bor–yoʻgʻi toshmadir. Bunday odam pokdir.

Kal boʻlgan bosh

⁴⁰Agar odamning sochi toʻkilgan boʻlsa, u odam kal, lekin pok hisoblanadi. ⁴¹Boshning old tomonidagi va chakkalaridagi sochlari toʻkilgan boʻlsa, u odam kal boʻlgani bilan pok hisoblanadi. ⁴²Bordi–yu, boshning kal joyida qizgʻish–oq dogʻ paydo boʻlsa, bu teri kasalligidir. ⁴³Ruhoniy uni koʻrsin. Agar shish haqiqatan teri kasalligi singari qizgʻish–oq tusda boʻlsa, ⁴⁴demak, odam kasallangan, u haromdir. Boshidagi yarasi tufayli ruhoniy uni harom deb eʼlon qilsin.

Xasta odamning hayot tarzi

⁴⁵Bunday yomon teri kasalliklaridan biriga chalingan odam kiyimlarini yirtsin, sochini toʻzitsin*, yuzining quyi qismini berkitsin. Soʻng: “Harom! Harom!” deb baqirsin. ⁴⁶U odam kasalligi davomida harom hisoblanadi. U alohida, qarorgohdan tashqarida yashasin⁺.

Mogʻorga oid qonunlar

⁴⁷Agar kiyimni mogʻor bossa, jun yoki zigʻir matosidan tikilgan kiyimni, ⁴⁸jun yoki zigʻirdan toʻqilgan matoni, charmni yo charmdan yasalgan buyumni ⁴⁹bosgan oʻsha mogʻor koʻkimtir yoki qizgʻish rangda boʻlsa, bu yoyiladigan zamburugʻdir, uni ruhoniyga koʻrsatish lozim. ⁵⁰Ruhoniy mogʻorni tekshirsin, soʻng zararlangan narsani yetti kunga qadar olib qoʻysin. ⁵¹Yettinchi kuni ruhoniy uni yana koʻrsin. Agar mogʻor kiyimga, toʻqilgan matoga yo charmdan yasalgan har qanday buyumga yoyilgan boʻlsa, bu yoyiladigan zamburugʻdir. Zararlangan narsa harom hisoblanadi. ⁵²Ruhoniy oʻsha narsani kuydirsin. Buyum yoyiladigan zamburugʻ bilan zararlangani uchun uni kuydirib yuborish kerak.

⁵³Bordi–yu, mogʻor kiyimga, matoga yoki charmga yoyilmagan boʻlsa, ⁵⁴ruhoniy zararlangan oʻsha narsani yuvdirsin. Soʻng uni yana yetti kunga olib qoʻysin. ⁵⁵Ruhoniy yuvilgan oʻsha narsani yana tekshirsin. Agar mogʻorlagan joyning rangi oʻzgarmagan boʻlsa, mogʻor yoyilmagan taqdirda ham harom hisoblanadi. Narsaning mogʻorlagan joyi ichki yoki tashqi tomonida boʻlishidan qatʼi nazar, uni kuydirib yuboring.

⁵⁶Bordi–yu, ruhoniy yuvilgan narsani tekshirganda mogʻorning rangi oʻchgan boʻlsa, ruhoniy kiyim, mato yoki charmdagi mogʻorlagan joyni yulib olsin. ⁵⁷Agar mogʻor oʻsha narsada yana paydo boʻlsa, zamburugʻ yana koʻpayishni boshlagandir, narsaning egasi uni kuydirib yuborsin. ⁵⁸Bordi–yu, yuvilgandan keyin narsadagi mogʻor ketsa, uni ikkinchi marta yuving va u pok boʻladi.

⁵⁹Jun yoki zigʻir matosidan tikilgan kiyimda, jun yoki zigʻirdan toʻqilgan matoda va charmdan yasalgan har qanday buyumda hosil boʻlgan zamburuqqa oid qoidalar shulardan iboratdir. Bular sizlarga halolni haromdan ajrata olishingiz uchun xizmat qiladi.

14–BOB

Teri kasalligidan forigʻ boʻlgan odamning poklanishi

14¹Egamiz Musoga ²xasta odamning poklanish marosimiga oid quyidagi qoidalarni berdi: teri kasalligidan* forigʻ boʻlgan odamni ruhoniyning oldiga olib keling⁺. ³Ruhoniy uni qarorgohdan tashqarida koʻrsin. Agar oʻsha odam haqiqatan ham kasalligidan forigʻ boʻlgan boʻlsa, ⁴ruhoniy uni poklash uchun ikkita halol tirik qushni, sadr yogʻochini, qirmizi ipni va bir tutam issop oʻtini* keltirsin⁺. ⁵Ruhoniyning amriga binoan qushlarning bittasi yangi buloq suvi solingan sopol idish ustida boʻgʻizlansin. ⁶Soʻng ruhoniy tirik qushni, sadr yogʻochini, qirmizi ipni va issopni olib, buloq suvi ustida boʻgʻizlangan qushning qoniga botirsin. ⁷Keyin qonni teri kasalligidan poklanadigan odamning ustiga yetti marta sepsin. Ruhoniy oʻsha odamni pok deb eʼlon qilsin va tirik qushni dalaga qoʻyib yuborsin⁺. ⁸Poklanadigan odam kiyimlarini yuvsin. Hamma sochini qirib tashlab, yuvinsin, shunda u pok boʻladi. Shundan keyin u qarorgohga kirsin, lekin yetti kun davomida chodirining tashqarisida yashasin⁺. ⁹Yettinchi kuni u yana sochini, soqolini, qoshlarini va hamma tuklarini qirsin. Soʻng kiyimlarini yuvib, oʻzi ham yuvinsin, shunda u pok boʻladi.

¹⁰Sakkizinchi kuni u ikkita nuqsonsiz qoʻchqor qoʻzini va bitta bir yoshli nuqsonsiz urgʻochi qoʻzini, don nazri sifatida zaytun moyi qoʻshilgan oʻn ikki kosa* sifatli unni va bir kosa* zaytun moyini olib kelsin. ¹¹Poklanish marosimini olib borayotgan ruhoniy poklanadigan odamni va uning olib kelgan qurbonligu nazrlarini Egamizning huzuriga, Uchrashuv chodiri kiraverishiga qoʻysin. ¹²Soʻng qoʻzining bittasini bir kosa zaytun moyi bilan birga ayb qurbonligi sifatida keltirsin. Oʻsha narsalarni Egamizga bagʻishlaganini koʻrsatib, yuqoriga koʻtarsin. ¹³U qoʻzini muqaddas joyda, gunoh qurbonligi va kuydiriladigan qurbonlik boʻgʻizlanadigan joyda soʻysin. Ayb qurbonligi gunoh qurbonligi singari, ruhoniyga tegishlidir. Bu qurbonlik nihoyatda muqaddasdir⁺. ¹⁴Ruhoniy ayb qurbonligining qonidan olib, poklanayotgan odamning oʻng qulogʻi solinchagiga*, oʻng qoʻlining bosh barmogʻiga va oʻng oyogʻining bosh barmogʻiga surtsin⁺. ¹⁵Soʻng kosadagi zaytun moyidan olib, oʻz qoʻlining chap kaftiga quysin. ¹⁶Oʻng qoʻlining barmogʻini chap kaftidagi zaytun moyiga botirib, yetti marta Egamizning huzurida sachratsin. ¹⁷Chap kaftida qolgan zaytun moyidan poklanayotgan odamning oʻng qulogʻi solinchagiga, oʻng qoʻli bosh barmogʻiga va oʻng oyogʻi bosh barmogʻiga — ayb qurbonligining qoni surtilgan joyga surtsin. ¹⁸Ortib qolgan moyni esa poklanayotgan odamning boshiga surtsin. Shu yoʻsin, ruhoniy Egamizning huzurida poklanish marosimini oʻtkazsin.

¹⁹Keyin ruhoniy gunoh qurbonligini keltirib, poklanish marosimini oʻtkazsin. U kuydiriladigan qurbonlikni soʻyib, ²⁰don nazri bilan birga qurbongoh ustida kuydirsin. Ruhoniy shu yoʻsin poklanish marosimini oʻtkazsin, shunda kasallikdan forigʻ boʻlgan odam pok boʻladi.

²¹Bordi–yu, u odam kambagʻal boʻlib, bularni qurbonlik qilishga qurbi yetmasa, u poklanishi uchun yuqoriga koʻtariladigan ayb qurbonligi sifatida bitta qoʻchqor qoʻzini, don nazri uchun zaytun moyi qoʻshilgan toʻrt kosa* sifatli unni va bir kosa zaytun moyini olib kelsin. ²²Bulardan tashqari, imkoniyatiga koʻra, ikkita kaptarni yoki ikkita musichani olib kelsin. Biri gunoh qurbonligi, ikkinchisi kuydiriladigan qurbonlik uchundir. ²³U shu narsalarni sakkizinchi kuni poklanish uchun Uchrashuv chodiri kiraverishiga, Egamizning oldiga olib kelib, ruhoniyga bersin. ²⁴Ruhoniy ayb qurbonligi uchun keltirilgan qoʻzini va bir kosa zaytun moyini olib, Egamizga bagʻishlaganini koʻrsatish uchun Egamizning huzurida yuqoriga koʻtarsin. ²⁵Soʻng qoʻzini soʻysin, qonidan olib, poklanayotgan odamning oʻng qulogʻi solinchagiga, oʻng qoʻlining bosh barmogʻiga va oʻng oyogʻining bosh barmogʻiga surtsin⁺. ²⁶Keyin ruhoniy chap qoʻlining kaftiga zaytun moyidan quysin. ²⁷Oʻng qoʻlining barmogʻi bilan oʻsha moyni yetti marta Egamizning huzurida sachratsin. ²⁸Soʻng qoʻlidagi moydan poklanayotgan odamning oʻng qulogʻi solinchagiga, oʻng qoʻlining bosh barmogʻiga va oʻng oyogʻining bosh barmogʻiga — ayb qurbonligining qoni surtilgan joyga surtsin. ²⁹Qoʻlidagi ortib qolgan moyni poklanayotgan odamning boshiga surtsin. Shu yoʻl bilan ruhoniy poklanish marosimini oʻtkazsin. ³⁰Soʻng ruhoniy kaptarlarni yoki musichalarni qurbon qilsin. ³¹Bittasini gunoh qurbonligi, ikkinchisini kuydiriladigan qurbonlik qilib, don nazri bilan birga keltirsin. Shu yoʻsin, ruhoniy Egamizning huzurida poklanish marosimini oʻtkazsin. ³²Bu qoidalar teri kasalligidan forigʻ boʻlgan, lekin poklanish marosimi uchun kerakli qurbonliklarni keltirishga qurbi yetmagan odam uchundir.

Uylardagi mogʻor

³³Egamiz Muso va Horunga ³⁴mogʻor bosgan uylarga oid quyidagi qonunlarni berdi: Egamiz sizlarga mulk qilib beradigan Kanʼon yurtiga borganingizdan keyin sizlarga qarashli yurtdagi uyni mogʻor bostirishi mumkin. ³⁵Shunda xonadon sohibi ruhoniyning oldiga borib: “Uyimni mogʻor bosganga oʻxshaydi”, — deb aytsin. ³⁶Uydagi narsalar harom deb eʼlon qilinmasligi uchun, ruhoniy mogʻorni koʻrishga kirishdan oldin, uydagi hamma narsalarni chiqartirishni buyursin. Shundan soʻng uyni koʻzdan kechirish uchun ichkariga kirib, ³⁷mogʻor bosgan devorlarni koʻrsin. Agar mogʻorning koʻkimtir yoki qizgʻish dogʻlari boʻlib, devorga chuqur botib kirgan boʻlsa, ³⁸ruhoniy tashqariga chiqib, uyni yetti kunga berkitib qoʻysin. ³⁹Yettinchi kuni ruhoniy qaytib kelib, uyni yana koʻrsin. Agar mogʻor devorga yoyilib ketgan boʻlsa, ⁴⁰ruhoniy mogʻor yoyilgan devordagi toshlarni koʻchirtirib, shahar tashqarisidagi harom joyga olib borib tashlashni buyursin. ⁴¹Soʻng uy ichkarisidagi devorlarning suvogʻini koʻchirtirib, shahar tashqarisidagi harom joyga chiqartirib tashlatsin. ⁴²Koʻchirib olingan toshlar oʻrniga boshqa toshlar qoʻydirib, uyning ichini yangidan suvoq qildirsin. ⁴³Agar shundan keyin ham uyni mogʻor bossa, ⁴⁴ruhoniy kelib uyni koʻrsin. Mogʻor devorlarga yoyilgan boʻlsa, bu yoyiladigan zamburugʻdir. Uy harom hisoblanadi. ⁴⁵Uy buzib tashlansin, uning tosh, yogʻoch va suvogʻini shahar tashqarisidagi harom joyga olib chiqib tashlashsin. ⁴⁶Uy yopiq paytida u yerga kirgan har qanday odam kechgacha harom hisoblanadi. ⁴⁷Oʻsha uyda uxlagan yoki u yerda ovqatlangan har qanday odam kiyimlarini yuvsin⁺.

⁴⁸Bordi–yu, uy yangidan suvoq qilingandan keyin ruhoniy kelib, uyni koʻrganda devorlarni mogʻor bosmagan boʻlsa, ruhoniy uyni pok deb eʼlon qilsin. Mogʻor yoʻq boʻlgan boʻladi. ⁴⁹Uyni poklash uchun ruhoniy ikkita qushni, sadr yogʻochini, qirmizi ipni va bir tutam issop oʻtini olsin⁺. ⁵⁰Qushning birini sopol idishdagi yangi buloq suvi ustida soʻysin. ⁵¹Soʻng sadr yogʻochini, issop tutamini, qirmizi ipni va tirik qushni olib, ularni buloq suvi ustida boʻgʻizlangan qushning qoniga botirsin–da, uyga yetti marta sepsin. ⁵²Shu yoʻl bilan uyni poklagandan keyin, ⁵³tirik qushni shahar chekkasiga olib chiqib, dalaga qoʻyib yuborsin. Shu tariqa ruhoniy uy uchun poklash marosimini oʻtkazsin, shunda uy pok boʻladi.

⁵⁴Teri kasalligiga va yoyiladigan zamburugʻlarga oid qoidalar shulardir. Bu qoidalar teridagi qichitmaning, ⁵⁵uy va kiyimlardagi mogʻorlarning, teridagi shish, toshma yoki dogʻlarning ⁵⁶halol yoki harom ekanligini bilish uchun xizmat qiladi.

Xullas, teri kasalligi va yoyiladigan zamburugʻlarga oid qoidalar shulardan iborat⁺.

15–BOB

Odamni harom qiladigan narsalar

15¹Egamiz Muso va Horun orqali ²Isroil xalqiga quyidagi qoidalarni berdi: kasallik tufayli biror erkakning jinsiy aʼzosidan ajralmalar oqsa, u odam harom boʻladi. ³Ajralma oqishi davom etsa ham, yoʻli yopilgandan tana ichida qolsa ham, odam harom hisoblanadi. ⁴Bunday odam toʻshakka yotsa, toʻshak harom boʻladi, u oʻtirgan har qanday joy ham harom hisoblanadi. ⁵Uning toʻshagiga tekkan har qanday odam kiyimlarini yuvsin, oʻzi ham yuvinsin, u kechgacha harom boʻladi⁺. ⁶Ajralmasi oqqan odam oʻtirgan joyga kim oʻtirsa, kiyimlarini yuvsin, oʻzi ham yuvinsin, u kechgacha harom boʻladi. ⁷Ajralmasi oqqan odamga tekkan har kim kiyimlarini yuvsin, oʻzi ham yuvinsin, u kechgacha harom boʻladi. ⁸Ajralmasi oqqan odam pok odamga tupursa, pok odam kiyimlarini yuvsin, oʻzi ham yuvinsin, u kechgacha harom boʻladi. ⁹Ajralmasi oqqan odam egarda oʻtirgan boʻlsa, egar harom hisoblanadi. ¹⁰Bunday odamning oʻtirgan narsasiga tekkan har kim kechgacha harom boʻladi. Kim oʻsha narsani koʻtarib borsa, kiyimlarini yuvsin, oʻzi ham yuvinsin, u kechgacha harom boʻladi. ¹¹Ajralmasi oqqan odam qoʻlini yuvmasdan kimga tegsa, oʻsha odam kiyimlarini yuvsin, oʻzi ham yuvinsin, u kechgacha harom boʻladi. ¹²Ajralmasi oqqan odam tekkan har qanday sopol idish sindirib tashlansin, yogʻoch idish esa yuvilsin⁺.

¹³Ajralmasi oqqan odam kasalligidan xalos boʻlgach, yetti kun kutsin. Soʻng kiyimlarini yuvib, buloq suvida yuvinsin va u pok boʻladi. ¹⁴Sakkizinchi kuni u ikkita kaptar yoki ikkita musichani Egamizning huzuriga, Uchrashuv chodiri kiraverishiga olib kelib, ruhoniyga bersin⁺. ¹⁵Ruhoniy qushlarning bittasini gunoh qurbonligi, ikkinchisini esa kuydiriladigan qurbonlik qilsin. Shu tariqa ruhoniy ajralmasi oqqan odamni Egamizning huzurida haromligidan poklasin.

¹⁶Agar biror erkakdan maniy oqsa, u butun badanini yuvsin. U kechgacha harom boʻladi⁺. ¹⁷Maniy tekkan har qanday kiyim va charm yuvilsin, oʻsha narsalar kechgacha harom boʻladi. ¹⁸Erkak ayol bilan yotgandan keyin, erkakdan maniy oqsa, ikkovi ham yuvinishsin. Ular kechgacha harom boʻladilar.

¹⁹Ayol kishi hayz koʻrib, badanidan qon oqqanda, u yetti kun davomida harom hisoblanadi. Unga tekkan odam ham kechgacha harom boʻladi⁺. ²⁰Ayol haromligida yotgan va oʻtirgan hamma narsa haromdir. ²¹Uning toʻshagiga tekkan odam kiyimlarini yuvsin, oʻzi ham yuvinsin. U kechgacha harom boʻladi. ²²Ayol oʻtirgan buyumga tekkan odam ham kiyimlarini yuvib, oʻzi ham yuvinsin. U kechgacha harom boʻladi. ²³Bordi–yu, ayolning toʻshagi yoki oʻtirgan buyumi ustida biron narsa boʻlsa, oʻsha narsaga tekkan odam ham kechgacha harom boʻladi. ²⁴Agar erkak hayz koʻrgan ayol bilan yotsa, ayolning haromligi erkakka oʻtgan boʻladi. Erkak ham yetti kun davomida harom boʻlib, u yotgan har bir toʻshak harom hisoblanadi⁺.

²⁵Agar ayolning hayz koʻrgan paytdan tashqari qoni kelsa va bu ahvol uzoq vaqt davom etsa yoki hayz koʻrgan davri choʻzilib ketsa, qon toʻxtaguncha ayol harom hisoblanadi. U hayz koʻrgan kunlariday harom boʻladi⁺. ²⁶Oʻsha vaqt davomida ayol yotgan har qanday toʻshak va oʻtirgan har qanday buyum, hayz koʻrgan kunlariday, harom boʻladi. ²⁷Oʻsha narsalarga tekkan odam harom hisoblanadi. U kiyimlarini yuvib, oʻzi ham yuvinsin, u kechgacha harom boʻladi. ²⁸Ayolning qoni toʻxtasa, oradan yetti kun oʻtsin. Shundan keyin u pok boʻladi. ²⁹Sakkizinchi kuni u ikkita kaptar yoki ikkita musichani Uchrashuv chodirining kiraverishiga olib kelib, ruhoniyga bersin⁺. ³⁰Ruhoniy qushlardan bittasini gunoh qurbonligi, ikkinchisini kuydiriladigan qurbonlik qilsin. Shu yoʻsin ruhoniy hayz koʻrgan ayolni Egamizning huzurida haromligidan poklasin.

³¹Xullas, Isroil xalqini haromlikdan saqlanglar. Tagʻin ular haromligi bilan oralaridagi Muqaddas chodirimni bulgʻab qoʻyib, nobud boʻlmasinlar⁺. ³²Bu qoidalar jinsiy aʼzosidan maniy oqqan erkaklarga, ³³hayz koʻrgan ayollarga, har qanday ajralmasi oqqan erkagu ayollarga va ayolning haromligi davrida u bilan yotgan erkaklarga taalluqlidir.

16–BOB

Poklanish kuni

16¹⁻²Horunning ikki oʻgʻli Egamiz amr etmagan begona olovni olib kelib, nobud boʻlganlaridan soʻng*, Egamiz Musoga gapirib, shunday dedi: “Akang Horunga ayt, u ichki parda orqasidagi Eng muqaddas xonaga xohlagan paytida kirmasin*. U yerdagi Ahd sandigʻining qopqogʻi oldiga bormasin. Aks holda, u nobud boʻladi. Zotan, Men oʻsha qopqoq ustida bulut orasida zohir boʻlaman.”⁺⁺

³Egamiz Musoga quyidagi qoidalarni berdi: Horun Muqaddas xonaga kirishidan oldin bitta buqani gunoh qurbonligi va bitta qoʻchqorni kuydiriladigan qurbonlik qilishi lozim. ⁴Ustiga u zigʻir matosidan tikilgan muqaddas koʻylakni, ichidan zigʻir ishtonni kiyib olsin, beliga zigʻir belbogʻ bogʻlab, boshiga zigʻir matosidan salla kiysin. Bu muqaddas liboslardir. Shuning uchun u shu liboslarni kiyishdan oldin yuvinsin, shundan soʻnggina ularni kiysin⁺. ⁵Soʻng Isroil jamoasidan gunoh qurbonligi uchun ikkita takani va kuydiriladigan qurbonlik uchun bitta qoʻchqorni olsin.

⁶Horun oʻzini va xonadonini gunohdan poklash uchun buqani gunoh qurbonligi sifatida keltirsin. ⁷Soʻng ikkita takani Uchrashuv chodiri kiraverishiga yetaklab kelib, Egamizga taqdim qilsin. ⁸Oʻsha yerda ikkala taka uchun qurʼa tashlasin*, qaysi birini Egamizga qurbonlik qilishni va qaysi birini qoʻyib yuborishni aniqlasin. ⁹Horun qurʼa boʻyicha Egamizga tegishli takani keltirib, gunoh qurbonligi qilsin. ¹⁰Qoʻyib yuboriladigan takani esa tiriklayin Egamizning oldiga olib kelsin. Bu taka xalqni gunohdan poklash uchun choʻlga haydab yuboriladi.

¹¹Horun oʻzini va xonadonini gunohdan poklash uchun olib kelgan buqani soʻyib, gunoh qurbonligi qilsin. ¹²Soʻng olovkuragiga Egamiz huzurida turgan qurbongohdagi choʻgʻlardan solsin. Tuyilgan xushboʻy tutatqidan ikki hovuch olib, ichki parda orqasidagi Eng muqaddas xonaga kirsin. ¹³Bu tutatqilarni Egamizning huzurida yonib turgan choʻgʻlar ustiga tashlasin. Tutatqi tutunidan hosil boʻlgan bulut Ahd sandigʻining* qopqogʻini berkitadi. Shunda Horun oʻlmaydi⁺. ¹⁴Horun buqaning qonidan olib, barmogʻi bilan qopqoqqa bir marta sachratsin, soʻng qopqoqning oldida yetti marta sachratsin.

¹⁵Soʻngra xalqni gunohlaridan poklash uchun takani soʻysin. Qonidan Eng muqaddas xonaga olib kirsin. Buqaning qonini sachratganday, takaning qonini ham qopqoq ustiga va uning oldida sachratsin. ¹⁶Shu tariqa u Eng muqaddas xonani Isroil xalqining nopokliklaridan, itoatsizliklaridan va gunohlaridan poklash uchun marosim oʻtkazsin. Butun Uchrashuv chodiri uchun ham, shu singari, poklash marosimini oʻtkazsin. Chunki bu Chodir bulgʻangan xalq orasida oʻrnatilgandir. ¹⁷Horun Eng muqaddas xonaga kirib, oʻzini, xonadonini va Isroil jamoasini gunohdan poklab chiqmaguncha hech kim Uchrashuv chodiriga kirmasin. ¹⁸Soʻng Horun tashqariga chiqib, Egamiz huzuridagi qurbongohni poklash uchun marosim oʻtkazsin. Buqaning va takaning qonidan olib, qurbongohning har bir shoxiga* surtib chiqsin⁺. ¹⁹Qurbongohga yetti marta barmogʻi bilan qonni sachratsin. Shu yoʻl bilan qurbongohni Isroil xalqining nopokliklaridan poklab, muqaddas qilsin.

Choʻlga haydaladigan taka

²⁰Horun Eng muqaddas xona, Uchrashuv chodiri va qurbongohni poklash marosimini oʻtkazib boʻlgach, tirik takani yetaklab kelsin. ²¹U ikkala qoʻlini takaning boshiga qoʻysin, Isroil xalqining hamma nohaqliklarini, hamma itoatsizliklarini va hamma gunohlarini birma–bir eʼtirof etib, takaning boshiga yuklasin. Takani choʻlga haydab yuborish uchun masʼul boʻlgan odam takani olib ketsin. ²²Oʻsha odam takani choʻlga qoʻyib yuborgandan keyin, taka oʻzi bilan xalqning gunohlarini kimsasiz joyga olib ketadi⁺.

²³Shundan keyin Horun Uchrashuv chodiriga kirib, Eng muqaddas xonaga kiyib kirgan zigʻir matosidan tikilgan liboslarini yechsin–da, ularni oʻsha yerda qoldirsin⁺. ²⁴U muqaddas joyda butun badanini yuvib, kundalik ruhoniylik kiyimlarini kiyib olsin. Soʻng tashqariga chiqib, oʻzining va xalqning kuydiriladigan qurbonliklarini ado etsin. Shu tariqa oʻzini ham, xalqni ham gunohdan poklasin. ²⁵Gunoh qurbonligining yogʻini qurbongoh ustida kuydirsin. ²⁶Qoʻyib yuboriladigan takani choʻlga haydab yuborgan odam kiyimlarini va butun badanini yuvsin. Shundan soʻnggina u qarorgohga kira oladi⁺.

²⁷Gunoh qurbonligi qilingan va qoni Isroil xalqini gunohdan poklash uchun Eng muqaddas xonaga olib kirilgan buqa va takaning tanasi qarorgohning tashqarisiga olib chiqilsin. Bularning terisi, tanasi va ichak–chovoqlari kuydirib yuborilsin⁺. ²⁸Bularni kuydirgan odam kiyimlarini va butun badanini yuvsin. Shundan soʻnggina u qarorgohga kira oladi.

Poklanish kuniga rioya qilish

²⁹Quyidagilar sizlar uchun doimiy qonun–qoida boʻlsin: yettinchi oyning* oʻninchi kunida roʻza tutinglar, hech qanday ish qilmanglar. Bu qonun–qoida Isroil xalqiga va orangizdagi musofirlarga birday taalluqlidir⁺. ³⁰Zotan, oʻsha kuni ruhoniy sizlarni gunohlaringizdan poklaydi. Shunda sizlar Egamiz huzurida barcha gunohlaringizdan forigʻ boʻlasizlar. ³¹Oʻsha kuni Shabbat singari toʻliq dam olinglar, roʻza tutinglar. Bu sizlar uchun doimiy qonun–qoida boʻlsin. ³²Moy surtilgan ruhoniy bobosi Horun oʻrniga oliy ruhoniylikka bagʻishlanib, muqaddas zigʻir liboslarini kiygach, sizlarni gunohlaringizdan poklasin⁺. ³³U Eng muqaddas xonani, Uchrashuv chodirini, qurbongohni, ruhoniylarni va butun Isroil jamoasini poklash uchun marosim oʻtkazsin. ³⁴Yilda bir marta Isroil xalqi barcha gunohlaridan poklansin. Bu sizlar uchun doimiy qonun–qoida boʻlsin.

Egamiz nimani amr etgan boʻlsa, Muso hammasini ado etdi*.

17–BOB

Qonning tabarrukligi

17¹Egamiz Muso orqali ²Horunga, uning oʻgʻillariga va jamiki Isroil xalqiga quyidagi amrlarni berdi: ³agar Isroil xalqidan birortasi qarorgohda yoki qarorgoh tashqarisida buqa, qoʻzi yoki echkini qurbonlik qilsa–yu, ⁴uni Egamizga taqdim qilish uchun Uchrashuv chodiri kiraverishiga olib kelmasa, oʻsha odam qon toʻkkani uchun aybdor hisoblansin. Qon toʻkkan bu odam xalq orasidan yoʻq qilinsin. ⁵Bu qoida Isroil xalqining dalalarda qurbonliklar qilishlariga chek qoʻyadi. Ular qurbonliklarini ruhoniyga, Uchrashuv chodiri kiraverishiga olib keladigan boʻlishadi va qurbonliklarini tinchlik qurbonligi qilib, Egamizga bagʻishlashadi⁺. ⁶Ruhoniy qurbonlikning qonini Uchrashuv chodiriga kiraverishda turgan Egamizning qurbongohiga sepsin. Soʻng Egamizga yoqimli hid borishi uchun qurbonlikning yogʻini kuydirsin⁺. ⁷Bundan buyon Isroil xalqi oʻz qurbonliklarini echki jinlarga* keltirmasin, Egamizga bevafolik qilmasin. Bu qoidaga ular doimo, avlodlari osha rioya qilishsin⁺.

⁸Isroil xalqidan yoki ularning oralarida istiqomat qilayotgan musofirlardan birortasi kuydiriladigan va boshqa qurbonliklar qilsa–yu, ⁹oʻshalarni Egamizga nazr qilish uchun Uchrashuv chodiri kiraverishiga olib kelmasa, u odam xalq orasidan yoʻq qilinsin⁺.

¹⁰Agar Isroil xalqidan yoki ularning oralarida istiqomat qilayotgan musofirlardan birortasi qoni chiqarilmagan goʻshtni yesa, Egamiz qon isteʼmol qilgan oʻsha odamga qarshi chiqib, uni xalq orasidan yoʻq qilib yuboradi⁺. ¹¹Zotan, jonzotning joni uning qonidir. Egamiz qonni sizlarga qurbongoh ustida gunohlaringizni yuvish uchun bergan. Jon ato etadigan qon sizlarni gunohlaringizdan poklaydi⁺. ¹²Shuning uchun Egamiz Isroil xalqiga: “Qoni chiqarilmagan goʻshtni zinhor isteʼmol qilmang, oralaringizda yashayotgan musofir ham qonni isteʼmol qilmasin”, — deb aytgan.

¹³Ovlangan halol hayvon yoki qushning qonini chiqaringlar. Qonni tuproq bilan koʻmib qoʻyinglar. Bu qoida Isroil xalqiga va ularning orasida istiqomat qilayotgan musofirlarga taalluqlidir⁺. ¹⁴Har bir jonzotning joni uning qonidir. Shu bois Egamiz Isroil xalqiga aytdi: “Qoni chiqarilmagan goʻshtni yemanglar. Zotan, har bir jonzotning joni qondadir. Qon isteʼmol qilgan odam xalqi orasidan yoʻq qilinsin.”

¹⁵Harom oʻlgan yoki yovvoyi hayvon gʻajib tashlagan jonivorning goʻshtini yegan har bir odam, Isroil xalqidan yoki boshqa xalqdan boʻlishidan qatʼi nazar, kiyimlarini yuvsin, oʻzi ham yuvinsin. U kechgacha harom boʻlib, soʻng yana pok boʻladi⁺. ¹⁶Bordi–yu, u kiyimlarini yuvmasa, oʻzi ham yuvinmasa, qilgan gunohi uchun jazolanadi.

18–BOB

Man qilingan jinsiy aloqalar

18¹•Egamiz Muso orqali ²Isroil xalqiga shunday dedi: “Men Egangiz Xudoman. ³Sizlar yashab yurgan Misr xalqining odatlariga va Men sizlarni olib borayotgan Kanʼon yurtidagi xalqlarning odatlariga taqlid qilmanglar. Ularning udumlariga ergashmanglar⁺. ⁴Faqat Mening qonunlarimga itoat etinglar, qoidalarimni bitta qoldirmay bajaringlar. Zotan, Men Egangiz Xudoman. ⁵Qonun–qoidalarimga amal qilinglar. Ularga rioya qilgan odam hayotdan bahramand boʻladi. Men Egangizman⁺.

⁶Tugʻishgan yaqin qarindoshingiz bilan yotmang. Men Egangizman. ⁷Onangiz bilan yotib, otangizning shaʼniga dogʻ tushirmang. Onangiz boʻlgani uchun u bilan yotmang. ⁸Otangizning xotini bilan yotmang, bunday qilib otangizning shaʼniga dogʻ tushirmang⁺. ⁹Tugʻishgan yoki oʻgay opa–singlingiz bilan yotmang. U otangizning qizi yoki onangizning qizi boʻlishidan qatʼi nazar, siz bilan bir uyda katta boʻlgan yoki boshqa joyda oʻsganidan qatʼi nazar, u bilan yotmang⁺. ¹⁰Oʻz nevarangiz — oʻgʻlingizning qizi yoki qizingizning qizi bilan yotmang. Bunday qilib oʻz shaʼningizga dogʻ tushirmang. ¹¹Otangizdan tugʻilgan, oʻgay onangizning qizi bilan yotmang, chunki u sizning oʻgay singlingizdir. ¹²Ammangiz bilan yotmang, chunki u otangizning jigaridir. ¹³Xolangiz bilan yotmang, chunki u onangizning jigaridir. ¹⁴Amakingizning shaʼniga dogʻ tushirib, uning xotini bilan yotmang. Axir, u sizning kelin oyingizdir. ¹⁵Keliningiz bilan yotmang. U oʻgʻlingizning xotinidir⁺. ¹⁶Aka–ukangizning xotini bilan yotmang. Bunday qilib akangizning shaʼniga dogʻ tushirmang⁺. ¹⁷Siz biror ayol bilan yotgan boʻlsangiz, oʻsha ayolning qizi yoki qiz nevarasi bilan yotmang. U oʻgʻlining qizi boʻlsa ham yoki qizining qizi boʻlsa ham u bilan yotmang, ular qondoshdir. Bunday qilish buzuqlikdir⁺. ¹⁸Xotiningizning singlisini xotiningizga kundosh qilmang. Xotiningiz tirik ekan, uning singlisi bilan yotmang⁺.

¹⁹Hayz koʻrib harom boʻlgan ayol bilan yotmang⁺. ²⁰Qoʻshningizning xotini bilan jinsiy aloqa qilib, oʻzingizni bulgʻamang⁺. ²¹Bolalaringizning birortasini Moʻlaxga qurbonlik qilmang*, axir, Men Egangizman. Bunday qilmish bilan Men, Xudoyingizni badnom qilmang. ²²Ayol bilan yotganday, erkak kishi bilan yotmang. Bu jirkanchdir⁺. ²³Hayvon bilan jinsiy aloqa qilib, oʻzingizni bulgʻamang. Ayol kishi ham oʻzini hayvonga qoʻyib berib, u bilan jinsiy aloqa qilmasin. Bu oʻtaketgan razillikdir⁺.

²⁴Bunday ishlar qilib oʻzingizni bulgʻamang. Men oldingizdan haydayotgan xalqlar mana shunday ishlari tufayli bulgʻangan edilar. ²⁵Natijada butun yurt harom boʻlib ketdi. Men yurtni jazoladim, yurt esa u yerning xalqlarini qusib yubordi⁺. ²⁶Sizlar Mening qonun–qoidalarimga rioya qilinglar. Isroil xalqidan boʻlganlar va orangizda yashayotgan musofirlar bunday jirkanch ishlarni qilmasin. ²⁷Zotan, sizlardan oldin mana shu yurtda yashagan xalqlar bu jirkanch ishlarning hammasini qilib, yurtni bulgʻagan edilar. ²⁸Agar sizlar ham yurtni bulgʻasangiz, bu yurt oldingi xalqlarni qusib yuborganday sizlarni ham qusib yuboradi. ²⁹Bunday jirkanch ishni qilgan har qanday odam xalq orasidan yoʻq qilinsin.

³⁰Xullas, talablarimni bajaringlar. Sizlardan oldin bu yurtda qilingan jirkanch ishlarni qilib, oʻzingizni bulgʻamanglar. Zotan, Men Egangiz Xudoman.”

19–BOB

Adolat va solihlik haqida qonunlar

19¹Egamiz Muso orqali ²butun Isroil jamoasiga shunday dedi: “Muqaddas boʻlinglar, chunki Men, Egangiz Xudo, muqaddasman⁺. ³Har biringiz ota–onangizni hurmat qiling. Shabbat kunlarimga rioya qiling. Zotan, Men Egangiz Xudoman⁺. ⁴Butlarga sajda qilmang, oʻzlaringiz uchun butlar yasamang. Men Egangiz Xudoman⁺.

⁵Tinchlik qurbonligini Menga keltirganingizda qoidalarga rioya qiling, toki qurbonligingiz qabul boʻlsin⁺. ⁶Qurbonlikning goʻshtini qurbonlik qilingan kuni yoki ertasi kuni tanovul qiling. Uchinchi kuni ortib qolgan goʻshtni kuydiring. ⁷Bordi–yu, qurbonlikning goʻshti uchinchi kuni yeyilsa, qurbonligingiz bulgʻangan hisoblanib, qabul boʻlmaydi. ⁸Undan yegan har bir odam Mening muqaddas deb bilgan narsamni bulgʻagani uchun jazoga tortilsin. Bunday odam xalq orasidan yoʻq qilinsin.

⁹Dalangiz hosilini oʻrganingizda dalaning eng chetidagi bugʻdoyni oʻrmang, yerga tushib qolgan bugʻdoy boshoqlarini ham termang⁺. ¹⁰Uzumzoringiz hosilini yiqqaningizdan keyin, toklarda qolib ketgan va yerga tushib qolgan uzum boshlarini yigʻib olmang. Ularni kambagʻal va musofirlarga qoldiring. Men Egangiz Xudoman⁺.

¹¹Oʻgʻrilik qilmang, aldamang, birovga yolgʻon gapirmang⁺. ¹²Mening nomim bilan yolgʻondakam ont ichmang. Shu orqali Men, Xudoyingizni badnom qilmang. Men Egangizman⁺.

¹³Qoʻshningizni tovlamang, uni talamang. Mardikorning haqini ertalabgacha qoldirmang⁺. ¹⁴Kar odamni qargʻamang. Koʻr odamning yoʻliga toʻsiq qoʻymang. Men, Xudoyingizdan qoʻrqing. Men Egangizman.

¹⁵Hukm chiqarganda haqsizlik qilmang, faqirga ham yon bosmang, obroʻli odamning ham koʻngliga qarab ish tutmang. Qoʻshningizni adolat bilan hukm qiling⁺. ¹⁶Odamlar orasida qoʻshningizni gʻiybat qilib, uning jonini xavf ostiga qoʻymang. Men Egangizman⁺.

¹⁷Dilingizda birodaringizga qarshi gina qilmang. Qoʻshningizning aybini ochiq yuziga soling, shunda siz uning aybi uchun jazoga tortilmaysiz⁺. ¹⁸Qasos olmang, yurtdoshingizga qarshi kek saqlamang. Aksincha, oʻzgani oʻzingizni sevganday seving. Men Egangizman⁺.

¹⁹Qonun–qoidalarimga rioya qiling. Molingizni boshqa turdagi hayvonlar bilan chatishtirmang. Dalangizga ikki xil urugʻ sepmang. Ustingizga ikki turdagi ipdan toʻqilgan kiyimni kiymang⁺.

²⁰Agar erkak kishi boshqa birovga unashtirib qoʻyilgan choʻri bilan yotsa, u keltirgan zararni choʻrining egasiga toʻlashi lozim. Choʻri hali ozodlikka chiqarilmagani uchun ikkoviga ham oʻlim jazosi berilmasin. ²¹Erkak ayb qurbonligi sifatida bir qoʻchqorni Uchrashuv chodiri kiraverishiga olib kelib, Menga taqdim qilsin. ²²Ruhoniy qoʻchqorni ayb qurbonligi qilib, oʻsha odamni Mening huzurimda gunohidan poklasin. Shunda uning qilgan gunohi kechiriladi.

²³Sizlar Kanʼon yurtiga kirib, turli xil mevali daraxtlar ekkaningizdan keyin, uch yil davomida ularning mevasidan yemang. Ularni yeyish man etilsin. ²⁴Toʻrtinchi yili hamma mevalar shukrona nazri sifatida Menga bagʻishlansin. ²⁵Beshinchi yili esa mevalarini yeyishingiz mumkin. Shunday qilsangiz, daraxtlaringiz serhosil boʻladi. Men Egangiz Xudoman.

²⁶Qoni chiqarilmagan goʻshtni yemang. Taʼbirchilarga eʼtiqod qilmang, fol ochtirmang⁺. ²⁷Chakkangizdagi sochlaringizni qirmang, soqolingizning uchini qirqmang⁺. ²⁸Aza tutganingizda marhum uchun badaningizni kesmang, teringizni teshib surat solmang*. Zero, Men Egangizman⁺.

²⁹Qizingizni fohishalik qilishga undamang*, uni bulgʻamang. Toki yurt zinoga botmasin, buzuqlik avj olmasin⁺. ³⁰Mening Shabbat kunlarimga rioya eting, muqaddas makonimni izzat qiling. Men Egangizman⁺.

³¹Arvoh chaqiruvchilarning oldiga bormang, folbinlarga maslahat solmang. Ularning dastidan oʻzingizni bulgʻamang. Men Egangiz Xudoman⁺.

³²Moʻysafidni koʻrganingizda oʻrningizdan turing, qariyaning hurmatini joyiga qoʻying. Men, Xudoyingizdan qoʻrqing. Men Egangizman⁺.

³³Yurtingizda yashab yurgan musofirga zulm qilmang⁺. ³⁴Unga oʻz yurtdoshingizday qarang. Musofirni oʻzingizni sevganday seving, chunki sizlar ham Misr yurtida musofir edingizlar. Men Egangiz Xudoman⁺.

³⁵Uzunlikni, ogʻirlikni va miqdorni oʻlchaganda gʻirromlik qilmang. ³⁶Tarozingiz, qadoq toshlaringiz, oʻlchov togʻorayu kosalaringiz* toʻgʻri boʻlsin. Men sizlarni Misr yurtidan olib chiqqan Egangiz Xudoman⁺. ³⁷Qonun–qoidalarimning hammasini bitta qoldirmay bajaringlar. Men Egangizman.”

20–BOB

Itoatsizlik uchun jazolar

20¹Egamiz Muso orqali ²Isroil xalqiga shunday dedi: “Oʻz bolasini Moʻlaxga qurbonlik qilgan har qanday odamga, Isroil xalqidan yoki yurtingizda yashagan musofir boʻlishidan qatʼi nazar, oʻlim jazosi berilsin. Butun jamoa uni toshboʻron qilsin⁺. ³Men Oʻzim bunday odamga qarshi chiqib, uni xalq orasidan yoʻq qilib yuboraman, chunki u farzandini Moʻlaxga qurbonlik qilib, Muqaddas chodirimni bulgʻagan boʻladi, Men, Muqaddas Xudoni badnom etgan boʻladi⁺. ⁴Bordi–yu, jamoa bu odamning qilmishidan koʻz yumib, uni oʻldirmasa,⁺ ⁵Men Oʻzim bu odamga va uning xonadoniga qarshi chiqaman. Ularni xalq orasidan yoʻq qilaman. Menga bevafolik qilib, Moʻlaxga sigʻinadigan barcha izdoshlarini ular qatori qirib yuboraman.

⁶Agar biror odam Menga bevafolik qilib, arvoh chaqiruvchiga va folbinga maslahat solsa, Men oʻsha odamga qarshi chiqib, uni xalq orasidan yoʻq qilib yuboraman⁺. ⁷Oʻzlaringizni Menga bagʻishlanglar, muqaddas boʻlinglar. Men Egangiz Xudoman⁺. ⁸Qonun–qoidalarimni bitta qoldirmay bajaringlar. Sizlarni muqaddas qiladigan Egangizman. ⁹Otasini yoki onasini xoʻrlagan har qanday odamga oʻlim jazosi berilsin. Uning qoni oʻz gardanida qoladi⁺.

¹⁰Agar erkak qoʻshnisining xotini bilan zino qilsa, ikkovi ham oʻldirilsin⁺. ¹¹Otasining xotini bilan yotgan erkak otasining shaʼniga dogʻ tushirgan boʻladi. Bunday erkak va ayol oʻldirilsin. Ularning qoni oʻz gardanida qoladi⁺. ¹²Agar erkak oʻz kelini bilan yotsa, ikkovi ham oʻldirilsin. Axir, ular oʻtaketgan razillik qildilar. Ularning qoni oʻz gardanida qoladi⁺. ¹³Agar erkak ayol bilan yotganday boshqa erkak bilan yotsa, ularning ikkovi jirkanch ish qilgan boʻladilar. Ikkovi ham oʻldirilsin, ularning qoni oʻz gardanida qoladi⁺. ¹⁴Agar erkak xotin olib, xotinining onasiga ham uylansa, u buzuqlik qilgan boʻladi. Ularning uchalovi ham tiriklayin olovga tashlansin. Orangizdan buzuqlikni yoʻq qiling⁺. ¹⁵Agar erkak hayvon bilan jinsiy aloqa qilsa, u oʻlim jazosini olsin. Hayvon ham oʻldirilsin⁺. ¹⁶Agar ayol hayvonning oldiga borib jinsiy aloqa qilsa, ayolni ham, hayvonni ham oʻldiring. Ularning qoni oʻz gardanida qoladi.

¹⁷Agar erkak oʻz singlisiga — otasining yoki onasining qiziga uylanib, u bilan qovushsa, sharmandalikka yoʻl qoʻygan boʻladi. Ularning ikkovi ham xalqning koʻzi oldida yoʻq qilinsin. U singlisining shaʼniga dogʻ tushirgani uchun jazoga tortilsin⁺. ¹⁸Agar erkak hayz koʻrgan ayol bilan yotsa, ikkalasi ayolning hayz manbaini ochgan hisoblanadi. Ularning ikkovi ham xalq orasidan yoʻq qilinsin⁺. ¹⁹Xolangiz yoki ammangiz bilan yotmang. Bunday qilgan odam oʻz qondoshining shaʼniga dogʻ tushirgan boʻladi. Ularning ikkovi ham jazoga tortilsin⁺. ²⁰Agar erkak amakisining xotini bilan yotsa, u amakisining shaʼniga dogʻ tushirgan boʻladi. Erkak ham, ayol ham jazoga tortilsin. Ular farzand koʻrmay oʻtib ketishadi⁺. ²¹Agar erkak akasining yoki ukasining xotiniga uylansa, yaramas ish qilgan boʻladi*. U akasining yo ukasining shaʼniga dogʻ tushirgani uchun, ular farzandsiz oʻtib ketishadi⁺.

²²Qonun–qoidalarimni bitta qoldirmay bajaringlar, toki Men sizlarni olib borayotgan yurt sizlarni qusib yubormasin. ²³Men oldingizdan quvib yuborayotgan xalqlarning odatlariga taqlid qilmanglar. Ular bu ishlarning hammasini qilganlari uchun, Men ulardan jirkanib ketdim. ²⁴Sizlar ularning sut va asal oqib yotgan yurtini* mulk qilib olasizlar, deb Men sizlarga vaʼda qilgan edim. Oʻsha yurtni sizlarga Men beraman. Men Egangiz Xudoman. Sizlarni xalqlar orasidan ajratib olganman⁺. ²⁵Shunday ekan, sizlar halol bilan harom hayvonning farqiga, halol bilan harom qushning farqiga borishingiz lozim. Harom hayvonu qushlarni va yerda sudralib yuruvchilarni yeb oʻzingizni bulgʻamang. Men ularni harom deb eʼlon qilganman⁺. ²⁶Oʻzingizni Menga bagʻishlab, muqaddas boʻlinglar, chunki Men, Egangiz, muqaddasman. Men sizlarni boshqa xalqlardan Oʻzim uchun ajratib olganman⁺.

²⁷Arvoh chaqiradigan va folbinlik qiladigan erkagu ayolning jazosi oʻlimdir. Ularni toshboʻron qiling, ularning qoni oʻz gardanida qoladi.”⁺

21–BOB

Ruhoniylarning muqaddasligi

21¹Egamiz Muso orqali Horunning ruhoniy oʻgʻillariga shunday dedi: “Ruhoniy qazo qilgan qarindoshining jasadiga tegib oʻzini bulgʻamasin⁺. ²Bordi–yu, marhum ruhoniyning eng yaqin qarindoshi, yaʼni ota–onasi, oʻgʻil–qizi, aka–ukasi, ³shuningdek, turmushga chiqmagan opa–singlisi boʻlsa, ular tufayli bulgʻanishi mumkin. ⁴Lekin xotini tomonidan birov qazo qilsa, u tufayli oʻzini bulgʻab, murdor boʻlmasin. ⁵Ruhoniy aza tutganda sochini qirmasin, soqolining uchini qirqmasin, badanini tilmasin*⁺. ⁶U Mening oldimda muqaddas boʻlsin, Meni badnom etmasin. Men, Egasiga olovda kuydiriladigan taom nazrlarini keltirgani uchun u muqaddas boʻlsin⁺. ⁷Fohishalik qilib bulgʻangan yoki eridan ajralgan ayolga uylanmasin. Zotan, ruhoniy Mening oldimda muqaddasdir⁺. ⁸Xalq ham ruhoniyni muqaddas deb bilsin, chunki Men, Xudoyingizga non keltiradigan oʻshadir. U odamlar uchun muqaddas boʻlsin, zotan, Men, Egangiz, muqaddasman. Xalqimni muqaddas qiladigan Menman⁺. ⁹Agar ruhoniyning qizi fohishalik qilib oʻzini bulgʻasa, u otasini ham bulgʻagan boʻladi. Unday qizni tiriklayin kuydirish lozim⁺.

¹⁰Aka–ukalari orasidan boshiga moy surtib tanlangan oliy ruhoniy ruhoniylik liboslarini kiyish uchun bagʻishlangandir. Shuning uchun u qaygʻudan sochini toʻzitmasin*, liboslarini ham yirtmasin⁺. ¹¹Jasadning yaqiniga bormasin, hatto vafot etgan ota–onasi tufayli ham oʻzini bulgʻamasin⁺. ¹²U ota–onasini dafn qilish uchun Muqaddas chodirdan chiqmasin, shu tufayli Mening Chodirimni bulgʻamasin. Zotan, Mening muqaddas qiladigan moyim* uning ustidadir, u Menga bagʻishlangandir. Men Egangizman⁺. ¹³Oliy ruhoniy faqat bokira qizga uylansin. ¹⁴Beva, eridan ajralgan yoki fohishalik qilib bulgʻangan ayolni xotinlikka olmasin. Oʻz qavmidagi bokira qizga uylansin,⁺ ¹⁵shu tariqa muqaddas naslini haromlikdan asrasin. Men, Egangiz, uni muqaddas qilganman.”

¹⁶Egamiz Muso orqali ¹⁷Horunga shunday dedi: “Avlodingdan nuqsoni bor biror odam Menga qurbonliklarni keltirmasin. Bunga avlodlar osha rioya qilinglar. ¹⁸Nuqsoni bor hech kim yaqinimga kelmasin: koʻr, choʻloq, yuzi shikastlangan, mayib,⁺ ¹⁹qoʻl–oyogʻi singan, ²⁰bukur, pakana, koʻzida nuqsoni bor, yiringlagan yaralari yoki qoʻtiri bor, moyagi ezilgan odam qurbongohning yaqiniga bormasin. ²¹Ruhoniy Horun naslidan nuqsoni bor birontasi ham olovda kuydiriladigan nazrlarni Men, Egangizga keltirmoqchi boʻlib yaqinlashmasin. Nuqsoni boʻlgani uchun u Menga taom nazrlarini keltirish uchun yaqinlashmasin. ²²U Mening qurbonliklarimni, eng muqaddas va muqaddas nazrlarimni tanovul qilishi mumkin. ²³Lekin nuqsoni borligi uchun u Muqaddas xonadagi ichki pardaga va qurbongohga aslo yaqinlashmasin. Aks holda, u muqaddas makonimni bulgʻagan boʻladi. Makonimni muqaddas qiladigan Egangiz Menman.”

²⁴Shunday qilib, Muso bularning hammasini Horun va uning oʻgʻillariga hamda butun Isroil xalqiga aytdi.

22–BOB

Nazrlarning muqaddasligi

22¹Egamiz Muso orqali ²Horun va uning oʻgʻillariga shunday dedi: “Sizlar Isroil xalqining Menga bagʻishlagan ehsonlari bilan ehtiyotkor boʻlinglar, tagʻin Men, Muqaddas Xudoni badnom qilib qoʻymanglar. Men Egangizman. ³Agar naslingizdan birontasi harom boʻla turib, Isroil xalqi Menga bagʻishlagan ehsonlarga yaqinlashsa, u Mening huzurimda boshqa xizmat qilmaydigan boʻlsin. Men Egangizman⁺. ⁴Horunning naslidan teri kasalligiga* chalingan yoki ajralmasi oqqan birortasi poklanmaguncha ehsondan tanovul qilmasin. Bordi–yu, ruhoniylardan birortasi murda dastidan bulgʻangan narsaga tegsa yoki jinsiy aʼzosidan maniy oqsa,⁺ ⁵yoxud oʻrmalab yuradigan harom jonivorga yo harom boʻlgan odamga tegsa, oʻzi harom boʻlgan hisoblanadi. U tekkan odam qanday yoʻl bilan harom boʻlganidan qatʼi nazar, ⁶ruhoniy kechgacha harom boʻladi. Ruhoniy badanini yuvmaguncha ehsondan tanovul qilmasin. ⁷Quyosh botgandan keyin u pok boʻladi. Ana shundagina u ehsonlardan tanovul qila oladi, chunki bu ehsonlar uning taomidir. ⁸Harom oʻlgan yoki yovvoyi hayvon gʻajigan jonivorning goʻshtini ruhoniy yemasin. Aks holda, u oʻzini oʻzi harom qiladi. Men Egangizman⁺. ⁹Ruhoniylar talablarimni bajarishsin. Aks holda, talablarimga rioya qilmaganlari uchun gunohlarining jazosini olib, nobud boʻladilar. Ularni muqaddas qiladigan Egangiz Menman.

¹⁰Ruhoniy xonadoniga mansub boʻlgan kishilargina ehsonlardan tanovul qilishlari mumkin. Ruhoniynikida turgan musofir yoki mardikor ehsonlardan tanovul qilmasin⁺. ¹¹Lekin ruhoniy oʻz kumushiga sotib olgan yoki uning xonadonida tugʻilgan qulu choʻrilar bu nazrlardan tanovul qilishlari mumkin⁺. ¹²Agar ruhoniyning qizi ruhoniylar qavmiga mansub boʻlmagan odamga turmushga chiqsa, ehsonlardan tanovul qilish unga man etilsin. ¹³Bordi–yu, ruhoniyning bu qizi farzand koʻrmay beva boʻlib qolsa yoki eridan ajralsa, otasining xonadoniga qaytib kelgandan keyin, qizlik davridagiday otasining taomidan tanovul qilishi mumkin. Ammo ruhoniylar qavmiga mansub boʻlmagan odam ruhoniyning taomidan tanovul qilmasin. ¹⁴Agar biror odam bilmagan holda ehsondan yeb qoʻysa, u ruhoniyga keltirgan zararni toʻlab, ustiga beshdan bir qismini qoʻshib bersin⁺. ¹⁵Ruhoniylar Isroil xalqining Menga keltirgan ehsonlarini bulgʻashmasin. ¹⁶Ularni boshqalarning tanovul qilishiga yoʻl qoʻyishmasin. Aks holda, ruhoniylar Isroil xalqini aybdor qilib qoʻyishadi, xalq ayb qurbonligi keltirishi kerak boʻladi. Ehsonni muqaddas qiladigan Egangiz Menman.”

¹⁷Egamiz Muso orqali ¹⁸Horunga, uning oʻgʻillariga va butun Isroil xalqiga quyidagi qoidalarni berdi: Isroil xalqidan yoki orangizda yashayotgan musofirlardan birortasi bergan vaʼdasi ustidan chiqmoqchi boʻlib yoki koʻngildan chiqarib, Egamizga kuydiriladigan qurbonlik keltirmoqchi boʻlsa ¹⁹nuqsonsiz buqa, qoʻchqor yoki takani olib kelsin. Shunda qurbonligi qabul boʻladi. ²⁰Nuqsoni bor jonivorni olib kelmang, bunday qurbonligingiz qabul boʻlmaydi⁺.

²¹Agar birortasi bergan vaʼdasi ustidan chiqish uchun yoki koʻngildan chiqarib, Egamizga tinchlik qurbonligini keltirmoqchi boʻlsa, podasi yoki suruvidan nuqsonsiz jonivorni tanlab olsin. Qurbonligi qabul boʻlishi uchun jonivor bekami–koʻst boʻlsin. ²²Koʻr, jarohatlangan, mayib, yarasidan yiring oqqan, qoʻtir yoki qichimasi bor jonivorni Egamizga keltirmang, uni olovda kuydiriladigan nazr sifatida qurbongoh ustida kuydirmang. ²³Bir tuyogʻi kalta yoki uzun boʻlgan buzoqni yoki qoʻzichoqni koʻngildan chiqarib beradigan qurbonlik sifatida keltirishingiz mumkin. Lekin bunday jonivorni bergan vaʼdangiz ustidan chiqish uchun olib kelmang, u qabul boʻlmaydi. ²⁴Moyagi koʻkargan, ezilgan, uzilgan yoki kesib olingan jonivorni Egamizga keltirmang. Yurtingizda bunga yoʻl qoʻymang. ²⁵Xudoyingizga qurbonlik keltirmoqchi boʻlgan musofirdan ham mayib jonivorni qabul qilmang. Bunday jonivor nuqsonli boʻlgani uchun qabul boʻlmaydi.

²⁶Egamiz Musoga yana dedi: ²⁷“Yangi tugʻilgan buzoq, qoʻzichoq yoki uloqcha yetti kun onasining yonida boʻlsin. Yettinchi kundan keyin uni olovda kuydirib, Menga nazr qilishingiz mumkin⁺. ²⁸Lekin podangizdagi yoki suruvingizdagi ona va bolani bir kunda soʻymang⁺. ²⁹Menga shukrona qurbonligini* keltirmoqchi boʻlganingizda qoidalarga rioya qilgan holda keltiring, toki qurbonligingiz qabul boʻlsin⁺. ³⁰Qurbonlikning goʻshtini oʻsha kuniyoq tanovul qiling. Undan ertalabgacha hech narsa qoldirmang. Men Egangizman⁺.

³¹Amrlarimni bitta qoldirmay bajaring. Men Egangizman. ³²Men, Muqaddas Xudoni badnom qilmang. Butun Isroil xalqi Meni muqaddas deb bilsin. Men sizlarni muqaddas qiladigan Egangizman. ³³Xudoyingiz boʻlish uchun sizlarni Misr yurtidan olib chiqqanman. Men Egangizman.”⁺

23–BOB

Bayramlar

23¹Egamiz Muso orqali ²Isroil xalqiga quyidagi qoidalarni berdi: Egamiz belgilagan bayramlarni nishonlanglar, oʻsha kunlari muqaddas yigʻin eʼlon qilinglar. Egamizning belgilagan bayramlari quyidagilardir.

Shabbat kuni

³Olti kun mehnat qilinglar, yettinchi kuni — Shabbat kuni esa toʻliq dam olinglar. Shu kuni muqaddas yigʻin boʻlsin. Hech qanday ish qilmanglar. Axir, Shabbat kuni Egamizga atalgandir! Qayerda yashashingizdan qatʼi nazar, shu kunga rioya qilinglar⁺.

Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami

⁴Egamiz Shabbat kunidan tashqari boshqa bayramlarni ham belgilab berdi. Bu bayramlarda muqaddas yigʻinlarni oʻz vaqtida oʻtkazinglar.

⁵Birinchi oyning* oʻn toʻrtinchi kuni kechqurun Egamizga bagʻishlangan Fisih ziyofatini* nishonlanglar⁺. ⁶Oʻsha oyning oʻn beshinchi kuni esa Egamizga atab xamirturushsiz non bayramini* qilinglar. Yetti kun davomida xamirturushsiz nonlar yenglar. ⁷Bayramning birinchi kuni butun xalq muqaddas yigʻinga kelsin. Har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar. ⁸Yetti kun davomida har kuni Egamizga qurbonlik keltirib, olovda kuydiringlar. Bayramning yettinchi kuni ham muqaddas yigʻin oʻtkazinglar. Har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar⁺.

Ilk hosil nazri

⁹Egamiz Muso orqali ¹⁰Isroil xalqiga shunday dedi: “Men sizlarga berayotgan yurtga kirganingizdan keyin, har yili yigʻishtirgan hosilingizning* birinchi bogʻlamini ruhoniyga olib keling⁺. ¹¹Shabbat kunining ertasiga ruhoniy bogʻlamni Men, Egangizga bagʻishlaganini koʻrsatib yuqoriga koʻtarsin, shunda Men nazringizni qabul qilaman. ¹²Oʻsha kuni bir yoshli nuqsonsiz qoʻzini Menga kuydiriladigan qurbonlik qiling. ¹³Qoʻzi bilan birga zaytun moyi aralashtirilgan sakkiz kosa* sifatli unni don nazri qiling. Olovda kuydirilgan bu qurbonlikdan Men, Egangizga yoqimli hid boradi. Bular bilan birga ikki kosa* sharob nazrini keltiring. ¹⁴Ilk hosil nazrini Menga keltirmaguningizcha yangi bugʻdoydan yopilgan nonni, qovurilgan bugʻdoy va bugʻdoy boshoqlarini tanovul qilmang. Qayerda yashashingizdan qatʼi nazar, bu sizlar uchun avlodlaringiz osha doimiy qonun–qoida boʻlsin.

Hosil bayrami

¹⁵Hosilingizning birinchi bogʻlamini yuqoriga koʻtarib, Men, Egangizga bagʻishlagan kuningizdan, yaʼni Shabbatning ertasi kunidan boshlab, toʻliq yetti haftani sanang⁺. ¹⁶Elliginchi kuni, yettinchi Shabbatdan keyin, Menga yangi don* nazrini olib keling. ¹⁷Qayerda yashashingizdan qatʼi nazar, yuqoriga koʻtariladigan nazr uchun ikki dona nonni olib keling. Nonlar sakkiz kosa sifatli undan, xamirturush qoʻshib yopilgan boʻlsin. Bular Menga keltiriladigan ilk hosilingiz nazridir. ¹⁸Non bilan birga yettita bir yoshli nuqsonsiz qoʻzini, bitta buqani va ikkita qoʻchqorni olib keling. Bularni don va sharob nazrlari bilan birga kuydiriladigan qurbonlik qiling. Olovda kuydirilgan bu qurbonlikdan Menga yoqimli hid boradi. ¹⁹Bulardan tashqari, bitta takani gunoh qurbonligi va ikkita bir yoshli erkak qoʻzini tinchlik qurbonligi qiling. ²⁰Ruhoniy ikkita qoʻzini nonlar bilan birga Menga bagʻishlaganini koʻrsatish uchun yuqoriga koʻtaradi. Men — Egangiz uchun muqaddas boʻlgan bu nazr ruhoniylarniki boʻlsin. ²¹Oʻsha kuni muqaddas yigʻin eʼlon qilinglar. Har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar. Qayerda yashashingizdan qatʼi nazar, bu sizlar uchun avlodlaringiz osha doimiy qonun–qoida boʻlsin.

²²Dalangiz hosilini oʻrganingizda dalaning eng chetidagi bugʻdoyni oʻrmang, yerga tushib qolgan bugʻdoy boshoqlarini ham termang. Ularni kambagʻal va musofirlarga qoldiring. Men Egangiz Xudoman.”⁺

Karnay bayrami

²³Egamiz Muso orqali ²⁴Isroil xalqiga shunday dedi: “Yettinchi oyning* birinchi kunida toʻliq dam olinglar. Bu kun karnaylarning sadolari bilan nishonlanadigan xotira kunidir. Oʻsha kuni muqaddas yigʻin oʻtkazinglar⁺. ²⁵Har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar. Menga qurbonlik keltirib, olovda kuydiringlar.”

Poklanish kuni

²⁶Egamiz Musoga dedi: ²⁷“Yettinchi oyning* oʻninchi kunida esa Poklanish kunini* nishonlanglar. Oʻsha kuni muqaddas yigʻin boʻlsin. Roʻza tutib, Menga qurbonlik keltirib, olovda kuydiringlar⁺. ²⁸Oʻsha kuni hech qanday ish qilmanglar, chunki bu kuni oliy ruhoniy Egangiz Xudo huzurida sizlarni gunohlaringizdan poklaydi. ²⁹Oʻsha kuni roʻza tutmagan odam xalq orasidan yoʻq qilinsin. ³⁰Ish bilan mashgʻul boʻlgan odamni ham Men xalq orasidan yoʻq qilaman. ³¹Oʻsha kuni umuman hech qanday ish qilmang. Qayerda yashashingizdan qatʼi nazar, bu sizlar uchun avlodlaringiz osha doimiy qonun–qoida boʻlsin. ³²Bu kuni Shabbat kuni singari toʻliq dam oling. Toʻqqizinchi kuni kechqurundan boshlab, keyingi kuni kechqurungacha* roʻza tuting.”

Chayla bayrami

³³Egamiz Muso orqali ³⁴Isroil xalqiga shunday dedi: “Yettinchi oyning* oʻn beshinchi kunidan boshlab yetti kun davomida Menga atab Chayla bayramini nishonlanglar⁺. ³⁵Bayramning birinchi kuni muqaddas yigʻin qilinglar. Har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar. ³⁶Yetti kun davomida har kuni Menga qurbonlik keltirib, olovda kuydiringlar. Sakkizinchi kuni ham muqaddas yigʻin qilinglar, Menga qurbonlik keltirib, olovda kuydiringlar. Bu oxirgi muqaddas yigʻin kunidir. Har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar.

³⁷Men, Egangiz, belgilagan bayramlar shulardir. Ularni nishonlab, muqaddas yigʻinlar oʻtkazinglar. Olovda kuydiriladigan hamma nazrlaringizni — kuydiriladigan qurbonliklarni, don nazrlarini, sharob nazrlarini belgilangan kunlarda Menga keltiringlar. ³⁸Bu bayramlarni Menga atab, Shabbat kunlaridan tashqari nishonlanglar. Bayram kunlari keltiradigan qurbonliklaringiz Menga beradigan ehsonlaringizdan, bergan vaʼdangizga muvofiq keltiradigan qurbonliklaringizdan va koʻngildan chiqarib beradigan nazrlaringizdan tashqari keltirilishi lozim.

³⁹Dalangizning hosilini yigʻib boʻlganingizdan keyin, yetti kun davomida Menga atab Chayla bayramini nishonlanglar. Bayram yettinchi oyning oʻn beshinchi kunida boshlansin. Bayramning birinchi va sakkizinchi kunlari toʻliq dam olinglar⁺. ⁴⁰Birinchi kuni daraxtlaringizning eng yaxshi mevalarini terib olinglar*, palma daraxtining shoxlarini, suv boʻyida oʻsadigan majnuntolning va boshqa serbarg daraxtlarning novdalarini olib, yetti kun davomida Men, Egangiz Xudoning huzurida xursandchilik qilinglar⁺. ⁴¹Menga atab bu bayramni har yili, yetti kun davomida nishonlanglar. Yilning yettinchi oyida nishonlanadigan bu bayram sizlar uchun avlodlaringiz osha doimiy qonun–qoida boʻlsin. ⁴²Yetti kun davomida chaylalarda yashanglar. Isroil xalqiga mansub boʻlgan har bir kishi chaylada yashasin. ⁴³Shunda Men Isroil xalqini Misrdan olib chiqqanimda, sizlarni chaylalarda yashattirganimni avlodlaringiz bilishadi. Men Egangiz Xudoman.”

⁴⁴Shunday qilib, Muso Isroil xalqiga Egamiz belgilagan bayramlarni eʼlon qildi.

24–BOB

Moychiroqlar

24¹Egamiz Muso orqali ²Isroil xalqiga quyidagi amrlarni berdi: toza zaytun moyidan olib kelinglar. Toki moychiroqlar har doim tun boʻyi yonib tursin⁺. ³Horun moychiroqlarni Uchrashuv chodiriga, Ahd sandigʻini* toʻsib turgan ichki parda oldiga oʻrnatsin. Moychiroqlar Egamizning huzurida oqshomdan ertalabgacha oʻchmay yonib tursin. Bu avlodlaringiz osha doimiy qonun–qoida boʻlsin. ⁴Horun moychiroqlarni toza oltindan yasalgan chiroqpoyaga oʻrnatsin. Moychiroqlar Egamizning huzurida doimo tun boʻyi yonib tursin.

Xudoga nazr qilinadigan nonlar

⁵Sifatli undan oʻn ikkita non* yop. Har bir non sakkiz kosa* undan yopilgan boʻlsin. ⁶Nonlarni Egamiz huzuridagi toza oltindan yasalgan xontaxta ustiga ikki qator qilib ter. Har bir qatorda oltitadan non boʻlsin⁺. ⁷Har bir qatorga toza xushboʻy tutatqidan qoʻy. Bu xushboʻy tutatqi nonning oʻrniga olovda kuydirilib, Egamizga nazr qilinadi. ⁸Horun nonlarni doimiy tarzda, har Shabbat kuni Isroil xalqi nomidan Egamiz oldiga qoʻysin. Bu Isroil xalqining abadiy majburiyatidir. ⁹Bu nonlar Horun va uning avlodiniki boʻlsin. Ular bu nonlarni muqaddas joyda tanovul qilishsin*. Egamizga atab, olovda kuydiriladigan nazrlardan Horunning nasliga berilgan doimiy ulush shudir, u gʻoyat muqaddasdir⁺.

Toʻgʻri va adolatli hukmning misoli

¹⁰⁻¹¹Dan qabilasidan boʻlgan Dibri qizi Shalumit Misrlik bir kishiga turmushga chiqqan edi. Ularning bir oʻgʻli bor edi. Bir kuni oʻsha oʻgʻli Isroil xalqidan boʻlgan bir odam bilan janjallashib qoldi. Janjal paytida Shalumitning oʻgʻli qargʻanib, Xudoga shak keltirdi. Shunda uni Musoning oldiga olib kelishdi. ¹²Egamizning hukmi maʼlum boʻlgunga qadar uni qamab qoʻyishdi⁺.

¹³Egamiz Musoga dedi: ¹⁴“Shakkokni qarorgohning tashqarisiga olib chiqinglar. Shak keltirganini eshitganlarning hammasi qoʻlini uning boshiga qoʻysin, keyin butun jamoa uni toshboʻron qilsin⁺. ¹⁵Isroil xalqiga shu gapimni aytib qoʻy: «Meni qargʻagan har qanday odam jazoga tortilsin⁺. ¹⁶Men, Egangizga shak keltirgan odamning jazosi oʻlimdir. Butun jamoa uni toshboʻron qilsin. Oʻsha shakkok kim boʻlishidan qatʼi nazar, musofir boʻladimi yoki Isroil xalqidanmi, oʻldirilsin⁺.

¹⁷Odamning joniga qasd qilgan har qanday odam oʻldirilsin⁺. ¹⁸Birovning molini oʻldirib qoʻygan odam egasiga tovon toʻlasin. Bunday vaziyatda jon evaziga jon degan qoida qoʻllanilsin⁺. ¹⁹Agar kimdir birovga shikast yetkazsa, unga ham xuddi shunday shikast yetkazilsin⁺. ²⁰Siniq evaziga siniq, koʻz evaziga koʻz, tish evaziga tish bilan javob qaytarilsin. Shikast yetkazganga xuddi shunday shikast yetkazilsin. ²¹Jonivorni oʻldirgan tovon toʻlasin, odamni oʻldirgan esa oʻlim jazosini olsin. ²²Musofir uchun ham, Isroillik uchun ham qonun birdir. Men Egangiz Xudoman.»”⁺

²³Muso bu soʻzlarni Isroil xalqiga aytib boʻlgach, xalq shakkokni qarorgoh tashqarisiga olib chiqib, toshboʻron qildi. Shunday qilib, Isroil xalqi Egamizning Musoga bergan amrini ado etdi.

25–BOB

Yettinchi yil

25¹⁻²•Egamiz Muso orqali Isroil xalqiga Sinay togʻida shunday dedi: “Men sizlarga berayotgan yurtga kirganingizdan keyin, har yettinchi yili yeringizga dam bering. ³Olti yil davomida dalalaringizga ekin ekinglar, uzumzorlaringizni butab, hosilini yigʻinglar⁺. ⁴Yettinchi yili* esa yer toʻliq dam olsin, Men, Egangizga bagʻishlangan yil boʻlsin. Shu yili dalalaringizga ekin ekmanglar, uzumzoringizni xomtok qilmanglar. ⁵Yerdan oʻsib chiqqan boshoqlarni oʻrmanglar, xomtok qilinmagan tokdagi uzum boshlarini yigʻmanglar. Yer bir yil toʻliq dam olsin. ⁶Ammo oʻsha yili yerdan tabiiy holda oʻsib chiqqan hamma narsani yeyishingiz mumkin. Bular sizlar uchun, qulu choʻrilaringiz uchun, mardikoru siznikida vaqtinchalik turgan musofirlar uchun ozuqa boʻladi. ⁷Mol–holingiz va yurtingizdagi yovvoyi hayvonlar ham yer hosilidan oziqlanishadi.

Qutlugʻ yil

⁸Yetti yilni* yetti marta qoʻshib sana, hammasi boʻlib qirq toʻqqiz yil boʻladi. ⁹Soʻng yettinchi oyning* oʻninchi kuni, yaʼni Poklanish kuni* butun yurt boʻylab karnaylar chalinsin⁺. ¹⁰Elliginchi yilni muqaddas deb biling. Oʻsha yili yurt boʻylab hamma odamga ozodlik eʼlon qiling. Shu yil sizlar uchun Qutlugʻ yil boʻlsin. Har kim ota–bobosining joyiga, oʻz qavmiga qaytib borsin. ¹¹Ha, elliginchi yil sizlar uchun Qutlugʻ yil boʻlsin. Shu yili ekin ekmanglar, yerdan oʻsib chiqqan boshoqlarni oʻrmanglar, xomtok qilinmagan tokdagi uzum boshlarini yigʻmanglar. ¹²Bu Qutlugʻ yil boʻlgani uchun, uni muqaddas deb bilinglar. Toʻgʻridan–toʻgʻri daladan uzilgan hosilni yeyishingiz mumkin.

¹³Qutlugʻ yil hammangiz ota–bobolaringizdan meros boʻlib qolgan yerlaringizni qaytarib olish uchun u yerlarga boring.

¹⁴Yeringizni qoʻshningizga sotganingizda yoki qoʻshnidan yer sotib olganingizda gʻirromlik qilmang. ¹⁵Yer sotib olganingizda yerning narxi keyingi Qutlugʻ yilgacha qolgan yillarning hisobiga asoslangan boʻlsin. Sotuvchi yerning narxini qolgan hosilli yillarning miqdoriga qarab belgilasin⁺. ¹⁶Agar hali koʻp yil bor boʻlsa, yerning bahosini oshirsin. Bordi–yu, ozroq yil qolgan boʻlsa, bahosini kamaytirsin. Sotuvchi aslida yerni emas, balki yer beradigan hosil miqdorini sotadi. ¹⁷Gʻirromlik qilmang, Men, Xudoyingizdan qoʻrqing. Men Egangiz Xudoman.

Yettinchi yil muammosi

¹⁸Qonun–qoidalarimni bitta qoldirmay bajaring, shunda yurtingizda tinch yashaysizlar. ¹⁹Yer hosilini beradi, sizlar toʻyguningizcha uning neʼmatlaridan yeysizlar. Yurtingizda bexatar yashaysizlar.

²⁰Sizlar:

— Ekin ekib hosil olmasak yettinchi yili nima yeymiz? — deb soʻrashingiz mumkin. ²¹Men oltinchi yili hosilingizga baraka beraman. Oʻsha yili sizlar uch yilga yetadigan hosil yigʻib olasizlar⁺. ²²Sakkizinchi yili urugʻ ekkaningizda oltinchi yil davomida yiqqan hosildan tanovul qilasizlar. Toʻqqizinchi yili ham hosilingiz pishguncha hanuz eski hosildan yeysizlar.

Mulk haqida

²³Yerni faqat vaqtinchaga soting, chunki yer Menikidir. Sizlar esa Mening yerimda yashab yurgan musofir va kelgindisizlar⁺. ²⁴Oʻz yerini sotgan odamga yerini qayta sotib olish imkoniyatini yaratib bering.

²⁵Agar yurtdoshingiz qashshoqlashib meros qilib olgan yerining bir qismini sotsa, uning eng yaqin qarindoshi sotilgan yerni qaytarib sotib olsin⁺. ²⁶Agar yerni qaytarib sotib oladigan qarindoshi boʻlmasa va u odamning oʻzi keyinchalik mol–dunyo topib, yetarli mablagʻ yigʻsa, u oʻz yerini qaytarib sotib olishi mumkin. ²⁷Buning uchun u Qutlugʻ yilgacha qolgan yillar davomida yerdan olinadigan daromadni hisoblab chiqib, xaridorga toʻlasin, shundan keyin oʻz mulkini qaytarib olsin. ²⁸Bordi–yu, yerni qaytarib sotib olishga qurbi yetmasa, yer xaridorning ixtiyorida Qutlugʻ yilgacha qolsin. Qutlugʻ yil yer asl egasiga qaytib berilsin⁺.

²⁹Bordi–yu, birortasi devor bilan oʻralgan shahar ichidagi uyini sotsa, sotilgan kundan boshlab bir yil oʻtguncha uyini qaytarib sotib olishi mumkin. Uyni qaytarib sotib olish muddati bir yildir. ³⁰Bir yil oʻtguncha u uyini qaytarib sotib olmasa, devor bilan oʻralgan shahar ichidagi bu uy xaridorning mulkiga aylanib, abadiy uning va naslining ixtiyorida qoladi. Qutlugʻ yilda ham uy uning ixtiyoridan chiqmaydi. ³¹Atrofi devor bilan oʻralmagan qishloqlardagi uylar dala sifatida hisoblansin. Bunday uylarni har qanday vaqtda qaytarib sotib olish mumkin, Qutlugʻ yilda ular asl egasiga qaytarib berilsin. ³²Levilarning shaharlariga kelsak, levilar oʻz shaharlaridagi uylarini qaytarib sotib olish huquqiga doimo ega boʻlishsin⁺. ³³Bordi–yu, levi bunday shahardagi sotilgan uyini qaytarib sotib olmasa, bu uy unga Qutlugʻ yil qaytarib berilsin. Zotan, levilarga qarashli shaharlardagi uylari levilarning Isroil xalqi orasidagi mulkidir. ³⁴Lekin ularning shaharlari atrofidagi yerlar zinhor sotilmasin, chunki bu yerlar levilarning abadiy mulkidir.

Kambagʻallarga qarz berish haqida

³⁵Agar biror yurtdoshingiz nochor ahvolga tushib, sizga qarab qolsa, unga yordam bering. U orangizda gʻarib yoki musofirday yashasin⁺. ³⁶Undan foydalanib pul ishlamang, foyda ham olmang, Men, Xudoyingizdan qoʻrqing. Bunday yurtdoshingizning orangizda yashashiga yoʻl qoʻying⁺. ³⁷Bergan qarzingizdan foiz talab qilmang, ovqatni oʻz narxidan qimmatga sotmang. ³⁸Men Egangiz Xudoman. Men Xudoyingiz boʻlishim uchun va sizlarga Kanʼon yurtini berish uchun sizlarni Misrdan olib chiqqanman.

Qullarni ozod qilish haqida

³⁹Agar yurtdoshingizdan birortasi oʻta qashshoqlashib, oʻzini sizga sotsa, uni qulday ishlatmang⁺. ⁴⁰Unga mardikor yoki musofirday muomala qiling. U Qutlugʻ yilgacha siznikida xizmat qilsin⁺. ⁴¹Qutlugʻ yil u bolalari bilan ozod boʻlsin. Ular oʻz xonadoniga, ota–bobolarining mulkiga qaytib borishsin. ⁴²Binobarin ular Mening qullarimdir, Men ularni Misr yurtidan olib chiqqanman. Ularni qulday sotmanglar⁺. ⁴³Ularga zulm oʻtkazmanglar, Men, Xudoyingizdan qoʻrqinglar⁺. ⁴⁴Agar qulu choʻrilarga muhtoj boʻlsangiz, ularni atrofingizdagi xalqlardan sotib olishingiz mumkin. ⁴⁵Orangizda yashayotgan musofirlardan va ularning Isroil yurtida tugʻilgan bolalaridan ham qulu choʻrilar sotib olishingiz mumkin. Ular sizning mulkingiz boʻladi. ⁴⁶Ularni oʻzingizdan keyin bolalaringizga meros qilib berishingiz mumkin. Ularga qullarga muomala qilganday muomala qiling. Lekin Isroil xalqidan boʻlgan birodarlaringizga zulm qilmang.

⁴⁷Agar orangizda yashayotgan musofir boylik orttirsa–yu, Isroil xalqidan boʻlgan birodaringiz esa qashshoqlashib oʻzini musofirga yoki musofirning qavmidan boʻlganlarga sotsa,⁺ ⁴⁸birodaringiz ozod boʻlish huquqiga ega boʻlsin. Uning aka–ukasi ozodlik evaziga haqini toʻlab, uni ozod qilsin⁺. ⁴⁹Shuningdek, amakisi, amakivachchasi yoki boshqa bir qarindoshi ozodlik haqini toʻlab, uni ozod qilishi mumkin. Sotilgan odamning oʻzi ham davlat orttirsa, oʻzini oʻzi ozod qila oladi. ⁵⁰Buning uchun u xaridori bilan kelishib, oʻzini sotgan yildan boshlab Qutlugʻ yilgacha qolgan yillarning sonini hisoblab chiqsin. Ozodligining bahosi oʻsha yillar davomida mardikorga toʻlanadigan ish haqi asosida belgilansin. ⁵¹Agar Qutlugʻ yilgacha hali koʻp yillar bor boʻlsa, ozodlik bahosi xaridor toʻlagan narxga asoslangan boʻlsin. ⁵²Bordi–yu, Qutlugʻ yilgacha oz qolgan boʻlsa, qolgan yillarni hisoblab, shunga yarasha ozodligining narxini toʻlasin. ⁵³Musofir sotib olgan birodaringizga bir yilga yollagan ishchiga muomalada boʻlganday muomala qilsin. Isroil xalqidan boʻlgan birodaringizga zulm oʻtkazishiga yoʻl qoʻymang. ⁵⁴Agar sotilgan birodaringiz ozodlik haqini toʻlab ozod boʻlmasa, u Qutlugʻ yil bola–chaqalari bilan ozod qilinsin⁺. ⁵⁵Zotan, Isroil xalqi Mening qullarimdir, ularni Misr yurtidan Men olib chiqqanman. Men Egangiz Xudoman.

26–BOB

Itoatkorlik evaziga beriladigan barakalar

26¹•Oʻzingiz uchun butlar yasamang, oʻyib ishlangan tasvirlaru boshqa xudolarga atalgan toshlarni oʻrnatmang. Yurtingizda butsimon toshlar oʻrnatib, ularga sajda qilmang. Zotan, Men Egangiz Xudoman⁺. ²Shabbat kunlariga rioya qiling, muqaddas makonimni izzat eting. Men Egangizman⁺. ³Agar qonunlarimga rioya qilib, amrlarimni bitta qoldirmay bajarsangiz, ⁴Men oʻz vaqtida yomgʻir yogʻdiraman. Yer hosilini beradi, daraxtlar meva soladi⁺. ⁵Gʻalla yanchish vaqti uzum terish paytiga ulanib ketadi, uzum terish payti ekin–tikin vaqtiga ulanib ketadi. Toʻyguningizcha non yeysiz, oʻz yurtingizda bexatar yashaysiz. ⁶Men yurtingizga tinchlik ato etaman, yotganingizda hech kim sizni vahimaga solmaydi. Yurtingizdan yirtqich hayvonlarni haydab yuboraman. Zaminingiz urush koʻrmaydi⁺. ⁷Gʻanimlaringizni taʼqib qilasiz, ular qilichingizdan halok boʻladi. ⁸Sizlardan beshtasi gʻanimlarning yuztasini quvadi, yuztangiz oʻn mingtasini quvadi. Ularni qilichdan oʻtkazasizlar⁺. ⁹Sizlarga yuz buraman, barakali qilib koʻpaytiraman. Sizlar bilan qilgan ahdimga sodiq qolaman. ¹⁰Eski hosilingizni yeb boʻlmasingizdan, yangisiga joy boʻshatish uchun eskisini chiqarib tashlaysizlar. ¹¹Men orangizda yashayman, sizlardan hazar etmayman⁺. ¹²Doimo orangizda boʻlaman. Men sizning Xudoyingiz, sizlar esa Mening xalqim boʻlasizlar⁺. ¹³Men Egangiz Xudoman. Sizlar bundan buyon qul boʻlmasligingiz uchun Men sizlarni Misrdan olib chiqqanman. Qaddingizni rostlab yurishingiz uchun boʻyinturugʻingizni sindirganman⁺.

Itoatsizlik evaziga beriladigan jazo

¹⁴•Agar Menga quloq solmasangiz, Mening amrlarimni bajarmasangiz, ¹⁵qonunlarimni rad etsangiz, qoidalarimdan nafratlansangiz, amrlarimni bajarmay, ahdimni buzsangiz, ¹⁶Men boshingizga kulfat solaman, sizlarni tuzalmas kasallikka duchor qilaman, isitmangizni chiqarib, koʻzingizning nurini olaman, joningizni iztirobga solaman. Ekkan urugʻlaringiz behudaga ketar, chunki hosilingiz gʻanimlarga nasib etar⁺. ¹⁷Men yuzimni sizlarga qarshi buraman, dushmanlaringiz sizlarni magʻlub etadi. Yovlaringiz ustingizdan hukmronlik qiladi. Sizlarni hech kim taʼqib qilmasa ham tumtaraqay boʻlib qochasizlar⁺. ¹⁸Shunda ham Menga itoat qilmasangizlar, gunohlaringiz uchun jazoni yetti karra kuchaytiraman. ¹⁹Takabburona qaysarligingizni sindiraman, osmonni temir kabi qattiq, yerni mis kabi zarang qilaman. ²⁰Mehnatingiz behudaga sarf boʻlar: yeringiz hosil bermas, daraxtlaringiz meva solmas.

²¹Shunda ham Menga qarshilik qilib itoat etmasangiz, gunohlaringizga yarasha yetti karra koʻproq taʼziringizni beraman⁺. ²²Sizlarga qarshi yirtqich hayvonlarni yuboraman. Ular sizlarni bolalaringizdan judo qiladi, mol–holingizni qirib yuboradi, shunda soningiz kamayib, koʻchalaringiz huvullab qoladi⁺.

²³Agar shundan ham saboq olmay, Menga qarshilik qilaversangiz, ²⁴Men ham sizlarga qarshilik qilishni davom ettiraman. Oʻzim gunohlaringiz uchun yetti karra koʻproq taʼziringizni beraman. ²⁵Ahdimni buzganingiz uchun boshingizga qilich keltiraman. Shaharlaringizga qochib berkinsangiz, oralaringizga oʻlat yuborib, sizlarni gʻanimlar qoʻliga tutib beraman. ²⁶Rizq–roʻzingizni qirqaman. Oʻnta ayol bir tandirda non yopadi, nonni hammaga oʻlchab berishadi. Sizlar yeysizlar–u, ammo toʻymaysizlar⁺.

²⁷Bordi–yu, shunda ham Menga quloq solmay qarshilik qilaversangiz, ²⁸Men ham gʻazab ustida sizlarga qarshilik qilaveraman. Gunohlaringiz uchun jazoni yetti karra koʻpaytiraman. ²⁹Sizlar hatto oʻgʻil–qizlaringizning etini yeydigan boʻlasizlar⁺. ³⁰Men sajdagohlaringizni* buzib tashlayman, tutatqi qurbongohlaringizni vayron qilaman. Jasadlaringizni jonsiz butlaringiz ustiga uyib tashlayman. Sizlardan hazar qilaman⁺. ³¹Shaharlaringizni vayron etaman, muqaddas joylaringizni buzib tashlayman. Qurbonliklaringizning yoqimli hididan zavq olmayman⁺. ³²Yurtingizni shu qadar xarob qilamanki, u yerda oʻrnashib oladigan gʻanimlaringiz uning ahvolidan dong qotadi⁺. ³³Sizlarni esa xalqlar orasiga tarqatib yuboraman, qilichimni yalangʻochlab sizlarni taʼqib qilaman. Yurtingiz huvullab qoladi, shaharlaringiz xarobazorga aylanadi⁺. ³⁴Sizlar gʻanimlaringiz yerida boʻlganingizda yurtingiz dam oladi. Xarob boʻlib yotgan yillar davomida yurtingiz orom oladi⁺. ³⁵Vayronalar ichra yotib, dam oladi, chunki sizlar yurtingizda yashab yurgan paytingizda yeringizga dam bermagan edingizlar.

³⁶Gʻanimlaringiz yurtida omon qolganlaringizning yuragiga vahima solaman. Sizlar hilpirayotgan bargning ovozidan dahshatga tushasizlar. Qilichdan qochganday qochasizlar. Hech kim sizni taʼqib qilmasa ham, qochib yiqilasizlar. ³⁷Hech kim sizni quvlamasa ham, joningizni hovuchlab qochasizlar, bir–biringizga turtilib yiqilasizlar. Ha, sizlar gʻanimlaringizga bas kela olmaysizlar⁺. ³⁸Shunda xalqlar orasidan yoʻq boʻlib ketasizlar, gʻanimlaringiz yurti sizni yutib yuboradi. ³⁹Omon qolganlaringiz gʻanimlar yurtida oʻlasizlar. Oʻz gunohlaringiz va ota–bobolaringizning gunohlari tufayli adoyi tamom boʻlasizlar.

⁴⁰Lekin oxiri sizlar oʻz gunohlaringizni va ota–bobolaringizning gunohlarini tan olasizlar. Menga qilgan qarshiligu xiyonatga iqror boʻlasizlar⁺. ⁴¹Oʻsha gunohlaringiz tufayli Men sizlarga qarshilik qilib, sizlarni gʻanimlaringiz yurtiga olib kelaman. Shunda sizning sunnatsiz yuragingiz kamtarlikka toʻladi. Qilgan gunohlaringiz uchun jazo tortasizlar. ⁴²Shunda Men Yoqb bilan qilgan ahdimni yodga olaman. Isʼhoq va Ibrohim bilan qilgan ahdimni ham yodimda tutaman, Men yurtni yodga olaman. ⁴³Huvullab yotgan yurt orom olgan yillar davomida qilgan gunohlaringiz uchun jazo oladi. Axir, sizlar qoidalarimni rad etishga jazm etdingizlar, qonunlarimdan hazar qildingizlar. ⁴⁴Shunday boʻlsa–da, Men sizlarni gʻanimlaringiz yurtida rad etmayman, sizdan hazar qilmayman, tamomila qirib yubormayman. Sizlar bilan qilgan ahdimni buzmayman. Zotan, Men Egangiz Xudodirman. ⁴⁵Men sizning manfaatingizni koʻzlab, ota–bobolaringiz bilan qilgan ahdimni yodimda tutaman. Men Xudoyingiz boʻlishim uchun ota–bobolaringizni ellarning koʻzi oldida Misrdan olib chiqqanman. Men Egangizman.”

⁴⁶Egamiz Muso orqali Isroil xalqiga Sinay togʻida bergan farmonu qonun–qoidalar shulardan iborat edi.

27–BOB

Egamizga keltiriladigan inʼomlar toʻgʻrisidagi qonun

27¹Egamiz Muso orqali ²Isroil xalqiga quyidagi qoidalarni berdi: agar birortangiz ont ichib, Egamizga biror odamni bagʻishlagan boʻlsangiz, ontingizni ado etish uchun quyidagi qiymatni toʻlang:⁺

³20 dan 60 yoshgacha boʻlgan erkak uchun 50 boʻlak kumush*,

⁴20 dan 60 yoshgacha boʻlgan ayol uchun 30 boʻlak kumush*,

⁵5 dan 20 yoshgacha boʻlgan oʻgʻil bola uchun 20 boʻlak kumush*,

5 dan 20 yoshgacha boʻlgan qiz bola uchun 10 boʻlak kumush*,

⁶1 oylikdan 5 yoshgacha boʻlgan oʻgʻil bola uchun 5 boʻlak kumush*,

1 oylikdan 5 yoshgacha boʻlgan qiz bola uchun 3 boʻlak kumush*,

⁷60 va undan yuqori yoshdagi erkak uchun 15 boʻlak kumush*,

60 va undan yuqori yoshdagi ayol uchun 10 boʻlak kumush.

⁸Agar ont ichgan odam nochorligidan belgilangan qiymatni toʻlay olmasa, u Egamizga bagʻishlagan odamini ruhoniyning oldiga olib kelsin. Ruhoniy ont ichgan odamning ahvoliga yarasha qiymatni belgilasin.

⁹Agar siz ont ichib, qurbonlik qilishga yaraydigan jonivorni Egamizga bagʻishlagan boʻlsangiz, Egamizga atalgan bu jonivor muqaddas hisoblansin. ¹⁰Bunday jonivorni boshqasiga almashtirib boʻlmaydi. Yaxshisini yomoniga yoki yomonini yaxshisiga ayirboshlamang. Jonivorning birini boshqasiga almashtiradigan boʻlsangiz, jonivorlarning ikkalasi ham muqaddas hisoblansin. ¹¹Agar Egamizga qurbonlik qilishga yaramaydigan, harom hayvonni atagan boʻlsangiz, oʻsha hayvonni ruhoniy oldiga olib keling. ¹²Ruhoniy hayvonning yaxshi yoki yomon ahvoliga qarab bahosini belgilasin va uning qiymati ruhoniy belgilaganday boʻlsin. ¹³Bordi–yu, siz atagan hayvoningizni qaytarib olmoqchi boʻlsangiz, ruhoniy tomonidan belgilangan qiymat ustiga oʻsha qiymatning beshdan bir qismini qoʻshib bering⁺.

¹⁴Agar odam Egamizga oʻz uyini bagʻishlasa, ruhoniy uyni baholasin, uyning yaxshi yoki yomon ahvoliga qarab qiymatini belgilasin va uning qiymati ruhoniy belgilaganday boʻlsin. ¹⁵Mabodo uyni bagʻishlagan odam uyini qaytarib olmoqchi boʻlsa, u ruhoniy belgilagan qiymat ustiga qiymatning beshdan bir qismini qoʻshib bersin. Shunda uy yana uniki boʻladi.

¹⁶Agar odam meros qilib olgan yerini Egamizga bagʻishlamoqchi boʻlsa, yerning qiymati u yerga ekiladigan urugʻning miqdoriga koʻra belgilansin. Oʻn savat* urugʻlik arpaning bahosi ellik boʻlak kumush boʻlsin. ¹⁷Agar dala Qutlugʻ yili* bagʻishlangan boʻlsa, dalaning qiymati belgilangan bahoda qolsin⁺. ¹⁸Bordi–yu, dala Qutlugʻ yildan keyin bagʻishlangan boʻlsa, ruhoniy dalaning qiymatini keyingi Qutlugʻ yilgacha qolgan yillarning soniga koʻra, belgilasin. Dalaning asl qiymati kamaytirilsin. ¹⁹Dalani bagʻishlagan odam dalasini qaytarib olmoqchi boʻlsa, u belgilangan qiymat ustiga dala qiymatining beshdan bir qismini qoʻshib bersin. Shunda dala yana uniki boʻladi. ²⁰Bordi–yu, u dalasini qaytarib sotib olmasa va dala boshqa birovga sotilgan boʻlsa, dalaning egasi oʻz dalasini qaytarib sotib olish huquqidan mahrum qilinsin⁺. ²¹Keyingi Qutlugʻ yil kelganda bu dala Egamizga tamomila bagʻishlangan boʻlib, muqaddas hisoblanadi. Dala ruhoniylarga qarashli boʻladi⁺.

²²Agar biror odam sotib olgan, yaʼni meros boʻlib qolmagan dalasini Egamizga bagʻishlasa, ²³ruhoniy dalaning qiymatini Qutlugʻ yilgacha qolgan yillar soni asosida belgilasin. U odam ruhoniy belgilagan qiymatni oʻsha kuniyoq Egamizga ehson sifatida keltirsin. ²⁴Qutlugʻ yil esa dala merosxoʻrga — kimdan sotib olingan boʻlsa, oʻsha odamga qaytarib berilsin. ²⁵Har qanday narsaning qiymatini belgilashda Muqaddas chodirda ishlatiladigan kumush birligi asos qilib olinsin. Har bir kumush boʻlagining ogʻirligi 2,5 misqol* boʻlsin⁺.

²⁶Molu qoʻylaringizning birinchi tugʻilgan bolalarini Egamizga bagʻishlamang, ular shusiz ham Egamizga tegishlidir⁺. ²⁷Harom hayvonning toʻngʻich bolasini qaytarib sotib olishingiz mumkin. Buning uchun belgilangan qiymatni toʻlab, buning ustiga qiymatning beshdan bir qismini qoʻshib bering. Agar uni qaytarib sotib olmasangiz, ruhoniy uni boshqa birovga belgilagan qiymatga sotib yuborishi mumkin⁺.

²⁸Egamizga tamomila bagʻishlangan har qanday odamni, jonivor yoki meros qilib olingan yerni qaytarib sotib olish yoki sotib yuborish mumkin emas. Egamizga tamomila bagʻishlangan har qanday narsa Egamizga abadiy tegishli hisoblanadi. ²⁹Hatto Egamizga tamomila bagʻishlangan odamni ham qaytarib sotib olishingiz mumkin emas. Uni oʻldirishingiz lozim⁺.

³⁰Yer hosilidan va daraxt mevalaridan olingan ushr* ham Egamiznikidir. Bular Egamiz uchun muqaddasdir⁺. ³¹Agar birortasi ushrini qaytarib sotib olmoqchi boʻlsa, ushrning qiymati ustiga qiymatning beshdan bir qismini qoʻshib bersin⁺. ³²Poda va suruvingizdan olingan ushrni — sanalgan har oʻninchi jonivorni Egamizga bagʻishlang. ³³Ushr qilib olingan jonivorni tanlamang, uni yaxshisi yoki yomoniga almashtirmang. Agar almashtiradigan boʻlsangiz, jonivorlarning ikkalasi ham muqaddas hisoblansin, ularni qaytarib sotib olishingiz mumkin emas.

³⁴Egamiz Muso orqali Isroil xalqiga Sinay togʻida bergan amrlar shulardan iborat edi.

1:3 bu qurbonligingizni — yoki sizni. Ibroniycha matnda bu oʻrinda ishlatilgan olmosh qurbonlikka yoki qurbonlikni keltirayotgan odamga ishora qiladi.

1:14 kaptar yoki musicha — buqa, qoʻchqor yoki takani qurbonlik qilishga qurbi yetmagan kambagʻal odamlar bularning oʻrniga kaptar yoki musichani qurbonlik qilishlari mumkin edi (5:7, 12:8 ga qarang).

1:16 Jigʻildonini, ichidagi narsalari bilan birga, sugʻurib olib… — yoki Jigʻildoni va patlarini sugʻurib olib….

2:13 …tuz Xudoyingiz sizlar bilan tuzgan ahdni bildiradi — tuz barqarorlik va oʻzgarmaslik ramzidir, chunki qadimda tuz baʼzi oziq–ovqat mahsulotlarini achib qolishdan saqlash uchun ishlatilgan. Bu oʻrinda tuz ahdning barqarorligini bildiradi (Sahroda 18:19, 2 Solnomalar 13:5 ga qarang). Shu ahdga koʻra, Xudo hech qachon Unga sajda qilganlarni tark etmaydi, sajda qiluvchilar esa Xudoning qonunlariga doimo rioya qilishlari shart.

3:4 jigarning aʼlo qismi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi jigarning turtib chiqqan joyi (shu bobning 10, 15–oyatlarida ham bor). Bu oʻrinda nima uchun jigarning aynan shu qismi haqida soʻz ketgani aniq emas. Baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, jigarning bu qismi eng aʼlo qism hisoblanib, Egamizga atab kuydirishga loyiq edi. Boshqalarning aytishicha esa, butparast xalqlar jigarning bu qismini fol ochishda ishlatganlari uchun, uni kuydirib yoʻq qilish kerak edi. Boshqa olimlar esa bu oʻrindagi ibroniycha soʻzni “jigarni qoplab turgan parda” deb talqin qilishadi.

4:7 tutatqi qurbongohining shoxlari — tutatqi qurbongohining tepasidagi toʻrt burchagidan toʻrtta shox boʻrtib chiqqan edi.

4:9 jigarning aʼlo qismi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi jigarning turtib chiqqan joyi. 3:4 izohiga qarang.

4:25 qurbongoh shoxlari — qurbongohning tepasidagi toʻrt burchagidan toʻrtta shox boʻrtib chiqqan edi.

5:11 toʻrt kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan bir qismi, taxminan 2 litrga toʻgʻri keladi.

5:15 …kumushni olib keling — ibroniycha matnda …kumushni olib keling. Kumush Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalga koʻra oʻlchangan. Muqaddas chodirda ishlatilgan standart shaqal taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi.

6:18 Bu nazrga tekkan har qanday narsa muqaddas boʻladi — yoki Bu nazrga tekkan har qanday odam muqaddas boʻladi yoxud Bu nazrga tegmoqchi boʻlgan har qanday odam poklangan boʻlishi shart.

6:20 toʻrt kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan bir qismi, taxminan 2 litrga toʻgʻri keladi.

6:27 Qurbonlik goʻshtiga tekkan har qanday narsa muqaddas boʻladi — shu bobning 18–oyati izohiga qarang.

6:28 Goʻsht pishirilgan sopol idish sindirilsin — sopol idishni goʻshtning yogʻlaridan butunlay tozalab boʻlmasdi. Qaynatilgan qurbonlik goʻshti tufayli idish muqaddas hisoblanardi, shuning uchun uni boshqa idishlar singari qayta ishlatish mumkin emas edi.

6:30 bunday qurbonlik goʻshti — 4:1-21 ga qarang.

7:4 jigarning aʼlo qismi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi jigarning turtib chiqqan joyi. 3:4 izohiga qarang.

7:6 Uni muqaddas joyda tanovul qilishsin… — 6:16 ga qarang.

8:2 muqaddas qiladigan moy — zaytun moyi va ziravorlarning maxsus aralashmasidan tayyorlanib, faqat ruhoniylar tomonidan diniy marosimlarni ado etish uchun ishlatilgan (Chiqish 30:22-33 ga qarang).

8:7-8 …efod…8…koʻkrakpech… — lugʻatdagi RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga ishlangan rasmlarga qarang.

8:8 Urim va Tummim — ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun foydalanadigan ikkita muqaddas narsa. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun Chiqish 28:15 ning ikkinchi izohiga qarang.

8:15 qurbongohning shoxlari — 4:25 izohiga qarang.

8:16 jigarning aʼlo qismi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi jigarning turtib chiqqan joyi (shu bobning 25–oyatida ham bor). 3:4 izohiga qarang.

8:23 solinchak — quloqning pastki yumshoq qismi.

8:26 xamirturushsiz nonlar solingan savat — shu bobning 2–oyatiga va Chiqish 29:1-3 ga qarang.

9:9 qurbongohning shoxlari — 4:25 izohiga qarang.

9:10 jigarning aʼlo qismi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi jigarning turtib chiqqan joyi (shu bobning 19–oyatida ham bor). 3:4 izohiga qarang.

10:6 …sochingizni toʻzitmanglar… — yoki …bosh yalang yurmanglar….

10:7 muqaddas qiladigan moy — 8:2 izohiga qarang.

11:4 …hayvonlardan quyidagilarni tanovul qilmang — ibroniycha matndagi shu bobning 5-30–oyatlarida aytib oʻtilgan baʼzi hayvonlar, qushlar va hasharotlar qanday hayvon, qush yoki hasharot ekanligi bahsli.

13:2 teri kasalligi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi. Teri kasalliklaridan birortasiga yoʻliqqan kishi harom hisoblanar edi. Xasta odam kasalligini boshqalarga yuqtirmasligi va ularni harom qilmasligi uchun, boshqalardan ajratib qoʻyilar edi (Shu bobning 45-46–oyatlariga qarang).

13:2 uning oʻgʻillari — yoki uning nasli. Qonunga koʻra, faqat Horun va uning naslidan boʻlgan oʻgʻillar ruhoniy boʻlib xizmat qila olishardi. Matnning asosiy mazmuni kasal odamni ruhoniyga koʻrsatishdan iborat.

13:45 …sochini toʻzitsin… — yoki …bosh yalang yursin….

14:2 teri kasalligi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. 13:2 ning birinchi izohiga qarang.

14:4 issop oʻti — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz mayda koʻk gulli, barglari muattar hidli oʻsimlikni bildiradi.

14:10 oʻn ikki kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan uch qismi, taxminan 6 litrga toʻgʻri keladi.

14:10 bir kosa — ibroniycha matnda bir loʻg, taxminan 300 millilitrga toʻgʻri keladi. Shu bobning 12, 15, 21, 24–oyatlarida ham bor.

14:14 solinchak — quloqning pastki yumshoq qismi.

14:21 toʻrt kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan bir qismi, taxminan 2 litrga toʻgʻri keladi.

16:1-2 Horunning ikki oʻgʻli…nobud boʻlganlaridan soʻng… — 10:1-2 ga qarang.

16:1-2 …Eng muqaddas xonaga xohlagan paytida kirmasin — oliy ruhoniy Eng muqaddas xonaga faqat yilda bir marta kirishi mumkin edi. Shu bobning 29-34–oyatlariga qarang.

16:8 …qurʼa tashlasin… — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

16:13 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik sandigʻi, Ahd sandigʻining yana bir nomi. Ibroniycha matndagi iboraning guvohlik soʻzi oʻnta amr yozilgan ikkita tosh lavhaga ishora qiladi. Ikkala tosh lavha Sandiqning ichida saqlanib, Xudo va Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahdning dalili, yaʼni toshga bitilgan guvohlik boʻlib xizmat qilardi.

16:18 qurbongohning har bir shoxi — 4:25 izohiga qarang.

16:29 Yettinchi oy — ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

16:34 Egamiz nimani amr etgan boʻlsa, Muso hammasini ado etdi — yoki Musoga Egamiz nimani amr etgan boʻlsa, Horun hammasini ado etdi.

17:7 echki jinlar — odamlarning tasavvuriga koʻra, bu jinlar sahroda yashardilar.

18:21 Bolalaringizning birortasini Moʻlaxga qurbonlik qilmang… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada Bolalaringizning birortasini Moʻlaxga xizmat qildirmang….

19:27-28 Chakkangizdagi sochlaringizni qirmang…28…teringizni teshib surat solmang — bu odatlar butparast xalqlarga xos edi.

19:29 Qizingizni fohishalik qilishga undamang… — oʻsha paytlarda Kanʼondagi butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar. Lekin Egamiz Isroil xalqiga bu yoʻl bilan sajda qilishni qatʼiyan man etgan (Qonunlar 23:17-18 ga qarang).

19:36 oʻlchov togʻorayu kosalaringiz — ibroniycha matnda efa va xin. Bular oʻlchov birliklari boʻlib, efa quruq narsalarni oʻlchash uchun, xin esa suyuqliklarni oʻlchash uchun ishlatilardi.

20:21 Agar erkak akasining yoki ukasining xotiniga uylansa, yaramas ish qilgan boʻladi — erkak oʻz akasi yoki ukasining tirikligi paytida uning xotiniga uylanishi qatʼiyan man etilardi. Faqatgina akasi yoki ukasi farzand koʻrmay vafot etgandagina, u marhumning beva qolgan xotiniga uylanishga burchli edi. Bundan maqsad marhum qondoshining naslini davom ettirish edi (Qonunlar 25:5-6 ga qarang).

20:24 sut va asal oqib yotgan yurt — nihoyatda hosildor yerni bildiruvchi ibora. Moʻl–koʻl sut — mol uchun koʻm–koʻk yaylovlarning koʻpligini bildiradi. Asal — xurmodan olinadigan quyuq, shirin murabboga ishora boʻlishi mumkin. Murabboning moʻlligi yaxshi hosil beradigan yerni bildiradi.

21:5 …sochini qirmasin…badanini tilmasin — 19:27-28 ga va oʻsha oyatlarning izohiga qarang.

21:10 …sochini toʻzitmasin… — yoki …bosh yalang yurmasin….

21:12 muqaddas qiladigan moy — 8:2 izohiga qarang.

22:4 teri kasalligi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. 13:2 ning birinchi izohiga qarang.

22:29 shukrona qurbonligi — 7:11-15 ga qarang.

23:5 Birinchi oy — ibroniy kalendarining Abib oyi nazarda tutilgan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

23:5 Fisih ziyofati — Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlishi munosabati bilan nishonlangan ziyofat (Chiqish 12:1-42 ga qarang).

23:6 xamirturushsiz non bayrami — yetti kunlik bayram boʻlib, Fisih ziyofati singari, Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlganini nishonlash uchun oʻtkazilardi (Chiqish 12:14-20, 13:3-10 ga qarang).

23:10 har yili yigʻishtirgan hosilingiz — bahorning Abib oyida pishadigan arpa hosiliga ishora (shu bobning 5–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang).

23:13 sakkiz kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan ikki qismi, taxminan 4 litrga toʻgʻri keladi (shu bobning 17–oyatida ham bor).

23:13 ikki kosa — ibroniycha matnda chorak xin, taxminan 1 litrga toʻgʻri keladi.

23:16 yangi don — bugʻdoyning ilk hosiliga nisbatan aytilgan (Chiqish 34:22 ga qarang).

23:24 Yettinchi oy — 16:29 izohiga qarang.

23:27 Yettinchi oy — 16:29 izohiga qarang.

23:27 Poklanish kuni — 16:1-34 ga qarang.

23:32 …kechqurundan…kechqurungacha… — qadimda Isroil xalqining urf–odatiga koʻra, yangi kun quyosh botgandan keyin boshlanib, keyingi kuni quyosh botguncha davom etar edi.

23:34 Yettinchi oy — 16:29 izohiga qarang.

23:40 …daraxtlaringizning eng yaxshi mevalarini terib olinglar… — yoki …eng yaxshi daraxtlaringizning shoxlarini olinglar….

24:3 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik, Ahd sandigʻining yana bir nomi. 16:13 izohiga qarang.

24:5 oʻn ikkita non — bu nonlar Isroil xalqining oʻn ikkita qabilasi uchun xontaxtaga qoʻyilgan boʻlib, Egamizning Muqaddas chodirda zohir boʻlishini aks ettiruvchi timsol edi. Shuningdek, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan darak berib turgan.

24:5 sakkiz kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan ikki qismi, taxminan 4 litrga toʻgʻri keladi.

24:9 Ular bu nonlarni muqaddas joyda tanovul qilishsin — 6:16 ga qarang.

25:4 Yettinchi yili — Chiqish 23:10-11 ga qarang.

25:8 Yetti yil — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Yetti Shabbat yili. Har yettinchi yili Shabbat yili deb hisoblangan (shu bobning 1-4–oyatlariga qarang).

25:9 yettinchi oy — 16:29 izohiga qarang.

25:9 Poklanish kuni — 16:1-34, 23:26-32 ga qarang.

26:30 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi.

27:3 50 boʻlak kumush — ibroniycha matnda Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalga koʻra oʻlchangan 50 shaqal kumush. Muqaddas chodirda ishlatilgan standart shaqal taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi, demak, 50 kumush boʻlaklar ogʻirligi taxminan 550 gramm edi.

27:4 30 boʻlak kumush — ibroniycha matnda 30 shaqal kumush, taxminan 330 grammga toʻgʻri keladi.

27:5 20 boʻlak kumush — ibroniycha matnda 20 shaqal kumush, taxminan 230 grammga toʻgʻri keladi.

27:5 10 boʻlak kumush — ibroniycha matnda 10 shaqal kumush, taxminan 110 grammga toʻgʻri keladi. Shu bobning 7–oyatida ham bor.

27:6 5 boʻlak kumush — ibroniycha matnda 5 shaqal kumush, taxminan 55 grammga toʻgʻri keladi.

27:6 3 boʻlak kumush — ibroniycha matnda 3 shaqal kumush, taxminan 33 grammga toʻgʻri keladi.

27:7 15 boʻlak kumush — ibroniycha matnda 15 shaqal kumush, taxminan 165 grammga toʻgʻri keladi.

27:16 Oʻn savat — ibroniycha matnda bir hoʻmr, taxminan 220 litrga toʻgʻri keladi.

27:17 Qutlugʻ yil — 25:8-34 ga qarang.

27:25 …ogʻirligi 2,5 misqol… — ibroniycha matnda …ogʻirligi 20 gera boʻlgan shaqal…. 20 gera taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi.

27:30 ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi. Qonunlar 14:22-29, 26:12-13 ga qarang.

+ 1:2 Lev 6:8-13

+ 1:9 Chq 29:18

+ 1:13 Lev 1:9

+ 1:14 Lev 5:7, Lev 12:8, Lev 14:4, Lev 15:14, Lev 15:29, Sah 6:10

+ 1:17 Ibt 15:10, Lev 1:9

+ 2:1 Lev 6:14-18, Sah 15:4-9

+ 2:2 Lev 1:9

+ 2:3 Lev 7:10, Lev 10:13

+ 2:4 Chq 29:2

+ 2:5 Lev 6:21

+ 2:9 Lev 1:9

+ 2:11 Lev 6:17

+ 2:12 Chq 23:19

+ 2:13 Sah 18:19, 2Sol 13:5

+ 2:14 Lev 23:14

+ 2:16 Lev 2:1, Lev 1:9

+ 3:1 Lev 7:11-21, Lev 7:29-34

+ 3:5 Lev 1:9

+ 3:11 Lev 1:9, Lev 21:6, Sah 28:2, Hiz 44:7

+ 3:16 Lev 1:9, Lev 7:23

+ 3:17 Ibt 9:4, Lev 7:26, Lev 17:10, Qnlr 12:23-24, Hav 15:20, Hav 15:29

+ 4:2 Lev 5:15, Sah 15:22-29

+ 4:7 Chq 30:1-2

+ 4:11 Chq 29:14, Lev 6:11, Lev 9:11, Lev 16:27, Sah 19:3, Sah 19:5

+ 4:13 Sah 15:24-25

+ 4:17 Sah 19:4

+ 4:27 Sah 15:27

+ 4:31 Lev 1:9

+ 5:2 Lev 11

+ 5:3 Lev 12

+ 5:4 Hak 11:30, Hak 11:35, 1Sh 14:24, 1Sh 14:29, Voiz 5:4

+ 5:7 Lev 1:14, Lev 12:8

+ 5:11 Sah 5:15

+ 5:13 Lev 2:3

+ 5:15 Lev 4:2, Lev 4:27, Sah 15:22-29

+ 5:16 Lev 6:5, Lev 22:14, Lev 27:13, Lev 27:15, Lev 27:27, Lev 27:31, Sah 5:7

+ 6:2 Chq 23:4, Lev 19:11

+ 6:5 Sah 5:7

+ 6:9 Lev 1:2-17

+ 6:10 Chq 28:39-43

+ 6:11 Lev 4:2

+ 6:12 Nax 10:34

+ 6:14 Lev 2

+ 6:17 Lev 2:11

+ 6:18 Chq 29:37, Lev 6:18

+ 6:21 Lev 2:5, Lev 1:9

+ 6:22 Chq 29:23-25

+ 6:25 Lev 4

+ 6:28 Lev 11:32, Lev 15:12

+ 6:30 Lev 16:27

+ 7:1 Lev 5:14

+ 7:7 Lev 14:13

+ 7:9 Lev 2:4-5

+ 7:10 Lev 2:3

+ 7:11 Lev 3

+ 7:12 Lev 2:4, Sah 6:15

+ 7:15 Lev 22:29-30

+ 7:16 Lev 19:5-8

+ 7:20 Lev 22:3

+ 7:23 Lev 3:16-17

+ 7:24 Lev 17:15

+ 7:26 Ibt 9:4, Lev 3:17, Lev 7:26, Lev 17:10-11, Lev 17:14, Qnlr 12:23-24, Hav 15:20, Hav 15:29

+ 7:31 Sah 6:20

• 8:1 Chq 29:1-36

+ 8:8 Chq 28:30

+ 8:9 Chq 28:36

+ 8:10 Chq 30:26-29, Sah 7:1

+ 8:12 Chq 30:30

+ 8:15 Chq 27:2

+ 8:16 Lev 3:3-4

+ 8:17 Lev 4:11-12

+ 8:21 Lev 1:9

+ 8:23 Lev 14:14-17

+ 9:11 Lev 4:11-12, Sah 19:5

+ 9:23 Sah 6:22-27

+ 9:24 Hak 6:21, 3Sh 18:38, 1Sol 21:26, 2Sol 7:1

+ 10:1 Chq 6:23, Chq 30:9

+ 10:2 Sah 11:1, Sah 16:35, Sah 3:4, Sah 26:61

+ 10:3 Chq 19:22

+ 10:4 Chq 6:18, Chq 6:22

+ 10:6 Lev 21:10

+ 10:7 Lev 21:10

+ 10:9 Hiz 44:21

+ 10:10 Lev 11:47

+ 10:13 Lev 2:3

+ 10:16 Lev 9:3, Lev 9:15

+ 10:18 Lev 6:26

• 11:1 Qnlr 14:3-20

+ 11:2 Mark 7:19, Hav 10:12-15, Rim 14:14

+ 11:22 Mark 1:6

+ 11:25 Lev 13:6, Lev 13:34, Lev 14:8, Lev 14:9, Lev 14:47, Lev 15:5, Lev 16:26, Lev 16:28, Lev 17:15, Sah 19:10, Sah 31:24

+ 11:32 Lev 15:12, Sah 19:15

+ 11:33 Lev 6:28, Lev 15:12

+ 11:39 Lev 17:15, Lev 22:8, Qnlr 14:21

+ 11:44 Lev 19:2, Lev 20:7, Lev 20:26, Lev 21:8, 1Btr 1:16, Ibr 12:10

+ 11:47 Lev 10:10, Hiz 44:23

+ 12:2 Lev 15:19

+ 12:3 Ibt 17:12

+ 12:4 Luqo 2:22

+ 12:8 Lev 1:14, Luqo 2:24

+ 13:3 Sah 12:10, 4Sh 5:1, 4Sh 15:5, 2Sol 26:20

+ 13:6 Lev 11:25

+ 13:34 Lev 11:25, Lev 13:6

+ 13:46 Sah 5:2, Sah 12:14, Luqo 17:12

+ 14:2 Mat 8:4, Mark 1:44, Luqo 5:14, Luqo 17:14

+ 14:4 Lev 1:14, Sah 19:6, Chq 12:22

+ 14:7 4Sh 5:10, Lev 16:22

+ 14:8 Lev 11:25

+ 14:13 Lev 7:7

+ 14:14 Lev 8:23

+ 14:25 Lev 8:23

+ 14:47 Lev 11:25

+ 14:49 Lev 14:4

+ 14:56 Lev 10:10

+ 15:5 Lev 11:25

+ 15:12 Lev 6:28, Lev 11:32

+ 15:14 Lev 1:14

+ 15:16 Qnlr 23:10

+ 15:19 Lev 12:2

+ 15:24 Lev 18:19

+ 15:25 Lev 11:47, Mat 9:20, Mark 5:25, Luqo 8:43

+ 15:29 Lev 1:14

+ 15:31 Sah 5:3, Sah 19:13, Sah 19:20, Yerm 7:30, Hiz 5:11, Hiz 23:38

+ 16:1 Lev 10:2

+ 16:2 Chq 26:31, Chq 30:10, Mat 27:51, Ibr 6:19, Ibr 9:3, Chq 25:22

+ 16:4 Chq 28:39-43, Hiz 44:18

+ 16:13 Chq 25:21-22

+ 16:18 Chq 30:10

+ 16:22 Lev 14:7

+ 16:23 Lev 6:11

+ 16:26 Lev 11:25

+ 16:27 Chq 29:14, Lev 4:11-12, Lev 6:30, Lev 9:11, Sah 19:5, Ibr 13:11

+ 16:29 Lev 23:27-32, Sah 29:7-11

+ 16:32 Chq 29:30

+ 17:5 Qnlr 12:15-20

+ 17:6 Ibt 8:21, Lev 1:9

+ 17:7 2Sol 11:15

+ 17:9 Qnlr 12:20

+ 17:10 Ibt 9:4-6, Lev 3:17

+ 17:11 Ibr 9:22

+ 17:13 Qnlr 12:16, Qnlr 12:24

+ 17:15 Lev 11:25, Lev 11:40

• 18:1 Lev 20:11-22

+ 18:3 Hiz 20:7-8, Hiz 23:8

+ 18:5 Qnlr 4:1, Qnlr 32:47, Nax 9:29, Hik 4:4, Hiz 18:9, Hiz 20:11, Rim 8:13, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 18:8 Qnlr 22:30

+ 18:9 Qnlr 27:22, 2Sh 13:12

+ 18:15 Ibt 38:26

+ 18:16 Mat 14:4, Mark 6:18

+ 18:17 Qnlr 27:23

+ 18:18 Ibt 29:30, Ibt 30:15

+ 18:19 Lev 15:24

+ 18:20 Chq 20:14

+ 18:22 Ibt 19:5, Hak 19:22, Rim 1:27

+ 18:23 Chq 22:19

+ 18:25 Sah 35:34, Yerm 2:7, Hiz 36:17

+ 19:2 Lev 11:44, Ysha 24:19, 1Btr 1:16

+ 19:3 Chq 20:8-12

+ 19:4 Chq 20:3-5, Qnlr 5:8

+ 19:5 Lev 7:16-18

+ 19:9 Lev 23:22, Qnlr 24:19, Rut 2:1-2

+ 19:10 Rut 2:1, Rut 2:15

+ 19:11 Chq 20:15, Lev 6:2-3, Efs 4:25, Kol 3:9

+ 19:12 Chq 20:7, Qnlr 5:11, Mal 3:5

+ 19:13 Qnlr 24:14-15, Rim 13:8

+ 19:15 Chq 23:2-3, Qnlr 1:17

+ 19:16 Chq 23:1, Chq 23:7, Qnlr 27:25, 3Sh 21:1-11

+ 19:17 Mat 18:15, Luqo 17:3

+ 19:18 Hik 20:22, 1Sh 20:17, Mat 5:43, Mat 19:19, Mat 22:39, Mark 12:31, Luqo 10:27, Yoqb 2:8, Rim 13:9, Gal 5:14

+ 19:19 Qnlr 22:9

+ 19:26 Ibt 9:4, Lev 3:17, Lev 7:26, Lev 17:10, Qnlr 12:23-24, Hav 15:20, Hav 15:29, Qnlr 18:10

+ 19:27 Lev 21:5

+ 19:28 Lev 21:5, Qnlr 14:1

+ 19:29 Qnlr 23:17

+ 19:30 Lev 26:2

+ 19:31 Chq 22:18, Qnlr 18:11, 1Sh 28:7

+ 19:32 Hik 20:29

+ 19:33 Chq 22:21

+ 19:34 Chq 12:49, Lev 24:22, Sah 15:16, Qnlr 10:19

+ 19:36 Qnlr 25:13, Hik 11:1, Hik 20:10, Hiz 45:10

+ 20:2 Lev 18:21

+ 20:3 Lev 17:10, Hiz 5:11

+ 20:4 Qnlr 17:2-5

+ 20:6 Lev 19:31

+ 20:7 Lev 11:44

+ 20:9 Chq 21:17

+ 20:10 Chq 20:14, Lev 18:20, Qnlr 22:22, Yuhn 8:5

+ 20:11 Lev 18:7-16, Qnlr 22:30, Ibt 35:22

+ 20:12 Ibt 38:26

+ 20:13 Lev 18:22, Rim 1:27

+ 20:14 Lev 18:17, Qnlr 27:23

+ 20:15 Chq 22:19

+ 20:17 Lev 18:9, 2Sh 13:12

+ 20:18 Lev 15:24, Lev 18:19

+ 20:19 Lev 18:12-13

+ 20:20 Lev 18:14

+ 20:21 Lev 18:16, Mat 14:4, Mark 6:18

+ 20:24 Chq 3:17

+ 20:25 Lev 11:2-47, Qnlr 14:4-20

+ 20:26 Lev 11:44

+ 20:27 Lev 19:31, Chq 22:18

+ 21:1 Hiz 44:25

+ 21:5 Lev 19:27

+ 21:6 Lev 3:11

+ 21:7 Hiz 44:22

+ 21:8 Lev 11:44

+ 21:9 Ibt 38:24

+ 21:10 Lev 10:6, Hiz 24:17

+ 21:11 Sah 19:14

+ 21:12 Lev 10:7

+ 21:14 Hiz 44:22

+ 21:18 Qnlr 23:1

+ 22:3 Lev 7:20-21

+ 22:4 Lev 13:3, Lev 15:2, Sah 19:11

+ 22:8 Chq 22:31, Lev 11:40, Lev 17:15

+ 22:10 Chq 29:33

+ 22:11 Sah 18:11

+ 22:14 Lev 6:5

+ 22:20 Qnlr 15:21, Qnlr 17:1, Mal 1:8, Mal 1:14

+ 22:27 Chq 22:30

+ 22:28 Chq 23:19, Qnlr 22:6

+ 22:29 Lev 7:12

+ 22:30 Lev 7:12-15

+ 22:33 Sah 15:41

+ 23:3 Chq 20:8, Chq 35:2

+ 23:5 Chq 12:1-13

+ 23:8 Chq 12:14-20, Chq 13:3-7

+ 23:10 Chq 23:19, Chq 34:26, Sah 15:20, Qnlr 26:2

+ 23:15 Chq 23:16, Chq 34:22, Qnlr 16:9

+ 23:22 Lev 19:9, Qnlr 24:19, Rut 2:1, Rut 2:15

+ 23:24 Sah 29:1-6

+ 23:27 Lev 16:29-31, Sah 29:7-11

+ 23:34 Sah 29:12-39, Qnlr 16:13-15

+ 23:39 Chq 23:16

+ 23:40 Nax 8:14-16

+ 24:2 Chq 25:31, Chq 27:20-21

+ 24:6 Chq 25:30

+ 24:9 1Sh 21:6, Mat 12:4

+ 24:12 Sah 15:34

+ 24:14 Sah 15:35-36

+ 24:15 Chq 20:7, Qnlr 5:11

+ 24:16 3Sh 21:10

+ 24:17 Ibt 9:6, Chq 21:12, Sah 35:31

+ 24:18 Chq 21:33, Chq 21:34

+ 24:19 Chq 21:23-25, Qnlr 19:21, Hak 1:7, Mat 5:38

+ 24:22 Chq 12:49, Lev 19:34, Sah 15:16, Qnlr 10:19

• 25:1 Chq 23:10-11

+ 25:3 Lev 26:34-35

+ 25:9 Lev 23:27

+ 25:15 Lev 27:17-24

+ 25:21 Qnlr 28:8

+ 25:23 1Sol 29:15

+ 25:25 Rut 3:9, Rut 4:3-6, Sah 27:11, Yerm 32:7

+ 25:28 Lev 27:19-21

+ 25:32 Sah 35:2, Ysha 21:1-40

+ 25:35 1Yuh 3:17

+ 25:36 Chq 22:25-27, Qnlr 15:7-8

+ 25:39 4Sh 4:1, Nax 5:5, Mat 18:25, Qnlr 24:14

+ 25:40 Chq 21:2, Qnlr 15:12

+ 25:42 1Kor 7:23

+ 25:43 Efs 6:9

+ 25:47 Nax 5:5

+ 25:48 Nax 5:8

+ 25:54 Chq 21:2, Qnlr 15:12

• 26:1 Qnlr 11:13-15, Qnlr 28:1-14

+ 26:1 Chq 20:4-5, Chq 23:24

+ 26:2 Lev 19:30

+ 26:4 Qnlr 11:14, Qnlr 28:12, Hiz 34:27, Zab 66:7, Zab 84:13

+ 26:6 Yerm 30:10, Yerm 46:27, Hiz 39:26, Mixo 4:4, Hiz 34:25

+ 26:8 Qnlr 32:30, Ysha 23:10, 2Sol 24:24, Isha 30:17

+ 26:11 Hiz 37:26

+ 26:12 Yerm 30:22, Hiz 11:20, Zkr 13:9, Vah 21:3

+ 26:13 Chq 20:2, Qnlr 5:6

• 26:14 Qnlr 28:15-68

+ 26:16 Qnlr 28:22, 3Sh 8:37, 2Sol 6:28, Hak 6:4, Yerm 5:17, Mixo 6:15

+ 26:17 Hak 2:14, 3Sh 8:33, Ysha 7:4, Hik 28:1

+ 26:21 Ibt 4:15, Zab 78:12

+ 26:22 Qnlr 32:24

+ 26:26 Isha 3:1, Hiz 4:16, Hiz 5:16, Hiz 14:13, Isha 9:20, Mixo 6:14, Xag 1:6

+ 26:29 Qnlr 28:53, 4Sh 6:29, Mrs 4:10, Yerm 19:9, Hiz 5:10

+ 26:30 4Sh 23:20, 2Sol 34:5, Hiz 6:5

+ 26:31 4Sh 25:9

+ 26:32 Qnlr 29:24, 3Sh 9:8, Yerm 18:16

+ 26:33 Qnlr 4:27, Qnlr 28:64, Nax 1:8, Yerm 9:16, Hiz 12:15, Zkr 7:14

+ 26:34 Chq 23:10-11, Lev 25:2-7, 2Sol 36:21

+ 26:37 Yerm 46:16, Ysha 7:12, Hak 2:14

+ 26:40 3Sh 8:47, 2Sol 6:37, Nax 9:2, Dnr 9:4-5

+ 27:2 Sah 30, Hak 11:30, 1Sh 1:11, 1Sh 1:28

+ 27:13 Lev 6:5

+ 27:17 Lev 25:15

+ 27:20 Lev 25:28

+ 27:21 Sah 18:14

+ 27:25 Chq 30:13

+ 27:26 Chq 13:2, Chq 13:11-16

+ 27:27 Lev 6:5

+ 27:29 Sah 21:2, Hak 11:35

+ 27:30 Sah 18:21, Qnlr 14:22

+ 27:31 Lev 6:5

Sahroda

Sahroda

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

Kirish

SAHRODA

(TAVROTNING TOʻRTINCHI KITOBI)

Kirish

Sahroda kitobi Tavrotning toʻrtinchi kitobidir. Mazkur kitobda Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlib chiqqandan keyingi tarixi bayon etiladi. Kitobda Isroil xalqining Sinay togʻidan Kanʼon yurtiga qilgan qirq yillik safari davomida sahroda yuz bergan voqealar hikoya qilinadi. Shu sababdan kitob “Sahroda” deb nomlangan. Sinay sahrosi hozirgi Misrning shimoli–sharqidadir.

Kitobni uch qismga boʻlish mumkin. Birinchi qismda (1:1-10:10) Xudo Musoga: “Urushga yaroqli hamma erkaklarni sanab chiq!” deb amr beradi. Soʻng Isroil xalqining qarorgohda joylashish tartibi va Levi qabilasining Uchrashuv chodiri atrofida qay tarzda oʻrnashishi toʻgʻrisida Musoga batafsil koʻrsatmalar beradi. Shu yoʻl bilan Xudo Isroil xalqini janglarga shay holatga keltiradi.

Ikkinchi qismda (10:11-21:20) Isroil xalqining sahroda tortgan mashaqqatlari haqida hikoya qilinadi. Isroil xalqi sahrodagi hayotdan koʻp noliydi, hatto Xudoga va Musoga qarshi isyon koʻtaradi. Ular Kanʼon yurtida istiqomat qilayotgan qudratli xalqlar toʻgʻrisida eshitgandan keyin, Xudoga itoat etmay, Kanʼon yurtiga hujum qilishdan bosh tortadi. Shuning uchun Xudo Isroil xalqini jazolaydi. Oqibatda, ular qirq yil sahroda darbadar kezishadi, shu vaqt mobaynida xalqning roʻyxatga kirgan, urushga yaroqli butun avlodi oʻlib ketadi. Xudo Isroil xalqining yangi avlodini Oʻzi vaʼda qilgan yurtga boshlaydi. Nihoyat, xalq Muso boshchiligida Edom yurtidan Moʻab yurti tomon yoʻl oladi.

Sahroda kitobining uchinchi qismi (21:21-36:13) Isroil xalqining Iordan daryosi sharqidagi yerlarni egallashi toʻgʻrisidagi voqealar bilan boshlanadi. Moʻab shohi Isroil xalqini laʼnatlash uchun begona xalqdan boʻlgan Balom paygʻambarni yollaydi. Lekin Balom Isroil xalqini qayta–qayta duo qiladi. Shu orqali Xudo Oʻz xalqiga boʻlgan sadoqatini namoyon qiladi, ularning itoatsizligiga qaramay, ezgu niyatlarini amalga oshirmoqchi ekanini koʻrsatadi.

Soʻng Isroil xalqi Iordan daryosidan oʻtishga va gʻarbdagi Kanʼon yurtini zabt etishga tayyorgarlik koʻradi. Isroil xalqining baʼzi qabilalari Iordan daryosining sharqiga oʻrnashishga qaror qilishadi. Isroil xalqining urushga yaroqli yangi avlodi roʻyxatga olinadi, soʻng Xudo Yoshuani Musoning oʻrniga Isroilning navbatdagi yoʻlboshchisi qilib tayinlaydi.

Sahroda kitobida isyonkor, ruhan tushkun, Xudodan umidini uzgan xalq toʻgʻrisida hikoya qilinadi. Shuningdek, kitobda Xudoning Oʻz xalqiga koʻrsatgan mehribonligi, ularni janglarda himoya qilgani, qaqragan sahroda ularga yegulik va suv ato etgani toʻgʻrisidagi voqealar ham bayon qilinadi.

1–BOB

Isroil xalqi ilk bor roʻyxatga olinadi

1¹Isroil xalqi Misr yurtini tark etib*, Sinay sahrosiga kelganiga ikki yilu ikki oy boʻldi. Ikkinchi oyning* birinchi kunida Egamiz Uchrashuv chodirida Musoga shunday dedi:⁺ ²⁻³“Sen va Horun jamiki Isroil xalqini urugʻi, xonadoni boʻyicha sanab chiqinglar. Urushga yaroqli boʻlgan yigirma va undan yuqori yoshdagi hamma erkaklarni guruhlarga boʻlib, nomma–nom roʻyxatini tuzinglar⁺. ⁴Har bir qabiladan bittadan urugʻboshi sizlarga yordam bersin. ⁵Sizlarga yordam beradigan urugʻboshilarning ismi quyidagichadir:

Ruben qabilasidan — Shaduvor oʻgʻli Elizur⁺.

⁶Shimoʻn qabilasidan — Zurishaday oʻgʻli Shalumiyol⁺.

⁷Yahudo qabilasidan — Ominadav oʻgʻli Naxshoʻn⁺.

⁸Issaxor qabilasidan — Zuvor oʻgʻli Natanil⁺.

⁹Zabulun qabilasidan — Xalon oʻgʻli Eliyob⁺.

¹⁰Yusuf oʻgʻli Efrayim qabilasidan — Omihud oʻgʻli Elishama.

Yusuf oʻgʻli Manashe qabilasidan — Padozur oʻgʻli Gamaliyol⁺.

¹¹Benyamin qabilasidan — Gidoʻnax oʻgʻli Avidon⁺.

¹²Dan qabilasidan — Omishaday oʻgʻli Oxazar⁺.

¹³Osher qabilasidan — Oxron oʻgʻli Paxiyol⁺.

¹⁴Gad qabilasidan — Duvel oʻgʻli Eliasaf⁺.

¹⁵Naftali qabilasidan — Enan oʻgʻli Oxir.”⁺

¹⁶Jamoa orasidan tanlangan ana shu urugʻboshilar Isroil qabilalarining yoʻlboshchilari edi.

¹⁷⁻¹⁹Muso va Horun urugʻboshilar bilan birgalikda ikkinchi oyning* birinchi kunida butun jamoani yigʻishdi. Ular Isroil xalqining barcha urugʻlarini va xonadonlarini aniqlab chiqishdi. Soʻng Musoga Egamiz amr etganday, jamoaning yigirma va undan yuqori yoshdagi hamma erkaklarini nomma–nom alohida roʻyxatga olishdi. Shu tariqa Muso Sinay sahrosida Isroil xalqini sanab chiqdi.

²⁰⁻²¹Urugʻi va xonadoni boʻyicha nomma–nom roʻyxatga olingan, yigirma va undan yuqori yoshdagi urushga yaroqli erkaklarning soni* quyidagicha edi:

Isroilning* toʻngʻich oʻgʻli Ruben qabilasidan — 46.500 nafar odam,⁺

²²⁻²³Shimoʻn qabilasidan — 59.300 nafar odam,⁺

²⁴⁻²⁵Gad qabilasidan — 45.650 nafar odam,⁺

²⁶⁻²⁷Yahudo qabilasidan — 74.600 nafar odam,⁺

²⁸⁻²⁹Issaxor qabilasidan — 54.400 nafar odam,⁺

³⁰⁻³¹Zabulun qabilasidan — 57.400 nafar odam,⁺

³²⁻³³Yusuf oʻgʻli Efrayim qabilasidan — 40.500 nafar odam,⁺

³⁴⁻³⁵Yusuf oʻgʻli Manashe qabilasidan — 32.200 nafar odam,⁺

³⁶⁻³⁷Benyamin qabilasidan — 35.400 nafar odam,⁺

³⁸⁻³⁹Dan qabilasidan — 62.700 nafar odam,⁺

⁴⁰⁻⁴¹Osher qabilasidan — 41.500 nafar odam,⁺

⁴²⁻⁴³Naftali qabilasidan — 53.400 nafar odam⁺.

⁴⁴Muso, Horun va Isroil xalqining oʻn ikki urugʻboshisi sanab chiqqan odamlar ana shular edilar. Ularning hammasi ota–bobolarining nasli boʻyicha roʻyxatga olindi. ⁴⁵Xullas, Isroil xalqining yigirma va undan yuqori yoshdagi urushga yaroqli hamma erkaklari xonadonlari boʻyicha sanalganda, ⁴⁶603.550 ta chiqdi⁺.

⁴⁷Levi qabilasi esa bu roʻyxatga kiritilmagan edi, ⁴⁸chunki Musoga Egamiz shunday degandi: ⁴⁹“Levi qabilasini roʻyxatga kiritma, ularni Isroil xalqi bilan birga sanama. ⁵⁰Levilarga Muqaddas ahd chodirini*, uning hamma ashyolarini va Chodirga tegishli boʻlgan barcha narsalarni topshir. Yoʻlga chiqqanlaringizda, levilar Chodirni va undagi hamma ashyolarni koʻtarib yursinlar. Chodirni asrab–avaylab, uning yoniga oʻz chodirlarini tiksinlar. ⁵¹Har safar Muqaddas chodir koʻchirilganda, levilar Chodirni yigʻishsin. Qarorgoh qurganingizda esa Chodirni yana oʻrnatishsin. Chodirning yaqiniga borgan boshqa har qanday odam uchun jazo oʻlimdir. ⁵²Qolgan Isroil qabilalari oʻz qarorgohlarida guruh–guruh boʻlib joylashsin. ⁵³Isroil xalqi Mening qahr–gʻazabimga uchramasligi uchun, levilar oʻz chodirlarini Muqaddas ahd chodiri atrofida oʻrnatib, oʻsha yerda Chodirni qoʻriqlashsin.”⁺

⁵⁴Musoga Egamiz qanday amr etgan boʻlsa, Isroil xalqi shuni qildi.

2–BOB

Isroil qabilalarining qarorgohdagi joylashuv tartibi

2¹Egamiz Muso bilan Horunga yana dedi: ²“Isroil xalqining har bir qabilasi chodirlarini oʻz qarorgohida, oʻz xonadoni bayroqlari ostida joylashtirsin. Ular chodirlarini Uchrashuv chodirining aylanasiga, undan maʼlum bir masofada tikishsin.

Sharqiy qarorgoh

³Uchrashuv chodirining sharq tomonida chodir tikadigan qabilalar Yahudo qarorgohida guruh–guruh boʻlib joylashsin. Yahudo qabilasining yoʻlboshchisi Ominadav oʻgʻli Naxshoʻndir⁺. ⁴Uning sanoqqa kirgan sipohlari 74.600 tadir.

⁵Undan keyin Issaxor qabilasi chodirlarini joylashtirsin. Issaxor qabilasining yoʻlboshchisi Zuvor oʻgʻli Natanildir. ⁶Uning sanoqqa kirgan sipohi 54.400 tadir.

⁷Undan keyin esa Zabulun qabilasi chodirlarini joylashtirsin. Zabulun qabilasining yoʻlboshchisi Xalon oʻgʻli Eliyobdir. ⁸Uning sanoqqa kirgan sipohi 57.400 tadir.

⁹Yahudo qarorgohidagi sanoqqa kirgan sipohlarning hammasi 186.400 tadir. Birinchi boʻlib ular yoʻlga chiqishsin⁺.

Janubiy qarorgoh

¹⁰Uchrashuv chodirining janub tomonida chodir tikadigan qabilalar Ruben qarorgohida guruh–guruh boʻlib joylashsinlar. Ruben qabilasining yoʻlboshchisi Shaduvor oʻgʻli Elizurdir. ¹¹Uning sanoqqa kirgan sipohlari 46.500 tadir.

¹²Uning yonida Shimoʻn qabilasi chodirlarini oʻrnashtirsin. Shimoʻn qabilasining yoʻlboshchisi Zurishaday oʻgʻli Shalumiyoldir. ¹³Uning sanoqqa kirgan sipohi 59.300 tadir.

¹⁴Keyin Gad qabilasi chodirlarini joylashtirsin. Gad qabilasining yoʻlboshchisi Duvel* oʻgʻli Eliasafdir. ¹⁵Uning sanoqqa kirgan sipohi 45.650 tadir.

¹⁶Ruben qarorgohidagi hisobga kirgan sipohlarning hammasi 151.450 tadir. Ikkinchi boʻlib ular yoʻlga chiqishsin⁺.

Qarorgohlarning markazi

¹⁷Dastlabki ikkita qarorgoh va keyingi ikkita qarorgoh oʻrtasida levilar Uchrashuv chodiri bilan birga yoʻlga chiqishsin. Qabilalar qay tartibda qarorgohda joylashgan boʻlsa, yana oʻsha tartibda yoʻlga chiqishlari lozim. Har biri oʻz oʻrnida, oʻz qarorgohi safida borsin⁺.

Gʻarbiy qarorgoh

¹⁸Uchrashuv chodirining gʻarb tomonida chodir tikadigan qabilalar Efrayim qarorgohida guruh–guruh boʻlib joylashsinlar. Efrayim qabilasining yoʻlboshchisi Omihud oʻgʻli Elishamadir. ¹⁹Uning sanoqqa kirgan sipohi 40.500 tadir.

²⁰Undan keyin Manashe qabilasi chodirlarini oʻrnashtirsin. Manashe qabilasining yoʻlboshchisi Padozur oʻgʻli Gamaliyoldir. ²¹Uning sanoqqa kirgan sipohlari 32.200 tadir.

²²Soʻngra Benyamin qabilasi chodirlarini joylashtirsin. Benyamin qabilasining yoʻlboshchisi Gidoʻnax oʻgʻli Avidondir. ²³Uning sanoqqa kirgan sipohlari 35.400 tadir.

²⁴Efrayim qarorgohidagi sanoqqa kirgan hamma sipohlar 108.100 tadir. Uchinchi boʻlib ular yoʻlga chiqishsin⁺.

Shimoliy qarorgoh

²⁵Uchrashuv chodirining shimol tomonida chodir tikadigan qabilalar Dan qarorgohida guruh–guruh boʻlib joylashsinlar. Dan qabilasining yoʻlboshchisi Omishaday oʻgʻli Oxazardir. ²⁶Uning sanoqqa kirgan sipohlari 62.700 tadir.

²⁷Uning yonida Osher qabilasi chodirlarini oʻrnashtirsin. Osher qabilasining yoʻlboshchisi Oxron oʻgʻli Paxiyoldir. ²⁸Uning sanoqqa kirgan sipohlari 41.500 tadir.

²⁹Soʻngra Naftali qabilasi chodirlarini oʻrnashtirsin. Naftali qabilasining yoʻlboshchisi Enan oʻgʻli Oxirdir. ³⁰Uning sanoqqa kirgan sipohlari 53.400 tadir.

³¹Dan qarorgohidagi sanoqqa kirgan hamma sipohlar 157.600 tadir. Ular guruh–guruh boʻlib oxirida yoʻlga chiqishsin.”⁺

³²Shunday qilib, butun Isroil xalqi xonadonlari boʻyicha sanoqdan oʻtdi. Qarorgohlarda guruh–guruh boʻlib joylashgan lashkarning umumiy soni 603.550 ta chiqdi⁺. ³³Musoga Egamiz amr etganday, Levi qabilasi Isroil xalqiga qoʻshib hisoblanmadi⁺.

³⁴Xullas, Musoga Egamiz nima amr etgan boʻlsa, Isroil xalqi shuni qildi. Ular qarorgohi boʻyicha joylashgan, har biri oʻz urugʻi, xonadoni boʻyicha yoʻlga chiqqan edi.

3–BOB

Ruhoniy Horunning oʻgʻillari

3¹Egamiz Sinay togʻida Muso bilan soʻzlashganda, Muso va Horunning nasli quyidagilardan iborat edi: ²Horunning toʻrtta oʻgʻli bor edi: Nadov, Abihu, Elazar va Itamar. Nadov toʻngʻich oʻgʻil edi⁺. ³Muso Horunning bu oʻgʻillariga moy surtib, ularni ruhoniylikka tayinlagan edi. ⁴Lekin Nadov bilan Abihu Sinay sahrosida Egamiz amr etmagan olovni Uning huzuriga olib kelganlari uchun oʻsha yerda nobud boʻlgan edilar*. Ikkovi ham befarzand edi. Shuning uchun faqat Elazar bilan Itamar otalari Horun hayotligida ruhoniy boʻlib xizmat qilgan edilar⁺.

Levi qabilasi ruhoniylik xizmatiga tayinlanadi

⁵Musoga Egamiz shunday amr berdi: ⁶“Levi qabilasini ruhoniy Horun huzuriga boshlab kel. Ular Horunga yordam berishsin⁺. ⁷Levilar Uchrashuv chodirida Horunga va butun Isroil jamoasiga xizmat qilib, Chodirga oid boʻlgan barcha yumushlarni bajarishsin. ⁸Ular Muqaddas chodirda Isroil xalqi uchun xizmat qilishar ekan, Chodirdagi hamma ashyolar uchun masʼul boʻlishsin. ⁹Levilarni Horun va uning oʻgʻillari ixtiyoriga ber. Isroil xalqining bu qabilasi toʻliq ularning ixtiyorida boʻlishi shart⁺. ¹⁰Horun va uning oʻgʻillarini ruhoniylik xizmatiga tayinla. Ruhoniylik vazifasini bajargan har qanday boshqa odamning jazosi oʻlimdir.”⁺

¹¹Musoga Egamiz yana dedi: ¹²“Men levilarni Isroil xalqining onadan tugʻilgan barcha toʻngʻich oʻgʻillari oʻrnida qabul qilganman. Levilar Menikidir. ¹³Zotan, hamma toʻngʻich oʻgʻillar Menga tegishli. Men Misrliklarning hamma toʻngʻich oʻgʻillarini nobud qilgan kunim Isroil xalqining barcha toʻngʻichlarini — odamidan tortib hayvoniga qadar Oʻzim uchun ajratib olganman*. Ularning hammasi Meniki boʻlishi shart. Zotan, Men Egangizman.”⁺

Levi qabilasi roʻyxatga olinadi

¹⁴Musoga Egamiz Sinay sahrosida yana aytdi: ¹⁵“Levi qabilasini urugʻi va xonadonlari boʻyicha sanab chiq. Bir oylik oʻgʻil bolalardan tortib, katta yoshdagi erkaklargacha sanab chiq.” ¹⁶Egamizning amri boʻyicha Muso ularni sanab chiqdi.

¹⁷Levining uchta oʻgʻli boʻlib, ismlari Gershon, Qohot va Marori edi⁺.

¹⁸Gershonning Lubnax va Shimax degan oʻgʻillari boʻlib, har qaysisidan bittadan urugʻ kelib chiqdi⁺.

¹⁹Qohotning Imrom, Izxor, Xevron va Uziyol degan oʻgʻillari boʻlib, ularning har biridan ham bittadan urugʻ kelib chiqdi⁺.

²⁰Marorining Maxli va Mushi degan oʻgʻillari boʻlib, ularning har biridan ham bittadan urugʻ kelib chiqdi.

Levi urugʻlarining ota xonadoni boʻyicha roʻyxatga olinganlari ana shular edi⁺.

²¹Gershondan Lubnax va Shimax urugʻlari kelib chiqdi. ²²Gershon urugʻiga qarashli bir oylik oʻgʻil bolalardan tortib, katta yoshdagi erkaklargacha sanalganda, 7500 ta chiqdi. ²³Gershon urugʻi chodirlarini Muqaddas chodirning orqa tomonida, gʻarbda oʻrnashtirishlari kerak edi⁺. ²⁴Gershon urugʻining oqsoqoli Loyol oʻgʻli Eliasaf edi. ²⁵Gershon urugʻi Chodirning quyidagi ashyolari uchun masʼul edi: Chodirning ichki qavati va qoplamalari, Chodirga kiraverishdagi parda,⁺ ²⁶Chodir bilan qurbongoh atrofini toʻsib turadigan pardalar, hovliga kiraverishdagi parda va uning arqonlari. Chodirning bu ashyolari bilan bogʻliq boʻlgan barcha xizmat Gershon urugʻi zimmasida edi.

²⁷Qohotdan Imrom, Izxor, Xevron va Uziyol urugʻlari kelib chiqdi⁺. ²⁸Ularga qarashli bir oylik oʻgʻil bolalardan tortib, katta yoshdagi erkaklargacha sanalganda, 8600* ta chiqdi. Qohot urugʻi Muqaddas chodir* uchun masʼul edi. ²⁹Qohot urugʻi Muqaddas chodirning janub tomonida chodir qurishi kerak edi. ³⁰Qohot urugʻi oqsoqoli Uziyol oʻgʻli Elizofon edi. ³¹Ular Chodirdagi quyidagi ashyolar uchun masʼul edilar: Sandiq, xontaxta, chiroqpoya, qurbongohlar, xizmat paytida ishlatiladigan Muqaddas chodir buyumlari va ichki pardasi. Chodirdagi bu ashyolar bilan bogʻliq boʻlgan barcha xizmat Qohot urugʻi zimmasida edi⁺. ³²Levi oqsoqollari ustidan ruhoniy Horun oʻgʻli Elazar boshchilik qilardi. Muqaddas chodir uchun masʼul boʻlganlar Elazarning nazorati ostida edilar⁺.

³³Maroridan Maxli va Mushi urugʻlari kelib chiqdi. ³⁴Marori urugʻining bir oylik oʻgʻil bolalaridan tortib, katta yoshdagi erkaklarigacha sanalganda, 6200 ta chiqdi. ³⁵Marori urugʻi oqsoqoli Abuhayil oʻgʻli Zuriyol edi. Ular Muqaddas chodirning shimol tomoniga chodirlarini oʻrnatishlari kerak edi. ³⁶⁻³⁷Ular Chodirdagi quyidagi ashyolar uchun masʼul edilar: Chodirning romlari, tambalari, ustunlar va ustun tagliklari, ularga oid barcha buyumlar, hovlining atrofidagi ustunlar va ustun tagliklari, qoziq va arqonlari, ularga tegishli hamma buyumlar. Chodirdagi bu ashyolar bilan bogʻliq boʻlgan barcha xizmat Marori urugʻi zimmasida edi⁺.

³⁸Muso, Horun va uning oʻgʻillari oʻz chodirlarini sharq tomonda — Muqaddas chodirning oldida* oʻrnatishlari kerak edi. Ular Isroil xalqining vakillari sifatida Muqaddas chodirdagi xizmat uchun masʼul edilar. Ulardan boshqa birontasi Chodirga yaqin kelsa, oʻsha odamning jazosi oʻlim edi.

³⁹Muso va Horun, Egamizning amriga koʻra, Levi qabilasining bir oylik oʻgʻil bolalaridan tortib, katta yoshdagi erkaklarigacha hammani urugʻlari boʻyicha sanab chiqqanlarida, ularning umumiy soni 22.000 ta chiqdi⁺.

Levi qabilasi toʻngʻich oʻgʻillarning oʻrnini bosadi

⁴⁰Egamiz shundan keyin Musoga yana aytdi: “Isroil xalqining bir oylik va undan yuqori yoshdagi hamma toʻngʻich oʻgʻillarini sanab chiq. Ularning ismlarini roʻyxat qilib yoz. ⁴¹Isroil xalqining hamma toʻngʻich oʻgʻillari oʻrniga Men Levi qabilasini qabul qilaman. Isroil xalqining chorvasida birinchi tugʻilgan hayvonlari oʻrniga esa levilarning chorvasini olaman. Men Egangizman.”

⁴²Muso Egamizning amrini bajardi. Isroil xalqining hamma toʻngʻich oʻgʻillarini sanab chiqdi. ⁴³Bir oylik va undan yuqori yoshdagi hamma toʻngʻich oʻgʻil birma–bir sanalganda, 22.273 ta chiqdi.

⁴⁴Musoga Egamiz aytdi: ⁴⁵“Isroil xalqining hamma toʻngʻich oʻgʻillari oʻrniga levilarni Menga bagʻishla, Isroil xalqining chorvasi oʻrniga esa levilarning chorvasini Menga bagʻishla. Levilar Meniki boʻladi. Men Egangizman. ⁴⁶Isroilning toʻngʻich oʻgʻillari levilardan 273 ta ortiq. Isroil xalqi ana shu ortiqchasi evaziga tovon toʻlashi kerak. ⁴⁷Har bir ortiqcha odam evaziga besh boʻlakdan kumush ol. Har bir kumush boʻlakning ogʻirligi ikki yarim misqol boʻlsin*⁺. ⁴⁸Oʻsha kumushni Horun va uning oʻgʻillariga ber.”

⁴⁹⁻⁵⁰Muso ortiq chiqqan Isroil toʻngʻich oʻgʻillaridan 1365 ta kumush boʻlakni yigʻib oldi*. ⁵¹Muso Egamizning amriga koʻra, yigʻib olgan tovon pulini Horun va uning oʻgʻillariga berdi.

4–BOB

Levi qabilasidan boʻlgan Qohot urugʻining burchlari

4¹Muso bilan Horunga Egamiz yana dedi: ²“Endi Levi qabilasidan boʻlgan Qohot avlodini urugʻi va xonadoni boʻyicha sanab chiq. ³Uchrashuv chodirida xizmat qilishga yaroqli, oʻttiz yoshdan ellik yoshgacha boʻlganlarni sana⁺. ⁴Qohot urugʻining xizmati Uchrashuv chodirining eng muqaddas ashyolari bilan bogʻliq boʻladi.

⁵Yoʻlga chiqqaningizda, Horun va uning oʻgʻillari Chodirga kirib, Ahd sandigʻini toʻsib turadigan ichki pardani yechishsin. Oʻsha parda bilan Sandiqni* yopishsin. ⁶Soʻng uning ustidan yumshoq teridan* qilingan yopinchiq tashlashsin. Yopinchiq ustidan esa sidirgʻa koʻk choyshab tashlashsin. Soʻng xodalarni joy–joyiga oʻrnatishsin⁺. ⁷Keyin muqaddas nonlar* qoʻyiladigan xontaxtaga koʻk choyshab toʻshashsin. Xontaxtaga lagan, piyola, sharob nazr qilish uchun kosa va koʻzalar qoʻyishsin. Xontaxta ustida muqaddas nonlar doimo tursin. ⁸Bu narsalarning ustidan qirmizi choyshab tashlashsin. Keyin yumshoq teridan qilingan yopinchiq bilan yopib, xodalarni joy–joyiga oʻrnatishsin. ⁹Soʻng koʻk choyshab bilan chiroqpoyani, uning moychiroqlarini, qisqichlarini, patnislarini va zaytun moyi solingan hamma idishlarini yopib qoʻyishsin. ¹⁰Soʻng bularning ustidan yumshoq teridan qilingan yopinchiq bilan yopib, zambilga solishsin. ¹¹Oltin qurbongoh ustiga koʻk choyshab tashlab, uning ustini yumshoq teridan qilingan yopinchiq bilan yopishsin va xodalarni joy–joyiga oʻrnatishsin. ¹²Keyin Muqaddas xonada ishlatiladigan buyumlarni olib, koʻk choyshab ustiga qoʻyishsin. Soʻng ustini yumshoq teridan qilingan yopinchiq bilan yopib, zambilga solishsin. ¹³Bronza qurbongohni kuldan tozalab, uni safsar rangdagi choyshab bilan yopishsin. ¹⁴Soʻng qurbongohda ishlatilgan hamma buyumlarni — olovkurak, sanchqi, kurak, togʻorachalarni qurbongoh ustiga qoʻyishsin. Yumshoq teridan qilingan yopinchiq bilan qurbongohni yopib, xodalarni joy–joyiga oʻrnatishsin. ¹⁵Horun va uning oʻgʻillari Muqaddas chodirdagi jihozlarni va buyumlarni yopib boʻlganlaridan keyin, yoʻlga chiqish vaqti boʻlganda, Qohot urugʻi bu ashyolarni koʻtarib borsin. Lekin ular bu muqaddas ashyolarga qoʻl tekkizmasin, aks holda, ular oʻladilar. Demak, Qohot urugʻi Uchrashuv chodiridagi ashyolarni koʻtarib boradi⁺.

¹⁶Ruhoniy Horun oʻgʻli Elazar chiroqpoya uchun zaytun moyi, xushboʻy tutatqi, kundalik don nazri va muqaddas qiladigan moyga* masʼul boʻladi. Xullas, butun Muqaddas chodir va u yerdagi hamma narsalar, muqaddas jihozlar va buyumlar Elazar nazorati ostida boʻladi.”⁺

¹⁷Egamiz Muso bilan Horunga yana dedi: ¹⁸“Levi qabilasi orasidan Qohot urugʻining qirilib ketishiga yoʻl qoʻymanglar. ¹⁹⁻²⁰Qohot urugʻidan boʻlgan har bir odamga xizmat vaqtida nima qilishini va nimani koʻtarib borishini Horun va uning oʻgʻillari aytishsin. Muqaddas ashyolarga bir lahza boʻlsa ham qaragani Qohot urugʻi Chodirga kirmasligi kerak. Shunda Qohot urugʻidagi erkaklar eng muqaddas ashyolarga yaqin kelganlarida, oʻlmay tirik qolishadi.”⁺

Levi qabilasidan boʻlgan Gershon urugʻining burchlari

²¹Soʻng Musoga Egamiz shunday dedi: ²²“Gershon avlodini ham urugʻi va xonadoni boʻyicha sanab chiq. ²³Uchrashuv chodirida xizmat qilishga yaroqli, oʻttiz yoshdan ellik yoshgacha boʻlganlarini sana. ²⁴Gershon urugʻining xizmati va koʻtaradigan yuklari quyidagilardan iborat boʻladi:⁺

²⁵Ular Muqaddas chodirning ichki qavatini, Chodirning qoplamasi va yumshoq teridan qilingan tashqi qoplamani, Chodirga kiraverishdagi pardani, ²⁶Chodir bilan qurbongoh atrofini toʻsib turadigan pardalarni, hovliga kiraverishdagi pardani va unga tegishli arqonlar va hamma buyumlarni koʻtarib borishlari lozim.

Bu ashyolar bilan aloqador ishlarning hammasini Gershon urugʻi bajarsin. ²⁷Horun va uning oʻgʻillari Gershon urugʻining xizmatini, tashiydigan yuklarini va bajaradigan vazifalarini toʻliq nazorat qilib turishsin. Gershon urugʻi ularning aytganlarini qilib, aytgan yuklarni koʻtarishsin.

²⁸Gershon urugʻining Uchrashuv chodirida qiladigan xizmati mana shulardan iboratdir. Ular ruhoniy Horun oʻgʻli Itamarning nazorati ostida xizmat qilishadi.

Levi qabilasidan boʻlgan Marori urugʻining burchlari

²⁹Endi Marori avlodini urugʻi va xonadoni boʻyicha sanab chiq. ³⁰Uchrashuv chodirida xizmat qilishga yaroqli oʻttiz yoshdan ellik yoshgacha boʻlganlarini sana. ³¹Ularning Uchrashuv chodiridagi vazifasi quyidagi ashyolarni koʻtarib yurishdan iborat boʻladi: Chodirning romlarini, tambalarini, ustunlar va ustun tagliklarini,⁺ ³²hovlining atrofidagi ustunlar va ustun tagliklarini, qoziq va arqonlarini, ularga tegishli hamma buyumlarni. Qaysi odam qaysi narsani koʻtarib borishini aniq belgilanglar. ³³Marori urugʻining Uchrashuv chodirida qiladigan ishlari mana shulardan iboratdir. Ular ruhoniy Horun oʻgʻli Itamarning nazorati ostida xizmat qilishadi.”

Levi qabilasi sanab chiqiladi

³⁴Muso, Horun va jamoaning yoʻlboshchilari Qohot avlodini urugʻi va xonadoni boʻyicha sanab chiqishdi. ³⁵Uchrashuv chodirida xizmat qilishga yaroqli, oʻttiz yoshdan ellik yoshgacha boʻlgan erkaklarning soni ³⁶2750 ta chiqdi. ³⁷Qohot urugʻining Uchrashuv chodirida xizmat qiladiganlari ana shular edi. Muso orqali Egamiz bergan amrga koʻra, Muso bilan Horun ularni sanadi.

³⁸Gershon avlodi ham urugʻi va xonadoni boʻyicha sanab chiqildi. ³⁹Uchrashuv chodirida xizmat qilishga yaroqli oʻttiz yoshdan ellik yoshgacha erkaklarning soni ⁴⁰2630 ta chiqdi. ⁴¹Gershon urugʻining Uchrashuv chodirida xizmat qiladiganlari ana shular edi. Egamizning amriga koʻra, Muso bilan Horun ularni sanadi.

⁴²Marori avlodi ham urugʻi va xonadoni boʻyicha sanab chiqildi. ⁴³Uchrashuv chodirida xizmat qilishga yaroqli oʻttiz yoshdan ellik yoshgacha erkaklarning soni ⁴⁴3200 ta chiqdi. ⁴⁵Marori urugʻi ana shular edi. Muso orqali Egamiz bergan amrga koʻra, Muso bilan Horun ularni sanadi.

⁴⁶Shunday qilib, Muso, Horun va Isroil yoʻlboshchilari Levi qabilasini urugʻi va xonadoni boʻyicha sanab chiqishdi. ⁴⁷Uchrashuv chodirida xizmat qilishga va Chodir ashyolarini koʻtarishga yaroqli, oʻttiz yoshdan ellik yoshgacha boʻlgan erkaklarning ⁴⁸umumiy soni 8580 ta chiqdi. ⁴⁹Ular Muso orqali Egamiz bergan amrga koʻra, har bir odamga qiladigan ishlarini va koʻtarib boradigan buyumlarini taqsimlab berishdi. Musoga Egamiz amr etganday, hamma odam roʻyxatga olindi.

5–BOB

Qarorgohni bulgʻaydigan odamlar

5¹Musoga Egamiz aytdi: ²“Isroil xalqiga buyur. Ular teri kasalligiga* chalinganlarni, jinsiy aʼzosidan ajralma chiqqanlarni, murdalarga tegib harom boʻlganlarni qarorgohdan chiqarib yuborishsin⁺. ³Erkagini ham, ayolini ham qarorgohdan tashqariga chiqarib yuborishsin. Ularning dastidan qarorgoh harom boʻlmasin. Axir, Men xalqim orasida yashayman.”⁺

⁴Isroil xalqi Egamizning Musoga bergan amrini ado etib, oʻshanaqa odamlarni qarorgohdan chiqarib yubordi.

Tovon toʻlash haqida qonun

⁵⁻⁶Muso orqali Isroil xalqiga Egamiz quyidagi qonunlarni berdi: Egamizga xiyonat qilgan, birodariga firib bergan har qanday erkak yoki ayol aybdor hisoblansin⁺. ⁷Bunday odam qilgan gunohini tan olsin. Jabr chekkan tomonga keltirgan zarari uchun tovon toʻlasin, buning ustiga, tovonning beshdan bir qismini ham qoʻshib bersin⁺. ⁸Bordi–yu, jabr chekkan odam vafot etgan boʻlsa va uning yaqin qarindoshi boʻlmasa, zararni qoplash uchun toʻlanadigan tovon Egamizga bagʻishlanib, ruhoniyga berilsin. Aybdor tomon tovon bilan birga bir qoʻchqorni olib kelsin. Ruhoniy qoʻchqorni qurbonlik qilib, aybdor tomonni gunohdan poklasin.

⁹Isroil xalqi Egamizga atab, ruhoniyga olib kelgan har qanday ehson ruhoniyniki hisoblansin. ¹⁰Ruhoniy qabul qilib olgan hamma ehsonlar ruhoniyning oʻziga tegishli boʻlsin.

Rashk qilgan erlar masalasi

¹¹⁻¹²Muso orqali Isroil xalqiga Egamiz quyidagi qonunlarni berdi: agar birontasining xotini yomon yoʻlga kirib, eriga xiyonat qilsa, ¹³begona erkak bilan yotib oʻzini bulgʻasa–yu, uni hech kim tutib olmasa, bunga biror guvoh boʻlmagani uchun erining bundan xabari boʻlmasa,⁺ ¹⁴keyinchalik eri xotinidan shubhalana boshlasa, xotini oʻzini bulgʻamagan taqdirda ham, eri undan shubhalanib, rashk qilsa, ¹⁵er xotinini ruhoniy huzuriga yetaklab borsin. Xotini uchun toʻrt kosa* arpa unini nazr qilib olib borsin. Arpa uniga zaytun moyi yoki xushboʻy tutatqi qoʻshilmasin. Bu nazr ayol aybdor yoki aybdor emasligini bilish uchun keltirilayotgan rashk nazridir⁺.

¹⁶Ruhoniy ayolni yetaklab, Egamiz huzuriga olib kirsin. ¹⁷Soʻng muqaddas suvni sopol idishga quysin–da, Muqaddas chodirning ichidagi yerdan tuproq olib, suvga qoʻshsin. ¹⁸Ayolni ruhoniy Egamiz huzuriga olib kirgandan soʻng, ayolning sochini yoysin. Uning qoʻliga rashk uchun keltiriladigan don nazrini tutqizib qoʻysin. Ruhoniyning oʻzi esa qoʻlida laʼnat keltiradigan achchiq suvni ushlab tursin. ¹⁹Ruhoniy ayolga qasam ichtirib, unga shunday soʻzlarni aytsin: “Agar sen begona erkak bilan yotmagan boʻlsang, bulgʻanmagan, eringga xiyonat qilmagan boʻlsang, mana shu laʼnat keltiradigan achchiq suv senga hech qanday zarar yetkazmasin. ²⁰Agar eringga xiyonat qilib, bulgʻangan boʻlsang, eringdan boshqa odam bilan yotgan boʻlsang, ²¹odamlar kimnidir laʼnatlaganda, Egam sening nomingni laʼnatga qoʻshib aytadigan qilsin. Egam seni bola tugʻa olmaydigan qilib qoʻysin*. ²²Oʻsha laʼnat keltiradigan suv ichingga kirganda, seni tugʻa olmaydigan qilib qoʻysin.”

Shunda ayol: “Omin, omin”, deb aytsin⁺.

²³Soʻng ruhoniy laʼnat soʻzlarini qogʻozga yozib, uni achchiq suvda yuvsin. ²⁴Toki ayol oʻsha suvni ichganda, laʼnat uning tanasiga kirib azob bersin. ²⁵Ruhoniy ayolning qoʻlidan rashk uchun keltirilgan don nazrini olib, bu nazrni Egamizga bagʻishlaganini koʻrsatish uchun yuqoriga koʻtarsin, soʻng qurbongohga olib borsin. ²⁶Don nazrining bir hovuchini qurbongoh ustida kuydirsin. U bunday qilganda hamma un Xudoga tegishli ekanini bildiradi. Keyin ayolga achchiq suvdan ichirsin. ²⁷Agar ayol eriga xiyonat qilib bulgʻangan boʻlsa, laʼnat keltiruvchi achchiq suv uning ichiga kirgach, qattiq azob beradi. Ayol bola tugʻa olmaydigan boʻlib qoladi. Oʻsha ayol oʻz xalqi orasida laʼnati boʻladi. ²⁸Agar ayol bulgʻanmagan, pok boʻlsa, hech qanday zarar koʻrmaydi, bundan keyin ham farzand koʻrishga qodir boʻladi. ²⁹Rashk haqidagi qonun ana shulardan iboratdir.

Xullas, xotin eriga vafo qilmay, yomon yoʻlga kirib bulgʻanganda ³⁰yoki eri xotinini rashk qilib, undan shubhalana boshlaganda, er xotinini Egamizning huzuriga boshlab kelsin. Ruhoniy esa yuqoridagi qonunga binoan ish tutsin. ³¹Oʻshanda er gunohdan forigʻ boʻladi, ayol esa qilgan gunohi uchun jazosini tortadi.

6–BOB

Oʻzini Egamizga nazr qilganlar uchun qoida

6¹⁻²Muso orqali Isroil xalqiga Egamiz quyidagi qonunlarni berdi: agar erkak yoki ayol ont ichib, oʻzini maʼlum bir muddatga Egamizga nazr sifatida bagʻishlashga* qaror qilgan boʻlsa,⁺ ³u sharob va oʻtkir ichimliklardan oʻzini tiysin. Uzum sirkasini ham, boshqa oʻtkir ichimliklarni ham isteʼmol qilmasin. Uzumdan tayyorlangan biror ichimlikni zinhor ichmasin. Mayizni va uzumni hech ogʻziga olmasin. ⁴U oʻzini nazr qilgan davr mobaynida uzumdan tayyorlangan biror narsani isteʼmol qilmasin, hatto uzumning doni va poʻstlogʻini ham ogʻziga olmasin. ⁵Oʻzi ont ichib, belgilagan davr mobaynida sochiga ham, soqoliga ham ustara tekkizmasin. U Egamizga bagʻishlanganligi uchun nazr qilingan kunlari tugagunga qadar sochlarini oʻstirib yursin⁺. ⁶⁻⁷Soch oʻsha odamning Xudoga bagʻishlanganligi belgisidir. Shuning uchun oʻsha odam Egamizga nazr qilingan kunlari davomida murdaga yaqinlashmasin. Otasi, onasi, aka–ukasi yoki opa–singillaridan birortasi vafot etib qolganda ham, u murda yoniga borib oʻzini bulgʻamasin⁺. ⁸Nazr qilingan kunlari davomida u Egamizga bagʻishlangandir. ⁹Bordi–yu, uning oldida kimdir toʻsatdan vafot etib qolsa, nazr qilingan odamning boshi harom boʻlgan hisoblanadi. Shuning uchun nazr qilingan odam yetti kundan keyin sochini oldirsin. Shunda u yana pok boʻladi. ¹⁰Sakkizinchi kuni esa Uchrashuv chodiri kiraverishiga ikkita kaptar yoki ikkita musichani olib kelib ruhoniyga bersin⁺. ¹¹Ruhoniy bu qushlardan bittasini gunoh qurbonligi qiladi, ikkinchisini esa kuydiriladigan qurbonlik qiladi. Shunday qilib, murda tufayli harom boʻlgan oʻsha odamni gunohidan poklaydi. Nazr qilingan odam oʻsha kuniyoq oʻzini qaytadan Egamizga bagʻishlashi kerak.

¹²U bulgʻanganligi uchun oldingi kunlar hisobga kirmaydi. U Egamizga bagʻishlangan nazr kunlarini boshqatdan boshlashi lozim. Buning uchun u bir yoshli qoʻchqor qoʻzini ayb qurbonligi* qilsin.

¹³Nazr qilinganlar uchun qonun quyidagichadir: nazr qilingan odam Egamizga bagʻishlagan kunlari tugaganda, Uchrashuv chodiri kiraverishiga kelsin. ¹⁴U Egamizga atab quyidagi qurbonligu nazrlarni keltirsin: kuydiriladigan qurbonlik uchun bir yoshli nuqsonsiz qoʻchqor qoʻzini, gunoh qurbonligi uchun bir yoshli nuqsonsiz sovliq qoʻzini, tinchlik qurbonligi uchun nuqsonsiz qoʻchqorni,⁺ ¹⁵ularga qoʻshib qilinadigan don bilan sharob nazrini, bir savat xamirturushsiz nonni — zaytun moyi aralashtirilgan sifatli undan tayyorlangan nonlar va zaytun moyi surtilgan chalpaklarni⁺. ¹⁶Ruhoniy bularning hammasini Egamizga taqdim qilib, gunoh qurbonligi va kuydiriladigan qurbonlik qilsin. ¹⁷Soʻng qoʻchqorni don va sharob nazri bilan birga Egamizga tinchlik qurbonligi qilsin. Shuningdek, savatdagi xamirturushsiz nonni ham keltirsin. ¹⁸Nazr qilgan odam Uchrashuv chodiriga kiraverishda nazr qilingan sochini oldirsin. Keyin sochlarini yigʻishtirib olib, tinchlik qurbonligi kuydirilayotgan olovga tashlasin. ¹⁹U sochini oldirib boʻlgandan soʻng, ruhoniy qoʻchqorning pishirilgan yelkasini, savatdan bir dona xamirturushsiz nonni, bitta chalpakni olib, nazr qilingan odamning qoʻliga tutqizsin⁺. ²⁰Keyin ruhoniy oʻsha narsalarni Egamizga bagʻishlaganini koʻrsatib, yuqoriga koʻtarsin. Bu narsalar ruhoniyning muqaddas ulushi boʻladi. Bular — ruhoniy yuqoriga koʻtarishi uchun beriladigan qoʻchqor toʻshi va nazr qilingan qoʻchqor sonidan tashqari beriladi. Shundan soʻng nazr qilingan odam sharob ichishi mumkin⁺. ²¹Nazr qilinganlar uchun qonun shundan iboratdir. Agar nazr qilingan odam Egamizga bulardan tashqari yana biron narsani vaʼda qilgan boʻlsa, bergan vaʼdasi ustidan chiqsin.

Ruhoniylarning duosi

²²Egamiz Musoga dedi:

²³— Horun va uning oʻgʻillari Isroil xalqini duo qilganlarida, shunday deb aytishlari kerak:⁺

²⁴“Egam senga baraka bersin,

Seni Oʻz panohida asrasin!⁺

²⁵Egam senga ochiq yuz bilan boqsin,

Senga iltifot qilsin⁺.

²⁶Egam senga nazarini solsin,

Senga tinchlik ato etsin!”

²⁷Horun va uning oʻgʻillari Isroil xalqini Mening nomim bilan duo qilishsin*. Shunda Men Isroil xalqiga baraka beraman.

7–BOB

Yoʻlboshchilarning nazrlari

7¹Muso Muqaddas chodirni oʻrnatib boʻlgan kuni* Chodirga moy surtib, uni muqaddas qildi. Soʻng Chodirning barcha ashyolariga, qurbongohga va uning barcha buyumlariga moy surtib chiqib, muqaddas qildi⁺.

²Shundan keyin xalqni roʻyxatga olish uchun masʼul boʻlgan yoʻlboshchilar* — Isroil qabilalarining urugʻboshilari oʻz nazrlarini keltirishdi. ³Ularning Egamizga keltirgan nazrlari oltita soyabonli arava va oʻn ikkita hoʻkizdan iborat edi. Har bir yoʻlboshchi bittadan hoʻkiz va har ikkita yoʻlboshchi bittadan arava olib kelgan edi. Yoʻlboshchilar bu nazrlarini Egamizga Muqaddas chodir oldida taqdim qilishdi. ⁴Shunda Egamiz Musoga aytdi: ⁵“Ular olib kelgan narsalarni qabul qilib ol. Bu narsalardan Uchrashuv chodirida xizmat qilishda foydalaninglar. Levilar nima ish qilishlariga qarab, bu narsalarni ularga taqsimlab ber.”

⁶Shunday qilib, Muso aravalarni va hoʻkizlarni levilarga taqsimlab berdi. ⁷Gershon urugʻining qiladigan xizmati evaziga ikkita arava va toʻrtta hoʻkizni berdi⁺. ⁸Marori urugʻining qiladigan xizmati evaziga esa toʻrtta arava va sakkizta hoʻkizni berdi. Marori va Gershon urugʻlari ruhoniy Horunning oʻgʻli Itamar nazorati ostida Chodirda xizmat qilishardi⁺. ⁹Qohot urugʻiga esa Muso hech narsa bermadi, chunki ular Chodirning muqaddas ashyolari uchun masʼul edilar va bu ashyolarni yelkada koʻtarib borishlari lozim edi⁺.

¹⁰Muso qurbongohga moy surtib, uni muqaddas qilgandan keyin Isroil yoʻlboshchilari qurbongohning bagʻishlanishiga ham oʻz nazrlarini olib kelishdi. Ular nazrlarini qurbongoh oldiga qoʻyishdi. ¹¹Egamiz Musoga shunday degan edi: “Yoʻlboshchilar qurbongohni bagʻishlash marosimiga olib kelgan bu nazrlarni har kuni bittadan taqdim qilishsin.”

¹²Birinchi kuni Yahudo qabilasidan Ominadavning oʻgʻli Naxshoʻn nazrlarini taqdim qildi⁺.

¹³U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha*. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ¹⁴Bulardan tashqari, Naxshoʻn tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol* keladigan bitta oltin piyolani ham berdi⁺. ¹⁵U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi,⁺ ¹⁶bitta takani gunoh qurbonligi* qildi,⁺ ¹⁷ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Ominadav oʻgʻli Naxshoʻnning nazrlari ana shulardan iborat edi⁺.

¹⁸Ikkinchi kuni Issaxor qabilasining yoʻlboshchisi Zuvor oʻgʻli Natanil nazrlarini taqdim qildi⁺.

¹⁹U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ²⁰Bulardan tashqari, Natanil tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol keladigan bitta oltin piyolani ham berdi. ²¹U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi, ²²bitta takani gunoh qurbonligi qildi, ²³ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Zuvor oʻgʻli Natanilning nazrlari ana shulardan iborat edi.

²⁴Uchinchi kuni Zabulun qabilasining yoʻlboshchisi Xalon oʻgʻli Eliyob nazrlarini taqdim qildi⁺.

²⁵U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ²⁶Bulardan tashqari, Eliyob tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol keladigan bitta oltin piyolani ham berdi. ²⁷U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi, ²⁸bitta takani gunoh qurbonligi qildi, ²⁹ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Xalon oʻgʻli Eliyobning nazrlari ana shulardan iborat edi.

³⁰Toʻrtinchi kuni Ruben qabilasining yoʻlboshchisi Shaduvor oʻgʻli Elizur nazrlarini taqdim qildi⁺.

³¹U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ³²Bulardan tashqari, Elizur tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol keladigan bitta oltin piyolani ham berdi. ³³U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi, ³⁴bitta takani gunoh qurbonligi qildi, ³⁵ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Shaduvor oʻgʻli Elizurning nazrlari ana shulardan iborat edi.

³⁶Beshinchi kuni Shimoʻn qabilasining yoʻlboshchisi Zurishaday oʻgʻli Shalumiyol nazrlarini taqdim qildi⁺.

³⁷U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ³⁸Bulardan tashqari, Shalumiyol tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol keladigan bitta oltin piyolani ham berdi. ³⁹U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi, ⁴⁰bitta takani gunoh qurbonligi qildi, ⁴¹ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Zurishaday oʻgʻli Shalumiyolning nazrlari ana shulardan iborat edi.

⁴²Oltinchi kuni Gad qabilasining yoʻlboshchisi Duvel oʻgʻli Eliasaf nazrlarini taqdim qildi⁺.

⁴³U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ⁴⁴Bulardan tashqari, Eliasaf tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol keladigan bitta oltin piyolani ham berdi. ⁴⁵U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi, ⁴⁶bitta takani gunoh qurbonligi qildi, ⁴⁷ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Duvel oʻgʻli Eliasafning nazrlari ana shulardan iborat edi.

⁴⁸Yettinchi kuni Efrayim qabilasining yoʻlboshchisi Omihud oʻgʻli Elishama nazrlarini taqdim qildi⁺.

⁴⁹U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ⁵⁰Bulardan tashqari, Elishama tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol keladigan bitta oltin piyolani ham berdi. ⁵¹U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi, ⁵²bitta takani gunoh qurbonligi qildi, ⁵³ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Omihud oʻgʻli Elishamaning nazrlari ana shulardan iborat edi.

⁵⁴Sakkizinchi kuni Manashe qabilasining yoʻlboshchisi Padozur oʻgʻli Gamaliyol nazrlarini taqdim qildi⁺.

⁵⁵U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ⁵⁶Bulardan tashqari, Gamaliyol tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol keladigan bitta oltin piyolani ham berdi. ⁵⁷U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi, ⁵⁸bitta takani gunoh qurbonligi qildi, ⁵⁹ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Padozur oʻgʻli Gamaliyolning nazrlari ana shulardan iborat edi.

⁶⁰Toʻqqizinchi kuni Benyamin qabilasining yoʻlboshchisi Gidoʻnax oʻgʻli Avidon nazrlarini taqdim qildi⁺.

⁶¹U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ⁶²Bulardan tashqari, Avidon tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol keladigan bitta oltin piyolani ham berdi. ⁶³U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi, ⁶⁴bitta takani gunoh qurbonligi qildi, ⁶⁵ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Gidoʻnax oʻgʻli Avidonning nazrlari ana shulardan iborat edi.

⁶⁶Oʻninchi kuni Dan qabilasining yoʻlboshchisi Omishadayning oʻgʻli Oxazar nazrlarini taqdim qildi⁺.

⁶⁷U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ⁶⁸Bulardan tashqari, Oxazar tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol keladigan bitta oltin piyolani ham berdi. ⁶⁹U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi, ⁷⁰bitta takani gunoh qurbonligi qildi, ⁷¹ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Omishaday oʻgʻli Oxazarning nazrlari ana shulardan iborat edi.

⁷²Oʻn birinchi kuni Osher qabilasining yoʻlboshchisi Oxron oʻgʻli Paxiyol nazrlarini taqdim qildi⁺.

⁷³U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ⁷⁴Bulardan tashqari, Paxiyol tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol keladigan bitta oltin piyolani ham berdi. ⁷⁵U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi, ⁷⁶bitta takani gunoh qurbonligi qildi, ⁷⁷ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Oxron oʻgʻli Paxiyolning nazrlari ana shulardan iborat edi.

⁷⁸Oʻn ikkinchi kuni Naftali qabilasining yoʻlboshchisi Enan oʻgʻli Oxir nazrlarini taqdim qildi⁺.

⁷⁹U quyidagi nazrlarni berdi: ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Ikkalasi ham don nazri uchun sifatli un bilan toʻldirilib, unga zaytun moyi aralashtirilgan edi. ⁸⁰Bulardan tashqari, Oxir tutatqi toʻldirilgan, ogʻirligi 25 misqol keladigan bitta oltin piyolani ham berdi. ⁸¹U bitta buqani, bitta qoʻchqorni, bitta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qildi, ⁸²bitta takani gunoh qurbonligi qildi, ⁸³ikkita hoʻkizni, beshta qoʻchqorni, beshta takani, beshta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini tinchlik qurbonligi qildi. Enan oʻgʻli Oxirning nazrlari ana shulardan iborat edi.

⁸⁴Shunday qilib, Muso qurbongohga moy surtib, uni muqaddas qilgandan keyin, Isroil yoʻlboshchilari qurbongohning bagʻishlanishiga olib kelgan nazrlarning jami quyidagicha boʻldi: oʻn ikkita kumush lagan, oʻn ikkita kumush togʻoracha, oʻn ikkita oltin piyola. ⁸⁵Har bir kumush laganning ogʻirligi 330 misqol, har bir kumush togʻoracha 180 misqol edi*. Hammasi boʻlib taqdim qilingan kumush buyumlarning ogʻirligi ikki pudga yaqin edi*. ⁸⁶Tutatqi toʻldirilgan har bir oltin piyolaning ogʻirligi 25 misqol* edi. Bu oʻn ikkita oltin buyumning umumiy ogʻirligi 300 misqol* chiqdi. ⁸⁷Oʻn ikkita buqa, oʻn ikkita qoʻchqor, oʻn ikkita bir yoshli qoʻchqor qoʻzi kuydiriladigan qurbonlik qilindi, qurbonlikka qoʻshib qilinadigan don nazri ham keltirildi. Oʻn ikkita taka gunoh qurbonligi qilindi. ⁸⁸Yigirma toʻrtta hoʻkiz, oltmishta qoʻchqor, oltmishta taka, oltmishta bir yoshli qoʻchqor qoʻzi tinchlik qurbonligi qilindi. Muso qurbongohga moy surtib, uni muqaddas qilgandan keyin, qurbongohning bagʻishlanishiga ana shu nazrlar taqdim qilingan edi.

⁸⁹Muso Egamiz bilan gaplashish uchun Uchrashuv chodiriga kirganda, Egamizning ovozini eshitdi. Ovoz Ahd sandigʻining* qopqogʻi ustidagi ikki karub* orasidan kelayotgan edi⁺.

8–BOB

Horun moychiroqlarni oʻrnatadi

8¹Egamiz yana Musoga dedi: ²“Horunga ayt, u yettala moychiroqni chiroqpoyaga oʻrnatganda, moychiroqlarning nuri chiroqpoyaning old tomonini yoritadigan qilib oʻrnatsin.”

³Egamizning Muso orqali bergan bu amrini Horun bajardi. U yettita moychiroqni chiroqpoyaning old tomonini yoritadigan qilib oʻrnatdi. ⁴Chiroqpoya, Egamiz Musoga koʻrsatgan namuna boʻyicha*, tagligidan tortib, gullarigacha oltindan zarb urib yasalgan edi.

Levilar poklanib Xudoga bagʻishlanadi

⁵Egamiz Musoga yana aytdi: ⁶“Isroil xalqi orasidan levilarni ajratib olib, quyidagi yoʻl bilan ularni pokla*: ⁷levilarga gunohdan poklaydigan suvni sep. Ular ustara bilan butun badanlarini qirib tozalashsin, kiyimlarini yuvishsin. Shundan soʻng ular pok boʻlishadi⁺. ⁸Soʻngra ular buqani va buqaga qoʻshib nazr qilinadigan zaytun moyi aralashtirilgan sifatli unni olib kelishsin. Bundan tashqari, boshqa bir buqani gunoh qurbonligi qilish uchun olib kelishsin⁺. ⁹Soʻng butun jamoani toʻpla, levilarni Uchrashuv chodiri oldiga olib kel. ¹⁰Levilarni Men, Egangizning huzuriga olib kelganingda, Isroil xalqi levilarga qoʻllarini qoʻysin. ¹¹Horun levilarni Isroil xalqidan maxsus nazr sifatida Men, Egangizga bagʻishlasin, toki levilar Menga xizmat qilishsin. ¹²Levilar qoʻllarini buqalarning boshiga qoʻyishsin. Horun bir buqani gunoh qurbonligi, ikkinchi buqani esa kuydiriladigan qurbonlik qilib, levilarni gunohlardan poklasin. ¹³Keyin levilarni Horun va uning oʻgʻillari roʻparasiga turgʻizib qoʻy. Levilarni maxsus nazr sifatida Men, Egangizga bagʻishla.

¹⁴Shunday qilib, levilarni Isroil xalqi orasidan ajratib ol. Levilar Meniki boʻladi⁺. ¹⁵Levilarni poklab, maxsus nazr sifatida Menga bagʻishlaganingdan soʻng, ular xizmat qilish uchun Uchrashuv chodiriga kira oladilar. ¹⁶Men levilarni Isroil xalqi orasidan Oʻzim uchun olganman. Ularni Oʻzim uchun Isroil ayollaridan tugʻilgan barcha toʻngʻich oʻgʻillari oʻrniga olganman⁺. ¹⁷Chunki Isroil xalqining hamma toʻngʻichlari — odamning toʻngʻich oʻgʻlidan tortib, mollarning birinchi erkak bolasigacha Menikidir. Misrda hamma toʻngʻichlarni nobud qilgan kunim Men Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Oʻzim uchun ajratib olganman. ¹⁸Isroil xalqi orasidagi hamma toʻngʻich oʻgʻillar oʻrniga esa levilarni olganman. ¹⁹Levilarni Isroil xalqi orasidan ajratib olib, Horun va uning oʻgʻillari ixtiyoriga topshirganman. Levilar Isroil xalqi nomidan Uchrashuv chodirida xizmat qiladilar. Isroil xalqi Chodirga yaqin kelib qolganda, yuz beradigan kulfatdan levilar ularni himoya qiladi*.”⁺

²⁰Muso, Horun va butun Isroil jamoasi levilarni Egamizga bagʻishladilar. Xullas, Egamizning levilar haqida Musoga bergan amrlarini bajardilar. ²¹Levilar poklanishdi, kiyimlarini yuvishdi. Horun ularni maxsus nazr sifatida Egamizga bagʻishlab, poklash marosimini oʻtkazdi. ²²Shundan keyin levilar Horun va uning oʻgʻillari nazorati ostida Uchrashuv chodirida xizmat ado etish uchun u yerga kirdilar. Shunday qilib, Egamiz levilar haqida Musoga qanday amr etgan boʻlsa, Isroil xalqi uning amrlarini ado etdi.

²³Egamiz yana Musoga aytdi: ²⁴“Levilar quyidagi qoidaga rioya qilishsin: yigirma besh va undan yuqori yoshdagi levilar Uchrashuv chodiridagi xizmatini boshlashsin⁺. ²⁵Ellik yoshda esa xizmatidan boʻshab, boshqa xizmat qilishmasin. ²⁶Xizmatidan boʻshagan levilar Uchrashuv chodirida xizmat qilayotgan birodarlariga yordam berishlari mumkin. Lekin biror ish uchun masʼuliyatni oʻz boʻyinlariga olishmasin. Levilarning majburiyatlarini shu tariqa koʻrsatib ber.”

9–BOB

Fisih ziyofati

9¹Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin, ikkinchi yilning birinchi oyida* Egamiz Sinay sahrosida Musoga dedi: ²“Isroil xalqiga ayt, ular Fisih ziyofatini belgilangan vaqtda,⁺ ³shu oyning oʻn toʻrtinchi kuni kechqurun nishonlashsin. Bayramning hamma qonun–qoidalariga rioya qilishsin.”

⁴Shunday qilib, Muso Isroil xalqiga: “Fisih ziyofatini nishonlanglar”, deb buyruq berdi. ⁵Isroil xalqi birinchi oyning oʻn toʻrtinchi kuni kechqurun Sinay sahrosida Fisih ziyofatini nishonladi. Ular hamma narsani Egamizning Musoga bergan amri boʻyicha qilishdi. ⁶Biroq odam murdasiga tegib harom boʻlganlar oʻsha kuni Fisih ziyofatida ishtirok etisha olmadi. Ular oʻsha kuniyoq Muso bilan Horunning huzuriga kelib shunday deyishdi:⁺

⁷— Biz murdaga tekkanimiz uchun harommiz. Lekin nima uchun biz chetda qolishimiz kerak? Biz ham, Isroil xalqi qatori, belgilangan vaqtda Egamizga qurbonlik keltirmoqchimiz!

⁸Muso ularga:

— Kutib turinglar–chi, Egamiz sizlar toʻgʻringizda qanday amr berar ekan, eshitay, — dedi.

⁹Musoga Egamiz shunday dedi:

¹⁰— Isroil xalqiga Mening shu gapimni yetkaz: “Birortangiz yoki avlodlaringizdan kimdir murdaga tegib harom boʻlsa yoki safarga ketgan boʻlsa, Egamizga bagʻishlangan Fisih ziyofatini nishonlayversin. ¹¹Bunday odamlar bayramni ikkinchi oyning* oʻn toʻrtinchi kuni kechqurun nishonlab, qurbonlik* goʻshtini xamirturushsiz non va taxir oʻtlar bilan birga yeyishsin⁺. ¹²Ertalabgacha taomdan qoldirishmasin. Qurbonlikning birorta suyagini sindirishmasin. Fisih ziyofatini hamma qonunlarga muvofiq nishonlashsin⁺. ¹³Lekin bironta odam pok boʻlib, safarda boʻlmasa va shunga qaramay, Fisih ziyofatini nishonlashdan bosh tortsa, belgilangan vaqtda Egamizga bagʻishlab qurbonlik qilmagani uchun Isroil xalqi orasidan yoʻq qilinsin. Shunday qilib, u oʻz gunohi uchun jazosini tortadi. ¹⁴Orangizda yashayotgan musofir Egamizga bagʻishlangan Fisih ziyofatini nishonlamoqchi boʻlganda, oʻsha qonun–qoidalarga rioya qilishi shart. Hammangiz uchun — sizlar va musofirlar uchun qonun bitta boʻlsin.”⁺

Alangali bulut

¹⁵Muqaddas chodir oʻrnatilgan kuni* Chodirni* bulut qoplab oldi. Oqshomdan ertalabgacha Muqaddas chodir tepasidagi oʻsha bulutning koʻrinishi alangaga oʻxshar edi⁺. ¹⁶Har doim shu ahvol yuz berardi: Chodirni kunduzi bulut qoplab olar, tunda esa bulut alangaga oʻxshab turardi. ¹⁷Bulut Chodir tepasidan koʻtarilgach, Isroil xalqi yoʻlga chiqardi. Bulut toʻxtagan joyda esa Isroil xalqi chodir tikardi⁺. ¹⁸Isroil xalqi Egamizning amri bilan yoʻlga chiqar va Egamizning amri bilan chodir tikardi. Bulut Muqaddas chodir tepasida turgan vaqt mobaynida, ular ham joylaridan siljimas edilar. ¹⁹Bulut Chodir tepasida uzoq kunlar turib qolganda ham, Isroil xalqi Egamizning talabiga rioya qilib, yoʻlga chiqmasdi. ²⁰Baʼzan esa bulut Chodir tepasida ozroq kun turardi. Bunday paytda ham Isroil xalqi Egamizning amriga muvofiq toʻxtardi, Uning amri bilan yoʻlga chiqardi. ²¹Ayrim vaqtlarda esa bulut Chodir tepasida bor–yoʻgʻi bir kechagina turib, ertalab koʻtarilar edi. Shunda Isroil xalqi ham yoʻlga chiqardi. Bulut koʻtarilgan payti, kechasi boʻladimi, kunduzi boʻladimi, Isroil xalqi ham yoʻlga chiqardi. ²²Baʼzan bulut ikki kun, bir oy yoki uzoqroq vaqt mobaynida Chodir tepasida turib qolardi. Shunda Isroil xalqi ham qarorgohda qolib, yoʻlga chiqmasdi. Bulut koʻtarilgandan soʻng Isroil xalqi yoʻlga chiqardi. ²³Ular Egamizning amri bilan toʻxtab, Uning amri bilan yoʻlga chiqishardi. Muso orqali Egamiz bergan amrlariga muvofiq hamma talablarni bajarishar edi.

10–BOB

Kumush karnaylar

10¹Egamiz Musoga aytdi: ²“Sen ikkita kumush karnay yasattir, karnaylar zarb urib yasalgan boʻlsin. Bu karnaylar jamoani yigʻish hamda yoʻlga chiqish vaqtini eʼlon qilish uchun kerak boʻladi. ³Karnaylarning ikkalasi chalinganda, butun jamoa sening oldingga — Uchrashuv chodiri kiraverishi oldiga toʻplansin⁺. ⁴Karnayning bittasi chalinganda esa, Isroil qabilalarining yoʻlboshchilari sening oldingga yigʻilib kelishsin. ⁵Karnay qisqa chalinganda, sharqdagi qarorgohda turgan qabilalar yoʻlga chiqishsin⁺. ⁶Ikkinchi marta qisqa chalinganda esa, janubdagi qarorgohda turgan qabilalar yoʻlga chiqishsin. Karnayning qisqa sadosi yoʻlga chiqish kerakligini bildiradi*⁺. ⁷Jamoani yigʻish lozim boʻlganda esa, karnaylar boshqacha sado chiqarib chalinsin. ⁸Karnayni Horunning oʻgʻillari, ruhoniylar chalishlari lozim. Bu amr sizlar uchun va sizlarning avlodlaringiz uchun doimiy qonun–qoidadir⁺.

⁹Yurtingizga bostirib kelgan dushmanga qarshi jangga otlanayotganingizda, xatardan darak berib karnaylarni chalinglar. Shunda Men, Egangiz Xudo, sizlarga yordam berib, sizlarni dushmanlaringiz qoʻlidan xalos qilaman⁺. ¹⁰Shuningdek, xursandchilik kunlaringizda — belgilangan bayramlaringizda va oy boshida qurbonliklar kuydirganingizda hamda tinchlik qurbonliklarini keltirganingizda karnaylarni chalinglar. Shunda Men, Egangiz Xudo, sizlarga yordam beraman. Zotan, Men Egangiz Xudoman.”⁺

Isroil xalqi Sinaydan ketadi

¹¹Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin, ikkinchi yilning ikkinchi oyi* yigirmanchi kunida bulut Muqaddas ahd chodiri* tepasidan koʻtarildi. ¹²Shundan soʻng Isroil xalqi Sinay sahrosidan yoʻlga chiqdi*. Nihoyat, bulut Poron choʻlida* toʻxtadi⁺. ¹³Ular birinchi marta Egamizning Muso orqali bergan amriga koʻra, yoʻlga chiqqan edilar. ¹⁴Birinchi boʻlib, Ominadav oʻgʻli Naxshoʻn boshchiligida Yahudo qarorgohida turgan qabilalar oʻz bayrogʻi ostida guruh–guruh boʻlib yoʻlga chiqishdi⁺. ¹⁵Issaxor qabilasiga Zuvor oʻgʻli Natanil boshchilik qilar edi. ¹⁶Zabulun qabilasiga Xalon oʻgʻli Eliyob boshchilik qilar edi.

¹⁷Shundan keyin Muqaddas chodir yigʻishtirib olindi. Gershon va Marori urugʻlari Chodirni koʻtarib, yoʻlga chiqishdi⁺. ¹⁸Keyin Shaduvor oʻgʻli Elizur boshchiligida Ruben qarorgohida turgan qabilalar oʻz bayrogʻi ostida guruh–guruh boʻlib yoʻlga chiqishdi⁺. ¹⁹Shimoʻn qabilasiga Zurishaday oʻgʻli Shalumiyol boshchilik qilar edi. ²⁰Gad qabilasiga Duvel oʻgʻli Eliasaf boshchilik qilar edi. ²¹Keyin Chodirning muqaddas ashyolarini koʻtargan Qohot urugʻi yoʻlga chiqdi. Ular qarorgoh quriladigan joyga yetib borgunlaricha, Muqaddas chodir oʻrnatib boʻlinishi kerak edi⁺. ²²Keyin Omihud oʻgʻli Elishama boshchiligida Efrayim qarorgohida turgan qabilalar oʻz bayrogʻi ostida guruh–guruh boʻlib yoʻlga chiqishdi⁺. ²³Manashe qabilasiga Padozur oʻgʻli Gamaliyol boshchilik qilardi. ²⁴Benyamin qabilasiga Gidoʻnax oʻgʻli Avidon boshchilik qilardi.

²⁵Eng oxirida Omishaday oʻgʻli Oxazar boshchiligida Dan qarorgohidagi qabilalar oʻz bayrogʻi ostida guruh–guruh boʻlib yoʻlga chiqishdi. Ular Isroil qarorgohlarining qorovullar boʻlinmasini tashkil qilishgan edi⁺. ²⁶Osher qabilasiga Oxron oʻgʻli Paxiyol boshchilik qilardi. ²⁷Naftali qabilasiga Enan oʻgʻli Oxir boshchilik qilardi. ²⁸Isroil xalqi doim shu tartibda guruh–guruh boʻlib yoʻlga chiqar edi.

²⁹Muso oʻzining qaynagʻasi, Midiyonlik Yatro* oʻgʻli Xoʻvovga dedi:

— Egamiz, sizlarga beraman, deb vaʼda qilgan yurtga biz ketyapmiz, siz ham biz bilan yuring. Egamiz bizga koʻp yaxshiliklarni vaʼda qilgan, agar biz bilan borsangiz, biz ham sizga yaxshilik qilamiz⁺.

³⁰— Bormayman, — dedi Xoʻvov, — men oʻz yurtimga — oʻzimning qarindoshlarim oldiga qaytib ketaman.

³¹— Iltimos, bizni tashlab ketmang! — dedi unga Muso. — Sahroning qaysi joyiga chodir tikish kerakligini siz bilasiz. Siz bizning koʻzimiz boʻlasiz. ³²Agar biz bilan birga borsangiz*, Egamiz bizga qilgan hamma yaxshiliklarni siz bilan baham koʻramiz⁺.

³³Ular Egamizning muqaddas togʻini* tark etganlaridan soʻng, uch kun yoʻl yurishdi. Levilar chodir tikadigan joyini topish uchun Egamizning Ahd sandigʻini doimo oldinda koʻtarib borishardi. ³⁴Ular kunduz kuni yoʻl yurganlarida, Egamizning buluti ularning ustida borar edi⁺. ³⁵Sandiq yoʻlga chiqqanda, Muso shunday derdi:

“Qoʻzgʻal, ey Egam,

Sening gʻanimlaring tumtaraqay boʻlsin.

Seni koʻrolmaganlar oldingdan qochib ketsin.”⁺

³⁶Ahd sandigʻi toʻxtaganda esa Muso shunday derdi:

“Qayt, ey Egam,

Ming–minglab Isroil xalqi orasiga!”

11–BOB

Tavera nomli joy

11¹Oradan koʻp vaqt oʻtmay xalq qiyinchiliklardan mingʻirlab noliy boshladi. Ularning nolishlarini eshitgan Egamiz gʻoyat gʻazablanib, qarorgohga alanga tushirdi. Alanga avj olib, qarorgohning chetlarini kuydirib yubordi⁺. ²Xalq Musoga faryod qildi. Muso Egamizga iltijo qilgan edi, alanga oʻchdi⁺. ³Egamizning alangasi qarorgohni yondirgani uchun bu joyga Tavera* deb nom berildi.

Muso yetmishta oqsoqolni tanlaydi

⁴Isroil xalqi orasidagi qalangʻi–qasangʻilarning* nafsiga oʻt tushdi. Isroil xalqi ham ularga qoʻshilishib figʻon chekib, zorlana boshladi: “Qaniydi goʻsht boʻlsa!⁺ ⁵Biz Misrda tekinga baliq, bodring, qovun, piyoz, koʻk piyoz, sarimsoq yerdik. ⁶Endi esa sillamiz qurigan, mannadan* boshqa yeydigan hech narsa yoʻq.”⁺

⁷Manna kashnich urugʻiga oʻxshardi, uning rangi daraxt yelimi rangiday edi. ⁸Xalq mannani yerdan yigʻishtirib olar, tegirmonda yanchib yoki havonchada tuyib, soʻng qozonga solib qaynatardi, non ham yopardi. Uning mazasi zaytun moyi qoʻshib yopilgan nonga oʻxshardi⁺. ⁹Tunda qarorgohga shabnam tushganda, shabnam bilan birga manna ham yogʻilardi.

¹⁰Hamma odamlar oila aʼzolari bilan birga oʻz chodirlarining kiraverishida turib faryod qilishayotgan edi. Buni eshitgan Muso qattiq ranjidi. Egamizning gʻazabi ham alanga oldi. ¹¹Shunda Muso Egamizga dedi:

— Nimaga qulingning boshiga shuncha azoblarni solding? Nima uchun mendan marhamatingni darigʻ tutding? Nima uchun bu xalqning ogʻirligini menga yuklading? ¹²Shu xalqning hammasini men qornimda koʻtarib yurganmidim?! Ularni men tuqqanmidim?! Nimaga unda Sen menga: “Enaga chaqaloqni koʻtarib yurganday, sen bu xalqni Men ota–bobolaringga vaʼda qilgan yurtga qoʻllaringda koʻtarib borasan”, deb aytyapsan? ¹³Ular yigʻlab, bizga goʻsht ber, deb aytishyapti! Shuncha xalqqa goʻshtni qayerdan topib beraman, axir?! ¹⁴Bu xalqning ogʻirligini men bir oʻzim koʻtara olmayman. Bunga ortiq chiday olmayman⁺. ¹⁵Agar menga munosabating shu boʻlsa, hoziroq jonimni olib qoʻya qol. Bordi–yu, Sendan marhamat topgan boʻlsam, mening bunchalik xor boʻlishimga yoʻl qoʻyma⁺.

¹⁶Shunda Egamiz Musoga dedi:

— Menga Isroil oqsoqollaridan yetmishtasini yigʻib ber. Ular xalqning orasida yoʻlboshchi deb tan olingan obroʻli odamlardan boʻlishsin. Ularni Uchrashuv chodiriga olib kelib, oʻzingning yoningga turgʻizib qoʻy⁺. ¹⁷Men tushib kelib, u yerda sen bilan gaplashaman. Soʻng senga bergan Ruhimdan olib, ularga ham beraman. Sen bu xalqning ogʻirligini yolgʻiz oʻzing koʻtarmasliging uchun, ular yoningga kirib, ogʻiringni yengil qilishadi⁺. ¹⁸Xalqqa esa shu gapni ayt: “Ertangi kunga tayyorlanib poklaninglar*, goʻsht yeysizlar. Sizlar Egamizning qulogʻi ostida mingʻirlab nolib, qaniydi goʻsht boʻlsa, biz Misrda davr surgan ekanmiz–da, deb faryod qildingizlar. Shuning uchun Egamiz sizlarga goʻsht beradi, sizlar goʻsht yeysizlar⁺. ¹⁹Sizlar goʻshtni bir–ikki kun emas, besh–oʻn kun ham emas, yigirma kun ham emas, ²⁰balki bir oy davomida — goʻsht burningizdan chiqquncha, koʻnglingizga urguncha yeysizlar. Chunki sizlar, Misrdan chiqishimizning nima keragi bor edi, deya mingʻirlab nolib, orangizdagi Egangizni rad etdingiz.”

²¹Lekin Muso Egamizga aytdi:

— Mening yonimdagi bu xalq 600.000 jondan iborat. Sen esa: “Ularni bir oy davomida goʻsht bilan boqaman”, deyapsan!⁺ ²²Bor mol–qoʻyimizni soʻysak ham, dengizdagi hamma baliqlarni yigʻishtirib kelsak ham, ularni toʻydira olarmidik?!

²³Egamiz shunda Musoga aytdi:

— Nima, Men, Egangning qoʻli kaltamidi?! Mening senga aytgan gaplarim bajo boʻlishi yoki boʻlmasligini endi koʻrasan⁺.

²⁴Shundan keyin Muso tashqariga chiqib, Egamizning soʻzlarini xalqqa yetkazdi. Soʻng yetmishta xalq oqsoqolini yigʻib, ularni Muqaddas chodir atrofiga joylashtirdi. ²⁵Shunda Egamiz bulut ichida tushib kelib, Muso bilan gaplashdi, Musoga bergan Oʻz Ruhidan olib, yetmishta oqsoqolga berdi. Ruh oqsoqollarni qamrab oldi va ular zikr tusha boshladilar. Lekin bunday hol boshqa takrorlanmadi.

²⁶Yetmishta oqsoqolning ikkitasi Muqaddas chodirga bormay qarorgohda qolgan edi. Birining ismi Eldod, ikkinchisiniki Midod edi. Biroq Egamizning Ruhi ularni ham qamrab oldi, ular ham qarorgohda zikr tusha boshladilar. ²⁷Bir oʻspirin yugurib kelib, Musoga: “Eldod bilan Midod qarorgohda zikr tushishyapti”, dedi. ²⁸Musoga yoshligidan xizmat qilib kelgan* yordamchisi Nun oʻgʻli Yoshua dedi:

— Muso hazratlari! Ularni toʻxtating!

²⁹Muso esa unga shunday javob berdi:

— Sen mening manfaatimni koʻzlab, shu gaplarni aytyapsanmi? Menga qolsa, Egamning butun xalqi paygʻambar boʻlsin, Egamiz Oʻz Ruhini ularning hammasiga bersin, deyman!

³⁰Shundan soʻng Muso bilan Isroil oqsoqollari qarorgohga qaytib kelishdi.

Egamiz bedanalar yuboradi

³¹Egamiz shamol qoʻzgʻatdi. Shamol dengizdan* bedanalarni qarorgohga va qarorgoh atrofiga uchirib keldi–da, koʻplarini yerga tushirdi. Anchasi esa qarorgohning aylanasi boʻylab bir kunlik masofada, ikki tirsak balandlikda uchib yurgan edi*⁺.

³²Xalq oʻsha kuni kunduzi va kechasi, keyingi kuni ham ertadan kechgacha bedana yigʻishtirdi. Eng oz tergan odamniki oltmish savat* chiqdi. Ular bedanalarni quritish uchun butun qarorgoh atrofiga yoyib tashlashdi. ³³Lekin odamlar goʻshtni endi ogʻziga olib, hali yeyishga ham ulgurmagan edilarki, Egamiz xalqqa gʻazabini sochib, qaqshatqich oʻlat yubordi. ³⁴Bu yerga Xivrut–Xattavo* deb nom berildi, chunki bu yerga nafsi buzuq odamlar dafn qilingandi.

³⁵Xalq Xivrut–Xattavodan Xazeroʻtga qarab yoʻlga chiqdi. Ular Xazeroʻtga yetib borganlaridan keyin qarorgoh qurishdi⁺.

12–BOB

Maryam jazolanadi

12¹Muso Habashistonlik* ayolga uylangani uchun Maryam va Horun Musoga qarshi gapirdilar. ²Ikkovi: “Egamiz yolgʻiz Muso orqali gapiribdimi?! U biz orqali ham gapirmaganmi?!” deyishdi. Egamiz ularning bu gapini eshitdi. ³Muso juda kamtar odam edi, yer yuzida kamtarlikda unga teng keladigani yoʻq edi.

⁴Egamiz birdan Muso, Horun va Maryamga:

— Uchovingiz ham Uchrashuv chodiriga kelinglar! — deb amr berdi.

Shundan soʻng uchovlari Uchrashuv chodiriga kelishdi. ⁵Egamiz ustun shaklidagi bulutda tushib, Chodirga kiraverishda turdi va Horun bilan Maryamni chaqirdi. Ikkovi oldinga chiqdi. ⁶Egamiz ularga dedi:

— Mening soʻzlarimni eshitib olinglar. Orangizda paygʻambar boʻlganda, Men, Egangiz, Oʻzimni ularga vahiyda ayon qilaman, ular bilan tushlarida gaplashaman⁺. ⁷Lekin qulim Muso bilan boshqacha gaplashaman. Mening butun xalqim orasida ishonchlisi Musodir*⁺. ⁸Men u bilan jumboqli bashoratlar orqali emas, balki yuzma–yuz, ochiq–oydin gaplashaman. Muso Men, Egangizning sharpasini koʻradi. Nahotki sizlar Mening qulim Musoga qarshi gapirishdan qoʻrqmadingizlar?!⁺

⁹Egamiz ulardan qattiq gʻazablanib, uzoqlashdi.

¹⁰Bulut Chodir tepasidan ketishi bilanoq, Maryam teri kasalligiga* chalinib, qorday oppoq boʻlib qoldi. Horun buni koʻrib,⁺ ¹¹Musoga yolvordi:

— Ey hazratim, biz ahmoqlik qilib qoʻydik! Oʻtinaman, gunohimizdan oʻting! ¹²Maryam ona qornidayoq chiriy boshlagan oʻlik chaqaloqqa oʻxshab qolmasin!

¹³Shunda Muso Egamizga iltijo qilib:

— Ey Xudo, unga shifo ber! — deb yolvordi. ¹⁴Egamiz esa Musoga shunday javob berdi:

— Agar Maryamning oʻz otasi uning yuziga tupurganda, u yetti kun sharmanda boʻlib yurmasmidi?! Maryamni qarorgohdan chiqarib yuboringlar, u yetti kundan keyingina qarorgohga qaytib kelishi mumkin⁺.

¹⁵Shunday qilib, Maryam qarorgohdan haydab chiqarildi. U yetti kun qarorgohdan tashqarida boʻldi. U qaytib kelmaguncha xalq yoʻlga chiqmay turdi.

13–BOB

Aygʻoqchilar

13¹•Shundan soʻng xalq Xazeroʻtdan yoʻlga chiqib, Poron choʻliga* kelib qarorgoh qurdi⁺. ²Egamiz Musoga dedi: ³“Men Isroil xalqiga berayotgan Kanʼon yurtiga aygʻoqchilar yubor. Har bir qabiladan bittadan yoʻlboshchini joʻnat.”⁺

⁴Muso, Egamizning amriga muvofiq, qabila yoʻlboshchilarini Poron choʻlidan Kanʼon yurtiga joʻnatdi⁺. ⁵Ularning ismi quyidagichadir:

Ruben qabilasidan — Zakkur oʻgʻli Shammuva.

⁶Shimoʻn qabilasidan — Xoʻri oʻgʻli Shofot.

⁷Yahudo qabilasidan — Yafunax oʻgʻli Xolib⁺.

⁸Issaxor qabilasidan — Yusuf oʻgʻli Yixal.

⁹Efrayim qabilasidan — Nun oʻgʻli Xoʻsheya*.

¹⁰Benyamin qabilasidan — Rofu oʻgʻli Palti.

¹¹Zabulun qabilasidan — Soʻdi oʻgʻli Gaddiyol.

¹²Yusuf qabilasidan, yaʼni Manashe qabilasidan — Susix oʻgʻli Gaddi.

¹³Dan qabilasidan — Gamali oʻgʻli Omiyol.

¹⁴Osher qabilasidan — Mikoyil oʻgʻli Satur.

¹⁵Naftali qabilasidan — Vofsi oʻgʻli Naxbi.

¹⁶Gad qabilasidan — Moxi oʻgʻli Guval.

¹⁷Muso Kanʼon yurtiga aygʻoqchilikka yuborgan odamlarning ismi ana shulardir. Muso Nun oʻgʻli Xoʻsheyaning ismini oʻzgartirib, uni Yoshua deb atadi*⁺.

¹⁸Muso ularni Kanʼon yurtiga aygʻoqchilikka yuborar ekan, shunday dedi: “Shimolga qarab yuringlar, Nagav choʻlini* aylanib chiqqaningizdan keyin, choʻldan shimolda joylashgan qirli yerlarni ham koʻrib chiqinglar. ¹⁹U yerlar qanday joy, u yerda yashayotgan xalq kuchlimi yoki zaifmi, koʻpmi yoki ozmi, ²⁰yurti yaxshimi yoki yomonmi, shaharlari devor bilan oʻralganmi yoki yoʻqmi, ²¹yerlari unumdormi yoki kamhosilmi, daraxtlari bormi yoki yoʻqmi, bilib kelinglar. Oʻsha yurtning mevalaridan olib kelishning ilojini qilinglar.” Uzum mavsumi endi boshlangan edi.

²²Shunday qilib, aygʻoqchilar shimolga qarab ketishdi. Zin choʻlidan boshlab, Levo–Xomat* yaqinidagi Rexob shahrigacha boʻlgan hamma joylarni koʻzdan kechirib chiqishdi. ²³Dastavval ular Nagav choʻlini kesib oʻtib, Xevron shahriga* borishgandi. Oʻsha yerda Onoq avlodidan kelib chiqqan* Oximan, Sheshay va Talmay urugʻlari yashashardi. Xevron Misrdagi Zoʻvan shahridan yetti yil oldin qurilgan edi⁺. ²⁴U yerdan aygʻoqchilar Eshkoʻl soyligiga borib, bir bosh uzumni shoxi bilan qirqib olishgandi. Bu bosh uzumni ikki kishi xodaga osib koʻtarib ketgandi. Bundan tashqari, ular anor va anjirlardan ham olishgandi⁺. ²⁵Aygʻoqchilar soylikdan bir bosh uzum qirqib olganlari uchun oʻsha soylikka Eshkoʻl* deb nom berildi.

²⁶Nihoyat, ular yurtni koʻrib chiqib, qirqinchi kuni qaytishdi. ²⁷Poron choʻlidagi Kadeshga* — Muso, Horun va butun Isroil jamoasi oldiga kelishdi. Ularga koʻrgan–bilganlarini aytib, oʻsha yurtning mevalarini koʻrsatishdi. ²⁸Ular Musoga shunday deb aytishdi:

— Siz bizni yuborgan yurtga bordik, u yerda chindan ham sut va asal oqib yotibdi*. Mana bu mevalar oʻsha yerdan. ²⁹Lekin u yerning xalqlari kuchli, shaharlari mustahkam va nihoyatda ulkan ekan. Biz u yerda hatto Onoq avlodini* ham koʻrdik! ³⁰Omolek xalqi — Nagav choʻlida, Xet, Yobus va Amor xalqlari — qirlarda, Kanʼon xalqi esa Oʻrta yer dengizi qirgʻoqlarida va Iordan daryosi boʻylarida istiqomat qilishar ekan⁺.

³¹Xolib Musoning roʻparasida turgan xalqni tinchlantirib:

— Boʻla qolinglar, oʻsha yurtga hujum qilib, uni egallab olaylik. Oʻsha yurtni bosib olishga albatta kuchimiz yetadi, — dedi⁺.

³²Lekin Xolib bilan birga borganlar:

— U xalqqa bas kela olarmidik?! Ular bizdan kuchliroq–ku! — deyishdi⁺.

³³Shunday qilib, ular oʻzlari koʻrib kelgan yurt toʻgʻrisida Isroil xalqi orasida boʻlmagʻur mish–mishlar tarqata boshlashdi: “Biz koʻrib kelgan yurt u yerda yashashga boradiganlarni yutib yuborar ekan. Oʻsha yurtdagi hamma odamlar dev qomat ekan⁺. ³⁴Biz u yerda hatto ulkan pahlavonlar* urugʻidan boʻlgan Onoq avlodini koʻrdik. Ularning oldida oʻzimizni xuddi chigirtkaday his qildik. Ha, ularning nazarida ham biz chigirtkaday edik.”⁺

14–BOB

Xalq zorlanadi

14¹•Keyin butun jamoa figʻon chekib, tun boʻyi yigʻi–sigʻi qilib chiqdi. ²Jamiki Isroil xalqi Muso va Horundan mingʻirlab nolib, ularga shunday dedi:

— Qaniydi, Misrda oʻlib ketganimizda yoki shu sahroda jon berganimizda edi!⁺ ³Agar jangda qirilib ketadigan boʻlsak, nima uchun Egamiz bizni oʻsha yurtga olib boryapti? Bizning xotinu bola–chaqalarimiz dushmanga oʻlja boʻladi–ku! Bundan koʻra, Misrga qaytib ketganimiz yaxshiroq emasmi?!

⁴Shundan soʻng ular oʻzaro: “Oʻzimizga bir yoʻlboshchi tanlaymiz–u, Misrga qaytib ketamiz”, deb kelishib olishdi⁺. ⁵Muso bilan Horun esa butun Isroil jamoasi oldida muk tushishdi⁺. ⁶Yurtni koʻrib kelgan aygʻoqchilarning ikkitasi Nun oʻgʻli Yoshua va Yafunax oʻgʻli Xolib qaygʻudan kiyimlarini yirtishdi⁺. ⁷Ikkovi jamiki Isroil jamoasiga deyishdi:

— Biz koʻrib kelgan yurt — juda ham yaxshi joy! ⁸Agar Egamiz bizdan mamnun boʻlsa, U bizni oʻsha yurtga olib kiradi, sut va asal oqib yotgan oʻsha yurtni* bizga beradi. ⁹Faqat Egamizga qarshi isyon qilmanglar! U yurtning xalqidan qoʻrqmanglar! Ular biz uchun oson oʻlja boʻlishadi. Ular pushti panohidan ayrilgan, Egamiz esa biz bilan boʻladi. Ulardan qoʻrqmanglar!⁺

¹⁰Lekin butun jamoa: “Yoshua va Xolibni toshboʻron qilamiz!” deb poʻpisa qildi.

Shunda Egamiz ulugʻvorligini Uchrashuv chodirida jamiki Isroil xalqiga zohir qildi⁺.

Muso xalq uchun iltijo qiladi

¹¹Egamiz Musoga dedi:

— Qachongacha bu xalq Meni xoʻrlaydi?! Ularning orasida qancha moʻjiza koʻrsatgan boʻlsam–u, qachongacha Menga ishonmay yuradi?! ¹²Men oʻlat yuborib bu xalqni qirib tashlayman. Sendan esa ulardan ham kuchliroq va buyukroq bir xalq yarataman⁺.

¹³Ammo Muso Egamizga shunday javob berdi:

— Sen bu xalqni Oʻz qudrating bilan Misrliklar orasidan olib chiqqan eding–ku! Agar xalqingni qirib tashlasang, Misrliklar bu haqda eshitishadi. ¹⁴Ular bu yurtda istiqomat qilayotgan xalqlarga ham bu haqda xabar berishadi. Ey Egam, oʻsha xalqlar Sen biz bilan ekaningni bilishadi. Sen biz bilan yuzma–yuz koʻrishganingni, Sening buluting doimo bizning tepamizda turganini, Sen bizni kunduzi ustun shaklidagi bulut ichida, kechasi ustun shaklidagi alanga ichida yoʻlga boshlaganingni ular bilishadi, axir!⁺ ¹⁵⁻¹⁶Bordi–yu, Sen xalqingning hammasini birday qirib tashlasang, Sening ulugʻvorliging haqida eshitgan xalqlar: “Isroil xalqining Egasi qasam ichib vaʼda bergan yurtga Oʻz xalqini olib kira olmagani uchun ularni sahroda nobud qilib yuboribdi”, deb aytishmaydimi?!⁺ ¹⁷Yo Rabbiy, iltijo qilaman, Oʻz matonatingni koʻrsat. Sen Oʻzing aytgansan*:⁺ ¹⁸“Men, Egangizning jahli tez emas, sodiq sevgim moʻldir. Fosiqlikni, isyonni kechiraman. Lekin aybdorni aslo jazosiz qoldirmayman. Men ularni jazolayman, ularning gunohlari oqibatidan farzandlari, nabiralari va chevaralari ham qochib qutulmaydi.” ¹⁹Oʻtinaman, cheksiz sevging tufayli bu xalqning gunohidan oʻt. Axir, Sen ularni Misrdan chiqqanlaridan beri kechirib kelyapsan.

²⁰•— Iltimosingga muvofiq ularni kechiraman, — dedi Musoga Egamiz. ²¹— Lekin Men barhayot Xudo boʻlganim haqi, yer yuzini toʻldirgan ulugʻvorligim haqi, ont ichib aytamanki,⁺ ²²⁻²³bu odamlarning birortasi Men otalariga vaʼda qilgan yurtga kirmaydi. Ular Mening buyuk qudratimni, Misrda va sahroda qilgan moʻjizalarimni koʻra turib Menga quloq solmadilar, Meni qayta–qayta sinadilar. Meni xoʻrlagan bu odamlar Kanʼon yurtini koʻrmaydilar⁺. ²⁴Lekin qulim Xolib bundaylardan emas. U Menga sodiq qoldi. Shuning uchun Men uni oʻzi koʻrib kelgan oʻsha yurtga olib kiraman. Uning nasli yurtni egallaydi⁺. ²⁵Endi esa Omolek va Kanʼon xalqlari yashaydigan vodiylarga bora koʻrmanglar. Ertagayoq orqaga qaytinglar, Qizil dengiz* yoʻlidagi sahroga boringlar.

Egamiz xalqni shikoyat qilgani uchun jazolaydi

²⁶Egamiz Muso bilan Horunga dedi:

²⁷— Qachongacha bu qabih jamoa Mendan noliyveradi?! Men Isroil xalqining mingʻirlab nolishini eshitdim, ²⁸borib ularga Mening bu gapimni ayt: “Barhayot Xudo boʻlganim haqi, ont ichib aytamanki, mingʻirlab noliganlaringizni* Men boshingizga solaman. Men, Egangiz, aytdim. ²⁹Jasadlaringiz mana shu sahroda qoladi. Roʻyxatga kirgan yigirma va undan yuqori yoshdagilar — Mendan mingʻirlab noliganlarning hammasi⁺ ³⁰Men ont ichib, sizlarga yashash uchun bermoqchi boʻlgan yurtga kirishmaydi. U yurtga faqat Yafunax oʻgʻli Xolib bilan Nun oʻgʻli Yoshua kirishadi⁺. ³¹Sizlar, bolalarimiz u yerda dushmanga oʻlja boʻladi, deb aytdingiz. Ammo Men bolalaringizni oʻsha yerga olib kiraman. Sizlar rad etgan oʻsha yurtdan ular bahra olishadi. ³²Sizlarning jasadlaringiz esa mana shu sahroda qolib ketadi. ³³Bolalaringiz sahroda qirq yil tentirab yuradi. Hammangiz mana shu sahroda nobud boʻlmaguningizcha, bolalaringiz sizning sadoqatsizligingiz uchun azob tortishadi⁺. ³⁴Sizlar oʻsha yurtni qirq kun davomida koʻrib qaytib kelgan edingizlar. Endi gunohingiz uchun qirq yil, har bir kun evaziga bir yildan jazo tortib yurasizlar. Menga qarshi chiqqanlarning holi ne kechishini* ana shunda bilasizlar!⁺ ³⁵Menga qarshi yigʻilgan mana shu qabih jamoaning hammasini Men shunday ahvolga solamanki, ular mana shu sahroda qirilib, yoʻq boʻlib ketishadi. Buni Men, Egangiz, aytdim.”

³⁶Muso Kanʼon yurtiga aygʻoqchi qilib yuborgan oʻnta odam boʻlmagʻur gaplar tarqatib, jamoaning Egamizdan mingʻirlab nolishiga sababchi boʻlgan edi. ³⁷Oʻsha yurt haqida noxush xabar olib kelgan bu odamlar oʻlatga chalinib, Egamizning oldida jon berishdi. ³⁸Aygʻoqchilardan faqat Nun oʻgʻli Yoshua bilan Yafunax oʻgʻli Xolib tirik qoldi⁺.

Kanʼon yurtini bosib olishga birinchi urinish

³⁹•Muso jamiki Isroil xalqiga shu gaplarni aytganda, xalq chuqur qaygʻuga botdi. ⁴⁰Ertasiga ular tong saharda turdilar, Kanʼondagi qirlarga tomon joʻnayotib shunday dedilar:

— Qani, ketdik, gunoh qilganimizni anglab yetdik. Mana endi Egamiz bizga vaʼda qilgan oʻsha yurtga kirishga tayyormiz.

⁴¹Lekin Muso:

— Nima uchun Egamizning amriga yana itoatsizlik qilyapsizlar? — dedi. — Bu bilan hech narsaga erisholmaysizlar–ku! ⁴²U yerga bormanglar. Egamiz sizlar bilan emas! Dushmanlaringiz oldida magʻlub boʻlasizlar! ⁴³Omolek va Kanʼon xalqlari sizlarga qarshilik koʻrsatishadi. Qirilib ketasizlar. Sizlar Egamizdan yuz oʻgirganingiz uchun, U sizlar bilan birga boʻlmaydi⁺.

⁴⁴Biroq Isroil xalqi bilganidan qolmay oʻsha yerdagi qirlarga chiqdi. Egamizning Ahd sandigʻi bilan Muso esa qarorgohda qolishdi. ⁴⁵Oʻsha qirlarda yashaydigan Omolek va Kanʼon xalqlari pastga tushib, Isroil xalqiga hujum qilishdi, ularni Xoʻrmaxgacha* quvib borishdi⁺.

15–BOB

Qurbonliklarga oid qonunlar

15¹⁻²Muso orqali Isroil xalqiga Egamiz quyidagi qonunlarni berdi: Egamiz sizlarga beradigan yurtga oʻrnashib olganingizdan keyin mana bu qonunlarga rioya qiling: ³Egamizga atab, buqa, qoʻchqor, qoʻzi va uloqchalaringizdan qurbonliklar keltiring. Ularni kuydiriladigan qurbonlik, tinchlik qurbonligi, koʻngildan chiqarib beriladigan qurbonlik va bergan vaʼdangizga muvofiq keltiriladigan qurbonlik qiling. Ularni belgilangan bayram kunlarida ham keltiring. Bu qurbonliklarning maʼlum qismlarini qurbongohda kuydiring, shunda Egamizga yoqimli hid boradi⁺. ⁴⁻⁵Bu qurbonliklarga qoʻshib, Egamizga atab, albatta don va sharob nazrlarini keltirishingiz kerak.

Qoʻzi yoki uloqchani qurbonlik qilganingizda, don nazrini — ikki kosa* zaytun moyi aralashtirilgan toʻrt kosa* sifatli unni hamda ikki kosa sharobni nazr qilinglar.

⁶Qoʻchqorni qurbonlik qilganingizda, don nazrini — uch kosa* zaytun moyi aralashtirilgan sakkiz kosa* sifatli unni va ⁷uch kosa sharobni nazr qilinglar. Bu qurbonlik va nazrlardan Egamizga yoqimli hid boradi.

⁸Buqani Egamizga atab, kuydiriladigan qurbonlik, bergan vaʼdangizga muvofiq qilinadigan qurbonlik yoki tinchlik qurbonligi qilganingizda,⁺ ⁹qurbonlikka qoʻshib toʻrt kosa* zaytun moyi aralashtirilgan oʻn ikki kosa* sifatli unni va ¹⁰toʻrt kosa sharobni nazr qilinglar. Olovda kuydiriladigan bu qurbonlik va nazrlardan Egamizga yoqimli hid boradi⁺.

¹¹Shunday qilib, buqa, qoʻchqor, qoʻzi yoki uloqchani qurbonlik qilganingizda, shu nazrlarni qurbonlikka qoʻshib keltiringlar. ¹²Qurbonlik qilinadigan hayvonlarning soni qancha boʻlishidan qatʼi nazar, har bir hayvonga qoʻshib, belgilangan miqdorda don bilan sharob nazr qilinglar. ¹³Isroil xalqidan boʻlgan har bir odam qurbonlikni Egamizga yoqimli hid borishi uchun olovda kuydirganda, mana shu qoidalarga rioya qilishi shart. ¹⁴Agar orangizda oʻrnashib olgan yoki vaqtincha istiqomat qilayotgan birorta musofir Egamizga yoqimli hid borishi uchun qurbonlikni olovda kuydirmoqchi boʻlsa, u ham shu qoidalarga rioya qilsin.

¹⁵Isroil jamoasi uchun ham, orangizda yashayotgan musofir uchun ham qonun–qoida bir. Egamizning oldida sizlar ham, musofirlar ham birdir. Bu qonun–qoidaga doimo, avlodlaringiz osha rioya qilinglar⁺. ¹⁶Sizlar uchun ham, orangizda yashayotgan musofirlar uchun ham qonun–qoida birdir.

¹⁷⁻¹⁸Muso orqali Isroil xalqiga Egamiz yana quyidagi qonunlarni berdi: Egamiz sizlarni boshlab borayotgan yurtga kirganingizdan keyin, ¹⁹oʻsha yurtning nonidan tanovul qilasizlar. Oʻshanda noningizning bir qismini Egamizga nazr qilinglar⁺. ²⁰Xamirning birinchi zuvalasidan yopilgan nonni Egamizga nazr qilinglar. Buni yanchilgan donni nazr qilganday nazr qilinglar. ²¹Xamirning birinchi zuvalasini avlodlar osha Egamizga nazr qilinglar.

²²⁻²³Agar Egamiz men orqali bergan bu amrlarning birortasiga — Egamiz amr etgan kundan boshlab avlodlaringiz osha rioya qilmasangiz,⁺ ²⁴agar jamoa bu xatoga bilmagan holda yoʻl qoʻygan boʻlsa, butun jamoa Egamizga yoqimli hid borishi uchun bitta buqani kuydirib qurbonlik qilsin. Ular buqaga qoʻshib, belgilangan miqdorda don bilan sharob nazrini keltirishsin. Bundan tashqari, bitta takani gunoh qurbonligi qilishsin⁺. ²⁵Shunday qilib, ruhoniy butun Isroil jamoasini gunohlaridan poklaydi. Jamoa bilmasdan xato qilgani uchun kechiriladi, chunki ular qilgan xatosi uchun Egamizga qurbonlik qilib, olovda kuydirgan va gunoh qurbonligini keltirgan boʻladilar. ²⁶Egamiz butun Isroil jamoasini va sizlarning orangizda yashayotgan musofirlarni kechiradi, chunki butun xalq bilmay xato qilgan edi.

²⁷Agar birorta odam bilmasdan gunoh qilib qoʻysa, bir yoshli echkini gunoh qurbonligi qilsin⁺. ²⁸Ruhoniy Egamizning oldida oʻsha odamni gunohidan poklaydi, oʻsha odam kechiriladi. ²⁹Bilmasdan gunoh qilib qoʻygan Isroil odami uchun ham, orangizda istiqomat qilayotgan musofir uchun ham qonun bir⁺.

³⁰Lekin qasddan gunoh qilgan odam, Isroil xalqidanmi yoki musofirmi, Egamizga shak keltirgan boʻladi. Oʻsha odam Isroil xalqi orasidan yoʻq qilinsin⁺. ³¹U Egamizning soʻzlarini nazar–pisand qilmagani uchun, amrlariga itoat qilmagani uchun albatta yoʻq qilinsin. Uning gunohi oʻz gardanida qoladi.

Shabbat qoidalarini buzgan odam haqida

³²Bir kuni Isroil xalqi sahroda turgan paytda, Shabbat kuni oʻtin terib yurgan bir odamni ushlab olishdi*⁺. ³³Ular oʻsha odamni Muso, Horun va butun Isroil jamoasi oldiga olib kelishdi. ³⁴Biroq bu odamni nima qilish kerakligini hali aniq bilishmagani uchun uni qamab qoʻyishdi⁺. ³⁵Keyin Egamiz Musoga dedi:

— Bu odamning jazosi oʻlimdir. Butun jamoa uni qarorgohdan tashqariga olib chiqib, toshboʻron qilsin⁺.

³⁶Egamiz Musoga amr etganday, butun jamoa oʻsha odamni qarorgohdan tashqariga olib chiqib, toshboʻron qilib oʻldirdi.

Popuklar haqida qoidalar

³⁷Shundan keyin Egamiz Musoga dedi:

³⁸— Isroil xalqiga Mening shu gapimni yetkaz: “Sizlar avlodlar osha kiyimlaringizning etagiga popuk qilib osib yuringlar. Har bir popukka koʻk ip qoʻshib eshilgan boʻlsin⁺. ³⁹Popuklar sizlarga Men, Egangizning amrlarini eslatib turadi. Ularni koʻrganingizda Men sizlarga bergan hamma amrlarimni eslab, bajarasizlar. Xiyonatga yetaklovchi koʻnglingiz, koʻzingiz ehtiroslariga ortiq berilmaysizlar. ⁴⁰Shunda sizlar Mening hamma amrlarimni yodingizda tutib bajarasizlar, Menga bagʻishlangan boʻlasizlar⁺. ⁴¹Men Egangiz Xudoman. Men Xudoyingiz boʻlaman deb, sizlarni Misrdan olib chiqqanman. Ha, Men Egangiz Xudoman.”⁺

16–BOB

Koʻrax, Datan va Aburamning isyoni

16¹⁻²•Bir kuni Levi qabilasining Qohot urugʻidan boʻlgan Izxor oʻgʻli Koʻrax Musoga qarshi isyon koʻtardi. U Ruben qabilasidan Eliyobning oʻgʻillari Datan va Aburamni hamda Palaf oʻgʻli Onni yoniga qoʻshib oldi. Isroil xalqining 250 yoʻlboshchisi ham ularga qoʻshildi. Bu yoʻlboshchilar jamoa kengashining tayinlangan aʼzolaridan boʻlib, obroʻli kishilar edi⁺.

³Ular Muso bilan Horunga qarshi yigʻilishib, ikkoviga shunday deyishdi:

— Sizlar haddingizdan oshib ketdingiz! Axir, butun jamoa va uning har bir aʼzosi Egamizga tegishli–ku! Egamiz hammamiz bilan birgadir. Nimaga endi sizlar oʻzingizni Egamizning jamoasidan ustun qoʻyyapsizlar?!⁺

⁴Muso bu gapni eshitib, muk tushdi*⁺. ⁵Soʻng Koʻrax va uning sheriklariga shunday dedi:

— Ertaga ertalab Egamiz Oʻzinikilarni koʻrsatadi. Oʻziga tegishli boʻlgan odamini ayon qiladi. Kim Xudoning tanlangani boʻlsa, Egamiz oʻshani Oʻziga yaqinlashtiradi⁺. ⁶Sen, Koʻrax, hamtovoqlaring bilan birga olovkuraklaringizni olib, ⁷ertaga Egamiz oldida oʻsha olovkuraklaringizda tutatqi tutatinglar. Oʻshanda Egamiz kimni tanlab olganini, kim Unga tegishli ekanligini koʻramiz*. Ey levilar, sizlar haddingizdan oshib ketdingizlar!⁺

⁸Keyin Muso:

— Ey levilar, eshitib olinglar! — dedi Koʻraxga. ⁹— Isroil xalqining Xudosi sizlarni Isroil jamoasidan ajratib oldi. Egamizning Muqaddas chodiridagi yumushlarni bajarishingiz uchun sizlarni Oʻziga yaqinlashtirdi. Jamoa vakili sifatida butun xalqqa xizmat qilishingiz uchun sizlarni tanlab oldi. Nahotki shunisi sizlarga kamlik qilsa?!⁺ ¹⁰Egamiz sizlarni, hamma levi birodarlaringizni Oʻziga yaqinlashtirgan boʻlsa, yana ruhoniylikni ham talab qilishingiz nimasi? ¹¹Horun kim boʻptiki, sizlar undan mingʻirlab nolisangiz? Sizlar asli Horunga emas, Egamizga qarshi yigʻilgansiz!⁺

¹²Muso Eliyobning oʻgʻillari Datan va Aburamni chaqirib kelgani odam yubordi. Lekin ular:

— Bormaymiz! — deb aytib yuborishdi. ¹³— Ey Muso, sen bizni sut va asal oqib yotgan yurtdan* olib chiqib, sahroda halok qilmoqchi boʻlding. Shunisi yetmaganday, endi bizga xon boʻlmoqchimisan?!⁺ ¹⁴Sen bizni sut va asal oqib yotgan yurtga olib kirmading, mulk qilib dalalaru uzumzorlarni bermading. Shu paytgacha bizni laqillatib kelyapsan. Yoʻq, oldingga bormaymiz!

¹⁵Bularni eshitgan Muso qattiq gʻazablanib, Egamizga aytdi:

— Ularning nazrlarini qabul qilma. Men ularning birortasiga yomonlik qilmadim–ku, ularning birontasidan hatto eshagini ham olmadim–ku!⁺

¹⁶Soʻng Muso Koʻraxga aytdi:

— Ertaga oʻzing ham, hamma sheriklaring ham Egamiz oldida hozir boʻlinglar. Horun ham shu yerda boʻladi. ¹⁷250 nafar yoʻlboshchining hammasi olovkuraklariga tutatqi solib, Egamizning huzuriga olib kelishsin. Sen ham olovkuragingni olib kel, Horun ham oʻzinikini olib keladi.

¹⁸Shunday qilib, ertasi kuni har bir odam oʻz olovkuragini oldi. Olovkurakka choʻgʻ solib, choʻgʻ ustiga tutatqi tashladi. Ular Muso va Horun bilan birga Uchrashuv chodiri kiraverishiga kelib turishdi. ¹⁹Koʻrax butun jamoani Uchrashuv chodiri kiraverishi oldiga — Muso va Horunning roʻparasiga toʻplagach, Egamiz ulugʻvorligini butun jamoaga zohir qildi.

²⁰Keyin Egamiz Muso bilan Horunga:

²¹— Bu jamoadan nari turinglar, — dedi. — Men ularni bir zumda yoʻq qilib yuboraman⁺.

²²Ikkovi esa muk tushib:

— Ey Xudoyim! Ey odamzod ruhlarining Xudosi! — deb iltijo qilishdi. — Gunoh qilgan bitta odam–ku, Sen esa butun jamoadan gʻazablanyapsanmi?!⁺

²³Egamiz Musoga dedi:

²⁴— Jamoaga ayt, ular Koʻrax, Datan va Aburamning chodirlaridan uzoqroq turishsin.

²⁵Muso oʻrnidan turib, Datan bilan Aburamning oldiga ketdi. Isroil oqsoqollari ham Musoga ergashishdi. ²⁶Muso jamoaga dedi:

— Bu qabih odamlarning chodirlaridan uzoqroq turinglar. Ularning biror narsasiga ham tegmanglar. Aks holda, ularning hamma gunohlari uchun sizlar nobud boʻlasizlar⁺.

²⁷Jamoa Koʻrax, Datan va Aburamning chodirlaridan uzoqroqqa borib turishdi. Datan va Aburam esa xotinlari, bola–chaqalari bilan chodirlarining kiraverishiga chiqib turgan edilar.

²⁸— Bu ishlarning hammasini ado etishim uchun meni Egamiz yuborganini, bularni oʻzimcha qilmaganimni shundan bilasizlar, — dedi Muso. ²⁹— Agar Koʻrax va uning sheriklari oʻz ajali bilan, hamma odamlar kabi, oʻlishsa, meni Egamiz joʻnatmagan boʻladi⁺. ³⁰Bordi–yu, Egamiz favqulodda bir narsa qilsa — yer yorilib ularni bor narsasi bilan yutib yuborsa, ular oʻliklar diyoriga* tiriklayin kirib ketishsa, bilinglarki, oʻsha odamlar Egamizni xoʻrlagan boʻladi⁺.

³¹Muso gapini endi tugatgan ham ediki, oʻsha odamlarning oyogʻi ostidagi yer yorilib ketdi. ³²Yerning ogʻzi katta ochilib, ularni oila aʼzolari, Koʻraxning hamma sheriklari, mol–mulki bilan birga yutib yubordi. ³³Shunday qilib, ular jamiki mol–mulki bilan birga tiriklayin oʻliklar diyoriga kirib ketishdi. Yer yopilib, ularni jamoa orasidan gʻoyib qildi⁺. ³⁴Ularning faryodidan atrofda turgan Isroil xalqi: “Bizni ham yer yutib yubormasin!” deb baqirgancha tumtaraqay boʻldi. ³⁵Shu payt Egamiz alanga yuborib, tutatqi tutatgan 250 nafar odamni kuydirib yubordi⁺.

Olovkuraklar

³⁶Egamiz yana Musoga dedi:

³⁷⁻³⁸— Horunning oʻgʻli ruhoniy Elazarga ayt. U gunohlari uchun oʻldirilganlarning olovkuraklarini yongʻin orasidan yigʻishtirib olsin. Olovkuraklardagi choʻgʻlarni bir chetga chiqarib tashlasin, chunki olovkuraklar muqaddasdir. Bu olovkuraklar Menga nazr qilish uchun foydalanilganda, muqaddas boʻlgan. Bu olovkuraklarni yoyib, qurbongohni qoplash uchun tunuka qilinglar. Bular Isroil xalqini ogohlantiruvchi bir belgi boʻladi.

³⁹Ruhoniy Elazar kuyib oʻlganlarning tutatqi tutatgan bronza olovkuraklarini yigʻishtirib oldi. Soʻng u olovkuraklarni yoyib, qurbongohni qoplash uchun tunuka holiga keltirdi. ⁴⁰Horunning naslidan boʻlmagan birorta odam Egamizning oldida tutatqi tutatib, Koʻrax va uning sheriklari kabi halok boʻlmasligi uchun, bu tunuka Isroil xalqini ogoh qilib turardi. Shunday qilib, Egamizning Muso orqali bergan koʻrsatmalari amalga oshirildi⁺.

Horun xalqni qutqaradi

⁴¹Ertasiga jamiki Isroil jamoasi Muso bilan Horundan norozi boʻlib: “Egamizning xalqini sizlar oʻldirdingizlar”, deb mingʻirlay boshladi. ⁴²Jamoa ularga qarshi yigʻilgan paytda Muso bilan Horun Uchrashuv chodiri tomon qarashsa, Chodirni bulut qoplab olgan, Egamiz ulugʻvorligini zohir qilgan ekan. ⁴³Ular Uchrashuv chodirining old tomoniga borib turishganda, ⁴⁴Egamiz Musoga dedi:

⁴⁵— Bu jamoadan nari tur, Men ularni hozirning oʻzidayoq yoʻq qilib yuboraman.

Ammo Muso bilan Horun yerga muk tushdi⁺. ⁴⁶Muso Horunga dedi:

— Qani, boʻl, olovkuragingni ol! Qurbongohdan olovkurakka choʻgʻ solib, ustiga tutatqi tashla–da, tezroq jamoaning oldiga bor. Ularni gunohlaridan pokla. Egamiz gʻazabini sochdi, odamlar oʻlatdan nobud boʻlyapti⁺.

⁴⁷Horun Muso buyurganday qilib, jamoaning orasiga yugurib bordi. Odamlar haqiqatan ham oʻlatdan nobud boʻlishayotgan edi. Horun tutatqi tutatib, Isroil xalqini gunohlaridan pokladi. ⁴⁸U tiriklar bilan marhumlarning oʻrtasiga turgan edi, oʻlat toʻxtadi⁺. ⁴⁹Lekin oʻlatdan 14.700 kishi nobud boʻlgan edi. Koʻraxning qilmishi tufayli oʻlganlar bu hisobga kirmasdi. ⁵⁰Oʻlat toʻxtagandan keyin Horun Uchrashuv chodirining kiraverishida turgan Musoning yoniga qaytib keldi.

17–BOB

Horunning tayogʻi

17¹Shundan keyin Egamiz Musoga dedi:

²— Isroil xalqiga ayt, ular har bir qabila yoʻlboshchisining tayogʻini* olib kelishsin. Hammasi boʻlib oʻn ikkita tayoq boʻlsin. Har bir qabila yoʻlboshchisining ismini oʻz tayogʻiga yozib qoʻyinglar. ³Levi qabilasining tayogʻiga Horunning ismini yozinglar, har bir qabila yoʻlboshchisidan bittadan tayoq boʻlishi lozim. ⁴Sen tayoqlarni Uchrashuv chodiriga olib kirib, Men sen bilan uchrashadigan joyga — Ahd sandigʻi* oldiga qoʻy⁺. ⁵Men tanlagan odamning tayogʻi kurtak chiqaradi. Shunday qilib, senga qarshilik qilayotgan Isroil xalqining mingʻirlab nolishlariga Men chek qoʻyaman.

⁶Muso Isroil xalqiga Egamizning gaplarini aytdi. Yoʻlboshchilar har bir qabila nomidan bittadan tayoqni berishdi, hammasi boʻlib oʻn ikkita tayoq boʻldi. Horunning tayogʻi ham oʻsha tayoqlar orasida edi. ⁷Muso tayoqlarni Muqaddas ahd chodiriga* — Egamizning oldiga qoʻydi.

⁸Ertasi kuni Muso Muqaddas ahd chodiriga kirib qarasa, Horunning Levi qabilasini ifoda etgan tayogʻi kurtak yozibdi, koʻkarib, gullabdi, hatto bodom tugibdi⁺. ⁹Muso Egamizning huzuridagi hamma tayoqlarni Isroil xalqi oldiga olib chiqib koʻrsatdi. Har bir yoʻlboshchi oʻz tayogʻini oldi. ¹⁰Egamiz Musoga shunday amr berdi:

— Horunning tayogʻini Ahd sandigʻi oldiga qaytarib olib borib qoʻy. Tayoq doimo oʻsha yerda saqlanib, isyonchilarni ogoh qilib tursin. Shunday qilib, sen ularning mingʻirlab nolishlariga chek qoʻyib, ularning qirilib ketishiga yoʻl qoʻymaysan.

¹¹Egamiz qanday amr etgan boʻlsa, Muso hammasini bajardi.

¹²Isroil xalqi esa Musoga faryod qildi:

— Shoʻrimiz quridi! Kunimiz bitdi! ¹³Egamizning Muqaddas chodiriga yaqin borganlar nobud boʻlishadi. Biz hammamiz qirilib ketamiz!

18–BOB

Ruhoniylar va levilarning burchlari

18¹Egamiz Horunga dedi: “Sen, oʻgʻillaring va butun Levi qabilasi Muqaddas chodirga nisbatan qilingan har qanday ayb uchun javobgar boʻlasizlar. Ruhoniylik xizmatida yoʻl qoʻyilgan ayblar uchun esa faqatgina sen va oʻgʻillaring javobgar boʻlasizlar⁺. ²Qabiladosh levi birodarlaringni yoningga ol. Sen oʻgʻillaring bilan Muqaddas ahd chodirida* xizmat qilayotganingda, ular sizlarga yordam berishadi⁺. ³Levilar sizlarning nazoratingiz ostida xizmat qilib, Muqaddas chodirga oid barcha yumushlarni bajarishadi. Lekin ular muqaddas jihozlarga va qurbongohga zinhor yaqinlashmasinlar, aks holda, ular ham, sizlar ham halok boʻlasizlar. ⁴Levilar sizlarga qoʻshilishib, Uchrashuv chodiridagi barcha vazifalarni bajarishsin. Levilardan boshqa birortasi sizlar bilan birga xizmat qilmasin. ⁵Mening gʻazabim Isroil xalqiga qarshi yana avj olmasligi uchun Chodirning Muqaddas xonalarida va qurbongohda faqatgina sen oʻgʻillaring bilan xizmat qilgin⁺. ⁶Levi birodarlaringni Men Oʻzim senga yordamchi qilib, Isroil xalqi orasidan tanlab olganman. Ular Uchrashuv chodirida xizmat qilishlari uchun Men, Egangizga bagʻishlangan. ⁷Shunday boʻlsa–da, qurbongoh va ichki parda orqasidagi Eng muqaddas xona bilan bogʻliq boʻlgan barcha ruhoniylik xizmatini faqat sen oʻgʻillaring bilan bajar. Ruhoniylikni Men sizlarga hadya qilib berdim. Muqaddas buyumlar oldiga kelgan boshqa har qanday odamning jazosi oʻlimdir.”⁺

Ruhoniylarning ulushi

⁸Egamiz yana Horunga dedi: “Isroil xalqi Menga olib kelgan hamma muqaddas nazrlarni nazorat qilishni senga topshirdim. Bu nazrlarni senga va oʻgʻillaringga doimiy ulush qilib berdim⁺. ⁹Isroil xalqi Menga beradigan eng muqaddas nazrlarning, yaʼni don nazri, gunoh qurbonligi va ayb qurbonliklarining kuydirilmaydigan qismi sen bilan oʻgʻillaringga tegishlidir. ¹⁰Bularni muqaddas joyda tanovul qilinglar. Bu nazrlarni faqat erkaklar tanovul qilishlari mumkin. Bu nazrlarni gʻoyat muqaddas deb bilinglar.

¹¹Qurbongoh oldida Isroil xalqi yuqoriga koʻtarib, Menga bergan boshqa hamma nazrlar ham sen bilan oʻgʻil–qizlaringning doimiy ulushidir. Xonadoningdagi har bir pok odam bu nazrlarni tanovul qilishi mumkin⁺.

¹²Odamlar Men, Egangizga nazr qilgan ilk hosilning eng sifatli zaytun moyini, sharobini va donini ham Men sizlarga berdim⁺. ¹³Menga nazr qilingan butun yurtning ilk hosili sizlarniki boʻladi. Xonadoningizdagi har bir pok odam bu nazrlarni tanovul qilishi mumkin⁺. ¹⁴Isroilda Menga tamomila bagʻishlangan har bir narsa sizlarniki boʻladi⁺. ¹⁵Isroil xalqi Menga nazr qilgan har bir toʻngʻich oʻgʻil va hayvonlarining birinchi erkak bolasi ham sizlarnikidir. Lekin sizlar ularning har bir toʻngʻich oʻgʻli evaziga hamda harom hayvonning* birinchi erkak bolasi evaziga ulardan kumush olishlaringiz shart⁺. ¹⁶Har bir toʻngʻich oʻgʻil bir oylik boʻlganda, ularning evaziga besh boʻlakdan kumush olinglar. Har bir kumush boʻlakning ogʻirligi 2,5 misqol boʻlsin*⁺.

¹⁷Lekin sigirning, qoʻyning va echkining birinchi bolasi evaziga hech qanday toʻlov olma. Bu jonivorlar faqat Menga tegishlidir. Ularning qonini qurbongohga sep, yogʻini esa Men, Egangizga yoqimli hid kelishi uchun olovda kuydir⁺. ¹⁸Qoʻchqorning yuqoriga koʻtarilgan toʻshi va oʻng soni seniki boʻlgani kabi, bu jonivorlarning goʻshti ham seniki boʻladi⁺. ¹⁹Isroil xalqi Menga keltiradigan ehsonlarning hammasini Men senga va oʻgʻil–qizlaringga doimiy ulush qilib beraman. Bu sen va sening nasling bilan Mening oʻrtamdagi qatʼiy ahddir.”⁺

²⁰Soʻng Egamiz Horunga yana dedi: “Sizlar Isroil yurtida ulush olmaysizlar, xalqingiz orasida sizlarga bir boʻlak yer ham berilmaydi. Zotan, Isroil xalqi orasidagi ulushingiz ham, mulkingiz ham Menman⁺.

Levilarning ulushi

²¹Levilarning Uchrashuv chodirida qilgan xizmati evaziga Men ularga Isroil yurtidagi hamma ushrlarni* xizmat haqi qilib beraman⁺. ²²Bundan buyon Isroil xalqi Uchrashuv chodiriga yaqin kelmasin. Aks holda, ular qilgan gunohi uchun jazo tortib oʻladilar. ²³Levilar esa Uchrashuv chodirida xizmat qilib, Chodirga nisbatan qilingan har qanday ayb ish uchun javobgar boʻlishadi. Bu avlodlaringiz osha abadiy qonun–qoida boʻlsin. Levilar Isroil xalqi orasida yerni ulush qilib olishmaydi. ²⁴Buning oʻrniga, Men ularga Isroil xalqining Menga nazr qilgan barcha ushrlarini beraman. Shu sababli Men, levilar Isroil xalqi orasida ulush olmaydi, deb aytgan edim.”

Levilarning ushri

²⁵Egamiz yana Musoga dedi:

²⁶— Levilarga Mening shu gapimni yetkaz: “Egamiz Isroil xalqining ushrini sizlarga ulush qilib bergan. Sizlar ushrni olganingizda, shu ushrning oʻndan bir qismini Egamizga nazr qilib beringlar⁺. ²⁷Egamiz bu nazringizni don bilan sharobning ilk hosili oʻrnida qabul qilib oladi. ²⁸Demak, sizlar Isroil xalqidan oladigan jamiki ushringizning oʻndan bir qismini Egamizga nazr qilishingiz shart. Oʻsha nazrni ruhoniy Horunga beringlar. ²⁹Isroil xalqidan qabul qilgan ushrning faqatgina eng sifatlisini Egamizga nazr qilinglar. ³⁰Isroil xalqi Egamizga don bilan sharob nazrlarini keltirgandan keyin hosilning qolganini oʻzlariga qoldiradilar. Shu singari, sizlar ham ushrlarning eng sifatlisini Egamizga bagʻishlaganingizdan keyin, qolganini oʻzingizga olinglar. ³¹Qolganini oʻzingiz oilangiz bilan har qanday joyda yeb–ichishingiz mumkin. Bular Uchrashuv chodirida qilgan xizmatingiz uchun toʻlovdir. ³²Egamizga ushrning eng sifatlisini bagʻishlaganingizdan keyingina ushrning qolganini yeyishingiz mumkin, shunda sizlar aybdor hisoblanmaysizlar. Shunday yoʻl tutsangiz, Isroil xalqining muqaddas hadyalarini bulgʻamagan boʻlasizlar, oʻzlaringiz nobud boʻlmaysizlar.”

19–BOB

Malla gʻunajinning kuli

19¹⁻²Muso bilan Horun orqali Isroil xalqiga Egamiz quyidagi qonunni berdi: sizlar bizga bitta nuqsonsiz malla gʻunajinni olib kelinglar. Gʻunajinga boʻyinturuq urilmagan boʻlsin⁺. ³Malla gʻunajinni ruhoniy Elazarga beringlar. Soʻng gʻunajinni qarorgohdan tashqariga olib chiqib, Elazarning oldida soʻyinglar. ⁴Ruhoniy Elazar gʻunajinning qoniga barmogʻini botirib, qonni Uchrashuv chodirining oldi tomoniga qarata yetti marta sachratsin⁺. ⁵Soʻng jonivor butunligicha — terisi, goʻshti, qoni, ichak–chovoqlari bilan birga Elazarning koʻzi oldida kuydirilsin⁺. ⁶Ruhoniy sadr yogʻochini, qirmizi ipni va bir tutam issop oʻtini* olib, kuydirilayotgan gʻunajin qurbonligi ustiga tashlasin⁺. ⁷Soʻng ruhoniy yuvinib, kiyimlarini ham yuvsin. Shundan keyingina u qarorgohga qaytib kirishi mumkin. Lekin ruhoniy kechgacha harom boʻladi⁺. ⁸Gʻunajinni yoqqan odam ham yuvinib, kiyimlarini yuvsin. U ham kechgacha harom boʻladi. ⁹Keyin birorta pok odam gʻunajinning kulini yigʻishtirib, qarorgoh tashqarisidagi toza joyga olib borib qoʻysin. Isroil xalqi bu kulni poklanish suviga solib ishlatish uchun saqlasin. Bu kul odamlarni gunohlardan poklash marosimida ishlatiladi⁺. ¹⁰Gʻunajinning kulini yigʻishtirgan odam ham kiyimlarini yuvsin, u ham kechgacha harom boʻladi. Bu Isroil xalqi uchun ham, ularning orasida yashayotgan musofirlar uchun ham doimiy qonun–qoidadir⁺.

Murdadan bulgʻangan odamning poklanishi

¹¹Har qanday kishining murdasiga tekkan odam yetti kun harom boʻladi. ¹²Murdaga tekkan odam poklanish suvi bilan uchinchi va yettinchi kuni oʻzini poklasin. Shunda u pok boʻladi. Oʻsha odam uchinchi va yettinchi kuni oʻzini poklamasa, harom boʻlib qolaveradi⁺. ¹³Murdaga tegib, oʻzini poklamagan odam Egamizning Muqaddas chodirini bulgʻagan boʻladi. Poklanish suvi oʻsha odamning ustiga sepilmagani uchun u haromligicha qoladi. Bunday odam Isroil xalqi orasidan yoʻq qilinsin⁺.

¹⁴Agar odam chodirda vafot etsa, quyidagi qoidaga rioya qilinglar: oʻsha paytda chodirda boʻlgan va chodirga kirgan hamma odamlar yetti kun harom boʻlishadi. ¹⁵Chodirdagi qopqogʻi yopilmagan, usti ochiq har qanday idish ham harom boʻladi⁺. ¹⁶Agar birorta odam ochiq maydonda oʻldirilgan yoki oʻz ajali bilan oʻlgan kimsaning jasadiga, marhumning suyagiga yoki qabriga tegsa, u yetti kun harom boʻladi. ¹⁷Harom boʻlgan odam uchun gunohdan poklash maqsadida kuydirilgan malla gʻunajinning kulidan olib idishga solinglar, soʻng kulning ustiga oqar suvdan quyinglar. ¹⁸Pok odam issopni olib, suvga botirsin–da, suvni chodirga, chodirdagi hamma jihozlarga, chodirdagi odamlarga sepsin. Odamning suyagiga, marhumga, oʻldirilgan kimsaning jasadiga yoki qabrga tekkan odamning ustiga ham oʻsha suvdan sepsin⁺. ¹⁹Uchinchi va yettinchi kunlari pok odam harom odamga suvdan sepib, yettinchi kuni uni poklasin. Poklangan odam yuvinib, kiyimlarini yuvsin. Ana shunda kechqurunga borib u pok boʻladi⁺.

²⁰Harom boʻla turib oʻzini poklamagan har qanday odam Isroil jamoasi orasidan yoʻq qilinsin. Chunki poklanish suvi sepilmagan oʻsha odam haromligicha qolib, Egamizning Muqaddas chodirini bulgʻagan boʻladi⁺. ²¹Bu sizlar uchun doimiy qonun–qoidadir. Poklanish suvini sepgan odam kiyimlarini yuvsin. Poklanish suviga tekkan har qanday odam kechgacha harom boʻlib qoladi. ²²Harom odam tekkan har qanday narsa haromdir. Harom odamga tekkan odam ham kechgacha harom boʻladi⁺.

20–BOB

Kadeshdagi voqealar

20¹Birinchi oyda* butun Isroil jamoasi Zin choʻliga* yetib keldi va Kadeshda* oʻrnashdi. Maryam oʻsha yerda vafot etib, dafn qilindi⁺.

²U yerda jamoa uchun ichishga suv yoʻq edi. Shu sababli xalq Muso bilan Horunga qarshi yigʻilib,⁺ ³Musoga taʼna qila boshlashdi:

— Biz ham qarindoshlarimiz bilan birga Egamiz oldida qirilib ketsak boʻlmasmidi–ya!*⁺ ⁴Nimaga sizlar Egamizning jamoasini mana shu sahroga olib keldingizlar? Biz mol–holimiz bilan birga qirilib ketishimiz uchunmi?! ⁵Nimaga bizni Misrdan olib chiqib, mana shu kasofat joyga olib keldingizlar oʻzi? Bu yerda ekin ekib boʻlmasa, birorta anjir daraxti, uzum yoki anorlar boʻlmasa. Bu yerda hatto ichishga suv ham topib boʻlmaydi–ku!

⁶Muso bilan Horun jamoa oldidan ketishdi. Ular Uchrashuv chodiri kiraverishiga borib, muk tushishdi. Shunda Egamiz ulugʻvorligini ularga zohir qildi⁺. ⁷Egamiz Musoga dedi:

⁸— Tayogʻingni ol. Akang Horun bilan birgalikda jamoani yigʻinglar. Soʻng jamoaning koʻzi oldida qoyaga buyruq beringlar. Shunda qoyadan suv chiqadi. Shu yoʻsinda sizlar qoyadan suv chiqarib, jamoaga ham, ularning mollariga ham suv berasizlar.

⁹Muso Egamizning aytganini qilib, Egamiz huzuridagi tayoqni oldi. ¹⁰Soʻng Muso bilan Horun jamoani qoya yoniga yigʻishdi. Muso ularga:

— Quloq solinglar, ey isyonchilar! Mana shu qoyadan biz sizlarga suv chiqarib berishimiz kerakmi? — dedi⁺.

¹¹Muso qoʻlini koʻtarib, qoyaga tayogʻi bilan ikki marta urgan edi, qoyadan sharillab suv oqdi. Jamoaning oʻzi ham, ularning mollari ham suv ichdi.

¹²Shunda Muso bilan Horunga Egamiz dedi:

— Menga yetarlicha ishonmaganingiz uchun, Isroil xalqiga Mening muqaddasligimni namoyon qilmaganingiz uchun bu jamoani Men ularga beradigan yurtga sizlar boshlab kirmaysiz⁺.

¹³Isroil xalqi bu yerda Egamizdan noligani uchun bu joy Mariva* deb nom oldi. Oʻsha joyda Egamiz Isroil xalqiga Oʻzining muqaddasligini namoyon qildi.

Isroil xalqi oʻtib ketishiga Edom shohi ijozat bermaydi

¹⁴Muso Kadeshdan Edom* shohiga choparlar orqali quyidagi mazmunda bir xabar joʻnatdi:

“Biz, Isroil xalqi, sizning jigaringizmiz*. Bizning boshimizga tushgan kulfatlardan sizlar xabardorsiz⁺. ¹⁵Bizning otalarimiz Misrga koʻchib borgan edilar. Biz Misrda uzoq vaqt yashadik. Misrliklar otalarimizga ham, bizga ham zulm oʻtkazishdi⁺. ¹⁶Keyin biz Egamizga yolvorib iltijo qilgan edik, U bizning iltijoimizni eshitdi. U farishtasini joʻnatib, bizni Misrdan olib chiqdi. Mana endi biz Kadeshda — yurtingiz chegarasidagi shaharda turibmiz⁺. ¹⁷Bizga yurtingiz orqali oʻtib ketishga ijozat bersangiz. Biz ekinzorlaringiz va uzumzorlaringizga kirmaymiz, quduqlaringiz suvidan ichmaymiz. Sizning yurtingizdan oʻtib ketgunimizcha, faqat Shoh yoʻlidan* yuramiz, yoʻldan oʻngga ham, chapga ham chiqmaymiz.”⁺

¹⁸Lekin Edom shohi Musoga:

“Mening yurtimdan oʻta koʻrma, aks holda, ustingga qilich yalangʻochlab bostirib boraman”, deb javob yubordi.

¹⁹Isroil xalqi esa Edom shohidan iltimos qildi:

“Biz katta yoʻldan ketamiz. Agar suvingizdan oʻzimiz yoki mollarimiz ichsa, haqini toʻlaymiz. Biz bor–yoʻgʻi yurtingizdan oʻtib ketmoqchimiz, xolos.”⁺

²⁰Lekin Edom shohi:

“Oʻtmaysizlar!” deb turib oldi.

U Isroil xalqiga qarshi tish–tirnogʻigacha qurollangan katta lashkarini boshlab chiqdi. ²¹Xullas, Edom shohi Isroil xalqiga oʻz yurtidan oʻtib ketishga ijozat bermadi. Isroil xalqi Edom yurtini chetlab oʻtib ketdi⁺.

Horunning oʻlimi

²²Butun Isroil jamoasi Kadeshdan joʻnab, Xoʻr togʻiga yetib keldi⁺. ²³Egamiz Muso bilan Horunga Xoʻr togʻida — Edom yurti chegarasida shunday dedi:

²⁴— Horunning bu olamdan koʻz yumadigan vaqti keldi. Men Isroil xalqiga beradigan yurtga u kirmaydi. Chunki sizlar ikkovingiz Mariva suvlari boʻyida Mening amrimga qarshi chiqdingizlar⁺. ²⁵Endi sen Horun bilan uning oʻgʻli Elazarni Xoʻr togʻiga boshlab chiq. ²⁶Horunning ustidan ruhoniylik kiyimlarini yechib olib, oʻgʻli Elazarga kiygiz. Horun oʻsha yerda vafot etadi⁺.

²⁷Muso Egamiz amr berganday qildi. Uchalovi Xoʻr togʻiga chiqishdi, butun jamoa buni koʻrib turdi. ²⁸Muso Horunning ustidan kiyimlarini yechib olib, uning oʻgʻli Elazarga kiygizdi. Horun oʻsha yerda — togʻ tepasida vafot etdi. Shundan soʻng Muso bilan Elazar togʻdan qaytib tushishdi⁺. ²⁹Butun jamoa Horunning vafot etganini bildi. Jamiki Isroil xalqi Horun uchun oʻttiz kun aza tutdi⁺.

21–BOB

Kanʼon xalqi ustidan erishilgan gʻalaba

21¹Nagav choʻlida* istiqomat qilayotgan Arod shohi: “Isroil xalqi Otorim yoʻlidan kelayotgan ekan” degan xabarni eshitib, jangga otlandi. Kanʼon naslidan boʻlgan bu shoh Isroil xalqi bilan jang qilib, ulardan bir nechtasini asir oldi⁺.

²Bu voqeadan soʻng Isroil xalqi Egamizga qasam ichib, shunday dedi:

— Ey Egamiz! Agar Sen shu xalqni bizning qoʻlimizga bersang, ularning hamma shaharlarini butunlay vayron qilamiz⁺.

³Egamiz Isroil xalqining iltijosini eshitib, Kanʼon xalqini ularning qoʻliga berdi. Ular Kanʼonliklarni qirib tashlab, shaharlarini butunlay vayron qilishdi. Shuning uchun bu joyga Xoʻrmax* deb nom berildi.

Bronzadan yasalgan ilon

⁴Isroil xalqi Xoʻr togʻini tark etib, Edom yerlarini chetlab oʻtish uchun Qizil dengizga* boradigan yoʻldan ketdi. Lekin xalq yoʻlda ketayotib, yana sabrsizlik qildi⁺. ⁵Ular mingʻirlab Xudodan va Musodan noliy boshladilar:

— Nimaga bizni Misrdan olib chiqdingizlar? Sahroda oʻlib ketishimiz uchunmi?! Bu yerda na non bor, na suv. Mana bu boʻlmagʻur manna meʼdamizga tegib ketdi–ku!⁺

⁶Shu voqeadan keyin Egamiz xalq orasiga zaharli ilonlarni joʻnatdi, ilonlar Isroil xalqining koʻpchiligini chaqib oʻldirdi. ⁷Oxiri xalq Musoning oldiga kelib:

— Biz Egamizga ham, senga ham qarshi gapirib gunoh qildik, — dedi, — Egamizga iltijo qil, U bizning oramizdan ilonlarni daf qilsin.

Muso xalq uchun Egamizga iltijo qildi. ⁸Shunda Egamiz Musoga dedi:

— Ilon yasab, uni xodaga mahkamlab qoʻy. Ilon chaqqan odam oʻshanga qarab tirik qoladi.

⁹Muso bronzadan ilonni yasab*, uni xodaga mahkamlab qoʻydi. Ilon chaqqan odam bronzadan yasalgan ilonga qaraganda, oʻlmasdan tirik qolardi⁺.

Xoʻr togʻidan — Moʻab vodiysiga

¹⁰Isroil xalqi safarini davom ettirib, Oboʻtda qarorgoh qurdi⁺. ¹¹Soʻng ular Oboʻtdan ham ketib Ivay–Aborimga qoʻnishdi. Ivay–Aborim Moʻab yurtining sharqidagi sahroda joylashgan edi⁺. ¹²U yerdan ham ketib, Zarad soyligida toʻxtashdi⁺. ¹³Soʻng yana yoʻlga chiqib, Arnon soyligining shimoliy qirgʻogʻiga — Amor yurtining chegarasiga tutash boʻlgan sahroga joylashishdi. Arnon soyligi* Amor va Moʻab yurtlarining oʻrtasida chegara edi⁺. ¹⁴Shu sababdan “Egamizning jangnomasi” kitobida* Sufa yerlaridagi Vohib shahri va soyliklar tilga olinadi. Shuningdek, Arnon soyligi ¹⁵va Moʻab chegarasidagi Or shahrigacha choʻzilgan daryoning irmoqlari eslanadi⁺.

¹⁶Isroil xalqi u yerdan chiqib, Ber* degan joydagi quduqqa yoʻl oldi. Oʻsha quduq yonida Egamiz Musoga: “Xalqni yigʻ, Men ularga suv beraman”, dedi. ¹⁷Oʻshanda Isroil xalqi shu qoʻshiqni kuyladi:

“Toʻlib–tosh, ey quduq,

Quduq haqida kuylang!

¹⁸Yoʻlboshchilar qazigandi bu quduqni,

Asilzodalar kovlagandi bu quduqni

Saltanat hassalari* ila,

Saltanat tamgʻalari ila.”

Soʻng ular sahrodan Mattono shahriga yoʻl oldilar. ¹⁹Mattonodan esa Nahaliyolga, Nahaliyoldan Bomoʻtga, ²⁰Bomoʻtdan Moʻab yerlaridagi vodiyga borishdi. Fisgax togʻ tizmasi* yonidagi bu vodiydan sahroning manzarasi ochilardi.

Shoh Sixoʻn va shoh Oʻg ustidan qozonilgan gʻalaba

²¹•Keyin Isroil xalqi Amor xalqining shohi Sixoʻnga shu gapni aytish uchun choparlar joʻnatdi:

²²“Bizga yurtingiz orqali oʻtib ketishga ijozat bersangiz. Biz ekinzorlaringizga, uzumzorlaringizga kirmaymiz, quduqlaringiz suvidan ichmaymiz. Sizning yurtingizdan oʻtib ketguncha, faqat Shoh yoʻlidan* yuramiz.”⁺

²³Lekin Sixoʻn Isroil xalqiga oʻz yurtidan oʻtib ketishga ijozat bermadi. U jamiki lashkarini yigʻib, sahrodagi Yaxaz shahri yonida Isroil xalqiga hujum qildi. ²⁴Jangda Isroil xalqi Sixoʻnni magʻlub etdi va Arnon soyligidan tortib, Yavoq daryosigacha* boʻlgan hamma yerlarini egallab oldi. Lekin Ommon xalqining chegarasidan u yogʻiga oʻtmadi, chunki Ommon yurtining chegarasi mustahkam edi⁺. ²⁵Isroil xalqi Amor xalqining hamma shaharlarini, xususan, Xashbon shahri* va uning atrofidagi qishloqlarni bosib olib, oʻsha shaharlarda oʻrnashib oldi. ²⁶Xashbon shahri Amor shohligining poytaxti edi. Amor shohi Sixoʻn Moʻabning oldingi shohi bilan jang qilib, uning Arnon soyligigacha boʻlgan hamma yerlarini bosib olgan edi. ²⁷Shuning uchun dostonchilar aytishardi:

“Xashbonga kelinglar, qayta quringlar uni,

Mustahkam etinglar Sixoʻn shahrini.

²⁸Olov chiqib ketdi–ku Xashbon shahridan,

Alanga chiqdi shoh Sixoʻnning shahridan.

Yongʻin yakson qildi Moʻabdagi Or shahrini,

Yoʻq qildi Arnon qirlari shohlarini⁺.

²⁹Holingga voy, ey Moʻab xalqi!

Tamom boʻldingiz, Xamoʻsh* ixlosmandlari!

Xamoʻsh qochqin qildi oʻgʻillaringizni,

Amor xalqining shohi Sixoʻnga asir qildi

Sizning qiz–juvonlaringizni⁺.

³⁰Qirib tashladik biz ularni,

Xashbondan Dibonga qadar yoʻq qildik hammasini.

Noʻfaxdan Midavoga qadar xonavayron qildik ularni.”⁺

³¹Shunday qilib, Isroil xalqi Amor xalqining yurtida oʻrnashib oldi.

³²Muso Yazir shahriga aygʻoqchilar joʻnatdi. Isroil xalqi Yazir va uning atrofidagi qishloqlarni bosib olib, u yerda istiqomat qilayotgan Amor xalqini haydab chiqardi⁺. ³³Soʻng ular Bashan oʻlkasiga* yoʻl olishdi. Bashan shohi Oʻg jamiki lashkarini boshlab, Edrey shahri yaqinida Isroil xalqi bilan jang qilgani chiqdi⁺. ³⁴Shunda Egamiz Musoga dedi:

— Oʻgdan qoʻrqma. Men uning oʻzini, lashkarini va butun yurtini sening qoʻlingga berganman. Sen Oʻgning boshiga Xashbonda hukmronlik qilgan Amor xalqining shohi Sixoʻnning kunini solasan⁺.

³⁵Isroil xalqi Oʻgni, uning oʻgʻillarini, butun xalqini bitta qoldirmay qirib tashladi. Soʻng ular Oʻgning yurtini qoʻlga kiritishdi.

22–BOB

Moʻab shohi Balomni chaqirtiradi

22¹Isroil xalqi yoʻlda davom etdi. Moʻab tekisligiga yetib kelib, Yerixo shahrining roʻparasida — Iordan daryosining sharqida qarorgoh qurdi. ²Isroil xalqi Amor xalqini qanday ahvolga solgani haqidagi xabar Moʻab shohi — Zippur oʻgʻli Boloqqa ham yetib borgan edi⁺. ³Isroil xalqi koʻpligidan butun Moʻab xalqi qattiq vahimaga tushgandi. ⁴Moʻab oqsoqollari Midiyon oqsoqollariga:

— Hoʻkiz daladagi oʻtlarni yeb bitirgani singari, anavi olomon ham tevarak–atrofimizdagi hamma narsani yeb bitiradi–ku! — dedi. Oʻsha davrda Moʻabda hukmronlik qilayotgan Zippur oʻgʻli Boloq, ⁵Bavoʻr oʻgʻli Balomni chaqiray deb, uning oldiga choparlar joʻnatdi. Balom oʻz ona yurti, Furot daryosi qirgʻogʻidagi Patoʻr shahrida istiqomat qilar edi. Boloq Balomga shunday deb daʼvat qildi:

“Misrdan chiqqan bir xalq yer yuzini bosib ketdi. Endi esa ular shundoqqina mening biqinimda oʻrnashib olishdi⁺. ⁶Men ularga bas kela olmayman. Sen kelib, oʻsha xalqni men uchun laʼnatla. Balki shunda men Isroil xalqini magʻlub qilib, yurtimdan quvib chiqara olarman. Shuni bilamanki, sen kimni duo qilsang, oʻsha duo oladi, kimni laʼnatlasang, oʻsha laʼnati boʻladi.”⁺

⁷Shunday qilib, Moʻab va Midiyon oqsoqollari Balomning oldiga borar ekanlar, unga toʻlanadigan laʼnat haqini ham oʻzlari bilan olib ketdilar. Ular Balomning huzuriga kelishgach, unga shoh Boloqning gaplarini aytishdi.

⁸— Shu yerda tunab qolinglar, — dedi Balom oqsoqollarga. — Egamizning bergan javobini men ertaga sizlarga aytaman.

Moʻab oqsoqollari Balomnikida qolishdi. ⁹Xudo Balomning oldiga kelib, undan:

— Uyingdagi odamlar kim? — deb soʻradi.

¹⁰Balom Xudoga shunday javob berdi:

— Moʻab shohi Zippur oʻgʻli Boloq menga quyidagicha xabar yuboribdi: ¹¹“Misrdan chiqqan bir xalq yer yuzini bosib ketdi, bu yoqqa kel, oʻsha xalqni men uchun laʼnatla, balki oʻshandagina men u xalqqa zarba berib, oʻz yurtimdan quvib chiqara olarman.”

¹²— Ular bilan borma! — dedi Xudo Balomga. — U xalqni zinhor laʼnatlay koʻrma, chunki u xalqqa Men baraka berganman.

¹³Balom ertalab turib:

— Yurtingizga qaytib ketaveringlar, Egamiz sizlar bilan ketishimga ijozat bermadi, — dedi Boloqning aʼyonlariga.

¹⁴Moʻab aʼyonlari Boloq oldiga qaytib borib: “Balom bizlar bilan kelishga rozi boʻlmadi”, deyishdi.

¹⁵Boloq esa oldingidan ham koʻproq va obroʻliroq aʼyonlarini yubordi. ¹⁶Ular Balomning oldiga kelib, shunday deyishdi:

“Zippur oʻgʻli Boloq shunday demoqda: Balom qanday qilib boʻlsa ham huzurimga kelsin, ¹⁷men uni yaxshilab taqdirlayman, nima istasa muhayyo qilaman. Faqat kelib, oʻsha xalqni men uchun laʼnatlasin.”

¹⁸Balom esa Boloqning aʼyonlariga shunday javob berdi:

— Boloq menga saroyidagi hamma oltinu kumushini bersa ham, men Egam Xudoning amridan chetga chiqa olmayman. Hatto kichik masalada ham oʻz ixtiyorim bilan ish tuta olmayman⁺. ¹⁹Yaxshisi, sizlar, oldingilar kabi, bu kecha shu yerda tunab qolinglar. Egamiz yana nima der ekan, men bilay–chi.

²⁰Shu kecha Xudo Balom oldiga kelib, unga dedi:

— Agar bu odamlar seni oʻzlari bilan olib ketgani kelgan boʻlsalar, otlangin–u, ular bilan birga ket. Lekin sen faqat Mening aytganimni qilasan.

Balom va uning eshagi

²¹Balom ertalab turdi. Eshagini egarlab, Moʻab aʼyonlari bilan birga joʻnadi. ²²Balom ketganda, Xudo qattiq gʻazablandi. Egamizning farishtasi Balomga qarshilik koʻrsatish uchun uning yoʻlini toʻsib oldi. Balom eshagini minib, yonidagi ikkita xizmatkori bilan yoʻlda ketayotgan edi.

²³Birdaniga eshak yoʻl ustida qilich yalangʻochlab turgan Egamizning farishtasini koʻrib qoldi–da, yoʻlidan burilib, dala ichiga kirib ketdi. Balom esa eshakni yoʻlga solish uchun savalay boshladi⁺. ²⁴Egamizning farishtasi endi uzumzorlar orasidan oʻtgan tor soʻqmoqda turib oldi. Yoʻlning ikkala tomoni ham devor edi. ²⁵Eshak Egamizning farishtasini koʻrdi–yu, devorga qapishib, Balomning oyogʻini qisib qoʻydi. Balom yana eshakni ura boshladi.

²⁶Egamizning farishtasi yana oldinga oʻtib, tor joyga turib oldi. Endi eshak oʻngga ham, chapga ham burilib keta olmas edi. ²⁷Eshak Egamizning farishtasini koʻrgach, yotib oldi. Balom esa bundan qattiq gʻazablanib, eshakni tayogʻi bilan savalay boshladi. ²⁸Shu payt Egamizning qudrati bilan eshak tilga kirib:

— Men senga nima qildim? Nimaga sen meni uch marta urding? — dedi Balomga.

²⁹— Sen meni ahmoq qilding! — deb doʻq qildi Balom. — Agar qoʻlimda qilichim boʻlganda edi, seni hoziroq chopib tashlagan boʻlar edim.

³⁰— Axir, sen meni ilgaridan minib yurasan–ku! Men sening oʻsha–oʻsha eshagingman. Oldin ham shunaqa qiliq qilganmidim?! — dedi eshak.

— Yoʻq, — dedi Balom. ³¹Shu on Egamiz Balomning koʻzini ochib yuborgan edi, u yoʻlda turgan Egamizning farishtasini koʻrib qoldi. Farishta qoʻlida qilichini yalangʻochlab turardi. Balom yerga muk tushdi.

³²Egamizning farishtasi Balomga dedi:

— Nimaga sen eshagingni uch marta urding? Tutgan yoʻling Mening nazarimda egri boʻlgani uchun, Men senga qarshilik koʻrsatish maqsadida keldim. ³³Eshaging esa meni koʻrdi–yu, uch marta oʻzini chetga olib qochdi. Agar u mening oldimdan burilib ketmaganda edi, Men seni oʻldirib, eshagingni tirik qoldirgan boʻlardim.

³⁴— Gunoh qildim, — dedi Balom Egamizning farishtasiga. — Sen yoʻlimni toʻsib turganingni bilmabman. Agar men sening nazaringda nomaʼqul ish qilayotgan boʻlsam, uyimga qaytib ketaman.

³⁵— Shu odamlar bilan birga boraver. Lekin sen faqat Men aytgan gaplarimni gapirasan, — dedi Egamizning farishtasi.

Shunday qilib, Balom Boloqning aʼyonlari bilan birga ketaverdi.

Boloq Balomni kutib oladi

³⁶Boloq Balomning kelayotganini eshitdi–yu, uni kutib olish uchun Ir shahriga* yetib keldi. Bu shahar Arnon soyligi boʻyida, Moʻab yurtining chegarasida joylashgan edi⁺. ³⁷Boloq Balomga dedi:

— Men sening oldingga bundan oldin ham odamlarimni yuborgan edim–ku! Nimaga oʻshanda kela qolmading? Yo meni, yetarli darajada taqdirlay olmaydi, deb oʻyladingmi?

³⁸— Mana endi keldim oldingga, — dedi Balom. — Xudo ogʻzimga solgan soʻzlardan boʻlak men nima ham ayta olar edim?!⁺

³⁹Balom Boloq bilan birga ketdi. Ular Xirat–Xuzoʻt shahriga kelishdi. ⁴⁰Boloq mol va qoʻylar soʻyib, qurbonlik qildi. Balomga va unga hamroh boʻlib kelgan shoh aʼyonlariga ham qurbonlikdan ulashdi.

Balomning birinchi bashorati

⁴¹Boloq keyingi kuni ertalab Balomni Bomoʻt–Baal* tepaligiga olib chiqdi. Balom u yerdan turib Isroil xalqining bir qismini koʻrdi.

23–BOB

23¹Balom Boloqqa dedi:

— Shu yerda men uchun yettita qurbongoh qurib, yettita buqa va yettita qoʻchqorni tayyorlab qoʻy⁺.

²Boloq Balom aytganday qildi. Soʻng ikkovlari har bir qurbongohda bittadan buqa va bittadan qoʻchqorni qurbonlik qilishdi.

³Keyin Balom Boloqqa dedi:

— Sen kuydirilgan qurbonliklaring yonida qol, men esa borib koʻray, Egamiz menga peshvoz chiqarmikin. U menga nimani ayon qilsa, shuni senga aytaman.

Balom tepalikka chiqdi. ⁴Xudo Balom bilan uchrashgach, Balom Xudoga dedi:

— Men yettita qurbongoh qurdirib, har bir qurbongohda bittadan buqa va bittadan qoʻchqorni qurbonlik qildim.

⁵Egamiz Balomning ogʻziga soʻz solib:

— Boloqning oldiga qaytib bor, unga Men aytgan soʻzlarimni yetkaz, — dedi.

⁶Balom Boloqning oldiga qaytib keldi. Boloq hamma Moʻab aʼyonlari bilan birga kuydirilgan qurbonliklarning yonida turgan edi. ⁷Balom quyidagicha bashorat qildi:

“Meni Moʻab shohi Boloq sharqiy togʻlardan,

Oramdan* olib kelib, dedi:

«Kel, men uchun Yoqb naslini laʼnatla,

Kel, Isroil xalqini sen qargʻa!»

⁸Xudo laʼnatlamaganni men qanday laʼnatlayin?!

Egamiz qargʻamaganni qanday qilib qargʻayin?!⁺

⁹Qoyaning tepasida turib men ularni koʻryapman,

Tepalikdan ularga qarab turibman,

Yashaydi bu xalq hammadan alohida.

Oʻzgachadir ular xalqlar orasida⁺.

¹⁰Qumday son–sanoqsiz boʻlgan Yoqub naslini kim sanab chiqar?!

Isroilning choragini kim hisoblab chiqa olar?!

Men ham solih inson boʻlib olamdan oʻtay,

Iloyim, boʻlsin ularnikiday oxiratim baxayr.”⁺

¹¹— Sen nima qilyapsan oʻzi? — dedi Boloq Balomga. — Men seni, dushmanlarimni laʼnatlaydi deb, chaqirtirib kelgan edim, sen esa ularni duo qilyapsan–ku!

¹²— Men faqat Egamiz ogʻzimga solgan soʻzni aytishim kerak–ku! — deb javob berdi Balom.

Balomning ikkinchi bashorati

¹³— Kel, men bilan birga boshqa joyga bora qol, — dedi Balomga Boloq. — Sen oʻsha joydan Isroil xalqining bir qismini koʻrasan. Oʻsha joydan turib Isroilni men uchun laʼnatla.

¹⁴Boloq Balomni Fisgax togʻ tizmasi* tepasidagi Zoʻfim degan yassi joyga boshlab keldi. U yerda ham yettita qurbongoh qurib, har bir qurbongoh ustida bittadan buqa va bittadan qoʻchqorni qurbonlik qildi. ¹⁵Soʻng Balom Boloqqa dedi:

— Sen shu yerda — kuydirilgan qurbonliklaring yonida qol, men esa hov anavi yerga borib, Egamiz bilan uchrashib kelaman.

¹⁶Egamiz Balomga peshvoz chiqib, uning ogʻziga soʻz soldi. Soʻng:

— Boloqning oldiga qaytib bor, unga Men aytgan soʻzlarimni ayt, — dedi.

¹⁷Balom Boloqning oldiga qaytib keldi. Boloq Moʻab aʼyonlari bilan birga kuydirilgan qurbonliklarning yonida turgan edi.

— Egang nima dedi? — deb soʻradi undan Boloq. ¹⁸Balom quyidagicha bashorat qildi:

“Menga qara, ey Zippur oʻgʻli Boloq,

Gaplarimni eshit, yaxshilab solgin quloq.

¹⁹Xudo inson emaski, U yolgʻon gapirsa,

U odam emaski, fikrini oʻzgartirsa.

U doim vaʼdasi ustidan chiqar!

Oʻz aytganlarin albatta bajarar!⁺

²⁰Xudo menga berdi duo soʻzlarini,

Oʻzgartira olmayman men Xudoning barakasini.

²¹Men Isroilning kelajagini koʻryapman,

Yoqub nasli boshiga kulfat tushmas,

Bu xalq biror koʻrgilik koʻrmas.

Egasi Xudo ularning orasida,

Shoh, deya olqishlar Uni hamma.

²²Yovvoyi buqaning kuchi bilan

Xudo ularni Misrdan olib chiqqan⁺.

²³Yoqub nasliga hech qanday sehr–jodu taʼsir qilmaydi,

Isroilga qarshi folbinlik aslo oʻtmaydi*.

Odamlar Yoqub nasli haqida, Isroil toʻgʻrisida:

«Qaranglar, Xudo nimalarni qilgan», deb aytishar⁺.

²⁴Isroil xalqi sher kabi qoʻzgʻalar,

Arslonday sakrab turar,

Oʻljasini yeb bitirmaguncha,

Qurbonlarning qoniga toʻymaguncha yotmas.”⁺

²⁵Shundan soʻng Boloq Balomga aytdi:

— Isroil xalqini laʼnatlamagin ham, duo ham qilmagin!

Balomning uchinchi bashorati

²⁶Lekin Balom Boloqqa:

— Men sizga, faqat Egamizning aytganini qilaman, deb aytmaganmidim?! — dedi.

²⁷— Yur, endi men seni boshqa joyga olib boraman, — dedi Boloq. — Balki shunda Xudo mamnun boʻlib, oʻsha yerdan turib men uchun Isroilni laʼnatlashingga yoʻl qoʻyar.

²⁸Boloq Balomni Piyor togʻining* tepasiga boshlab olib chiqdi. Bu togʻdan sahroning manzarasi koʻrinib turardi.

²⁹Balom Boloqqa dedi:

— Shu yerda menga yettita qurbongoh qurib, yettita buqa bilan yettita qoʻchqorni tayyorlab qoʻy.

³⁰Boloq Balom aytganday qilib, har bir qurbongohda bittadan buqa va bittadan qoʻchqorni qurbonlik qildi.

24–BOB

24¹Balom Isroilni duo qilayotgani Egamizga maʼqul kelganini koʻrib, bu safar fol ochgani bormadi. U sahro tomon nazar tashlab, ²u yerda qabila–qabila boʻlib qarorgoh qurgan Isroil xalqini koʻrdi. Shunda Xudoning Ruhi Balomni qamrab oldi,⁺ ³Balom shunday bashorat qildi:

“Bavoʻr oʻgʻli Balom gapiryapti,

Koʻzi ochiq inson soʻzlayapti.

⁴Xudoning kalomini eshitgan,

Qodir Xudodan kelgan vahiyni koʻrgan,

Hushidan ayrilgan, lekin koʻzlari katta ochiq odam aytyapti.

⁵Ey Yoqb nasli! Chodirlaringiz qanday ajoyib!

Ey Isroil xalqi! Makoningiz naqadar goʻzal!

⁶Chodiru makonlaringiz palmazor* singari bepoyon,

Bamisoli daryo boʻyidagi bogʻ–rogʻlardir,

Egamiz oʻtqazgan aloega oʻxshar,

Suv boʻyidagi sadr daraxti kabidir.

⁷Ularning chelaklari suv bilan toʻlib–toshar,

Ekkan urugʻlari miriqib suvga toʻyar.

Isroil shohi Oʻgaxdan* ustun boʻlar,

Isroil shohligi gʻoyat yuksalar.

⁸Yovvoyi buqaning kuchi bilan

Xudo Misrdan olib chiqqan ularni.

Isroil xalqi yamlamay yutar gʻanimlarini,

Ularning suyaklarini maydalab tashlar,

Oʻqlar otib, ularni yakson etar⁺.

⁹Ana, u urgʻochi sherday egildi–da, yotdi.

Uni turgʻizishga kim jurʼat etar?!

Seni duo qilganlar baraka topar,

Seni laʼnatlaganlar laʼnati boʻlar!”⁺

¹⁰Boloq Balomdan qattiq gʻazablanganidan kaftini kaftiga urib:

— Men seni, gʻanimlarimni laʼnatlagin deb, chaqirtirgan edim. Sen esa ularni uch marta duo qilding! — deb doʻq urdi⁺. ¹¹— Yoʻqol! Uyingga joʻna! Men seni mukofotlamoqchi edim, lekin Egang seni mukofotdan mahrum qildi.

¹²Shunda Balom Boloqqa dedi:

— Mening oldimga joʻnatgan choparlaringga aytmaganmidim: ¹³“Boloq menga saroyidagi hamma oltinu kumushini bersa ham, men Egamizning aytganidan chetga chiqa olmayman. Oʻz ixtiyorim bilan biror yaxshi yoki yomon ish qilolmayman. Egamiz menga nima desa, shuni aytaman”, deb?! ¹⁴Endi men oʻz xalqim oldiga qaytib ketaman. Lekin ketishimdan oldin, Isroil xalqi kelajakda xalqing boshiga qanday kunlarni solishini senga aytib qoʻyay.

Balomning soʻnggi bashoratlari

¹⁵Shundan soʻng Balom quyidagicha bashorat qildi:

“Bavoʻr oʻgʻli Balom gapiryapti,

Koʻzi ochiq inson soʻzlayapti.

¹⁶Xudoning kalomini eshitgan,

Xudoyi Taolodan ilmu maʼrifat olgan,

Qodir Xudoning vahiyini koʻrgan,

Hushidan ayrilgan, lekin koʻzlari katta ochiq odam aytyapti.

¹⁷Uni koʻryapman–u, lekin shu topda yoʻq,

Unga qarayapman–u, lekin u yaqin emas.

Bir yulduz chiqar Yoqub naslidan,

Saltanat hassasi* Isroil xalqidan.

Vayron qilar u Moʻab chegaralarini*,

Yakson etar Shet xalqining* yerlarini*⁺.

¹⁸Edom oʻljaga aylanar,

Ha, Seir* gʻanimlarning mulki boʻlar,

Isroil xalqi esa zafarni quchar⁺.

¹⁹Yoqub naslidan hukmdor chiqar,

Ir* xalqini tamom qirib tashlar.”

²⁰Soʻng Balom Omolek xalqini* koʻrib, ular haqida shunday bashorat qildi:

“Xalqlarning sardoridir Omoleklar,

Lekin oxiri abadiy halokatga yoʻliqar ular.”⁺

²¹Keyin u Xayin xalqini koʻrib, ular haqida quyidagicha bashorat qildi:

“Mustahkamdir sizning boshpanangiz,

Togʻ choʻqqisida joylashgan sizning iningiz⁺.

²²Oshur xalqi* sizni asir qilib olib ketajak,

Shunda Xayin xalqi qirilib yoʻq boʻlajak.”

²³Balom yana bashoratini davom ettirdi:

“Evoh! Xudo shu ishlarni amalga oshirgach, kim tirik qolar?!

²⁴Kiprdan* suzib kelar kemalar,

Oshur va Ibir xalqlarini taslim etishar.

Abadiy halokatga uchraydi ular.”⁺

²⁵Shundan keyin Balom yoʻlga chiqib, uyiga joʻnadi. Boloq ham oʻz yoʻliga ketdi.

25–BOB

Isroil xalqi Piyor togʻidagi Baalga sajda qiladi

25¹Isroil xalqi Shitimda* oʻrnashganda, Isroil erkaklari Moʻab ayollari bilan zino qila boshlashdi⁺. ²Moʻab ayollari ularni oʻz xudolariga bagʻishlangan qurbonlik ziyofatlariga taklif etishdi. Isroil xalqi ularning qurbonligidan tanovul qilib, xudolariga ham sajda etdi⁺. ³Isroil xalqi Piyor togʻidagi Baalga qattiq bogʻlanib qolgani uchun, Egamiz ulardan gʻazablandi⁺. ⁴U Musoga shunday dedi:

— Bu xalqning boshliqlarini ushla, ularni kuppa–kunduzi Men, Egangizning huzurida qatl qil, jasadlarini esa tik oʻrnatilgan xodaning uchiga qoqtir. Shunda Men Isroil xalqidan qahr–gʻazabimni qaytaraman⁺.

⁵Muso Isroil hakamlariga*:

— Piyordagi Baalga sajda qilgan har bir odamingizni oʻldiringlar, — deb buyruq berdi.

⁶Shu payt Isroil xalqidan bittasi Musoning va butun Isroil jamoasining koʻzi oldida qarorgohga Midiyonlik* bir ayolni boshlab kelib qoldi. Jamoa Uchrashuv chodiriga kiraverishda yigʻlab turgan edi. ⁷Ruhoniy Horunning nabirasi — Elazar oʻgʻli Finxaz buni koʻrdi–yu, oʻrnidan turib, jamoa orasidan chiqib ketdi. U nayzasini olib,⁺ ⁸Isroil xalqidan boʻlgan oʻsha odamning orqasidan chodirga kirdi–da, nayzasi bilan ikkovini ham oʻldirdi. Finxazning sanchgan nayzasi oʻsha odamning badanini teshib oʻtib, ayolning qorniga kirgan edi. Shundan keyingina Isroil xalqi orasidagi oʻlat toʻxtadi⁺. ⁹Lekin oʻlatdan 24.000 odam oʻlib boʻlgan edi.

¹⁰Shunda Egamiz Musoga:

¹¹— Ruhoniy Horunning nabirasi — Elazar oʻgʻli Finxaz Mening qahr–gʻazabimni Isroil xalqidan qaytardi, — dedi. — Isroil xalqi orasida u Menga jon kuydirgani uchun, Men gʻazab ustida ularga qirgʻin keltirmadim. ¹²Sen unga ayt: Men Finxaz bilan alohida tinchlik ahdimni tuzaman⁺. ¹³Bu ahdga muvofiq, Finxazning oʻzi va uning avlodi to abad ruhoniy boʻlishadi, chunki u oʻz Xudosiga — Menga jon kuydirib, qilgan ishi bilan Isroil xalqidan Mening gʻazabimni qaytardi⁺.

¹⁴Midiyonlik ayol bilan birga oʻldirilgan Isroil odamining ismi Zimri boʻlib, Shimoʻn qabilasining urugʻboshisi Soluning oʻgʻli edi. ¹⁵Oʻldirilgan ayolning ismi esa Xozbi edi, u Midiyonliklarning urugʻboshisi Zurning qizi edi⁺.

¹⁶Egamiz Musoga:

¹⁷— Midiyon xalqini dushman deb bilinglar, ularni qirib tashlanglar! — dedi⁺. ¹⁸— Chunki ular sizlarga dushmanlik qilib, Piyordagi voqea orqali sizlarni yoʻldan ozdirishdi. Bundan tashqari, Piyorda oʻlat hukmronlik qilgan kuni oʻlgan Midiyonlik yoʻlboshchining qizi Xozbi orqali sizlarni aldashdi.

26–BOB

Isroil xalqi ikkinchi marta roʻyxatga olinadi

26¹Oʻlatdan soʻng Egamiz Muso bilan ruhoniy Horun oʻgʻli Elazarga dedi: ²“Jamiki Isroil xalqining urushga yaroqli boʻlgan yigirma va undan yuqori yoshdagi hamma erkaklarini xonadoni boʻyicha sanab chiqinglar.”⁺

³Bu paytda Isroil xalqi Moʻab tekisligida, Yerixo shahri roʻparasidagi Iordan daryosi boʻyida qarorgoh qurgan edi. Muso bilan ruhoniy Elazar xalqqa: ⁴“Egamiz bizga amr qilganday yigirma yoshdan yuqori boʻlgan erkaklarini sanab chiqinglar”, deb aytishdi. Misr yurtidan chiqqan jamiki Isroil xalqining roʻyxati quyidagicha edi:

⁵Ruben Isroilning* toʻngʻichidir. Ruben oʻgʻillaridan kelib chiqqan urugʻlar mana shulardir: Xanoʻxdan Xanoʻx urugʻi, Palluvdan Palluv urugʻi,⁺ ⁶Xazrondan Xazron urugʻi, Karmidan Karmi urugʻi kelib chiqqan⁺. ⁷Ruben urugʻlari mana shulardan iboratdir. Ular sanalganda, 43.730 kishi chiqdi⁺.

⁸Palluvning Eliyob degan oʻgʻli bor edi, ⁹Eliyobning esa Namuvol, Datan va Aburam degan oʻgʻillari bor edi. Datan va Aburam Isroil yoʻlboshchilari edi. Koʻraxning izdoshlari Egamizga qarshi isyon koʻtarishganda*, Datan va Aburam ham ularga qoʻshilishib, Muso bilan Horunga qarshi bosh koʻtargan edilar⁺. ¹⁰Yer yorilib, Koʻrax bilan birga ularni ham yutib yuborgandi. Oʻsha kuni alanga Koʻraxning 250 nafar izdoshini kuydirib yoʻq qilgandi. Mana shu voqea xalqqa ogohlantirish edi⁺. ¹¹Lekin Koʻraxning oʻgʻillari oʻsha kuni omon qoldi⁺.

¹²Shimoʻn oʻgʻillaridan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Namuvoldan Namuvol urugʻi, Yomindan Yomin urugʻi, Yoxindan Yoxin urugʻi,⁺ ¹³Zeraxdan Zerax urugʻi, Shovuldan Shovul urugʻi kelib chiqqan. ¹⁴Shimoʻn urugʻlari mana shulardan iboratdir. Ular sanalganda, 22.200 kishi chiqdi⁺.

¹⁵Gad oʻgʻillaridan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Zafoʻndan Zafoʻn urugʻi, Xagidan Xagi urugʻi, Shunodan Shuno urugʻi,⁺ ¹⁶Oznaxdan Oznax urugʻi, Yeridan Yeri urugʻi, ¹⁷Aroʻddan Aroʻd urugʻi, Eralidan Erali urugʻi kelib chiqqan. ¹⁸Gad urugʻlari mana shulardan iboratdir. Ular sanalganda, 40.500 kishi chiqdi⁺.

¹⁹⁻²⁰Yahudo oʻgʻillaridan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Shelodan Shelo urugʻi, Parazdan Paraz urugʻi, Zeraxdan Zerax urugʻi kelib chiqqan. Yahudoning ikki oʻgʻli Gʻur va Oʻnan Kanʼon yurtida olamdan oʻtgan edilar*⁺. ²¹Parazdan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Xazrondan Xazron urugʻi, Xomuldan Xomul urugʻi kelib chiqqan. ²²Yahudo urugʻlari mana shulardan iboratdir. Ular sanalganda, 76.500 kishi chiqdi⁺.

²³Issaxor oʻgʻillaridan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Toʻlodan Toʻlo urugʻi, Puvaxdan Puvax urugʻi,⁺ ²⁴Yoshuvdan Yoshuv urugʻi, Shimrondan Shimron urugʻi kelib chiqqan. ²⁵Issaxor urugʻlari mana shulardan iboratdir. Ular sanalganda, 64.300 kishi chiqdi⁺.

²⁶Zabulun oʻgʻillaridan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Sareddan Sared urugʻi, Eloʻndan Eloʻn urugʻi, Yaxliyoldan Yaxliyol urugʻi kelib chiqqan⁺. ²⁷Zabulun urugʻlari mana shulardan iboratdir. Ular sanalganda, 60.500 kishi chiqdi⁺.

²⁸Yusufning oʻgʻillari Manashe va Efrayimdan kelib chiqqan urugʻlar quyidagilardir:⁺

²⁹Manashedan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Moxirdan Moxir urugʻi kelib chiqdi. Gilad urugʻi Moxirning oʻgʻli Giladdan kelib chiqqan⁺. ³⁰Giladdan kelib chiqqan urugʻlar quyidagichadir: Yazardan Yazar urugʻi, Xalekdan Xalek urugʻi, ³¹Osriyoldan Osriyol urugʻi, Shakamdan Shakam urugʻi, ³²Shamidodan Shamido urugʻi, Xaferdan Xafer urugʻi kelib chiqqan. ³³Xafer oʻgʻli Zalofxodning oʻgʻli yoʻq, qizlari bor edi, xolos. Zalofxod qizlarining ismlari Maxlo, Nuvah, Xoʻglax, Milxo va Tirza edi⁺. ³⁴Manashe urugʻlari mana shulardan iboratdir. Ular sanalganda, 52.700 kishi chiqdi⁺.

³⁵Efrayim oʻgʻillaridan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Shutalaxdan Shutalax urugʻi, Boxirdan Boxir urugʻi, Taxandan Taxan urugʻi kelib chiqqan⁺. ³⁶Shutalax oʻgʻli Irondan Iron urugʻi kelib chiqqan. ³⁷Efrayim urugʻlari mana shulardan iboratdir. Ular sanalganda, 32.500 kishi chiqdi.

Yusuf nasli ana shulardan iboratdir⁺.

³⁸Benyamin oʻgʻillaridan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Belaxdan Belax urugʻi, Oshboldan Oshbol urugʻi, Oxiramdan Oxiram urugʻi,⁺ ³⁹Shafufamdan Shafufam urugʻi, Xufamdan Xufam urugʻi kelib chiqqan. ⁴⁰Belaxning oʻgʻillari Ard va Noʻmondan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Arddan Ard urugʻi, Noʻmondan Noʻmon urugʻi kelib chiqqan. ⁴¹Benyamin urugʻlari mana shulardan iboratdir. Ular sanalganda, 45.600 kishi chiqdi⁺.

⁴²Dan oʻgʻli Xushimdan Xushim* urugʻi kelib chiqqan. Dan urugʻlari shulardan iboratdir:⁺ ⁴³butun Dan nasli Shuxom urugʻidan tashkil topgan edi. Ular sanalganda, 64.400 kishi chiqdi⁺.

⁴⁴Osher oʻgʻillaridan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Yimnaxdan Yimnax urugʻi, Yishvidan Yishvi urugʻi, Bariyodan Bariyo urugʻi kelib chiqqan⁺. ⁴⁵Bariyo oʻgʻillaridan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Xaberdan Xaber urugʻi, Malxiyoldan Malxiyol urugʻi kelib chiqqan. ⁴⁶Osherning Serax degan qizi ham bor edi. ⁴⁷Osher urugʻlari mana shulardan iboratdir. Ular sanalganda, 53.400 kishi chiqdi⁺.

⁴⁸Naftali oʻgʻillaridan kelib chiqqan urugʻlar shulardir: Yaxziyoldan Yaxziyol urugʻi, Goʻnodan Goʻno urugʻi,⁺ ⁴⁹Izardan Izar urugʻi, Shillemdan Shillem urugʻi kelib chiqqan. ⁵⁰Naftali urugʻlari mana shulardan iboratdir. Ular sanalganda, 45.400 kishi chiqdi⁺.

⁵¹Shunday qilib, Isroil xalqining hamma erkaklari sanalganda, 601.730 kishi chiqdi⁺.

⁵²Egamiz Musoga dedi: ⁵³“Yerni odamlarning soniga qarab qabilalarga mulk qilib boʻlib ber⁺. ⁵⁴Katta qabilaga kattaroq ulush ber, kichik qabilaga kichikroq ulush ber. Har bir qabilaga roʻyxatga olingan odamlarning miqdoriga qarab ulush berilsin⁺. ⁵⁵Yerni qabilalarga roʻyxatdagi odamlarning soniga qarab boʻlib berayotganingizda, qurʼa tashlanglar*. ⁵⁶Har bir qabilaning ulushi qabilaning katta–kichikligiga qarab qurʼa boʻyicha taqsimlansin.”

⁵⁷•Levi qabilasining roʻyxati esa, urugʻlari boʻyicha, quyidagichadir:

Gershondan Gershon urugʻi, Qohotdan Qohot urugʻi, Maroridan Marori urugʻi kelib chiqqan. ⁵⁸Bu urugʻlardan: Lubnax urugʻi, Xevron urugʻi, Maxli urugʻi, Mushi urugʻi, Koʻrax urugʻi kelib chiqqan.

Qohot Imromning otasi edi. ⁵⁹Imromning xotini esa Yoʻxavad degan ayol edi. Yoʻxavad Levining qizi boʻlib, u Misrda tugʻilgan edi. Yoʻxavad Imromga ikki oʻgʻil — Horun va Musoni hamda bir qiz — Maryamni tugʻib berdi. ⁶⁰Horunning Nadov, Abihu, Elazar, Itamar degan oʻgʻillari bor edi⁺. ⁶¹Nadov va Abihu Egamiz amr etmagan olovni Uning huzuriga olib kelganlari uchun nobud boʻlgan edilar*⁺.

⁶²Shunday qilib, Levi qabilasining bir oylik oʻgʻil bolalaridan tortib, katta yoshdagi erkaklarigacha sanalganda, 23.000 kishi chiqdi. Levilarga Isroil xalqi orasida ulush berilmagani uchun, ular Isroil xalqi qatorida roʻyxatga olinmagan edi⁺.

⁶³Muso bilan ruhoniy Elazar Moʻab tekisligida, Yerixo shahri roʻparasidagi Iordan daryosi boʻyida roʻyxatga olgan Isroil xalqi ana shulardan iborat edi. ⁶⁴Muso bilan ruhoniy Horun Sinay sahrosida roʻyxatga olgan odamlarning birortasi bu roʻyxatga kirmadi, ⁶⁵chunki Egamiz Isroil xalqining oʻsha avlodiga: “Sizlar sahroda oʻlib ketasizlar”, deb aytgandi*. Ulardan faqat Natan oʻgʻli Xolib va Nun oʻgʻli Yoshua tirik qolgan edi⁺.

27–BOB

Zalofxodning qizlari

27¹⁻²•Bir kuni Zalofxodning qizlari Uchrashuv chodiri kiraverishiga kelishdi. Zalofxod Xaferning oʻgʻli, Giladning nevarasi, Moxirning evarasi, Yusuf oʻgʻli Manashening chevarasi edi. Xullas, Zalofxod Manashe urugʻidan edi. Zalofxod qizlarining ismlari Maxlo, Nuvah, Xoʻglax, Milxo va Tirza edi. Ular Muso, ruhoniy Elazar, yoʻlboshchilar va butun jamoaning oldida turib shunday deyishdi:⁺

³— Otamiz sahroda vafot etdi. U Egamizga qarshi yigʻilgan Koʻraxning toʻdasiga sherik boʻlmagan, oʻz gunohi tufayli olamdan oʻtdi. Otamizning oʻgʻli yoʻq⁺. ⁴Oʻgʻli boʻlmagani uchun otamizning nomi urugʻi orasidan oʻchib ketishi kerakmi? Bizga ham amakilarimiz qatori yerni mulk qilib beringlar⁺.

⁵Muso ularning talabini Egamizga aytdi. ⁶Egamiz shunday javob qaytardi:

⁷— Zalofxodning qizlari haq gapni aytishyapti. Ularga albatta amakilari qatori yerni mulk qilib beringlar. Otasining ulushi qizlariga berilsin. ⁸Isroil xalqiga ham shunday deb uqtir. Agar biror kishi vafot etsa–yu, oʻgʻli boʻlmasa, uning mulki qiziga qolsin. ⁹Agar qizi ham boʻlmasa, u odamning mulki aka–ukalariga qolsin. ¹⁰Bordi–yu, marhumning aka–ukalari ham boʻlmasa, uning mulki amakilariga qolsin. ¹¹Agar marhumning amakilari ham boʻlmasa, uning mulki urugʻidagi eng yaqin qarindoshiga qolsin. Oʻsha qarindoshi merosxoʻr boʻlsin. Sen orqali, Men, Egangiz, bergan bu amr Isroil xalqi uchun qonun boʻlib qaror topsin⁺.

Yoshua Musoning vorisi qilib tanlanadi

¹²Egamiz yana Musoga dedi:

— Aborim tizmasidagi* anavi toqqa chiqib, Men Isroil xalqiga beradigan yurtga qara⁺. ¹³Oʻsha yurtni koʻrganingdan keyin, akang Horun singari olamdan oʻtasan*⁺. ¹⁴Chunki jamoa Zin choʻlida Mendan noliganda, sizlar ikkovingiz Mening amrimga qarshi isyon qilgan edingizlar. Mariva suvlari boʻyida jamoaning koʻzi oldida Mening muqaddasligimni namoyon qilmadingizlar*. (Oʻsha Mariva suvlari* Zin choʻlidagi Kadesh yaqinidadir.)⁺

¹⁵Muso Egamizga dedi:

¹⁶— Ey Egam, odamzod ruhlarining Xudosi, jamoa ustidan bir odamni tayinla⁺. ¹⁷U xalqni janglarga boshlab borsin, toki Sening jamoang choʻponsiz qoʻyday boʻlib qolmasin⁺.

¹⁸Shunda Egamiz Musoga:

— Nun oʻgʻli Yoshuani yoningga ol, — dedi. — Unda Mening Ruhim bor*. Yoshuaga qoʻlingni qoʻy*⁺. ¹⁹Keyin uni ruhoniy Elazarning va butun jamoaning oldida turgʻizib, xalq yoʻlboshchisi etib tayinla⁺. ²⁰Butun Isroil jamoasi unga itoat qilishi uchun Yoshuaga oʻz salohiyatingdan ber⁺. ²¹Yoshua hamma ishni Elazar bilan bamaslahat qilsin. Elazar Urim orqali Yoshua uchun Mening irodamni bilib bersin*. Yoshua va butun Isroil jamoasi hamma vaziyatda shunga qarab ish tutsin.

²²Egamiz amr etganday, Muso Yoshuani ruhoniy Elazar va butun jamoaning oldida tik turgʻizib qoʻydi. ²³Soʻng Egamizning Musoga bergan amriga muvofiq, qoʻlini Yoshuaga qoʻyib, Isroil xalqining yoʻlboshchisi qilib tayinladi.

28–BOB

Doimiy nazrlar

28¹•Egamiz Musoga aytdi: ²“Isroil xalqiga shunday deb buyur: ular taom nazrlarini Menga har doim belgilangan vaqtda keltirishsin. Kuydiriladigan bu nazrlardan Menga yoqimli hid keladi.”⁺ ³Egamiz davom etib, Isroil xalqiga olovda kuydiriladigan nazrlar toʻgʻrisida quyidagi qonunlarni yetkaz, deb Musoga amr berdi: “Har kuni ikkita nuqsonsiz bir yoshli qoʻchqor qoʻzini Egamizga kunda kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. ⁴Bitta qoʻzini ertalab, ikkinchisini kechqurun qurbonlik qilinglar. ⁵Har bir qoʻziga qoʻshib, ikki kosa* toza zaytun moyi aralashtirilgan toʻrt kosa* sifatli unni don nazri qilib keltiringlar. ⁶Egamizga yoqimli hid borishi uchun olovda kunda kuydiriladigan qurbonliklar ilk bor Sinayda joriy qilingan edi. ⁷Har bir qoʻziga qoʻshib ikki kosa sharob nazrini ham keltiringlar. Sharobni Egamizga atab Muqaddas chodirda nazr qilib quyinglar. ⁸Ikkinchi qoʻzini kechqurun qurbonlik qilinglar. Ertalabki qurbonlik singari, bu qurbonlikka qoʻshib, belgilangan miqdorda don bilan sharob nazri qilinglar. Olovda kuydiriladigan bu qurbonliklardan Egamizga yoqimli hid boradi.

Shabbat kunida qilinadigan nazrlar

⁹Shabbat kuni esa ikkita bir yoshli nuqsonsiz qoʻchqor qoʻzini qurbonlik qilinglar. Bu qurbonliklar bilan birga belgilangan miqdorda sharob nazrini va zaytun moyi aralashtirilgan sakkiz kosa* sifatli unni don nazri qilib keltiringlar. ¹⁰Bu kuydiriladigan qurbonliklarni har Shabbatda kunda kuydiriladigan qurbonliklardan va unga qoʻshib qilinadigan sharob nazridan tashqari keltiringlar⁺.

Oyning birinchi kunida qilinadigan nazr

¹¹Har oyning boshida ikkita buqani, bitta qoʻchqorni va yettita bir yoshli qoʻchqor qoʻzini Egamizga atab kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Hamma jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin⁺. ¹²Bu qurbonliklarga qoʻshib quyidagi miqdorda zaytun moyi aralashtirilgan sifatli unni don nazri qilib keltiringlar: har bir buqa bilan oʻn ikki kosa* un, qoʻchqor bilan sakkiz kosa un, ¹³har bir qoʻchqor qoʻzi bilan toʻrt kosa un. Olovda kuydiriladigan bu qurbonliklardan Egamizga yoqimli hid boradi. ¹⁴Har bir buqa bilan toʻrt kosa* sharob, har bir qoʻchqor bilan uch kosa* sharob, har bir qoʻchqor qoʻzi bilan esa ikki kosa* sharobni nazr qilinglar. Bu kuydiriladigan nazrlarni har oyning birinchi kunida ado etinglar. ¹⁵Bundan tashqari, bitta takani Egamizga gunoh qurbonligi qilinglar. Bu hamma qurbonligu nazrlarni kunda kuydiriladigan qurbonliklar* va ularga qoʻshib qilinadigan sharob nazridan tashqari keltiringlar.

Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayramida qilinadigan nazrlar

¹⁶•Birinchi oyning* oʻn toʻrtinchi kuni Egamizga bagʻishlangan Fisih ziyofatini* nishonlanglar⁺. ¹⁷Oʻn beshinchi kuni esa yetti kunlik bayram boshlanadi, sizlar yetti kun davomida xamirturushsiz non yeyishlaringiz lozim⁺. ¹⁸Bayramning birinchi kuni butun xalq muqaddas yigʻinga kelsin. Har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar. ¹⁹Egamizga atab ikkita buqani, bitta qoʻchqorni va yettita bir yoshli qoʻchqor qoʻzini olovda kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Hamma jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin. ²⁰Bu qurbonliklarga qoʻshib quyidagi miqdorda zaytun moyi aralashtirilgan sifatli unni don nazri qilib keltiringlar: har bir buqa bilan oʻn ikki kosa un, qoʻchqor bilan sakkiz kosa un, ²¹har bir qoʻchqor qoʻzi bilan toʻrt kosa un. ²²Oʻzlaringizni gunohdan poklash uchun takani gunoh qurbonligi qilinglar. ²³⁻²⁴Bu nazrlarni kunda ertalab kuydiriladigan qurbonlikdan* tashqari, yetti kun davomida keltiringlar. Bu taom nazrlarini Egamizga yoqimli hid boʻlishi uchun olovda kuydiringlar. Bular kunda kuydiriladigan qurbonliklar va ularga qoʻshib qilinadigan sharob nazridan tashqari keltirilsin. ²⁵Bayramning yettinchi kuni ham muqaddas yigʻin oʻtkazinglar. Har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar.

Hosil bayramida qilinadigan nazrlar

²⁶•Hosil bayramining* birinchi kuni, Egamizga yangi hosilingizning donini nazr qilganingizda, butun xalq muqaddas yigʻinga kelsin. Har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar. ²⁷Egamizga yoqimli hid borishi uchun ikkita buqa, bitta qoʻchqor, yettita bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. ²⁸Bu qurbonliklarga qoʻshib quyidagi miqdorda zaytun moyi aralashtirilgan sifatli unni don nazri qilib keltiringlar: har bir buqa bilan oʻn ikki kosa un, qoʻchqor bilan sakkiz kosa un, ²⁹har bir qoʻchqor qoʻzi bilan toʻrt kosa un. ³⁰Oʻzlaringizni gunohdan poklash uchun bitta takani qurbonlik qilinglar. ³¹Bu nazrlarni va ularga qoʻshib qilinadigan sharob nazrini kunda kuydiriladigan qurbonliklardan* va ularga qoʻshib qilinadigan don nazridan tashqari keltiringlar. Qurbonlik qilinadigan hamma jonivorlaringiz nuqsonsiz boʻlsin.

29–BOB

Karnay bayramida qilinadigan nazrlar

29¹Yettinchi oyning* birinchi kunida butun xalq muqaddas yigʻinga kelsin, har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar. Oʻsha kuni karnaylar chalinsin⁺. ²Egamizga yoqimli hid borishi uchun bitta buqani, bitta qoʻchqorni va yettita bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin. ³Qurbonliklarga qoʻshib quyidagi miqdorda zaytun moyi aralashtirilgan sifatli unni don nazri qilib keltiringlar: buqa bilan oʻn ikki kosa* un, qoʻchqor bilan sakkiz kosa* un, ⁴har bir qoʻchqor qoʻzi bilan toʻrt kosa* un. ⁵Oʻzlaringizni gunohlardan poklash uchun bitta takani gunoh qurbonligi qilinglar. ⁶Bu nazrlar har oyning boshida va kunda kuydiriladigan qurbonliklardan*, ularga qoʻshib, belgilangan miqdorda qilinadigan don bilan sharob nazrlaridan tashqari keltirilsin. Bular Egamizga yoqimli hid borishi uchun olovda kuydirilsin.

Poklanish kunida qilinadigan nazrlar

⁷Yettinchi oyning* oʻninchi kuni ham butun xalq muqaddas yigʻinga kelsin. Shu kuni roʻza tutinglar, hech qanday ish qilmanglar⁺. ⁸Egamizga yoqimli hid borishi uchun bitta buqani, bitta qoʻchqorni va yettita bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin. ⁹Bu qurbonliklarga qoʻshib quyidagi miqdorda zaytun moyi aralashtirilgan sifatli unni don nazri qilib keltiringlar: buqa bilan oʻn ikki kosa un, qoʻchqor bilan sakkiz kosa un, ¹⁰har bir qoʻchqor qoʻzi bilan toʻrt kosa un. ¹¹Bitta takani gunoh qurbonligi qilinglar. Bu nazrlar gunohlardan poklash qurbonligidan va unga qoʻshib qilinadigan sharob nazridan hamda kunda kuydiriladigan qurbonliklaru* ularga qoʻshib qilinadigan don bilan sharob nazrlaridan tashqari keltirilsin.

Chayla bayramida qilinadigan nazrlar

¹²•Yettinchi oyning* oʻn beshinchi kuni ham butun xalq muqaddas yigʻinga kelsin. Har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar. Yetti kun davomida Egamizga atab bayram qilinglar⁺.

¹³Birinchi kuni Egamizga yoqimli hid borishi uchun oʻn uchta buqani, ikkita qoʻchqorni va oʻn toʻrtta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini olovda kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin. ¹⁴Bu qurbonliklarga qoʻshib quyidagi miqdorda zaytun moyi aralashtirilgan sifatli unni don nazri qilib keltiringlar: har bir buqa bilan oʻn ikki kosa un, har bir qoʻchqor bilan sakkiz kosa un, ¹⁵har bir qoʻchqor qoʻzi bilan toʻrt kosa un. ¹⁶Bitta takani gunoh qurbonligi qilinglar. Bu nazrlar kunda kuydiriladigan qurbonliklar* va ularga qoʻshib qilinadigan don, sharob nazridan tashqari keltirilsin.

¹⁷Ikkinchi kuni oʻn ikkita buqani, ikkita qoʻchqorni va oʻn toʻrtta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin. ¹⁸Har bir buqa, qoʻchqor va qoʻchqor qoʻziga qoʻshib, belgilangan miqdorda don bilan sharob nazrlarini keltiringlar. ¹⁹Bitta takani gunoh qurbonligi qilinglar. Bu nazrlar kunda kuydiriladigan qurbonliklar va ularga qoʻshib qilinadigan don bilan sharob nazridan tashqari keltirilsin.

²⁰Uchinchi kuni oʻn bitta buqani, ikkita qoʻchqorni va oʻn toʻrtta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin. ²¹Har bir buqa, qoʻchqor va qoʻchqor qoʻziga qoʻshib, belgilangan miqdorda don bilan sharob nazrlarini keltiringlar. ²²Bitta takani gunoh qurbonligi qilinglar. Bu nazrlar kunda kuydiriladigan qurbonliklar va ularga qoʻshib qilinadigan don bilan sharob nazridan tashqari keltirilsin.

²³Toʻrtinchi kuni oʻnta buqani, ikkita qoʻchqorni va oʻn toʻrtta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin. ²⁴Har bir buqa, qoʻchqor va qoʻchqor qoʻziga qoʻshib, belgilangan miqdorda don bilan sharob nazrlarini keltiringlar. ²⁵Bitta takani gunoh qurbonligi qilinglar. Bu nazrlar kunda kuydiriladigan qurbonliklar va ularga qoʻshib qilinadigan don bilan sharob nazridan tashqari keltirilsin.

²⁶Beshinchi kuni toʻqqizta buqani, ikkita qoʻchqorni va oʻn toʻrtta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin. ²⁷Har bir buqa, qoʻchqor va qoʻchqor qoʻziga qoʻshib, belgilangan miqdorda don bilan sharob nazrlarini keltiringlar. ²⁸Bitta takani gunoh qurbonligi qilinglar. Bu nazrlar kunda kuydiriladigan qurbonliklar va ularga qoʻshib qilinadigan don bilan sharob nazridan tashqari keltirilsin.

²⁹Oltinchi kuni sakkizta buqani, ikkita qoʻchqorni va oʻn toʻrtta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin. ³⁰Har bir buqa, qoʻchqor va qoʻchqor qoʻziga qoʻshib, belgilangan miqdorda don bilan sharob nazrlarini keltiringlar. ³¹Bitta takani gunoh qurbonligi qilinglar. Bu nazrlar kunda kuydiriladigan qurbonliklar va ularga qoʻshib qilinadigan don bilan sharob nazridan tashqari keltirilsin.

³²Yettinchi kuni yettita buqani, ikkita qoʻchqorni va oʻn toʻrtta bir yoshli qoʻchqor qoʻzini kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin. ³³Har bir buqa, qoʻchqor va qoʻchqor qoʻziga qoʻshib, belgilangan miqdorda don bilan sharob nazrlarini keltiringlar. ³⁴Bitta takani gunoh qurbonligi qilinglar. Bu nazrlar kunda kuydiriladigan qurbonliklar va ularga qoʻshib qilinadigan don bilan sharob nazridan tashqari keltirilsin.

³⁵Sakkizinchi kuni esa butun xalq muqaddas yigʻinga kelsin, har kungi ishlaringiz bilan mashgʻul boʻlmanglar. ³⁶Egamizga yoqimli hid borishi uchun bitta buqani, bitta qoʻchqorni va yettita bir yoshli qoʻchqor qoʻzini olovda kuydiriladigan qurbonlik qilinglar. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlsin. ³⁷Har bir buqa, qoʻchqor va qoʻchqor qoʻziga qoʻshib, belgilangan miqdorda don bilan sharob nazrlarini keltiringlar. ³⁸Bitta takani gunoh qurbonligi qilinglar. Bu nazrlar kunda kuydiriladigan qurbonliklar* va ularga qoʻshib qilinadigan don bilan sharob nazridan tashqari keltirilsin.

³⁹Bayramlarda Egamizga atab kuydiriladigan qurbonlik, tinchlik qurbonligi, don bilan sharob nazrlari shulardan iboratdir. Bular bergan vaʼdangizga muvofiq qilinadigan nazr va koʻngildan chiqarib beriladigan nazrlardan tashqari keltiriladi.”⁺

30–BOB

30¹Shunday qilib, Egamiz, yetkaz, deb buyurgan hamma qonunlarni Muso Isroil xalqiga aytdi.

Vaʼda haqida qoidalar

²Muso Isroil yoʻlboshchilariga Egamiz bergan quyidagi qonunlarni ham aytib berdi: ³agar birorta erkak kishi Egamizga vaʼda bergan boʻlsa yoki biror narsadan oʻzini tiyishga qasam ichgan boʻlsa, aytganlarining hammasini bajarsin. U soʻzidan qaytmasin⁺.

⁴Agar qiz bola otasining uyida yashab yurgan davrda Egamizga vaʼda bersa yoki oʻzini biror narsadan tiyishga qasam ichsa, ⁵otasi qizining bergan vaʼdasi yoki ichgan qasamini eshitib indamasa, qiz bola aytganlarining hammasini bajarishi shart. ⁶Bordi–yu, otasi bularni eshitganda eʼtiroz bildirsa, qizning bergan vaʼdasi yoki ichgan qasami bekor qilinadi. Otasi qiziga eʼtiroz bildirgani uchun, Egamiz qizni bergan vaʼdasi yoki ichgan qasamidan ozod qiladi.

⁷Agar qiz vaʼda bergandan keyin yo oʻylamasdan qasam ichib qoʻygandan keyin turmushga chiqsa, ⁸uning eri bu haqda eshitib indamasa, qiz aytganlarining hammasini bajarishi shart. ⁹Lekin er bu haqda eshitib eʼtiroz bildirsa, er xotinining bergan vaʼdasi va oʻylamasdan ichgan qasami asosidagi majburiyatlarini bekor qilgan boʻladi. Egamiz xotinni oʻsha majburiyatlardan ozod qiladi. ¹⁰Beva yoki eridan ajralgan ayol bergan hamma vaʼdalari va oʻzini biror narsadan tiymoqchi boʻlib, ichgan qasamlari ustidan chiqishi lozim. ¹¹Agar turmushga chiqqan ayol vaʼda bersa yoki oʻzini biror narsadan tiyishga qasam ichsa, ¹²eri bu haqda eshitib indamasa, xotiniga eʼtiroz bildirmasa, ayol aytganlarining hammasini bajarishi shart. ¹³Lekin er bu haqda eshitib ularni taqiqlasa, xotinning ogʻzidan chiqqan hamma vaʼdalaru qasamlar bekor qilinadi. Er ularni taqiqlagani uchun, Egamiz ayolni bergan vaʼdasi yoki ichgan qasamidan ozod qiladi. ¹⁴Shunday qilib, er xotinining har qanday vaʼdasi yoki qasamini bajarishiga ijozat berishi yoki taqiqlashi mumkin. ¹⁵Agar er bir kun ichida* xotiniga hech qanday eʼtiroz bildirmasa, xotini oʻz zimmasiga olgan majburiyatlarni bajarishiga ijozat bergan hisoblanadi. ¹⁶Ammo bir kun oʻtgandan keyin ularni bekor qilsa, xotinining gunohi uchun eri jazo tortadi.

¹⁷Egamiz Musoga bergan er va xotin oʻrtasidagi, ota va hali otasining xonadonida yashayotgan qiz oʻrtasidagi munosabatlarga oid qonunlar ana shulardan iboratdir.

31–BOB

Isroil xalqi Midiyon xalqi bilan jang qiladi

31¹Egamiz Musoga dedi:

²— Isroil xalqi uchun Midiyonlardan qasos ol*. Oʻshandan soʻng sen olamdan koʻz yumasan⁺.

³Shundan keyin Muso xalqqa aytdi:

— Odamlaringizning bir qismini qurollantiringlar. Ular Midiyon xalqi bilan jang qilib, ulardan Egamizning qasosini olishsin. ⁴Har bir Isroil qabilasidan mingtadan odamni urushga joʻnatinglar.

⁵Har bir Isroil qabilasidan mingtadan odam tanlab olindi, jami oʻn ikki ming odam qurollanib jangga shay boʻldi. ⁶Muso ularni va ular bilan birga Elazar oʻgʻli ruhoniy Finxazni urushga joʻnatdi. Finxaz oʻzi bilan muqaddas ashyolarni* va karnaylarni olib ketdi. Bu karnaylar xatardan darak berish uchun chalinardi⁺.

⁷Egamiz Musoga amr qilganday, Isroil sipohlari Midiyonlar bilan jang qilishdi. Ular Midiyon xalqining butun erkak zotini qirib tashlashdi. ⁸Midiyon xalqining beshala shohini — Evi, Raxem, Zur, Xur, Rabani ham boshqalar qatori oʻldirib yuborishdi. Bavoʻr oʻgʻli Balomni ham qilichdan oʻtkazishdi*⁺. ⁹Midiyon xalqining ayollariyu bolalarini asir qilib, jamiki podalarini, suruvlarini va mol–mulkini oʻlja qilib olishdi. ¹⁰Midiyon xalqi istiqomat qilgan hamma shaharu qarorgohlarga oʻt qoʻyishdi. ¹¹Olgan hamma oʻljalarini — odamidan tortib, moligacha ¹²qarorgohga — Muso, ruhoniy Elazar va Isroil jamoasi huzuriga olib kelishdi. Qarorgoh Moʻab tekisligida, Yerixo shahri roʻparasidagi Iordan daryosi boʻyida joylashgan edi.

¹³Muso, ruhoniy Elazar va jamoaning hamma yoʻlboshchilari ularni kutib olish uchun qarorgohdan tashqariga chiqishdi. ¹⁴Muso urushdan qaytib kelgan mingboshi va yuzboshilardan qattiq gʻazablandi.

¹⁵— Nimaga hamma ayollarni tirik qoldirdingiz? — deb soʻradi ulardan Muso⁺. ¹⁶— Balomning maslahati bilan Piyor togʻida* Isroil xalqini Egamizga xiyonat qilishga undagan shular–ku! Oʻshalarning dastidan Egamizning jamoasi orasida oʻlat paydo boʻlgan edi!⁺ ¹⁷Qani, boʻlinglar, hamma oʻgʻil bolalarni va er koʻrgan ayollarni oʻldiringlar⁺. ¹⁸Faqat er koʻrmagan qizlarni oʻzingiz uchun tirik qoldiringlar⁺. ¹⁹Soʻng yetti kun davomida qarorgohdan tashqarida boʻlinglar. Qaysi biringiz odam oʻldirgan yoki jasadga qoʻl tekkizgan boʻlsangiz, uchinchi va yettinchi kunlari poklaninglar. Sizlar bilan birga asirlar ham poklanishsin⁺. ²⁰Hamma kiyimlarni, barcha charm va yogʻoch buyumlarni, echki junidan toʻqilgan hamma narsalarni poklanglar.

²¹Ruhoniy Elazar urushga borgan sipohlarga dedi:

— Musoga Egamiz amr etgan qonun shundan iborat: ²²oltin, kumush, bronza, temir, qalay va qoʻrgʻoshinni, ²³xullas, olovda yonmaydigan hamma narsani olovdan oʻtkazib poklanglar. Bundan tashqari, poklanish suvi* bilan ham poklanglar. Olovda yonadigan buyumlarni esa suvning oʻzi bilan poklanglar. ²⁴Yettinchi kuni kiyimlaringizni yuvinglar. Shunda pok boʻlasizlar. Keyin qarorgohga kirsangiz boʻladi⁺.

Oʻljalarning taqsimlanishi

²⁵Egamiz yana Musoga aytdi:

²⁶— Sen, ruhoniy Elazar va jamoaning urugʻboshilari asir olingan odamlarni, oʻlja qilingan hayvonlarni hisoblab chiqinglar. ²⁷Asiru oʻljalarni teng ikki qismga boʻlib, bir qismini urushga borgan sipohlarga, ikkinchi qismini butun jamoaga beringlar⁺. ²⁸Urushga borgan sipohlar ulushidan Men — Egangiz uchun ulush ajratinglar. Asirlar, mol, eshak, qoʻy va echkilarning har besh yuztasidan bittasini Menga ulush qilib beringlar. ²⁹Sipohlardan olingan bu ulushni Menga qilingan nazr sifatida ruhoniy Elazarga beringlar. ³⁰Xalqqa tegishli boʻlgan oʻljaning ikkinchi qismidan Muqaddas chodirim uchun masʼul boʻlgan levilarga ulush beringlar. Asirlar, mol, eshak, qoʻy va echkilarning har elliktasidan bittasi levilarga berilsin.

³¹Muso bilan ruhoniy Elazar Egamizning Musoga bergan amrini ado etishdi.

³²Sipohlar qoʻlga kiritgan narsalardan tashqari oʻlja qilib olgan mol–hol va ayollarning umumiy soni quyidagicha edi:

qoʻy–echkilar — 675.000 ta,

³³mollar — 72.000 ta,

³⁴eshaklar — 61.000 ta,

³⁵er koʻrmagan qizlar — 32.000 ta.

³⁶Oʻljaning urushga borgan sipohlarga tegishli qismi quyidagicha edi:

qoʻy–echkilar — 337.500 ta, ³⁷shulardan 675 ta qoʻy–echki Egamizning ulushidir,

³⁸mollar — 36.000 ta, shulardan 72 tasi Egamizning ulushidir,

³⁹eshaklar — 30.500 ta, shulardan 61 tasi Egamizning ulushidir,

⁴⁰er koʻrmagan qizlar — 16.000 ta, shulardan 32 nafari Egamizning ulushidir.

⁴¹Egamiz Musoga amr qilganday, Muso Egamizga ajratilgan ulushni nazr sifatida ruhoniy Elazarga berdi.

⁴²Muso Isroil xalqi uchun sipohlarning oʻljasidan ajratib olgan qism quyidagilardan iborat edi:

⁴³qoʻy–echkilar — 337.500 ta,

⁴⁴mollar — 36.000 ta,

⁴⁵eshaklar — 30.500 ta,

⁴⁶er koʻrmagan qizlar — 16.000 ta.

⁴⁷Isroil xalqi ulush qilib olgan odamu hayvonlarning har elliktasidan bittasini Muso Egamizning Muqaddas chodiri uchun masʼul boʻlgan levilarga berdi. Egamiz Musoga nimani amr qilgan boʻlsa, Muso shuni qildi.

⁴⁸Shundan soʻng mingboshi va yuzboshilar Musoning huzuriga kelishdi. ⁴⁹Ular Musoga:

— Biz, qullaringiz, qoʻlimiz ostidagi sipohlarni sanab chiqdik, — deyishdi, — bironta odamimizni yoʻqotmabmiz. ⁵⁰Oʻzimizni Egamiz hukmidan himoya qilish uchun*, biz topgan oltin buyumlarimizni — bilaguzuklar, muhr uzuklar, sirgʻalar va zebigardonlarimizni Egamizga nazr qilib olib keldik⁺.

⁵¹Muso bilan ruhoniy Elazar ular olib kelgan hamma oltin zeb–ziynatlarni olishdi. ⁵²Mingboshi va yuzboshilar Egamizga nazr qilgan oltinning umumiy ogʻirligi oʻn ikki pudga yaqin* chiqdi. ⁵³Oddiy sipohlar esa qoʻlga kiritgan oʻljalarni oʻzlariga qoldirgan edilar⁺. ⁵⁴Isroil xalqini Egamiz doim esida tutishi uchun Muso bilan ruhoniy Elazar mingboshi va yuzboshilardan olgan oltin buyumlarni Uchrashuv chodiriga olib kelishdi⁺.

32–BOB

Iordan daryosining sharqiga oʻrnashgan qabilalar

32¹Ruben va Gad qabilalarining chorvasi nihoyatda koʻp edi. Ular Yazir va Gilad yerlarining* chorvabop ekanligini koʻrib,⁺ ²Muso, ruhoniy Elazar va jamoa yoʻlboshchilarining oldiga borib shunday deyishdi:

³— Otaroʻt, Dibon, Yazir, Nimro, Xashbon, Elaley, Savom, Navo, Bayoʻn shaharlari ⁴joylashgan butun oʻlkani Egamiz Isroil xalqiga magʻlub qilib berdi. Bular nihoyatda chorvabop yerlar ekan. Biz, qullaringizda esa chorva bor⁺. ⁵Agar biz sizlarning iltifotingizga sazovor boʻlgan boʻlsak, oʻsha yerlarni bizga mulk qilib bersangizlar, bizni Iordan daryosining narigi tomoniga* olib oʻtmasangizlar.

⁶Shunda Muso Gad bilan Ruben qabilalariga shu gapni aytdi:

— Birodarlaringiz urushga borganlarida, sizlar bu yerda qolasizlarmi? ⁷Nimaga sizlar, Isroil xalqi Egamiz bergan yurtga bormasin deb, ularning raʼyini qaytaryapsizlar? ⁸Men otalaringizni Kadesh–Barnadan yurtni koʻrib kelish uchun joʻnatganimda*, ular ham xuddi shunday yoʻl tutishgan edi⁺. ⁹Ular Eshkoʻl soyligigacha borib, yurtni koʻrib chiqqan edilar. Soʻng Egamiz bergan yurtga Isroil xalqi bormasin deb, ularning raʼyini qaytargan edilar. ¹⁰Oʻsha kuni Egamiz otalaringizdan qattiq gʻazablanib shunday qasam ichgan edi:⁺ ¹¹“Misrdan chiqqan yigirma va undan yuqori yoshdagi odamlar Men Ibrohim, Isʼhoq va Yoqbga vaʼda qilgan yurtga kirmaydilar, chunki ular Menga sodiq qolmadilar⁺. ¹²Oʻsha yurtga faqat Xanaz urugʻidan Yafunax oʻgʻli Xolib bilan Nun oʻgʻli Yoshua kiradilar, chunki ular ikkovigina Men, Egangizga sodiq qoldilar.”⁺ ¹³Ha, Egamiz Isroil xalqidan qattiq gʻazablangan edi. Egamiz Uning oldida qabihlik qilgan ajdodlaringizni qirq yil — ular batamom tugab bitmaguncha sahroda kezdirdi⁺. ¹⁴Endi esa siz, ey gunohkorlar nasli, otalaringizning oʻrnini egallab, Egamizning gʻazabini Isroil xalqiga qarshi qoʻzgʻatyapsizlar! ¹⁵Agar Egamizdan yuz oʻgirsangizlar, U Isroil xalqini yana sahroda tashlab ketadi. Butun xalq sizlar tufayli qirilib ketadi.

¹⁶Lekin Ruben va Gad qabilalari Musoga yaqin kelib, shunday deyishdi:

— Biz bu yerda suruvlarimiz uchun qoʻy qoʻralari, bola–chaqalarimiz uchun shaharlar quramiz. ¹⁷Oʻzimiz esa qurollanib*, Isroil xalqini ularning yurtiga joylashtirmagunimizcha, safning boshida boramiz. Shu asnoda bolalarimiz mustahkam shaharlarda qoladilar, mahalliy xalqlar ularga xavf solmaydilar⁺. ¹⁸Isroil xalqining har biri oʻz mulkiga ega boʻlmaguncha, biz uyimizga qaytmaymiz⁺. ¹⁹Biz Iordan daryosining narigi tomonidan oʻzimizga mulk olmaymiz, chunki bizning mulkimiz Iordanning bu tomonida — sharq tomonida boʻladi⁺.

²⁰Muso ularga shunday dedi:

— Agar sizlar haqiqatan ham aytganingizni qilsangizlar, Egamiz boshchiligida jang qilish uchun qurollaninglar. ²¹Qoʻliga qurol tutgan barcha sipohlaringiz Iordan daryosidan oʻtsin. Egamiz Oʻz gʻanimlarini quvib yubormaguncha, Uning oldida boringlar. ²²Egamiz oʻsha yurtni taslim qilgandan keyingina, shu yerga qaytib kelishingiz mumkin. Shunda sizlar Egamiz oldida ham, Isroil xalqi oldida ham oʻz majburiyatingizdan ozod boʻlasiz. Iordan daryosining sharq tomonidagi yer sizning Egamizdan olgan mulkingiz boʻladi. ²³Agar shunday qilmasangizlar, sizlar Egamizga qarshi gunoh qilgan boʻlasizlar. Gunohingiz oʻz boshingizni yeydi. ²⁴Bolalaringiz uchun shaharlar, suruvlaringiz uchun qoʻralar quringlar. Lekin vaʼdangiz ustidan chiqinglar.

²⁵Gad va Ruben qabilalari Musoga:

— Hazrat nima buyruq bersalar, qullari shuni ado etgaylar, — deyishdi. ²⁶— Bolalarimiz, xotinlarimiz, podalaru suruvlarimiz shu yerda — Giladdagi shaharlarda qoladi. ²⁷Lekin qoʻliga qurol tutgan har bir erkagimiz, hazratimiz aytganlariday, Egamiz boshchiligida jang qilish uchun daryoning narigi tomoniga oʻtadi.

²⁸Shundan keyin Muso ruhoniy Elazarga, Nun oʻgʻli Yoshuaga va Isroil qabilalarining urugʻboshilariga buyruq berib dedi:

²⁹— Agar Gad va Ruben qabilalari qurollanib, Egamiz boshchiligida jang qilish uchun sizlar bilan birga Iordanning narigi tomoniga oʻtishsa, sizlar oʻsha yurtni magʻlub qilganingizdan keyin Gilad yerlarini ularga mulk qilib beringlar. ³⁰Bordi–yu, ular sizlar bilan birga qurollanib bormasa, boshqa qabilalar qatori, Kanʼon yurtidan mulk olishadi.

³¹Shunda Gad va Ruben qabilalari:

— Egamiz qullaringizga qanday amr bergan boʻlsa, hammasini ado etamiz, — deb javob berishdi. ³²— Biz qurollanib, Egamiz boshchiligida Iordan daryosining narigi tomoniga oʻtib, Kanʼon yurtiga boramiz. Lekin Iordanning shu tomonidagi yerlar bizning mulkimiz boʻla qolsin.

³³Shundan keyin Muso Gad bilan Ruben qabilalariga hamda Yusuf oʻgʻli Manashe qabilasining yarmiga* Amor xalqining shohi Sixoʻnning yurti bilan Bashan shohi Oʻgning yurtini — ularning jamiki yerlariyu shaharlarini, shahar atrofidagi oʻlkalarni berdi.

³⁴⁻³⁶Gad qabilasi Dibon, Otaroʻt, Aror, Otroʻt–Shifan, Yazir, Yohboxo, Bayt–Nimro va Bayt–Xoron degan mustahkam shaharlarni qaytadan barpo qilib, qoʻy qoʻralarini qurdi. ³⁷⁻³⁸Ruben qabilasi ham Xashbon, Elaley, Xiratayim, Navo, Baal–Miyon va Sivmo shaharlarini qayta qurdi. Ular tiklagan shaharlariga yangi nom berishdi.

³⁹Manashe oʻgʻli Moxirning avlodlari Gilad oʻlkasiga borishdi. Ular Giladni bosib olib, Amor xalqini u yerdan quvib chiqarishdi⁺. ⁴⁰Shundan keyin Muso Giladni Moxir avlodiga berdi. Moxir avlodi u yerda joylashdi⁺. ⁴¹Manashe oʻgʻli Yovir esa Amor xalqining shaharlarini egalladi. U oʻsha yerlarga Yovir shaharlari* deb nom berdi⁺. ⁴²Navah Qanot shahrini va uning atrofidagi qishloqlarni egalladi, u yerlarga Navah deb oʻzining ismini berdi.

33–BOB

Misrdan Moʻabga boʻlgan safar

33¹⁻²Muso Egamizning amriga koʻra, safar davomida qarorgoh qurilgan joylarning nomlarini birma–bir roʻyxat qilib yozgan edi. Muso va Horun boshchiligida Misrdan qabila–qabila boʻlib chiqqan Isroil xalqining toʻxtagan joylari quyidagilardir:

³Birinchi oyning* oʻn beshinchi kunida, Fisih ziyofatining ertasiga Isroil xalqi Ramzes shahrini tark etdi. Ular jamiki Misr xalqining koʻzi oldida shaxdam qadam bilan Misrdan chiqib ketishdi⁺. ⁴Shu vaqtda Misrliklar Egamiz nobud qilgan hamma toʻngʻich oʻgʻillarini dafn qilayotgan edilar. Egamiz shu yoʻsinda Misr xudolarini mahkum etgan edi⁺.

⁵Shunday qilib, Isroil xalqi Ramzesni tark etib, Suxotda qarorgoh qurdi⁺.

⁶Soʻng Suxotdan ketib, sahroning chetidagi Etxamda qarorgoh qurdi⁺.

⁷Ular Etxamdan chiqib, orqaga — Baal–Zafoʻnning sharqidagi Piy–Xaxiroʻtga yoʻl olib, Migdol yonida qarorgoh qurishdi⁺.

⁸Piy–Xaxiroʻtdan ham chiqib, Qizil dengizdan* oʻtishdi–da, sahro tomon yoʻl olishdi. Etxam sahrosini uch kun kezganlaridan keyin, Maroda qarorgoh qurishdi⁺.

⁹Keyin Marodan ketib, Ilimda qarorgoh qurishdi. Ilimda oʻn ikkita buloq va yetmishta xurmo daraxti bor edi⁺.

¹⁰Ular Ilimdan keyin, Qizil dengiz* boʻyida qarorgoh qurishdi.

¹¹Keyin Qizil dengiz boʻyidan ketib, Sin sahrosida* qarorgoh qurishdi⁺.

¹²Sin sahrosidan ketib, Dofkaxda qarorgoh qurishdi.

¹³Dofkaxdan ketib, Elishda qarorgoh qurishdi.

¹⁴Elishdan ketib, Rafidimda qarorgoh qurishdi. Lekin u yerda ichimlik suvi yoʻq edi*⁺.

¹⁵Rafidimdan ketib, Sinay sahrosida qarorgoh qurishdi⁺.

¹⁶Sinay sahrosidan ketib, Xivrut–Xattavoda qarorgoh qurishdi⁺.

¹⁷Xivrut–Xattavodan ketib, Xazeroʻtda qarorgoh qurishdi⁺.

¹⁸Xazeroʻtdan ketib, Ritmada qarorgoh qurishdi.

¹⁹Ritmadan ketib, Rimmon–Parazda qarorgoh qurishdi.

²⁰Rimmon–Parazdan ketib, Libnada qarorgoh qurishdi.

²¹Libnadan ketib, Rissada qarorgoh qurishdi.

²²Rissadan ketib, Kaxeletaxda qarorgoh qurishdi.

²³Kaxeletaxdan ketib, Shafer togʻida qarorgoh qurishdi.

²⁴Shafer togʻidan ketib, Xaradaxda qarorgoh qurishdi.

²⁵Xaradaxdan ketib, Makxiloʻtda qarorgoh qurishdi.

²⁶Makxiloʻtdan ketib, Taxatda qarorgoh qurishdi.

²⁷Taxatdan ketib, Terahda qarorgoh qurishdi.

²⁸Terahdan ketib, Mitkada qarorgoh qurishdi.

²⁹Mitkadan ketib, Xashmonaxda qarorgoh qurishdi.

³⁰Xashmonaxdan ketib, Mosaroʻtda qarorgoh qurishdi.

³¹Mosaroʻtdan ketib, Baniyaqonda qarorgoh qurishdi⁺.

³²Baniyaqondan ketib, Xor–Xagigadda qarorgoh qurishdi.

³³Xor–Xagigaddan ketib, Yotbotoda qarorgoh qurishdi⁺.

³⁴Yotbotodan ketib, Avroʻnda qarorgoh qurishdi.

³⁵Avroʻndan ketib, Ezyoʻn–Geberda qarorgoh qurishdi⁺.

³⁶Ezyoʻn–Geberdan ketib, Zin choʻlidagi Kadeshda qarorgoh qurishdi⁺.

³⁷Kadeshdan ketib, Edom yurtining chegarasidagi Xoʻr togʻida qarorgoh qurishdi⁺. ³⁸Ruhoniy Horun Egamizning amri bilan Xoʻr togʻiga chiqib, oʻsha yerda vafot etdi. Bu voqea Isroil xalqi Misrdan chiqqaniga qirq yil boʻlganda, beshinchi oyning* birinchi kunida sodir boʻldi⁺. ³⁹Horun Xoʻr togʻida vafot etganda 123 yoshda edi.

⁴⁰Kanʼonlik Arod shohi shu paytda: “Isroil xalqi kelyapti” degan xabarni eshitdi. U Kanʼondagi Nagav choʻlida* yashardi⁺.

⁴¹Isroil xalqi Xoʻr togʻidan ketib, Zalmoʻnoda qarorgoh qurdi.

⁴²Ular Zalmoʻnodan ketib, Punonda qarorgoh qurishdi.

⁴³Punondan ketib, Oboʻtda qarorgoh qurishdi⁺.

⁴⁴Oboʻtdan ketib, Moʻab hududidagi Ivay–Aborimda qarorgoh qurishdi⁺.

⁴⁵Ivay–Aborimdan* ketib, Dibon–Gadda qarorgoh qurishdi.

⁴⁶Dibon–Gaddan ketib, Elmon–Diblatayimda qarorgoh qurishdi.

⁴⁷Elmon–Diblatayimdan ketib, Navo togʻining yonidagi Aborim togʻlarida* qarorgoh qurishdi⁺.

⁴⁸Aborim togʻlaridan ketib, Moʻab tekisligida, Yerixo shahrining roʻparasidagi Iordan daryosi boʻyida qarorgoh qurishdi⁺. ⁴⁹Ular Moʻab tekisligida Iordan boʻylab, Bayt–Yashimoʻtdan tortib, Ovil–Shitimgacha qarorgoh qurishdi⁺.

Iordan daryosidan oʻtishdan oldin berilgan koʻrsatmalar

⁵⁰Moʻab tekisligida, Yerixo shahrining roʻparasidagi Iordan daryosi boʻyida Egamiz Musoga shunday dedi:

⁵¹— Isroil xalqiga ayt: “Sizlar Iordan daryosining narigi tomoniga oʻtib, Kanʼon yurtiga borganlaringizdan keyin ⁵²u yerning aholisini haydab chiqaringlar. Ularning hamma tosh va quyma butlarini yoʻq qilinglar, jamiki sajdagohlarini buzib tashlanglar⁺. ⁵³Oʻsha yurtga egalik qilinglar, u yerda oʻrnashib olinglar, chunki Men oʻsha yurtni sizlarga berganman. ⁵⁴Yerlarni urugʻlaringiz orasida qurʼa boʻyicha* boʻlib beringlar. Katta uruqqa kattaroq ulush, kichik uruqqa kichikroq ulush beringlar. Qurʼa boʻyicha kimga qayer chiqsa, oʻsha yer oʻsha urugʻning ulushi boʻlib qoladi. Shu yoʻsinda yerlarni qabilalar orasida boʻlib beringlar⁺. ⁵⁵Agar sizlar oʻsha yurtning aholisini haydab chiqarmasangiz, ularning qolgan–qutganlari sizlar uchun koʻzga kirgan zirapchaday, biqinga sanchilgan tikanday boʻladi. Ular sizlarni yashab turgan yurtingizda siqadi. ⁵⁶Shunda Men ularning boshiga nima solmoqchi boʻlgan boʻlsam, sizning boshingizga solaman.”

34–BOB

Kanʼon yurtining chegaralari

34¹•Egamiz Musoga dedi:

²— Isroil xalqiga Mening shu gapimni yetkaz: “Kanʼon yurtiga kirib borganingizdan keyin, sizlarga mulk qilib beriladigan bu yurt quyidagicha chegaralanadi:

³Yurtingizning janubiy qismi Zin choʻlidan Edom yurti boʻylab choʻziladi. Janubiy chegarangiz sharq tomonda Oʻlik dengizning* janubiy qirgʻogʻidan boshlanib,⁺ ⁴Chayonlar dovonidan* oʻtadi va janubga — Zin choʻli tomonga choʻziladi. Chegarangizning eng janubiy nuqtasi Kadesh–Barna boʻladi. U yerdan chegara Xazor–Adargacha borib, Ozmon orqali oʻtadi. ⁵Soʻng burilib, Misr chegarasidagi irmoq* boʻylab Oʻrta yer dengiziga borib taqaladi.

⁶Oʻrta yer dengizining qirgʻogʻi gʻarbiy chegarangizni tashkil qiladi.

⁷Shimoliy chegarangiz esa Oʻrta yer dengizidan sharqqa, Xoʻr togʻiga* tomon choʻziladi⁺. ⁸Xoʻr togʻidan Levo–Xomatgacha* boradi, soʻng Zadoddan oʻtib,⁺ ⁹Zifroʻnga choʻzilib boradi va Xazor–Enanda toʻxtaydi. Bu sizning shimoliy chegarangiz boʻladi.

¹⁰Sharqiy chegarangiz shimoldagi Xazor–Enandan boshlanib, janub tomon Shafomga boradi, ¹¹soʻng yana janubga choʻzilib, Oyinning sharq tomonidagi Rivlodan oʻtadi va Jalila koʻlining* sharq tomonidagi qirlar boʻylab boradi⁺. ¹²Soʻng chegara Iordan daryosi boʻylab janubga choʻzilib, Oʻlik dengizga borib toʻxtaydi.

Har tomondan chegaralangan mana shu yerlar sizlarning yurtingiz boʻladi.”⁺

¹³Shundan soʻng Muso Isroil xalqiga buyurdi:

— Bu yurtni qurʼa tashlab*, boʻlib olinglar. Egamiz bu yurtni toʻqqizta qabilaga va bir qabilaning yarmiga boʻlib berishni amr etgan. ¹⁴⁻¹⁵Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasining yarmi xonadonlari boʻyicha Yerixo shahrining roʻparasidagi Iordanning sharq tomonidan oʻzlariga tegishli mulkni olganlar.

Yurtning taqsimlanishiga javobgar yoʻlboshchilar

¹⁶Egamiz Musoga yana aytdi: ¹⁷“Ruhoniy Elazar va Nun oʻgʻli Yoshua yurtni Isroil xalqiga boʻlib berishsin⁺. ¹⁸Har bir qabiladan bittadan yoʻlboshchini ularga yordamchi qilib tayinlanglar. ¹⁹Oʻsha odamlarning ismlari quyidagichadir:

Yahudo qabilasidan — Yafunax oʻgʻli Xolib⁺.

²⁰Shimoʻn qabilasidan — Omihud oʻgʻli Shomuil.

²¹Benyamin qabilasidan — Xislon oʻgʻli Elidod.

²²Dan qabilasidan — Yoxli oʻgʻli Bukki.

²³Yusuf oʻgʻli Manashe qabilasidan — Efoʻd oʻgʻli Xanniyol.

²⁴Efrayim qabilasidan — Shifton oʻgʻli Kamuvol.

²⁵Zabulun qabilasidan — Parnoʻx oʻgʻli Elizofon.

²⁶Issaxor qabilasidan — Ozzon oʻgʻli Paltiyol.

²⁷Osher qabilasidan — Shalumi oʻgʻli Oxixud.

²⁸Naftali qabilasidan — Omihud oʻgʻli Padahiyol.”

²⁹Egamiz ana shu odamlarga, Isroil xalqiga Kanʼon yurtini mulk qilib boʻlib beringlar, deb amr bergan edi.

35–BOB

Levilarga berilgan shaharlar

35¹•Moʻab tekisligida, Yerixo shahrining roʻparasidagi Iordan daryosi boʻyida Egamiz Musoga dedi: ²“Isroil xalqiga buyur, ular mulk qilib oladigan yeridan levilarga yashash uchun shaharlar berishsin. Shuningdek, shaharlarning atrofidagi yaylovlarni ham berishsin. ³Shaharlar levilarga vatan boʻladi, yaylovlar esa mol–holi uchun yaraydi. ⁴Levilarga beriladigan yaylovlar shahar devoridan 1000 tirsak* masofada boʻlgan tevarakdagi hamma yaylovlarni oʻz ichiga olsin. ⁵Shahar tashqarisidan sharq, janub, gʻarb, shimol tomonga 2000 tirsakdan* oʻlchanglar, shahar oʻrtada boʻlsin. Shahar atrofi esa levilarning yaylovlari boʻladi.

⁶Sizlar levilarga beradigan shaharlaringizning oltitasi panoh shaharlar boʻlsin. Birortangiz bexosdan odam oʻldirib qoʻysangiz, oʻsha shaharlarning biriga qochib borishingiz mumkin. Bu oltita shahardan tashqari, levilarga yana qirq ikkita shahar beringlar⁺. ⁷Hammasi boʻlib levilarga qirq sakkizta shahar va ular atrofidagi yaylovlar berilsin.

⁸Isroil xalqi mulkidan har bir qabila olgan ulushining hajmiga koʻra, levilarga shaharlar ajratib beringlar. Kattaroq ulush olgan qabila koʻproq, kichikroq ulush olgan qabila esa kamroq shahar bersin.”

Panoh shaharlar

⁹⁻¹⁰•Isroil xalqiga quyidagi amr va qonunlarni yetkaz, deb Musoga Egamiz shunday amr berdi: “Sizlar Iordan daryosining narigi tomoniga* oʻtib, Kanʼon yurtiga kirganlaringizdan keyin, ¹¹oʻzlaringiz uchun panoh shaharlarni tanlanglar. Birortasi bexosdan odam oʻldirib qoʻysa, oʻsha shaharlarning biriga qochib bora oladigan boʻlsin⁺. ¹²Qotil jamoa oldida hukm qilinishdan oldin oʻldirilib qoʻyilmasligi uchun bu shaharlar qotilga qasoskordan panoh boʻladi.

¹³Oltita panoh shahringiz boʻlsin. ¹⁴Uchta shaharni Iordan daryosining sharq tomonidan, qolgan uchtasini Kanʼon yurtidan tanlanglar. ¹⁵Ana shu oltita shahar sizlar uchun ham, orangizda vaqtincha yoki doimiy ravishda istiqomat qilayotgan musofirlar uchun ham panoh boʻladi. Birortasini bexosdan oʻldirib qoʻygan odam oʻsha yoqqa qochib borsin.

¹⁶Agar birorta odam boshqasini temir asbob bilan urib oʻldirib qoʻysa, urgan odam qotil hisoblanadi va oʻsha odamning jazosi oʻlimdir. ¹⁷Odamni tosh bilan urib oʻldirgan kishi ham qotildir. Qotilning jazosi oʻlimdir. ¹⁸Odamni yogʻoch qurol bilan urib oʻldirgan kishi ham qotildir. Qotilning jazosi oʻlimdir. ¹⁹Marhumning xunini oladigan odam qotilni oʻldirsin. Qotilni uchratib qolganda uning jonini olsin. ²⁰Shuningdek, agar birortasi boshqasini yomon koʻrgani uchun itarib yoki qasddan unga biror narsani otib oʻldirib qoʻysa, ²¹yoxud adovatdan unga musht tushirib oʻldirsa, urgan odamning jazosi oʻlimdir. U qotildir. Marhumning xunini oladigan odam qotilni uchratganda oʻldirsin.

²²Bordi–yu, biri boshqasini bexosdan, xusumat qilmay, turtib yuborsa yoki qasd qilmay biror narsa otsa⁺ ²³⁻²⁴yo koʻrmay turib ustiga tosh tushirib yuborsa va oʻsha odam oʻlsa, jamoa qasoskor bilan odam oʻldirgan kishining orasidagi mojaroni hal qilsin. Chunki odam oʻldirganning va marhumning orasida hech qanday adovat boʻlmagan edi. ²⁵Jamoa qotilni qasoskorning qoʻlidan xalos qilib, uni qaytarib panoh shaharga joʻnatsin. Moy surtib tanlangan oliy ruhoniy vafot etguncha, qotil oʻsha yerda qolsin⁺.

²⁶Lekin qotil panoh shahar chegarasidan chiqsa ²⁷va qasoskor uni panoh shahardan tashqarida tutib olib oʻldirsa, qasoskor qotillikda ayblanmaydi. ²⁸Chunki oliy ruhoniy vafot etguncha, qotil panoh shaharda qolishi lozim edi. Oliy ruhoniyning vafotidan soʻnggina u oʻz uyiga qaytib borishi mumkin edi. ²⁹Mana shular sizlar uchun avlodlaringiz osha, qayerda yashasangiz ham, qonun boʻlib qolsin.

³⁰Odam oʻldirgan kishi faqat guvohlarning koʻrsatmalari asosidagina qotillikda ayblanib, oʻlim jazosiga tortilsin. Bitta odamning guvohligi asosida hech kim oʻldirilmasin⁺.

³¹Oʻlimga hukm qilingan qotilning joni evaziga pul olmanglar. Qotilni albatta oʻldiringlar⁺.

³²Panoh shaharga qochib ketgan odamdan ham pul olmanglar, u oliy ruhoniyning vafotidan oldin oʻz yeriga qaytib kelib yashashi uchun yoʻl qoʻymanglar. ³³Oʻzingiz yashab yurgan yerni bulgʻamanglar. Yer toʻkilgan qon tufayli bulgʻanadi. Qotillik tufayli bulgʻangan yerni faqat qotilning qoni bilan tozalab boʻladi⁺. ³⁴Oʻzlaringiz yashaydigan va Men istiqomat qiladigan yerni bulgʻamanglar, zotan, Men, Egangiz, Isroil xalqi orasida istiqomat qilaman.”⁺

36–BOB

Turmushga chiqqan ayollarning merosi

36¹•Bir kuni Gilad urugʻining urugʻboshilari Muso bilan Isroil yoʻlboshchilari oldiga kelishdi. Gilad Moxirning oʻgʻli, Manashening nevarasi, Yusufning evarasi edi.

²— Ey Muso hazratlari, — deya murojaat qilishdi ular. — Egamiz sizga, Isroil xalqiga qurʼa boʻyicha* yerni mulk qilib ber, deb amr qilganda, inimiz Zalofxodning mulkini qizlariga berishingizni aytgan edi*. ³Bordi–yu, Zalofxodning qizlari Isroilning boshqa qabilasidagi yigitlarga turmushga chiqsalar, ularning mulki turmushga chiqqan urugʻning mulkiga qoʻshiladi. Shunda qabilamiz ulush qilib olgan yerning bir qismidan ayrilib qoladi. ⁴Qutlugʻ yil* kelganda esa Zalofxod qizlarining mulki oʻzlari turmushga chiqqan urugʻning mulkiga qoʻshilib, qabilamizning mulkidan ayirib olinadi va biz qabilamizga tegishli boʻlgan bir qism yerdan mahrum boʻlib qolamiz⁺.

⁵Muso, Egamizning amriga binoan, Isroil xalqiga aytdi:

— Yusuf avlodining gapi toʻgʻri. ⁶Egamiz Zalofxodning qizlari haqida shunday amr berdi: Zalofxodning qizlari oʻzlari xohlagan odamlarga turmushga chiqishsin. Lekin ular turmushga chiqadigan yigitlar Zalofxodning qabilasidan boʻlishlari shart. ⁷Isroil xalqining mulki bir qabiladan boshqasiga oʻtib ketmasin. Har bir Isroil odami otalaridan meros qilib olgan yerni saqlasin⁺. ⁸Isroilning hamma qabilasida mulkka merosxoʻrlik qiladigan har qanday qiz, oʻzining qabilasidan birortasiga turmushga chiqsin, toki Isroilning hamma odamlari mulk qilib olgan yerlariga oʻzlari egalik qilsin⁺. ⁹Ana shunda mulk bir qabiladan boshqa qabilaga oʻtib ketmaydi. Isroil xalqining har bir qabilasi oʻz mulkini saqlab qolsin.

¹⁰Egamiz Musoga nima amr etgan boʻlsa, Zalofxodning qizlari shuni qildilar. ¹¹Zalofxodning Maxlo, Tirza, Xoʻglax, Milxo va Nuvah ismli qizlari oʻz amakilarining oʻgʻillariga turmushga chiqdilar. ¹²Ular turmushga chiqqan yigitlar Yusuf oʻgʻli Manashe urugʻlaridan edilar. Shunday qilib, u qizlarning merosi otalari qabilasida qoldi.

¹³Muso orqali Isroil xalqiga Egamiz bergan amr va qonunlar ana shulardan iboratdir. Bu qonunlar Moʻab tekisligida, Yerixo shahrining roʻparasidagi Iordan daryosi boʻyida berilgan edi.

1:1 Isroil xalqi Misr yurtini tark etib… — Chiqish 12:40-42 ga qarang.

1:1 Ikkinchi oy — ibroniy kalendarining Ziv oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan aprelning oʻrtasidan boshlanadi.

1:17-19 ikkinchi oy — shu bobning 1–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

1:20-21 Urugʻi va xonadoni boʻyicha…urushga yaroqli erkaklarning soni… — ibroniycha matndagi bu jumla shu bobning 22-43–oyatlarida roʻyxat qilingan har bir qabila nomiga qoʻshib takrorlangan. Ravon oʻqilishi uchun mazkur tarjimada bu jumla har bir oyatda qaytarilmadi.

1:20-21 Isroil — Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

1:50 Muqaddas ahd chodiri — ibroniycha matnda Guvohlik chodiri (shu bobning 53–oyatida ham bor), Muqaddas chodirning yana bir nomi. Ibroniycha matndagi iboraning guvohlik soʻzi oʻnta amr yozilgan ikkita tosh lavhaga ishora qiladi. Bu tosh lavhalar Xudo va Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahdning dalili, yaʼni toshga bitilgan guvohlik boʻlib xizmat qilardi. Bu ikki tosh lavha Muqaddas chodirdagi Ahd sandigʻining ichida saqlanardi (Chiqish 40:20 ga qarang).

2:14 Duvel — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ruvel. Uning Duvel degan shakli 1:14 dan olingan (yana 7:42, 47, 10:20 ga qarang).

3:4 …Nadov bilan Abihu…nobud boʻlgan edilar — Levilar 10:1-2 ga qarang.

3:13 …Isroil xalqining barcha toʻngʻichlarini…Oʻzim uchun ajratib olganman — Chiqish 13:1-2, 11-16 ga qarang.

3:28 8600 — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalarida 8300 (ibroniychada 8600 va 8300 ning yozilishi nihoyatda oʻxshashdir). 8300 ga shu bobning 22–oyatidagi va 34–oyatidagi sonlarni qoʻshganda, 39–oyatdagi son, yaʼni 22.000 soni kelib chiqadi. 39–oyatdagi son aniq son boʻlmay, balki taxminiy son boʻlishi ham mumkin.

3:28 Muqaddas chodir — bu oyatda aynan Muqaddas xona va Eng muqaddas xona nazarda tutilgan (shu bobning 32–oyatida ham bor).

3:38 …Muqaddas chodirning oldida… — ibroniycha matnda …Muqaddas chodir, Uchrashuv chodirining oldida…. Muqaddas chodir yana Uchrashuv chodiri deb ham aytiladi.

3:47 …besh boʻlakdan kumush ol. Har bir kumush boʻlakning ogʻirligi ikki yarim misqol boʻlsin — ibroniycha matnda …besh shaqaldan ol. Har bir shaqalning ogʻirligi Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalning ogʻirligiga teng kelib, 20 gera boʻlsin. 20 gera taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi, demak, har bir ortiq odam evaziga berilgan kumush taxminan 55 grammga toʻgʻri keladi.

3:49-50 …1365 ta kumush boʻlakni yigʻib oldi — ibroniycha matnda …1365 ta kumush shaqalni yigʻib oldi. Har bir shaqalning ogʻirligi Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalning ogʻirligiga teng edi. Muqaddas chodirda ishlatilgan standart shaqal taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi, demak, yigʻib olingan kumushning umumiy ogʻirligi taxminan 15 kiloga toʻgʻri keladi.

4:5 Sandiq — ibroniycha matnda Guvohlik sandigʻi, Ahd sandigʻining yana bir nomi. Ibroniycha matndagi iboraning guvohlik soʻzi oʻnta amr yozilgan ikkita tosh lavhaga ishora qiladi. Ikkala tosh lavha Sandiqning ichida saqlanib, Xudo va Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahdning dalili, yaʼni toshga bitilgan guvohlik boʻlib xizmat qilardi.

4:6 yumshoq teri — yuqori sifatli, oshlangan teri nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

4:7 muqaddas nonlar — bu nonlar Egamizning Muqaddas chodirda zohir boʻlishini aks ettiruvchi timsol boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan darak berib turgan. Nonlar Chodirdagi maxsus xontaxtaga qoʻyilib, har Shabbat kuni yangi pishirilgan nonlar bilan almashtirib turilgan (Levilar 24:5-9 ga qarang).

4:16 muqaddas qiladigan moy — zaytun moyi va ziravorlarning maxsus aralashmasidan tayyorlanib, faqat ruhoniylar tomonidan diniy marosimlarni ado etish uchun ishlatilgan (Chiqish 30:22-33 ga qarang).

5:2 teri kasalligi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi. Teri kasalliklaridan birortasiga yoʻliqqan kishi harom hisoblanar edi. Xasta odam kasalligini boshqalarga yuqtirmasligi va ularni harom qilmasligi uchun, boshqalardan ajratib qoʻyilar edi (Levilar 13:45-46 ga qarang).

5:15 toʻrt kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan bir qismi, taxminan 2 litrga toʻgʻri keladi.

5:21 …seni bola tugʻa olmaydigan qilib qoʻysin — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …sonlaringni quritsin, qorningni shishirsin. Koʻp olimlarning sharhlashicha, bu ibroniycha iboraning maʼnosi — bolang tushib qolsin yoki bolang oʻlik tugʻilsin degani (shu bobning 22, 27–oyatlarida ham bor).

6:1-2 oʻzini maʼlum bir muddatga Egamizga nazr sifatida bagʻishlash — ibroniycha matndagi shu bobning 2-21–oyatlarida bu iboraning oʻrniga alohida bir soʻz ishlatilgan boʻlib, bu soʻz Xudoga xizmat qilish uchun maxsus vaʼda bergan odamni bildiradi. Baʼzi insonlar maxsus vaʼda berib, oʻzlarini birmuncha vaqt Xudoning xizmatiga bagʻishlar edilar. Baʼzi birovlar esa tugʻilgan paytlaridanoq shu vaʼda orqali Xudoga bagʻishlanganlar.

6:12 ayb qurbonligi — Levilar 5:14-19 ga qarang. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan AYB QURBONLIGI iborasiga qarang.

6:27 …Isroil xalqini Mening nomim bilan duo qilishsin — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Mening nomimni Isroil xalqi ustiga qoʻyishsin. Isroil xalqini shu bobning 24-26–oyatlaridagi soʻzlar bilan duo qilishgan.

7:1 Muso Muqaddas chodirni oʻrnatib boʻlgan kuni… — Chiqish 40:17-18 ga va oʻsha oyatlarning izohiga qarang.

7:2 …xalqni roʻyxatga olish uchun masʼul boʻlgan yoʻlboshchilar… — 1:1-19 ga qarang.

7:13 …ogʻirligi 330 misqol boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 180 misqol boʻlgan bitta kumush togʻoracha — ibroniycha matnda …ogʻirligi 130 shaqal boʻlgan bitta kumush lagan, ogʻirligi 70 shaqal boʻlgan bitta kumush togʻoracha. Lagan va togʻoracha Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalga koʻra oʻlchangan (shu bobning 19, 25, 31, 37, 43, 49, 55, 61, 67, 73, 79–oyatlarida ham bor). Muqaddas chodirda ishlatilgan standart shaqal taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi, demak, kumush laganning ogʻirligi taxminan 1,5 kiloga, kumush togʻorachaning ogʻirligi taxminan 800 grammga toʻgʻri keladi.

7:14 25 misqol — ibroniycha matnda 10 shaqal, taxminan 110 grammga toʻgʻri keladi (shu bobning 20, 26, 32, 38, 44, 50, 56, 62, 68, 74, 80–oyatlarida ham bor).

7:16 gunoh qurbonligi — birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan qurbonligi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan GUNOH QURBONLIGI iborasiga qarang.

7:85 …330 misqol…180 misqol… — ibroniycha matnda …130 shaqal…70 shaqal…. Kumush laganning ogʻirligi taxminan 1,5 kiloga, kumush togʻorachaning ogʻirligi taxminan 800 grammga toʻgʻri keladi.

7:85 …ogʻirligi ikki pudga yaqin edi — ibroniycha matnda …Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalga koʻra ogʻirligi 2400 shaqal edi. Muqaddas chodirda ishlatilgan standart shaqal taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi, demak, kumush laganlar va togʻorachalarning umumiy ogʻirligi taxminan 27 kilo edi.

7:86 …ogʻirligi 25 misqol edi — ibroniycha matnda …Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalga koʻra ogʻirligi 10 shaqal edi. Muqaddas chodirda ishlatilgan standart shaqal taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi, demak, har bir oltin piyolaning ogʻirligi taxminan 110 grammga toʻgʻri keladi.

7:86 300 misqol — ibroniycha matnda 120 shaqal, taxminan 1,4 kiloga toʻgʻri keladi.

7:89 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik sandigʻi. 4:5 izohiga qarang.

7:89 ikki karub — qanotli samoviy mavjudotlarning haykallari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

8:4 …Egamiz Musoga koʻrsatgan namuna boʻyicha… — Chiqish 25:31-40 ga qarang.

8:6 …ularni pokla… — diniy xizmatni lozim darajada bajarishga monelik qiladigan nopoklikdan tozalanish marosimi.

8:19 Isroil xalqi Chodirga yaqin kelib qolganda, yuz beradigan kulfatdan levilar ularni himoya qiladi — 1:53 ga qarang. Bu jumladagi chodir soʻzi Muqaddas xona va Eng muqaddas xonaga ishora qiladi.

9:1 …Misrdan chiqqandan keyin, ikkinchi yilning birinchi oyida… — ibroniy kalendarining Abib oyi nazarda tutilgan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi. Sahroda kitobidagi voqealar ikkinchi yilning ikkinchi oyidan boshlangani uchun (1:1 ga qarang), shu bobning 1-5–oyatlarida ikkinchi Fisih ziyofatining nishonlanishi bayon etilgan. Bu Fisih ziyofati 1–bobdagi xalq roʻyxatga olinishidan bir oy oldin nishonlangan. Birinchi Fisih ziyofati Xudo Isroil xalqini Misrdagi qullikdan ozod qilgan kechasi nishonlangan edi (Chiqish 12:1-42 ga qarang).

9:11 ikkinchi oy — 1:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

9:11 qurbonlik — qoʻzi yoki uloqcha (Chiqish 12:3-5 ga qarang).

9:15 Muqaddas chodir oʻrnatilgan kuni… — Chiqish 40:17-18 ga koʻra, bu hodisa Isroil xalqi sahroda turgan paytda, anigʻi, ikkinchi yilning birinchi oyida, oyning birinchi kunida sodir boʻlgan edi.

9:15 Chodir — ibroniycha matnda Chodir — Guvohlik chodiri. 1:50 izohiga qarang.

10:6 Karnayning qisqa sadosi yoʻlga chiqish kerakligini bildiradi — gʻarb va shimoldagi qarorgohlarda turgan qabilalar sharq va janubdagi qabilalar singari, karnayning qisqa sadosini eshitgach, yoʻlga chiqishlari kerak edi.

10:11 ikkinchi oy — 1:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

10:11 Muqaddas ahd chodiri — ibroniycha matnda Guvohlik chodiri. 1:50 izohiga qarang.

10:12 …Isroil xalqi Sinay sahrosidan yoʻlga chiqdi — Isroil xalqi Sinay togʻida oʻn bir oy davomida turgan edi (shu bobning 11–oyatiga va Chiqish 19:1-2 ga qarang).

10:12 Poron choʻli — Sinay yarim orolining shimoli–sharqiy qismi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

10:29 Yatro — ibroniycha matnda Ruvel, Yatroning yana bir ismi (Chiqish 3:1 ga qarang).

10:32 Agar biz bilan birga borsangiz… — Xoʻvovning Muso bilan borgan yoki bormagani maʼlum emas, ammo Hakamlar 1:16 da berilgan maʼlumotga koʻra u Muso bilan borgan, degan xulosa chiqarish mumkin.

10:33 Egamizning muqaddas togʻi — Sinay togʻiga ishora.

11:3 Tavera — bu nom ibroniychadagi yonayotgan soʻziga ohangdosh.

11:4 Isroil xalqi orasidagi qalangʻi–qasangʻilar — Chiqish 12:38 da tilga olingan begona xalqlar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (yana Qonunlar 29:11, Ysha 8:35 ga qarang).

11:6 manna — Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin to Kanʼon yurtiga kirguncha, Xudo ularga yetkazib turgan maxsus yegulik. Manna, Shabbat kunidan tashqari, har kuni kechasi yerga yogʻilardi, odamlar saharda turib, uni yigʻib olishardi (Chiqish 16:13-35, Ysha 5:12 ga qarang).

11:18 …tayyorlanib poklaninglar… — 8:6 izohiga qarang.

11:28 Musoga yoshligidan xizmat qilib kelgan… — yoki Musoning tanlangan odamlaridan biri boʻlgan….

11:31 dengiz — Aqaba qoʻltigʻi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

11:31 …ikki tirsak balandlikda uchib yurgan edi — yoki …ikki tirsak qalinlikda uyib tashlangan edi. Ikki tirsak taxminan bir metrga toʻgʻri keladi.

11:32 oltmish savat — ibroniycha matnda oʻn hoʻmr, taxminan 2200 litrga toʻgʻri keladi.

11:34 Xivrut–Xattavo — ibroniychadagi maʼnosi nafsi buzuq odamlarning qabrlari.

12:1 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik. Kush degan joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

12:7 Mening butun xalqim orasida ishonchlisi Musodir — yoki Xalqimni boshqarish uchun ishonib topshirgan odamim Musodir.

12:10 teri kasalligi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. 5:2 izohiga qarang.

13:1 Poron choʻli — 10:12 ning ikkinchi izohiga qarang.

13:9 Xoʻsheya — shu bobning 17–oyatiga qarang.

13:17 …Xoʻsheyaning ismini oʻzgartirib, uni Yoshua deb atadi — ibroniychadagi Xoʻsheya ismining maʼnosi u qutqaradi, Yoshua ismining maʼnosi esa Egamiz qutqaradi.

13:18 Nagav choʻli — hozirgi Isroilning janubida, Oʻlik dengizning janubi–gʻarbida joylashgan yerlar.

13:22 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni.

13:23 Xevron shahri — Quddusdan qariyb 32 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

13:23 …Onoq avlodidan kelib chiqqan… — Onoq avlodi Isroil xalqidan avval Kanʼonda yashagan, ular gavdasi ulkan, kuchli jangchilari bilan mashhur boʻlgan xalq edi (shu bobning 33-34–oyatlariga va Qonunlar 1:28, 2:10-11, 20-21, 9:1-2 ga qarang).

13:25 Eshkoʻl — ibroniychadagi maʼnosi bir bosh uzum.

13:27 Kadesh — Kadesh–Barna nomi bilan ham maʼlum boʻlib, hozirgi Aqaba qoʻltigʻining shimoliy qirgʻogʻidan qariyb 145 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan voha.

13:28 …sut va asal oqib yotibdi — nihoyatda hosildor yerni bildiruvchi ibora. Moʻl–koʻl sut — mol uchun koʻm–koʻk yaylovlarning koʻpligini bildiradi. Asal — xurmodan olinadigan quyuq, shirin murabboga ishora boʻlishi mumkin. Murabboning moʻlligi yaxshi hosil beradigan yerni bildiradi.

13:29 Onoq avlodi — shu bobning 23–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

13:34 ulkan pahlavonlar — ibroniycha matnda nefilim. Bu soʻz haybatli va kuchli odamlarga nisbatan ishlatilgan (Ibtido 6:4 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang).

14:8 sut va asal oqib yotgan oʻsha yurt — 13:28 izohiga qarang.

14:17 Sen Oʻzing aytgansan… — Chiqish 34:6-7 ga qarang.

14:25 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Aqaba qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–sharqidagi qoʻltigʻiga) ishora qiladi.

14:28 …mingʻirlab noliganlaringizni… — shu bobning 2–oyatiga qarang.

14:34 Menga qarshi chiqqanlarning holi ne kechishini… — yoki Sizlarga qarshi chiqsam holingiz ne kechishini….

14:45 Xoʻrmax — Kanʼon yurtining janubiy qismida, Kadeshdan qariyb 80 kilometr shimoli–sharqda joylashgan shahar.

15:4-5 ikki kosa — ibroniycha matnda chorak xin, taxminan 1 litrga toʻgʻri keladi (shu oyatda ikki marta ishlatilgan).

15:4-5 toʻrt kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan bir qismi, taxminan 2 litrga toʻgʻri keladi.

15:6 uch kosa — ibroniycha matnda xinning uchdan bir qismi, taxminan 1,3 litrga toʻgʻri keladi (shu bobning 7–oyatida ham bor).

15:6 sakkiz kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan ikki qismi, taxminan 4 litrga toʻgʻri keladi.

15:9 toʻrt kosa — ibroniycha matnda yarim xin, taxminan 2 litrga toʻgʻri keladi (shu bobning 10–oyatida ham bor).

15:9 oʻn ikki kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan uch qismi, taxminan 6 litrga toʻgʻri keladi.

15:32 …Shabbat kuni oʻtin terib yurgan bir odamni ushlab olishdi — Xudoning qonuniga koʻra, Shabbat kuni ishlash taqiqlangan edi (Chiqish 31:12-17 ga qarang).

16:4 …muk tushdi — bu holat Muso Xudoga jon–jahdi bilan ibodat qilib, madad soʻrayotganini bildiradi.

16:7 Oʻshanda Egamiz kimni tanlab olganini, kim Unga tegishli ekanligini koʻramiz — faqat ruhoniylar Muqaddas chodirda xushboʻy tutatqi nazr qilishlari mumkin edi. Tutatqi nazr qilgan boshqa odam oʻlar edi. Tutatqi nazr qilib tirik qolgan odam Xudoning tanlagani edi.

16:13 sut va asal oqib yotgan yurt — 13:28 izohiga qarang.

16:30 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi (shu bobning 33–oyatida ham bor).

17:2 …qabila…tayoq… — bu oyatda soʻz oʻyini ishlatilgan. Ibroniychadagi qabila soʻzi tayoq maʼnosida ham ishlatiladi.

17:4 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik (shu bobning 10–oyatida ham bor), Ahd sandigʻining yana bir nomi. 4:5 izohiga qarang.

17:7 Muqaddas ahd chodiri — ibroniycha matnda Guvohlik chodiri (shu bobning 8–oyatida ham bor). 1:50 izohiga qarang.

18:2 Muqaddas ahd chodiri — ibroniycha matnda Guvohlik chodiri. 1:50 izohiga qarang.

18:15 harom hayvon — Xudoga qurbonlik qilishga yaramaydigan hayvon. Halol va harom hayvonlar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun Levilar 11:1-47 ga qarang.

18:16 …besh boʻlakdan kumush olinglar. Har bir kumush boʻlakning ogʻirligi 2,5 misqol boʻlsin — ibroniycha matnda …besh shaqaldan ol. Har bir shaqalning ogʻirligi Muqaddas chodirda ishlatiladigan shaqalning ogʻirligiga teng kelib, 20 gera boʻlsin. 20 gera taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi, demak, har bir toʻngʻich oʻgʻil evaziga berilgan kumush taxminan 55 grammga toʻgʻri keladi.

18:21 ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi. Levilar 27:30-33, Qonunlar 14:22-29, 26:12-13 ga qarang.

19:6 issop oʻti — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz mayda koʻk gulli, barglari muattar hidli oʻsimlikni bildiradi.

20:1 Birinchi oy — ibroniy kalendarining Abib oyi nazarda tutilgan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

20:1 Zin choʻli — Oʻlik dengizning janubi–gʻarbida joylashgan.

20:1 Kadesh — 13:27 izohiga qarang.

20:3 Biz ham…qirilib ketsak boʻlmasmidi–ya! — 16:41-49 ga qarang.

20:13 Mariva — ibroniychadagi maʼnosi nolimoq.

20:14 Edom — bu yurt Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi.

20:14 Biz…sizning jigaringizmiz — Isroil xalqi Yoqubdan, Edom xalqi esa Yoqubning akasi Esovdan kelib chiqqan edi.

20:17 Shoh yoʻli — bu yoʻl qadimgi paytlarda muhim savdo yoʻli edi. U Oʻlik dengizning sharqida joylashgan boʻlib, hozirgi Iordaniyaning hududini kesib oʻtar edi. Bu yoʻl Oramdagi Damashq shahrini Aqaba qoʻltigʻining shimoliy qirgʻogʻi bilan bogʻlar edi.

21:1 Nagav choʻli — 13:18 izohiga qarang.

21:3 Xoʻrmax — ibroniychadagi maʼnosi vayron qilish.

21:4 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Aqaba qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–sharqidagi qoʻltigʻiga) ishora qiladi.

21:9 Muso bronzadan ilonni yasab… — ibroniychada bronza va ilon soʻzlari oʻzaro ohangdosh.

21:13 Arnon soyligi — Arnondagi soy gʻarb tomonga oqib, Oʻlik dengizga quyiladi.

21:14 “Egamizning jangnomasi” kitobi — jang haqidagi qadimiy jangnoma dostonlaru qoʻshiqlar majmuasi boʻlishi mumkin. Bu kitob hozirgi kungacha saqlanib qolmagan.

21:16 Ber — ibroniychadagi maʼnosi quduq.

21:18 Saltanat hassalari — bu maxsus hassa boʻlib, shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

21:20 Fisgax togʻ tizmasi — Oʻlik dengizning shimoliy qirgʻogʻidan qariyb 15 kilometr sharqda joylashgan. Fisgax deb, Moʻab tekisligidan to gʻarbdagi Aborim togʻlarigacha choʻzilgan togʻ tizmasiga nisbatan aytilgan boʻlishi mumkin. Bu tizmaning eng baland nuqtasi Navo togʻining choʻqqisi edi (Qonunlar 34:1 ga qarang).

21:22 Shoh yoʻli — 20:17 izohiga qarang.

21:24 Yavoq daryosi — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan bu daryo Oʻlik dengizdan qariyb 50 kilometr shimolda Iordan daryosiga quyiladi.

21:25 Xashbon shahri — Fisgax togʻ tizmasidan qariyb 10 kilometr sharqda joylashgan.

21:29 Xamoʻsh — Moʻab xalqining xudosi.

21:33 Bashan oʻlkasi — Jalila koʻlining shimoli–sharqida joylashgan.

22:36 Ir shahri — yoki Moʻab yurtidagi shahar.

22:41 Bomoʻt–Baal — ibroniychadagi maʼnosi Baal sajdagohlari.

23:7 Oram — bu yer Furot daryosi boʻyida joylashgan boʻlib, hozirgi Suriya mamlakatining shimoliy qismini va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqiy qismini qamrab olardi (22:5 ga qarang).

23:14 Fisgax togʻ tizmasi — 21:20 izohiga qarang.

23:23 Yoqub nasliga…Isroilga qarshi folbinlik aslo oʻtmaydi — yoki Yoqub nasli orasida sehr–jodu yoʻq, Isroilda folbinlik yoʻq.

23:28 Piyor togʻi — Fisgax togʻ tizmasidan qariyb 5 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan.

24:6 palmazor — yoki vodiy.

24:7 Oʻgax — Omolek xalqining shohi boʻlib, Omoleklar Isroil xalqining dushmani edilar (Chiqish 17:8-16, Qonunlar 25:17-19 ga qarang).

24:17 Saltanat hassasi — bu maxsus hassa boʻlib, shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

24:17 chegaralar — yoki peshanalar. Qadimiy yunoncha tarjimada shahzodalar.

24:17 Shet xalqi — Isroil xalqi Kanʼon yurtini qoʻlga kiritishdan oldin oʻsha yurtning choʻllarida istiqomat qilgan xalq nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

24:17 yerlar — yoki bosh suyaklar.

24:18 Seir — Edom yurtiga qarashli boʻlgan togʻli yerlar.

24:19 Ir — yoki shahar.

24:20 Omolek xalqi — shu bobning 7–oyati izohiga qarang.

24:22 Oshur xalqi — Ossuriya xalqining ajdodi (shu bobning 24–oyatida ham bor).

24:24 Kipr — ibroniycha matnda Kittim, Kiprning qadimgi nomi.

25:1 Shitim — Oʻlik dengizning shimoli–sharqida, Moʻab tekisligida joylashgan.

25:5 hakamlar — maxsus yoʻlboshchilar. Ehtimol, ular butun qabilaga yoki qabilaning bir qismiga javobgar boʻlgan.

25:6 Midiyonlik — mazkur oyatda bu nom Iordan daryosining sharq tomonida yashaydigan, Moʻab xalqi bilan aralashib ketgan bir xalqqa ishora qiladi. Ularning ustidan Moʻab shohi hukmronlik qilgan boʻlishi mumkin (22:1-7 ga qarang).

26:5 Isroil — Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

26:9 Koʻraxning izdoshlari Egamizga qarshi isyon koʻtarishganda… — 16:1-35 ga qarang.

26:19-20 …Gʻur va Oʻnan Kanʼon yurtida olamdan oʻtgan edilar — Ibtido 38:1-10 ga qarang.

26:42 …Xushimdan Xushim… — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shuxom. Uning Xushim degan shakli Ibtido 46:23 dan olingan.

26:55 …qurʼa tashlanglar — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

26:61 Nadov va Abihu…nobud boʻlgan edilar — 3:1-4 ga va Levilar 10:1-2 ga qarang.

26:65 …Egamiz…aytgandi — 14:26-35 ga qarang.

27:12 Aborim tizmasi — Oʻlik dengizning shimoliy qirgʻogʻidan sharqda joylashgan.

27:13 Oʻsha yurtni koʻrganingdan keyin…olamdan oʻtasan — Qonunlar 34:1-8 ga qarang.

27:14 Mariva suvlari boʻyida…muqaddasligimni namoyon qilmadingizlar — 20:1-13 ga qarang.

27:14 Oʻsha Mariva suvlari — Rafidim yonidagi Mariva emas, balki boshqa joydir (Chiqish 17:1-7 ga qarang).

27:18 Unda Mening Ruhim bor — ibroniycha matnda Unda bir ruh bor. Bu oʻrinda ruh soʻzi Xudoning Ruhiga ishora qilgan boʻlishi mumkin. Eski Ahdda Xudoning Ruhi maxsus vazifani bajargan insonlarga, jumladan, yoʻlboshchilarga berilgan edi. Biroq ruh soʻzi yoʻlboshchilik vazifasi uchun zarur boʻlgan layoqat va qobiliyatni bildirgan boʻlishi ham mumkin. Qobiliyatlar Xudodan berilgan inʼom boʻlgani uchun ikkala variantning ham maʼnosi bir–biriga yaqin.

27:18 Yoshuaga qoʻlingni qoʻy — bu harakat Musoning yoʻlboshchilik vazifasi Yoshuaga topshirilishining ramzi edi.

27:21 Elazar Urim orqali…irodamni bilib bersin — ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun Urim va Tummim degan muqaddas narsalardan foydalanishardi. Bu oyatda faqat Urim tilga olingan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun Chiqish 28:15 ning ikkinchi izohiga qarang.

28:5 ikki kosa — ibroniycha matnda chorak xin, taxminan 1 litrga toʻgʻri keladi (shu bobning 7–oyatida ham bor).

28:5 toʻrt kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan bir qismi, taxminan 2 litrga toʻgʻri keladi.

28:9 sakkiz kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan ikki qismi, taxminan 4 litrga toʻgʻri keladi (shu bobning 12, 20, 28–oyatlarida ham bor).

28:12 oʻn ikki kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan uch qismi, taxminan 6 litrga toʻgʻri keladi (shu bobning 20, 28–oyatlarida ham bor).

28:14 toʻrt kosa — ibroniycha matnda yarim xin, taxminan 2 litrga toʻgʻri keladi.

28:14 uch kosa — ibroniycha matnda xinning uchdan bir qismi, taxminan 1,3 litrga toʻgʻri keladi.

28:14 ikki kosa — ibroniycha matnda chorak xin, taxminan 1 litrga toʻgʻri keladi.

28:15 kunda kuydiriladigan qurbonliklar — shu bobning 1-8–oyatlariga qarang.

28:16 Birinchi oy — 20:1 ning birinchi izohiga qarang.

28:16 Fisih ziyofati — Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlishi munosabati bilan nishonlangan ziyofat (Chiqish 12:1-42 ga qarang).

28:23-24 kunda ertalab kuydiriladigan qurbonlik — shu bobning 1-8–oyatlariga qarang.

28:26 Hosil bayrami — ibroniycha matnda Haftalar bayrami, Hosil bayramining yana bir nomi. Bu bayram Fisih ziyofatidan keyin, 50 kun oʻtgach nishonlanadi (Levilar 23:15-16 ga qarang).

28:31 kunda kuydiriladigan qurbonliklar — shu bobning 1-8–oyatlariga qarang.

29:1 Yettinchi oy — ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

29:3 oʻn ikki kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan uch qismi, taxminan 6 litrga toʻgʻri keladi (shu bobning 9, 14–oyatlarida ham bor).

29:3 sakkiz kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan ikki qismi, taxminan 4 litrga toʻgʻri keladi (shu bobning 9, 14–oyatlarida ham bor).

29:4 toʻrt kosa — ibroniycha matnda efaning oʻndan bir qismi, taxminan 2 litrga toʻgʻri keladi (shu bobning 10, 15–oyatlarida ham bor).

29:6 har oyning boshida va kunda kuydiriladigan qurbonliklar — 28:1-15 ga qarang.

29:7 Yettinchi oy — shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

29:11 kunda kuydiriladigan qurbonliklar — 28:1-8 ga qarang.

29:12 Yettinchi oy — shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

29:16 kunda kuydiriladigan qurbonlik — 28:1-8 ga qarang.

29:38 kunda kuydiriladigan qurbonlik — 28:1-8 ga qarang.

30:15 bir kun ichida — yoki bir necha kun ichida.

31:2 Isroil xalqi uchun Midiyonlardan qasos ol — 25:1-18 oyatlarga va 25:6 izohiga qarang.

31:6 muqaddas ashyolar — Urim va Tummim, ruhoniyning liboslari va Ahd sandigʻi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (Chiqish 28:15 ning ikkinchi izohiga qarang). Finxaz jang paytida shu ashyolardan foydalanib, Xudodan yoʻl–yoʻriq va madad soʻragan boʻlishi mumkin.

31:8 …Balomni ham qilichdan oʻtkazishdi — Moʻab va Midiyon xalqlari bilan qilgan hamkorligi uchun Balom Isroil xalqining dushmani hisoblangan edi (25:1-5, 16-18, 31:16 ga va Qonunlar 23:4-5 ga qarang).

31:16 …Piyor togʻida… — 25:1-9 ga qarang.

31:23 poklanish suvi — 19:9 ga qarang.

31:50 Oʻzimizni Egamiz hukmidan himoya qilish uchun… — qadimgi Isroilda odamlarni sanash xavfli hisoblanar edi (1 Shohlar 24–bobga qarang), chunki butun odamzod Xudoga tegishli, deb hisoblangan hamda sanash egalik maʼnosini bildirgan. Bundan tashqari, odamlarni sanash Xudoga ishonmaslikni ham bildirishi mumkin. Odamlarni sanash lashkarning soniga inonish va soxta xavfsizlik hissini vujudga keltirishi mumkin edi. Odamlarni sanash hukmga olib kelishi mumkin boʻlgani uchun, mana shu parchada yoʻlboshchilar Xudoga nazrlar keltirib, oʻzlarining Xudoga boʻlgan qoʻrquvlarini namoyon etganlar. Shu yoʻl bilan ular oʻzlarini himoya qilganlar.

31:52 oʻn ikki pudga yaqin — ibroniycha matnda 16.750 shaqal, taxminan 190 kiloga toʻgʻri keladi.

32:1 Yazir va Gilad yerlari — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

32:5 …Iordan daryosining narigi tomoniga… — yaʼni Iordan daryosining gʻarb tomoniga.

32:8 Men otalaringizni…joʻnatganimda… — 13:1-25 ga qarang.

32:17 …qurollanib… — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …shoshilib….

32:33 Manashe qabilasining yarmi — Iordan daryosining sharq tomonida oʻrnashgan qabilaning yarmi nazarda tutilgan (Ysha 13:8, 29-31 ga qarang). Qabilaning ikkinchi yarmi Iordan daryosining gʻarb tomonidagi Kanʼon yurtida oʻrnashgan edi (Ysha 22:7 ga qarang).

32:41 Yovir shaharlari — ibroniycha matnda Xavot–Yovir, maʼnosi Yovir shaharlari.

33:3 Birinchi oy — 20:1 ning birinchi izohiga qarang.

33:8 Qizil dengiz — ibroniycha matnda dengiz. Bu oyatdagi mana shu nom ostida hozirgi Suets qoʻltigʻi (yaʼni Qizil dengizning shimoli–gʻarbidagi qoʻltiq) yoki Suets qoʻltigʻi va Oʻrta yer dengizi oraligʻida joylashgan koʻllardan biri nazarda tutilgan. Chiqish 14:10-31 dagi hodisalarning tafsilotiga koʻra, bu dengiz kattaligidan Isroil xalqiga toʻsiq boʻlgan, chuqurligidan Misr lashkari choʻkib ketgan.

33:10 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Suets qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–gʻarbidagi qoʻltiqqa) ishora qiladi (shu bobning 11–oyatida ham bor).

33:11 Sin sahrosi — Sinay yarim orolidagi bu sahroning aynan qayerda joylashgani maʼlum emas.

33:14 …Rafidimda…ichimlik suvi yoʻq edi — Chiqish 17:1-7 ga qarang.

33:38 beshinchi oy — ibroniy kalendarining Av oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyulning oʻrtasidan boshlanadi.

33:40 Nagav choʻli — 13:18 izohiga qarang.

33:45 Ivay–Aborim — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Iyim.

33:47 Aborim togʻlari — 27:12 izohiga qarang.

33:54 …qurʼa boʻyicha… — 26:55 izohiga qarang.

34:3 Oʻlik dengiz — ibroniycha matnda Tuz dengizi (shu bobning 12–oyatida ham bor).

34:4 Chayonlar dovoni — ibroniycha matnda Akrabim dovoni, maʼnosi chayonlar dovoni.

34:5 Misr chegarasidagi irmoq — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi Arish soyligi yoki Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan (yana Ibtido 15:18 va Ysha 13:3, 15:4, 47 ga qarang).

34:7 Xoʻr togʻi — shimolda joylashgan bu togʻ 20:22 va 33:37-39 da tilga olingan Horun vafot etgan Xoʻr togʻi emas.

34:8 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni.

34:11 Jalila koʻli — ibroniycha matnda Keneret koʻli, oʻsha vaqtda Jalila koʻli va uning atrofidagi yerlar shu nom bilan ham atalardi.

34:13 …qurʼa tashlab… — 26:55 izohiga qarang.

35:4 1000 tirsak — taxminan 450 metrga toʻgʻri keladi.

35:5 2000 tirsak — taxminan 900 metrga toʻgʻri keladi.

35:9-10 …Iordan daryosining narigi tomoniga… — yaʼni Iordan daryosining gʻarb tomoniga.

36:2 …qurʼa boʻyicha… — 26:55 izohiga qarang.

36:2 Egamiz sizga…inimiz Zalofxodning mulkini qizlariga berishingizni aytgan edi — 27:1-11 ga qarang.

36:4 Qutlugʻ yil — Isroil xalqi tabarruk deb bilgan yil. Shu yil davomida hamma sotib olingan mulk oʻzining asl egalariga qaytarib berilishi kerak edi (Levilar 25:8-55, 27:17-24 ga qarang). Ammo Qutlugʻ yilga oid boʻlgan bu qonun–qoidalarni Zalofxodning qizlari vaziyatida qoʻllab boʻlmas edi, chunki qizlar oʻz yerini sotgani sababli emas, balki turmushga chiqqanlari sababli ularning yeri oʻz qabilasidan ayirib olingan boʻlardi.

+ 1:1 Chq 19:1, Chq 25:22

+ 1:2 Chq 30:12-14, Chq 38:26, Sah 26:2, 2Sh 24:1, 1Sol 21:2

+ 1:5 Sah 7:30

+ 1:6 Sah 7:36

+ 1:7 Chq 6:23, Rut 4:20, 1Sol 2:10

+ 1:8 Sah 7:18

+ 1:9 Sah 7:24

+ 1:10 Sah 7:48

+ 1:11 Sah 7:60

+ 1:12 Sah 7:66

+ 1:13 Sah 7:72

+ 1:14 Sah 7:42

+ 1:15 Sah 7:78

+ 1:21 Sah 26:7

+ 1:23 Sah 26:14

+ 1:25 Sah 26:18

+ 1:27 Sah 26:22

+ 1:29 Sah 26:25

+ 1:31 Sah 1:27

+ 1:33 Sah 26:37

+ 1:35 Sah 26:34

+ 1:37 Sah 26:41

+ 1:39 Sah 26:43

+ 1:41 Sah 26:47

+ 1:43 Sah 26:50

+ 1:46 Chq 38:26, Sah 26:51

+ 1:53 Sah 8:19, Sah 16:46, Sah 18:5, 1Sol 9:27

+ 2:3 Sah 1:7

+ 2:9 Sah 10:14

+ 2:16 Sah 10:18-20

+ 2:17 Sah 10:17, Sah 10:21

+ 2:24 Sah 10:22-24

+ 2:31 Sah 10:25-27

+ 2:32 Chq 38:26, Sah 1:46, Sah 26:51

+ 2:33 Sah 1:47-53

+ 3:2 Chq 6:23

+ 3:4 Lev 10:2, 1Sol 24:2

+ 3:6 Sah 18:2

+ 3:9 Sah 8:19, Sah 18:6

+ 3:10 Sah 16:40, 2Sol 26:18

+ 3:13 Chq 13:2, Chq 13:11-16

+ 3:17 Ibt 46:11, Chq 6:16-19, Chq 10:2

+ 3:18 1Sol 6:17, 1Sol 23:7

+ 3:19 1Sol 6:2, 1Sol 6:18, 1Sol 23:12

+ 3:20 1Sol 6:19, 1Sol 23:21

+ 3:23 Sah 1:53

+ 3:25 Sah 4:24-26

+ 3:27 1Sol 26:23

+ 3:31 Sah 4:4, Sah 4:15

+ 3:32 Sah 4:16

+ 3:36 Sah 4:31-32

+ 3:39 Sah 26:62

+ 3:47 Chq 13:13, Sah 18:15-16, Chq 30:13

+ 4:3 Sah 8:24-25, 1Sol 23:3, 1Sol 23:24, 1Sol 23:27

+ 4:6 Chq 25:5

+ 4:15 2Sh 6:6-7, 1Sol 13:9-10

+ 4:16 Sah 3:32

+ 4:20 1Sh 6:19

+ 4:24 Sah 3:25-26

+ 4:31 Sah 3:36-37

+ 5:2 Lev 13:3, Lev 15:2, Lev 13:46

+ 5:3 Lev 15:31

+ 5:6 Lev 6:2-3

+ 5:7 Lev 5:5, Lev 6:5

+ 5:13 Chq 20:14, Lev 18:20

+ 5:15 Lev 5:11

+ 5:22 Zab 108:18

+ 6:2 Hak 13:5, Amos 2:11-12

+ 6:5 Hiz 44:20

+ 6:6 Lev 21:11

+ 6:10 Lev 1:14, Lev 5:7

+ 6:14 Lev 3:6, Lev 4:32

+ 6:15 Lev 2:4

+ 6:19 Chq 29:23-24

+ 6:20 Lev 7:31

+ 6:23 Lev 9:23, Qnlr 21:5, 1Sol 23:13

+ 6:24 Zab 120:8, Zab 133:3

+ 6:25 Zab 4:7, Zab 30:17, Zab 66:2, Zab 79:4, Zab 79:8, Zab 79:20, Zab 118:135

+ 7:1 Chq 40:17, Lev 8:10

+ 7:7 Sah 4:25

+ 7:8 Sah 4:31

+ 7:9 Sah 3:31

+ 7:12 Chq 6:23, Sah 1:7

+ 7:14 Chq 30:34-35

+ 7:15 Lev 1:2-3

+ 7:16 Lev 4:23-24

+ 7:17 Lev 3:1

+ 7:18 Sah 1:8

+ 7:24 Sah 1:9

+ 7:30 Sah 1:5

+ 7:36 Sah 1:6

+ 7:42 Sah 1:14

+ 7:48 Sah 1:10, 1Sol 7:26-27

+ 7:54 Sah 1:10

+ 7:60 Sah 1:11

+ 7:66 Sah 1:12

+ 7:72 Sah 1:13

+ 7:78 Sah 1:15

+ 7:89 Chq 25:22

+ 8:7 Sah 19:9, Sah 19:17

+ 8:8 Lev 2:1

+ 8:14 Sah 3:45

+ 8:16 Chq 13:2, Chq 13:11-16

+ 8:19 Sah 3:9, Sah 1:53

+ 8:24 Sah 4:3, 1Sol 23:24, 1Sol 23:27

+ 9:2 Chq 12:1, Lev 23:5

+ 9:6 Lev 21:1, Sah 5:2

+ 9:11 Chq 12:6, 2Sol 30:2

+ 9:12 Chq 12:46, Yuhn 19:36

+ 9:14 Chq 12:48-49

+ 9:15 Chq 13:21, Chq 40:17

+ 9:17 Chq 40:36

+ 10:3 Yoʻel 2:15

+ 10:5 Sah 2:3-9

+ 10:6 Sah 2:10-16

+ 10:8 1Sol 15:24

+ 10:9 Sah 31:6, 2Sol 13:12, 2Sol 13:14

+ 10:10 Sah 29:1, Zab 80:4, Sah 28:11-15

+ 10:12 Ibt 21:21

+ 10:14 Sah 2:9, Sah 1:7-9

+ 10:17 Sah 2:17

+ 10:18 Sah 2:10-16

+ 10:21 Sah 4:4-15, Sah 7:9

+ 10:22 Sah 2:18-24

+ 10:25 Sah 2:25-31

+ 10:29 Chq 2:18, Ibt 12:7, Ibt 32:12

+ 10:32 Hak 1:16

+ 10:34 Chq 13:21

+ 10:35 Zab 67:2, Isha 33:10

+ 11:1 Lev 10:2, Sah 16:35

+ 11:2 Yoqb 5:16

+ 11:4 Chq 12:38, 1Kor 10:6

+ 11:6 Sah 21:5

+ 11:8 Chq 16:13, Chq 16:15-31

+ 11:14 Chq 18:18, Qnlr 1:9

+ 11:15 Yun 4:3

+ 11:16 Chq 24:1, Qnlr 1:15

+ 11:17 4Sh 2:9, Nax 9:20

+ 11:18 Chq 19:10

+ 11:21 Chq 12:37

+ 11:23 Isha 50:2, Isha 59:1, Sah 23:19, Hiz 12:25

+ 11:31 Chq 16:13

+ 11:35 Sah 33:17

+ 12:6 Ibt 46:2, Dnr 8:2

+ 12:7 Ibr 3:2, Ibr 3:5

+ 12:8 Chq 33:11, Chq 33:19

+ 12:10 Lev 13:3

+ 12:14 Lev 13:46, Sah 5:2

• 13:1 Qnlr 1:19-25

+ 13:1 Sah 10:12, Ibt 21:21

+ 13:3 Ysha 3:12

+ 13:4 Sah 32:8, Qnlr 1:22

+ 13:7 Sah 13:31

+ 13:17 Sah 11:28, Sah 14:6

+ 13:23 Ysha 15:14, Hak 1:10, Zab 77:12, Zab 77:43, Isha 19:11, Isha 30:4

+ 13:24 Sah 32:9, Qnlr 1:24-25

+ 13:30 Chq 17:8

+ 13:31 Sah 13:7, Sah 14:6, Sah 26:65, Sah 32:12, Sah 34:19, Qnlr 1:36, Ysha 14:6-15, Ysha 15:13-19, Hak 1:12-15, 1Sol 2:9, 1Sol 2:18

+ 13:32 Ysha 14:8

+ 13:33 Hiz 36:12

+ 13:34 Ibt 6:4, Isha 40:22

• 14:1 Qnlr 1:26-32

+ 14:2 Chq 16:3, Sah 20:3

+ 14:4 Nax 9:17

+ 14:5 Sah 16:4, Sah 16:22, Sah 16:45, Sah 20:6, Ysha 7:6

+ 14:6 Chq 24:13, Sah 11:28, Sah 13:31, Mark 14:63, Hav 14:14

+ 14:9 Rim 8:31

+ 14:10 Chq 17:4

+ 14:12 Chq 32:10

+ 14:14 Chq 15:14-15

+ 14:16 Qnlr 9:28

+ 14:17 Chq 34:6, Chq 20:5, Qnlr 5:9

• 14:20 Qnlr 1:34-40

+ 14:21 Zab 71:19, Isha 6:3, Isha 11:9, Xbq 2:14

+ 14:23 Qnlr 12:9-10, Zab 94:11

+ 14:24 Sah 13:30, Sah 14:6, Ysha 14:10

+ 14:29 Ibr 3:17, Sah 1:2-3

+ 14:30 Sah 26:64-65

+ 14:33 Qnlr 1:3, Qnlr 8:2

+ 14:34 Hiz 4:5-6

+ 14:38 Sah 26:65

• 14:39 Qnlr 1:40-46

+ 14:43 Sah 13:30

+ 14:45 Sah 21:3, Hak 1:17

+ 15:3 Chq 29:18, Lev 1:2-3, Lev 22:21, Chq 23:14

+ 15:8 Lev 3:1

+ 15:10 Lev 1:9

+ 15:15 Chq 12:49, Lev 19:34, Lev 24:22, Qnlr 10:19

+ 15:19 Ysha 5:11-12

+ 15:22 Lev 4:2, Lev 4:27, Lev 5:15

+ 15:24 Lev 4:13

+ 15:27 Lev 4:27-28

+ 15:29 Sah 15:15

+ 15:30 Ibr 10:26

+ 15:32 Chq 35:3

+ 15:34 Lev 24:12

+ 15:35 Chq 31:14, Lev 24:14-16

+ 15:38 Qnlr 22:12, Mat 23:5

+ 15:40 Lev 11:44

+ 15:41 Lev 22:33

• 16:1 Zab 105:16-18

+ 16:1 Chq 6:16, Chq 6:18, Chq 6:21

+ 16:3 Chq 19:6

+ 16:4 Sah 14:5

+ 16:5 2Tim 2:19

+ 16:7 Lev 10:1

+ 16:9 Sah 8:14

+ 16:11 Chq 16:7-8

+ 16:13 Chq 2:14

+ 16:15 1Sh 12:3

+ 16:21 Chq 33:5

+ 16:22 Sah 14:5, Sah 27:16, Ayub 12:10, Voiz 12:7, Zkr 12:1, Hav 17:28, Ibt 18:23

+ 16:26 2Tim 2:19

+ 16:29 3Sh 22:28

+ 16:30 Zab 54:16

+ 16:33 Hik 1:12

+ 16:35 Lev 10:2, Sah 11:1

+ 16:40 Sah 3:10, 2Sol 26:18

+ 16:45 Chq 33:5, Sah 14:5

+ 16:46 Lev 16:12, Sah 1:53

+ 16:48 Sah 25:8, 2Sh 24:25

+ 17:4 Chq 25:22

+ 17:8 Ibr 9:4

+ 18:1 Chq 28:38

+ 18:2 Sah 3:6-10

+ 18:5 Sah 1:53

+ 18:7 Chq 26:31, Lev 16:2, Sah 1:51

+ 18:8 Lev 7:32, Sah 5:9, Chq 29:28

+ 18:11 Lev 22:2, Lev 22:3, Lev 22:11-13

+ 18:12 Qnlr 18:4

+ 18:13 Chq 23:19

+ 18:14 Lev 27:21, Lev 27:28

+ 18:15 Chq 13:2, Chq 13:11-16, Sah 3:46-47

+ 18:16 Chq 30:13

+ 18:17 Chq 13:2, Chq 13:11-16

+ 18:18 Chq 29:26-28

+ 18:19 Lev 2:13, 2Sol 13:5

+ 18:20 Qnlr 10:9, Qnlr 12:12, Qnlr 14:27, Qnlr 18:1-2, Ysha 13:33, Ysha 14:3, Ysha 18:7, Hiz 44:28

+ 18:21 Lev 27:30, Qnlr 14:22

+ 18:26 Nax 10:38

+ 19:2 Qnlr 21:3, 1Sh 6:7

+ 19:4 Lev 4:16-17

+ 19:5 Chq 29:14, Lev 4:11-12, Lev 9:11

+ 19:6 Chq 12:22, Lev 14:4

+ 19:7 Lev 11:25

+ 19:9 Sah 8:7

+ 19:10 Lev 11:25

+ 19:12 Sah 31:19

+ 19:13 Lev 15:31

+ 19:15 Lev 11:32

+ 19:18 Chq 12:22

+ 19:19 Lev 11:25

+ 19:20 Lev 15:31

+ 19:22 Xag 2:13

+ 20:1 Chq 15:20

+ 20:2 Chq 17:1-7

+ 20:3 Chq 16:3, Sah 14:2

+ 20:6 Sah 14:5

+ 20:10 Zab 105:33

+ 20:12 Sah 27:14, Qnlr 31:2

+ 20:14 Ibt 25:24-26, Qnlr 2:4

+ 20:15 Ibt 46:6-7, Chq 1:11

+ 20:16 Chq 2:23, Chq 3:7, Chq 14:19

+ 20:17 Sah 21:22, Qnlr 2:27

+ 20:19 Qnlr 2:28

+ 20:21 Hak 11:16-17

+ 20:22 Sah 33:37

+ 20:24 Sah 20:12

+ 20:26 Chq 28:2, Chq 29:29

+ 20:28 Sah 33:38-39, Qnlr 10:6

+ 20:29 Qnlr 34:8

+ 21:1 Sah 33:40

+ 21:2 Lev 27:29, Qnlr 7:2, Hak 11:30-31, Ibt 28:20

+ 21:4 Hak 11:18

+ 21:5 Sah 11:4-6, Sah 11:20

+ 21:9 4Sh 18:4, Yuhn 3:14

+ 21:10 Sah 33:43

+ 21:11 Sah 33:44

+ 21:12 Qnlr 2:13

+ 21:13 Sah 22:36, Hak 11:18

+ 21:15 Qnlr 2:9, Qnlr 2:18, Qnlr 2:29, Isha 15:1

• 21:21 Qnlr 2:24, Hak 11:19-22

+ 21:22 Sah 20:17, Sah 20:19

+ 21:24 Qnlr 3:16, Ysha 12:2, Hak 11:13

+ 21:28 Yerm 48:45-46

+ 21:29 Hak 11:24, Rut 1:15, 3Sh 11:7, 4Sh 23:13, Yerm 48:7

+ 21:30 Sah 32:3, Ysha 13:17, Isha 15:2, Yerm 48:18, 1Sol 19:7, Isha 15:2

+ 21:32 Sah 32:1, Ysha 13:25, 2Sh 24:5, Yerm 48:32

+ 21:33 Ysha 13:12

+ 21:34 Qnlr 3:1-2

+ 22:2 Hak 11:25, Chq 15:15, Ayub 40:10

+ 22:5 Qnlr 23:4

+ 22:6 Ysha 24:9, Nax 13:2, Mixo 6:5

+ 22:18 3Sh 13:8, 3Sh 22:14

+ 22:23 Ysha 5:13

+ 22:36 Sah 21:13, Sah 21:15

+ 22:38 Amos 3:8

+ 23:1 Ayub 42:8, 1Sol 15:26

+ 23:8 Hik 26:2

+ 23:9 Qnlr 33:28, Chq 33:16

+ 23:10 Ibt 13:16

+ 23:19 Xsha 11:9, 1Sh 15:29, 2Tim 2:13, Tit 1:1-2, Mal 3:6

+ 23:22 Sah 24:8

+ 23:23 Zab 43:1

+ 23:24 Ibt 49:9, Ibt 49:27

+ 24:2 Sah 11:25, Hak 3:10, 1Sh 10:10, 1Sh 16:13, 1Sh 19:20, 2Sol 15:1, 2Sol 20:14, 2Sol 24:20

+ 24:8 Sah 23:22

+ 24:9 Ibt 49:9, Ibt 12:3, Ibt 27:29

+ 24:10 Qnlr 23:5

+ 24:17 Mat 2:2, Vah 22:16, Ibt 49:10, Yerm 48:45

+ 24:18 2Sh 8:14

+ 24:20 Ibt 36:12, Chq 17:8

+ 24:21 Ibt 15:19, Hak 1:16, Hak 4:11, Hak 5:24, 1Sh 15:6, 1Sh 27:10, 1Sh 30:29, 1Sol 2:55, 1Sol 21:28-29, Yerm 49:16

+ 24:24 Dnr 11:30, Ibt 10:21, Ibt 10:25

+ 25:1 Sah 33:49, Ysha 2:1, Ysha 3:1

+ 25:2 Chq 34:15

+ 25:3 Sah 31:16, Ysha 22:17, Zab 105:28-29, Xsha 9:10

+ 25:4 Qnlr 4:3, Qnlr 21:22

+ 25:7 Chq 6:25

+ 25:8 Zab 105:30, Sah 16:48, 2Sh 24:25

+ 25:12 Isha 54:10, Hiz 34:25, Hiz 37:26, Xsha 2:18

+ 25:13 1Sol 6:4-15

+ 25:15 Sah 31:8

+ 25:17 Sah 31:2, Sah 31:7

+ 26:2 Chq 30:12-14, Chq 38:26, Sah 1:2, Sah 1:3, 2Sh 24:1, 1Sol 21:2

+ 26:5 Chq 6:14, 1Sol 5:1-3

+ 26:6 Ibt 46:8-9

+ 26:7 Sah 1:21

+ 26:9 Sah 16:1-2

+ 26:10 Sah 16:31-35

+ 26:11 Chq 6:24

+ 26:12 Ibt 46:10, Chq 6:15, 1Sol 4:24

+ 26:14 Sah 1:23

+ 26:15 Ibt 46:16

+ 26:18 Sah 1:25

+ 26:19 Ibt 38, Ibt 46:12, 1Sol 2:3-5

+ 26:22 Sah 1:27

+ 26:23 Ibt 46:13, 1Sol 7:1

+ 26:25 Sah 1:29

+ 26:26 Ibt 46:14

+ 26:27 Sah 1:31

+ 26:28 Ibt 46:20

+ 26:29 1Sol 7:14-19

+ 26:33 Sah 27:1-7

+ 26:34 Sah 1:35

+ 26:35 1Sol 7:20-27

+ 26:37 Sah 1:33

+ 26:38 Ibt 46:21, 1Sol 7:6-12, 1Sol 8:1-5

+ 26:41 Sah 1:37

+ 26:42 Ibt 46:23

+ 26:43 Sah 1:39

+ 26:44 Ibt 46:17, 1Sol 7:30-40

+ 26:47 Sah 1:41

+ 26:48 Ibt 46:24, 1Sol 7:13

+ 26:50 Sah 1:43

+ 26:51 Sah 1:46

+ 26:53 Ysha 11:23

+ 26:54 Sah 33:54

• 26:57 Chq 6:16-25, 1Sol 6:1-3, 1Sol 6:16-30

+ 26:60 Chq 6:23-25

+ 26:61 Lev 10:2

+ 26:62 Sah 3:39

+ 26:65 Sah 14:28-30

• 27:1 Sah 36:1-12

+ 27:1 Sah 26:33, Ysha 17:3-4

+ 27:3 Sah 16:1-35, Sah 16:49

+ 27:4 Ayub 42:15

+ 27:11 Rut 4:3-6, Yerm 32:6-9

+ 27:12 Qnlr 3:27, Qnlr 32:49

+ 27:13 Sah 20:24

+ 27:14 Sah 20:12-13

+ 27:16 Sah 16:22

+ 27:17 3Sh 22:17, Hiz 34:5, Zkr 10:2, Mat 9:36, Mark 6:34

+ 27:18 Chq 24:13

+ 27:19 Qnlr 3:28, Qnlr 31:14

+ 27:20 Ysha 1:16-18

• 28:1 Chq 29:38-42

+ 28:2 Lev 3:11, Lev 21:6, Lev 1:9

+ 28:10 Hiz 46:4-5

+ 28:11 Sah 10:10

• 28:16 Chq 13:3-7, Lev 23:5-8, Qnlr 16:1-8

+ 28:16 Chq 12:1-13

+ 28:17 Chq 23:15

• 28:26 Qnlr 16:9-12

+ 29:1 Lev 23:23-25

+ 29:7 Lev 16:29-31, Lev 23:27-32

• 29:12 Lev 23:33-43, Qnlr 16:13-15

+ 29:12 Ezra 3:4

+ 29:39 Lev 7:16

+ 30:3 Lev 5:4, Qnlr 23:21, Zab 49:14, Voiz 5:3

+ 31:2 Sah 25:17

+ 31:6 Sah 10:9

+ 31:8 Sah 25:15, Ysha 13:21

+ 31:15 1Sh 15:3

+ 31:16 Sah 25:1-5

+ 31:17 Hak 21:11

+ 31:18 Qnlr 21:10-14

+ 31:19 Sah 19:12, Sah 19:22

+ 31:24 Lev 11:25, Sah 19:10

+ 31:27 Ysha 22:8, 1Sh 30:24

+ 31:50 Chq 30:12

+ 31:53 Qnlr 20:14

+ 31:54 Chq 30:16

+ 32:1 Sah 21:32

+ 32:4 Sah 21:24, Sah 21:35

+ 32:8 Sah 13:3-4, Sah 13:21-33

+ 32:10 Qnlr 1:34-36

+ 32:11 Sah 14:29

+ 32:12 Sah 14:6

+ 32:13 Sah 14:33-35

+ 32:17 Ysha 4:12-13

+ 32:18 Ysha 22:4

+ 32:19 Ysha 13:8

+ 32:39 Ibt 50:23, 1Sol 7:14-15

+ 32:40 Ysha 13:31, Ysha 17:1

+ 32:41 Qnlr 3:14-15, 3Sh 4:13, 1Sol 2:21-23

+ 33:3 Chq 14:8

+ 33:4 Chq 12:12, Chq 12:29

+ 33:5 Chq 12:37

+ 33:6 Chq 13:20

+ 33:7 Chq 14:2

+ 33:8 Chq 15:22-23

+ 33:9 Chq 15:27

+ 33:11 Chq 16:1

+ 33:14 Chq 17:1

+ 33:15 Chq 19:2

+ 33:16 Sah 11:34

+ 33:17 Sah 11:35

+ 33:31 Qnlr 10:6

+ 33:33 Qnlr 10:7

+ 33:35 Qnlr 2:8

+ 33:36 Sah 20:1, Sah 27:14

+ 33:37 Sah 20:22

+ 33:38 Sah 20:28, Qnlr 10:6

+ 33:40 Sah 21:1

+ 33:43 Sah 21:10

+ 33:44 Sah 21:11

+ 33:47 Qnlr 32:49

+ 33:48 Sah 22:1

+ 33:49 Sah 25:1

+ 33:52 Chq 23:24, Qnlr 7:5

+ 33:54 Sah 26:54

• 34:1 Hiz 47:13-21

+ 34:3 Ysha 15:1-4

+ 34:7 Sah 33:37-39

+ 34:8 4Sh 14:25

+ 34:11 4Sh 23:33, Yerm 39:5

+ 34:12 Ibt 15:18, Chq 23:31, Qnlr 11:24, Ysha 1:4

+ 34:17 Ysha 14:1, Ysha 19:51

+ 34:19 Sah 14:6

• 35:1 Ysha 21:1-42

+ 35:6 Qnlr 4:41-43, Ysha 20:7-8

• 35:9 Qnlr 4:41-43, Qnlr 19:1-13, Ysha 20

+ 35:11 Chq 21:13

+ 35:22 Chq 21:13

+ 35:25 Chq 29:7

+ 35:30 Qnlr 17:6, Qnlr 19:15

+ 35:31 Ibt 8:22, Chq 21:12, Chq 21:30

+ 35:33 Zab 105:38, Ibt 9:6

+ 35:34 Lev 18:25

• 36:1 Sah 27:1-7, Ysha 17:3-6

+ 36:4 Lev 25:10

+ 36:7 3Sh 21:1-16, Hiz 45:9, Hiz 46:18

+ 36:8 1Sol 23:22

Qonunlar

Qonunlar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

Kirish

QONUNLAR

(TAVROTNING BESHINCHI KITOBI)

Kirish

Qonunlar kitobi Tavrotning beshinchi kitobidir. Mazkur kitob Musoning Moʻab yurtida Isroil xalqiga soʻzlagan nutqlaridan tashkil topgan. Muso bu nutqlarini Isroil xalqining sahrodagi uzoq sayohatidan keyin soʻzlagan edi. Oʻsha paytda Isroil xalqi Xudo vaʼda qilgan Kanʼon yurtiga kirish arafasida edi.

Kitob tarkibidagi nutqlarning eng muhim mavzulari quyidagichadir:

Muso Isroil xalqiga qirq yil davomida boʻlib oʻtgan eng muhim hodisalarni eslatadi. Shu bilan birga, xalqni Xudoga sodiq va itoatkor boʻlishga undaydi. Muso ularga shunday deb uqtiradi: “Egangiz Xudo sizlarga sahroda gʻamxoʻrlik qilganini yodingizda tutinglar.”

Muso oʻnta amr haqida gapirar ekan, birinchi amrga alohida urgʻu berib, xalq faqat Xudoga sajda qilishi kerakligini taʼkidlaydi. Butlarga sajda qilishni esa qatʼiyan man etadi. Soʻng Isroil xalqining hayotiga oid turli xil qonunlarga toʻxtalib oʻtadi.

Muso xalqqa Xudo bilan tuzilgan ahdning maʼnosini eslatadi. Xalqni ahd majburiyatlariga sodiq boʻlishga chaqiradi. Xudoga itoatkorlik baraka keltirishini, itoatsizlik esa laʼnatga duchor qilishini uqtiradi.

Muso Xudo xalqining navbatdagi yoʻlboshchisi qilib Yoshuani tayinlaydi. Soʻng Xudoning sodiqligiga bagʻishlangan bir kuyni ijro etadi, Isroil qabilalarini birma–bir duo qiladi. Muso Iordan daryosining sharq tomonidagi Moʻab yurtida olamdan oʻtadi.

Kitobning mohiyati shundan iboratki, Xudo Oʻzi tanlagan sevimli xalqini qutqardi, ularga baraka berdi. Isroil xalqi buni yodda tutishi, Xudoni sevib, Unga itoat etishi lozim edi. Shundagina ular omon qoladilar va farovon hayotga ega boʻladilar.

Mazkur kitobning 6:4-5–oyatlari muhim hisoblanadi. Iso Masih bu oyatlardagi quyidagi soʻzlarni amrlarning eng buyugi deb aytadi: “Ey Isroil, quloq sol! Egamiz Xudo tanho Egadir. Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun vujudingiz bilan sevinglar.”

1–BOB

Sinay togʻidagi voqealarning qayd qilinishi

1¹Mazkur kitobda Musoning Isroil xalqiga aytgan nutqi bayon qilingan. Ushbu nutqini u Iordan daryosining sharq tomonidagi choʻlda* aytgan edi. Bu choʻl Suf degan joyning qarshisida joylashgan boʻlib, uning bir tomonida Poron shahri, qarama–qarshi tomonida Tofal, Lobon, Xazeroʻt va Dizaxab* shaharlari bor edi. ²(Sinay togʻidan* Kadesh–Barnagacha Seir togʻlari boʻylab* oʻn bir kunlik yoʻldir*.)⁺ ³Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin, qirqinchi yilning oʻn birinchi oyi* birinchi kunida Muso ularga Egamizning amr etgan soʻzlarini aytdi⁺. ⁴Bundan oldin u Xashbonda hukmronlik qilgan Amor xalqining shohi Sixoʻnni hamda Ashtaroʻt va Edrey shaharlarida hukmronlik qilgan Bashan shohi Oʻgni magʻlub qilgan edi⁺. ⁵Iordanning sharq tomonida, Moʻab yurtida Muso bu qonunlarni Isroil xalqiga quyidagicha tushuntira boshladi:

⁶Egamiz Xudo Sinay togʻida bizga shunday dedi: “Bu togʻda ancha vaqt turib qoldingizlar⁺. ⁷Endi yoʻlga tushinglar, Amor xalqining qirlariga va ularga qoʻshni boʻlgan Kanʼon xalqining yurtiga boringlar. Bu oʻlkaga Iordan vodiysi*, qirlar, gʻarbdagi qir etaklari, Nagav choʻli*, Oʻrta yer dengizining qirgʻogʻi, Lubnon va buyuk Furot daryosigacha boʻlgan yerlar kiradi⁺. ⁸Mana shu yerlarni sizlarga beryapman. Boringlar, oʻsha yurtni mulk qilib olinglar. Men, Egangiz, bu yerlarni ota–bobolaringiz Ibrohim, Isʼhoq va Yoqbga hamda ularning avlodlariga beraman, deb ont ichganman.”⁺

Muso hakamlarni tayinlaydi

⁹Biz Sinay togʻida turgan paytimizda men sizlarga shunday degan edim: “Bir oʻzim ogʻirligingizni koʻtara olmayman⁺. ¹⁰Egangiz Xudo sizlarni koʻpaytirdi. Mana, bugun sizlar osmondagi yulduzlarday son–sanoqsiz boʻldingiz⁺. ¹¹Ota–bobolaringizning Xudosi — Egangiz Oʻz vaʼdasiga muvofiq sizlarni yana ming karra koʻpaytirsin, sizlarga baraka bersin⁺. ¹²Bir oʻzim sizning ogʻirligingizni, muammolaru janjallaringizni koʻtara olarmidim?! ¹³Endi har bir qabilangizdan dono, aql–idrokli va obroʻli kishilarni tanlab olinglar. Men oʻsha odamlarni sizlarga yoʻlboshchilar qilaman.”

¹⁴Sizlar menga: “Rejangiz yaxshi”, deb javob berdingizlar.

¹⁵Shunda men dono va obroʻli qabila yoʻlboshchilaringizni ustingizdan nazoratchi qilib tayinladim. Ularga mingboshi, yuzboshi, ellikboshi, oʻnboshi va turli nazoratchilar vazifalarini boʻlib berdim⁺. ¹⁶Oʻsha vaqtda hakamlaringizga shunday deb buyurgan edim: “Birodarlaringiz orasidagi muammolarga yaxshilab quloq soling. Hukmingiz toʻgʻri boʻlsin, Isroil xalqi orasidagi muammolarni hamda qondoshingiz bilan musofir orasidagi muammolarni toʻgʻri hukm qiling⁺. ¹⁷Hukmda tarafkashlik qilmang. Kattaga ham, kichikka ham birday quloq soling. Odamlardan qoʻrqmang, chunki hukm Xudonikidir. Oʻzingiz yecha olmagan masalalarni menga olib keling, ularni oʻzim yechaman.”⁺

¹⁸Qilishingiz lozim boʻlgan hammasini oʻshanda sizlarga aytdim.

Isroil xalqi Kanʼon yurtiga aygʻoqchilarni yuboradi

¹⁹•Keyin Egamiz Xudo buyurganiday biz Sinay togʻidan ketdik. Oʻzlaringiz koʻrgan keng va vahimali sahro orqali Amor xalqining qirlariga boradigan yoʻldan yurib, Kadesh–Barnaga bordik. ²⁰Shundan keyin men sizlarga aytdim: “Mana, Egamiz Xudo bizga berayotgan Amor xalqining qirlariga yetib keldik. ²¹Qaranglar, mana shu yerlarning hammasini Egangiz Xudo sizlarga berdi. Qani, endi boringlar, ota–bobolaringizning Xudosi — Egangizning vaʼdasiga muvofiq oʻsha yerni qoʻlga kiritinglar. Qoʻrqmanglar, vahimaga tushmanglar.”⁺

²²Sizlar hammangiz oldimga kelib aytdingizlar: “Bormasimizdan oldin odamlar yuboraylik. Ular oʻsha yurtni tekshirsin. Biz boradigan yoʻl va bosib oladigan shaharlar haqida xabar olib kelishsin.”

²³Rejangiz menga maʼqul boʻldi. Orangizdan oʻn ikki kishini, har bir qabiladan bittadan odamni tanlab oldim. ²⁴Ular qirlarga chiqdilar, Eshkoʻl* vodiysigacha yetib borib, oʻsha yurtni tekshirdilar. ²⁵U yurtning mevalaridan bizga olib keldilar. “Egamiz Xudo bizga bergan yurt yaxshi ekan”, deb aytdilar.

²⁶Lekin sizlar bu yurtga borishdan bosh tortdingizlar, Egangiz Xudoning amriga qarshi chiqdingizlar. ²⁷Chodirlaringizda mingʻirlab shunday dedingiz: “Egamiz bizni yomon koʻradi. U bizni Amor xalqining qoʻliga berib, oʻldirish uchun Misrdan olib chiqdi. ²⁸Qayerga ketyapmiz oʻzi?! Birodarlarimiz yuragimizni yorib boʻldi–ku! U yerdagi odamlar bizdan kuchliroq, boʻylari ham balandroq ekanini aytishdi. Ularning ulkan shaharlari osmonoʻpar devorlar bilan oʻralgan ekan! U yerda hatto Onoq avlodini* ham koʻrishgan ekan.”

²⁹Shunda men sizlarga dedim: “Vahimaga tushmanglar, ulardan qoʻrqmanglar. ³⁰Egangiz Xudoning Oʻzi oldingizda yuradi. Koʻzingiz oldida Misrda jang qilganday, sizlar uchun jang qiladi⁺. ³¹Egangiz Xudo sizlarga sahroda gʻamxoʻrlik qilganini oʻzingiz koʻrdingiz. U sizlarni shu yergacha, xuddi ota oʻgʻlini opichlaganday, butun yoʻl boʻyi koʻtarib keldi⁺. ³²Shunda ham sizlar Egangiz Xudoga ishonmayapsiz. ³³U esa qarorgoh qurishingiz uchun joy qidirib, oldingizda yurardi. Yuradigan yoʻlingizni koʻrsatib, kechasi ustun shaklidagi alanga ichida, kunduzi esa ustun shaklidagi bulut ichida borardi*.”⁺

Egamiz Isroil xalqini jazolaydi

³⁴•Egamiz noliganingizni eshitib, gʻazablandi. U ont ichib dedi: ³⁵“Men ota–bobolaringizga vaʼda qilgan hosildor yurtga bu qabih naslning birontasi ham kirmaydi. ³⁶Oʻsha yurtni faqat Yafunax oʻgʻli Xolib koʻradi. U Menga sodiq qoldi. Shuning uchun qadami yetgan yerni unga va uning avlodiga beraman.”⁺ ³⁷Sizlarni deb Egamiz mendan gʻazablanib* aytdi: “Sen ham u yerga kirmaysan⁺. ³⁸U yurtga yordamching Nun oʻgʻli Yoshua kiradi. Unga dalda ber. Yurtni xalqqa mulk qilib olib beradigan oʻshadir⁺. ³⁹Oʻshanda sizlar, bolalarimiz dushmanlarga oʻlja boʻladi, deb aytgan edingizlar. Bolalaringiz hanuz yaxshi bilan yomonning farqiga bormaydi, ammo yurtga kiradigan oʻshalardir. Men u yurtni bolalaringizga beraman. Ha, ular oʻsha yurtni egallab oladilar. ⁴⁰Sizlar esa sahroga qaytinglar! Qizil dengizga* boradigan yoʻldan ketinglar.”

⁴¹Egamizning bu gaplaridan keyin, sizlar menga shunday dedingizlar: “Egamizga qarshi gunoh qildik. Endi borib, Egamiz Xudo bizga amr qilganidek, jang qilamiz.” Sizlar, oʻsha qirlarni qoʻlga kiritish oson boʻladi, deb oʻylab, jang qurollaringizni oldingiz.

⁴²Lekin Egamiz menga shunday dedi: “Ularga ayt, borishmasin. Jang qilib yurishmasin. Axir, Men ular bilan boʻlmayman. Aks holda, dushmanlari ularni magʻlub qiladi.” ⁴³Sizlarga shunday desam ham, menga quloq solmadingizlar. Egamizning amriga qarshi chiqib, oʻzboshimchalik bilan qirlarga chiqdingizlar. ⁴⁴Oʻsha qirlarda yashaydigan Amor xalqi qarshilik koʻrsatib, sizlarni arilar kabi, quvdilar. Sizlarni Seirda* tor–mor qildilar. Xoʻrmaxgacha taʼqib qilib, qirib tashladilar. ⁴⁵Omon qolganingiz qaytib kelib, Egamizga faryod qildingizlar. Lekin Egamiz na nolangizga quloq soldi, na sizlarga eʼtibor berdi.

⁴⁶Shunday qilib, Kadesh–Barnada ancha turdingiz, birmuncha vaqt u yerda qolib ketdingiz⁺.

2–BOB

Sahroda oʻtgan yillar

2¹Egamiz menga aytganiday, biz Qizil dengiz* tomondagi sahroga qaytdik. Seir togʻlari* atrofida koʻp vaqt yurdik⁺.

²Egamiz menga shunday dedi: ³“Bu qirlar atrofida shuncha aylanib yurganingiz yetadi. Endi shimol tomonga boringlar. ⁴Bu xalqqa Mendan shunday buyruq bergin: «Seir yurtida yashaydigan birodarlaringiz* — Esov avlodining yerlaridan oʻtasizlar. Ular sizdan qoʻrqishadi. Ammo ehtiyot boʻlinglar, ⁵ular bilan jang qilmanglar. Men sizlarga u yerning bir qarichini ham bermayman, chunki Men Seir togʻlarini Esov avlodiga mulk qilib berganman⁺. ⁶Ulardan ovqatni kumushga sotib olib yenglar, suvni ham kumushga sotib olib ichinglar. ⁷Men, Egangiz Xudo, har bir ishingizda sizlarga baraka berdim. Shu bepoyon sahroda yurganingizda sizlarni himoya qildim. Qirq yildan beri Men sizlar bilan birgaman, sizlar hech qanday kamchilik koʻrmadingizlar.»”⁺

⁸Shunday qilib, biz Seirda yashovchi birodarlarimiz — Esov avlodining yeridan oʻtib ketdik. Elet va Ezyoʻn–Geberdan* Iordan vodiysiga* ketgan yoʻldan yurdik. Soʻngra Moʻab choʻli tomon burilib ketdik⁺. ⁹Shunda Egamiz menga dedi: “Moʻabliklar bilan janjallashib, urush boshlamanglar. Men sizlarga ularning yeridan mulk bermayman, chunki Or* hududini Men Lut avlodiga* mulk qilib berganman.”⁺

¹⁰(Oldin u yerda Eyim xalqi yashagan edi. Ular koʻpchilik boʻlib, kuchli, Onoq avlodi singari baland boʻyli xalq edi⁺. ¹¹Eyim xalqi va Onoq avlodlari, odatda, Rafa xalqi* deb atalardi. Ammo Moʻabliklar ularni Eyim xalqi deb atashardi⁺. ¹²Seirda ancha oldin Xorim xalqi yashagan. Ammo Esov avlodi* oʻsha yerlarni ulardan tortib olgandi. Isroil xalqi Egamiz mulk qilib bergan yurtda xalqlarni yoʻq qilganday, Esov avlodi ham Xorim xalqini yoʻq qilib, ularning yerlariga joylashib olgan edi.)⁺

¹³Egamiz: “Qani, endi otlaninglar, Zarad soyligidan* oʻtinglar”, — deb amr berdi. Biz Zarad soyligidan oʻtdik⁺. ¹⁴Kadesh–Barnadan chiqishimizga va Zarad soyligidan oʻtishimizga 38 yil ketdi. Egamiz ont ichib aytganiday, bu vaqt oraligʻida oʻsha naslning urushga yaroqli boʻlgan odamlari olamdan oʻtib ketdi⁺. ¹⁵Darhaqiqat, Egamiz ularga qarshi Oʻz qoʻlini koʻtarib, qarorgohdagi hamma urushga yaroqlilarni qirib tashladi.

¹⁶Urushga yaroqli boʻlganlarning hammasi oʻlib, xalq orasidan yoʻq boʻlgandan keyin, ¹⁷Egamiz menga shunday dedi: ¹⁸“Bugun Or shahridan oʻtasizlar, Moʻab yurtining shimoliy chegarasini kesib, ¹⁹Ommon xalqining yeriga yaqinlashasizlar. Lekin ular bilan janjallashib, urush boshlamanglar. Sizlarga ularning yeridan bir parcha ham bermayman. Bu yerni Men Lut avlodiga* mulk qilib berganman.”⁺

²⁰(Ilgarilari bu yer Rafa xalqining yurti edi. Bu yerda Rafa xalqi yashagan edi. Ommon xalqi esa ularni Zamzum xalqi deb atashardi⁺. ²¹Bu xalq kuchli, koʻp boʻlib, Onoq avlodi singari baland boʻyli edi. Ammo Egamiz ularni yoʻq qildi. Ommon xalqi ularning yerini qoʻlga kiritib, oʻsha yerga joylashib olgandi. ²²Seirda yashayotgan Esov avlodi uchun ham Egamiz xuddi shunday qilgan edi. Xorim xalqini Egamiz yoʻq qildi. Esov avlodi Xorim xalqining yerini qoʻlga kiritib, ularning oʻrniga oʻzlari joylashib olishdi. Ular hozirgacha oʻsha yerda yashaydi⁺. ²³Avim xalqi esa janubdagi Gʻazogacha boʻlgan qishloqlarda yashardi. Ammo Xaftoʻrdan kelgan Xaftoʻr xalqi* ularni yoʻq qilib, oʻrinlariga oʻzlari joylashib olishgandi.)⁺

Isroil xalqi shoh Sixoʻnni yengadi

²⁴•Biz Moʻab yurtidan oʻtganimizdan keyin, Egamiz shunday dedi: “Endi otlanib, yoʻlga tushinglar, Arnon soyligidan* oʻtinglar. Men Amor xalqining Xashbonda yashaydigan shohi Sixoʻnni va uning yerini sizlarning qoʻlingizga beraman. Unga hujum qilib, jang boshlang, uning yurtini egallab oling. ²⁵Men shunday qilamanki, bugundan boshlab butun yer yuzidagi xalqlar sizlardan qoʻrqib, vahimaga tushadigan boʻlishadi. Nomingizni eshitganlar sizlardan qoʻrqqanidan qaltiraydigan boʻladi.”⁺

²⁶Shundan keyin men Kadamoʻt choʻlidan Xashbon shohi Sixoʻnga choparlar orqali quyidagicha doʻstona gaplarni yetkazdim: ²⁷“Bizga yurtingiz orqali oʻtib ketishga ijozat bersangiz. Oʻngga ham, chapga ham qayrilmay, toʻgʻri yoʻldan ketamiz⁺. ²⁸Ovqatni biz sizdan kumushga sotib olib yeymiz, suvni ham sizdan sotib olib ichamiz, faqat piyoda yurib oʻtishimizga ruxsat bersangiz boʻldi. ²⁹Seirda yashayotgan Esov avlodi ham, Or shahrida yashayotgan Moʻabliklar ham ijozat bergan edi. Ularning yerlaridan oʻtib keldik. Ular singari, siz ham ijozat bering, yeringizdan oʻtib ketaylik. Iordandan oʻtib, Egamiz Xudo bizga beradigan yurtga yetib olaylik.”

³⁰Biroq Xashbon shohi Sixoʻn yeridan oʻtib ketishimizga ruxsat bermadi. Sizlar bugun yashab yurgan yerni qoʻlga kiritishingiz uchun Egangiz Xudo Sixoʻnning yuragini tosh qilib, oʻjar qilib qoʻygandi.

³¹Egamiz menga shunday dedi: “Men Sixoʻnni va uning yurtini sening qoʻlingga beryapman. Uning yurtini zabt eta boshla.” ³²Sixoʻn jamiki lashkarini boshlab, biz bilan jang qilgani Yaxaz shahriga chiqdi. ³³Ammo Egamiz Xudo uni bizning qoʻlimizga berdi. Sixoʻnni, uning jamiki lashkarini, farzandlarini yoʻq qilib tashladik. ³⁴Sixoʻnning hamma shaharlarini bosib olib, birontasini ham qoldirmay vayron qildik. Erkaklari, ayollari va bolalaridan birontasini ham tirik qoldirmadik. ³⁵Magʻlub qilgan shaharlarimizdan faqat chorva va boyliklarni oʻzimizga oʻlja qilib oldik. ³⁶Arnon soyligining chetida joylashgan Aror shahridan hamda soylikdagi* shahardan tortib, to Giladgacha boʻlgan birorta shahar bizning kuch–qudratimizga dosh berolmadi. Chunki Egamiz Xudo hammasini bizning qoʻlimizga bergan edi⁺. ³⁷Ammo biz Yavoq daryosi* boʻyidagi Ommon xalqining yerlariga va qirlardagi ularning shaharlariga hujum qilmadik. Chunki Egamiz Xudo bizga u yerlarni bosib olishni man qilgandi.

3–BOB

Isroil xalqi shoh Oʻgni magʻlub qiladi

3¹•Keyin biz Bashan oʻlkasiga yoʻl oldik. Bashan shohi Oʻg oʻzining jamiki lashkarini boshlab, Edrey shahri yaqinida biz bilan jang qilgani chiqdi. ²Shunda Egamiz menga dedi: “Oʻgdan qoʻrqma. Men uning oʻzini, lashkarini va butun yurtini sening qoʻlingga berganman. Sen Oʻgning boshiga Xashbonda hukmronlik qilgan Amor xalqining shohi Sixoʻnning kunini solasan.”⁺

³Egamiz Xudo Bashan shohi Oʻgni va uning butun lashkarini bizning qoʻlimizga berdi. Biz ularning hammasini bitta qoldirmay qirib tashladik. ⁴Uning hamma shaharlarini — oltmishta shahrini oldik. Bashandagi Oʻgning shohligiga kirgan butun Argob hududini qoʻlga kiritdik, biz olmagan birorta ham shahar qolmadi⁺. ⁵Bu mustahkam shaharlarning hammasi baland devorlar bilan oʻralgan, darvozalari tambalangan edi. Bulardan tashqari, devor bilan oʻralmagan koʻp qishloqlar ham bor edi. ⁶Biz Xashbon shohi Sixoʻnning shaharlarini qanday vayron qilgan boʻlsak, Oʻgning shaharlarini ham shunday vayron qildik. Bu shaharlarni erkagu ayollari va bolalari bilan birga yoʻq qildik⁺. ⁷Hamma chorva va shaharlardagi oʻljani oʻzimizga oldik.

⁸Shunday qilib, oʻshanda biz Iordan daryosining sharq tomonida hukmronlik qilgan ikkala Amor shohini magʻlub qildik. Janubdagi Arnon soyligidan* to shimoldagi Xermon togʻigacha* choʻzilgan yerlarini qoʻlga kiritdik. ⁹(Xermon togʻini Sidonliklar — “Siriyon”, Amor xalqi — “Sanir” deb atashadi.)⁺ ¹⁰Biz Bashanda hukmronlik qilgan shoh Oʻgning butun shohligini, yassi tepalikdagi hamma shaharlarini, sharqdagi Salko va Edreygacha boʻlgan butun Gilad va Bashan oʻlkalarini qoʻlga kiritdik.

¹¹(Rafa xalqidan* birgina Bashan shohi Oʻg tirik qolgan edi. Uning yotadigan oʻrni* temirdan* yasalgan boʻlib, odatdagi oʻlcham boʻyicha uzunligi toʻqqiz tirsak, kengligi esa toʻrt tirsak* edi. Uning oʻrni hozir ham* Ommon yurtining Rabba shahridadir.)⁺

Iordan daryosidan sharqqa oʻrnashgan qabilalar

¹²Biz oʻsha yerlarni qoʻlga kiritdik. Shunda men Ruben va Gad qabilalariga Arnon soyligi boʻyidagi Aror shahrining shimolidagi hududni, Gilad qirlarining yarmisini va atrofdagi qishloqlarni berdim⁺. ¹³Manashe qabilasining yarmiga* esa Giladning qolgan qismini va Oʻgning shohligi boʻlgan butun Bashanni berdim. (Bashan oʻlkasidagi Argob hududi Rafa xalqining yurti hisoblanardi. ¹⁴Manashe qabilasidan boʻlgan Yovir butun Argob hududini qoʻlga kiritdi. Bu hudud Gashur va Maxo yurtlarigacha choʻzilgan edi. Yovir bu joyga oʻzining nomini berdi. Oʻsha joylar bugungacha* Yovir qishloqlari* deb ataladi.)⁺

¹⁵Manashe qabilasining Moxir urugʻiga Giladni berdim⁺. ¹⁶Ruben va Gad qabilalariga Giladdan to Arnon soyligigacha choʻzilgan yerlarni berdim. Arnon soyligining oʻrtasi ikkala qabilaning chegarasi edi. Ularning yeri Ommon yurtining chegarasini tashkil qilgan Yavoq daryosigacha* choʻzilgan edi⁺. ¹⁷Ularning gʻarbdagi yerlari esa Iordan daryosi boʻylab, shimoldagi Jalila koʻlidan* to janubdagi Oʻlik dengizgacha* va sharqdagi Fisgax togʻ tizmasining yon bagʻirlarigacha choʻzilgan edi⁺.

¹⁸Oʻshanda sizlarga shunday buyurdim: “Egangiz Xudo bu yerni sizlarga mulk qilib berdi. Hamma sipohlaringiz qurollanib, daryodan kechib oʻtsin. Ular birodarlaringiz boʻlgan Isroil xalqini boshlab borsin. ¹⁹Faqat xotinlaringiz va farzandlaringiz men sizlarga bergan shaharlarda qolsin. Bilaman, mollaringiz juda koʻp, ular ham shaharlaringizda qolaversin⁺. ²⁰Egamiz sizlarga tinchlik ato qilganday, birodarlaringizga ham tinchlik ato qilgandan keyin, ular Iordanning narigi tomonidagi, Egangiz Xudo berayotgan yerni egallab olgandan keyin, hammangiz men sizlarga bergan mana shu yerga qaytib kelsangiz boʻladi.”⁺

²¹Oʻshanda Yoshuaga aytdim: “Egang Xudo oʻsha ikkala shohni nima qilganini oʻz koʻzing bilan koʻrding. Sen bosib oʻtadigan barcha shohliklarni ham Egamiz xuddi shunday ahvolga soladi⁺. ²²Ulardan qoʻrqma. Sizlar uchun jang qiladigan Egang Xudodir.”⁺

Musoga Xudo Kanʼon yurtiga kirish uchun ijozat bermaydi

²³Shundan keyin men Egamga yolvordim: ²⁴“Yo Egam Rabbiy! Men, qulingga Oʻz buyukliging va qudratingni endigina koʻrsata boshlading. Samoda ham, yerda ham Sening ajoyibotlaringni, buyuk ishlaringni qila oladigan boshqa xudo yoʻq!⁺ ²⁵Ijozat ber, men Iordan daryosidan oʻtay. Daryoning narigi tomonidagi hosildor yurtni, oʻsha chiroyli qirlarni va Lubnonni koʻray.”

²⁶Lekin Egamiz sizlar tufayli mendan gʻazablangani uchun* iltijolarimga quloq solmadi. U menga shunday dedi: “Boʻldi qil! Menga bu haqda boshqa gapirma⁺. ²⁷Fisgax togʻ tizmasining choʻqqisiga* chiq, gʻarbga, shimolga, janubga va sharqqa qara. Yaxshilab qarab ol, chunki sen mana shu Iordan daryosidan kechib oʻtmaysan⁺. ²⁸Yoshuani xizmatga tayinla. Unga dalda berib, ruhlantir. Bu xalqni daryoning narigi tomoniga Yoshua boshlab boradi. Uning boshchiligida bu xalq sen koʻradigan oʻsha yerni egallaydi.”⁺

²⁹Shunday qilib, biz Bayt–Piyor qarshisidagi vodiyda toʻxtadik⁺.

4–BOB

Muso Isroil xalqini Xudoga itoat qilishga undaydi

4¹Endi, ey Isroil, men sizlarga farmonlar va qonun–qoidalarni oʻrgataman. Ularga rioya qilinglar. Shunda yashaysizlar, ota–bobolaringizning Xudosi — Egangiz sizlarga berayotgan yerni mulk qilib olasizlar⁺. ²Men sizlarga aytayotgan amrlarga hech narsa qoʻshmanglar, hech narsa olib ham tashlamanglar. Men sizlarga berayotgan Egangiz Xudoning amrlariga rioya qilinglar⁺. ³Egamiz Piyor togʻida nimalar qilganini* oʻz koʻzlaringiz bilan koʻrdingizlar. Piyordagi Baalga sajda qilgan hammani Egangiz Xudo yoʻq qilgan edi⁺. ⁴Egangiz Xudoga sodiq boʻlganlar esa bugun ham tirikdir.

⁵Egam Xudo amr qilganday, sizlarga farmonlarni va qonun–qoidalarni oʻrgatdim. Mulk qilib olayotgan oʻsha yurtda bularga rioya qilinglar. ⁶Mana shu farmonlar va qonun–qoidalarni bitta qoldirmay bajaringlar, toki sizlarning aql–idrokingizni boshqa xalqlar koʻrsin. Ular bu qonunlar haqida eshitib: “Ha, haqiqatan bu buyuk xalq dono, aql–idroklidir”, deb aytsin⁺.

⁷Egamiz Xudoga har safar iltijo qilganimizda U bizga yaqindir. Qaysi buyuk xalqning shunday xudosi bor?!⁺ ⁸Bugun men sizlarga farmonlar va qonun–qoidalar beryapman. Qaysi buyuk xalqning shunday adolatli qonun–qoidalari bor?!⁺ ⁹Faqat hushyor boʻlinglar. Koʻzlaringiz bilan koʻrganlaringizni unutmay, bir umr yuragingizda saqlanglar. Bularni oʻgʻillaringizga, nevara–chevaralaringizga ham aytib beringlar⁺. ¹⁰Sizlar Sinay togʻida*, Egangiz Xudo oldida turgan kuningizni eslanglar. Oʻsha kuni Egamiz menga aytgandi: “Mening huzurimga xalqni yigʻ. Ular soʻzlarimni eshitib, yer yuzida butun umrlari davomida Mendan qoʻrqishni oʻrgansinlar, bolalariga ham oʻrgatsinlar.”⁺

¹¹Sizlar yaqin kelib, togʻning etagida turdingizlar. Togʻ esa osmongacha koʻtarilgan olovga burkanib, qop–qora bulutlar bilan qoplangan edi⁺. ¹²Egamiz olov ichidan sizlarga gapirdi. Sizlar Uning soʻzlarini eshitdingizlar, qiyofasini esa koʻrmadingizlar. Faqat Egamizning ovozi eshitilar edi, xolos. ¹³U Oʻz ahdini sizlarga ayon qilib, bu ahdni — oʻnta amrni bajaringlar, deb farmon berdi. Egamiz ularni ikki tosh lavhaga yozdi⁺. ¹⁴Iordanni kechib, mulk qilib oladigan yurtda bajarishingiz kerak boʻlgan farmonlar va qonun–qoidalarni men sizlarga oʻrgatishimni Egamiz buyurdi.

Butparastlik haqida ogohlantirish

¹⁵Sinay togʻida Egamiz olov ichidan sizlarga gapirganda, sizlar biron qiyofa koʻrmadingizlar. Shuning uchun ehtiyot boʻlinglar. ¹⁶Yana yoʻldan ozib, oʻzingizga erkak yo ayol qiyofasidagi butni,⁺ ¹⁷yerda yashaydigan jonivor yo osmonda uchib yuruvchi qush qiyofasidagi butni, ¹⁸yerda sudralib yuruvchi jonivor yoki suvdagi baliq qiyofasidagi hech qanday butni yasamanglar. ¹⁹Shuningdek, osmonga qarab, quyosh, oy va yulduzlarni, jamiki samoviy jismlarni koʻrib vasvasaga tushmanglar, ularga sigʻinmanglar, xizmat qilmanglar. Axir, Egamiz Xudo bularni dunyoda yashovchi barcha xalqlar uchun berdi⁺. ²⁰Sizlarni esa Egamiz Oʻzi uchun tanlab oldi. Bugungiday Uning xalqi boʻlishingiz uchun sizlarni Misrdan — temir oʻchoq ichidan olib chiqdi⁺. ²¹Egamiz sizlarning dastingizdan mendan gʻazablandi*: “Men Isroil xalqiga mulk qilib beradigan Iordanning narigi tomonidagi oʻsha hosildor yurtga sen kirmaysan”, — deb qasam ichdi⁺. ²²Men Iordanning narigi tomoniga oʻtolmayman, mana shu yerda vafot etaman. Sizlar esa Iordandan oʻtib, oʻsha hosildor yurtni mulk qilib olasizlar. ²³Shunday ekan, ehtiyot boʻlinglar, Egangiz Xudo sizlar bilan qilgan ahdni esdan chiqarmanglar. U taqiqlagan qiyofadagi birorta butni oʻzlaringizga yasamanglar. ²⁴Axir, Egangiz Xudo yamlamay yutadigan olovdir, U rashkchi Xudodir*⁺.

²⁵Oʻsha yurtda koʻp yashaysizlar, bolalaringiz, nabiralaringiz tugʻiladi. Agar oʻshanda yoʻldan ozsangiz, Egangiz Xudoning oldida qabihlik qilib, oʻzingizga turli qiyofadagi butlarni yasasangiz, U gʻazablanadi. ²⁶Bugun sizlarga qarshi yeru osmonni guvoh qilaman: agar menga itoatsizlik qilsangiz, yurtdan tez orada butunlay qirilib ketasizlar. Iordanni kechib, mulk qilib oladigan yurtda uzoq yashamaysizlar. Bittangiz qolmay halok boʻlasizlar⁺. ²⁷Egamiz sizlarni boshqa xalqlarning orasiga tarqatib yuboradi. Oʻsha xalqlar orasida ayrimlaringiz omon qolasizlar⁺. ²⁸U yerda inson qoʻli bilan yasalgan yogʻoch va tosh xudolarga xizmat qilasizlar. U xudolar koʻrolmaydi, eshitolmaydi, ovqat yeya olmaydi, hid bilmaydi⁺. ²⁹Ammo u yerda Egangiz Xudoga yuz bursangiz, butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan Uni izlasangiz, topasizlar⁺. ³⁰Kulfatda qolganingizda, boshingizga koʻrgiliklar tushganda, oxiri Egangiz Xudoga qaytasizlar, Uning soʻziga quloq solasizlar. ³¹Oʻshanda U sizlarni tark etmaydi, yoʻq qilmaydi, ota–bobolaringiz bilan qasam ichib qilgan ahdini unutmaydi. Egangiz Xudo rahmdil Xudodir.

³²Endi sizlar dunyoga kelmasdan oldingi uzoq oʻtmishni, Xudo yer yuzida odamni yaratgan davrdan shu kungacha boʻlgan davrni surishtirib koʻringlar. Dunyoning bu chetidan u chetigacha soʻranglar–chi, shu qadar muhim voqea boʻlganmi yoki shunga oʻxshash narsa haqida birortasi eshitganmi?!⁺ ³³Sizlarga oʻxshab olov ichidan gapirgan Xudoning ovozini eshitib, tirik qolgan birorta xalq bormi?!⁺ ³⁴Egangiz Xudo sizlar uchun Misrda nimalar qilganini oʻz koʻzingiz bilan koʻrdingiz. Qaysi xudo sinovlar, alomatu moʻjizalar orqali, urush, qudratiyu ajoyibotlari va dahshatli voqealar orqali bir xalqni Oʻzi uchun boshqa xalq orasidan olib chiqqan?! ³⁵“Egamiz Xudodir, Undan boshqa Xudo yoʻq”, deb anglashingiz uchun bu voqealar sizlarga ayon qilingan⁺. ³⁶U sizlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatish uchun samodan ovoz berdi. Yer yuzida olov ustuni orqali sizlarga zohir boʻldi. Sizlar oʻsha buyuk olov ichidan Uning ovozini eshitdingizlar⁺. ³⁷Egamiz Xudo ota–bobolaringizni sevar edi. Shuning uchun oʻzlaridan keyin ularning avlodlarini tanladi. Egamiz zohir boʻlib, Oʻzining buyuk qudrati bilan sizlarni Misrdan olib chiqdi. ³⁸Egamiz sizlardan kattaroq va kuchliroq xalqlarni oldingizdan haydab, ularning yurtiga sizlarni kiritmoqchi edi, xuddi bugungiday, mulk qilib oladigan yerlaringizni sizlarga bermoqchi edi.

³⁹Egamiz yeru samodagi Xudodir, Undan boshqa Xudo yoʻqdir. Shuni bugun tan olib, doimo yuragingizda saqlang⁺.

⁴⁰Bugun men sizlarga Egamizning farmonlari va amrlarini aytyapman, shularga rioya qilinglar. Shunda oʻzlaringiz ham, naslingiz ham farovon hayot kechirasizlar. Egangiz Xudo abadiy qilib berayotgan oʻsha yurtda uzoq yashaysizlar.

Iordanning sharqidagi panoh shaharlar

⁴¹•Shundan keyin Muso Iordan daryosining sharq tomonida uchta shaharni ajratdi. ⁴²Agar kimdir bironta odamni bexosdan, adovat qilmay oʻldirgan boʻlsa, oʻsha shaharlardan biriga qochib borib, jonini qutqarishi mumkin*. ⁴³Bu shaharlar quyidagilar edi: Ruben qabilasi uchun yassi tepalikdagi Bazer shahri, Gad qabilasi uchun Giladdagi Ramoʻt shahri, Manashe qabilasi uchun Bashandagi Goʻlon shahri.

Muso Isroil xalqiga qonunlarni bayon qila boshlaydi

⁴⁴Muso Isroil xalqiga quyidagi qonunlarni berdi. ⁴⁵Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin, Muso shu shartlar, farmonlar va qonun–qoidalarni aytdi. ⁴⁶Muso bularni Iordan daryosining sharqiy qirgʻogʻida, Bayt–Piyor roʻparasidagi vodiyda bayon qildi. Bu yer ilgari Xashbonda hukmronlik qilgan Amor xalqining shohi Sixoʻnga qarashli edi. Muso bilan Isroil xalqi Misrdan chiqqanlarida, Sixoʻnni magʻlub qilgan edilar. ⁴⁷Isroil xalqi Iordan daryosining sharqida yashagan ikkala Amor shohining yurtlarini, yaʼni shoh Sixoʻnning va Bashan shohi Oʻgning yurtini bosib olgan edi⁺. ⁴⁸Bu joylar Arnon soyligi etagidagi Aror shahridan Siriyon* togʻigacha, yaʼni Xermon togʻigacha choʻzilgan edi⁺. ⁴⁹Shuningdek, Fisgax togʻ tizmasining etagidagi Oʻlik dengizgacha choʻzilib, Iordan daryosining sharq tomonidagi butun Iordan vodiysini* ham oʻz ichiga olgan edi⁺.

5–BOB

Oʻnta amr

5¹•Muso jamiki Isroil xalqini bir joyga yigʻib, ularga aytgan nutqini davom ettirdi.

Ey Isroil xalqi, eshitinglar! Bugun men sizlarga aytayotgan farmonlar va qonun–qoidalarga quloq solinglar. Bularni yod olib, bitta qoldirmay bajaringlar. ²Egamiz Xudo biz bilan Sinay togʻida* ahd qildi. ³U nafaqat ota–bobolarimiz bilan, balki shu yerda turgan har bir odam bilan ahd qildi. ⁴Egamiz oʻsha togʻda olov ichidan sizlar bilan yuzma–yuz gaplashdi⁺. ⁵Men oʻshanda Egamiz bilan sizlarning orangizda turib, Uning gapini sizlarga aytib turdim. Chunki sizlar olovdan qoʻrqib, toqqa chiqmadingizlar. Egamiz shunday deb aytdi:⁺

⁶“Men sizlarni Misrdagi qullikdan olib chiqqan Egangiz Xudoman⁺.

⁷Mendan boshqa xudolarga sajda qilmang⁺.

⁸Oʻzlaringizga hech qanday butni yasamang. Osmonda yo yerda yo yer ostidagi suvda mavjud boʻlgan biror narsaning shaklini yasamang⁺. ⁹Oʻsha xudolar yoki butlarga* sajda qilmang, xizmat qilmang. Men, Egangiz Xudo, sizlarning sevgingizni boshqa xudolar bilan baham koʻrmaydigan Xudoman. Mendan nafratlanadiganlarni jazolayman, ularning gunohlari oqibatidan farzandlari, nabiralari va chevaralari ham qochib qutulmaydi⁺. ¹⁰Lekin Meni sevib, amrlarimga rioya qiladiganlarning ming–ming avlodlariga* sodiq sevgimni koʻrsataman⁺.

¹¹Men, Egangiz Xudoning ismini suiisteʼmol qilmang*. Kim Mening ismimni suiisteʼmol qilsa, oʻshani jazosiz qoldirmayman⁺.

¹²Men, Egangiz Xudoning amriga koʻra, Shabbat kunini muqaddas deb biling, bu kunga rioya qilib yuring⁺. ¹³Hamma ishlaringizni bajarishingiz uchun olti kun bor. ¹⁴Yettinchi kun esa Men, Egangiz Xudoga atalgan Shabbat kunidir. Oʻsha kuni hech qanday ish qilmanglar. Oʻgʻillaringiz, qizlaringiz, qullaringiz, choʻrilaringiz, molingiz, eshagingiz, birorta hayvoningiz, shahringizdagi musofirlar ham hech qanday ish qilishmasin. Qulu choʻrilaringiz sizday dam olsin. ¹⁵Yodingizda tuting: sizlar Misrda qul edingiz, Men, Egangiz Xudo, qudratim va ajoyibotlarim bilan sizlarni u yerdan olib chiqdim. Shuning uchun, Shabbat kuniga rioya qilinglar, deb amr etdim.

¹⁶Men, Egangiz Xudo, amr etganimdek, ota–onangizni hurmat qiling. Oʻshanda Men sizlarga berayotgan yurtda umringiz uzoq boʻlib, baxtiyor yashaysiz⁺.

¹⁷Qotillik qilmang⁺.

¹⁸Zino qilmang⁺.

¹⁹Oʻgʻrilik qilmang⁺.

²⁰Qoʻshningizga qarshi yolgʻon guvohlik bermang⁺.

²¹Qoʻshningizning xotiniga koʻz olaytirmang. Qoʻshningizning uyi, dalasi, quli yoki choʻrisi, moli yoxud eshagi, unga qarashli biror narsasiga koʻz olaytirmang.”⁺

²²Egangiz bu amrlarni hammangizga oʻsha togʻda olov, bulut va qorongʻilik ichidan baland ovoz bilan aytdi, boshqa biron soʻz qoʻshmadi. Soʻngra U bu amrlarni ikkita tosh lavhaga yozib, menga berdi⁺.

Xalq Xudodan qoʻrqadi

²³Togʻ olov boʻlib yonayotganda, qorongʻilik ichidan ovoz eshitdingiz. Shunda qabilalaringiz boshliqlari va oqsoqollari mening oldimga kelib, ²⁴shunday deyishdi: “Mana, Egamiz Xudo ulugʻvorligini, buyukligini bizga koʻrsatdi. Uning ovozini biz olov ichidan eshitdik. Bugun biz Xudoning inson zotiga gapirganini, ammo inson tirik qolganini koʻrdik. ²⁵Nima qilamiz endi jonimizni xavf ostiga qoʻyib?! Mana bu buyuk olov bizni yondirib tashlaydi–ku. Agar biz Egamiz Xudoning ovozini yana eshitsak, aniq oʻlamiz⁺. ²⁶Axir, olov ichidan gapiradigan barhayot Xudoning ovozini biz kabi, eshitib, tirik qolgan inson bormi?! ²⁷Endi sen bor, Egamiz Xudoning hamma soʻzlarini eshit. Keyin Uning har bir soʻzini bizga ayt. Biz quloq solib, bajaramiz.”⁺

²⁸Sizlar menga gapirganlaringizda, Egamiz soʻzlaringizni eshitib, shunday dedi: “Men bu xalqning senga aytgan soʻzlarini eshitdim, hamma aytganlari toʻgʻri⁺. ²⁹Qaniydi, ularning yuraklari har doim shunday boʻlsa, Mendan qoʻrqib, amrlarimni bajarishsa! Shunda oʻzlari ham, farzandlari ham to abad baxtli boʻlishardi. ³⁰Endi ularning oldiga borib: «Chodirlaringizga qaytinglar», deb ayt. ³¹Sen esa shu yerda Mening yonimda qolasan. Men senga amrlar, farmonlar va qonun–qoidalar beraman. Sen bularni xalqqa oʻrgatasan. Men ularga mulk qilib beradigan yurtda hammasiga rioya qilishsin.”

³²Endi oʻngga ham, chapga ham ogʻmay, Egangiz Xudo sizlarga buyurgan amrlarga bitta qoldirmay rioya qilinglar⁺. ³³Egangiz Xudo amr etgan yoʻldan yuringlar. Shunda yashaysizlar, baxtli boʻlasizlar, mulk qilib oladigan yurtda uzoq umr koʻrasizlar⁺.

6–BOB

Eng buyuk amr

6¹Egangiz Xudo, xalqqa oʻrgatgin, deb menga bergan amrlar, farmonlar va qonun–qoidalar shulardan iboratdir. Iordanni kechib oʻtib, mulk qilib oladigan yurtda bularga rioya qilinglar. ²Men sizlarga beradigan farmon va amrlarga oʻzlaringiz, farzandlaringiz va nabiralaringiz, hammangiz rioya qilinglar. Bir umr Egangiz Xudodan qoʻrqinglar, shunda umringiz uzoq boʻladi⁺. ³Ey Isroil xalqi, quloq soling, bularni bitta qoldirmay bajaring. Shunda ota–bobolaringizning Xudosi — Egangiz bergan vaʼdaga koʻra, sut va asal oqib yotgan yurtda* koʻpayasizlar, baxtiyor boʻlasizlar⁺.

⁴Ey Isroil, quloq sol! Egamiz Xudo tanho Egadir*⁺. ⁵Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun vujudingiz bilan sevinglar⁺. ⁶Bugun men sizlarga bergan bu amrlarni yuragingizda saqlanglar. ⁷Bularni bolalaringizga ham oʻrgatinglar. Uyda oʻtirganda ham, yoʻlda yurganda ham, yotganingizda ham, turganingizda ham shular haqida gapiringlar⁺. ⁸Bularni qoʻlingizga belgi qilib bogʻlanglar, peshanangizga nishona qilib taqib olinglar⁺. ⁹Eshigingiz kesakisiga*, darvozalaringizga yozib qoʻyinglar⁺.

Itoatsizlikka qarshi ogohlantirish

¹⁰Egangiz Xudo ota–bobolaringiz Ibrohim, Isʼhoq, Yoqbga qasam ichib, vaʼda qilgan yerga sizlarni olib kiradi. U sizlarga oʻzingiz qurmagan katta va chiroyli shaharlarni beradi⁺. ¹¹Oʻzingiz toʻldirmagan, boyliklarga toʻla uylarni, oʻzingiz qazimagan sardobalarni, siz ekmagan toklar va zaytunzorlarni beradi. Oʻshanda yeb toʻyganlaringizdan keyin ¹²ehtiyot boʻlinglar! Sizlarni Misrdagi qullikdan olib chiqqan Egamizni unutmanglar. ¹³Egangiz Xudodan qoʻrqinglar. Faqat Unga xizmat qilinglar. Yolgʻiz Uning nomi bilan qasam ichinglar⁺. ¹⁴Begona xudolarga, atrofingizdagi xalqlarning xudolariga ergashmanglar. ¹⁵Axir, orangizdagi Egangiz Xudo sizning sevgingizni boshqa xudolar bilan baham koʻrmaydigan Xudodir. U gʻazablanib, sizlarni yer yuzidan yoʻqotib yuboradi⁺.

¹⁶Massaxda qilganingizdek*, Egangiz Xudoni sinamanglar⁺. ¹⁷Uning amrlarini, farmon va shartlarini bitta qoldirmay bajaringlar. ¹⁸Egamiz toʻgʻri va yaxshi deb bilgan ishlarni qilinglar. Shunda Egamiz ota–bobolaringizga qasam ichib, vaʼda qilgan hosildor yurtni sizlar mulk qilib olasizlar, baxtiyor boʻlasizlar. ¹⁹Egamiz, Oʻzi aytganidek, yurtingizda yashagan barcha dushmanlaringizni haydab chiqaradi⁺.

²⁰Kelajakda farzandlaringiz sizlardan: “Egamiz Xudo sizlarga bergan qonun–qoidalar, farmon va shartlarning maʼnosi nima?” deb soʻraydi⁺. ²¹Ularga shunday deb javob beringlar: “Biz Misrda firʼavnning qullari edik. Egamiz Oʻz qudrati bilan bizni Misrdan olib chiqdi⁺. ²²U bizning koʻzimiz oldida Misrga, firʼavn va uning butun xonadoniga buyuk, qoʻrqinchli alomatu moʻjizalarni koʻrsatdi⁺. ²³Ota–bobolarimizga ont ichib vaʼda qilgan yurtga bizni olib kirish uchun, oʻsha yurtni bizga berish uchun bizni Misrdan olib chiqdi. ²⁴Egamiz Xudo: «Mana shu farmonlarning hammasiga rioya qilinglar, Mendan qoʻrqinglar, shunda bugungiday tirik boʻlasiz, baxtli hayot kechirasiz», dedi. ²⁵Egamiz Xudoning oldida mana shu amrlarni bitta qoldirmay bajarsak, solih boʻlamiz.”⁺

7–BOB

Xudoning xalqi

7¹Egangiz Xudo sizlarni egalik qiladigan yurtingizga olib kiradi. Oʻshanda U oldingizdan Xet, Girgosh, Amor, Kanʼon, Pariz, Xiv, Yobus kabi yettita xalqni haydaydi. Ular sizlardan koʻra, koʻproq va qudratliroqdir⁺. ²Egangiz Xudo bu xalqlarni sizlarning qoʻlingizga topshirganda, sizlar ularni magʻlub etasizlar. Shunda ularning hammasini tamomila qirib bitiringlar. Ular bilan ittifoq tuzmanglar, ularga rahm–shafqat qilmanglar⁺. ³Ular bilan quda–andachilik qilmanglar, ularga qiz uzatmanglar, oʻgʻillaringizga ularning qizlaridan olib bermanglar⁺. ⁴Aks holda, ular farzandlaringizni Egamizdan qaytaradi. Farzandlaringiz boshqa xudolarga xizmat qiladigan boʻladi. Oʻshanda Egamiz gʻazablanib, sizlarni bir lahzada halok qiladi⁺. ⁵Aksincha, oʻsha xalqlarni sizlar shunday qilinglar: ularning qurbongohlarini buzinglar, butsimon toshlarini parchalab tashlanglar, Asheraga* atalgan ustunlarni kesinglar, butlarini yondiringlar⁺. ⁶Sizlar Egangiz Xudoning muqaddas xalqisiz. U sizlarni yer yuzidagi jamiki xalqlar orasidan Oʻz xalqi, Oʻz xazinasi qilib tanlab oldi⁺.

⁷Egamiz sizlarni boshqa xalqlardan koʻp boʻlganingiz uchun sevib tanlamadi. Sizlar boshqa hamma xalqlardan oz edingiz⁺. ⁸Egamiz sizlarni sevgani uchun va ota–bobolaringizga bergan vaʼdasini ado etish uchun sizlarni tanladi. Shu bois U sizlarni Misr firʼavni hukmronligidan, Misrdagi qullikdan Oʻz qudrati bilan olib chiqib, ozod qildi⁺. ⁹Shunday qilib, Egangiz Xudo haqiqiy Xudo ekanini bilib qoʻyinglar. U sodiq Xudodir! Uni sevadigan, Uning amrlarini bajaradiganlarning minginchi avlodigacha ahdini sodiq saqlaydi⁺. ¹⁰Xudodan nafratlanganlarning esa qilmishlariga yarasha boshlariga kulfat yogʻdiradi. Ha, Egamiz Undan nafratlanganlarga javob berishda kechikmaydi⁺. ¹¹Shuning uchun bugun men sizlarga berayotgan amrlarni, farmonlar va qonun–qoidalarni bitta qoldirmay bajaringlar.

Itoatgoʻylikdan kelgan baraka

¹²Agar mana shu qonun–qoidalarga itoat etib, ularni bitta qoldirmay bajarsangiz, Egangiz Xudo ham ota–bobolaringizga ont ichib, vaʼda qilgan ahdini sizlar bilan sodiq saqlaydi⁺. ¹³U sizlarga mehr qoʻyadi, ota–bobolaringizga beraman, deb ont ichgan yurtda sizlarga baraka berib, koʻpaytiradi. Uvali–juvali boʻlasizlar, yeringiz hosildor, doningiz, sharobingiz va moyingiz serob boʻladi, mol–qoʻyingiz barakali boʻladi, sigirlaringiz bolalaydi, qoʻylaringiz qoʻzilaydi. ¹⁴Sizlar barcha xalqlar orasida barakaga eng boy xalq boʻlasizlar, orangizda farzandsiz erkak ham, ayol ham boʻlmaydi, mollaringiz orasida qisiri boʻlmaydi⁺. ¹⁵Egamiz sizlarni har qanday kasallikdan saqlaydi. Misrda oʻzlaringiz koʻrgan har xil qoʻrqinchli xastaliklar sizlarning boshingizga kelmaydi. Oʻsha xastaliklarni Egamiz sizlarning gʻanimlaringizga yuqtiradi⁺. ¹⁶Egangiz Xudo sizlarning qoʻlingizga topshiradigan barcha xalqlarni qirib yuboringlar, ularga rahm qilmanglar, ularning xudolariga sigʻinmanglar. Aks holda, ularning xudolari sizlarga tuzoq boʻladi⁺.

¹⁷Xayolingizda: “Bu xalqlar bizdan juda kuchli–ku, qanday qilib ularni haydaymiz?” deb oʻylashingiz mumkin, ¹⁸ammo ulardan qoʻrqmanglar. Egangiz Xudo firʼavnni, butun Misrni nima qilganini esingizda tutinglar. ¹⁹Egangiz Xudo Oʻz qudrati va ajoyibotlari bilan sizlarni u yerdan olib chiqdi, buyuk sinovlar, alomatu moʻjizalar koʻrsatdi. Bularni oʻz koʻzingiz bilan koʻrdingiz. Siz qoʻrqayotgan hamma xalqlarni Egangiz Xudo xuddi oʻsha ahvolga soladi⁺. ²⁰Hatto sizlardan yashirinib tirik qolganlarni U vahimaga solib, quvib yuboradi*⁺. ²¹Ulardan qoʻrqmanglar. Orangizdagi Egangiz Xudo buyuk va haybatli Xudodir⁺. ²²U oʻsha xalqlarni sizlarning oldingizdan oz–ozdan haydaydi. Sizlar ularni birdaniga halok qilolmaysizlar. Boʻlmasa atrofingizda yovvoyi hayvonlar koʻpayib ketadi⁺. ²³Egangiz Xudo oʻsha xalqlarni sizlarning qoʻlingizga beradi, ularning hammasini qattiq sarosimaga solib, halok qiladi. ²⁴Shohlarini ham sizlarning qoʻlingizga beradi. Sizlar ularning nomlarini yer yuzidan oʻchirasizlar. Hech kim sizlarga bas kelolmaydi, ularning hammasini halok qilasizlar⁺. ²⁵Xudolarining tasvirlarini olovda yondiringlar, ularni qoplagan oltinu kumushlarga koʻz olaytirmanglar, oʻsha narsalarni olmanglar, toki ular sizlarga tuzoq boʻlmasin. Bu butlar Egangiz Xudoga jirkanchdir⁺. ²⁶Bu jirkanchli narsalarni uyingizga olib kirmang, aks holda, oʻshalar singari yoʻq qilinasiz. Oʻsha narsalardan nafratlaninglar, jirkaninglar, chunki ular laʼnatlangandir.

8–BOB

Yaxshi yurt haqida

8¹Bugun men sizlarga berayotgan amrlarni bitta qoldirmay bajaringlar, shunda yashaysizlar, koʻpayasizlar. Egamiz ota–bobolaringizga qasam ichib, beraman, deb vaʼda qilgan yurtga kirasizlar. Oʻsha yurtni mulk qilib olasizlar. ²Egangiz Xudo qirq yil davomida sizni sahrodan olib yurdi, oʻsha uzoq safarni yodingizda tutinglar. Egamiz yuragingizda nima borligini, Uning amrlarini bajarishingizni yoki bajarmasligingizni bilishi uchun sizlarni qiyinchiliklarga duchor qilib, sinadi⁺. ³U sizlarni och qoldirdi, soʻng oʻzlaringiz koʻrmagan, ota–bobolaringiz ham koʻrmagan manna* bilan qorningizni toʻydirdi. U sizlarga inson faqat non bilan emas, balki Egamizning ogʻzidan chiqqan har bir soʻz bilan hayot ekanini oʻrgatish uchun shunday qildi⁺. ⁴Mana shu qirq yil davomida kiyimlaringiz eskirib ketmadi, oyogʻingiz ham shishmadi⁺. ⁵Endi shuni bilinglarki, inson farzandini qanday tarbiyalasa, Egangiz Xudo ham sizlarni shunday tarbiyalaydi⁺. ⁶Egangiz Xudoning amrlariga rioya qilinglar. U koʻrsatgan yoʻldan yuringlar. Undan qoʻrqinglar. ⁷U sizlarni hosildor yurtga olib boradi, u yerda irmoqlar, buloqlar, vodiy va qirlarda yer ostidan chiqadigan suvlar bor⁺. ⁸Bugʻdoy, arpa, uzum, anjir, anor, zaytun moyi va asal oʻsha yurtda moʻldir. ⁹U yerda toʻyib non yeysizlar, hech narsaga muhtoj boʻlmaysizlar. U yer shunday bir yurtki, qoyalardan temir, qirlaridan mis chiqarasizlar. ¹⁰Oʻsha yerda yeb toʻyganingizda, sizlarga bergan hosildor yurt uchun Egangiz Xudoni olqishlanglar.

Egamizni unutmaslik haqida ogohlantirish

¹¹Hushyor boʻlinglar, men bugun sizlarga aytayotgan Egamizning amrlarini, farmonlar va qonun–qoidalarini bajarmay qoʻymanglar. Egangiz Xudoni esingizdan chiqarmanglar. ¹²Yeb, toʻyganingizda, chiroyli uylar qurib, joylashganingizda, ¹³mol, qoʻylaringiz, oltin–kumushingiz va barcha mulkingiz koʻpayganda, ¹⁴gerdayib ketmanglar. Sizlarni Misrdagi qullikdan olib chiqqan Egangiz Xudoni esingizdan chiqarmanglar⁺. ¹⁵U sizlarni zaharli ilonlar, chayonlarga toʻla oʻsha bahaybat va qoʻrqinchli sahrodan, suvsiz, taqir joylardan olib oʻtdi. U yerda sizlar uchun qoyadan suv chiqardi*⁺. ¹⁶Ota–bobolaringiz bilmagan manna bilan sahroda qorningizni toʻygʻizdi. Oqibatda sizlarga yaxshilik keltirish uchun sizlarni qiyinchiliklarga duchor qilib, sinadi⁺. ¹⁷Xayolingizda: “Oʻz kuch–qudratim bilan mana shu boylikni topdim”, demanglar⁺. ¹⁸Ammo Egangiz Xudoni doimo yodingizda tutinglar. Zero, boylikni topishga kuch bergan Egangizdir. Shunday qilib, U ota–bobolaringiz bilan qasam ichib, qilgan ahdini bugun bajarmoqda. ¹⁹Bugun men sizlarni jiddiy ogohlantiryapman. Agar Egangiz Xudoni unutib boshqa xudolarga ergashsangizlar, ularga xizmat qilib, sigʻinsangizlar, sizlar albatta yoʻq boʻlasizlar. ²⁰Egangiz Xudo boshqa xalqlarni oldingizdan yoʻq qilgani kabi, Uning amrlariga quloq solmaganingiz uchun sizlarni ham yoʻq qiladi⁺.

9–BOB

Xalqning itoatsizligi

9¹Quloq sol, ey Isroil! Bugun Iordan daryosining narigi tomoniga* oʻtasizlar. Oʻzlaringizdan koʻproq va kuchliroq boʻlgan xalqlarning yerlarini mulk qilib olasizlar. Ularning ulkan shaharlari osmonoʻpar devorlar bilan oʻralgan. ²Oʻsha kuchli, boʻyi baland xalq Onoq avlodidandir*. Ularni oʻzlaringiz bilasizlar, “Onoq avlodiga kim ham bas kela olardi?!” degan gaplarni eshitgansizlar⁺. ³Bugun shuni bilib qoʻyinglarki, Egangiz Xudo yamlamay yutadigan olovday sizlarning oldingizda boradi. Xudo Onoq avlodini magʻlub qilib, sizlarga itoat ettiradi. Shunda Egamiz bergan vaʼdaga koʻra, ularni bir lahzada quvib, yoʻq qilasizlar⁺.

⁴Egangiz Xudo ularni sizlarning oldingizdan haydaganda, oʻzingizcha: “Egam solihligim uchun bu yerni menga berdi”, deb aytmanglar. Bu xalqlar fosiq boʻlgani uchun Egamiz ularni sizlarning oldingizdan haydayapti⁺. ⁵Sizlar solihligingiz uchun, yuragingiz toʻgʻri boʻlgani uchun ularning yeriga borib egalik qilmayapsizlar. Yoʻq! Bu xalqlarning fosiqligi tufayli Egangiz Xudo ularni oldingizdan haydayapti. Shu yoʻl bilan otalaringiz Ibrohim, Isʼhoq va Yoqbga Egangiz ont ichib bergan vaʼdasini bajaradi⁺. ⁶Shuni bilib qoʻyinglarki, Egangiz Xudo bu hosildor yurtni sizlarga solih boʻlganingiz uchun bermayapti. Sizlar solih emas, oʻjar xalqsiz⁺.

⁷Egangiz Xudoni sahroda qanchalar gʻazablantirganingizni yodingizda tutinglar, aslo unutmanglar. Misrdan chiqqan kundan boshlab, mana shu yerga yetib kelguningizcha Egamizga qarshilik qilib keldingizlar. ⁸Sinay togʻida* ham Egamizning gʻazabini keltirganingizda, U shunday gʻazablandiki, sizlarni yoʻq qilib yuboray dedi⁺. ⁹Men tosh lavhalarni, yaʼni Egamiz sizlar bilan qilgan ahd* lavhalarini olgani toqqa chiqdim. Qirq kechayu qirq kunduz togʻda boʻldim, u yerda na non yedim, na suv ichdim⁺. ¹⁰Egamiz menga Oʻz qoʻli bilan yozgan ikkita tosh lavhani berdi. Togʻda yigʻilgan kuningiz Egamiz sizlarga olov ichidan aytgan amrlarning hammasi tosh lavhalarga yozilgan edi⁺. ¹¹Qirq kechayu qirq kunduzdan keyin Egamiz menga ahd soʻzlari yozilgan ikkita tosh lavhani berdi.

¹²Keyin Egamiz menga: “Qani boʻl, bu yerdan tez pastga tush! Oʻzing Misrdan boshlab olib chiqqan xalq yoʻldan ozdi. Men sizlarga amr qilgan yoʻldan darrov toyib, oʻzlariga but yasadi”, — dedi⁺.

¹³Egamiz menga yana shunday dedi: “Bu xalq haqiqatan ham oʻjar ekanligini koʻrib turibman. ¹⁴Endi Meni toʻxtatma. Hammasini halok qilaman, ularning nomini yer yuzidan oʻchiraman. Ulardan ham koʻproq, kuchliroq xalqni sendan yarataman.”⁺

¹⁵Men togʻdan qaytib tushdim. Togʻ olov boʻlib yonar, ahdning ikkita tosh lavhasini qoʻllarimga koʻtarib olgan edim. ¹⁶Qarasam, sizlar Egangiz Xudoga qarshi gunoh qilibsizlar, oʻzlaringizga buzoq shaklidagi butni yasab olibsizlar. Birpasda Egamiz sizlarga amr qilgan yoʻldan toyibsizlar. ¹⁷Shunda qoʻllarimdagi ikkala tosh lavhani otib yubordim. Ularni koʻz oldingizda sindirdim. ¹⁸Egamiz oldida yuz tuban muk tushib, oldingiday* qirq kechayu qirq kunduz non yemay, suv ichmay iltijo qildim, chunki sizlar gunoh qilgan edingizlar. Egamiz oldida qabih ish qilib, Uni gʻazablantirgan edingizlar⁺. ¹⁹Egamiz gʻazablanib, sizlarni yoʻq qilmoqchi boʻldi. Men Uning gʻazabidan qoʻrqdim. Lekin Egamiz bu safar ham mening iltijolarimga quloq soldi. ²⁰Egamiz Horundan ham gʻazablanib, uni halok qilmoqchi boʻldi, lekin men oʻshanda Horun uchun ham Egamizga yolvordim. ²¹Sizlar butni yasab gunoh qildingiz, shuning uchun men butni olovda yondirdim. Tuproqday maydalab ezib, kukunini togʻdan oqib tushayotgan irmoqqa tashlab yubordim⁺. ²²Sizlar Taverada* ham, Massax* va Xivrut–Xattavoda* turganingizda ham Egamizni gʻazablantirgan edingiz⁺. ²³Egamiz sizlarni Kadesh–Barnadan joʻnatganda ham, sizlarga: “Boringlar, Men sizlarga beradigan yerni mulk qilib olinglar”, deb amr qilganda, sizlar Egangiz Xudoning amriga qarshilik qildingizlar*. Unga ishonmadingizlar, quloq solmadingizlar⁺. ²⁴Men sizlarni taniganimdan buyon, sizlar Egamizga qarshi bosh koʻtarasizlar.

²⁵Egamiz sizlarni halok qilmoqchi boʻlgani uchun Men Egamiz oldida oʻsha qirq kechayu qirq kunduz muk tushib ibodat qilganimda ²⁶shunday deb yolvorgan edim: “Ey Egamiz Rabbiy! Xalqingni halok qilma. Axir, ular Sening mulking–ku! Sen ularni buyuk kuching bilan qutqarib, qudrating bilan Misrdan olib chiqqansan⁺. ²⁷Qullaring Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubni yodingda tut, bu xalqning oʻjarligi, fosiqligi va gunohiga eʼtibor berma. ²⁸Aks holda, Misrliklar shunday deydi: «Anavi xalqning Egasi vaʼda qilgan yeriga ularni olib kirolmabdi. U Oʻzining xalqini yomon koʻrar ekan, shuning uchun ularni sahroda nobud qilish maqsadida Misrdan olib chiqqan ekan!»⁺ ²⁹Axir, ularni buyuk kuching va ajoyibotlaring bilan Misrdan Oʻzing olib chiqqansan, ular Sening xalqingdir.”⁺

10–BOB

Yangi tosh lavhalar

10¹•Shundan keyin Egamiz menga dedi: “Ikkita tosh lavhani kesib ol. Ular oldingilariga oʻxshagan boʻlsin. Keyin toqqa Mening oldimga chiq. Yana yogʻochdan bir Sandiq yasa⁺. ²Men oʻsha tosh lavhalarga sen sindirgan lavhalardagi amrlarni yozaman. Sen lavhalarni Sandiqqa solib qoʻyasan.”⁺

³Shunday qilib, men akas yogʻochidan* Sandiq yasadim, oldingisiga oʻxshagan ikkita tosh lavhani kesib oldim. Keyin ikkala toshni koʻtarib, toqqa chiqdim⁺. ⁴Egamiz tosh lavhalarga oldingiday oʻnta amrni yozdi. Sizlar togʻda yigʻilganingizda oʻsha amrlar Egamiz olov ichidan sizga aytgan soʻzlarning oʻzginasi edi. Egamiz oʻsha lavhalarni menga berdi⁺. ⁵Men togʻdan qaytib tushdim. Egamizning amriga koʻra, lavhalarni Sandiqqa soldim. Lavhalar hali ham oʻsha Sandiqda turibdi⁺.

⁶(Isroil xalqi Yaqon urugʻiga qarashli quduqlardan* Mosaraxga yoʻl oldi. Horun oʻsha yerda vafot etib*, dafn qilindi. Oʻrniga oʻgʻli Elazar ruhoniy boʻldi⁺. ⁷Isroil xalqi u yerdan Gudgodaxga, Gudgodaxdan oqar suvlar oʻlkasi Yotbotoga borishdi⁺. ⁸Egamiz: “Mening Ahd sandigʻimni koʻtarib yursin, Mening huzurimda xizmat qilsin, Mening ismim bilan odamlarni duo qilsin”, deb oʻshanda Levi qabilasini tanlab olgan edi. Ular bugungacha* ham shu xizmatni ado etib kelmoqdalar⁺. ⁹Shuning uchun Levi qabilasiga birodarlari orasidan ulush ham, mulk ham berilmagan. Zotan, Levi qabilasining ulushi Egamizning Oʻzidir. Bu gapni Egangiz Xudoning Oʻzi aytdi.)⁺

¹⁰Men yana oldingiday togʻda qirq kechayu qirq kunduz qoldim. Egamiz bu safar ham mening iltijoimni eshitib, sizlarni halok qilmaydigan boʻldi⁺. ¹¹U menga shunday dedi: “Qani, xalqni boshla. Ularni Men ota–bobolariga qasam ichib vaʼda bergan yurtga olib bor. Ular oʻsha yurtga borib, uni qoʻlga kiritishsin.”⁺

Xudoning talablari

¹²Ey Isroil xalqi! Egangiz Xudo sizlardan bitta narsani talab qiladi: Egangiz Xudodan qoʻrqing, Uning yoʻlidan yuring, Egangiz Xudoni seving, butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan Unga xizmat qiling⁺. ¹³Men bugun sizlarga berayotgan Egamizning amru farmonlariga rioya qiling, shunda baxtiyor boʻlasiz⁺. ¹⁴Osmon va falak toqi, yer yuzi va undagi hamma narsa Egangiz Xudonikidir⁺. ¹⁵Ammo Egamiz faqatgina ota–bobolaringizga qattiq muhabbat qoʻydi. Mana bugun koʻrib turganingizday, ularning avlodini, sizlarni barcha xalqlar orasidan tanlab oldi⁺. ¹⁶Yuraklaringizni sunnat qilinglar*, bundan keyin oʻjar boʻlmanglar⁺. ¹⁷Egangiz Xudo xudolarning Xudosidir, egalarning Egasidir*, buyuk qudratli, qoʻrqinchli Xudodir. U tarafkashlik qilmaydi, pora olmaydi⁺. ¹⁸Yetim va bevalarga adolat qiladi, musofirga mehribonlik qiladi, ularga non va kiyim beradi⁺. ¹⁹Sizlar ham musofirlarga mehribon boʻlinglar, oʻzlaringiz ham Misrda musofir edingizlar⁺. ²⁰Egangiz Xudodan qoʻrqinglar. Yolgʻiz Unga sajda qilinglar, Unga sodiq boʻlib, Uning nomi bilan qasam ichinglar⁺. ²¹Faqat Unga hamdlar aytinglar, chunki U sizlarning Xudoyingizdir. Sizlar oʻz koʻzingiz bilan Uning buyuk va qoʻrqinchli alomatlarini koʻrdingiz. ²²Misrga borgan ota–bobolaringiz yetmish kishi* edi, xolos. Endi esa Egangiz Xudo sizlarni osmondagi yulduzlar kabi son–sanoqsiz qildi⁺.

11–BOB

Egamizning buyukligi

11¹Egangiz Xudoni sevinglar. Har doim Uning amrlariga, qonun–qoidalariga va farmonlariga rioya qilinglar, talablarini bajaringlar. ²Shuni unutmanglarki, bolalaringiz emas, sizlar Egangiz Xudoning tarbiyasini olgansizlar. Farzandlaringiz Egamizning buyukligini, qudrati va ajoyibotlarini koʻrmagan. ³Egamiz Misr firʼavniga va uning butun yurtiga qilgan moʻjizalaru ishlarini ular bilmaydi. ⁴Orqangizdan quvayotgan Misr lashkarini, ot–aravalarini Egamiz Qizil dengizga* choʻktirib, tamomila yoʻq qilganini bolalaringiz koʻrmagan⁺. ⁵Shu yerga yetib kelguningizcha sahroda Egamiz sizlar uchun nimalar qilganini ular bilmaydilar⁺. ⁶Ruben qabilasidan Eliyobning oʻgʻillari Datan va Aburamni Egamiz nimalar qilganini* bilmaydilar. Butun Isroil xalqining koʻz oʻngida yer yorilib ularni, oilalarini, chodirlarini, ularga qarashli barcha jonivorlarni yutib yuborganini bolalaringiz koʻrmagan⁺. ⁷Egamizning qilgan barcha buyuk ishlarini bolalaringiz emas, sizlar oʻz koʻzingiz bilan koʻrdingiz.

Vaʼda qilingan yurtning barakalari

⁸Shunday ekan, Men bugun sizlarga berayotgan amrlarning hammasiga rioya qilinglar. Shunda kuchli boʻlasizlar. Iordan daryosidan kechib, mulk qilib oladigan yurtni qoʻlga kiritasizlar. ⁹Egamiz ota–bobolaringizga va ularning avlodiga qasam ichib, vaʼda bergan sut va asal oqib yotgan yurtda* uzoq yashaysizlar⁺. ¹⁰Sizlar kirib mulk qilib olayotgan bu yer oʻzlaringiz chiqqan Misr yurtiday emas. Misrda sabzavot urugʻini oʻzlaringiz ekib, oʻzlaringiz sugʻorar edingizlar*. ¹¹Sizlar Iordanni kechib oʻtib, mulk qilib oladigan yurtdagi qirlaru vodiylarni esa osmon yomgʻiri sugʻoradi⁺. ¹²Egangiz Xudoning Oʻzi uni parvarish qiladi. Yil boshidan oxirigacha Egangiz Xudoning koʻzi doim oʻsha yurtdadir⁺.

¹³Bugun men sizlarga berayotgan amrlarga quloq solinglar, Egangiz Xudoni sevinglar, Unga butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan xizmat qilinglar⁺. ¹⁴Shunda U yeringizga kuz va bahor yomgʻirini oʻz vaqtida yogʻdiradi. Doningizni, sharobingizni va zaytun moyingizni yigʻib olasiz*⁺. ¹⁵Egamiz dalalaringizda chorvangiz uchun oʻt oʻstiradi, sizlarning rizqingiz ham but boʻladi⁺. ¹⁶Ammo ehtiyot boʻlinglar! Yana vasvasaga tushib, yoʻldan ozmanglar. Boshqa xudolarga xizmat qilib, sigʻinmanglar. ¹⁷Aks holda, Egamiz sizlardan gʻazablanib, osmonni yopib qoʻyadi, yomgʻir yogʻmaydi, yer hosil bermaydi. Natijada Egamiz sizlarga mulk qilib berayotgan yaxshi yurtdan tez qirilib ketasizlar⁺.

¹⁸Mening bu soʻzlarimni yuragingiz va qalbingizda saqlanglar. Bularni qoʻlingizga belgi qilib bogʻlanglar, peshanangizga nishona qilib taqib olinglar⁺. ¹⁹Bularni bolalaringizga oʻrgatinglar. Uyda oʻtirganda ham, yoʻlda yurganda ham, yotganingizda, turganingizda ham shular haqida gapiringlar⁺. ²⁰Eshigingiz kesakisiga, darvozalaringizga yozib qoʻyinglar,⁺ ²¹toki Egamiz ota–bobolaringizga qasam ichib, mulk qilib beraman, deb vaʼda qilgan yurtda oʻzlaringiz ham, farzandlaringiz ham uzoq umr koʻringlar. Osmon yer ustida qancha tursa, oʻsha yurtda shuncha yashanglar.

²²Men bugun sizlarga aytayotgan amrlarni bitta qoldirmay bajarsangiz, Egangiz Xudoni sevsangiz, Uning yoʻlidan yursangiz, Unga sodiq boʻlsangiz, ²³Egamiz bu yurtdagi xalqlarning hammasini sizlarning oldingizdan haydaydi. Sizlar oʻzingizdan koʻproq va qudratliroq xalqlarning yurtlarini egallab olasiz. ²⁴Oyogʻingiz tekkan har qanday yer sizniki boʻladi. Chegarangiz janubdagi sahrodan to shimoldagi Lubnongacha, sharqdagi Furot daryosidan to gʻarbdagi Oʻrta yer dengizigacha choʻziladi⁺. ²⁵Sizlarga hech kim bas kela olmaydi. Egangiz Xudo sizlarga vaʼda berganday, qadamingiz yetib borgan yerdagi hammani sizlardan qoʻrqadigan, vahimaga tushadigan qilib qoʻyadi⁺.

²⁶Mana bugun men sizlarga barakani yoki laʼnatni tanlang, deyapman⁺. ²⁷Men bugun sizlarga aytayotgan Egangiz Xudoning amrlarini bajarsangiz, baraka topasiz⁺. ²⁸Bordi–yu, Uning amrlariga quloq solmasangiz, bugun sizlarga buyurayotgan yoʻldan ozsangiz, oldin bilmagan xudolarga ergashsangiz, laʼnati boʻlasiz⁺.

²⁹Egangiz Xudo oʻzlaringizga mulk qilib berayotgan yerga sizlarni olib kirganda, Garizim togʻidan barakalarni aytinglar, Ebal togʻidan* laʼnatlarni aytinglar⁺. ³⁰Bu ikkala togʻ Iordanning kunbotar tomonida joylashgan. Ular Iordan vodiysida* yashaydigan Kanʼonliklar yurtida, Gilgal yaqinida, Moʻredagi emanzor yonidadir⁺. ³¹Iordandan kechib oʻtib, Egangiz Xudo sizlarga mulk qilib beradigan yurtni olasizlar. U yerni qoʻlga kiritib joylashib olganingizda, ³²men bugun sizlarga aytayotgan Uning hamma farmonlari va qonun–qoidalarini bitta qoldirmay bajaringlar.

12–BOB

Kanʼon yurtida rioya qilinadigan qonun–qoidalar

12¹Ota–bobolaringizning Xudosi — Egangiz sizlarga mulk qilib berayotgan yurtda bajarishingiz lozim boʻlgan farmonlar va qonun–qoidalar quyidagilardan iboratdir. Bularni bitta qoldirmay bajaringlar. ²Sizlar boradigan yurtdagi xalqlar boshqa xudolarga sigʻinadi. Ularning yurtini qoʻlga kiritganingizdan keyin togʻ choʻqqilaridagi, qirlardagi va har bir yashil daraxt ostidagi sajdagohlarini buzib, yoʻq qilinglar⁺. ³Qurbongohlarini buzinglar, butsimon toshlarini parchalab tashlanglar, Asheraga* atalgan ustunlarni yondiringlar, butlarini chopib tashlab, xudolarining nomini u yerdan yoʻq qilinglar⁺.

Sajda qilish uchun yagona joy

⁴Sizlarning Egangiz Xudoga sajda qilishingiz oʻsha xalqlarning sajdasiga oʻxshamasin. ⁵Egangiz Xudo ulugʻlanishi uchun barcha qabilalaringiz orasidan Oʻziga bir joy tanlaydi. Sizlar oʻsha joyda Unga sajda qilinglar⁺. ⁶U yerga kuydiriladigan va boshqa qurbonliklarni, ushrlaringizni*, ehsonlaringizni, bergan vaʼdangizga muvofiq qilinadigan nazrlaringizni, koʻngildan chiqarib beradigan qurbonliklaringizni, mol–qoʻylaringizning birinchi tugʻilgan bolalarini* olib boringlar. ⁷U yerda, Egangiz Xudoning huzurida oilalaringiz bilan yeb, Egangiz Xudo hamma ishingizga bergan barakadan sevininglar⁺.

⁸U yerda biz hozir qilayotgan ishlarni qila koʻrmanglar. Bu yerda hamma koʻngliga maʼqul kelganini qilyapti⁺. ⁹Chunki Egangiz Xudo sizga mulk qilib beradigan yerga hali kirmadingiz, osoyishta hayotga erishmadingiz⁺. ¹⁰Ammo koʻp oʻtmay sizlar Iordan daryosidan oʻtasizlar, Egangiz Xudo mulk qilib beradigan yurtda joylashasizlar. U dushmanlaringizni yengib, sizlarga har tarafdan osoyishtalik ato qiladi, sizlar xavf–xatarsiz yashaysizlar⁺. ¹¹Shunda Egangiz Xudo Oʻzi ulugʻlanishi uchun tanlaydigan joyga men amr qilgan nazru qurbonliklaringizni olib boringlar. Kuydiriladigan va boshqa qurbonliklaringizni, ushrlaringizni, ehsonlaringizni, bergan vaʼdangizga muvofiq qilinadigan aʼlo nazrlaringizni Egamizga atab, oʻsha yerga olib boringlar⁺. ¹²Egangiz Xudo huzurida oʻzlaringiz, oʻgʻillaringiz, qizlaringiz, qullaringiz, choʻrilaringiz, shahringizdagi Levi qabilasidan boʻlganlar bilan xursandchilik qilinglar. Chunki levilarning siznikiga oʻxshagan ulushi ham, mulki ham yoʻqdir⁺. ¹³Ehtiyot boʻlinglar, kuydiriladigan qurbonligingizni duch kelgan joyda qilavermanglar. ¹⁴Ularni faqat Egamiz qabilalaringiz orasidan tanlagan joyda qilinglar. Men sizlarga amr qilganning hammasini oʻsha yerda ado etinglar.

¹⁵Bordi–yu, goʻsht yemoqchi boʻlsangiz, hayvonni istagan paytingizda, Egangiz Xudo bergan barakaga yarasha, xohlagan shahringizda soʻyib, yeyishingiz mumkin. Odam pok boʻlsa ham, harom boʻlsa ham, kiyik va ohu goʻshtini yeganday, bu goʻshtdan yeyaversin. ¹⁶Faqat qonni isteʼmol qilmanglar, uni suvday yerga toʻkib tashlanglar⁺. ¹⁷Nazru qurbonliklaringizni shaharlaringizda yemanglar. Doningiz, sharobingiz va zaytun moyingizning oʻndan bir qismini, mol, qoʻyingizning birinchi tugʻilgan bolasini, bergan vaʼdangizga muvofiq qilinadigan nazrlaringizni, koʻngildan chiqarib beradigan qurbonliklaringizni, ehsonlaringizni ¹⁸faqat Egangiz Xudo tanlagan joyda yenglar. Bularni Uning huzurida oʻgʻlingiz, qizingiz, qullaringiz, choʻrilaringiz, shahringizdagi levilar bilan birga yeb, Egangiz Xudo ishingizga bergan barakadan sevininglar. ¹⁹Yurtingizda yashar ekansiz, ehtiyot boʻlinglar, levilarni unutib qoʻymanglar⁺.

²⁰Egangiz Xudo sizlarga bergan vaʼdaga koʻra, yerlaringizni kengaytiradi. Shunda koʻnglingiz goʻshtni tusab: “Goʻsht yegim kelyapti”, deb aytsangiz, xohlaganingizcha goʻsht yeysiz. ²¹Egangiz Xudo Oʻzi ulugʻlanishi uchun tanlaydigan joy sizlar turgan joydan uzoqda boʻlsa, men buyurganimday, U sizlarga bergan mol yoki qoʻylardan soʻyib, shahringizda xohlaganingizcha goʻsht yesangiz boʻladi. ²²Pok yoki harom odam bu goʻshtni ohu yoki kiyik goʻshtini yeganday tanovul qilaversin*. ²³Qonni esa aslo isteʼmol qilmanglar, chunki qon jondir, jonni goʻsht bilan birga yemanglar⁺. ²⁴Qonni isteʼmol qilmay, suv singari, yerga toʻkib tashlanglar. ²⁵Sizlar ham, farzandlaringiz ham, qonni isteʼmol qilmanglar, shunda baxtiyor boʻlasizlar. Egamizning oldida maʼqul ish qilgan boʻlasizlar. ²⁶Egamizga atagan ehsonlaringizni va vaʼda qilgan nazrlaringizni U tanlagan joyga olib boringlar. ²⁷Kuydiriladigan qurbonliklaringizni, ularning qonini, goʻshtini Egangiz Xudoning qurbongohida keltiringlar. Boshqa qurbonliklaringizning qonini ham Egangiz Xudoning qurbongohi yoniga toʻkinglar, goʻshtini esa yesangiz boʻladi. ²⁸Men berayotgan bu amrlarni bitta qoldirmay bajaringlar. Shunda oʻzlaringiz ham, sizlardan keyingi farzandlaringiz ham to abad baxtli boʻlasizlar. Negaki, Egangiz Xudoning oldida toʻgʻri, yaxshi ishlarni qilgan boʻlasizlar.

Butparastlikka qarshi ogohlantirish

²⁹Sizlar yurtga kirib, u yerning xalqlariga hujum qilganingizda, Egangiz Xudo ularni yoʻq qiladi. Sizlar ularning yerlariga joylashasizlar. ³⁰Shunda ehtiyot boʻlinglar, ularning udumlarini qilib, tuzoqqa tushib qolmanglar. “Bu xalqlar xudolariga qanday xizmat qilgan ekan–a?! Men ham ularday qilaman”, deb ularning xudolari haqida surishtirmanglar⁺. ³¹Ularga xos usul bilan Egangiz Xudoga sigʻinmanglar. Axir, ular oʻz xudolariga sigʻinganlarida jirkanch ishlar qiladilar, Egamiz esa bunday ishlardan nafratlanadi. Ular hatto oʻgʻil–qizlarini xudolariga qurbonlik qilib, olovda yondiradilar⁺.

³²Men sizlarga bergan amrlarni bitta qoldirmay bajaringlar. Bu amrlarga hech narsa qoʻshmanglar ham, olib tashlamanglar ham⁺.

13–BOB

13¹Agar orangizda biror paygʻambar yoki tush taʼbirlovchi paydo boʻlib: “Alomat yoki moʻjiza koʻrsataman”, deb aytsa,⁺ ²uning aytganlari bajo boʻlsa, keyin u: “Yur, sen bilmagan boshqa xudolarga ergashaylik, ularga xizmat qilaylik”, desa,⁺ ³oʻsha paygʻambar yoki tush taʼbirlovchining soʻzlariga quloq solmanglar. Egangiz Xudo: “Qani bilay–chi, ular butun qalbi bilan, jonu dili bilan Meni sevadimi yoki yoʻqmi”, deb sizlarni sinayotgan boʻladi. ⁴Sizlar faqatgina Egangiz Xudoga ergashinglar. Undan qoʻrqinglar, Uning amrlariga itoat etinglar. Egangizga quloq solinglar, Unga xizmat qilinglar, Unga sodiq boʻlinglar. ⁵Egangiz Xudo sizni Misr yurtidan olib chiqqan, Misrdagi qullikdan ozod qilgan. Oʻsha paygʻambar yoki tush taʼbirlovchi esa sizni Xudoyingizdan yuz oʻgirtirishga harakat qildi. Egangiz Xudo amr qilgan yoʻldan sizni ozdirmoqchi boʻldi. Shuning uchun uni oʻldiringlar. Orangizdan yomonlikni yoʻq qilinglar⁺.

⁶Hatto aka–ukangiz yoki oʻgʻlingiz, qizingiz, sevikli xotiningiz yo jonajon doʻstingiz sizni yashirincha oʻzingiz bilmagan, ota–bobolaringiz ham bilmagan begona xudolarga sajda qilishga undashi mumkin. ⁷Atrofingizda yashayotgan uzoq–yaqindagi, yerning bu chetidan narigi chetigacha oʻrnashgan xalqlarning xudolariga sigʻinishga undashi mumkin. ⁸Ammo sizlar rozi boʻlmanglar. Bunday odamga quloq solmanglar, unga rahm–shafqat qilmanglar, uning yonini olmanglar⁺. ⁹Uni oʻldiringlar. Birinchi boʻlib sen, keyin butun xalq unga tosh otinglar⁺. ¹⁰Uni toshboʻron qilib oʻldiringlar. Chunki u sizlarni Misrdagi qullikdan olib chiqqan Egangiz Xudodan yuz oʻgirishga undadi⁺. ¹¹Bu voqeani Isroil xalqi eshitib qoʻrqadi, bundan keyin orangizda bunday qabihlik qilinmaydi.

¹²Egangiz Xudo sizlarga yashash uchun berayotgan shaharlarning birortasida ¹³manfur odamlar chiqib, ular shahar ahlini: “Yuringlar, oʻzlaringiz bilmagan boshqa xudolarga xizmat qilaylik”, deb yoʻldan urganini eshitsangiz,⁺ ¹⁴soʻrab–surishtiringlar, yaxshilab tekshiringlar. Bu jirkanch voqea haqiqatan yuz bergan boʻlib, eshitganlaringiz rost boʻlib chiqsa, ¹⁵oʻsha shaharning butun aholisini, hayvonlarigacha qilichdan oʻtkazinglar. Shaharni va undagi hamma narsani butunlay vayron qilinglar. ¹⁶Oʻljalarni maydon oʻrtasiga yigʻinglar. Shaharni va u yerdagi hamma oʻljani Egangiz Xudoga bagʻishlab, yondirib tashlanglar. U joy abadiy vayronaga aylansin, hech qachon qayta tiklanmasin⁺. ¹⁷Yondiriladigan narsalardan hech birini oʻzingizga olmanglar. Shunda Egamiz gʻazabidan tushadi, sizlarga mehr–shafqat koʻrsatadi, rahm qiladi, ota–bobolaringizga qasam ichib vaʼda berganiday sizlarni koʻpaytiradi⁺. ¹⁸Shuning uchun sizlar Egangiz Xudoga quloq solishingiz kerak. Men bugun sizlarga berayotgan Uning amrlariga itoat etib, Uning oldida toʻgʻri ishlar qilishingiz kerak.

14–BOB

Azadorlarga man etilgan odatlar

14¹Sizlar Egangiz Xudoning farzandlarisiz. Marhumga aza tutganingizda badaningizni tilmang, sochingizning oldini qirmang*⁺. ²Sizlar Egangiz Xudoning muqaddas xalqisiz. Egamiz yer yuzidagi barcha xalqlar orasidan sizlarni Oʻz xalqi, Oʻz xazinasi qilib tanlab oldi⁺.

Halol va harom hayvonlar

³•Jirkanch hayvonlarning goʻshtini yemang. ⁴Mana bu hayvonlarni* yesangiz boʻladi: mol, qoʻy, echki, ⁵ohu, kiyik, bugʻu, yovvoyi echki, zubr, jayron, arxar. ⁶Ayri tuyoq va kavsh qaytaradigan har qanday hayvonni tanovul qilishingiz mumkin. ⁷Lekin kavsh qaytaradigan yoki ayri tuyoq hayvonlardan tuya, quyon va sugʻurni yemanglar, ular kavsh qaytarsa ham, tuyogʻi ayrilmagan. Bu hayvonlar sizlar uchun haromdir. ⁸Choʻchqani ham yemanglar, uning tuyogʻi ayrilgan, lekin kavsh qaytarmaydi. U sizlar uchun haromdir. Bu hayvonlarning goʻshtini yemanglar, murdasiga ham tegmanglar.

⁹Suvda yashaydigan suzgichi va tangachalari bor har qanday jonivorni yesangiz boʻladi. ¹⁰Suzgichi va tangasi boʻlmaganlarini yemang, ular sizga haromdir.

¹¹Halol qushlardan xohlaganingizning goʻshtini yesangiz boʻladi. ¹²Quyidagi qushlarning goʻshtini yeyish mumkin emas: qumoy, boltayutar, tasqara, ¹³qirgʻiy, qizil kalxat va uning zoti, ¹⁴qargʻa zoti, ¹⁵tuyaqush, lochin, quloqli ukki, qarchigʻay va uning zoti, ¹⁶yapaloq qush, boyoʻgʻli, oq boyoʻgʻli, ¹⁷birqozon, joʻrchi, baliqchi ukki, ¹⁸laylak, oq qarqara va uning zoti, sassiqpopishak, koʻrshapalak. ¹⁹Qanotli hasharotlar sizlarga haromdir, ularni yemanglar. ²⁰Ammo baʼzi turdagi qanotli hasharotlarni yeyishingiz mumkin*.

²¹Oʻlimtikni yemang, uni shahringizda yashagan musofirga bering, u yeyaversin, yoki oʻlimtikni begonaga soting, sizlar Egangiz Xudoning muqaddas xalqisiz.

Uloqchani oʻz onasining sutida qaynatmang*⁺.

Ushr berish haqida qonun

²²Har yili dalangizda oʻsadigan hamma narsadan, ekiningizning hosilidan oʻndan birini ajratinglar⁺. ²³Bu ushrlaringizni* Egangiz Xudo Oʻzi ulugʻlanishi uchun tanlaydigan joyga olib boringlar. Doningiz, sharobingiz va zaytun moyingizning ushrlarini, mol va qoʻylaringizning birinchi tugʻilgan bolalarini Uning huzurida yenglar. Shunday qilib, Egangiz Xudodan har doim qoʻrqishni oʻrganasizlar. ²⁴Agar Egangiz Xudo tanlaydigan bu joy sizdan uzoq boʻlsa, shu sababdan Egangiz bergan barakaning ushrini u yerga olib bora olmasangiz, ²⁵oʻsha narsalaringizni kumushga almashtiring. Kumushni olib, Egangiz Xudo tanlaydigan joyga boring. ²⁶Mana shu kumushga koʻnglingiz tusagan narsani: mol, qoʻy, sharob, oʻtkir ichimlik va koʻnglingiz xohlagan hamma narsani sotib olib, u yerda Egangiz Xudo huzurida yeb, oilalaringiz bilan xursandchilik qilinglar.

²⁷Shahringizda yashagan levilarni unutib qoʻymanglar, ularning siznikiga oʻxshagan ulushi ham, mulki ham yoʻqdir⁺. ²⁸Har uchinchi yil oxirida oʻsha yili olgan hosilingizning oʻndan bir qismini toʻliq olib, shahringizdagi omborlarda saqlab qoʻyinglar⁺. ²⁹Ulushi ham, mulki ham boʻlmagan shahringizdagi levilar, shuningdek, musofir, yetim va bevalar kelib, yeb toʻyadi. Shunda qilgan har bir ishingizga Egangiz Xudo baraka beradi.

15–BOB

Yettinchi yil

15¹Har yettinchi yilning oxirida qarzlaringizdan kechinglar⁺. ²Qarzdan kechish shundan iboratki, yaqiniga qarz bergan odam qarzidan kechsin. Isroil xalqidan boʻlgan birodaridan oʻsha qarzini soʻramasin, chunki Egamiz qarzdan kechishni eʼlon qildi. ³Begonadan qarzingizni soʻrasangiz boʻladi. Isroil xalqidan boʻlgan birodaringizdan esa qarzingizni soʻramang⁺.

⁴Sizlarning orangizda kambagʻal boʻlmaydi. Egangiz Xudo mulk qilib berayotgan yurtda sizlarga baraka beradi. ⁵Faqat Egangiz Xudoga itoat etib, Men bugun sizlarga berayotgan mana shu amrlarni bitta qoldirmay bajarishingiz kerak. ⁶Egangiz Xudo Oʻzi vaʼda qilganday, sizlarga baraka berganda, koʻp xalqlarga qarz berasiz, oʻzingiz esa ulardan qarz olmaysiz. Koʻp xalqlar ustidan hukmronlik qilasiz, ular esa sizlarning ustingizdan hukmronlik qilmaydi⁺.

⁷Egangiz Xudo sizga beradigan yurtdagi shaharlaringizning birida Isroil xalqidan birortasi kambagʻal boʻlsa, unga nisbatan bagʻritoshlik qilmang, ziqna boʻlmang. ⁸Ochiq qoʻl boʻling, unga kerakli narsani yetarlicha qarzga bering⁺. ⁹Ehtiyot boʻling, koʻnglingizda yomon niyat qilmang, yettinchi yil, qarzdan kechish yili kelyapti, deb kambagʻal birodaringizga nafrat bilan qaramang, unga yoʻq demang. Aks holda, birodaringiz Egamizga sizdan noliydi, natijada siz gunoh orttirib olasiz. ¹⁰Unga saxiylik bilan qarz bering, buning uchun achinmang. Shunda Egangiz Xudo har bir ishingizga baraka beradi. ¹¹Yer yuzida har doim kambagʻallar boʻladi. Shuning uchun sizlarga amrim shuki, yurtingizdagi kambagʻal, muhtoj birodaringizga ochiq qoʻl boʻling⁺.

Qullarga boʻlgan munosabat

¹²Birodaringizdan ibroniy erkak yoki ayol sizga oʻzini sotsa*, olti yil xizmat qilsin, yettinchi yili uni ozod qilishingiz kerak⁺. ¹³Uni ozod qilganingizda, quruq joʻnatmang. ¹⁴Unga saxiylik bilan mol–qoʻyingizdan, don, sharobingizdan bering, Egangiz Xudo sizlarga ato etgan barakadan bering. ¹⁵Yodingizda tuting: sizlar ham Misr yurtida qul boʻlgansiz, Egangiz Xudo sizlarni ozod qilgan. Shuning uchun men bugun sizlarga oʻsha amrni berdim.

¹⁶Agar qulingiz, sizni, oilangizni yaxshi koʻraman, sizning xonadoningizda oʻzimga toʻqman, siznikidan ketmayman, deb aytsa, ¹⁷uni uyingiz eshigi yoniga olib boring. Qulogʻini eshikka qoʻyib, bigiz bilan teshing. Shunda u bir umr sizning qulingiz boʻladi, choʻringizni ham shunday qiling⁺.

¹⁸Qulingizni ozod qilayotganingizda afsuslanmang, chunki u olti yil ichida mardikorning haqiga arziydigan mehnatni qildi. Uni ozod qilsangiz, Egangiz Xudo qilgan har bir ishingizga baraka beradi.

Hayvonlarning birinchi tugʻilgan bolalari

¹⁹Mol–qoʻylaringizning birinchi tugʻilgan erkagini Egangiz Xudoga bagʻishlang. Birinchi tugʻilgan buqangizni ishlatmang, birinchi tugʻilgan qoʻyingizning yungini olmang⁺. ²⁰Bularning goʻshtini Egamiz tanlaydigan joyda, oʻzingiz oilalaringiz bilan birga har yili Uning huzurida yenglar. ²¹Agar oʻsha hayvon choʻloq yoki koʻr boʻlsa yo uning boshqa bir nuqsoni boʻlsa, uni Egangiz Xudoga qurbonlik qilmang⁺. ²²Uni shaharlaringizda yeyaveringlar. Pok odam ham, harom odam ham, ohu va kiyikni yeganday, uning goʻshtini yesa boʻladi. ²³Faqat qonini isteʼmol qilmang. Qonni suv singari, yerga toʻkib tashlang⁺.

16–BOB

Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami

16¹•Abib oyida* Egangiz Xudoning Fisih ziyofatini nishonlanglar. Egangiz Xudo sizlarni Misrdan Abib oyida tunda olib chiqqan. ²Egamiz Oʻzi ulugʻlanishi uchun tanlaydigan joyga boringlar, mol va qoʻylaringizdan Egangiz Xudoga Fisih qurbonligini keltiringlar. ³Qurbonlik goʻshtiga xamirturushli non qoʻshib yemanglar. Sizlar Misrdan shoshilinch chiqib ketganingizda xamirturushsiz non yegan edingizlar, shuning uchun yetti kun davomida xamirturushsiz non yenglar*. Bu nonni mashaqqatli kunlarda yeyiladigan non deb atashadi. Oʻsha nonni yenglar, shunda Misrdan chiqqan kuningizni bir umr yodingizda tutasizlar⁺. ⁴Yetti kun davomida yurtingizning biror joyida xamirturush boʻlmasin. Bayramning birinchi kuni kechqurun keltirgan qurbonligingiz goʻshtidan ertalabgacha hech nima qolmasin⁺.

⁵Egangiz Xudo sizlarga berayotgan shaharlarning birontasida Fisih qurbonligini keltirish mumkin emas. ⁶Fisih qurbonligini faqatgina Egangiz Oʻzi ulugʻlanishi uchun tanlaydigan joyda keltiringlar. Buni quyosh botadigan paytda, sizlar Misrdan chiqqan soatlarda qilinglar. ⁷Egangiz Xudo tanlaydigan joyda qurbonligingizni pishirib yeb, ertalab chodirlaringizga qaytib ketaveringlar. ⁸Keyingi olti kun davomida xamirturushsiz non yenglar. Yettinchi kun Egangiz Xudoga bagʻishlangan muqaddas yigʻin boʻladi. Shu kuni hech qanday ish qilmanglar.

Hosil bayrami

⁹Hosilga* oʻroq solingan kundan boshlab yetti haftani sananglar⁺. ¹⁰Keyin Egangiz Xudo bergan barakaga yarasha koʻngildan chiqarib nazr qilinglar. Egangiz Xudo uchun Hosil bayramini* nishonlanglar. ¹¹Oʻzlaringiz, oʻgʻillaringiz, qizlaringiz, qullaringiz, choʻrilaringiz, shahringizdagi levilar, orangizdagi musofirlar, yetim va bevalar bilan birga Egangiz Xudo oldida xursandchilik qilinglar. Bularni Egangizning Oʻzi ulugʻlanishi uchun tanlaydigan joyda oʻtkazinglar. ¹²Misrda qul boʻlganingizni esingizdan chiqarmasdan, mana shu qonun–qoidalarni bitta qoldirmay bajaringlar⁺.

Chayla bayrami

¹³Doningizni yanchib, sharobingizni tayyorlab olganingizdan keyin* yetti kun davomida Chayla bayramini nishonlanglar⁺. ¹⁴Bayramda oʻgʻillaringiz, qizlaringiz, qul va choʻrilaringiz, shahringizda istiqomat qilayotgan levilar, musofirlar, yetim va bevalar bilan birga xursandchilik qilinglar. ¹⁵Egangiz Xudo tanlagan joyda yetti kun davomida Unga atab bayram qilinglar. Egangiz Xudo hosilingizga va qilgan har bir ishingizga baraka beradi. Shu tariqa, albatta xursandchilik qilinglar.

¹⁶Xamirturushsiz non bayramini, Hosil bayramini va Chayla bayramini nishonlash uchun barcha erkaklaringiz yilda uch marta Egangiz Xudo tanlagan joyga, Uning huzuriga kelsin. Hech kim Egamizning oldiga quruq kelmasin. ¹⁷Har biringiz Egangiz Xudo bergan barakaga yarasha inʼom keltiringlar.

Odil hukm

¹⁸Egangiz Xudo sizlarga beradigan har bir shaharga hakamlar va nazoratchilar tayinlanglar. Ular xalqni adolat bilan hukm qilsin⁺. ¹⁹Hukm qilayotganda adolatsizlik qilmasin, tarafkashlik qilmasin, pora olmasin. Pora donolarning koʻzini koʻr qiladi, haqlarni nohaqqa chiqaradi⁺. ²⁰Adolatga, faqat adolatga ergashing. Shunda yashaysizlar, Egangiz Xudo beradigan yurtga egalik qilasizlar.

²¹Egangiz Xudo uchun quradigan qurbongoh yoniga Asheraga* atalgan ustunlarni yoki⁺ ²²butsimon toshlarni oʻrnatmanglar. Egangiz Xudo bulardan nafratlanadi.

17–BOB

17¹Nuqsoni yoki kamchiligi bor mol–qoʻylarni Egangiz Xudoga qurbonlik qilmanglar. Bu Egangiz Xudoga jirkanchdir⁺.

²Egangiz Xudo sizga berayotgan shaharlarning birida orangizdan birorta erkak yoki ayol Egangiz oldida qabihlik qilib, Uning ahdini buzsa, ³begona xudolarga xizmat qilsa, oʻsha xudolarga yoki quyoshga, oyga va samoviy jismlarga topinsa, taqiqlangan bu ishlarni qilsa, ⁴bu voqeadan sizlar xabardor boʻlsangiz, eshitganlaringizni yaxshilab tekshiringlar. Isroil xalqi orasida haqiqatan ham bunday jirkanch ish qilingan boʻlsa, ⁵oʻsha gunohkor erkak yoki ayolni shahar darvozasidan tashqariga olib chiqib, toshboʻron qilib oʻldiringlar⁺. ⁶Odam faqat ikkita yoki uchta guvohning soʻzi bilan oʻlimga hukm qilinishi mumkin, bitta guvohning soʻzi bilan oʻldirilmasin⁺. ⁷Gunohkorga birinchi boʻlib guvohlar tosh otsin, keyin butun xalq uni toshboʻron qilsin. Shunday qilib, orangizdan yomonlikni yoʻq qilinglar⁺.

⁸Agar shahringizda qon toʻkish, haq–huquq talashish va zoʻravonlik kabi mojarolarni hukm qilish qiyin boʻlsa, Egangiz Xudo tanlaydigan joyga boringlar. ⁹Levi ruhoniylarining va oʻsha vaqtda xizmatda boʻlgan hakamning oldiga borib, ulardan soʻranglar. Ular hukm chiqaradi⁺. ¹⁰Ular chiqargan hukm boʻyicha ish tutinglar, oʻrgatganlarini bitta qoldirmay bajaringlar. ¹¹Tushuntirgan qonunni va qonunga asosan chiqargan hukmni toʻliq bajaringlar. Ularning aytganlaridan chapga ham, oʻngga ham ogʻmanglar. ¹²Egangiz Xudoning xizmatida turgan ruhoniy va hakamning gapiga quloq solmay, oʻzboshimcha ish tutgan odam oʻlishi kerak. Shunday qilsangiz, Isroil xalqi orasidan yomonlikni yoʻq qilgan boʻlasizlar. ¹³Butun xalq bu voqeani eshitib qoʻrqadi, bundan keyin oʻzboshimcha ish qilmaydigan boʻladi.

Shoh haqida koʻrsatmalar

¹⁴Egangiz Xudo sizlarga beradigan yurtga borib, u yerga joylashib, egalik qilasizlar. Shundan keyin, “Atrofimizdagi xalqlarga oʻxshab biz ham ustimizdan shoh qoʻyaylik”, deysiz⁺. ¹⁵Koʻtaradigan shohingiz albatta Egangiz Xudo tomonidan tanlangan boʻlsin. Shoh oʻz xalqingizdan boʻlsin. Begona boʻlgan musofirni ustingizdan shoh qilishingiz mumkin emas⁺. ¹⁶Shoh oʻzi uchun ot koʻpaytirmasin, ot sotib olish uchun odamlarni Misrga joʻnatmasin. Chunki Egamiz sizlarga: “U yerga qaytib bormanglar”, degan⁺. ¹⁷Tayinlangan shoh xotinlarni koʻpaytirmasin, aks holda, Egamizdan yuragi soviydi*. Oʻzi uchun koʻp miqdorda oltin va kumushni yigʻmasin⁺. ¹⁸U shohlik taxtiga oʻtirganda, levi ruhoniylari saqlagan qonunlardan oʻzi uchun bir nusxa koʻchirtirib olsin. ¹⁹Qonunlarning oʻsha nusxasi doimo shohning yonida boʻlsin. Shoh uni har kuni, umri davomida oʻqisin, toki oʻzining Egasi Xudodan qoʻrqishni oʻrgansin, qonun va farmonlarning soʻzlarini bitta qoldirmay bajarsin⁺. ²⁰Oʻzini birodarlaridan ustun qoʻymasin, amrlardan chapga ham, oʻngga ham ogʻmasin. Shunda oʻzi ham, oʻgʻillari ham Isroil ustidan uzoq yillar hukmronlik qiladilar.

18–BOB

Ruhoniylarning ulushi

18¹Levi ruhoniylari, butun Levi qabilasi qatorida, Isroilda ulush ham, mulk ham olmaydilar. Ular Egamizga keltirilgan nazr va qurbonliklardan yeydilar. ²Birodarlari orasida ularning ulushi boʻlmaydi. Egamiz Levi qabilasiga: “Men Oʻzim sizlarning ulushingiz boʻlaman”*, deb vaʼda bergan edi⁺.

³Qurbonlik qilingan mol yoki qoʻyning yelka, jagʻ va ichak–chovoqlari ruhoniylarga berilsin⁺. ⁴Gʻallangizning ilk hosilini, eng birinchi tayyorlagan sharobingizni va zaytun moyingizni, qoʻylaringizning birinchi qirqilgan yungini ruhoniylarga beringlar⁺. ⁵Chunki Egangiz Xudo, Levi qabilasi va ularning avlodlari har doim Menga xizmat qilishsin, deb ularni qabilalaringiz orasidan tanlab oldi.

⁶Agar biror levi Isroildagi oʻzi yashab turgan shahardan Egamiz tanlagan joyga oʻz xohishi bilan borsa,⁺ ⁷u yerda Egamizga xizmat qilgan levi birodarlari singari, Egasi Xudo nomidan xizmat qila oladi. ⁸Oilasining mulkini sotishdan kelgan daromadi boʻlsa ham, boshqa levilar qatori bir xil ulush yesin.

Butparast xalqlarning qabih odatlari haqida ogohlantirish

⁹Egangiz Xudo beradigan yurtga kirganingizda, u yer xalqlarining jirkanch odatlarini oʻrganmanglar⁺. ¹⁰Oʻgʻli yoki qizini olovda qurbon qiladigan*, folbin, bashoratgoʻy, romchi, sehrgar,⁺ ¹¹issiq–sovuq qiladigan, arvoh chaqiruvchi, oʻliklardan maslahat soʻraydiganlar orangizda boʻlmasin⁺. ¹²Egamiz bundaylardan jirkanadi. Mana shu jirkanch odatlari uchun Egangiz Xudo oʻsha xalqlarni sizning oldingizdan haydab chiqaryapti. ¹³Egangiz Xudoga butunlay sodiq qoling.

Paygʻambar yuborish haqida vaʼda

¹⁴Sizlar yurtini olayotgan oʻsha xalqlar bashoratgoʻylar va folbinlarning gapiga quloq soladilar. Sizlarning bunday qilishingizga esa Egangiz Xudo ruxsat bermaydi. ¹⁵Egangiz Xudo sizlar uchun oʻz xalqingiz orasidan menga oʻxshagan bir paygʻambar chiqaradi. Unga quloq solinglar⁺. ¹⁶Siz Sinay togʻida* yigʻilgan kuningizda Egangiz Xudodan oʻzingiz uni tilab olgandingiz, zotan, siz shunday degan edingiz: “Egamiz Xudoning ovozini endi eshitmaylik, mana shu buyuk olovni ham boshqa koʻrmaylik, aks holda, oʻlamiz.”⁺ ¹⁷Oʻshanda Egamiz menga shunday dedi: “Ularning aytganlari toʻgʻri⁺. ¹⁸Ular uchun oʻz xalqi orasidan senga oʻxshagan bir paygʻambar chiqaraman, Men unga nima aytishni oʻrgataman. Oʻsha paygʻambar bergan amrlarimning hammasini ularga aytadi⁺. ¹⁹U Mening nomimdan gapiradi, unga quloq solmagan odamni Men Oʻzim jazolayman. ²⁰Ammo biror paygʻambar Men buyurmagan soʻzni Mening nomimdan gapirishga jurʼat qilsa yoki boshqa xudolar nomidan gapirsa, u paygʻambar oʻlishi kerak.”⁺

²¹Koʻnglingizda: “Bu soʻzlar Egamizdanmi yoki yoʻqmi, biz qanday qilib bilamiz?” deb oʻylashingiz mumkin. ²²Agar biror paygʻambar Egamizning nomidan gapirsa–yu, oʻsha voqea yuz bermasa, demak, bu soʻzni Egamiz aytmagan boʻladi. Paygʻambar oʻzicha gapirgan, undan qoʻrqmanglar.

19–BOB

Panoh shaharlar

19¹•Egangiz Xudo sizlarga beradigan yurtning xalqlarini yoʻq qilganda, sizlar oʻsha yurtni mulk qilasizlar, shaharlariga, uylariga joylashasizlar. ²⁻³Oʻshanda yurtni* uch qismga boʻlinglar. Har bir qismida bittadan panoh shahar ajratinglar. Oʻsha shaharlarga boradigan yoʻllar quringlar, toki birovni oʻldirib qoʻygan odam oʻsha shaharlarning biriga qochib bora olsin. ⁴Agar u birovni adovat qilmay, bexosdan oʻldirib qoʻygan boʻlsa, oʻsha shaharlarning biriga qochib, tirik qoladi. ⁵Masalan, bir odam boshqasi bilan daraxt kesgani oʻrmonga bordi, deylik. U daraxt kesmoqchi boʻlib boltani koʻtarganda, bolta sopidan chiqib ketib, sherigiga borib tegsa–yu, sherigi oʻlib qolsa, qotil oʻsha shaharlarning biriga qochib borib tirik qoladi⁺. ⁶Aks holda, qasoskor qotilning orqasidan quvishi mumkin, yoʻl uzoq boʻlganidan unga yetib olib, oʻldirishi mumkin. Lekin u oʻlimga loyiq emas, chunki marhumga oldindan uning adovati yoʻq edi. ⁷Uchta shahar ajratinglar, deb sizlarga buyurganimning sababi shudir.

⁸⁻⁹Egangiz Xudoni seving, har doim Uning yoʻlidan yuring, deb sizlarga bugun amr qildim. Agar sizlar bu amrlarni bitta qoldirmay bajarsangiz, Egangiz Xudo ota–bobolaringizga qasam ichib, bergan vaʼdasiga koʻra, yerlaringizni kengaytiradi, vaʼda qilgan butun yurtni sizga beradi. Shunda sizlar ajratgan uchta shahringizga yana uchta panoh shahar qoʻshinglar, ¹⁰toki Egangiz Xudo sizlarga mulk qilib berayotgan yurtda aybsizning qoni toʻkilmasin. Sizlar qon uchun javobgar boʻlib qolmanglar⁺.

¹¹Lekin birorta odam boshqasini adovat bilan poylab turib, hujum qilib oʻldirsa, soʻng oʻsha shaharlarning birortasiga qochib borsa,⁺ ¹²qotilning ona shahridagi oqsoqollar qotil orqasidan odam yuborib, uni oldirib kelsin. Qotilni qasoskorning qoʻliga topshirsin. Qotil oʻldirilishi kerak. ¹³Unga rahm qilmanglar, Isroilni aybsizning qonidan tozalanglar. Shunda baxtiyor boʻlasiz⁺.

Qadimiy chegaralar

¹⁴Egangiz Xudo sizlarga mulk qilib berayotgan yerda, ota–bobolaringiz ilgaridan belgilagan qoʻshningizning chegarasini surmanglar⁺.

Guvohlar haqida

¹⁵Birovni gunoh yoki jinoyat qilishda ayblash uchun bitta guvoh yetarli emas. Ish ikkita yoki uchta guvohning soʻzlari asosida koʻrib chiqiladi⁺. ¹⁶Agar soxta guvoh yomon niyat bilan birortasini ayblasa,⁺ ¹⁷janjallashayotgan ikkala odam Egamizning huzuriga borsinlar. Oʻsha kunlarda xizmatini oʻtayotgan ruhoniylarga va hakamlarga uchrashsinlar⁺. ¹⁸Hakamlar ishni yaxshilab koʻrib chiqishsin. Agar guvoh birodariga qarshi yolgʻon guvohlik berayotgan boʻlsa, ¹⁹birodariga qarshi oʻylagan niyatini oʻziga qaytaringlar. Shu tariqa orangizdan yomonlikni yoʻq qilinglar⁺. ²⁰Boshqalar boʻlib oʻtgan voqealarni eshitib, qoʻrqadilar, orangizda bunday jinoyatni boshqa qilmaydilar. ²¹Bundaylarga rahm qilmanglar: jon evaziga jon, koʻz evaziga koʻz, tish evaziga tish, qoʻl evaziga qoʻl, oyoq evaziga oyoq⁺.

20–BOB

Jang haqida

20¹Dushmanlaringizga qarshi urushga borganingizda, otlarni, aravalarni, oʻzingiznikidan koʻproq boʻlgan lashkarni koʻrsalaringiz, ulardan qoʻrqmanglar. Chunki sizlarni Misrdan olib chiqqan Egangiz Xudo sizlar bilandir⁺. ²Jangga kirishingizdan oldin, ruhoniy lashkarning oldiga chiqsin, ³ularga shunday desin: “Quloq sol, ey Isroil xalqi! Bugun sizlar dushmanlaringizga qarshi jangga chiqyapsizlar. Dadil boʻlinglar, qoʻrqmanglar, dushman oldida vahimaga tushmanglar. ⁴Egamiz Xudoning Oʻzi sizlar bilan urushga boradi! Sizlar uchun dushmanlaringizga qarshi jang qiladi, sizlarga gʻalaba beradi!”

⁵Nazoratchilar lashkarga shunday deb aytsin: “Orangizda yangi uy qurib, oʻsha uyini hali Xudoga bagʻishlab ulgurmagan birorta odam bormi? Bor boʻlsa, uyiga qaytsin. Agar u jangda halok boʻlsa, boshqa odam uning uyini bagʻishlaydi. ⁶Uzumzor ekib, hali mevasidan yemagan odam bormi? Agar bor boʻlsa, uyiga qaytib ketsin. U jangda halok boʻlsa, boshqa odam uning uzumzori mevasidan birinchi boʻlib tatiydi. ⁷Biror qizga unashtirilib, hali uylanmagan yigit bormi? Agar bor boʻlsa, uyiga qaytib ketsin. U jangda halok boʻlsa, boshqa odam oʻsha qizga uylanadi.”⁺

⁸Nazoratchilar yana shunday deyishsin: “Orangizda qoʻrquvdan yuragini oldirib qoʻygan odam bormi? Bor boʻlsa, uyiga qaytib ketsin. Boʻlmasa birodarlari ham unga oʻxshab choʻchib qoladi.”⁺ ⁹Nazoratchilar lashkarga shu gaplarni aytib boʻlgandan keyin, lashkarboshilar bosh boʻlsin.

¹⁰Biror shaharni olish uchun yaqinlashganingizda, shahar ahliga sulh taklif qiling. ¹¹Ular sulhga rozi boʻlib, darvozalarini ochib bersa, shaharning butun aholisi sizlarga qarol boʻlib xizmat qiladi. ¹²Agar shahar ahli sulhga rozi boʻlmay, sizlar bilan jang qilsa, shaharni qamal qilinglar. ¹³Egangiz Xudo u shaharni sizning qoʻlingizga berganda, butun erkak zotini qilichdan oʻtkazinglar. ¹⁴Faqat ayollarni, bolalarni, mollarni va shaharda qolgan hamma narsani oʻlja qilib olsangiz boʻladi. Egangiz Xudo sizlarning qoʻlingizga bergan, dushmanlardan olgan oʻljalarni ishlatishingiz mumkin⁺. ¹⁵Sizlar egalik qiladigan yurtingizdan uzoqda joylashgan shaharlarni shunday qilinglar.

¹⁶Lekin Egangiz Xudo sizlarga mulk qilib berayotgan yurtdagi shaharlarni qoʻlga olganingizda bironta jonni tirik qoldirmanglar. ¹⁷Egangiz Xudo sizlarga amr etganiday, Xet, Amor, Kanʼon, Pariz, Xiv, Yobus xalqlarini tamomila qirib bitiringlar⁺. ¹⁸Toki ular oʻzlarining xudolariga qilgan jirkanch odatlarini sizlarga oʻrgatmasin. Aks holda, sizlar Egangiz Xudoga qarshi gunoh qilgan boʻlasizlar.

¹⁹Agar biror shaharni qoʻlga kiritish uchun uzoq vaqt qamal qilib tursalaringiz, u yerdagi mevali daraxtlarni kesmanglar. Oʻsha daraxtlarning mevasini yeyishingiz mumkin, daraxtlarning oʻzini esa kesib tashlamanglar. Axir, daladagi daraxtlar odam emas–ku, qurshovdan qochib chiqsa!⁺ ²⁰Meva bermaydigan daraxtlarni esa kesishingiz mumkin. Shahar qulamaguncha qamal inshootlarini* qurishda oʻsha daraxtlardan foydalansangiz boʻladi.

21–BOB

Qotil topilmaganda koʻriladigan choralar

21¹Egangiz Xudo sizlarga mulk qilib berayotgan yurtning biror dalasida odam jasadi topilsa va uni kim oʻldirgani nomaʼlum boʻlsa, ²oqsoqollar va hakamlar murda bilan atrofdagi shaharlar oraligʻidagi masofani oʻlchashsin. ³Murdaga eng yaqin shaharning oqsoqollari hali qoʻshga qoʻshilmagan, boʻyinturuq solinmagan gʻunajinni olishsin⁺. ⁴Shahar oqsoqollari yerga ishlov berilmagan, urugʻ ekilmagan, suv oqib turadigan soylikka bu gʻunajinni olib borishsin. Oʻsha soylikda gʻunajinning boʻynini sindirishsin. ⁵Levi ruhoniylari bu yerga kelishsin. Egangiz Xudo “Levi nasli Menga xizmat qilsin, Mening nomim bilan xalqni duo qilsin”, deb ularni tanlagan. Barcha janjalli ishlar va zoʻravonlik masalalari ularning soʻzi bilan hal qilinadi⁺. ⁶Murdaga eng yaqin boʻlgan shaharning oqsoqollari soylikda boʻyni sindirilgan gʻunajinning tepasida qoʻllarini yuvishsin. ⁷Keyin ular shunday desin: “Bu odamning qonini bizning qoʻllarimiz toʻkkani yoʻq. Kim qilganini koʻzlarimiz koʻrgani yoʻq. ⁸Ey Egamiz! Oʻzing Misrdan ozod qilgan xalqing Isroilni kechirgin, xalqing Isroilni toʻkilgan aybsiz qonga javobgar qilmagin.” Shundan soʻng ular toʻkilgan qonga javobgarlikdan xoli boʻladilar⁺. ⁹Shunday qilsangizlar, Egamizning oldida toʻgʻri ish qilgan boʻlasizlar, aybsizning qonidan oʻzingizni tozalaysizlar⁺.

Asiralar haqida

¹⁰Egangiz Xudo jangda dushmanlaringizni sizlarga magʻlub etganda, ularni asirga olganingizda, ¹¹asirlar orasida chiroyli bir ayolni koʻrib, uni sevib qolganingizdan unga uylanmoqchi boʻlsangiz, ¹²uni uyingizga olib keling. Oʻsha ayol sochini qirib tashlasin, tirnoqlarini olsin⁺. ¹³Asirlikda kiygan kiyimlarini almashtirsin. Bir oy davomida ota–onasi uchun aza tutib, uyingizda yashasin. Shundan keyin siz u ayolning oldiga kira olasiz, siz uning eri, u esa sizning xotiningiz boʻladi. ¹⁴Agar oʻsha ayol sizga yoqmay qolsa, uni ozod qiling. Uni sotmang, unga qulday munosabatda boʻlmang, chunki uni xotiningiz boʻlishga majbur qilgansiz.

Toʻngʻich oʻgʻilning merosi

¹⁵Agar birortasining ikkita xotini boʻlsa–yu, birini yaxshi koʻrib, ikkinchisini yaxshi koʻrmasa, ikkalasi ham unga oʻgʻil tugʻib bersa, toʻngʻichi yaxshi koʻrmagan xotinining oʻgʻli boʻlsa,⁺ ¹⁶oʻgʻillariga meros boʻlib berayotganda, yaxshi koʻrgan xotinning oʻgʻlini ustun qoʻymasin, unga toʻngʻich oʻgʻil huquqini bermasin. ¹⁷Yaxshi koʻrmagan xotinning oʻgʻlini toʻngʻich deb tan olsin, unga mol–dunyosidan ikki hissa meros bersin. Chunki oʻsha oʻgʻil otasi qudratining ilk hosilidir. Toʻngʻichlik huquqi oʻsha oʻgʻilga tegishlidir⁺.

Itoatsiz oʻgʻil

¹⁸Agar birortasining oʻgʻli ota–onasining gapiga quloq solmaydigan, oʻjar va itoatsiz boʻlsa, uni jazolaganlarida ham gaplariga kirmasa,⁺ ¹⁹ota–onasi u oʻgʻilni shahar darvozasida xizmat qiladigan shahar oqsoqollari oldiga olib kelsin. ²⁰Ota–onasi oqsoqollarga: “Bu oʻgʻlimiz oʻjar va itoatsizdir. U bizning gapimizga quloq solmaydi. U ochkoʻz va mayxoʻrdir”, desin⁺. ²¹Shundan keyin shahar erkaklari oʻsha yigitni toshboʻron qilib oʻldirsin. Shunday qilib, orangizdan yomonlikni yoʻq qilinglar. Butun Isroil xalqi bu voqeani eshitib, qoʻrqadi.

Jinoyatchining jasadi

²²Agar birortasi oʻlim hukmiga loyiq gunoh qilsa, sizlar uni oʻldirib, jasadini tik oʻrnatilgan xodaning uchiga qoqsangiz,⁺ ²³oʻsha jasad kechasi bilan xodada osigʻliq qolmasin. Uni oʻsha kuniyoq dafn qilinglar, chunki yogʻochga qoqilgan odam Xudo tomonidan laʼnatlangandir. Egangiz Xudo sizga mulk qilib berayotgan yurtni harom qilmanglar⁺.

22–BOB

Har xil qonunlar

22¹Birodaringizning adashib qolgan molini yoki qoʻyini koʻrib qolganingizda, oʻzingizni koʻrmaganga olmang, uni albatta egasiga qaytarib olib boring⁺. ²Agar hayvonning egasi sizdan uzoqda yashasa yoki siz egasini tanimasangiz, uyingizga olib boring. Egasi kelib olib ketmaguncha unga qarab turing, keyin qaytarib bering. ³Birodaringizning eshagiga ham, kiyimiga ham, siz topib olgan har qanday narsasiga shunday munosabatda boʻling. Oʻzingizni koʻrmaganga olmang.

⁴Birodaringizning eshagi yoki hoʻkizi yoʻlda yotib qolganini koʻrsangiz, oʻzingizni koʻrmaganga olmang, ularni turgʻizishga yordam bering.

⁵Ayol erkakning kiyimini kiymasin, erkak esa ayolning libosini kiymasin. Bunday ish qiladiganlarning hammasidan Egangiz Xudo jirkanadi.

⁶Yoʻlda ketayotganingizda daraxtdagi yoki yerdagi qush iniga duch kelsangiz, qush tuxum bosgan yoki polaponlari bilan oʻtirgan boʻlsa, onasini bolalari bilan olmang⁺. ⁷Oʻzingizga faqat polaponlarini olishingiz mumkin, onasini esa qoʻyib yuboring. Shunda baxtiyor boʻlib, umringiz uzoq boʻladi.

⁸Yangi uy qursangiz, tomingiz atrofida toʻsiq quring. Shunda birortasi tomingizdan yiqilib oʻlsa*, oilangiz javobgar boʻlmaydi.

⁹Uzumzoringiz egatlariga boshqa turdagi urugʻ ekmang. Aks holda, uzumzoringizdan va ekkan urugʻingizdan olgan jamiki hosilni Egamizga bagʻishlashingizga toʻgʻri keladi⁺.

¹⁰Hoʻkiz bilan eshakni birga qoʻshga qoʻshmang.

¹¹Ustingizga jun va zigʻirpoyadan aralashtirib toʻqilgan kiyimni kiymang.

¹²Toʻningizning etagiga popuk qilib osib yuring⁺.

Jinsiy aloqaga oid qonunlar

¹³Birortasi uylanib, qiz bilan yotgandan soʻng uni yoqtirmay qolsa, ¹⁴qizni yomon otliq qilib, men bu qizga uylandim, u esa qiz chiqmadi, deb bahona qilsa, ¹⁵qizning ota–onasi qizlik belgilarini oqsoqollarga koʻrsatish uchun shahar darvozasiga olib borsin. ¹⁶Qizning otasi oqsoqollarga shunday aytsin: “Qizimni mana bu kishiga uzatgan edim. Endi u qizimni yoqtirmay qolibdi. ¹⁷Qizingiz qiz chiqmadi, deb bahona qilyapti. Mana qizimning qizlik belgilari”, deb shahar oqsoqollari oldiga oʻsha matoni yoysin. ¹⁸Shahar oqsoqollari oʻsha kishini olib kelib, jazolasin. ¹⁹Oqsoqollar unga yuz boʻlak kumush* jarima solsinlar. U Isroil xalqining bokira qizini yomon otliqqa chiqargani uchun kumushni qizning otasiga bersinlar. Qiz u odamning xotini boʻlib qolaversin, u odam qizdan umri boʻyi ajralishi mumkin emas.

²⁰Lekin u odamning aytganlari toʻgʻri boʻlib, qiz bokira boʻlmasa, ²¹qizni otasining eshigi oldiga olib kelishsin. Shahar erkaklari u qizni toshboʻron qilib oʻldirsin. U otasining uyida yashagan paytda fohishalik qilib, Isroil xalqi orasida sharmandalarcha ish qildi. Shu tariqa orangizdan yomonlikni yoʻq qiling.

²²Agar biror erkak oilali xotin bilan yotsa va bu maʼlum boʻlib qolsa, ikkovi — xotin ham, xotin bilan yotgan erkak ham oʻldirilsin. Shu tariqa Isroildan yomonlikni yoʻq qiling⁺.

²³Agar biron qiz unashtirilgan boʻlsa–yu, shaharda birortasi oʻsha qizni uchratib qolib, u bilan yotsa, ²⁴ikkovini ham oʻsha shaharning darvozasi oldiga olib kelishsin. Qiz shaharda boʻla turib, baqirmagani uchun jazolansin. Erkak esa birovning xotinini* sharmanda qilgani uchun jazolansin. Ikkovini ham toshboʻron qilib oʻldiring. Shu tariqa orangizdan yomonlikni yoʻq qiling.

²⁵Agar birorta erkak unashtirilgan qizni dalada uchratib qolib, uni ushlab zoʻrlasa, oʻsha qiz bilan yotgan erkaknigina oʻldirish kerak. ²⁶Qizga hech narsa qilmanglar. U qizning oʻlimga loyiq aybi yoʻq, bu xuddi birorta odam boshqasiga hujum qilib oʻldirgani kabidir. ²⁷Chunki oʻsha erkak qizni dalada ushlab olgan, qiz yordam soʻrab baqirgan boʻlishi mumkin. Ammo uni qutqaradigan hech kim boʻlmagan.

²⁸Agar birortasi unashtirilmagan qizni uchratib qolsa, qizni ushlab, u bilan yotsa, ammo ikkovini ushlab olishsa, ²⁹oʻsha qiz bilan yotgan kishi qizning otasiga ellik boʻlak kumush* berishi kerak. Qiz esa uning xotini boʻlsin. Oʻsha odam qizni sharmanda qilgani uchun umri boʻyi u qizdan ajralishi mumkin emas⁺.

³⁰Hech kim otasining xotiniga uylanmasin, bunday qilib otasini sharmanda qilmasin⁺.

23–BOB

Egamizning jamoasiga kira olmaydigan odamlar

23¹Jinsiy aʼzosi kesib tashlangan yoki moyagi ezilgan odamga Egamiz jamoasi yigʻinida ishtirok qilish man etiladi⁺. ²Noqonuniy tugʻilgan bola Egamiz jamoasiga kirolmaydi, uning oʻninchi avlodigacha birorta avlodi ham Egamiz jamoasiga kirolmaydi. ³Ommonliklar va Moʻabliklar Egamiz jamoasiga kirolmaydi, ularning oʻninchi avlodigacha birorta avlodi Egamiz jamoasiga aslo kirolmaydi⁺. ⁴Chunki Misrdan chiqib kelayotganingizda ular yoʻlda sizlarni non va suv bilan kutib olmadilar. Ular Oram–Naxrayimdagi* Patoʻr shahridan Bavoʻr oʻgʻli Balomni sizlarni laʼnatlash uchun yolladi*⁺. ⁵Lekin Egangiz Xudo Balomga quloq solishni xohlamadi. Egangiz Xudo sizlarni sevgani uchun Balomning laʼnatini barakaga aylantirdi⁺. ⁶Tirik ekansiz, ularning tinchligini, farovonligini hech qachon koʻzlamanglar. ⁷Edomliklardan esa hazar qilmanglar, chunki ular sizlarning qarindoshlaringizdir*. Misrliklardan ham hazar qilmanglar, chunki sizlar ularning yurtida musofir boʻlgan edingizlar⁺. ⁸Ulardan tugʻilgan uchinchi avlod bolalari Egamiz jamoasiga kirsa boʻladi.

Qarorgohni halol saqlash

⁹Dushmanlaringiz bilan jang qilishga borganingizda, har qanday haromlikdan saqlaning. ¹⁰Agar orangizdan birortasi, kechasi maniy oqqani tufayli harom boʻlib qolsa, u qarorgohdan chiqib ketsin. U qarorgohda qolishi mumkin emas⁺. ¹¹Kech kirayotganda yuvinib, quyosh botgandan keyin qarorgohga kirishi mumkin.

¹²Qarorgohning tashqarisida hojat chiqarishingiz uchun joy boʻlsin. ¹³Qurol–aslahangiz orasida kurakchangiz ham boʻlsin, ehtiyojingizni qondirish uchun chuqurcha kovlab, keyin uni koʻmib qoʻying. ¹⁴Qarorgohingizni pok saqlang, chunki Egangiz Xudo sizlarga najot berish va dushmanlaringiz ustidan gʻalaba qozonishingiz uchun sizlar bilan qarorgohdadir. Agar U orangizda uyatli ishlarni koʻrsa, sizlardan yuz oʻgiradi⁺.

Har xil qonunlar

¹⁵Oʻz egasidan qochib, Isroildan panoh soʻrab kelgan qulni yana qaytarib egasiga berib yubormanglar. ¹⁶U sizlarning orangizda, oʻzi yoqtirgan joyda, tanlagan shaharlaringizning birida yashayversin. Unga zulm qilmanglar.

¹⁷Isroil ayollari orasida sajdagoh fohishalari boʻlmasin. Isroil erkaklari orasida sajdagoh fohishlari* boʻlmasin⁺. ¹⁸Egangiz Xudo buzuq ayolu erkaklardan jirkanadi. Ularning ish haqini Egangiz Xudoning uyiga olib kirmanglar. Oʻshani atalgan nazr sifatida keltirmanglar.

¹⁹Isroil xalqidan boʻlgan birodaringizga kumushni, nonni yoki har qanday boshqa narsani qarzga berganingizda, foiz talab qilmanglar. ²⁰Boshqa xalqdan boʻlgandan foiz talab qilsangiz boʻladi, lekin birodaringizdan foiz talab qilmanglar. Shunda Egangiz Xudo sizga mulk qilib beradigan yurtda har bir ishingizga baraka beradi⁺.

²¹Egangiz Xudoga nazr atagan boʻlsangiz, uni kechiktirmasdan keltiring. Egangiz Xudo vaʼdangizni bajarishni sizdan talab qiladi. Keltirmasangiz, oʻzingizga gunoh orttirib olasiz⁺. ²²Nazr atamasangiz gunoh boʻlmaydi. ²³Ammo oʻz xohishingiz bilan Egangiz Xudoga ont ichib nazr atasangiz, ogʻzingizdan chiqqan vaʼdangizni albatta bajaring.

²⁴Birovning uzumzoriga kirganingizda, toʻyguningizcha uzumdan yesangiz boʻladi, lekin idishingizga terib olmang. ²⁵Birovning dalasiga kirganingizda qoʻlingiz bilan boshoq uzsangiz boʻladi, lekin ekiniga oʻroq solmang⁺.

24–BOB

Ajralish va qaytadan turmush qurish

24¹Agar biror kishi uylansa–yu, keyinchalik xotinidan birorta uyatli qiliq topib, uni yoqtirmay qolsa, uning qoʻliga taloq xati yozib berib, uyidan chiqarib yuborishi mumkin⁺. ²Ayol erining uyidan ketib, boshqa erga tegsa–yu, ³bu eri ham uni yoqtirmay qolsa, ayolning qoʻliga taloq xati yozib berib, uyidan chiqarib yuborsa yoki ayolning keyingi eri oʻlib qolsa, ⁴birinchi eri ayolga qaytadan uylanishi mumkin emas. Chunki u ayol harom boʻldi. Bunday qilmishdan Egamiz jirkanadi. Egangiz Xudo sizlarga mulk qilib berayotgan yurtni bulgʻamang⁺.

Har xil qonunlar

⁵Yangi uylangan odam urushga bormasin, shunga oʻxshash majburiyat unga yuklanmasin. U bir yil davomida erkin boʻlib, xotinini uyda baxtli qilsin⁺.

⁶Hech kim tegirmonni yoki tegirmon toshini garovga olmasin. Shunday qilsa, u hayotni garovga olganday boʻladi.

⁷Agar birortasi Isroil xalqidan boʻlgan birodarini oʻgʻirlab, uni qul qilib olgani yoki sotgani maʼlum boʻlsa, bunday oʻgʻri oʻldirilsin. Shu tariqa orangizdan yomonlikni yoʻq qilinglar⁺.

⁸Teri kasalligidan* ehtiyot boʻlinglar. Men levi ruhoniylariga bergan amrlarimni bitta qoldirmay bajaringlar⁺. ⁹Misrdan chiqqanlaringizdan keyin, Egangiz Xudo yoʻlda Maryamni nima qilganini* esingizda tutinglar⁺.

¹⁰Birovga biror narsani qarzga berganingizda, garov olgani uning uyiga kirmang. ¹¹Tashqarida kutib turing. Siz qarz berayotgan odamning oʻzi sizga garovni koʻchaga olib chiqib bersin. ¹²Agar u kambagʻal boʻlsa, uning kiyimini garovga olib, uxlagani yotmang. ¹³Quyosh botayotganda undan olgan garovni qaytarib bering. U oʻzining kiyimini kiyib uxlasin, sizni duo qilsin. Bu bilan siz Egangiz Xudoning nazarida toʻgʻri ish qilgan boʻlasiz⁺.

¹⁴Kambagʻal, muhtoj mardikorning ish haqini ushlab qolmang. U Isroil xalqidan boʻladimi yoki shahringizga kelgan musofir boʻladimi, bunday qilmang⁺. ¹⁵U kambagʻaldir, tirikchiligi mana shu ish haqiga bogʻliq. Shuning uchun har kuni, quyosh botmasdan oldin unga haqini bering. Aks holda, birodaringiz Egamizga sizdan noliydi, natijada siz gunoh orttirib olasiz⁺.

¹⁶Otalar farzandlarining gunohi uchun oʻldirilmasin. Farzandlar otalarining gunohi uchun oʻldirilmasin. Har kim oʻz gunohi uchun oʻzi oʻlim jazosini olsin⁺.

¹⁷Musofir va yetimga nohaqlik qilmang, bevaning kiyimini garovga olmang⁺. ¹⁸Oʻzlaringiz ham Misrda qul boʻlganingizni, Egangiz Xudo sizlarni ozod qilib, u yerdan olib chiqqanini yodingizda tuting. Shuning uchun ham men sizlarga shunday qilinglar, deb buyuryapman.

¹⁹Dalangiz hosilini oʻrganingizda, biron bogʻlam esingizdan chiqib qolsa, shu bogʻlamni olib kelgani qaytib bormang. Oʻsha bogʻlam musofirlarga, yetim va bevalarga qolsin. Shunda Egangiz Xudo qiladigan har bir ishingizga baraka beradi⁺. ²⁰Zaytun daraxtingiz mevasini qoqib olganingizdan keyin, qolgan–qutganiga tegmang. Ularni musofirlarga, yetim va bevalarga qoldiring. ²¹Uzumzoringiz hosilini yiqqaningizda, toklarda qolib ketgan uzum boshlarini yigʻib olmang. Ularni musofir, yetim va bevalarga qoldiring. ²²Misrda qul boʻlganingizni esingizdan chiqarmang. Shuning uchun ham men sizlarga shunday qilinglar, deb buyuryapman.

25–BOB

25¹Ikki kishi janjallashganda, ular hakamlar oldiga kelsin. Hakamlar daʼvoga qarab, ulardan birini haq, ikkinchisini nohaq deb eʼlon qilsin⁺. ²Agar nohaq deb topilgan kishi kaltaklanishga loyiq boʻlsa, hakam aybdorni yotqizsin. Oʻz oldida aybiga koʻra, unga darra urdirsin. ³Aybdorga qirq darradan ortigʻi urilmasin. Aks holda, birodaringiz koʻzingiz oldida xoʻrlanadi⁺.

⁴Gʻalla yanchayotgan* hoʻkizning ogʻzini toʻsmang⁺.

Marhum aka yoki uka oldidagi burch

⁵Agar birga yashayotgan aka–ukalarning bittasi oʻlsa–yu, uning oʻgʻli boʻlmasa, marhumning xotini begonaga turmushga chiqmasin. Marhumning akasi yoki ukasi bevani oʻziga xotin qilib olsin. Uning oldida qaynagʻalik vazifasini bajarsin⁺. ⁶Oʻsha ayol tuqqan toʻngʻich oʻgʻil marhum aka yoki ukaning nomini olib yuradi. Shunda marhumning nomi Isroildan oʻchib ketmaydi⁺. ⁷Agar oʻsha odam marhum akasi yoki ukasining bevasiga uylanishni xohlamasa, beva ayol shahar darvozasiga borib, oqsoqollarga aytsin: “Qaynagʻam tugʻishganining nomini Isroil xalqi orasida tiklashni rad qilyapti, men uchun qaynagʻalik vazifasini bajarishni istamayapti.” ⁸Shunda shahar oqsoqollari oʻsha odamni chaqirib, u bilan suhbatlashsin. Agar oʻsha odam: “Men bu ayolga uylanishni xohlamayman”, deb turib olsa, ⁹beva ayol qaynagʻasining yoniga borsin. Shahar oqsoqollari oldida uning chorigʻini yechsin, soʻng uning yuziga tupurib, aytsin: “Birodarining naslini tiklashni xohlamagan odamga shunday qilinadi.”⁺ ¹⁰Isroil xalqi orasida u odamning xonadoni “chorigʻi yechilgan” deb nom oladi.

Boshqa qonunlar

¹¹Ikki kishi bir–biri bilan urishayotganda, ulardan birining xotini kelib, erini qutqarish maqsadida narigi erkakning nozik joyidan ushlasa, ¹²oʻsha ayolning qoʻli kesib tashlansin. Unga rahm qilmanglar.

¹³Qadoq toshlaringiz toʻgʻri boʻlsin, biri ogʻir, biri yengil boʻlmasin. ¹⁴Uyingizdagi oʻlchov kosalarning hajmi toʻgʻri boʻlsin, biri katta, biri kichik boʻlmasin⁺. ¹⁵Toshlaringiz halol va toʻgʻri boʻlsin, oʻlchovlaringiz ham halol va toʻgʻri boʻlsin. Shunda Egangiz Xudo sizlarga beradigan yurtda umringiz uzoq boʻladi. ¹⁶Gʻirromlik qiladiganlarning hammasidan Egangiz Xudo jirkanadi.

Omolek xalqini oʻldirish haqida buyruq

¹⁷Misrdan chiqayotganingizda yoʻlda Omolek xalqi sizlarga nima qilganini* esingizdan chiqarmang⁺. ¹⁸Sizlar charchab, holsizlanib qolganingizda, ular Xudodan qoʻrqmay sizlarga hujum qilgan edilar. Orqangizda kelayotgan hamma holdan toyganlarni oʻldirgan edilar. ¹⁹Egangiz Xudo sizlarga yurtni mulk qilib berganda, dushmanlaringizni yengib, har tarafdan osoyishtalik ato qilganda, Omolek xalqini halok qilib, ularning nomini yer yuzidan oʻchiringlar. Bunday qilishni unutmanglar!⁺

26–BOB

Hosildan beriladigan nazrlar

26¹Egangiz Xudo sizlarga mulk qilib berayotgan yurtga kirib, u yerni egallab joylashganingizda, ²hamma ekinlaringizning ilk hosilidan olib, savatga solinglar. Soʻng oʻshani Egangiz Xudo Oʻzi ulugʻlanishi uchun tanlaydigan joyga olib boringlar⁺. ³Xizmatda boʻlgan ruhoniyning oldiga borib, shunday deb aytinglar: “Egamiz ota–bobolarimizga qasam ichib beraman degan yurtga men kirdim. Bugun men shuni Egang Xudo oldida eʼtirof qilyapman.” ⁴Ruhoniy savatni qoʻlingizdan olib, Egangiz Xudoning qurbongohi oldiga qoʻysin. ⁵Sizlar Egangiz Xudoning huzurida shu gapni aytinglar: “Bobokalonimiz Yoqb koʻchmanchi bir Oramlik edi*. Sanoqli odam bilan Misrga borib, u yerda musofir boʻlib yashadi. Undan buyuk, kuchli, koʻp sonli xalq kelib chiqdi⁺. ⁶Misrliklar bizni ogʻir ishlarga solib, ezib qiynadilar⁺. ⁷Shunda biz ota–bobolarimizning Xudosi — Egamizga yolvorgan edik, Egamiz iltijoimizni eshitdi. Biz chekayotgan azoblarni, qilayotgan ogʻir mehnatimizni, Misrliklar bizga qilayotgan zulmni koʻrdi⁺. ⁸Shundan keyin Egamiz qudratiyu ajoyibotlari bilan, buyuk, vahimali alomatu moʻjizalari bilan bizni Misrdan olib chiqdi⁺. ⁹Bizni mana shu joyga olib keldi, sut va asal oqib yotgan shu yurtni* bizga berdi⁺. ¹⁰Endi, ey Egamiz, bizga bergan yerning ilk hosilini Senga olib keldik.”

Shundan keyin savatni Egangiz Xudo oldiga qoʻyib, Unga taʼzim qiling.

¹¹Egamiz Xudo sizga va oilangizga bergan moʻl–koʻllik tufayli shodlanib, bayram qilinglar. Levilar va orangizda yashagan musofirlar ham sizlar bilan bayram qilsin.

¹²Sizlar uchinchi yilda, ushr* berish yilida, barcha hosilingizning oʻndan bir qismini ajrating. Keyin oʻsha ushrni levilarga, musofirlarga, yetim va bevalarga bering, toki ular ham shaharlaringizda yeb toʻysin⁺. ¹³Soʻngra Egangiz Xudoga ayting: “Men uyimdan muqaddas ulushni ajratib oldim. Sening amringga koʻra, bu ulushni levilarga, musofirlarga, yetimlarga, bevalarga berdim. Sening amrlaringdan chiqmadim, hech qaysi amringni unutmadim. ¹⁴Aza tutgan paytimda muqaddas ushrdan yemadim. Harom boʻlganimda unga tegmadim, biron qismini ham oʻliklar uchun atamadim. Ey Egam Xudo, Senga quloq soldim, menga bergan hamma amrlaringga rioya etdim⁺. ¹⁵Endi samodagi muqaddas makoningdan bizga boq! Ota–bobolarimizga ichgan qasamingga binoan, bizga, Isroil xalqingga, baraka ber. Oʻzing bizga bergan sut va asal oqib yotgan yurtga baraka ber.”⁺

Egamizning Oʻz xalqi

¹⁶Egangiz Xudo bugun sizlarga: “Mana shu farmonlar va qonun–qoidalarga rioya qilinglar”, deb buyuryapti. Bularni bitta qoldirmay, butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan bajaringlar. ¹⁷Bugun sizlar shunday deb aytdingiz: “Egamiz bizning Xudoyimiz, Uning yoʻlidan yuramiz, Uning farmonlariga, amrlariga, qonun–qoidalariga rioya qilamiz, Unga quloq solamiz.” ¹⁸Egamiz sizlarga bergan vaʼdasiga koʻra, bugun sizlarni Oʻz xalqi, Oʻz xazinasi deb atadi. Uning barcha amrlariga rioya qilsangiz,⁺ ¹⁹U sizlarni Oʻzi yaratgan barcha xalqlardan ustun qiladi. Sizlar maqtovlarga, shuhratu hurmatga erishasiz. Uning vaʼdasiga koʻra, Egangiz Xudoning muqaddas xalqi boʻlasiz⁺.

27–BOB

Xudoning toshda bitilgan qonunlari

27¹Muso va Isroil oqsoqollari xalqqa shunday buyruq berishdi:

— Bugun men sizlarga berayotgan barcha amrlarga rioya qilinglar. ²⁻⁴Koʻp oʻtmay sizlar Egangiz Xudo beradigan yurtga kirasizlar. Sut va asal oqib yotgan bu yurtni* ota–bobolaringizning Xudosi sizlarga vaʼda qilgan. Sizlar Iordan daryosidan kechib oʻtganingizdan keyin, Ebal togʻiga* boringlar. Oʻsha yerga katta toshlarni oʻrnashtiringlar. Ularni suvab, bu qonunlarning nusxasini yozinglar⁺. ⁵Oʻsha yerda Egangiz Xudoga atab, tosh qurbongoh quringlar. Qurbongohga temir asbob tekkizmanglar⁺. ⁶Egangiz Xudoning bu qurbongohini yoʻnilmagan toshlardan quringlar. Qurbongoh ustida Egangiz Xudoga kuydiriladigan qurbonliklar keltiringlar. ⁷Tinchlik qurbonliklarini ham shu yerda keltirib, tanovul qilinglar. Egangiz Xudo oldida xursandchilik qilinglar⁺. ⁸Oʻrnatadigan toshlarga bu qonunning hamma soʻzlarini yozishni unutmanglar. Ularni oʻqish oson boʻlsin⁺.

⁹Shundan keyin Muso bilan levi ruhoniylari butun Isroil xalqiga aytdilar:

— Tinchlaning, quloq soling, ey Isroil xalqi! Bugun sizlar Egangiz Xudoning xalqi boʻldingiz*⁺. ¹⁰Egangiz Xudoga quloq solinglar. Bugun men sizlarga berayotgan Uning amrlariga va farmonlariga rioya qilinglar.

Itoatsizlikdan keladigan laʼnatlar

¹¹Oʻsha kuni Muso xalqqa quyidagi buyruqni berdi:

¹²Iordandan oʻtganlaringizdan keyin, xalqni duo qilish uchun quyidagi qabilalar Garizim togʻida tursinlar: Shimoʻn, Levi, Yahudo, Issaxor, Yusuf, Benyamin⁺. ¹³Laʼnatlar oʻqish uchun esa quyidagi qabilalar Ebal togʻida* tursin: Ruben, Gad, Osher, Zabulun, Dan, Naftali. ¹⁴Levilar jamiki Isroil xalqiga baland ovoz bilan shunday desin:

¹⁵“Oʻyma yoki quyma but yasagan, uni yashirincha oʻrnatgan har qanday odam laʼnati boʻlsin. Hunarmandlar qilgan bu butlardan Egamiz jirkanadi.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

¹⁶“Otasini yoki onasini hurmat qilmagan laʼnati boʻlsin.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

¹⁷“Oʻz qoʻshnisining chegarasini surgan laʼnati boʻlsin.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

¹⁸“Koʻr odamni yoʻldan adashtirgan laʼnati boʻlsin.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

¹⁹“Musofir, yetim va bevalarga nohaqlik qilgan laʼnati boʻlsin.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

²⁰“Otasini sharmanda qilib, uning xotini bilan yotgan laʼnati boʻlsin.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

²¹“Birorta hayvon bilan jinsiy aloqa qilgan laʼnati boʻlsin.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

²²“Otasining yoki onasining qizi bilan yotgan, oʻz opasi yoki singlisi bilan yotgan laʼnati boʻlsin.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

²³“Qaynanasi bilan yotgan laʼnati boʻlsin.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

²⁴“Odamni yashirincha oʻldirgan laʼnati boʻlsin.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

²⁵“Begunohni oʻldirmoq uchun pora olgan laʼnati boʻlsin.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

²⁶“Mana shu qonunga rioya qilmagan va uni bajarmagan laʼnati boʻlsin.” Butun xalq: “Omin”, deb aytsin⁺.

28–BOB

Itoatgoʻylikdan keladigan barakalar

28¹•Agar Egangiz Xudoga itoat etib, men bugun aytayotgan Uning barcha amrlarini bitta qoldirmay bajarsangiz, U sizlarni yer yuzidagi hamma xalqlardan ustun qiladi⁺. ²Egangiz Xudoga itoat etsangiz, U sizlarga baraka beradi, baraka sizdan arimaydi.

³Egangiz sizga shaharda ham, dalada ham baraka beradi.

⁴Uvali–juvali boʻlasizlar, yeringiz hosildor, mol–qoʻyingiz barakali boʻladi, sigirlaringiz bolalaydi, qoʻylaringiz qoʻzilaydi.

⁵Suprangiz va bugʻdoy solingan savatlaringiz barakali boʻladi.

⁶Uyda boʻlganingizda ham, yoʻlga chiqqaningizda ham Egamiz sizga baraka beradi⁺.

⁷Sizlarga hujum qilgan dushmanlaringizni Egamiz magʻlub qiladi. Ular sizlarga bir tomondan hujum qilib keladi, ammo yetti tomonga tumtaraqay qochadi⁺.

⁸Qilgan har bir ishingizni Egangiz Xudo serbaraka qiladi, omborlaringizni toʻldiradi. U sizlarga berayotgan yurtda baraka beradi⁺.

⁹Egangiz Xudoning amrlariga itoat etsangiz, Uning yoʻlidan yursangiz, Egamiz sizlarga qasam ichib vaʼda berganiday, sizlarni Oʻzining muqaddas xalqi qiladi⁺. ¹⁰Egamizga tegishli ekaningizni koʻrib, yer yuzidagi barcha xalqlar sizlardan qoʻrqadigan boʻladi. ¹¹Egamiz ota–bobolaringizga qasam ichib, sizlarga beraman, deb vaʼda qilgan yurtda farovonlik ato qiladi. Uvali–juvali boʻlasizlar, molingiz koʻpayadi, dalangizning hosili barakali boʻladi. ¹²Egamiz Oʻzining osmondagi boy xazinasini ochib, vaqtida yeringizga yomgʻir yogʻdiradi, qiladigan har bir ishingizga baraka beradi. Koʻp xalqlarga qarz berasiz–u, oʻzingiz qarz olmaysiz⁺. ¹³Bugun Egangiz Xudoning men sizlarga aytayotgan amrlarini bitta qoldirmay bajarsangiz, Egamiz sizlarni dum emas, bosh qiladi. Sizlar pastda emas, balandda boʻlasiz. ¹⁴Bugun men sizlarga aytayotgan amrlardan oʻngga yoki chapga chiqmang, boshqa xudolarga ergashmang, ularga xizmat qilmang.

Itoatsizlikning oqibati

¹⁵•Agar Egangiz Xudoga quloq solmasangiz, bugun men sizlarga aytayotgan Egamizning hamma amri va farmonlariga rioya qilmasangiz, quyidagi laʼnatlar boshingizga keladi:⁺

¹⁶Shaharda ham, dalada ham laʼnati boʻlasiz.

¹⁷Suprangiz va bugʻdoy solingan savatlaringiz laʼnatlanadi.

¹⁸Farzandga zor boʻlasiz, yeringiz hosil bermaydi, mol–qoʻyingiz koʻpaymaydi.

¹⁹Uyda boʻlganingizda ham, yoʻlga chiqqaningizda ham laʼnati boʻlasiz.

²⁰Egamizni tark etib, qabihliklar qilganingiz uchun qilgan har bir ishingizda U sizlarni laʼnatga, balo–qazoga duchor qiladi. Ishingiz oʻngidan kelmaydi. Oxiri, Egamiz ustingizga kulfat yogʻdirib, bir lahzada yoʻq qiladi.

²¹Mulk qilib oladigan yurtingizga Egamiz oʻlat yuborib, sizlarni yoʻq qiladi. ²²U sizlarni isitma va yalligʻlanish bilan kechadigan tuzalmas kasallikka duchor qiladi. Jazirama issiq va qurgʻoqchilik yuborib, hosilingizni qovjiratadi, mogʻorlatadi. Oʻlguningizcha bu kulfatlar orqangizdan quvadi⁺. ²³Tepangizdagi osmon bronza kabi qattiq, ostingizdagi yer temir kabi zarang boʻladi. ²⁴Yoʻq boʻlib ketguningizcha, Egamiz ustingizga yomgʻir oʻrniga chang–toʻzon yogʻdiradi⁺.

²⁵Egamiz sizlarni dushmanlaringiz oldida tiz choʻktiradi. Ularga bir tomondan hujum qilasizlar, ammo yetti tomonga tumtaraqay qochasizlar. Yer yuzidagi barcha shohliklar ahvolingizni koʻrib, dahshatga tushadi⁺. ²⁶Murdalaringiz osmondagi qushlarga, yerdagi yirtqich hayvonlarga yem boʻladi, ularni haydaydigan kimsa boʻlmaydi⁺. ²⁷Egamiz sizlarni Misrliklarga toshtirgan chipqonga, yiring bogʻlaydigan yaralarga, qoʻtir va qichimalarga mubtalo qiladi. Bu xastaliklarga davo topolmaysiz⁺. ²⁸Egamiz sizlarni aqldan ozdirib, koʻr va ovsar qilib qoʻyadi. ²⁹Koʻr odam qorongʻida paypaslanib yurganday, sizlar kuppa–kunduzi paypaslanib yurasizlar. Ishlaringiz yurishmaydi, xor boʻlasizlar, sizlarni talon–taroj qiladilar, hech kim sizlarni qutqarmaydi⁺.

³⁰Bir qiz bilan unashtirilasiz, ammo u bilan boshqasi yotadi. Uy qurasiz–u, uyingizda yashamaysiz, uzumzor ekasiz–u, mevasidan yemaysiz⁺. ³¹Molingizni koʻz oldingizda soʻyishadi, lekin goʻshtini yemaysiz. Eshagingizni koʻz oldingizdan oʻgʻirlab ketishadi, qaytib berishmaydi. Qoʻylaringiz dushmanlaringizga beriladi. Sizlarga hech kim yordam bermaydi. ³²Oʻgʻillaringiz, qizlaringiz koʻz oldingizda boshqa xalqlarga beriladi. Ular tomon talpinasiz–u, biror narsa qilishga ojiz boʻlasiz⁺. ³³Yeringiz hosilidan, mehnatingiz samarasidan begona xalqlar bahramand boʻladi. Sizni esa har kuni ezishadi, xor qilishadi⁺. ³⁴Koʻzlaringiz bilan koʻrgan voqealardan jinni boʻlib qolasiz. ³⁵Egamiz oyoqlaringizga tuzalmas yaralar toshtiradi. Butun badaningizga boshdan–oyoq chipqon chiqadi⁺.

³⁶Egamiz sizlarni va ustingizdan qoʻygan shohni oʻzlaringiz ham, ota–bobolaringiz ham bilmagan xalq oldiga haydab boradi. U yerda yogʻoch va toshdan yasalgan boshqa xudolarga xizmat qilasiz⁺. ³⁷Egamiz sizlarni oʻsha begona xalqlarga olib borganda, ular ahvolingizdan dahshatga tushadi. Sizlar ularga masxara, kulgi boʻlasiz⁺.

³⁸Dalaga koʻp urugʻ ekasiz, lekin kam hosil olasiz. Hosilingizni chigirtkalar* yeb bitiradi⁺. ³⁹Uzumzorlar barpo qilasiz, parvarishlaysiz, lekin sharobidan ichmaysiz, uzumini termaysiz. Ularga qurt tushadi⁺. ⁴⁰Yerlaringizda zaytun daraxtlari oʻsadi, lekin ustingizga zaytun moyi surtmaysiz. Zaytun mevalari toʻkilib ketadi. ⁴¹Oʻgʻil–qizlar koʻrasiz, lekin ular oʻzingizga buyurmaydi, ularni asir qilib olib ketishadi⁺. ⁴²Hamma daraxtlaringizdagi mevalarni va yeringiz hosilini chigirtkalar yeb, nobud qiladi.

⁴³Orangizdagi musofirlar yanada koʻtariladi, sizlar esa yanada pasayasiz. ⁴⁴Ular sizlarga qarz beradi, sizlar esa ularga qarz berolmaysiz. Ular bosh boʻladi, sizlar esa dum boʻlasiz.

⁴⁵Egangiz Xudoga itoat etmaganingiz uchun, U sizlarga aytgan amrlarni va farmonlarni bajarmaganingiz uchun, mana shu laʼnatlar boshingizga keladi, orqangizdan quvib, sizlarga yetib olib halok qiladi. ⁴⁶Bu laʼnatlar to abad sizlar va avlodlaringiz uchun Xudo bergan jazoning isboti boʻladi. ⁴⁷Hamma narsa moʻl–koʻl boʻlganda, sizlar Egangiz Xudoga xursandchiligu quvonch bilan xizmat qilmadingiz⁺. ⁴⁸Shuning uchun Egamiz yuborgan dushmanlarga xizmat qilasiz, och, tashna, yalangʻoch, muhtoj boʻlib qolasiz. Dushmanlaringiz sizlarga temir boʻyinturuq soladi, hammangizni nobud qiladi⁺. ⁴⁹Egamiz boshingizga uzoqdan, yer yuzining u chetidan burgutday bir xalqni yuboradi. Sizlar bu xalqning tilini tushunmaysiz⁺. ⁵⁰Bu xalq qoʻrqinchli, kattalarni hurmat qilmaydi, kichiklarga rahm–shafqat koʻrsatmaydi. ⁵¹Sizlarni xonavayron qilmaguncha, mollaringizni, yeringizning hosilini yeyishadi. Sizlarga na donni, na sharobni, na zaytun moyini, na podangizdagi buzoqlarni, na suruvingizdagi qoʻzilarni qoldirishadi. Shunda sizlar yoʻq boʻlib ketasizlar⁺. ⁵²Egangiz Xudo sizlarga berayotgan yurtdagi hamma shaharlarni ular qamal qilishadi. Siz suyangan baland va mustahkam devorlarni vayron qilishadi⁺.

⁵³Qamal paytida dushmanlaringiz boshingizga solgan kulfat tufayli oʻz farzandlaringizni, Egangiz Xudo sizlarga bergan oʻgʻil–qizlaringizning etini yeysizlar⁺. ⁵⁴Oralaringizdagi eng muloyim, eng diyonatli erkak ham tugʻishgan akasidan, suyukli xotinidan, sogʻ qolgan bolalaridan etni qizgʻanadi. ⁵⁵Oʻzi yeyayotgan bolalarining etidan hech kimga bermaydi, bundan boshqa chorasi ham boʻlmaydi. Chunki dushmanning qurshovi hamma shaharlaringizda sizni shu qadar tang ahvolga solib qoʻyadi. ⁵⁶Oralaringizdagi eng muloyim, eng nozik ayol, nozikligidan oyogʻini yerga qoʻyishni ham istamaydigan ayol, sevikli eridan, oʻgʻli va qizidan etni qizgʻanadi. ⁵⁷Ochlikdan u, hatto, oyoqlari orasidan chiqqan yoʻldoshni va oʻzi tuqqan bolalarni yashirincha yeydi. Dushmanning qurshovi hamma shaharlaringizda sizni shu qadar tang ahvolga solib qoʻyadi⁺.

⁵⁸Egangiz Xudoning buyuk va haybatli nomidan qoʻrqmasangiz, shu kitobda yozilgan qonunning hamma soʻzlarini bajarmasangiz, ⁵⁹Egamiz oʻzlaringizni va avlodlaringizni ogʻir va doimiy kulfatlarga, yomon, tuzalmaydigan xastaliklarga giriftor qiladi. ⁶⁰Sizlarni vahimaga tushiradigan barcha Misr xastaliklarini boshingizga soladi, ulardan hech qachon shifo topmaysiz⁺. ⁶¹Sizlar yoʻq boʻlguningizcha, Egamiz mana shu qonun kitobida yozilmagan boshqa xastaligu ofatlarni ham boshingizga keltiraveradi. ⁶²Sizlar osmondagi yulduzlar kabi koʻp edingizlar, ammo Egangiz Xudoga quloq solmaganingiz uchun sanoqli boʻlib qolasizlar⁺. ⁶³Egamiz sizlarga yaxshilik qilib, sizlarni koʻpaytirgandan qanchalik mamnun boʻlgan boʻlsa, sizlarni halok qilib yoʻq qilgandan ham shunchalik mamnun boʻladi. Mulk qilib oladigan yurtingizdan sizlarni sugʻurib, uloqtirib tashlaydi⁺.

⁶⁴Egamiz sizlarni dunyoning u chetidan bu chetigacha hamma xalqlar orasiga tarqatib yuboradi. U yerda oʻzlaringiz ham, ota–bobolaringiz ham bilmagan, tosh va yogʻochdan yasalgan boshqa xudolarga xizmat qilasizlar⁺. ⁶⁵Lekin bu xalqlar orasida orom topolmaysizlar, oyoq uzatib dam olishingiz uchun joy boʻlmaydi. Egamiz sizlarga titroq yurak, xira koʻz, umidsiz ruh beradi. ⁶⁶Hayotingiz qil ustida turgandek boʻladi, kechasiyu kunduzi oʻlimdan qoʻrqib yashaysiz. ⁶⁷Yuragingizdagi qoʻrquv va koʻzlaringiz koʻrayotgan voqealar tufayli ertalab: “Qaniydi, kechqurun boʻlsa”, kechqurun esa: “Qaniydi, ertalab boʻlsa”, deysizlar⁺. ⁶⁸Egamiz sizlarga, Misrga qaytib bormaysizlar, deb aytgan boʻlsa–da, U sizlarni kemalarda Misrga qaytarib joʻnatib yuboradi. Oʻsha yerda, dushmanlarimizga qul va choʻri boʻlib sotilsaydik, deb harakat qilasizlar, lekin sizlarni sotib oladigan xaridorlar boʻlmaydi⁺.

29–BOB

Moʻab yurtida tuzilgan ahdning shartlari

29¹⁻²Egamiz Isroil xalqi bilan Sinay togʻida* qilgan ahdidan tashqari, Musoga Moʻabda Isroil xalqi bilan ahd qilishni amr etgan edi. Muso butun Isroil xalqini yigʻib, oʻsha ahd shartlarini ularga quyidagicha tushuntirdi:

Egamiz Misrda firʼavnni, uning aʼyonlarini, butun yurtini koʻz oldingizda nimalar qilganini koʻrdingizlar⁺. ³Ogʻir sinovlarning, dahshatli alomatu moʻjizalarning guvohi boʻldingizlar. ⁴Lekin shu paytgacha Egamiz sizlarga anglaydigan ong, koʻradigan koʻz, eshitadigan quloq bermadi⁺. ⁵U sizlarni qirq yil sahroda olib yurdi. Shu davrda kiyimingiz eskirmadi, oyogʻingizdagi chorigʻingiz toʻzimadi⁺. ⁶Non yemadingiz, sharob, oʻtkir ichimlik ichmadingiz. Bularning hammasini U Egangiz Xudo ekanligini bilishingiz uchun qildi⁺. ⁷Mana shu yerga kelganimizda Xashbon shohi Sixoʻn bilan Bashan shohi Oʻg bizga hujum qilishdi. Biz jang qilib ularni yengdik⁺. ⁸Ularning yerini tortib olib, Ruben va Gad qabilasiga hamda Manashe qabilasining yarmiga* mulk qilib berdik⁺. ⁹Shunday ekan, qiladigan ishlaringiz oʻngidan kelishi uchun mana shu ahd shartlarini bitta qoldirmay bajaringlar⁺.

¹⁰⁻¹¹Bugun hammangiz — qabila boshliqlari, oqsoqollar, nazoratchilar, barcha Isroil erkaklari, bolalar, xotinlar, orangizdagi musofirlar, oʻtin yoruvchidan tortib, suv tortuvchilargacha Egangiz Xudo oldida turibsizlar⁺. ¹²Bugun Egangiz Xudo bilan ahd qilasizlar. Bu ahdni Egangiz Xudo Oʻz qasami bilan muhrlaydi, ¹³toki bugundan boshlab sizlar Uning xalqi, U esa sizning Xudoyingiz boʻlsin. U bunday qilishini sizlarga va ota–bobolaringiz Ibrohim, Isʼhoq va Yoqbga qasam ichib vaʼda qilgan edi⁺. ¹⁴⁻¹⁵Mana, bugun sizlar biz bilan birga Egamiz Xudoning huzurida turibsizlar. Bu ahd va qasamyodni Xudo nafaqat biz bilan, balki hali dunyoga kelmagan avlodlarimiz bilan qilyapti.

¹⁶Misrda qanday turmush kechirganimizni, boshqa xalqlarning hududidan qanday qilib oʻtib kelganimizni sizlar bilasizlar. ¹⁷Ularning toshdan, yogʻochdan, kumushdan va oltindan yasalgan jirkanch butlarini koʻrdingizlar. ¹⁸Ehtiyot boʻling, oralaringizda Egamiz Xudodan yuragi sovigan, oʻsha xalqlarning xudolariga xizmat qiladigan erkak, ayol, nasl yoki qabila boʻlmasin. Oralaringizda zaharli, achchiq ildiz oʻsmasin⁺. ¹⁹Bordi–yu, orangizdagi biror odam bu ahd shartlarini eshitib, koʻnglida: “Oʻzim xohlagan ishni qilsam ham, menga hech narsa qilmaydi”, deb oʻylasa, u hammaning boshiga birday kulfat keltiradi*. ²⁰Egamiz bunday odamdan qattiq gʻazablanadi, uni kechirmaydi. Mana shu kitobda yozilgan ahdning laʼnatlari uning boshiga keladi, Egamiz uning nomini yer yuzidan oʻchiradi⁺. ²¹Egamiz uni Isroil qabilalari orasidan ajratib oladi–da, mana shu kitobda yozilgan ahdning barcha laʼnatlarini uning ustiga yogʻdiradi. ²²Sizlardan keyingi avlod, sizlarning farzandlaringiz, uzoq yurtdan kelgan musofirlar Egamiz shu yurtga keltirgan ofatlar va xastaliklarni koʻradi. ²³Butun yurtni oltingugurt va tuz kuydirib tashlagan boʻladi. U yerga hech nima ekib boʻlmaydi, hech narsa unmaydi, hech qanday oʻt oʻsmaydi. Yurtingiz Egamiz gʻazab ustida yoʻq qilgan Sadoʻm, Gʻamoʻra, Adma va Zavoʻyim shaharlariga* oʻxshab qoladi⁺. ²⁴Barcha xalqlar shunday deydi: “Nima uchun bu xalqning Egasi bu yurtni shunday ahvolga soldi ekan–a? Bunday gʻazab sochishning sababi nima ekan–a?”⁺ ²⁵Keyin ular shunday aytishadi: “Eh–ha, bu xalq ota–bobolarining Xudosi bilan qilgan ahdidan kechdi. Egasi ularni Misrdan olib chiqqanda ular bilan bu ahdni tuzgan edi⁺. ²⁶Ular Oʻz Egasidan yuz oʻgirib, begona xudolarga xizmat qilishdi. Bunday qilishni Egasi ularga qatʼiyan man etsa–da, ular hech foydasi tegmaydigan bu soxta xudolarga sajda etishdi. ²⁷Shu sababdan Egasi gʻazabini sochdi. Mana shu kitobda yozilgan laʼnatlarning hammasini bu yurtga yogʻdirdi⁺. ²⁸U qattiq jahl bilan, kuchli qahr–gʻazab bilan xalqini oʻz yurtidan sugʻurib olib, boshqa yurtga uloqtirib yubordi. Ular bugungacha oʻsha yurtlardadir.”⁺

²⁹Sirlar Egamiz Xudoga tegishlidir. Ammo U qonunni bizga ayon qildi, toki biz farzandlarimiz bilan bu qonun shartlariga to abad amal qilaylik⁺.

30–BOB

Marhamat va laʼnat sabablari

30¹Men sizlarga aytgan mana shu barakalar yoki laʼnatlar boshingizga kelganda, Egangiz Xudo sizlarni tarqatib yuborgan xalqlar orasida bularni esga olinglar⁺. ²Oʻzlaringiz va farzandlaringiz Egangiz Xudoga qaytinglar. Men bugun sizlarga amr qilayotganday, butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan Unga quloq solinglar⁺. ³Shunda Egangiz Xudo sizlarni yana farovonlikka erishtiradi. Sizlarga rahm–shafqat qilib, Oʻzi tarqatib yuborgan barcha xalqlar orasidan qaytarib yigʻib keladi⁺. ⁴Yer yuzining toʻrt tarafiga tarqalib ketgan boʻlsangiz ham, Egangiz Xudo sizlarni oʻsha yerlardan yigʻib oladi, oʻsha yurtlardan qaytarib olib keladi⁺. ⁵Egangiz Xudo sizlarni ota–bobolaringiz egalik qilgan yurtga olib keladi. Oʻsha yurtga egalik qilganlaringizda, Egamiz sizlarni baxtiyor qiladi. Sizlarni ota–bobolaringizdan ham koʻproq qilib koʻpaytiradi. ⁶Egangiz Xudo sizlarning yuragingizni, avlodlaringizning yuragini sunnat qiladi*. Shunda siz Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan sevasiz, hayotga ega boʻlasiz⁺. ⁷Egangiz Xudo barcha laʼnatlarni sizdan nafratlangan, sizni quvgan dushmanlaringiz boshiga yogʻdiradi⁺. ⁸Sizlar yana Egamizga quloq solasizlar. Men bugun sizlarga berayotgan Uning amrlariga rioya qilasizlar. ⁹Qiladigan har bir ishingizni Egangiz Xudo muvaffaqiyatli qiladi. Uvali–juvali boʻlasizlar, molingiz koʻpayadi, yeringiz hosili barakali boʻladi. Egangiz ota–bobolaringizga bergan farovonlikdan qanchalik mamnun boʻlgan boʻlsa, sizlarga beradigan farovonlikdan ham shunchalik mamnun boʻladi. ¹⁰Shuning uchun Egangiz Xudoga itoat eting. Butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan mana shu kitobda yozilgan amr va farmonlarga rioya qilib, Egangizga qayting.

¹¹Men bugun buyurayotgan amr sizlar uchun unchalik qiyin emas, yoki sizlar yetib bora olmaydigan darajada uzoqda emas. ¹²U osmonda emaski, sizlar: “Kim biz uchun osmonga chiqib, amrni olib beradi, toki biz eshitib, bajarsak?” desangizlar⁺. ¹³U dengizning narigi tomonida emaski, sizlar: “Kim biz uchun dengizning narigi tomoniga borib, u amrni olib keladi, toki biz eshitib, bajarsak?” — desangizlar. ¹⁴Aksincha! Bu amr sizning yaqiningizdadir, ogʻzingizda, yuragingizdadir, shuning uchun uni bajara olasizlar.

¹⁵Bugun men sizlarga hayot bilan farovonlikni yoki oʻlim bilan kulfatni tanlash imkoniyatini beryapman⁺. ¹⁶Men bugun sizlarga: “Egangiz Xudoni seving, Uning yoʻlidan yuring, Uning amrlariga, farmonlariga, qonun–qoidalariga rioya qiling”, deb buyuryapman. Shunda sizlar yashaysizlar, koʻpayasizlar, mulk qilib oladigan yurtingizda Egangiz Xudo sizlarga baraka beradi. ¹⁷Lekin sizlarga shuni aytib qoʻyayki, agar yuragingizni Xudodan oʻgirsangiz, quloq solmasangiz, yoʻldan ozib, boshqa xudolarga sigʻinsangiz, ularga xizmat qilsangiz, ¹⁸sizlar albatta yoʻq boʻlasizlar. Iordanni kechib, mulk qilib oladigan yurtda koʻp yashamaysizlar. ¹⁹Bugun men sizlarga hayotni yoki oʻlimni, barakalarni yoki laʼnatlarni tanlash imkoniyatini berdim. Bunga yeru osmonni guvoh qilib chaqirdim. Hayotni tanlang, shunda oʻzlaringiz ham, avlodlaringiz ham yashaysizlar. ²⁰Egangiz Xudoni seving, Unga quloq soling. Unga sodiq boʻling, chunki U sizning hayotingizdir. Egamiz ota–bobolaringiz Ibrohim, Isʼhoq, Yoqbga qasam ichib beraman degan yurtda sizning umringizni uzoq qiladi⁺.

31–BOB

Yoshua — Musoning davomchisi

31¹Muso butun Isroil xalqiga yuqoridagi soʻzlarni aytib boʻlgandan keyin, ²shunday dedi*:

— Hozir 120 yoshdaman, men sizlarni janglarga boshlab bora olmayman. Egamiz menga: “Sen Iordanning narigi tomoniga oʻtmaysan”, deb aytgan⁺. ³Sizlar Egangiz Xudoning boshchiligida Iordanning narigi tomoniga oʻtasizlar. Egangiz u yerda yashaydigan xalqlarni yoʻq qiladi. Sizlar ularning yurtiga egalik qilasizlar. Egamizning vaʼdasiga koʻra, Yoshua sizlarning yoʻlboshchingiz boʻladi⁺. ⁴Egamiz Amor xalqining shohlari Oʻg bilan Sixoʻnni magʻlub qilib, ularning yurtini yoʻq qilganday, bu xalqlarni ham xuddi shunday yoʻq qiladi⁺. ⁵Egamiz bu xalqlarni sizlarning qoʻlingizga topshiradi. Ularni xuddi men buyurganimday qilishingiz shart⁺. ⁶Dadil va botir boʻlinglar, ulardan qoʻrqmanglar, vahimaga tushmanglar. Egangiz Xudoning Oʻzi sizlar bilan birga boradi, sizlarni tashlab ketmaydi, sizlarni tark etmaydi⁺.

⁷Muso Yoshuani chaqirib, butun Isroil xalqi oldida unga shunday dedi:

— Dadil va botir boʻl. Egamiz, bu yurtni ota–bobolaringizga, avlodlaringizga beraman, deb qasam ichib vaʼda qilgan. Bu xalq bilan oʻsha yurtga sen kirasan. Sen orqali ular oʻsha yurtni mulk qilib olishadi*⁺. ⁸Egamizning Oʻzi sening oldingda boradi, Uning Oʻzi sen bilan birga boʻladi, seni tashlab ketmaydi, tark etmaydi. Qoʻrqma, vahimaga tushma.

Har yetti yilda qonun oʻqiladi

⁹Muso mana shu qonunni yozib, uni Egamizning Ahd sandigʻini olib yuradigan Levi avlodidan boʻlgan ruhoniylarga va Isroilning hamma oqsoqollariga berdi. ¹⁰Soʻngra Muso ularga shunday amr qildi:

— Har yettinchi yilning oxirida, qarzlaringizdan kechish yili Chayla bayramini nishonlaganingizda* mana shu qonunni oʻqinglar⁺. ¹¹Egangiz Xudoning tanlagan joyiga, Uning huzuriga yigʻiladigan jamiki Isroil xalqiga bu qonunni baland ovoz bilan oʻqib beringlar⁺. ¹²Buning uchun erkagu ayolni, bola–chaqani, shahringizdagi musofirlarni, boringki, butun xalqni yigʻinglar. Ular eshitib oʻrganishsin, Egangiz Xudodan qoʻrqishsin. Mana shu qonunning barcha soʻzlarini bitta qoldirmay bajarishsin⁺. ¹³Sizlar Iordanni kechib, mulk qilib oladigan yurtda yashar ekansiz, umringiz davomida shunday qilinglar. Toki qonunni bilmaydigan bolalaringiz qonunni eshitib, Egangiz Xudodan qoʻrqishni oʻrganishsin.

Musoga berilgan oxirgi yoʻl–yoʻriqlar

¹⁴Egamiz Musoga dedi:

— Oʻliming yaqinlashib qoldi, Yoshuani chaqir, ikkovingiz Uchrashuv chodiriga kelinglar. Men unga koʻrsatmalarimni beraman.

Muso bilan Yoshua Uchrashuv chodiriga borib turishdi⁺. ¹⁵Keyin Egamiz chodirning kirish joyida, ustun shaklidagi bulut ichida koʻrindi⁺. ¹⁶Egamiz Musoga aytdi: “Sening vaqti–soating yaqinlashib qoldi. Bu xalq esa boradigan yurtda Menga bevafolik qiladi, oʻsha yurtning begona xudolariga sajda qiladi. Ular Meni tark etadilar, ular bilan qilgan ahdimni buzadilar⁺. ¹⁷Shunda ularga gʻazabimni sochaman, ularni tark etib, yuzimni oʻgiraman. Ular oson olinadigan oʻljaday boʻlib qolishadi, koʻp kulfat va ofatlar boshlariga kelgan kuni: «Xudoyimiz oramizda boʻlmagani uchun shu kulfatlar boshimizga tushmadimikin?!» deyishadi⁺. ¹⁸Ular boshqa xudolarga ergashib, qilgan qabihliklari uchun, Men albatta ulardan yuzimni oʻgiraman.

¹⁹Endi quyidagi qoʻshiq soʻzlarini yozib ol. Uni butun Isroil xalqiga oʻrgat. Bu qoʻshiq doimo ularning ogʻzida boʻlsin, Isroil xalqiga qarshi Mening guvohim boʻlsin⁺. ²⁰Men ularni, ota–bobolariga qasam ichib vaʼda berganimday, sut va asal oqib yotgan yurtga* olib kiraman. Ular yeb toʻyib semiradilar, keyin boshqa xudolarga yuz buradilar, oʻsha xudolarga xizmat qiladilar. Mendan yuz oʻgirib, ahdimni buzadilar⁺. ²¹Boshlariga koʻp kulfat va ofatlar kelganda, bu qoʻshiq ularga qarshi guvoh boʻladi. Chunki ularning avlodlari bu qoʻshiqni ogʻzilaridan tushirmaydi. Men qasam ichib, vaʼda bergan yurtga ularni olib kirmasimdan oldin, hozirdanoq niyatlarini bilib turibman.”

²²Muso oʻsha kuni qoʻshiqni yozib, Isroil xalqiga oʻrgatdi*.

²³Egamiz Nun oʻgʻli Yoshuaga shunday amr qildi:

— Dadil va botir boʻl. Sen Isroil xalqini Men ularga vaʼda qilgan yurtga olib kirasan. Men sen bilan birga boʻlaman⁺.

²⁴Muso qonunlarning hamma soʻzlarini oxirigacha yozib boʻlgach,⁺ ²⁵Egamizning Ahd sandigʻini olib yuradigan levilarga shunday buyruq berdi:

²⁶— Bu qonunlarni Egangiz Xudoning Ahd sandigʻi yoniga qoʻyinglar, oʻsha yerda sizlarga qarshi guvoh boʻlib tursin⁺. ²⁷Men sizlarning itoatsizligingizni, oʻjarligingizni yaxshi bilaman. Borligimda Egamizga boʻysunmaysizlar–u, men oʻlganimdan keyin battar boʻlasizlar! ²⁸Qani, barcha qabila oqsoqollaringizni va nazoratchilaringizni oldimga yigʻib kelinglar. Men ularga shu soʻzlarni aytayin. Yer va osmon ularga qarshi guvoh boʻlsin. ²⁹Oʻlimimdan keyin sizlar buzilib ketishingizni, men koʻrsatgan yoʻldan chiqib ketishingizni bilaman. Boshingizga kulfatlar tushadi, chunki Egamizning oldida qabihliklar qilasizlar. Qilgan ishlaringiz bilan Uni gʻazablantirasizlar⁺.

Musoning qoʻshigʻi

³⁰Muso jamiki Isroil jamoasi oldida quyidagi qoʻshiqni boshdan oxirgacha aytdi:

32–BOB

32¹Ey samo, quloq sol, men gapiraman.

Ey zamin, ogʻzimdan chiqqan soʻzlarni eshit⁺.

²Taʼlimotim yomgʻir kabi yogʻsin,

Soʻzlarim shudring kabi tushsin,

Maysalarni siypalaydigan yomgʻir tomchilariday,

Oʻtlar ustiga yogʻadigan moʻl yomgʻirday boʻlsin⁺.

³Egamizning nomini ulugʻlayman!

Xudoyimizning buyukligiga hamdlar oʻqing!

⁴U suyangan Qoyam, Uning ishlari komil,

Hamma yoʻllari adolatlidir.

Xudo sadoqatlidir, Unda yolgʻon yoʻq,

U haq va odildir⁺.

⁵Ammo sizlar Unga sodiq qolmadingiz!

Ey buzuq va egri nasl,

Endi sizlar Uning farzandlari deb atalmaysiz,

Bu sizlarning isnodingizdir.

⁶Egamizga shunday qaytarasizmi,

Ey ahmoq, nodon xalq?!

U sizlarni yaratgan Otangiz–ku!

Sizga shakl bergan Yaratuvchingiz–ku!⁺

⁷Qadimgi kunlarni eslang,

Uzoq oʻtmishni oʻylang.

Otangizdan soʻrang, u sizlarga aytib beradi,

Oqsoqollardan soʻrang, sizlarga gapirib berishadi⁺.

⁸Xudoyi Taolo xalqlarga yerni boʻlib berganda,

Odamzodni yer yuziga tarqatganda,

Xalqlarning chegaralarini,

Ilohiy zotlar* soniga koʻra, belgilagandi⁺.

⁹Yoqb naslini esa Egamiz Oʻziga ulush qilib oldi,

Isroilni Oʻz nasibasi qildi⁺.

¹⁰Egamiz Isroilni sahrodan,

Uvullaydigan dashtdan topib oldi.

Uni Oʻz bagʻriga oldi,

Unga gʻamxoʻrlik qilib,

Koʻz qorachigʻiday saqladi⁺.

¹¹Goʻyo burgut inidagilarni uygʻotib,

Oʻz polaponlari uzra aylanganday,

Qanotlarini yoyib, polaponlarini koʻtarganday,

Qanotlari ustida ularni olib yurganday,⁺

¹²Egamizning yolgʻiz Oʻzi Isroilni olib yurdi,

Yonida boshqa xudo yoʻq edi.

¹³Yerning choʻqqilariga Isroilni hukmdor qildi,

Dalaning hosili bilan uni toʻydirdi.

Toshdan chiqqan asal bilan,

Toshloq yerda oʻsgan zaytunlarning moyi bilan boqdi⁺.

¹⁴Sigir qatigʻiyu echki suti bilan,

Qoʻzichoq va qoʻy dumbasi bilan,

Bashan qoʻchqoriyu buzoqlari goʻshti,

Aʼlo bugʻdoy bilan boqdi.

Uzumdan qilingan aʼlo sharobdan ichirdi.

¹⁵Azizim Isroil* semirib, oʻjar boʻldi.

U semirib, shishib ketdi, oxiri boʻkib qoldi.

Oʻzini yaratgan Xudodan yuz oʻgirib,

Oʻz najot Qoyasini xor qildi⁺.

¹⁶Boshqa xudolarga sajda qilib, Uning rashkini keltirdi.

Jirkanchli butlar bilan Uning gʻazabini qoʻzgʻatdi⁺.

¹⁷Xudoga emas, jinlarga qurbonlik keltirdi.

Bu xudolarni oʻzlari bilmas edi,

Bu xudolar yaqinda paydo boʻlgan,

Ota–bobolari ulardan qoʻrqmagan edi⁺.

¹⁸Evoh, ey Isroil, seni tuqqan Xudoni eslamading,

Seni dunyoga keltirgan Qoyani unutding⁺.

¹⁹Egamiz bularni koʻrib, ularni rad etdi,

Oʻz oʻgʻil–qizlari Uning gʻazabini keltirgandi.

²⁰U shunday dedi: “Bu xalqdan yuzimni oʻgiraman,

Ularning ahvoli nima boʻlishini koʻraman.

Axir, ular egri nasl, sadoqatsiz farzandlardir.

²¹Ular Xudo boʻlmagan butlar bilan rashkimni keltirdilar,

Betayin xudolari bilan gʻazabimni qoʻzgʻatdilar.

Men ham xalq boʻlmaganlar bilan ularning rashkini keltiraman,

Aqlsiz bir xalq bilan gʻazabini qoʻzgʻataman⁺.

²²Mening gʻazabimdan olov chiqadi,

Oʻliklar diyorining* eng chuqur joyigacha yondiradi,

Yerni, hosilini kuydiradi,

Togʻ poydevorini kul qiladi⁺.

²³Ularga kulfat ketidan kulfat keltiraman,

Oʻqlarimni bitta qoʻymay ularga otaman:⁺

²⁴Ochlik ularning sillasini quritadi,

Isitma yondirib kuydiradi,

Ofat jonlarini oladi.

Yovvoyi hayvonlar ularni tilka–pora qiladi,

Yerda sudraladigan ilonlar zahrini sochadi⁺.

²⁵Koʻchalarda yigitu qizlarni qilich halok qiladi,

Uylarda esa chaqalogʻu oq sochli keksalarni vahima oʻldiradi⁺.

²⁶Ha, Men ularni sochib tashlagan boʻlardim,

Odamlar orasidan ularning xotirasini oʻchirib yuborgan boʻlardim,

²⁷Ammo dushmanning mazaxidan hayiqdim,

Gʻanimlar notoʻgʻri tushunmasin, dedim.

«Isroilni Egasi emas, biz magʻlub qildik», deb

Oʻylamasin dedim.”⁺

²⁸Isroil aqlini yoʻqotgan, idroksiz xalqdir⁺.

²⁹Agar ularda aql boʻlsa edi, tushunardi,

Oqibati nima boʻlishini bilardi.

³⁰Ana, Egasi Isroilni tark etdi,

Suyangan Qoyasi ularni dushmanga berib qoʻydi.

Aks holda, bir kishi Isroilning mingtasini taʼqib qila olarmidi?!

Ikki kishi Isroilning oʻn mingtasini hayday olarmidi?!⁺

³¹Hatto dushmanlari tan oladi,

Isroil xalqining Xudosi

Qudratli Qoya ekanligini⁺.

³²Isroilning dushmanlari uzum tokiga oʻxshar,

Sadoʻm va Gʻamoʻra* dalalarida oʻsar,

Uzumzorlarining mevasi zaharli,

Uzumlari ogʻu singari achchiqdir⁺.

³³Ularning sharobi ajdarho zahri,

Ilonlarning qoʻrqinchli ogʻusidir⁺.

³⁴Egamiz shunday deydi:

“Men Isroil dushmanlarini

Nimalar qilishni dilimda tutaman,

Oʻshalarni xazinamda saqlayman.

³⁵Ularning oyoqlari chalishganda

Men Oʻzim qasos va oʻch olaman.

Ularning halokat kuni yaqindir,

Ularning qismati hal boʻladi.”⁺

³⁶Egamizning xalqi kuchdan qolganda,

Erkinu erksizlar nobud boʻlganda,

Egamiz Oʻz xalqini oqlaydi,

Oʻz qullariga rahm–shafqat qiladi⁺.

³⁷Shunda Egamiz Oʻz xalqidan soʻraydi:

“Ishongan xudolaringiz qani?!

Siz panoh olgan qoyangiz qani?!⁺

³⁸Sizlar oʻshalarga qurbonlik yogʻidan yedirdingiz,

Nazr sharobidan ichirdingiz.

Endi ular kelib, sizlarga yordam bersin!

Oʻshalar sizga qalqon boʻlib koʻrsin!

³⁹Bilib qoʻying, Men yagonaman!

Mendan boshqa Xudo yoʻqdir.

Oʻldiradigan Menman,

Hayot beradigan ham Menman,

Jarohat yetkazadigan Menman,

Shifo beradigan ham Menman.

Mening qoʻlimdan hech kim qutula olmaydi⁺.

⁴⁰Men barhayot Xudo boʻlganim haqi,

Qoʻlimni osmonga koʻtarib, ont ichib aytamanki,

⁴¹Men yaltiroq qilichimni charxlayman,

Adolat oʻrnata boshlayman.

Dushmanlarimdan qasos olaman,

Mendan nafratlanganlarga qaytaraman⁺.

⁴²Halok boʻlganlar va asirlarning qoni bilan

Oʻqlarimni mast qilaman,

Yov lashkarboshilarining kallalari bilan

Qilichimni etga toʻydiraman.”⁺

⁴³Ey ellar, Uning xalqi bilan birga shodlaning,

U qullarining oʻlimi uchun oʻch oladi.

Dushmanlaridan qasos olib,

Yurti va xalqini gunohdan poklaydi⁺.

⁴⁴Muso Nun oʻgʻli Yoshua* bilan birga bu qoʻshiqning barcha soʻzlarini ovoz chiqarib, xalqqa aytib berdi.

Musoning oxirgi koʻrsatmalari

⁴⁵Muso mana shu soʻzlarning hammasini butun Isroil xalqiga aytib bergandan keyin, ⁴⁶ularga shunday dedi:

— Bugun men sizlarni ogohlantirib, aytgan soʻzlarning hammasini yuragingizda saqlang. Bolalaringizga ham buyuring, mana shu qonunning soʻzlarini bitta qoldirmay bajarishsin⁺. ⁴⁷Bu shunchaki quruq soʻzlar emas, balki sizlarning hayotingizdir. Mana shu soʻzlar tufayli sizlar mulk qilib oladigan Iordanning narigi tomonidagi yurtda uzoq yashaysizlar⁺.

⁴⁸Egamiz oʻsha kuni Musoga shunday dedi:

⁴⁹— Aborim tizmasidagi Navo togʻiga chiq. Bu togʻ Yerixo shahri roʻparasidagi Moʻab yurtida joylashgan. U yerdan Men Isroil xalqiga mulk qilib berayotgan Kanʼon yurtiga qara⁺. ⁵⁰Akang Horun Xoʻr togʻida olamdan oʻtganday, sen ham oʻzing chiqadigan togʻda olamdan oʻtasan⁺. ⁵¹Ikkovingiz Isroil xalqining oldida Menga sadoqatsizlik qilgan edingiz. Sizlar Zin choʻlida, Mariva suvlari boʻyidagi Kadesh yonida Isroil xalqiga muqaddasligimni namoyon qilmagan edingiz*⁺. ⁵²Shuning uchun sen oʻsha yurtni uzoqdan koʻrasan. Men Isroil xalqiga berayotgan oʻsha yerga sen kirmaysan⁺.

33–BOB

Muso Isroil qabilalarini duo qiladi

33¹•Xudoning odami Muso oʻlimidan oldin Isroil xalqini quyidagi soʻzlar bilan duo qildi:⁺

²“Egamiz Sinay togʻidan Oʻz xalqiga keldi,

Seir yurti uzra quyoshday porladi,

Poron* qirlaridan nur sochdi.

Oʻn minglarcha farishta U bilan keldi*,

Oʻng qoʻlida otashin olov* bor edi⁺.

³Darhaqiqat, Egamiz Oʻz xalqini* sevadi,

Unga bagʻishlangan odamlarni himoya qiladi.

Ular Egamizga taʼzim qiladilar,

Undan koʻrsatmalar oladilar.

⁴Muso Isroil xalqiga bergan ushbu qonun

Yoqb naslining bebaho mulkidir⁺.

⁵Isroil qabilalari yigʻilganda,

Xalq yoʻlboshchilari toʻplanganda,

Egamiz aziz Isroilga* shoh boʻldi.”⁺

⁶Muso Ruben qabilasi haqida shunday dedi:

“Ruben qabilasi yashasin, oʻlmasin,

Soni kam boʻlsa–da, omon boʻlsin*.”

⁷Yahudo qabilasi haqida shunday dedi:

“Ey Egam, Yahudoning ovozini eshitgin,

Uni boshqa qabilalar bilan birlashtirgin.

U oʻz qoʻllari bilan oʻzini himoya qilmoqda,

Dushmanlariga qarshi unga madad bergin.”

⁸Levi qabilasi haqida shunday dedi:

“Ey Egam, Sen Urim bilan Tummimni*

Taqvodor Leviga berding.

Uni Massaxda sinab koʻrding,

U bilan Mariva suvlari boʻyida* bellashding⁺.

⁹U ota–onasidan, aka–ukasidan,

Bola–chaqasidan Seni ustun koʻrdi*.

Sening amrlaringni bajardi,

Ahdingga sodiq qoldi⁺.

¹⁰Yoqub nasliga qoidalaringni,

Isroil xalqiga qonuningni oʻrgatadi,

Huzuringda tutatqilar tutatib,

Qurbongohingda qurbonliklar kuydiradi.

¹¹Ey Egam, uning davlatiga baraka bergin,

Qilgan ishlaridan mamnun boʻlgin.

Yovlarining belini sindirgin,

Undan nafratlanganlar qaytib turolmasin.”

¹²Benyamin qabilasi haqida u shunday dedi:

“Egamizning suyukligi bexatar yashaydi,

Xudoyi Taolo doim uni asraydi*,

U Xudoning quchogʻida orom oladi.”

¹³Yusuf qabilasi haqida shunday dedi:

“Egamiz uning yeriga baraka bersin.

Osmon yomgʻiri, yer osti suvi bilan barakalasin⁺.

¹⁴Quyoshga toʻygan aʼlo hosillar bersin,

Oʻz mavsumida moʻl mevalar yetishtirsin.

¹⁵Qadimiy togʻlarning asil unumini,

Koʻhna adirlarning serob barakasini bersin⁺.

¹⁶Yerning aʼlo inʼomlari Yusufga nasib etsin,

Yongan buta orasida zohir boʻlgan

Xudo* uni Oʻz muruvvatiga muyassar qilsin,

Aka–ukalari orasidan tanlangan Yusufga bular buyursin⁺.

¹⁷Birinchi tugʻilgan buqaday qudratlidir u!

Uning shoxlari yovvoyi buqaning shoxlaridaydir.

Bir shoxi Efrayimning tuman lashkaridir,

Boshqa shoxi Manashening minglab jangchilaridir.

Bu shoxlari bilan Yusuf xalqlarni quvadi,

Yer yuzining chetigacha ularni haydab boradi.”⁺

¹⁸Zabulun va Issaxor qabilasi haqida shunday dedi:

“Zabulun safarga chiqqanda xursand boʻlsin,

Issaxor esa chodirlarida shodlansin.

¹⁹Ular butun xalqni toqqa chaqiradi,

U yerda maʼqul qurbonliklar keltiradi,

Dengizning boyligi bilan,

Qumdagi xazina bilan oziqlanadi.”⁺

²⁰Gad qabilasi haqida shunday dedi:

“Gadning yerini kengaytirgan Xudoni olqishlang!

Gad bir arslon kabi yashaydi,

Qurbonining qoʻlu boshini uzib tashlaydi⁺.

²¹U oʻzi uchun yerning aʼlosini oldi,

Yoʻlboshchining ulushi unga berildi.

Xalqning yoʻlboshchilari yigʻilganda

Gad Egamizning odil irodasini bajardi,

Egamizning Isroil uchun chiqargan qarorini ado etdi*.”⁺

²²Dan qabilasi haqida shunday dedi:

“Dan yosh sherga oʻxshar,

U Bashandan sakrab chiqar.”⁺

²³Naftali qabilasi haqida shunday dedi:

“Egamizning muruvvati Naftaliga yor!

Barakasi uni toʻldirdi bisyor!

Gʻarbu janubga u egalik qilar.”⁺

²⁴Osher qabilasi haqida shunday dedi:

“Oʻgʻillar orasida Osher eng koʻp baraka topdi,

Aka–ukalari uni afzal koʻrsin,

Oyogʻi zaytun moyida boʻlsin.

²⁵Tambalari temiru bronzadan boʻlsin,

Umri qancha uzoq boʻlsa, kuchi shuncha koʻp boʻlsin.”

Muso Isroil xalqiga shunday dedi:

²⁶“Ey azizim Isroil, Xudoyingga oʻxshagani yoʻq,

U salobat bilan bulutlarni egarlaydi,

Senga yordam bergani osmondan uchib keladi,⁺

²⁷Qadimdan bor boʻlgan Xudo sening panohingdir,

Uning abadiy qoʻllari seni tutib turadi.

U dushmanlaringni oldingdan haydaydi,

Senga: «Ularni qirib tashla!» deb aytadi⁺.

²⁸Ey Isroil, xavf–xatarsiz yashaysan,

Yoqub nasli, osoyishta boʻlasan.

Sening yering don va sharobga boydir,

Yurtingga osmondan shudring tushadi⁺.

²⁹Ey Isroil, sen baxtlisan!

Kim senga oʻxshar?!

Sen Egamiz qutqargan xalqsan.

Seni asraydigan qalqoning,

Shonli qiliching Egamizdir.

Oldingda dushmanlaring titrab tiz choʻkadi,

Sen esa ularning belini ezasan.”⁺

34–BOB

Musoning oʻlimi

34¹Muso Moʻab tekisligidan Navo togʻining choʻqqisiga chiqdi*. Navo togʻi Yerixo shahrining sharqida joylashgan Fisgax togʻ tizmasining* eng baland joyi edi. U yerdan Musoga Egamiz butun oʻlkani koʻrsatdi: shimoldagi Dan shahrigacha choʻzilgan butun Gilad oʻlkasini*, ²hamma Naftali yerlarini, Efrayim va Manashe yerlarini, Oʻrta yer dengizigacha choʻzilgan butun Yahudo yerlarini, ³Nagav choʻli* va tekislikni. Bu tekislik Zoʻvar shahridan* to palmalar shahri boʻlmish Yerixogacha choʻzilgan edi⁺. ⁴Egamiz Musoga dedi:

— Men Ibrohim, Isʼhoq, Yoqbga, sening avlodingga beraman, deb qasam ichib aytgan yurt mana shudir. Mana, bu yurtni oʻz koʻzing bilan koʻrding, lekin u yurtga kirmaysan⁺.

⁵Egamiz aytganiday, Uning quli Muso oʻsha yerda, Moʻab yurtida vafot etdi. ⁶Egamiz uni Moʻabda, Bayt–Piyor shahrining yaqinidagi bir vodiyda dafn qildi. Muso dafn qilingan joyni hozirgacha hech kim bilmaydi⁺. ⁷Muso vafot etganda 120 yoshda edi. Lekin koʻzlarining nuri hali soʻnmagan edi, gʻayrati yoʻqolmagan edi⁺. ⁸Isroil xalqi Moʻab tekisligida Muso uchun oʻttiz kun aza tutdi. Muso uchun aza kunlari tamom boʻldi⁺.

⁹Muso oʻlimidan oldin Yoshuaga qoʻl qoʻyib, uni yoʻlboshchi qilib tayinlagan edi. Nun oʻgʻli Yoshuani Xudo donolik ruhi bilan toʻldirdi. Isroil xalqi Yoshuaga boʻysundi, Egamiz Musoga buyurganlarning hammasini ular qildi⁺.

¹⁰Isroilda Musoga oʻxshagan paygʻambar boshqa chiqmadi. Egamiz Muso bilan yuzma–yuz gaplashar edi⁺. ¹¹Egamiz uni Misr yurtida firʼavnga, uning aʼyonlari va butun xalqiga alomatu moʻjizalar koʻrsatish uchun yuborgan edi. ¹²Muso butun Isroil xalqi oldida buyuk qudratu haybatli ishlarni namoyon qilgandi.

1:1 Iordan daryosining sharq tomonidagi choʻlda — ibroniycha matnda Iordan daryosining sharq tomonidagi choʻlda, yaʼni Arabada. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysining bir qismiga, aynan Oʻlik dengizning shimolidagi yerlarga nisbatan ishlatilgan.

1:1 …Suf…Poron…Tofal, Lobon, Xazeroʻt va Dizaxab… — bu joylarning qayerda joylashgani aniq maʼlum emas.

1:2 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi (shu bobning 6, 19–oyatlarida ham bor).

1:2 …Seir togʻlari boʻylab… — Edom yurtining gʻarb tomonidan oʻtgan yoʻlga ishora.

1:2 …oʻn bir kunlik yoʻldir — Isroil xalqi Xudoga qarshi bosh koʻtargani uchun, Kadesh–Barnadan Kanʼon yurtiga oʻn bir kunda emas, balki qirq yildan keyin kirdi (shu bobning 3-40–oyatlariga qarang).

1:3 oʻn birinchi oy — ibroniy kalendarining Shebat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan yanvarning oʻrtasidan boshlanadi.

1:7 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysiga nisbatan ishlatilgan.

1:7 Nagav choʻli — hozirgi Isroilning janubida, Oʻlik dengizning janubi–gʻarbida joylashgan yerlar.

1:24 Eshkoʻl — ibroniychadagi maʼnosi bir bosh uzum.

1:28 Onoq avlodi — Isroil xalqidan avval Kanʼonda yashagan, gavdasi ulkan, kuchli jangchilari bilan mashhur boʻlgan xalq (2:10-11, 20-21, 9:1-2 va Sahroda 13:33-34 ga qarang)

1:33 …kechasi ustun shaklidagi alanga ichida, kunduzi esa ustun shaklidagi bulut ichida borardi — Chiqish 40:34-38, Sahroda 9:15-23 ga qarang.

1:37 Sizlarni deb Egamiz mendan gʻazablanib… — Sahroda 20:2-13, 27:12-14 ga qarang.

1:40 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Aqaba qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–sharqidagi qoʻltigʻiga) ishora qiladi.

1:44 Seir — Edom yurtiga qarashli boʻlgan togʻli yerlar.

2:1 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. 1:40 izohiga qarang.

2:1 Seir togʻlari — 1:44 izohiga qarang.

2:4 Seir yurtida yashaydigan birodarlaringiz — Edom yurtining yana bir nomi Seir edi. Isroil xalqi Yoqubdan, Edom xalqi esa Yoqubning akasi Esovdan kelib chiqqan edi.

2:8 Elet va Ezyoʻn–Geber — Sinay yarim orolining sharqida, Qizil dengizning shimoliy qirgʻogʻidagi bandargoh shaharlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

2:8 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysiga nisbatan ishlatilgan.

2:9 Or — Moʻab yurtining asosiy shaharlaridan biri boʻlib, bu oʻrinda Moʻabning hamma yerlariga nisbatan ishlatilgan (Sahroda 21:28 ga qarang).

2:9 Lut avlodi — yaʼni Moʻab xalqi. Ularning ota–bobosi Moʻab Lutning oʻgʻillaridan biri edi (Ibtido 19:36-38 ga qarang). Lut Ibrohimning jiyani edi.

2:11 Eyim xalqi va Onoq avlodlari…Rafa xalqi… — Isroil xalqidan avval Kanʼonda yashagan, gavdasi ulkan, kuchli jangchilari bilan mashhur boʻlgan xalqlar (1:28, 2:20-21, 3:11, 9:1-2, Sahroda 13:33-34 ga qarang).

2:12 Esov avlodi — yaʼni Edom xalqi (2:4 izohiga qarang).

2:13 Zarad soyligi — bu soylik Oʻlik dengizga janubi–sharq tomondan quyilib, Edom yurtining shimoliy chegarasini va Moʻab yurtining janubiy chegarasini belgilar edi.

2:19 Lut avlodi — yaʼni Ommon xalqi. Ularning ota–bobosi Banommi Lutning oʻgʻillaridan biri edi (Ibtido 19:36-38 ga qarang). Lut Ibrohimning jiyani edi.

2:23 Xaftoʻrdan kelgan Xaftoʻr xalqi — Krit orolidan kelib chiqqan Filist xalqining ajdodlariga ishora boʻlishi mumkin (Eski Ahdda Krit oroli Xaftoʻr deb atalgan).

2:24 Arnon soyligi — Moʻab yurtining shimoliy chegarasi va shoh Sixoʻnga tegishli yerlarning janubiy chegarasi. Arnondagi soy gʻarb tomonga oqib, Oʻlik dengizga quyiladi.

2:36 soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Baʼzi soyliklar vodiy kabi keng boʻlardi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

2:37 Yavoq daryosi — Ommon yurtining gʻarbiy chegarasini tashkil qilgan daryoning bosh qismiga ishora. Yavoq daryosi janubdan shimolga qarab oqardi, soʻng gʻarb tomonga burilib, Iordan daryosiga quyilardi.

3:8 Arnon soyligi — 2:24 izohiga qarang.

3:8 Xermon togʻi — Jalila koʻlidan qariyb 60 kilometr shimoli–sharqda joylashgan.

3:11 Rafa xalqi — 2:11 izohiga qarang.

3:11 Uning yotadigan oʻrni — yoki Uning tobuti.

3:11 temir — yoki tosh.

3:11 …uzunligi toʻqqiz tirsak, kengligi esa toʻrt tirsak… — uzunligi taxminan 4,1 metrga, kengligi taxminan 1,8 metrga toʻgʻri keladi.

3:11 Uning oʻrni hozir ham… — yaʼni shu kitob yozilgan vaqtda.

3:13 Manashe qabilasining yarmi — Iordan daryosining sharq tomonida oʻrnashgan qabilaning yarmi nazarda tutilgan (Ysha 13:8, 29-31 ga qarang). Qabilaning ikkinchi yarmi Iordan daryosining gʻarb tomonidagi Kanʼon yurtida oʻrnashgan edi (Ysha 22:7 ga qarang).

3:14 bugungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

3:14 Yovir qishloqlari — ibroniycha matnda Xavot–Yovir, maʼnosi Yovir shaharlari.

3:16 Yavoq daryosi — Ommon yurtining gʻarbiy chegarasini tashkil qilgan daryoning bosh qismiga ishora. Yavoq daryosi janubdan shimolga qarab oqardi, soʻng gʻarb tomonga burilib, Iordan daryosiga quyilardi.

3:17 Jalila koʻli — ibroniycha matnda Keneret, oʻsha vaqtda Jalila koʻli va uning atrofidagi yerlar shu nom bilan ham atalardi.

3:17 Oʻlik dengiz — ibroniycha matnda Tuz dengizi.

3:26 …Egamiz sizlar tufayli mendan gʻazablangani uchun… — Sahroda 20:2-13, 27:12-14 ga qarang.

3:27 Fisgax togʻ tizmasining choʻqqisi — Oʻlik dengizning shimoliy qirgʻogʻidan qariyb 15 kilometr sharqda joylashgan. Fisgax deb, Moʻab tekisligidan to gʻarbdagi Aborim togʻlarigacha choʻzilgan togʻ tizmasiga nisbatan aytilgan boʻlishi mumkin. Bu tizmaning eng baland nuqtasi Navo togʻining choʻqqisi edi (34:1 ga qarang).

4:3 Egamiz Piyor togʻida nimalar qilganini… — Sahroda 25:1-9 ga qarang.

4:10 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi (shu bobning 15–oyatida ham bor).

4:21 Egamiz sizlarning dastingizdan mendan gʻazablandi… — Sahroda 20:2-13, 27:12-14 ga qarang.

4:24 …U rashkchi Xudodir — Chiqish 34:13-14 ga qarang.

4:42 …oʻsha shaharlardan biriga qochib borib, jonini qutqarishi mumkin — 19:1-13 ga qarang.

4:48 Siriyon — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Siyon. Uning Siriyon degan shakli 3:9 dan olingan.

4:49 …Oʻlik dengiz…Iordan vodiysi… — ibroniycha matnda …Araba dengizi…Araba…. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Oʻlik dengiz joylashgan choʻlni hamda Oʻlik dengizning shimolidagi Iordan vodiysini bildiradi.

5:2 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

5:9 Oʻsha xudolar yoki butlarga… — ibroniycha matnda Ularga…, shu bobning 7, 8–oyatlarida aytib oʻtilgan xudolar va butlarga ishora.

5:10 …ming–ming avlodlariga… — yoki …minginchi avlodiga… yoxud …minglariga….

5:11 …ismini suiisteʼmol qilmang — bunga Xudoning nomi bilan biror ishni qilaman, haqiqatni aytaman, deb qasam ichgandan keyin, oʻsha vaʼdani buzish, ontdan qaytish yoxud Xudoning nomi bilan laʼnatlash yoki Xudo aytganimni qilsin, deb qilingan har xil ishlar kiradi (misol uchun, Xudoning nomi bilan fol ochish yoki sehr–jodu qilish).

6:3 sut va asal oqib yotgan yurt — nihoyatda hosildor yerni bildiruvchi ibora. Moʻl–koʻl sut — mol uchun koʻm–koʻk yaylovlarning koʻpligini bildiradi. Asal — xurmodan olinadigan quyuq, shirin murabboga ishora boʻlishi mumkin. Murabboning moʻlligi yaxshi hosil beradigan yerni bildiradi.

6:4 Egamiz Xudo tanho Egadir — yoki Egamiz Xudoyimizdir, Egamiz tanhodir yoxud Egamiz Xudo, Egamiz bittadir.

6:9 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

6:16 Massaxda qilganingizdek… — Chiqish 17:1-7 va Sahroda 20:1-13 ga qarang.

7:5 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

7:20 …tirik qolganlarni U vahimaga solib, quvib yuboradi — yoki …tirik qolganlarni quvish uchun U qovoq arilarni yuboradi.

8:3 manna — Xudo Isroil xalqiga qirq yil davomida sahroda yetkazib turgan maxsus yegulik. Manna, Shabbat kunidan tashqari, har kuni kechasi yerga yogʻilardi, odamlar saharda turib, uni yigʻib olishardi. Soʻng uni yanchib, non yopishardi yoki qaynatib ovqat tayyorlashardi (Chiqish 16:13-35, Sahroda 11:7-9 ga qarang).

8:15 …qoyadan suv chiqardi — Chiqish 17:1-7 va Sahroda 20:2-11 ga qarang.

9:1 …Iordan daryosining narigi tomoniga… — yaʼni Iordan daryosining gʻarb tomoniga.

9:2 Onoq avlodi — 1:28 izohiga qarang.

9:8 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

9:9 Egamiz sizlar bilan qilgan ahd — yaʼni oʻnta amr.

9:18 oldingiday — shu bobning 9–oyatiga qarang.

9:22 Tavera — Sahroda 11:1-3 ga qarang.

9:22 Massax — Chiqish 17:1-7 va Sahroda 20:1-13 ga qarang.

9:22 Xivrut–Xattavo — Sahroda 11:33-34 ga qarang.

9:23 Kadesh–Barnadan joʻnatganda ham…sizlar Egangiz Xudoning amriga qarshilik qildingizlar — Sahroda 13-14–boblarga qarang.

10:3 akas yogʻochi — quruq joylarda oʻsadigan akas daraxtining yogʻochi qattiq, chidamli va yengil boʻladi.

10:6 Yaqon urugʻiga qarashli quduqlar — ibroniycha matnda Baroʻt–Baniy–Yaqon, maʼnosi Yaqon urugʻiga qarashli quduqlar.

10:6 Horun oʻsha yerda vafot etib… — Sahroda 20:22-28 ga qarang.

10:8 bugungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

10:16 Yuraklaringizni sunnat qilinglar… — sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Isroil xalqi Xudoga boʻlgan sadoqatini va Uning amrlariga itoat qilish istagini koʻrsatish uchun sunnat qilinardilar. Bu oyatdagi “yuraklaringizni sunnat qilinglar” iborasi koʻchma maʼnoda ishlatilib, tuzilgan ahdning tashqi belgisi boʻlgan jismoniy sunnat yetarli emasligini koʻrsatadi. Mazkur iborada Xudoga chin yurakdan sodiq va itoatkor boʻlishga urgʻu beriladi (yana 30:6 ga qarang).

10:17 xudolarning Xudosi…egalarning Egasi — bu ibora Xudo zaminiy va samoviy kuchlarni boshqarishini bildiradi. Egamiz Xudo xalqlar sigʻinadigan barcha xudolardan ustun (misol uchun, Chiqish 12:12, 18:9-11 ga qarang). Muqaddas Kitobda bu “xudolar” behuda butlar deb ham ataladi (Chiqish 20:3-5, Zabur 95:4-5, Ishayo 42:17, 44:6-20), baʼzi bir oyatlarda esa jinlar deb tasvirlanadi (Qonunlar 32:16-17, Zabur 105:36-38, 1 Korinfliklar 10:19-20 ga qarang).

10:22 yetmish kishi — Ibtido 46:8-27 oyatlarga va Ibtido 46:27 izohiga qarang.

11:4 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom ostida hozirgi Suets qoʻltigʻi (yaʼni Qizil dengizning shimoli–gʻarbidagi qoʻltiq) yoki Suets qoʻltigʻi va Oʻrta yer dengizi oraligʻida joylashgan koʻllardan biri nazarda tutilgan. Chiqish 14:10-31 dagi hodisalarning tafsilotiga koʻra, bu dengiz kattaligidan Isroil xalqiga toʻsiq boʻlgan, chuqurligidan Misr lashkari choʻkib ketgan.

11:6 …Datan va Aburamni Egamiz nimalar qilganini… — Sahroda 16:1-34 ga qarang.

11:9 sut va asal oqib yotgan yurt — 6:3 izohiga qarang.

11:10 Misrda sabzavot urugʻini…oʻzlaringiz sugʻorar edingizlar — Misrdagi yer tekis boʻlib, yomgʻir kam yogʻardi. Ekinlarni sugʻorish uchun suvni Nil daryosidan tashib kelish kerak edi.

11:14 Doningizni, sharobingizni va zaytun moyingizni yigʻib olasiz — Kanʼonda ekin–tikin ishlari kuzgi yomgʻirlardan oldin boshlanardi, hosil esa bahor yomgʻirlaridan oldin yigʻib olinardi.

11:29 …Garizim togʻidan…Ebal togʻidan… — Ysha 8:30-35 ga qarang.

11:30 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysining bir qismiga, aynan Oʻlik dengizning shimolidagi yerlarga nisbatan ishlatilgan.

12:3 Ashera — 7:5 izohiga qarang.

12:6 ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi. 14:22-29, 26:12-13 ga va Levilar 27:30-33 ga qarang.

12:6 mol–qoʻylaringizning birinchi tugʻilgan bolalari — 15:19-22 ga qarang.

12:22 Pok yoki harom odam bu goʻshtni…tanovul qilaversin — odatda goʻsht muqaddas taom sifatida tanovul qilinardi va faqat sajda uchun poklangan odamlargina bunday goʻshtdan yeyishlari mumkin edi. Muqaddas taom tarkibiga kirmagan goʻshtni esa har qanday odam poklanmasdan turib yeyishi mumkin edi.

14:1 …badaningizni tilmang, sochingizning oldini qirmang — bu odatlar butparast xalqlarga xos edi (misol uchun, 3 Shohlar 18:28 ga qarang).

14:4 hayvonlar — ibroniycha matndagi shu bobning 4-18–oyatlarida aytib oʻtilgan baʼzi hayvonlar va qushlarning qaysi turlariga mansubligi bahsli.

14:20 …baʼzi turdagi qanotli hasharotlarni yeyishingiz mumkin — Levilar 11:20-23 ga qarang.

14:21 Uloqchani oʻz onasining sutida qaynatmang — Chiqish 23:19 izohiga qarang.

14:23 ushr — 12:6 ning birinchi izohiga qarang.

15:12 …ibroniy erkak yoki ayol sizga oʻzini sotsa… — qadimgi Isroilda odamlar qarzini toʻlash uchun baʼzan oʻzlarini qullikka sotishgan yoki oila aʼzolari tomonidan qul qilib sotilganlar.

16:1 Abib oyi — ibroniy kalendarining birinchi oyi (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

16:3 …yetti kun davomida xamirturushsiz non yenglar — Fisih ziyofatida va undan keyin bir hafta davomida Isroil xalqi faqat xamirturushsiz nonlarni isteʼmol qilishlari kerak edi. Oʻsha hafta Xamirturushsiz non bayrami deb atalgan (shu bobning 16–oyatiga va Chiqish 12:14-20, 13:3-10 ga qarang).

16:9 Hosil — bahorda Xamirturushsiz non bayrami paytida yetiladigan arpa hosiliga ishora (shu bobning 3–oyati izohiga qarang).

16:10 Hosil bayrami — ibroniycha matnda Haftalar bayrami, Hosil bayramining yana bir nomi (shu bobning 16–oyatida ham bor).

16:13 Doningizni yanchib, sharobingizni tayyorlab olganingizdan keyin… — sentabrning oxiri yoki oktabrning boshiga toʻgʻri keladi (Levilar 23:34 oyatga va Levilar 16:29 izohiga qarang).

16:21 Ashera — 7:5 izohiga qarang.

17:17 …aks holda, Egamizdan yuragi soviydi — shohlar ajnabiy hukmdorlar bilan sulh tuzish maqsadida ularning qizlariga uylanar edilar. Bu ajnabiy xotinlar oʻz xudolariga topinib, shohni ham oʻsha butlarga topinishga undardilar.

18:2 “Men Oʻzim sizlarning ulushingiz boʻlaman” — Xudo Levi qabilasining muhtojliklarini qondirishini vaʼda qilgan edi. Ular Isroil xalqining Egamizga keltirilgan qurbonligu nazrlaridan yeyish huquqiga ega edilar (shu bobning 1-2–oyatlariga qarang). Bundan tashqari, Xudoning amriga koʻra, xalqdan yigʻilgan ushr Levi qabilasiga tegishli boʻldi (14:28-29 ga qarang), ayrim shaharlar va shahar atrofidagi yaylovlar ham ularga berilgan edi (Ysha 21:1-3 ga qarang).

18:10 Oʻgʻli yoki qizini olovda qurbon qiladigan… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Oʻgʻli yoki qizini olovdan oʻtkazadigan…. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

18:16 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

19:2-3 yurt — Iordan daryosining gʻarb tomonidagi Kanʼon yurti nazarda tutilgan. Iordan daryosining sharq tomonidagi hududda uchta panoh shahar belgilab boʻlingandi (4:41-43 ga qarang).

20:20 qamal inshootlari — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devor yoniga baland qurilmalar yasaganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

22:8 …birortasi tomingizdan yiqilib oʻlsa… — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi.

22:19 yuz boʻlak kumush — ibroniycha matnda yuz shaqal kumush, taxminan 1 kiloga toʻgʻri keladi.

22:24 xotin — unashtirilgan qiz ota–onasining uyida yashab yurgan paytda, toʻyidan oldin ham nikohdagi xotin deb hisoblanardi.

22:29 ellik boʻlak kumush — ibroniycha matnda ellik shaqal kumush, taxminan 550 grammga toʻgʻri keladi.

23:4 Oram–Naxrayim — ibroniychadagi maʼnosi Ikki daryoning Orami demakdir. Bu yer Furot daryosi boʻyida joylashgan boʻlib, hozirgi Suriya mamlakatining shimoliy qismini va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqiy qismini qamrab olardi

23:4 Ular…Balomni sizlarni laʼnatlash uchun yolladi — Sahroda 22:1-24:25 ga qarang.

23:7 ular sizlarning qarindoshlaringizdir — Edomliklar Yoqubning akasi Esovdan tarqalgan nasl edi. Yoqub Isroil xalqining bobokaloni edi.

23:17 sajdagoh fohishalari…sajdagoh fohishlari — oʻsha paytlarda Kanʼondagi butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar.

24:8 Teri kasalligi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi. Teri kasalliklaridan birortasiga yoʻliqqan kishi harom hisoblanar edi. Xasta odam kasalligini boshqalarga yuqtirmasligi va ularni harom qilmasligi uchun, boshqalardan ajratib qoʻyilar edi (Levilar 13:45-46 ga qarang).

24:9 …Egangiz Xudo yoʻlda Maryamni nima qilganini… — Sahroda 12:1-15 ga qarang.

25:4 Gʻalla yanchayotgan… — donni boshoqdan ajratish jarayoni yanchish deyiladi. Qadimgi Yaqin Sharqda bu ish don boshoqlarini tayoq bilan urish, ustidan tepkilash yoki xoʻptir yurgizish orqali bajarilgan (xoʻptir — ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta).

25:17 Misrdan chiqayotganingizda yoʻlda Omolek xalqi sizlarga nima qilganini… — Chiqish 17:8-14 ga qarang.

26:5 Bobokalonimiz Yoqub koʻchmanchi bir Oramlik edi — Ibtido 28:1-5, 18-21 ga qarang.

26:9 sut va asal oqib yotgan shu yurt — 6:3 izohiga qarang.

26:12 ushr — 12:6 ning birinchi izohiga qarang.

27:2-4 Sut va asal oqib yotgan bu yurt — 6:3 izohiga qarang.

27:2-4 Ebal togʻi — Quddusdan qariyb 44 kilometr shimolda, Shakam shahri yaqinida joylashgan.

27:9 Bugun sizlar Egangiz Xudoning xalqi boʻldingiz — 26:16-19 ga qarang.

27:12-13 …Garizim togʻi…13…Ebal togʻi… — Garizim togʻi Ebal togʻidan janubda joylashgan. Bu ikki togʻ orasidan Shakam vodiysi oʻtgan. Yana shu bobning 2-4–oyatlariga berilgan ikkinchi izohga qarang.

28:38 chigirtkalar — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

29:1-2 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

29:8 Manashe qabilasining yarmi — 3:13 izohiga qarang.

29:19 …u hammaning boshiga birday kulfat keltiradi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …u sugʻorilgan yerni ham, suvsiz yerni ham birday yoʻq qiladi. Ibroniycha matndagi gapning maʼnosi bahsli.

29:23 Egamiz gʻazab ustida yoʻq qilgan…shaharlari — Ibtido 19:24-29 ga qarang.

30:6 …yuragingizni, avlodlaringizning yuragini sunnat qiladi — 10:16 izohiga qarang.

31:1-2 Muso…2…shunday dedi… — Qumron qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Muso borib, butun Isroil xalqiga quyidagi soʻzlarni aytdi. 2 U shunday dedi….

31:7 Sen orqali ular oʻsha yurtni mulk qilib olishadi — yoki Sen oʻsha yurtni ularga mulk qilib boʻlib berasan.

31:10 …Chayla bayramini nishonlaganingizda… — 16:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

31:20 sut va asal oqib yotgan yurt — 6:3 izohiga qarang.

31:22 Muso…qoʻshiqni yozib, Isroil xalqiga oʻrgatdi — shu bobning 30–oyatiga va 32:1-43 ga qarang.

32:8 Ilohiy zotlar — Qumron qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Isroil oʻgʻillari. Doniyor 10:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

32:15 Azizim Isroil — ibroniycha matnda Yoshurun, Isroilni erkalab aytilgan nom.

32:22 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

32:32 Sadoʻm va Gʻamoʻra — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

32:44 Yoshua — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xoʻsheya.

32:51 Ikkovingiz…Isroil xalqiga muqaddasligimni namoyon qilmagan edingiz — Sahroda 20:1-13 ga qarang.

33:2 Sinay…Seir…Poron — bu joylar sheʼriy asarlarda Isroil xalqiga Egamiz qonunlar berganini eslatadi.

33:2 Oʻn minglarcha farishta U bilan keldi… — yoki U oʻn minglarcha farishta orasidan keldi….

33:2 olov — yoki qonun.

33:3 Oʻz xalqi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda xalqlar.

33:5 aziz Isroil — ibroniycha matnda Yoshurun, Isroilni erkalab aytilgan nom (shu bobning 26–oyatida ham bor).

33:6 …Soni kam boʻlsa–da, omon boʻlsin — yoki …Soni kam boʻlmasin.

33:8 Urim bilan Tummim — ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun foydalanadigan ikkita muqaddas narsa. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun Chiqish 28:15 ning ikkinchi izohiga qarang. Hamma ruhoniylar Levi qabilasidan edi.

33:8 …Massaxda…Mariva suvlari boʻyida… — Chiqish 17:1-7 va Sahroda 20:1-13 ga qarang.

33:9 U ota–onasidan…Seni ustun koʻrdi — Chiqish 32:25-29 ga qarang.

33:12 …bexatar yashaydi, Xudoyi Taolo doim uni asraydi… — yoki …U bilan bexatar yashaydi, Egamiz doim uni asraydi….

33:16 Yongan buta orasida zohir boʻlgan Xudo — Chiqish 3:1-6 ga qarang.

33:21 U oʻzi uchun yerning aʼlosini oldi…Egamizning Isroil uchun chiqargan qarorini ado etdi — Sahroda 32:16-31, Ysha 4:12-13 ga qarang.

34:1 Muso…Navo togʻining choʻqqisiga chiqdi — 32:48-49 ga qarang.

34:1 Fisgax togʻ tizmasi — Oʻlik dengizning shimoliy qirgʻogʻidan qariyb 15 kilometr sharqda joylashgan. Fisgax deb, Moʻab tekisligidan to gʻarbdagi Aborim togʻlarigacha choʻzilgan togʻ tizmasiga nisbatan aytilgan boʻlishi mumkin.

34:1 Gilad oʻlkasi — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

34:3 Nagav choʻli — hozirgi Isroilning janubida, Oʻlik dengizning janubi–gʻarbida joylashgan yerlar.

34:3 Zoʻvar shahri — Oʻlik dengizning janubi–sharq tomonida joylashgan.

+ 1:2 Chq 3:1, Chq 17:6, Chq 33:6, Sah 13:26, Sah 32:8

+ 1:3 Sah 14:33

+ 1:4 Sah 21:21-35

+ 1:6 Chq 19:1, Sah 10:11-12

+ 1:7 Sah 13:30

+ 1:8 Ibt 12:7, Ibt 26:3, Ibt 28:13

+ 1:9 Chq 18:18, Sah 11:14

+ 1:10 Ibt 15:5

+ 1:11 2Sh 24:3

+ 1:15 Chq 18:25, Sah 11:16

+ 1:16 Lev 19:15, Qnlr 16:18-19, Hik 31:9

+ 1:17 Chq 23:2-3, Lev 19:15, Chq 18:22, Chq 18:26

• 1:19 Sah 13, Sah 14

+ 1:21 Qnlr 31:8, Ysha 1:9

+ 1:30 Chq 14:14

+ 1:31 Chq 19:4, Qnlr 32:11, Isha 46:3

+ 1:33 Chq 13:21

• 1:34 Sah 14:20-45

+ 1:36 Sah 14:6-9, Sah 14:24

+ 1:37 Sah 20:12, Sah 27:14

+ 1:38 Chq 24:13, Sah 27:18-20

+ 1:46 Sah 20:1, Hak 11:17

+ 2:1 Sah 14:25, Sah 21:4

+ 2:5 Ibt 36:8

+ 2:7 Sah 14:33

+ 2:8 3Sh 9:26

+ 2:9 Hak 11:15

+ 2:10 Sah 13:23, Qnlr 1:28

+ 2:11 Ibt 14:5, Qnlr 2:11, Qnlr 2:20, Ysha 12:4, Ysha 13:12, 2Sh 21:16, 1Sol 20:4, Ibt 14:5-6

+ 2:12 Ibt 36:20-30

+ 2:13 Sah 21:12

+ 2:14 Sah 14:29-35, Sah 26:64-65

+ 2:19 Hak 11:15

+ 2:20 Ibt 14:5-6

+ 2:22 Ibt 36:20-30

+ 2:23 Ysha 13:3-4

• 2:24 Sah 21:21-26

+ 2:25 Chq 15:14-16, Chq 23:27

+ 2:27 Sah 20:17-19

+ 2:36 Ysha 13:9

• 3:1 Sah 21:31-35

+ 3:2 Sah 21:33-34

+ 3:4 3Sh 4:13

+ 3:6 Qnlr 7:2

+ 3:9 Qnlr 4:48, Ysha 11:3, Ysha 12:5, Zab 28:6, 1Sol 5:23, Qshq 4:8, Hiz 27:5

+ 3:11 Ibt 14:5, Qnlr 2:11, Qnlr 2:20, 2Sh 11:1, 2Sh 12:26

+ 3:12 Sah 32:33, Ysha 13:8

+ 3:14 Hak 10:4

+ 3:15 Sah 32:39-41, 1Sol 2:22

+ 3:16 Sah 21:24, Ysha 12:2

+ 3:17 Sah 34:11, Ysha 3:16

+ 3:19 Sah 32:17-26, Ysha 1:14

+ 3:20 Ysha 1:15, Ysha 22:4

+ 3:21 Qnlr 7:19, Ysha 10:25

+ 3:22 Chq 14:14

+ 3:24 Chq 15:11

+ 3:26 Sah 20:12, Qnlr 1:37

+ 3:27 Sah 20:12, Sah 27:12-13, Qnlr 31:2, Qnlr 32:52, Qnlr 34:4

+ 3:28 Sah 27:18-19, Qnlr 1:38

+ 3:29 Sah 25:5

+ 4:1 Lev 18:5

+ 4:2 Qnlr 12:32, Hik 30:6, Vah 22:18

+ 4:3 Sah 25:1-9

+ 4:6 Zab 118:98, Ayub 28:28, Zab 110:10

+ 4:7 2Sh 7:23, Zab 118:151, Zab 144:18

+ 4:8 Rim 3:2, Rim 7:12

+ 4:9 Qnlr 6:7, Qnlr 11:19, Qnlr 32:46, Zab 77:4, Yoʻel 1:3

+ 4:10 Chq 19:9, Chq 19:16

+ 4:11 Chq 20:21, Ibr 12:18

+ 4:13 Chq 20:1-17, Qnlr 5:6-21, Chq 24:12, Chq 31:18

+ 4:16 Chq 20:4-5, Rim 1:23

+ 4:19 Ayub 31:26-28, 4Sh 17:16, 4Sh 21:3, Yerm 8:2

+ 4:20 3Sh 8:51, Yerm 11:4

+ 4:21 Qnlr 1:37, Qnlr 3:26

+ 4:24 Chq 20:5, Chq 24:17, Qnlr 9:3, Isha 30:27, Amos 5:6, Ibr 12:29

+ 4:26 Qnlr 32:1, Zab 49:4

+ 4:27 Lev 26:33, Qnlr 28:64

+ 4:28 Qnlr 28:36, Zab 113:13-14, Yerm 16:13

+ 4:29 Yerm 29:13-14

+ 4:32 Ayub 20:4

+ 4:33 Chq 19:21

+ 4:35 1Sh 2:2, Isha 45:5, Mark 12:32, 1Kor 8:4

+ 4:36 Chq 24:17

+ 4:39 Ysha 2:11, Chq 15:11, 3Sh 8:23, 3Sh 8:60

• 4:41 Sah 35:9-34, Qnlr 19:1-13, Ysha 20

+ 4:47 Sah 21:21-35

+ 4:48 Qnlr 3:9

+ 4:49 Qnlr 3:17

• 5:1 Chq 20:1-17

+ 5:4 Chq 33:11

+ 5:5 Chq 20:18, Chq 20:21, Chq 24:2

+ 5:6 Lev 26:13

+ 5:7 4Sh 17:35

+ 5:8 Lev 19:4, Lev 26:1, Qnlr 27:15

+ 5:9 Chq 34:14, Qnlr 4:24, Qnlr 6:15, Ysha 24:19, Nox 1:2, Chq 34:7, Sah 14:18

+ 5:10 Qnlr 7:9

+ 5:11 Lev 19:12, Lev 24:10-16

+ 5:12 Chq 31:14-17, Lev 19:30, Lev 23:3, Lev 26:2, Sah 15:32-36, Mark 2:27-28, Luqo 13:14

+ 5:16 Lev 19:3, Qnlr 27:16, Mat 15:4, Mat 19:19, Mark 7:10, Mark 10:19, Luqo 18:20, Efs 6:2

+ 5:17 Ibt 9:6, Lev 24:17, Mat 5:21, Mat 19:18, Mark 10:19, Luqo 18:20, Rim 13:9, Yoqb 2:11

+ 5:18 Lev 18:20, Lev 20:10, Qnlr 22:22, Hik 6:32, Mat 5:27, Rim 13:9

+ 5:19 Lev 19:11, Mat 19:18, Rim 13:9

+ 5:20 Chq 23:1, Qnlr 19:16-20, Hik 19:5, Hik 19:9, Hik 21:28, Hik 24:28, Hik 25:18, Mat 19:18

+ 5:21 Yerm 5:8, Mat 5:28, Luqo 12:15, Rim 7:7, Rim 13:9

+ 5:22 Chq 31:18

+ 5:25 Chq 19:21

+ 5:27 Chq 20:18-19

+ 5:28 Qnlr 18:17

+ 5:32 Ysha 1:7, 4Sh 22:2

+ 5:33 Qnlr 10:13

+ 6:2 Voiz 12:13

+ 6:3 Ibt 15:5, Ibt 22:17

+ 6:4 Mark 12:29, Zkr 14:9

+ 6:5 Qnlr 11:13, Mat 22:37, Mark 12:30, Luqo 10:27

+ 6:7 Qnlr 4:9, Zab 118:13

+ 6:8 Chq 13:9, Chq 13:16, Qnlr 11:18

+ 6:9 Qnlr 11:20

+ 6:10 Ysha 24:13

+ 6:13 4Sh 17:36, Mat 4:10, Luqo 4:8, Qnlr 10:20, Ysha 2:12, Yerm 4:2

+ 6:15 Chq 20:5

+ 6:16 Chq 17:2, Mat 4:7, Luqo 4:12

+ 6:19 Chq 23:28-30

+ 6:20 Chq 12:26

+ 6:21 Chq 20:2

+ 6:22 Zab 134:8

+ 6:25 Qnlr 24:13

+ 7:1 Chq 23:23

+ 7:2 Sah 21:2, Qnlr 3:6, Qnlr 20:16-17, Ysha 6:20

+ 7:3 2Kor 6:14, Chq 34:15-16, Ysha 23:12-13, Hak 3:6, 3Sh 11:2-4

+ 7:4 Qnlr 6:15

+ 7:5 Chq 23:24, Chq 34:13

+ 7:6 1Btr 2:9, Chq 19:5-6

+ 7:7 1Sol 16:19

+ 7:8 Yerm 31:3, Xsha 11:1, Mal 1:2

+ 7:9 Chq 20:6, Qnlr 5:10

+ 7:10 Ayub 34:11, Isha 59:18, Nox 1:2

+ 7:12 Ibt 17:2, Ibt 26:3

+ 7:14 Chq 23:26

+ 7:15 Chq 9:15, Chq 15:26, Chq 23:25

+ 7:16 Chq 23:33

+ 7:19 Qnlr 3:21, Ysha 10:25

+ 7:20 Chq 23:28, Ysha 24:12

+ 7:21 Nax 4:14

+ 7:22 Chq 23:29

+ 7:24 Ysha 10:24, Ysha 11:12, Ysha 1:5

+ 7:25 Ysha 7:20-21

+ 8:2 Chq 16:35, Amos 2:10, Chq 15:25

+ 8:3 Chq 16:14-15, Chq 16:31, Mat 4:4, Luqo 4:4

+ 8:4 Qnlr 29:5, Nax 9:21

+ 8:5 Hik 3:12, Ibr 12:7

+ 8:7 Qnlr 11:11

+ 8:14 Hik 30:9, Zab 77:11, Zab 105:21, Xsha 13:6

+ 8:15 Sah 21:6, Xsha 13:5, Chq 17:6, Sah 20:11

+ 8:16 Chq 16:5, Chq 16:31

+ 8:17 Hak 7:2

+ 8:20 Dnr 9:11

+ 9:2 Sah 13:23, Qnlr 1:28

+ 9:3 Chq 20:5, Chq 24:17, Qnlr 4:24, Ibr 12:29, Chq 23:29-31

+ 9:4 Ibt 15:16

+ 9:5 Ibt 50:24

+ 9:6 4Sh 17:14, 2Sol 30:8

+ 9:8 Chq 32:4, Chq 32:10

+ 9:9 Chq 24:18, Mat 4:2

+ 9:10 Chq 31:18

+ 9:12 Chq 32:7-10

+ 9:14 Zab 9:6, Sah 14:12

+ 9:18 Chq 34:28, Chq 32:11-14

+ 9:21 Chq 32:20

+ 9:22 Chq 17:7, Sah 11:3, Sah 11:34

+ 9:23 Sah 13:3, Sah 14:1

+ 9:26 Chq 32:11-13

+ 9:28 Sah 14:16

+ 9:29 Nax 1:10

• 10:1 Chq 34:1-4

+ 10:1 Chq 25:10

+ 10:2 Chq 25:16, Chq 25:21

+ 10:3 Chq 37:1-9

+ 10:4 Chq 20:1-17, Qnlr 5:6-21, Chq 34:28-29

+ 10:5 Chq 40:20, 3Sh 8:9

+ 10:6 Sah 33:30-31, Sah 20:28, Sah 33:38

+ 10:7 Sah 33:33

+ 10:8 Sah 8:14

+ 10:9 Sah 18:20

+ 10:10 Chq 34:28

+ 10:11 Chq 33:1

+ 10:12 Mixo 6:8, Ysha 24:14, 1Sh 12:24

+ 10:13 Qnlr 5:33

+ 10:14 Chq 9:29, Nax 9:6

+ 10:15 Rim 11:28

+ 10:16 Qnlr 30:6, Yerm 4:4, Rim 2:29, Chq 32:9

+ 10:17 Ysha 22:22, Zab 49:1, Zab 135:2, Dnr 2:47, Dnr 11:36, 1Tim 6:15, Vah 17:14, Vah 19:16, Hav 10:34, Rim 2:11, Gal 2:6, Efs 6:9, Kol 3:25, 1Btr 1:17, 2Sol 19:7

+ 10:18 Zab 67:5, Zab 145:9

+ 10:19 Chq 22:21, Lev 19:34

+ 10:20 Qnlr 6:13, Qnlr 30:20

+ 10:22 Ibt 46:27, Chq 1:5, Ibt 15:5, Ibt 22:17

+ 11:4 Chq 14:27-28

+ 11:5 Zab 77:14-40

+ 11:6 Sah 16:31-33

+ 11:9 Ibt 50:24, Chq 3:8

+ 11:11 Qnlr 8:7

+ 11:12 3Sh 9:3

+ 11:13 Qnlr 6:5, Ysha 22:5

+ 11:14 Lev 26:4, Yerm 5:24, Yoʻel 2:23

+ 11:15 Zab 103:14

+ 11:17 3Sh 8:35, 3Sh 17:1, 2Sol 6:26

+ 11:18 Chq 13:9, Chq 13:16, Qnlr 6:8

+ 11:19 Qnlr 4:9

+ 11:20 Qnlr 6:9

+ 11:24 Ysha 1:3, Ibt 15:18, Chq 23:31, Sah 34:1-12, Ysha 1:4

+ 11:25 Qnlr 7:24

+ 11:26 Qnlr 30:1, Qnlr 30:15

+ 11:27 Lev 26:1-13, Qnlr 28:2-14

+ 11:28 Lev 26:14-45, Qnlr 28:15-45

+ 11:29 Qnlr 27:12-13, Ysha 8:33

+ 11:30 Ibt 12:6

+ 12:2 4Sh 16:4

+ 12:3 Chq 23:24, Chq 34:13, Qnlr 7:5, Hak 2:2, 3Sh 14:23

+ 12:5 3Sh 18:29

+ 12:7 Qnlr 27:7

+ 12:8 Hak 17:6, Hak 21:25

+ 12:9 Zab 94:11

+ 12:10 Ysha 23:1

+ 12:11 3Sh 8:29

+ 12:12 Sah 18:20, Qnlr 10:9

+ 12:16 Lev 3:17, Lev 7:26, Lev 17:13

+ 12:19 Qnlr 14:27, Nax 13:10

+ 12:23 Ibt 9:4, Lev 3:17, Lev 7:26, Lev 17:13

+ 12:30 4Sh 17:15

+ 12:31 4Sh 17:31, Yerm 7:31, Yerm 19:5

+ 12:32 Qnlr 4:2, Vah 22:18

+ 13:1 Yerm 23:25, Yerm 23:32, Zkr 10:2

+ 13:2 Mark 13:22, 2Sal 2:9, Vah 13:13, Vah 16:14

+ 13:5 Qnlr 18:20

+ 13:8 Hik 1:10

+ 13:9 Chq 32:27-28, Qnlr 17:7

+ 13:10 Qnlr 17:5

+ 13:13 Hak 19:22, Hak 20:13, 1Sh 2:12, 1Sh 10:27, 1Sh 25:17, 2Sh 16:7, 2Sh 20:1, 3Sh 21:10, 3Sh 21:13

+ 13:16 Ysha 8:28

+ 13:17 Ysha 7:20-21

+ 14:1 Mat 5:9, Yuhn 1:12, 1Yuh 3:1, 1Yuh 5:1, Rim 8:14, Lev 19:27-28, Lev 21:5

+ 14:2 Chq 19:5

• 14:3 Lev 11

+ 14:21 Lev 7:24, Lev 11:39-40, Chq 19:6, Chq 23:19, Chq 34:26

+ 14:22 Lev 27:30, Sah 18:21

+ 14:27 Qnlr 12:19, Sah 18:20, Qnlr 10:9

+ 14:28 Qnlr 26:12

+ 15:1 Qnlr 31:10, Nax 10:31

+ 15:3 Qnlr 23:20

+ 15:6 Qnlr 28:12, 3Sh 4:21, Ezra 4:20

+ 15:8 Lev 25:35-36, Zab 36:26, Mat 5:42, Yoqb 2:15, 1Yuh 3:17

+ 15:11 Mat 26:11

+ 15:12 Chq 21:2

+ 15:17 Chq 21:5-6

+ 15:19 Chq 13:2, Chq 13:11-16

+ 15:21 Lev 22:20

+ 15:23 Lev 17:13, Qnlr 12:23-24

• 16:1 Chq 12:1-39, Chq 13:3-10, Chq 23:14-17, Lev 23:4-22, Lev 23:33-43, Sah 28:16-31, Sah 29:12-39

+ 16:3 Chq 12:11

+ 16:4 Chq 34:25

+ 16:9 Chq 34:22

+ 16:12 Qnlr 5:15

+ 16:13 Chq 23:16

+ 16:18 Chq 18:21, Ezra 7:25, Sah 11:16, Qnlr 1:16-17

+ 16:19 Chq 23:2-3, Lev 19:15, Chq 23:8, 1Sh 8:3, Hik 17:8, Voiz 7:7

+ 16:21 Chq 34:13, Qnlr 7:5

+ 17:1 Lev 22:20

+ 17:5 Qnlr 13:10

+ 17:6 Sah 35:30, Qnlr 19:15

+ 17:7 Qnlr 13:9

+ 17:9 Qnlr 19:17

+ 17:14 1Sh 8:5

+ 17:15 1Sh 9:16

+ 17:16 Ysha 11:6, 2Sh 8:4, 1Sol 18:4, 3Sh 10:28, 2Sol 1:16, 2Sol 9:28

+ 17:17 3Sh 11:1-4, Nax 13:26, Hik 31:3, 3Sh 10:14, 3Sh 10:27, 2Sol 1:15, 2Sol 9:27

+ 17:19 Ysha 1:8

+ 18:2 Sah 18:20, Qnlr 10:9, Ysha 13:14

+ 18:3 Lev 7:30-34

+ 18:4 Sah 18:12

+ 18:6 Sah 35:2, Hak 17:7

+ 18:9 Lev 18:26-30, Qnlr 12:29-31

+ 18:10 Lev 18:21, 4Sh 16:3, 4Sh 17:17, 4Sh 23:10, 2Sol 33:6, Yerm 32:35

+ 18:11 Chq 22:18, Lev 19:26, Lev 19:31

+ 18:15 Mark 9:8, Yuhn 1:21, Hav 3:22, Hav 7:37

+ 18:16 Chq 20:19, Qnlr 5:27

+ 18:17 Qnlr 5:28

+ 18:18 Yuhn 4:25

+ 18:20 Qnlr 13:5, Yerm 14:15, Yerm 23:30, Hiz 13:8

• 19:1 Sah 35:9-34, Qnlr 4:41-43, Ysha 20

+ 19:5 Chq 21:13

+ 19:10 Hik 6:17

+ 19:11 Qnlr 27:24

+ 19:13 Qnlr 21:9

+ 19:14 Qnlr 27:17, Ayub 24:2, Hik 22:28, Hik 23:10, Xsha 5:10

+ 19:15 Sah 35:30, Qnlr 17:6, Mat 18:16, 2Kor 13:1, 1Tim 5:19, Ibr 10:28

+ 19:16 Chq 20:16

+ 19:17 Qnlr 17:9, Qnlr 25:1

+ 19:19 Hik 19:5

+ 19:21 Chq 21:23-25, Lev 24:19-20, Mat 5:38

+ 20:1 2Sol 13:12, 2Sol 20:15-17

+ 20:7 Qnlr 24:5

+ 20:8 Hak 7:3

+ 20:14 Sah 31:7, Sah 31:9, Ysha 8:2

+ 20:17 Qnlr 7:2, Ysha 10:40-41

+ 20:19 4Sh 3:19

+ 21:3 Sah 19:2, 1Sh 6:7

+ 21:5 Sah 6:22-27

+ 21:8 Yun 1:14

+ 21:9 Qnlr 19:13

+ 21:12 1Kor 11:6

+ 21:15 Ibt 29:30, Ibt 29:33

+ 21:17 4Sh 2:9

+ 21:18 Chq 20:12, Qnlr 5:16

+ 21:20 Hik 23:20-21

+ 21:22 Sah 25:4

+ 21:23 Ysha 8:29, Ysha 10:26-27, Yuhn 19:31, Gal 3:13

+ 22:1 Chq 23:4

+ 22:6 Chq 23:19, Lev 22:28

+ 22:9 Lev 19:19

+ 22:12 Sah 15:38

+ 22:22 Chq 20:14, Lev 20:10, Yuhn 8:5

+ 22:29 Ibt 34:8, Chq 22:16-17, 2Sh 13:1-22

+ 22:30 Lev 18:8, Qnlr 27:20

+ 23:1 Lev 21:18-20, Isha 56:4-5

+ 23:3 Nax 13:1-2, Mrs 1:10

+ 23:4 Sah 22:5-6

+ 23:5 Sah 24:10, Hik 26:2

+ 23:7 Ibt 25:24-26, Ibt 36:8, Sah 20:14, Chq 22:21, Chq 23:9

+ 23:10 Lev 15:1-5

+ 23:14 Lev 26:12

+ 23:17 Lev 19:29, 3Sh 14:24, 3Sh 15:12, 3Sh 22:46, 4Sh 23:7, Xsha 4:14

+ 23:20 Chq 22:25, Qnlr 15:3

+ 23:21 Sah 30:3, Voiz 5:3

+ 23:25 Mark 2:23, Rut 2:2

+ 24:1 Mal 2:16, Mat 5:31, Mat 19:7, Mark 10:4

+ 24:4 Yerm 3:1

+ 24:5 Qnlr 20:7, Hik 5:18

+ 24:7 Chq 21:16

+ 24:8 Lev 13:2

+ 24:9 Sah 12:10-15

+ 24:13 Chq 22:26-27, Qnlr 6:25, Zab 111:9

+ 24:14 Lev 25:39

+ 24:15 Lev 19:13, Yoqb 5:4

+ 24:16 4Sh 14:6, 2Sol 25:4, Yerm 31:29-30, Hiz 18:20

+ 24:17 Chq 22:21

+ 24:19 Lev 19:9, Lev 23:22, Rut 2:1-2

+ 25:1 Qnlr 19:17

+ 25:3 2Kor 11:24

+ 25:4 1Kor 9:9, 1Tim 5:18

+ 25:5 Mat 22:24, Mark 12:19, Luqo 20:28

+ 25:6 Ibt 38:8, Rut 4:10

+ 25:9 Rut 4:7

+ 25:14 Lev 19:36

+ 25:17 Chq 17:8

+ 25:19 1Sh 15:2-8

+ 26:2 Chq 23:19, Chq 34:26, Lev 23:10

+ 26:5 Ibt 46:27, Chq 1:7

+ 26:6 Chq 1:11, Chq 1:14

+ 26:7 Chq 2:23-25, Chq 3:9

+ 26:8 Chq 12:51

+ 26:9 Chq 3:8

+ 26:12 Lev 27:30, Qnlr 14:28-29

+ 26:14 Lev 7:20, Lev 21:1, Lev 21:11, Xsha 9:4

+ 26:15 2Sol 30:27, Zab 32:14, Isha 63:15, Chq 3:8

+ 26:18 Chq 19:5

+ 26:19 Qnlr 28:1, Chq 19:6

+ 27:2 Ysha 4:1-3

+ 27:5 Chq 20:25, Ysha 8:30, 3Sh 6:7

+ 27:7 Qnlr 12:7

+ 27:8 Isha 8:1, Isha 30:8, Xbq 2:2

+ 27:9 Qnlr 26:18

+ 27:12 Qnlr 11:29, Ysha 8:33

+ 27:15 Chq 20:4-5, Chq 34:17, Qnlr 5:8

+ 27:16 Chq 20:12, Chq 21:17, Lev 19:3

+ 27:17 Qnlr 19:14

+ 27:18 Lev 19:14

+ 27:19 Chq 22:21-22

+ 27:20 Lev 18:8, Qnlr 22:30

+ 27:21 Chq 22:19, Lev 18:23

+ 27:22 Lev 18:9, 2Sh 13:12

+ 27:23 Lev 18:17, Lev 20:14

+ 27:24 Qnlr 19:11

+ 27:25 Chq 23:7, Qnlr 16:19

+ 27:26 Zab 118:21, Yerm 11:3, Gal 3:10

• 28:1 Lev 26:1-13, Qnlr 11:13-15

+ 28:1 Qnlr 26:19

+ 28:6 Zab 120:7

+ 28:7 Chq 23:27

+ 28:8 Lev 25:20-21

+ 28:9 Chq 19:6

+ 28:12 Qnlr 11:14, Qnlr 15:6

• 28:15 Lev 26:14-45

+ 28:15 Dnr 9:11, Zkr 1:6, Mal 2:2

+ 28:22 Lev 26:16, 3Sh 8:37, 2Sol 6:28, Amos 4:9, Xag 2:17

+ 28:24 Yerm 3:3, Amos 4:7

+ 28:25 Ysha 7:4

+ 28:26 1Sh 17:44, 1Sh 17:46, Zab 78:2, Yerm 16:4, Yerm 19:7, Yerm 34:20, Isha 17:2, Yerm 7:33

+ 28:27 Chq 9:10

+ 28:29 Ayub 5:14, Ayub 12:25, Isha 59:10, Zfn 1:17

+ 28:30 Qnlr 20:5-7, Yerm 8:10, Amos 5:11, Zfn 1:13

+ 28:32 2Sol 29:9

+ 28:33 Hak 6:4

+ 28:35 Ayub 2:7

+ 28:36 4Sh 17:3-4, 4Sh 24:15, 4Sh 25:7, 2Sol 33:11, Qnlr 4:28

+ 28:37 3Sh 9:7, 2Sol 7:20, Yerm 24:9, Hiz 5:15

+ 28:38 Mixo 6:15, Xag 1:6, Yoʻel 1:4

+ 28:39 Zfn 1:13

+ 28:41 Mrs 1:5

+ 28:47 Nax 9:35

+ 28:48 Yerm 27:2

+ 28:49 Isha 5:26, Yerm 5:15, Yerm 48:40, Yerm 49:22, Hiz 17:3, Xsha 8:1, Xbq 1:8

+ 28:51 Nax 9:37, Yerm 5:17

+ 28:52 4Sh 17:5, 4Sh 25:1

+ 28:53 Lev 26:29, 4Sh 6:29, Mrs 4:10, Yerm 19:9, Hiz 5:10

+ 28:57 4Sh 6:29, Mrs 4:10, Hiz 5:10

+ 28:60 Chq 9:1-12

+ 28:62 Ibt 15:5, Qnlr 10:22

+ 28:63 Yerm 32:41

+ 28:64 Lev 26:33, Qnlr 4:27, Nax 1:8, Yerm 9:16, Hiz 12:15, Zkr 7:14

+ 28:67 Ayub 7:4

+ 28:68 Qnlr 17:16, Xsha 8:13, Xsha 9:3

+ 29:1 Chq 19:1-6

+ 29:4 Isha 6:9-10, Yerm 5:21, Rim 11:8

+ 29:5 Qnlr 8:4, Nax 9:21

+ 29:6 Chq 15:25, Chq 16:4, Chq 17:6

+ 29:7 Sah 21:21-35

+ 29:8 Sah 32:33

+ 29:9 3Sh 2:3

+ 29:11 Ysha 9:21

+ 29:13 Chq 6:7

+ 29:18 Ibr 12:15

+ 29:20 Qnlr 9:14, Zab 9:6

+ 29:23 Hak 9:45, Ibt 14:2, Ibt 19:24, Isha 13:19, Xsha 11:8, Zfn 2:9

+ 29:24 Lev 26:32, 3Sh 9:8, 2Sol 7:21, Yerm 22:8-9

+ 29:25 4Sh 17:15

+ 29:27 Lev 26:14-39, Qnlr 28:15-68, Zkr 5:3

+ 29:28 3Sh 14:14

+ 29:29 Hik 25:2

+ 30:1 Qnlr 11:26, Lev 26:40

+ 30:2 1Sh 7:3, 3Sh 8:48, Isha 55:7, Xsha 6:1

+ 30:3 Yerm 32:37, Hiz 34:13, Hiz 36:24

+ 30:4 Nax 1:9

+ 30:6 Qnlr 10:16, Yerm 4:4, Yerm 31:33

+ 30:7 Ibt 12:3, Chq 23:22

+ 30:12 Rim 10:6

+ 30:15 Qnlr 11:26, Yerm 21:8

+ 30:20 Qnlr 10:20

+ 31:2 Qnlr 34:7, Sah 20:12, Sah 27:12-13, Qnlr 3:27

+ 31:3 Qnlr 1:38

+ 31:4 Sah 21:21-35

+ 31:5 Qnlr 7:2

+ 31:6 Ysha 1:5, 3Sh 6:13

+ 31:7 Ysha 1:6

+ 31:10 Qnlr 15:1, Chq 23:16

+ 31:11 4Sh 23:2, Nax 8:3

+ 31:12 Ysha 8:33, Ysha 8:35

+ 31:14 Qnlr 34:5, Sah 27:19

+ 31:15 Chq 33:9, Sah 12:5

+ 31:16 Chq 34:15, Hak 2:12-13, Hak 2:20, Yerm 11:10

+ 31:17 Sah 14:42, Hak 6:13

+ 31:19 Qnlr 32:1-43

+ 31:20 Chq 3:8

+ 31:23 Ysha 1:6

+ 31:24 Ysha 24:25-26

+ 31:26 4Sh 22:8, 2Sol 34:14

+ 31:29 Hak 2:12-13, Hak 2:19, 4Sh 22:17, 2Sol 34:22

+ 32:1 Isha 1:2, Mixo 1:2

+ 32:2 Isha 55:10-11, Zab 71:6

+ 32:4 Mat 5:48, 2Sh 22:31, Zab 17:31, Ayub 34:10, Rim 9:14

+ 32:6 Yerm 5:21, Isha 63:16, Isha 64:8, Yuhn 8:41, Isha 44:2, Isha 51:13

+ 32:7 Zab 76:6, Ayub 8:8

+ 32:8 Ibt 11:8, Hav 17:26

+ 32:9 Chq 19:5, Zkr 2:12

+ 32:10 Zab 16:8, Hiz 16:5-6, Xsha 13:5, Zkr 2:8

+ 32:11 Chq 19:4, Isha 31:5

+ 32:13 Isha 58:14, Ayub 29:6

+ 32:15 Nax 9:25, Zab 88:27, Zab 94:1

+ 32:16 Hak 5:8, Zab 77:58

+ 32:17 Zab 105:37, 1Kor 10:20

+ 32:18 Isha 17:10, Yerm 2:32

+ 32:21 2Sol 13:9, Yerm 5:7, Rim 10:19

+ 32:22 Yerm 15:14, Yerm 17:4

+ 32:23 Ayub 6:4, Zab 7:13, Zab 37:3, Mrs 3:12, Hiz 5:16

+ 32:24 Lev 26:22, Yerm 8:17, Hiz 5:17

+ 32:25 Mrs 1:20, Hiz 7:15

+ 32:27 Zab 12:5, Isha 10:13

+ 32:28 Isha 27:11, Yerm 4:22

+ 32:30 Lev 26:8, Ysha 23:10, Hak 15:15

+ 32:31 1Sh 2:2

+ 32:32 Ibt 18:20

+ 32:33 Zab 57:5-6

+ 32:35 Rim 12:19, Ibr 10:30

+ 32:36 Zab 134:14, Ibr 10:30, 3Sh 14:10, 3Sh 21:21, 4Sh 9:8, 4Sh 14:26

+ 32:37 Hak 10:14, Yerm 2:28

+ 32:39 Chq 20:3, 1Sh 2:6, 4Sh 5:7, Ayub 5:18, Zab 102:3, Zab 146:3, Xsha 6:1, Ayub 10:7, Isha 43:13

+ 32:41 Zab 7:13, Isha 27:1, Isha 34:5, Isha 66:16, Hiz 21:3, Hiz 21:9-10, Qnlr 32:41, Isha 1:24

+ 32:42 Yerm 46:10

+ 32:43 Rim 15:10, Ibt 4:10-12, Zab 78:10, Vah 6:10, Vah 19:2

+ 32:46 Qnlr 4:9

+ 32:47 Lev 18:5

+ 32:49 Sah 27:12

+ 32:50 Sah 33:38

+ 32:51 Sah 20:12, Sah 27:14

+ 32:52 Qnlr 3:27

• 33:1 Ibt 49:1-28

+ 33:1 Ezra 3:2, Zab 89:1

+ 33:2 Zab 49:2, Zab 79:2, Zab 93:1, Xbq 3:3, Dnr 7:10, Zkr 14:5, Hav 7:53, Gal 3:19, Chq 19:18

+ 33:4 Yuhn 1:17, Yuhn 7:19

+ 33:5 Qnlr 32:15, Isha 44:2

+ 33:8 Chq 17:7, Sah 20:13

+ 33:9 Chq 32:26-29, Qnlr 17:9-11, 2Sol 17:9, Ezra 7:10, Chq 30:7-8

+ 33:13 Ibt 27:28

+ 33:15 Ibt 49:26, Xbq 3:6

+ 33:16 Chq 3:2-4

+ 33:17 3Sh 22:11, Ibt 48:19

+ 33:19 Zab 4:6

+ 33:20 1Sol 12:8

+ 33:21 Sah 32:1-5, Sah 32:16-19

+ 33:22 Ysha 19:47, Hak 18:27

+ 33:23 Ysha 19:32-39

+ 33:26 Qnlr 32:15, Qnlr 33:5, Isha 44:2, Chq 15:11

+ 33:27 Zab 54:20, Zab 89:3, Zab 92:2, Xbq 1:12, Zab 89:1, Zab 90:9

+ 33:28 Sah 23:9

+ 33:29 2Sh 7:23, Ibt 15:1, Zab 32:20, 2Sh 22:45

+ 34:3 Hak 1:16, Hak 3:13, Ibt 14:2, Ibt 19:22, Ibt 13:12

+ 34:4 Ibt 12:7, Ibt 50:24, Qnlr 3:27

+ 34:6 Yahd 1:9

+ 34:7 Qnlr 31:2

+ 34:8 Sah 20:29

+ 34:9 Sah 27:18, Sah 27:23, Isha 11:2

+ 34:10 Chq 33:11

Yoshua

Yoshua

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Kirish

YOSHUA

KITOBI

Kirish

Yoshua kitobida Isroil xalqining tarixi bayon etilgan boʻlib, kitobdan oʻrin olgan voqealar Musoning Tavrot kitobidagi voqealarning uzviy davomidir. Isroil xalqi Xudo Ibrohimga vaʼda qilgan Kanʼon yurtiga kirib, uni zabt eta boshlaydi. Mazkur kitobda nafaqat tarixiy dalillar, balki Xudoning Oʻz xalqi bilan boʻlgan jonli munosabati, vaʼdalariga sodiqligi, bevafo xalqiga koʻrsatgan mehr–shafqati bayon qilingan.

Bu kitobning bosh qahramoni Nun oʻgʻli Yoshuadir. Musoning oʻlimidan keyin Yoshua Isroil xalqining yoʻlboshchisi qilib tayinlangan edi. Yoshua ismi “Egamiz qutqaradi” degan maʼnoni bildiradi. Kitobning shu nom bilan atalishi ham bejiz emas, chunki Xudoning Oʻzi xalqini dushmanlaridan qutqarib, sanoqsiz janglarda ularga gʻalaba ato qiladi. Gʻalaba harbiy kuch va salohiyat tufayli emas, balki Xudoga boʻlgan ishonch va Uning soʻziga itoatkorlik tufayli nasib boʻlishini Isroil xalqi oʻz tajribasidan bilib oladi.

Kitobning boshida (1-12–boblar) Yoshua Isroil xalqini Kanʼon yurtiga olib kirgani va yurtning aksariyat qismini zabt etgani haqida hikoya qilinadi. Kitobning bu qismida koʻp moʻjizalar haqida soʻz yuritiladi, masalan, Yerixo shahri uchun boʻlgan jangda Xudoning qudrati bilan shahar devorlari oʻpirilib tushadi, Givon shahri uchun boʻlgan jangda Xudo osmondan yirik doʻl yogʻdirib, dushman jangchilarini ezib tashlaydi, quyoshni bir joyda toʻxtatib qoʻyadi.

Kitobning davomida (13-25–boblar) Kanʼon yurtining yerlari Isroil qabilalari orasida taqsimlanishi haqida soʻz boradi. Muso davrida Isroil xalqining Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasining yarmi Iordan daryosining sharqidagi yerlarga oʻrnashib olgan edilar. Endi Yoshua Iordan daryosining gʻarbidagi yerlarni qolgan toʻqqizta qabila va Manashe qabilasining ikkinchi yarmiga taqsimlab beradi. Levi qabilasi Xudoga xizmat qilgani bois, ularga boshqa qabilalar qatori yer ulush qilib berilmaydi. Yurtdan ulush berish oʻrniga, Yoshua levilarga butun yurt boʻylab yashashlari uchun shahar va qishloqlarni ajratib beradi. Oradan ancha yillar oʻtgandan keyin, hayotining soʻnggi damlarida Yoshua xalqni Xudoga sadoqatli boʻlishga, faqat Unga sajda qilishga chaqiradi.

1–BOB

Xudo Yoshuaga Kanʼon yurtini bosib olish haqida amr beradi

1¹Egamiz Oʻzining quli Muso vafotidan keyin Musoning yordamchisi Yoshuaga shunday dedi:⁺ ²“Mening qulim Muso vafot etdi. Endi hammangiz — butun Isroil xalqi Men sizlarga berayotgan yurtga kirish uchun Iordan daryosidan oʻtishga tayyorlaninglar*⁺. ³Musoga vaʼda berganimday, oyogʻingiz tekkan hamma joyni sizlarga beraman⁺. ⁴Janubdagi sahrodan shimoldagi Lubnongacha, sharqdagi buyuk Furot daryosidan gʻarbdagi Oʻrta yer dengizigacha* boʻlgan joylar, Xet xalqining hamma yerlari* sizning yurtingiz boʻladi⁺. ⁵Ey Yoshua, bir umr hech kim senga bas kela olmaydi. Muso bilan boʻlganimday, sen bilan ham birga boʻlaman. Seni tark etmayman, hech qachon tashlab ketmayman⁺. ⁶Dadil va botir boʻl, Isroil xalqi bu yurtni qoʻlga kiritib, egalik qilishiga sen bosh boʻlasan. Chunki ularning ota–bobolariga, bu yurtni sizlarga beraman, deb vaʼda qilganman⁺. ⁷Dadil va botir boʻlishing kerak, Men qulim Muso orqali buyurgan qonunlarning hammasini bitta qoldirmay bajar, borgan joyingda ishlaring oʻngidan kelishi uchun bu qonunlardan oʻngga ham, chapga ham ogʻma⁺. ⁸Tavrot kitobida* yozilganlar tilingdan tushmasin, ularni bitta qoldirmay bajarishing uchun kechayu kunduz ular haqida fikr yuritgin. Shunda ishlaring yurishib, oʻngidan keladi⁺. ⁹Amr qilaman: dadil va botir boʻl, vahimaga tushma, qoʻrqma, qayerga borsang ham, Men, Egang Xudo, sen bilan birga boʻlaman.”⁺

Yoshuaning xalqqa bergan buyruqlari

¹⁰Shundan keyin Yoshua Isroil qabilalarining nazoratchilariga shunday deb buyurdi:⁺

¹¹— Qarorgoh boʻylab yurib, xalqqa quyidagi gaplarni aytinglar: “Oziq–ovqatlaringizni tayyorlanglar, chunki uch kundan keyin Iordan daryosidan oʻtib, Egangiz Xudo sizlarga berayotgan yurtni qoʻlga kirita boshlaysizlar.”

¹²Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasining yarmiga Yoshua shunday dedi:

¹³— Egamizning quli Muso sizlarga amr qilib aytgan soʻzlarini eslang*. U sizlarga: “Egangiz Xudo sizlarga osoyishtalik ato qilib, mana shu yerlarni berdi”, deb aytgan edi. ¹⁴Xotinlaringiz, bolalaringiz, mol–qoʻylaringiz Muso sizlarga bergan yerda — Iordanning mana shu sharq tomonida qoladi. Orangizdagi barcha qurollangan jasur jangchilar esa birodarlaringizning oldida borib, Iordan daryosidan oʻtadi⁺. ¹⁵Birodarlaringiz ham Egangiz Xudo berayotgan yurtni egallamaguncha, jasur jangchilaringiz ularga yordam beradi. Egamiz sizga osoyishtalik berganday, birodarlaringizga ham osoyishtalik bergandan keyingina Egamizning quli Muso sizlarga bergan Iordanning sharqidagi oʻz yeringizga qaytib kelib, joylashasizlar⁺.

¹⁶Ular Yoshuaga shunday deb javob berishdi:

— Siz buyurgan hamma narsani qilamiz, qayerga yuborsangiz boramiz. ¹⁷Hamma narsada Musoga qanday itoat qilgan boʻlsak, sizga ham shunday itoat qilamiz. Egangiz Xudo, Muso bilan boʻlganidek, siz bilan birga boʻlsin! ¹⁸Sizning aytgan soʻzlaringizga qarshi chiqqanlarning, birorta buyrugʻingizga boʻysunmaganlarning jazosi oʻlimdir. Siz faqat dadil va botir boʻling.

2–BOB

Yoshua Yerixoga aygʻoqchilarni yuboradi

2¹Yoshua Shitimdagi qarorgohdan* ikki kishini yashirincha aygʻoqchi qilib yubordi. Yuborishdan oldin ularga: “Borib, Kanʼon yurtini, ayniqsa, Yerixo shahrini* yaxshilab koʻrib kelinglar”, dedi. Aygʻoqchilar Yerixoga ketishdi. Borib, Rahoba ismli bir fohishaning uyida tunab qolishdi⁺. ²Yerixo shohiga: “Bugun kechqurun Isroil xalqidan bir nechtasi butun yurtimizni tekshirish uchun kelishibdi” degan xabar yetib bordi. ³Shunda shoh Rahobaga xabar yuborib: “Yurtimizni tekshirishga kelgan kishilar sening uyingga kiribdi. Endi ularni tashqariga olib chiq”, deb buyurdi. ⁴Lekin ayol oʻsha kishilarni yashirib qoʻygan edi. U shohning odamlariga shunday dedi: “Toʻgʻri, oʻsha kishilar menikiga kelgan edi, lekin ularning qayerdan kelganini bilmagandim. ⁵Kech tushib, shahar darvozasi yopilishidan oldin ular chiqib ketishdi. U kishilar qayerga ketganini bilmayman. Agar tez orqasidan borsangiz, ularni ushlashingiz mumkin.”⁺ ⁶Aslida Rahoba ularni tomga olib chiqib, quritish uchun yoyib qoʻyilgan zigʻir bogʻlamlari tagiga yashirib qoʻygan edi. ⁷Shohning odamlari shahardan chiqib ketishi bilanoq, shahar darvozasi yopildi*. Ular aygʻoqchilarni qidirib, Iordan daryosining kechuv joyigacha borishdi⁺.

⁸Aygʻoqchilar uxlashga yotishdan oldin Rahoba tomga chiqib, ⁹ularga shunday dedi: “Egangiz bizning yurtimizni sizlarga berganligini bilaman. Butun xalqimiz bilan sizlardan qoʻrqib qolganmiz. Shu yerda yashaydiganlarning hammasi sizlar haqingizda eshitib vahimaga tushgan⁺. ¹⁰Biz eshitdik, sizlar Misrdan chiqqaningizdan keyin, Egangiz oldingizda Qizil dengiz* suvlarini quritibdi. Iordanning sharq tomonidagi Amor xalqining shohlari Oʻg va Sixoʻnni nima qilganingizni, ularning odamlarini butunlay qirib tashlaganingizni ham eshitdik⁺. ¹¹Bu voqealar haqida eshitishimiz bilanoq yuraklarimiz orqaga tortib ketdi, sizlardan qoʻrqqanimiz uchun jasoratimizdan asar ham qolmadi. Chunki Egangiz Xudo yeru samodagi Xudodir⁺. ¹²Men sizlarga marhamat koʻrsatdim. Endi shuning uchun Egangiz haqi qasam ichib, sening oilangga ham mehribonlik qilamiz, deb kafolat bering⁺. ¹³Mana shu kafolat ota–onam, aka–ukam, opa–singillarim va ularga qarashli boʻlganlarni saqlab qolishingizni, bizni oʻlimdan qutqarishingizni bildirsin.” ¹⁴Aygʻoqchilar unga shunday deyishdi: “Agar biz haqimizda hech kimga aytmasang, Egamiz bizga shu yerni berganda, sen va sening oilangga marhamat koʻrsatamiz, deb vaʼda beramiz. Sizlarga biror narsa boʻlsa, Xudo jonimizni olsin.”⁺

¹⁵Rahobaning uyi shahar devorlariga taqalib qurilganligi uchun*, derazasi shahardan tashqariga qarab turgan edi. Rahoba mana shu derazadan arqon tushirib, aygʻoqchilarning qochishiga yordam berdi⁺. ¹⁶Ular ketishidan oldin, Rahoba: “Sizlarni quvayotganlar topib olmasligi uchun qirlarga boringlar. Oʻsha yerda uch kun yashirininglar. Ular qaytib kelganlaridan keyin oʻz yoʻlingizga ketaverasiz”, — degan edi. ¹⁷⁻¹⁸Aygʻoqchilar Rahobaga javoban shunday deyishgan edi: “Biz bu yerga hujum qilganimizda mana shu qizil arqonni biz tushadigan derazangga bogʻlab, osiltirib qoʻygin. Oilangdagilarning hammasi — ota–onang, aka–ukang, qarindosh–urugʻlaring uyingda boʻlishi kerak, boʻlmasa, biz senga ichgan qasamimizdan xalos boʻlamiz. ¹⁹Birortasi eshigingdan tashqariga, koʻchaga chiqsa, oʻz oʻlimiga oʻzi javobgar boʻladi, biz gunohkor boʻlmaymiz. Lekin sen bilan uy ichida boʻlganlarga birortasi qoʻl tekkizsa, ularning oʻlimiga biz javobgar boʻlamiz. ²⁰Lekin mabodo biz haqimizda birovga ogʻiz ochsang, sen bizga ichtirgan qasamdan xalos boʻlamiz.” ²¹Rahoba: “Sizlar nima desangiz shunday boʻlsin” degan soʻzlar bilan aygʻoqchilarni chiqarib yubordi. Ular oʻz yoʻllariga ketishdi. Keyin Rahoba qizil arqonni derazasiga bogʻlab qoʻydi.

²²Oʻsha aygʻoqchilar borib, qirlarda uch kun, ularni izlab yurganlar qaytguncha turishdi. Ularni quvib ketganlar yoʻl boʻyidagi hamma joylarni izlab ham hech kimni topa olmadilar. ²³Aygʻoqchilar qirdan qaytib tushishdi. Ular daryoni kechib oʻtib*, Yoshuaning oldiga kelib, boʻlgan voqealarning hammasini unga aytib berishdi. ²⁴Ular Yoshuaga: “Haqiqatan ham Egamiz butun yurtni bizning qoʻlimizga bergan. U yerda yashovchilarning hammasi bizlarni deb vahimaga tushgan”, deyishdi.

3–BOB

Isroil xalqi Iordan daryosini kechib oʻtadi

3¹Ertasiga tongda Yoshua butun Isroil xalqi bilan birga Shitim qarorgohidan chiqib, Iordanga yetib keldi. Daryoni kechib oʻtishdan oldin ular oʻsha yerda qarorgoh qurishdi⁺. ²Uch kundan keyin qabila nazoratchilari qarorgoh boʻylab yurib, ³xalqqa shunday deyishdi: “Levi ruhoniylari Egangiz Xudoning Ahd sandigʻini koʻtarib ketayotganini koʻrganingizda yoʻlga chiqinglar. Uning orqasidan boringlar⁺. ⁴U sizga yoʻlni koʻrsatib boradi, chunki sizlar bu yoʻlni bilmaysizlar. Lekin Sandiq bilan sizlarning orangizdagi masofa taxminan ikki ming tirsak* boʻlishi kerak. Orangizdagi masofa mana shundan kam boʻlmasin.” ⁵Keyin Yoshua xalqqa: “Oʻzingizni poklang*, chunki ertaga Egamiz oramizda moʻjizalar koʻrsatadi”, — dedi. ⁶Ertasiga Yoshua ruhoniylarga shunday dedi: “Ahd sandigʻini olib, xalqning oldida yuringlar.” Ruhoniylar Ahd sandigʻini koʻtarib, xalq oldida borishdi⁺.

⁷Egamiz Yoshuaga shunday dedi:

— Bugundan boshlab seni butun Isroil xalqi oldida koʻkka koʻtaraman, shunda ular Men Muso bilan boʻlganimdek, sen bilan birga ekanimni bilishadi. ⁸Ahd sandigʻini koʻtarib boradigan ruhoniylarga aytasan: “Iordan daryosiga yetib borganingizdan keyin, daryoga kirib toʻxtanglar.”

⁹Keyin Yoshua Isroil xalqiga shunday dedi:

— Yaqinroq kelib, Egangiz Xudoning gaplarini eshiting. ¹⁰⁻¹¹Mana, butun olam Rabbiysining Ahd sandigʻi oldingizda Iordan daryosidan oʻtadi*. Shunday qilib, barhayot Xudo sizlarning orangizda ekanligini, Uning Oʻzi Kanʼon, Xet, Xiv, Pariz, Girgosh, Amor va Yobus xalqlarini sizlarning oldingizdan albatta quvib yuborishini bilasizlar⁺⁺. ¹²Endi Isroil xalqining har bir qabilasidan bittadan, jami oʻn ikkita erkakni tanlab olinglar⁺. ¹³Butun olam Rabbiysi — Egamizning Ahd sandigʻini koʻtargan ruhoniylarning oyoqlari Iordan daryosining suvlariga tegishi bilanoq oqim toʻxtab qoladi, suv bir joyda yigʻilib turadi⁺.

¹⁴Xalq oʻz chodirlarini yigʻib, Iordandan oʻtish uchun yoʻlga tushganda, Ahd sandigʻini koʻtargan ruhoniylar ularning oldida borar edi. ¹⁵Hosil mavsumi* boʻlgani uchun Iordan suvi qirgʻoqlaridan ham toshib oqardi. Ahd sandigʻini koʻtargan ruhoniylar Iordanga yaqinlashdilar. Ularning oyoqlari suvga tegishi bilanoq,⁺ ¹⁶⁻¹⁷daryoning oqimi toʻxtab qoldi. Suv uzoqda joylashgan Zoraton yonidagi Adam shahri* oldida yigʻilib qoldi, Oʻlik dengizga* quyiladigan daryo suvi esa oqib ketdi, daryo oʻzani qurib qoldi. Jamiki Isroil xalqi quruq yerdan yurib, Iordandan oʻtib boʻlmaguncha, Egamizning Ahd sandigʻini koʻtargan ruhoniylar daryoning oʻrtasida, quruq yerda turishdi. Xalq daryodan oʻtib, Yerixo shahrining yonidagi yerlarga bordi⁺⁺.

4–BOB

Isroil xalqi toshlardan yodgorlik oʻrnatadi

4¹Butun xalq Iordandan oʻtib boʻlgandan keyin, Egamiz Yoshuaga shunday dedi:

²— Xalqning orasidan oʻn ikki kishini tanlagin, har bir qabiladan bittadan boʻlsin. ³Ularga: “Iordan daryosining oʻrtasidan, ruhoniylarning oyogʻi turgan joydan oʻn ikkita tosh olib chiqinglar, bugun kechqurun qarorgoh quradigan joyga olib borib qoʻyinglar”, deb buyurgin⁺.

⁴Yoshua har bir Isroil qabilasidan tanlagan oʻn ikki kishini chaqirib, ⁵ularga shunday dedi: “Egangiz Xudoning Ahd sandigʻi oldiga, Iordanning oʻrtasiga borib, u yerdan har biringiz Isroil qabilalarining har biri uchun bittadan tosh olinglar. Ularni yelkangizda koʻtarib, qarorgohga olib boringlar. ⁶Bu toshlar sizlarga esdalik boʻlib xizmat qiladi. Vaqti kelib, farzandlaringiz sizlardan: «Bu toshlar nimani bildiradi?» deb soʻraganda,⁺ ⁷ularga Egamizning Ahd sandigʻi Iordan daryosidan oʻtayotganda, daryoning suvlari toʻxtab qolganini aytib berasizlar. Bu toshlar sizlarga umrbod yodgorlik boʻlib qoladi.”

⁸Isroil xalqidan tanlangan kishilar Yoshua ularga buyurganday qilishdi. Egamiz Yoshuaga aytganday, ular Iordanning oʻrtasidan har bir Isroil qabilasi uchun bittadan tosh, jami oʻn ikkita tosh olib, oʻzlari bilan oʻsha kuni qarorgoh qurilgan joyga olib borib qoʻyishdi. ⁹Shundan keyin Yoshua yana oʻn ikkita tosh olib, Iordanning oʻrtasiga bir yodgorlik qurdi. Bu yodgorlik Ahd sandigʻini koʻtargan ruhoniylar turgan joyga qurilgan edi. U toshlar bugungacha* oʻsha yerdadir.

¹⁰Egamiz Yoshuaga, xalqqa aytgin, deb amr qilganlarining hammasi sodir boʻlmaguncha, Sandiqni koʻtargan ruhoniylar Iordanning oʻrtasida turdilar. Yoshuaga Muso mana shu yoʻl–yoʻriqlarni koʻrsatgan edi. Xalq tez–tez daryodan oʻtdi. ¹¹Hamma daryodan oʻtib boʻlgandan keyin, Iordanning oʻrtasida turgan ruhoniylar Egamizning Ahd sandigʻini koʻtarib, daryodan chiqdilar. Butun xalq buni koʻrib turdi. ¹²Muso buyurganday*, Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasi yarmining erkaklari ham qurollanib, daryodan oʻtgan edilar. Ular Isroil xalqining oldingi saflarida edilar⁺. ¹³Jangga tayyor oʻsha qirq mingga yaqin kishi Egamiz boshchiligida Yerixo yonidagi tekislikka oʻtdi.

¹⁴Oʻsha kuni Egamiz qilgan ishlari orqali Isroil xalqining koʻzi oldida Yoshuaning nomini yuksaltirdi*. Ular butun umri davomida Musoni qanday hurmat qilgan boʻlsalar, Yoshuani ham shunday hurmat qildilar.

¹⁵⁻¹⁶Oʻsha kuni Egamiz Yoshuaga: “Ahd sandigʻini* koʻtargan ruhoniylarga, Iordandan chiqinglar, deb buyurgin”, degan edi. ¹⁷Yoshua ruhoniylarga: “Iordandan chiqinglar!” deb buyurganda, ¹⁸Egamizning Ahd sandigʻini koʻtargan ruhoniylar Iordanning oʻrtasidan chiqib kelishgandi. Ularning oyoqlari narigi qirgʻoqning quruq yeriga tegishi bilanoq, Iordanning suvlari yana oldingiday qirgʻoqlardan toshib oqa boshlagandi.

¹⁹Shunday qilib, xalq birinchi oyning* oʻninchi kunida Iordandan oʻtdi. Ular Yerixo shahrining sharqidagi Gilgal* degan joyda qarorgoh qurishdi. ²⁰Ular Iordandan olgan oʻn ikkita toshni Yoshua Gilgalda oʻrnatib, ²¹Isroil xalqiga shunday dedi:

— Vaqti kelib, farzandlaringiz sizlardan: “Bu toshlar nimani bildiradi?” deb soʻrasa, ²²sizlar shunday javob berasizlar: “Isroil xalqi mana shu yerda quruq yerdan yurib Iordandan oʻtgandi. ²³Egamiz Xudo biz oʻtishimiz uchun Qizil dengizni* quritganday, bu yerda ham biz oʻtib boʻlmagunimizcha Iordanning suvlarini quritgan edi⁺. ²⁴Yer yuzidagi barcha xalqlar Egamizning qudratli ekanini bilishi hamda sizlar Xudoyingiz — Egamizdan bir umr qoʻrqishingiz uchun shunday qilgan edi.”⁺

5–BOB

5¹Isroil xalqi Iordan daryosidan oʻtib boʻlguncha, Egamiz ular uchun daryoning suvini quritgan edi. Iordanning gʻarbidagi Amor shohlari va Oʻrta yer dengizi yonidagi Kanʼon shohlari bu haqda eshitib, yuraklari orqaga tortib ketdi. Isroil xalqidan qoʻrqqanlari uchun ularning jasoratidan asar ham qolmadi.

Isroil xalqi Gilgalda sunnat qilinadi

²Oʻsha paytda Egamiz Yoshuaga shunday dedi: “Toshdan pichoqlar yasab*, Isroil xalqining bu yangi avlodini sunnat qilinglar*.” ³Yoshua toshdan pichoqlar yasatib, ularni Givot–Xariloʻt* degan joyda sunnat qildirdi. ⁴Yoshua sunnat qilganining sababi quyidagicha: Misrdan chiqqan, jangga yaroqli erkaklarning hammasi sahrodagi safar davomida oʻlgan edi⁺. ⁵Misrdan chiqqanlarning hammasi sunnat qilingan boʻlsa–da, sahroda tugʻilgan oʻgʻil bolalar sunnat qilinmagan edi. ⁶Egamizga itoat qilmagan, Misrdan chiqqanda jangga yaroqli boʻlgan naslning hammasi oʻlmaguncha, Isroil xalqi qirq yil sahroda sargardon boʻlib yurdi. Egamiz ularga: “Men ota–bobolaringizga vaʼda qilib, sizlarga beraman degan sut va asal oqib yotgan yurtni* hech qachon koʻrmaysizlar”, deb qasam ichgan edi⁺. ⁷Misrdan chiqqanlarning oʻrniga Egamiz ularning farzandlarini bino qildi. Oʻsha yangi avlod yoʻlda sunnat qilinmagan edi. Mana shuning uchun Yoshua ularni sunnat qildi⁺.

⁸Hamma erkaklar sunnat qilingandan keyin, tuzalguncha qarorgohda qoldilar. ⁹Egamiz Yoshuaga: “Bugun Men sizlardan Misrdagi qullik sharmandaligini olib tashladim”, — dedi. Shuning uchun oʻsha joy bugungacha Gilgal* deb ataladi⁺. ¹⁰Isroil xalqi Gilgalda turgan paytlarida oyning oʻn toʻrtinchi kunida* kechqurun Yerixo yonidagi tekislikda Fisih ziyofatini oʻtkazdilar⁺. ¹¹Fisih ziyofatining ertasi kuniyoq ular oʻsha yerning hosilidan pishirilgan xamirturushsiz non* va qovurilgan don yedilar. ¹²Isroil xalqi oʻsha yurtda yetishtirilgan hosilni yegan kundan boshlab, Xudo ularga manna* yubormay qoʻydi. Oʻsha yil Isroil xalqi Kanʼon yerida yetishtirilgan hosildan yedi, ular mannani boshqa koʻrmadilar⁺.

Yoshua va qilich ushlab turgan kishi

¹³Bir kuni Yoshua Yerixo shahri yaqinida boʻlganda, qarshisida qilich ushlagan bir kishini koʻrib qoldi. Yoshua uning oldiga borib: “Sen biznikimisan yoki dushman tarafdamisan?” — deb soʻradi⁺. ¹⁴“Hech qaysisi, — deb javob berdi u kishi, — men Egamiz lashkarining lashkarboshisiman. Mana, keldim.” Yoshua muk tushib, unga taʼzim qildi. “Qulingizga nima buyurasiz, hazratim?” — deb soʻradi Yoshua. ¹⁵Egamiz lashkarining lashkarboshisi Yoshuaga shunday dedi: “Oyoq kiyimingni yech, sen turgan yer muqaddasdir.” Yoshua u aytganday qildi⁺.

Yerixo qulaydi

¹⁶Yerixoliklar Isroil xalqidan qoʻrqib, shahar darvozalarini mahkamlab yopib, qoʻriqchilar qoʻyishdi. Endi shaharga hech kim kirolmas, u yerdan hech kim chiqolmas edi.

6–BOB

6¹Egamiz Yoshuaga shunday dedi: “Mana, Yerixo shahrini shohiyu sipohlari bilan birga sening qoʻlingga berdim. ²Shahar atrofini barcha jangchilar bilan bir marta aylan. Olti kun shunday qilasan. ³Yettita ruhoniy Ahd sandigʻining oldida yursin. Ularning qoʻlida qoʻchqor shoxidan qilingan bittadan burgʻu boʻlsin. Yettinchi kuni shahar atrofini yetti marta aylaninglar, ruhoniylar burgʻuni chalib yurishsin. ⁴Oʻsha kuni burgʻularning uzoq chalinganini eshitishi bilanoq, hamma bor ovozi bilan baqirsin. Shunda shaharning devorlari qulaydi, hamma shaharga hujum qilib, toʻgʻri kirib boraveradi.”⁺ ⁵Yoshua ruhoniylarni chaqirib, ularga shunday dedi: “Ahd sandigʻini koʻtaringlar, yettitangiz esa bittadan burgʻu olib, Egamizning Ahd sandigʻi oldida yuring.” ⁶Odamlarga esa: “Borib, shaharni aylaninglar, qurollangan jangchilarning hammasi Egamizning Sandigʻi oldida borsin”, — dedi.

⁷Yoshua xalqqa buyurganday, Egamiz oldida yettita ruhoniy burgʻularni chalib borishar, Egamizning Ahd sandigʻi esa ularning orqasidan borardi. ⁸Qurollangan kishilar burgʻu chalayotgan ruhoniylar oldidan borishdi, Sandiqning orqasidan esa qorovullar boʻlinmasi bordi. Burgʻular toʻxtamay chalinib turar edi. ⁹Yoshua xalqqa shunday degan edi: “Men aytmagunimcha, sizlar baqirmang, ovozingizni chiqarmang. Men sizlarga, baqiringlar, deb aytgan kundagina baqirasizlar.” ¹⁰Egamizning Sandigʻi shaharni bir marta aylanib keldi. Ular qarorgohga qaytib kelib, tunni oʻsha yerda oʻtkazishdi.

¹¹Yoshua ertasiga saharda turdi, ruhoniylar yana Egamizning Sandigʻini koʻtarishdi. ¹²Yettita burgʻuni koʻtargan yetti ruhoniy Egamiz Sandigʻining oldida borishdi. Ular burgʻularni toʻxtamay chalishardi. Qurollangan kishilar esa ularning oldida borishardi. Egamizning Sandigʻi orqasida esa qorovullar boʻlinmasi borardi, burgʻular toʻxtamay chalinayotgan edi. ¹³Ikkinchi kuni ham ular shahar atrofini bir marta aylanib, qarorgohga qaytib kelishdi. Ular olti kun shunday qildilar.

¹⁴Yettinchi kuni erta tongda turib, oldingiday shaharning atrofini aylandilar, faqat oʻsha kuni yetti marta aylanishdi. ¹⁵Yettinchi marta aylanayotganda, ruhoniylar burgʻuni chalar ekan, Yoshua odamlarga shunday dedi: “Baqiringlar, chunki Egamiz shaharni bizga bergan. ¹⁶Shahar aholisiyu shahar ichidagi hamma narsa Egamizga bagʻishlanib, yoʻq qilinsin*. Faqat fohisha Rahoba va uning xonadon ahli tirik qoladi, chunki u biz yuborgan aygʻoqchilarni yashirgan edi⁺. ¹⁷Sizlar esa Egamizga bagʻishlangan narsalarning hech biriga yaqinlashmang, tagʻin oʻsha narsalarni olib, oʻzingizni halok qilmang. Isroil xalqining qarorgohiga kulfat keltirmang, qarorgoh vayron boʻlmasin⁺. ¹⁸Chunki barcha oltin, kumush, hamma bronza va temirdan yasalgan idishlar Egamizga bagʻishlangandir. Ular Egamizning xazinasiga keltirilsin.” ¹⁹Ruhoniylar burgʻularni chaldilar. Xalq burgʻu tovushini eshitishi bilanoq baland ovoz bilan baqirgan edi, butun shahar devorlari qulab tushdi. Isroil jangchilari turgan joylaridan toʻgʻri shaharga kirib, unga hujum qilishdi. Isroil jangchilari shaharni qoʻlga kiritishdi⁺. ²⁰Ular shahardagi hammani, erkagu ayollarni, yoshu qarilarni, mol–qoʻy, eshaklarni — butun jonzotni qirib tashladilar⁺.

²¹Yoshua oʻsha yerni tekshirib kelgan ikki kishiga aytdi: “Fohishaning uyiga boringlar. Ichgan ontingizga amal qilib, u bilan uyidagilarining hammasini olib chiqing.” ²²Aygʻoqchilik qilgan kishilar borib, Rahobani, uning ota–onasini, aka–ukalarini, hamma qarindoshlarini shahardan olib chiqib, ularni Isroil qarorgohining yoniga, xavfsiz joyga keltirdilar*⁺. ²³Isroil jangchilari shaharni uning ichidagi bor narsasi bilan yondirib tashladilar. Faqat oltin, kumush, bronza va temirdan yasalgan idishlarni Egamizning uyi* xazinasiga keltirdilar. ²⁴Fohisha Rahoba va uning hamma qarindoshlarini Yoshua saqlab qoldi, chunki Yoshua Yerixoni tekshirib kelish uchun yuborgan aygʻoqchilarni u yashirgan edi. Uning xonadoni oʻshandan beri Isroilda yashaydi*⁺.

²⁵Keyin Yoshua qasam ichib, quyidagilarni aytdi:

“Yerixo shahrini qayta qurmoqchi boʻlgan odam

Egamiz oldida laʼnati boʻlsin!*

U oʻz toʻngʻich oʻgʻlining joni evaziga shahar poydevorin yotqizar,

Kenja oʻgʻlining joni evaziga darvozalar oʻrnatar!”⁺

²⁶Egamiz Yoshua bilan birga edi. Yoshuaning shuhrati butun yurtga yoyildi.

7–BOB

Oxunning gunohi

7¹Ammo Isroil xalqi bagʻishlangan narsalar* haqida Egamiz bergan amrni buzdi. Oxun ismli bir kishi bagʻishlangan narsalarning bir nechtasini olgan ekan. Oxun Yahudo qabilasidan boʻlib, Zerax urugʻidan boʻlgan Zimrining* nevarasi, Karmining oʻgʻli edi. Egamiz Isroil xalqidan qattiq gʻazablandi*⁺.

²Shu orada Yoshua bir necha kishini tanlab, ularga: “Borib, Ay shahrini* tekshirib kelinglar”, — dedi. Ay shahri Baytilning sharqida, Bayt–Obun yaqinida joylashgan edi. Ular borib, tekshirdilar. ³Qaytib kelib, Yoshuaga: “Hammamiz borishimiz shart emas, ikki–uch mingta odam chiqib hujum qilsa, bas. Ay aholisining soni kam, shuning uchun butun xalq u yerga borib ovora boʻlmasin”, dedilar. ⁴Shunday qilib, uch mingtacha odam shaharga hujum qildi, lekin ular Ay aholisining oldiga tushib qochdilar⁺. ⁵Ayliklar shahardan chiqib, Isroil jangchilarini tosh qaziladigan joygacha* quvib bordilar. Qir yon bagʻrida oʻttiz oltitacha Isroil odamlarini oʻldirdilar. Bu hodisadan keyin butun Isroil xalqining yuragi orqaga tortib ketdi.

⁶Shunda Yoshua bilan Isroil oqsoqollari qaygʻudan kiyimlarini yirtib, boshlariga tuproq sochdilar. Egamizning Sandigʻi oldida yerga muk tushishdi–da, kechgacha shu holda qolishdi⁺. ⁷Yoshua shunday dedi: “Ey Egamiz Rabbiy! Nima uchun bu xalqni Iordan daryosidan olib oʻtding? Nahotki bizlarni Amor xalqining qoʻliga berib, yoʻq qilish uchun shunday qilgan boʻlsang?! Biz Iordanning narigi tomonida qolaversak boʻlmasmidi?!⁺ ⁸Ey Rabbiy, yana nima ham derdim, mana, Isroil xalqi dushmanlarining oldiga tushib qochdi. ⁹Endi Kanʼon xalqlari va mana shu yerlar aholisining hammasi bu haqda eshitib bizni qurshab oladilar. Nomimizni yer yuzidan oʻchirib yuboradilar. Agar shunday boʻlsa, ulugʻvorligingni qanday qilib koʻrsatasan?”⁺

¹⁰Egamiz Yoshuaga dedi: “Oʻrningdan tur! Nima uchun muk tushib yotibsan? ¹¹Isroil xalqi gunoh qildi, ular bilan qilgan ahdimni buzdi. Ular Menga bagʻishlangan narsalardan oʻgʻirlab olishdi. Buning ustiga, aldab, oʻgʻirlangan narsalarni oʻzlarining narsalari orasiga yashirib qoʻydilar. ¹²Shuning uchun Isroil xalqi dushmanlariga bas kela olmayapti. Chunki ularning oʻzi ham yoʻq qilinadigan, Menga bagʻishlangan narsaday boʻlib qolgan. Endi ular dushmanlariga magʻlub boʻlib qochadilar. Menga bagʻishlangan narsalarni orangizdan yoʻq qilmasangiz, Men sizlar bilan birga boʻlmayman⁺.

¹³Endi Isroil xalqini pokla. Ularga shunday degin: oʻzingizni ertangi kun uchun tayyorlab, poklang. Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday aytmoqda: «Ey Isroil, orangizda Menga bagʻishlangan narsalar bor. Orangizdagi shu narsalarni olib tashlamaguningizcha, dushmanlaringizga bas kela olmaysiz.»

¹⁴Shuning uchun ertalab barcha qabilalar birma–bir Egamizning huzuriga kelishadi. Egamiz bir qabilani tanlaydi*. Ana shu qabilaning urugʻlari ham birma–bir keladi. Egamiz ular orasidan bir urugʻni tanlaydi. Oʻsha urugʻning oilalari birma–bir kelishadi. Egamiz bir oilani tanlaydi. Oʻsha oilaning aʼzolari birma–bir keladi⁺. ¹⁵Laʼnatlangan narsalarni olgan odamni Egamizning Oʻzi koʻrsatadi. Oʻsha odam bor narsasi bilan olovda yondiriladi, chunki u Egamiz bilan qilingan ahdni buzib, Isroilda aql bovar qilmaydigan ish qildi.”

¹⁶Shunday qilib, ertasi kuni tongda, Yoshuaning buyrugʻiga koʻra, Isroil qabilalari birma–bir Egamizning huzuriga kelishdi. Egamiz Yahudo qabilasini tanladi. ¹⁷Endi Yahudo qabilasining urugʻlari birma–bir keldi, shunda Zerax urugʻi tanlandi. Zerax urugʻining oilalari birma–bir kelganda, Zimri oilasi tanlandi⁺. ¹⁸Zimri oila aʼzolari birma–bir kelishdi, Karmi oʻgʻli Oxun tanlandi. U Yahudo qabilasidan boʻlib, Zerax urugʻidan boʻlgan Zimrining nevarasi edi. ¹⁹Yoshua Oxunga shunday dedi: “Oʻgʻlim, haqiqatni aytaman, deb Isroil xalqining Xudosi — Egamizning nomi bilan qasam ich, gunohingni tan olgin. Nima qilganingni yashirmay menga aytib ber.”⁺ ²⁰Oxun Yoshuaga shunday javob berdi: “Ha, toʻgʻri. Isroil xalqining Xudosi — Egamizga qarshi gunoh qilgan menman⁺. ²¹Oʻsha kuni oʻlja orasida Shinardan* keltirilgan chiroyli toʻnni, 500 misqol* kumush va ogʻirligi 125 misqol* keladigan bir boʻlak tillani koʻrib qoldim. Koʻnglim tusab, ularni oldim. Ularni chodirimning ichida yerga koʻmib qoʻyganman, kumush eng tagida.”⁺

²²Yoshua bir nechta odamni yubordi. Ular chodirga yugurib borib qarashsa, u narsalar rostdan ham oʻsha yerda yashirilgan ekan. Ularning eng tagida kumush bor edi. ²³Ular narsalarni chodirdan olib, Yoshua va butun Isroil xalqiga olib kelishdi. Ular narsalarni Egamiz oldiga yoyib qoʻyishdi. ²⁴Keyin Yoshua va butun Isroil xalqi Zerax oʻgʻli Oxunni oʻgʻirlangan kumush, toʻn, tilla boʻlagi hamda oʻgʻil–qizlari, mol–qoʻylari, eshaklari, chodiriyu bor narsasi bilan birga Oxor soyligiga olib borishdi. ²⁵Yoshua: “Boshimizga rosa ham kulfat keltirding–ku. Mana endi bugun Egamiz sening boshingga ham kulfat keltiradi”, — dedi. Butun Isroil xalqi Oxunni va uning oilasini toshboʻron qilib oʻldirdi–da, ularning jasadlarini olovda kuydirdi. ²⁶Keyin ularning ustiga katta bir tosh uyumini toʻpladi, toshlar bugungacha oʻsha yerdadir. Shuning uchun ushbu yer oʻsha paytdan beri Oxor* soyligi deb ataladi. Shundan keyin Egamiz gʻazabidan tushdi⁺.

8–BOB

Ay shahri magʻlub boʻladi va vayron qilinadi

8¹Egamiz Yoshuaga aytdi: “Qoʻrqma, vahimaga tushma, barcha jangga yaroqli erkaklarni boshlab, Ay shahriga borgin. Mana, Ay shohini uning xalqi, shahri va yeri bilan birga senga berganman⁺. ²Yerixo va uning shohini nima qilgan boʻlsangiz, Ay va uning shohini ham xuddi shunday qilasizlar. Faqat shahardagi mol–mulklarni va barcha chorvani oʻzingizga oʻlja qilib olsangiz boʻladi. Shaharning orqasida pistirma qoʻyinglar.”⁺

³Yoshua va hamma jangga yaroqli erkaklar Ayga hujum qilishga tayyorlanishdi. Yoshua oʻz lashkari orasidan oʻttiz ming jangchini tanlab oldi. Tunda joʻnatayotib, ⁴ularga shunday buyruq berdi:

— Borib, shaharning orqasida pistirma qoʻying, shahardan uzoqqa bormang, hammangiz sergak boʻlib turing⁺. ⁵Men odamlarim bilan shaharga yaqinlashaman. Ular bizga qarshi chiqqanda, oldingiday biz ulardan qochamiz⁺. ⁶Bizni quvib, dushmanlar shahardan ancha uzoqlashib ketadi. Ular oʻzlaricha: “Dushmanlarimiz yana oldingiday bizdan qochyapti”, deb oʻylashadi. Biz qochayotganimizda esa ⁷sizlar pistirmadan chiqib, shaharni olasizlar. Egangiz Xudo uni sizlarning qoʻlingizga beradi. ⁸Shaharni olganingizdan keyin, Egamiz buyurganday, uni yondirasizlar. Mana shu buyruqlarni bajaring.

⁹Shu soʻzlar bilan Yoshua ularni joʻnatib yubordi. Ular Ayning gʻarbida — Ay va Baytil oraligʻida pistirma qoʻyib, oʻsha yerda kutib yotdilar. Oʻsha tunni Yoshua qarorgohda oʻtkazdi.

¹⁰Ertasi kuni, tong payti Yoshua jangchilarini bir joyga yigʻib, qabilalarning boshliqlari bilan birga ularni Ayga boshlab bordi. ¹¹Barcha jangga yaroqli kishilar u bilan ketdi. Ular shaharga yaqinlashib, Ayning shimolida qarorgoh qurishdi. Ay va ularning orasida jarlik bor edi. ¹²Yoshua besh mingga yaqin odamni shaharning gʻarbiga, Ay va Baytil oraligʻida pistirma qoʻyishga yubordi. ¹³Shunday qilib, jangchilar jangovar holatga keltirildi. Ularning asosiy qismi shaharning shimolida, qorovullar boʻlinmasi esa shaharning gʻarbida edi. Yoshua esa oʻsha tunni jarlikda oʻtkazdi. ¹⁴Buni koʻrgan Ay shohi ertasi kuni tongda shoshilib, butun lashkari bilan Iordan vodiysi* roʻparasidagi bir joyga Isroil xalqiga qarshi jang qilishga bordi. Ammo shoh shaharning orqasida oʻziga qarshi pistirma qoʻyilganini bilmas edi. ¹⁵Yoshua va butun Isroil lashkari oʻzlarini yengilayotganday koʻrsatib, sahro tarafga* qochishdi. ¹⁶Yoshua va Isroil qoʻshinini quvish uchun Ay shahridagi barcha erkaklar chaqirildi. Ular Yoshua va Isroil lashkarini quvib, shahardan ancha uzoqlashib ketishdi. ¹⁷Ay va Baytilda Isroil lashkarini quvish uchun chiqmagan birorta ham erkak qolmadi. Shaharni qoʻriqlashga hech kimni qoldirmay, Isroil lashkarini taʼqib qildilar.

¹⁸Egamiz Yoshuaga shunday dedi: “Qoʻlingdagi nayzani Ay tomonga uzat, oʻsha shaharni sening qoʻlingga beraman.” Yoshua qoʻlidagi nayzasini shahar tomonga uzatdi. ¹⁹U qoʻlini uzatishi bilanoq jangchilar pistirmadan otilib chiqib, shaharga hujum qilishdi. Ular shaharni qoʻlga olib, darrov unga oʻt qoʻyishdi⁺. ²⁰⁻²¹Shahardan tutun chiqayotganini koʻrgan Yoshua va Isroil lashkari, “Pistirmadagilar shaharni oldi” deb, ortiga qaytgan edilar. Ular Ay shahrining odamlariga hujum qila boshlagan edilar. Ay lashkari orqaga qarasa, yonayotgan shaharning tutuni koʻkka koʻtarilyapti. Ular na u yoqqa, na bu yoqqa qocha olardilar, chunki sahroga qochgan Isroil lashkari endi orqaga burilib, ularga qarshi chiqqan edi. ²²Isroil lashkarining shahardagi qismi ham Ay odamlariga qarshi chiqqandi. Isroil lashkari ularni orqa tomondan ham, old tomondan ham oʻrab olgan edi. Isroil lashkari ularning hammasini qirib tashladi. Hech kim tirik qolmadi, birortasi ham qochib keta olmadi⁺. ²³Ammo Ay shohini tiriklayin ushlab, Yoshuaning huzuriga olib kelishdi⁺.

²⁴Isroil lashkari shahar tashqarisida — sahroda butun Ay qoʻshinini qirib tashlashdi. Ularning hammasi halok boʻlgandan keyin Isroil lashkari Ayga borib, u yerda qolganlarning hammasini yoʻq qildi. ²⁵Oʻsha kuni butun Ay aholisi, hammasi boʻlib oʻn ikki mingta erkak va ayol halok boʻldi. ²⁶Ayda yashovchilarning hammasi yoʻq qilinmaguncha, Yoshua nayza ushlagan qoʻlini tushirmadi. ²⁷Egamiz Yoshuaga buyurganday, Isroil lashkari faqatgina mol–qoʻy va shahar aholisining mol–mulkini oʻzlariga oʻlja qilib oldi. ²⁸Yoshua Ay shahrini yondirib yubordi. Oʻsha shahar bugungacha* vayron boʻlib yotibdi⁺. ²⁹Ay shohini esa qatl ettirib, jasadini tik oʻrnatilgan xodaning uchiga qoqtirdi. Uning jasadi kechgacha* oʻsha yerda osilib turdi. Quyosh botgandan keyin, Isroil jangchilari Yoshuaning buyrugʻiga koʻra, jasadni xodadan tushirib, shahar darvozasining ostonasiga tashladilar. Uning ustiga katta tosh uyumi toʻpladilar. Shu tosh uyumi bugungacha oʻsha yerdadir⁺.

Yoshua Ebal togʻida Tavrot kitobidan oʻqiydi

³⁰Keyin Yoshua Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga Ebal togʻida qurbongoh qurdi*⁺. ³¹U qurbongohni Egamizning quli Musoning Tavrot kitobidagi* koʻrsatmalarga* rioya qilgan holda, temir asbob tegmagan, yoʻnilmagan toshlardan qurgan edi. Xalq oʻsha qurbongohda Egamizga kuydiriladigan qurbonlik va tinchlik qurbonliklari keltirdi⁺. ³²Oʻsha yerda — Isroil xalqining koʻzi oldida Yoshua toshlarga Muso yozgan qonunlarning nusxasini yozdi.

³³Qabila oqsoqollari, nazoratchilari, hakamlari, butun Isroil xalqi va ularning orasida yashayotgan qondosh boʻlmagan odamlar Egamizning Ahd sandigʻi qarshisida — uni koʻtarib turgan levi ruhoniylarining oldida turishdi. Xalqning yarmi Garizim togʻi etagida, yarmisi Ebal togʻi* etagida turardi. Egamizning quli Muso, Isroil xalqini duo qilish vaqti kelganda shunday qilinglar, deb buyurgan edi*⁺. ³⁴Keyin Yoshua Tavrot kitobida yozilganday, qonunlarning har bir soʻzini, baraka va laʼnatlarga oid parchalarni oʻqidi⁺. ³⁵Butun Isroil jamoasi oldida, ayollaru bolalar, Isroil xalqi orasida yashayotgan, ularga qondosh boʻlmaganlar oldida, Muso ularga buyurgan qonunlarni Yoshua bitta qoldirmay oʻqidi⁺.

9–BOB

Givonliklar Yoshuani aldashadi

9¹Iordan daryosining gʻarb tomonida turadigan barcha shohlar Yoshuaning gʻalabalari haqida eshitishgan edi. Ular qirlarda, qirlarning etaklarida, butun Oʻrta yer dengizi* qirgʻogʻi boʻylab, to shimoldagi Lubnongacha boʻlgan joyda yashaydigan Xet, Amor, Kanʼon, Pariz, Xiv va Yobus xalqlarining shohlari edilar. ²Oʻsha shohlar oʻz qoʻshinlarini birlashtirib, Yoshua va butun Isroil xalqiga qarshi jang qilishga toʻpladilar⁺.

³Ammo Givon* aholisi Yoshuaning Yerixo va Ay shaharlarini nimalar qilgani haqida eshitib,⁺ ⁴ayyorlik bilan ish tutdi. Ulardan bir nechtasi yoʻlga tayyorgarlik koʻrib*, oʻz eshaklariga eski xurjunlarni va yirtilib yamalgan eski meshlarni yukladilar. ⁵Oyoqlariga eski, yamalgan oyoq kiyimlar, ustilariga esa juldur kiyimlar kiyishdi. Ular olgan nonlarning suvi qochib, mogʻor bosgan edi. ⁶Ular Gilgaldagi qarorgohga* borib, Yoshua va butun Isroil xalqiga:

— Biz juda ham olis bir yurtdan keldik, biz bilan sulh tuzinglar, — deyishdi⁺. ⁷Ammo Isroil xalqi Xiv xalqidan boʻlgan bu odamlarga* shunday dedi:

— Balki sizlar bizga yaqin joyda yasharsizlar, biz qanday qilib sizlar bilan sulh tuzamiz?*

⁸Shunda ular Yoshuaga:

— Biz sizlarning qullaringizmiz, — deyishdi. Yoshua esa ulardan:

— Sizlar kimsizlar? Qayerdan keldingizlar? — deb soʻradi. ⁹Ular Yoshuaga shunday deb javob berishdi:

— Biz sizning qullaringizmiz, Egangiz Xudoni deb juda ham uzoq bir yurtdan keldik. Biz sizning Xudoyingiz haqida eshitdik. U Misrda nima qilganini,⁺ ¹⁰Iordanning sharqidagi Amor xalqlarining ikki shohini — Xashbon shohi Sixoʻnni va Ashtaroʻtda yashagan Bashan shohi Oʻgni nimalar qilganini* eshitdik⁺. ¹¹Shuning uchun oqsoqollarimiz va yurtimiz aholisi bizni sizlarning oldingizga yuborib: “Uzoq safarga tayyorlaninglar. Isroil xalqi oldiga yetib borgach, bizning xalqimiz ularga qul ekanligini aytib, ular bilan sulh tuzib kelinglar”, deb tayinlashdi. ¹²Mana, nonimizga qarang, yoʻlga chiqqanimizda issiqqina edi, endi esa suvi qochib, mogʻor bosib qolgan. ¹³Mana bu meshlar sharobga toʻldirganimizda yangi edi, endi esa qarang, yorilib ketgan, ust–boshimiz va oyoq kiyimlarimiz ham yoʻl uzoqligidan eskirib ketdi.

¹⁴Isroil oqsoqollari ularning oziq–ovqatlarini tekshirib koʻrdilar, Egamizdan esa yoʻl–yoʻriq soʻramadilar⁺. ¹⁵Yoshua ular bilan tinchlik sulhini tuzdi. Jamoa oqsoqollari ularni oʻldirmaslikka qasam ichib, sulhni maʼqulladilar⁺.

¹⁶Sulh tuzilgandan keyin uch kun oʻtgach, Isroil xalqi Givonliklar oʻzlariga yaqin joyda yashashlarini eshitib qoldi. ¹⁷Isroil xalqi yoʻlga chiqib ularning shaharlariga uch kunda yetib borishdi. Givon, Xafira, Baroʻt va Xirat–Yoʻrim* ularga qarashli shaharlar edi⁺. ¹⁸Ammo Isroil xalqi ularga hujum qilmadi, chunki jamoa oqsoqollari Isroil xalqining Xudosi — Egamiz nomi bilan qasam ichib, ularga vaʼda berishgan edi. Shunda butun jamoa mingʻillab, oqsoqollarga nolidi. ¹⁹Oqsoqollar jamoaga shunday dedilar:

— Biz ularga Isroil xalqining Xudosi — Egamiz nomi bilan qasam ichib vaʼda berganmiz, endi biz ularga tegmasligimiz kerak. ²⁰⁻²¹Mayli, yashayverishsin, ichgan qasamimizni buzib, boshimizga Egamizning gʻazabini keltirmaylik. Ammo Givonliklar butun jamoa uchun oʻtin yoruvchi va suv tashuvchi boʻlib qolsinlar.

Shunday qilib, oqsoqollar Givonliklarga nisbatan oʻz vaʼdasida qoldilar⁺.

²²Yoshua Givonliklarni chaqirib soʻradi:

— Bizga yaqin joyda yasharkansiz. Nimaga, sizlardan uzoq joyda yashaymiz, deb bizni aldadingiz? ²³Shuning uchun endi sizlar laʼnatisizlar, to abad Xudoyimning uyi* uchun oʻtin yoruvchi, suv tashuvchi qul boʻlib qolasizlar.

²⁴Ular Yoshuaga javob berdilar:

— Biz aniq eshitdik, Egangiz Xudo Oʻzining quli Musoga butun yurtni sizlarga berib, uning butun aholisini qirib tashlashni buyuribdi. Oʻz jonimizni oʻylab, sizlardan qoʻrqqanimizdan shu ishni qildik⁺. ²⁵Endi biz sizning qoʻlingizdamiz, nima toʻgʻri va nima yaxshi, deb oʻylasangiz, bizni shunday qiling⁺.

²⁶Isroil xalqi Givonliklarni oʻldirishiga Yoshua yoʻl qoʻymadi. ²⁷Ammo oʻsha kuni Yoshua ularni qurbongoh va Isroil jamoasi uchun oʻtin yoruvchi va suv tashuvchi qilib qoʻydi. Egamizning qurbongohi qayerda qurilishidan qatʼi nazar, ular oʻsha vazifalarni bajaradigan boʻlishdi. Hatto bugungacha* ularning vazifasi shudir.

10–BOB

Isroil xalqi janubdagi shohlarni magʻlub qiladi

10¹Quddus* shohi Odonisidiq eshitdiki, Yoshua Ay shahrini qoʻlga kiritibdi, uni butunlay vayron qilibdi, Yerixo va uning shohini nimalar qilgan boʻlsa, Ay shahrini va uning shohini ham shunday qilibdi. Givonliklar ham Isroil xalqi bilan sulh tuzganini, endi ular bilan tinch–totuv yashayotganlarini Odonisidiq eshitib,⁺ ²juda qoʻrqib ketdi. Axir, Givon shahri ulkan shahar boʻlib, oʻz shohiga ega boʻlgan shaharlarday katta, Ay shahridan ham kattaroq edi–da. Givon aholisining barcha erkaklari ham juda mohir jangchi edilar⁺. ³Xevron shohi Xoʻxam, Yarmut shohi Pirom, Laxish shohi Yofiya va Eglon* shohi Dabir Quddus shohi Odonisidiqdan shunday xabar olishdi: ⁴“Kelib, menga yordam bering. Birga Givonga hujum qilaylik, chunki ular Yoshua va butun Isroil xalqi bilan sulh tuzibdi.” ⁵Shunda Quddus shohi, Xevron shohi, Yarmut shohi, Laxish shohi va Eglon shohi — Amor xalqlarining beshala shohlari kuchlarini yigʻdilar. Barcha qoʻshinlari bilan Givonni oʻrab olib, hujum qildilar⁺.

⁶Givonliklar Yoshuaga — Gilgaldagi qarorgohga shunday xabar yubordilar: “Qirlardagi hamma Amor shohlari oʻz qoʻshinlari bilan bizlarga qarshi chiqishdi. Qullaringizni tark etmang! Tez kelib bizlarni qutqaring, bizga yordam bering.” ⁷Yoshua butun lashkari bilan Gilgaldan chiqdi. Ularning orasida eng zoʻr jangchilar ham bor edi. ⁸Egamiz Yoshuaga shunday dedi: “Ulardan qoʻrqma, ularni sening qoʻlingga berganman, ularning birortasi ham senga bas kela olmaydi.”⁺ ⁹Yoshua oʻz lashkari bilan Gilgaldan* chiqqandan keyin tuni bilan yoʻl bosib, Amor qoʻshinlarining ustiga toʻsatdan bostirib bordi. ¹⁰Butun Isroil lashkari oldida Egamiz Amor qoʻshinlarini vahimaga soldi. Isroil lashkari Givonda ularning koʻplarini qilichdan oʻtkazdi. Bayt–Xoʻronga chiqadigan yoʻl bilan quvib, to Ozikah va Makkedoga yetib* borguncha yoʻlda Amor qoʻshinlarini yoʻq qildi⁺.

¹¹Ular Isroil lashkaridan qochib, Bayt–Xoʻrondan pastga tushayotganlarida, to Ozikahga yetgunlaricha Egamiz osmondan ularning ustiga yirik–yirik doʻl yogʻdirgan edi. Ularning koʻplari doʻl ostida halok boʻldi. Isroil lashkarining qilichidan halok boʻlganlardan koʻra, doʻl urib oʻlganlar koʻproq edi⁺.

¹²Egamiz Amor xalqlarini Isroil lashkarining qoʻliga bergan kuni Yoshua Egamizga gapirib, butun Isroil xalqi oldida shunday dedi:

“Ey quyosh, tek turgin Givon shahrida,

Oymomo, sen esa Oyjavlon vodiysida*.”

¹³Xalq oʻz dushmanlaridan qasos olmaguncha, quyosh ham, oy ham qimirlamay, osmonda toʻxtab turaverdi. “Yoshur” kitobida* shu haqida yozilgan. Quyosh osmonning oʻrtasida toʻxtab, kun boʻyi botmay turdi⁺. ¹⁴Oʻsha kuni Isroil xalqi uchun Egamizning Oʻzi jang qildi. Undan oldin ham, keyin ham Egamiz insonning iltijosiga javob bergan bunday kun boʻlmagan⁺.

¹⁵Shundan keyin Yoshua va butun lashkar Gilgaldagi qarorgohga qaytib ketishdi.

Yoshua janubdagi beshta shohni oʻldiradi

¹⁶Beshala shoh qochib, Makkedodagi gʻorga yashirinib olishgan edi. ¹⁷Yoshuaga: “Beshta shoh topildi, ular Makkedodagi gʻorning ichiga yashirinib olishgan ekan”, deb aytishdi. ¹⁸Yoshua shunday dedi: “Katta toshlar olib, gʻorning ogʻzini yopinglar. Shohlar chiqib ketmasligi uchun u yerga qoʻriqchilar tayinlanglar, ¹⁹lekin hammangiz ham oʻsha yerda qolib ketmang. Dushman lashkarlarini quvib, ularga orqadan hujum qiling. Ular oʻz shaharlariga kirishlariga yoʻl qoʻymang, chunki Egangiz Xudo dushmanlarni sizning qoʻlingizga bergan.” ²⁰Yoshua va butun Isroil lashkari dushmanlarning deyarli hammasini qilichdan oʻtkazdi. Faqat bir–ikkitasigina oʻz mustahkam shaharlariga qochib borib, tirik qoldi. ²¹Butun Isroil lashkari Makkedodagi qarorgohga sogʻ–salomat qaytib bordi. Shundan keyin oʻsha yerdagilardan hech kim Isroil xalqiga qarshi gapirishga jurʼat eta olmadi.

²²Yoshua: “Gʻorning ogʻzini ochib, beshta shohni mening oldimga olib kelinglar”, deb buyurdi. ²³Uning aytganini qilib, beshta shohni — Quddus, Xevron, Yarmut, Laxish va Eglon shaharlarining shohlarini gʻordan olib chiqib, uning oldiga olib kelishdi. ²⁴Yoshua butun Isroil jangchilarini yigʻib, oʻsha beshta shohni yerga yotqizdi. Jangchilarning boshliqlariga esa shunday dedi: “Yaqinroq kelib, oyoqlaringizni shohlarning boʻyinlariga qoʻyinglar.” Ular kelib, oyoqlarini shohlarning boʻyinlariga qoʻydilar⁺. ²⁵Yoshua gapida davom etdi: “Endi qoʻrqmang, vahimaga tushmang, faqatgina dadil va botir boʻlinglar. Egamiz sizga qarshi chiqadigan hamma dushmanlarni shu koʻyga soladi.”⁺ ²⁶Shundan keyin Yoshua shohlarni oʻldirib, ularning jasadlarini tik oʻrnatilgan beshta xodaning uchiga qoqtirdi. Jasadlar kechgacha xodalarda osilib turdi⁺. ²⁷Quyosh botganda, Yoshuaning buyrugʻiga koʻra, shohlarning jasadlarini xodalardan tushirib, ilgari oʻsha shohlar yashiringan gʻorning ichiga tashladilar. Gʻorning ogʻzini esa katta–katta toshlar bilan yopib qoʻydilar. Oʻsha toshlar bugungacha oʻsha yerdadir⁺.

Yoshua janubdagi shaharlarni vayron qiladi

²⁸Yoshua oʻsha kuni Makkedo shahrini* bosib oldi, uning aholisini shohi bilan birga qilichdan oʻtkazdi. Shahardagi har bir kishini yoʻq qildi, u yerda birorta ham tirik jon qolmadi. Yerixoning shohini nima qilgan boʻlsa, Makkedoning shohini ham shunday qildi⁺.

²⁹Keyin Yoshua butun Isroil lashkari bilan Makkedodan Libna shahriga borib, Libnaga hujum qildi. ³⁰Egamiz Libna va uning shohini ham Isroil lashkarining qoʻliga berdi. Ular butun shahar aholisini qilichdan oʻtkazib, birorta ham tirik jon qoldirmadilar. Yerixo shohini nima qilishgan boʻlsa, Libna shohini ham shunday qilishdi.

³¹Yoshua va barcha Isroil jangchilari Libnadan Laxish shahriga bordilar. Shaharni qurshovga olib, hujum qilishdi. ³²Egamiz Laxishni Isroil lashkarining qoʻliga berdi. Ular ikkinchi kuni shaharni bosib olishdi. Xuddi Libnadagiday bu shaharning ham butun aholisini qilichdan oʻtkazishdi.

³³Gezer shahrining shohi Xoʻrom Laxish shahriga yordamga kelgan edi, Yoshua Xoʻromni va uning butun qoʻshinini birorta ham tirik jon qoldirmay yoʻq qildi.

³⁴Isroil lashkari Yoshua bilan Laxishdan chiqib Eglon shahriga bordi. Uni ham qurshovga olib, hujum qildi. ³⁵Xuddi Laxishdagiday Eglonni ham bir kun ichida bosib olib, uning barcha aholisini yoʻq qildi.

³⁶Bundan keyin Yoshua bilan Isroil lashkari Eglondan Xevron shahriga borishdi. Oʻsha shaharga hujum qilishdi. ³⁷Xevronni qoʻlga olib, uning shohini, butun aholisini, hatto atrofidagi qishloqlarning aholisini ham butunlay yoʻq qildilar. Xuddi Eglondagiday bitta ham tirik jon qoldirishmadi.

³⁸Keyin Yoshua butun Isroil lashkari bilan Davir shahriga borib, unga hujum qildi⁺. ³⁹Shaharni qoʻlga kiritib, uning shohi, butun aholisi va hatto atrofidagi qishloqlarning aholisini ham butunlay yoʻq qildi. Xevron, Libna shaharlari va ularning shohlariga nima qilgan boʻlsa, Davir va uning shohini ham xuddi shunday qilib, shaharda birorta ham tirik jonzot qoldirmadi.

⁴⁰Yoshua butun yurtni — qirlarniyu Nagav choʻlini*, gʻarbdagi qir etaklarini, sharqdagi qir yon bagʻirlarini bosib oldi va u yerlarning shohlarini magʻlub qildi. Isroil xalqining Xudosi — Egamiz buyurganday, Yoshua hech kimni tirik qoldirmadi, hammani qirib tashladi⁺. ⁴¹Yoshua Kadesh–Barnadan Gʻazogacha boʻlgan shaharlarni, butun Goʻshen yerlarini*, shimoldagi Givongacha boʻlgan yerlarni bosib oldi. ⁴²Yoshua bu shohlar va ularning yerlarini bir yurishdayoq bosib oldi, chunki Isroil xalqining Xudosi — Egamiz Oʻz xalqi uchun jang qildi. ⁴³Keyin Yoshua Isroil lashkari bilan birga Gilgaldagi qarorgohga qaytib bordi.

11–BOB

Isroil xalqi shimoldagi shohlarni magʻlub qiladi

11¹Xazor shahrining* shohi Yobin Yoshuaning gʻalabalari haqida eshitdi. U quyidagi shohlarga shoshilinch xabar yubordi: Madon shohi Yoʻvovga, Shimron shohiga, Axshof shohiga, ²shimoldagi qirlarning shohlariga, Jalila koʻlining* janubidagi Iordan vodiysining* shohlariga, gʻarbdagi qir etaklari va Nafoʻt–Doʻr shohlariga, ³sharq va gʻarbdagi Kanʼon xalqlarining shohlariga, Amor, Xet, Pariz xalqlarining shohlariga, qirlardagi Yobus shohlariga, Mispax yeridagi* Xermon togʻining etagida yashaydigan Xiv xalqiga. ⁴Ular butun lashkarlari, juda koʻp otlariyu jang aravalarini toʻplab, Isroil xalqiga qarshi jang qilish uchun yigʻilishdi. Ularning jangchilari dengiz qirgʻogʻidagi qumday son–sanoqsiz edi⁺. ⁵Isroil xalqi bilan jang qilishga mana shu shohlarning hammasi lashkarlarini birlashtirishdi. Ular Mirom* suvlari oldida qarorgoh qurdilar⁺.

⁶Egamiz Yoshuaga shunday dedi: “Ulardan qoʻrqmagin! Men Oʻzim ularni Isroil xalqining qoʻliga beraman, ertaga shu paytda ularning hammasi oʻlgan boʻladi. Ularning otlarini mayib qilinglar, jang aravalarini yondiringlar.”⁺ ⁷Yoshua oʻzining butun lashkari bilan Miromga borib, dushman qoʻshinlari ustiga toʻsatdan hujum qildi. ⁸Egamiz Isroil lashkariga dushmanlari ustidan gʻalaba berdi. Isroil lashkari dushmanlarini shimol tomonda Buyuk Sidon va Misrafoʻt–Mayimgacha, sharq tomonda esa Mispax vodiysigacha* quvib borib, ularning hammasini halok qildi. Dushmanlarning birortasi ham tirik qolmadi. ⁹Yoshua Egamiz buyurganday ularning otlarini mayib qildi, jang aravalarini yondirib tashladi.

¹⁰Oʻshandan keyin Yoshua oʻz lashkari bilan orqaga qaytib, Xazor shahriga bordi. Uni qoʻlga kiritib, shohini halok qildi. U paytda Xazor oʻsha shohliklar orasida eng qudratlisi edi. ¹¹Isroil lashkari shahar aholisining hammasini butunlay yoʻq qildi. U yerda birorta ham tirik jon qolmadi. Shaharni esa yondirib tashlashdi. ¹²Yoshua bilan Isroil lashkari oʻsha shaharlarning hammasini bosib olib, ularning shohlariyu barcha aholisini qilichdan oʻtkazdi. Egamizning quli Muso buyurganday, ularni butunlay vayron qildi⁺. ¹³Isroil lashkari tepaliklarda* qurilgan shaharlardan faqatgina Xazor shahrini yondirib tashladi. ¹⁴Isroil lashkari shaharlardagi mol–mulklarni va barcha chorvani oʻzlariga oʻlja qilib oldilar. Ammo shaharlarning barcha aholisini qilichdan oʻtkazdilar. U yerda birorta ham tirik jon qolmadi. ¹⁵Egamiz Oʻz quli Musoga bergan amrlarni Muso Yoshuaga yetkazgan edi. Yoshua Muso aytganday qilib, barcha amrlarni bitta qoldirmay bajardi⁺.

Yoshua qoʻlga kiritgan yerlar

¹⁶Shunday qilib, Yoshua butun yurtni — janubiy qirlaru oʻsha qirlarning etaklarini, butun Nagav choʻlini*, butun Goʻshen yerlarini*, Iordan vodiysini, shimoliy qirlar va oʻsha qirlarning etaklarini bosib oldi. ¹⁷Isroil xalqi bosib olgan yerning janubiy chegarasi Seir* yonidagi Xalak togʻi edi, shimoldagi chegarasi esa Xermon togʻining etagida joylashgan Lubnon vodiysidagi Baal–Gad shahri edi. Yoshua oʻsha yerlarning shohlarini magʻlub qilib, hammasini halok qildi. ¹⁸Bu shohlarni magʻlub qilguncha, Yoshua uzoq vaqt ular bilan urush qilgan edi. ¹⁹Givondagi Xiv xalqidan tashqari* hech bir shahar aholisi Isroil xalqi bilan sulh tuzmagan edi. Ularning hammasi jangda magʻlub boʻlishdi⁺. ²⁰Egamiz oʻsha xalqlarni oʻjaru takabbur qilib qoʻygani uchun, ular Isroil xalqiga qarshi jang qilaverdilar. Egamiz Musoga buyurganday, Isroil lashkari ularni butunlay yoʻq qilib, shafqatsizlarcha oʻldirishlari uchun shunday qilgan edi⁺.

²¹Oʻsha paytda Yoshua qirlarda yashagan Onoq avlodini* yoʻq qilib tashladi. Ular Xevron, Davir, Onov shaharlarida, butun janubiy va shimoliy qirlarda yashardilar. Yoshua ularni oʻldirib, shaharlarini vayron qildi⁺. ²²Isroil xalqining yurtida Onoq avlodidan hech kim qolmadi, faqatgina Gʻazo, Gat va Ashdod shaharlarida* bir nechtasi qoldi⁺. ²³Shunday qilib, Musoga Egamiz aytganday, Yoshua butun yurtni qoʻlga kiritdi. Yoshua bu yerlarni Isroil xalqining qabilalariga mulk qilib berdi. Endi yurtda tinchlik barqaror boʻldi⁺.

12–BOB

Iordan daryosining sharqida Muso magʻlub qilgan shohlar

12¹Muso boshchiligida Isroil xalqi Iordan daryosining sharqida boʻlgan shohlarni magʻlub qilib, ularning yerlarini egallab olgan edi. Bu shohlar janubdagi Arnon soyligidan shimoldagi Xermon togʻigacha boʻlgan yerlarda hukmronlik qilgan edi. Ularning yerlari Iordan vodiysining* sharqidagi barcha yerlarni oʻz ichiga olar edi.

²Isroil xalqi magʻlub qilgan shohlardan biri Amor xalqining shohi Sixoʻn* edi. U Xashbon shahrida yashagan edi. Uning shohligi Arnon soyligining chetida joylashgan Aror shahrini va oʻsha soylikning oʻrtasidan to Yavoq daryosigacha choʻzilgan joylarni, yaʼni Giladning yarmini oʻz ichiga olar edi. Yavoq daryosi Ommon xalqi yerining chegarasi edi⁺. ³Sixoʻn Iordan vodiysining sharq tomonida ham hukmronlik qilgan edi. Bu hudud shimol tomonda Jalila koʻlining* gʻarbiy qirgʻoqlarigacha, janub tomonda Oʻlik dengizgacha*, Bayt–Yashimoʻtdan Fisgax togʻ tizmasining yon bagʻirlarigacha boʻlgan joylarni oʻz ichiga olar edi.

⁴Magʻlub boʻlgan Bashan shohi Oʻg* oʻz shaharlari Ashtaroʻt va Edreyda yashardi. U Rafa xalqining* omon qolganlaridan biri edi⁺. ⁵Uning shohligi shimoldagi Xermon togʻigacha, sharqdagi Salko shahrigacha choʻzilib, gʻarbdagi Gashur va Maxo shohliklarining chegaralarigacha yetib borgan Bashan oʻlkasini ham oʻz ichiga olgan edi. Bu shohlik yana Giladning shimoliy yarmini ham oʻz ichiga olib, Xashbon shohi Sixoʻn hududi chegarasigacha yetib borardi. ⁶Egamizning quli Muso va Isroil xalqi mana shu ikki shohni magʻlub qilib, ularning yerlarini egallab olishgan edi. Muso shu yerlarni Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasining yarmiga mulk qilib bergan edi⁺.

Iordan daryosining gʻarbida Yoshua magʻlub qilgan shohlar

⁷Iordanning gʻarbida — shimoldagi Lubnon vodiysida joylashgan Baal–Gaddan tortib, janubdagi Seir* yonida joylashgan Xalak togʻigacha boʻlgan joylarda yashagan shohlarni Isroil xalqi Yoshua boshchiligida magʻlub qildi. Oʻsha shohlarning yerlarini Yoshua Isroil qabilalariga mulk qilib boʻlib berdi. ⁸Qirlarni, gʻarbdagi qir etaklarini, Iordan vodiysini, uning gʻarbidagi qir yon bagʻirlarini, Yahudo adirlaridagi va Nagav choʻlidagi* yerlarni boʻlib berdi. Bu yerlarda Xet, Amor, Kanʼon, Pariz, Xiv va Yobus xalqlari yashashardi. Isroil xalqi magʻlub qilgan shohlar quyidagilardir:

⁹Yerixo shohi,

Baytilning yonidagi Ay shohi,

¹⁰Quddus shohi,

Xevron shohi,

¹¹Yarmut shohi,

Laxish shohi,

¹²Eglon shohi,

Gezer shohi,

¹³Davir shohi,

Geder shohi,

¹⁴Xoʻrmax shohi,

Arod shohi,

¹⁵Libna shohi,

Adullam shohi,

¹⁶Makkedo shohi,

Baytil shohi,

¹⁷Tappux shohi,

Xafer shohi,

¹⁸Ofoq shohi,

Sharon shohi,

¹⁹Madon shohi,

Xazor shohi,

²⁰Shimron–Maron shohi,

Axshof shohi,

²¹Tanax shohi,

Magidoʻ shohi,

²²Kedesh shohi,

Karmildagi Yoxnayom shohi,

²³Nafoʻt–Doʻrdagi* Doʻr shohi,

Gilgaldagi* Goʻyim shohi,

²⁴Tirza shohi.

Isroil xalqi hammasi boʻlib oʻttiz bitta shohni magʻlub qildi.

13–BOB

Isroil xalqi hali bosib olmagan yerlar

13¹Yillar oʻtib, Yoshua ancha keksayib qolgan paytda, Egamiz unga shunday dedi: “Sen qariding, yoshing ham oʻtib qoldi, lekin Men sizlarga bergan yurtning koʻp joylari hali bosib olinmagan. ²Isroil xalqi hali quyidagi yerlarni egallamagan: butun Filist va Geshir xalqining yerlari, ³yaʼni Misrning sharqiy chegarasidagi Shixor irmogʻidan* shimoldagi Exron chegaralarigacha boʻlgan yerlar. Hozir bu yerlar Kanʼon xalqiga tegishli. U yerlarda Filist xalqining beshta hukmdori yashaydi. Ular quyidagi shaharlarda hukmronlik qiladi: Gʻazo, Ashdod, Ashqalon, Gat va Exron. Janubdagi Avim xalqining* yerlari ham hali bosib olinmagan⁺. ⁴Shimolda esa Isroil xalqi hali Kanʼon xalqining barcha yerlarini bosib olmagan. Bu yerlar Sidon xalqiga tegishli boʻlgan Merax shahrini oʻz ichiga olib, shimol tomonga, Amor xalqi yerlarining chegarasidagi Ofoq* degan joygacha choʻziladi. ⁵Isroil xalqi yana Gabolliklarning* yerlarini, Lubnon togʻli yerlarining sharq tomonini — Xermon togʻining etagidagi Baal–Gaddan Levo–Xomatgacha* boʻlgan joylarni qoʻlga kiritmagan⁺. ⁶Ular Lubnondan Misrafoʻt–Mayimgacha boʻlgan qirlarning aholisini — barcha Sidonliklarni ham hali magʻlub qilmagan. Men Oʻzim mana shu xalqlarni bu yurtdan, Isroil xalqining oldidan haydayman. Men senga buyurganimday, mana shu yerlarni albatta Isroil xalqiga mulk qilib bergin. ⁷Xullas, mana shu yerlarni qolgan toʻqqizta qabilaga va Manashe qabilasining yarmiga* mulk qilib boʻlib bergin.”

Iordan daryosining sharqidagi yerlar

⁸Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasining boshqa yarmi Iordan daryosining sharqida oʻz ulushlarini olib boʻlgan edilar. Ularga bu yerlarni Egamizning quli Muso bergan edi⁺. ⁹Ularning hududi janubdagi Arnon soyligining chetida joylashgan Aror shahridan tortib, soylikdagi* shahargacha choʻzilib, Midavodan Dibongacha boʻlgan butun yassi tepalikni oʻz ichiga oladi⁺. ¹⁰Bu hudud Xashbon shahrida hukmronlik qilgan Amor xalqining shohi Sixoʻn qoʻli ostida boʻlgan hamma shaharlarni, Ommon xalqining chegarasigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olardi. ¹¹⁻¹²Bulardan tashqari, Gashur va Maxo xalqlarining yerlari, shuningdek, shoh Oʻgning butun shohligi, chunonchi, Gilad oʻlkasi, shimoldagi butun Xermon togʻi va sharqdagi Salkogacha boʻlgan butun Bashan oʻsha hududga kirar edi. Shoh Oʻg Rafa xalqining* eng oxirgi avlodi boʻlib, Bashan oʻlkasining Ashtaroʻt va Edrey shaharlarida hukmronlik qilgan edi. Muso oʻsha yerlarni bosib olib, xalqlarini haydab chiqargan edi⁺. ¹³Lekin Isroil xalqi Gashur va Maxo xalqlarini haydab chiqarmadi, ular bugungacha Isroil xalqi orasida yashaydilar⁺.

¹⁴Faqatgina Levi qabilasiga Muso ulush qilib yer bermadi. Egamiz aytganday, qurbongohda Isroil xalqining Xudosi — Egamizga atab kuydiriladigan qurbonliklar Levi qabilasining ulushidir*⁺.

Ruben qabilasining hududi

¹⁵Muso Ruben qabilasiga urugʻlari boʻyicha ulush bergan edi. ¹⁶Ularning hududi janubdagi Arnon soyligining chetida joylashgan Aror shahridan tortib, soylikdagi shahargacha choʻzilib, Midavo atrofidagi butun yassi tepalikni oʻz ichiga olardi. ¹⁷Mana shu hudud Xashbon shahrini va yassi tepalikda joylashgan quyidagi hamma shaharlarni oʻz ichiga olar edi: Dibon, Bomoʻt–Baal va Bayt–Baal–Miyon, ¹⁸Yaxaz, Kadamoʻt, Mifat, ¹⁹Xiratayim, Sivmo va Iordan vodiysida joylashgan qirning ustidagi Zaret–Xashaxar, ²⁰Bayt–Piyor, Fisgax togʻ tizmasining yon bagʻirlari, Bayt–Yashimoʻt shaharlari. ²¹Ruben qabilasining yerlari yassi tepalik ustidagi barcha shaharlar, Xashbonda hukmronlik qilgan Amor xalqining shohi Sixoʻnning butun shohligini oʻz ichiga olardi. Muso Sixoʻnni va u bilan ittifoq tuzgan Midiyon hukmdorlarini magʻlub qilgandi. Ularning ismlari Evi, Rahem, Zur, Xur va Raba edi⁺. ²²Isroil xalqi yana Bavoʻr oʻgʻli Balomni* ham qilichdan oʻtkazgan edi. U folbinlik bilan shugʻullanar edi⁺. ²³Ruben qabilasi hududining gʻarbiy chegarasi Iordan daryosi va uning qirgʻoqlari edi. Mana shu yerlar Ruben qabilasiga mulk qilib berilgan edi.

Gad qabilasining hududi

²⁴Muso Gad qabilasiga ham urugʻlari boʻyicha ulush berdi. ²⁵Yazir shahri, Gilad oʻlkasidagi hamma shaharlar, Rabba shahrining* sharqidagi Aror shahrigacha* boʻlgan Ommonlar yerining yarmi ularning hududiga kirar edi. ²⁶Ularning yeri yana janubdagi Xashbon shahridan shimol tomondagi Ramat–Mispi va Batonim shaharlarigacha, shuningdek, shimoldagi Moxanayimdan Debirgacha choʻzilgan edi. ²⁷Gad qabilasining yeri Iordan vodiysida Bayt–Xaram, Bayt–Nimro, Suxot, Zofun shaharlarini hamda Xashbon hukmdori boʻlgan Sixoʻn shohining qolgan shohligini ham oʻz ichiga olar edi. Bu hududning gʻarbiy chegarasi Iordan daryosi boʻlib, shimoldagi Jalila koʻligacha* choʻzilgan edi. ²⁸Mana shu hududdagi shaharlar va atroflaridagi qishloqlar Gad qabilasiga mulk qilib berilgan edi.

Iordan sharqidagi Manashe qabilasining yarmiga berilgan yerlar

²⁹Muso Manashe qabilasining yarmiga ham urugʻlari boʻyicha ulush bergan edi. ³⁰Ularning hududi Moxanayim shahridan shimolga choʻzilib, butun Bashan oʻlkasini va Yovir bosib olgan oltmishta shaharni oʻz ichiga olar edi. Bashan shohi Oʻg mana shu joylarda hukmronlik qilgan edi⁺. ³¹Gilad oʻlkasining yarmi, Bashandagi Oʻg shohligining poytaxt shaharlari Ashtaroʻt va Edrey ham ularning hududiga kirar edi. Bu yerlar Manashe oʻgʻli Moxirdan kelib chiqqan naslning yarmiga berilgan edi⁺.

³²Iordanning sharqida, Moʻab tekisligida, Yerixoning roʻparasida Muso boʻlib bergan ulushlar mana shulardir. ³³Lekin Levi qabilasiga Muso ulush qilib yer bermagan edi. Isroil xalqining Xudosi — Egamiz ularga: “Men Oʻzim sizlarning ulushingiz boʻlaman”, deb vaʼda bergan edi*⁺.

14–BOB

Iordan daryosining gʻarbidagi yerlar taqsimlanadi

14¹Iordan daryosining gʻarbidagi Kanʼon yurti yerlaridan Isroil xalqining qolgan qabilalari mulk oldilar. Ruhoniy Elazar*, Nun oʻgʻli Yoshua va Isroil qabilalarining boshliqlari bu yerlarni qabilalarga boʻlib berishdi⁺. ²Iordan daryosining gʻarbida mana shu toʻqqiz qabila va bitta qabila yarmining ulushlari, Musoga Egamiz buyurganday, qurʼa tashlab belgilandi*⁺. ³⁻⁴Iordanning sharqida esa Muso ikki qabilaga va bitta qabilaning yarmiga ulush berib boʻlgandi. Yusufning ikkala oʻgʻli — Manashe va Efrayimdan ikki qabila kelib chiqqan edi. Ammo Isroil qabilalari orasida Levi qabilasi hech qanday ulush olmadi*. Ularga faqat oʻzlari yashashi uchun shaharlar va qoʻy–mollarini boqish uchun shaharlar atrofidagi yaylovlar berildi⁺⁺. ⁵Shunday qilib, Egamiz Musoga buyurganday, Isroil xalqi yerlarni boʻlib oldilar.

Xevron Xolibga beriladi

⁶Bir kuni Yahudo qabilasidan bir necha kishi Yoshuaning oldiga keldi. Isroil xalqining hammasi hali ham Gilgaldagi qarorgohda edi. Xanaz urugʻidan boʻlgan Yafunax oʻgʻli Xolib* oʻsha kishilar orasida edi. U Yoshuaga shunday dedi:

— Kadesh–Barna shahrida boʻlganimizda, Xudoning odami Muso siz va men haqimizda nima deganini bilasiz. Muso Egamiz nomidan gapirgan edi⁺. ⁷Egamizning quli Muso meni Kadesh–Barnadan mana shu yerlarni tekshirib kelish uchun yuborganda qirq yoshda edim. Men qaytib kelib, unga bor haqiqatni aytgan edim. ⁸Men bilan borib kelganlar xalqimizni vahimaga solgan boʻlsa ham, men Egam Xudoga sodiq qoldim⁺. ⁹Oʻsha kuni Muso qasam ichib menga shunday degan edi*: “Kanʼon yurtida qadaming yetgan yerlar senga va avlodingga abadiy mulk qilib beriladi, chunki sen Egam Xudoga sodiq qolding.”⁺ ¹⁰Mana koʻrib turganingizdek, Egamiz Musoga shunday deb gapirganiga qirq besh yil boʻldi. Oʻsha paytda Isroil xalqi sahroda yurgan edi. Egam Oʻzi aytganday oʻshandan beri jonimni saqlab kelyapti. Mana hozir sakson besh yoshdaman. ¹¹Muso meni yuborgan kunda qanday baquvvat boʻlgan boʻlsam, hozir ham shundayman. Haligacha jangga ham, qolgan barcha ishlarga ham quvvatim yetadi. ¹²Endi Egamiz oʻsha kuni vaʼda qilgan qirlarni* menga bering. Oʻsha kuni aygʻoqchilarning: “Onoq avlodi* u yerda oʻzlarining katta, mustahkam shaharlarida yasharkan” degan gaplarini oʻzingiz eshitdingiz. Ammo Egamiz men bilan birga boʻlsa, Egamizning Oʻzi aytganday, men ularni bu yurtdan haydab chiqaraman⁺.

¹³Shundan keyin Yoshua Xolibni duo qilib, Xevron shahrini* unga mulk qilib berdi. ¹⁴Shunday qilib, Xolib Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga sodiq qolgani uchun Xevron shahri uning va avlodining mulki boʻlib qoldi. ¹⁵Xevronning eski nomi Xirat–Arba* edi. Arba Onoq avlodi orasida eng mashhur kishi boʻlgan edi.

Endi yurtda tinchlik barqaror boʻldi⁺.

15–BOB

Yahudo qabilasining hududi

15¹Yahudo qabilasining urugʻlariga tushgan ulush yurtning janub tomonida edi. Ularning janubdagi yerlari Edom yurtining chegarasi boʻlgan Zin choʻligacha yetdi.

²Ularning janubiy chegarasi Oʻlik dengizning* janubiy qirgʻogʻidan boshlanadi. ³Chegara Chayonlar dovonidan* oʻtib, janub tomonga, Zin choʻli tomon choʻziladi. Kadesh–Barna shahrining janub tomonidan oʻtib, Xazron shahrigacha boradi. Xazrondan oʻtgandan keyin Adar shahrigacha borib, Karxa shahri tomonga buriladi. ⁴Bu chegara Ozmon shahrigacha borib, Misr chegarasidagi irmoqdan* ham oʻtadi–da, Oʻrta yer dengizining yonida tugaydi. Yahudo qabilasining janubiy chegarasi ana shunday boʻladi⁺.

⁵Ularning sharqiy chegarasi Oʻlik dengizdir. Bu chegara shimoldagi Iordan daryosi Oʻlik dengizga quyiladigan joygacha choʻziladi. Mana shu joydan shimoliy chegara boshlanadi.

⁶Shimoliy chegara Oʻlik dengizning gʻarbidagi Bayt–Xoʻglaxgacha choʻzilib, Bayt–Arabaning shimolidan oʻtadi–da, Ruben oʻgʻli Boʻxanning nomi bilan atalgan tosh turgan joygacha boradi⁺. ⁷Keyin chegara Oxor soyligidan Davirgacha* borib, shimolga — Gilgal* tomonga buriladi. Gilgal soylikning janubida boʻlgan Adum dovonining roʻparasida edi. Chegara En–Shamash bulogʻidan oʻtib, En–Roʻgʻolga boradi. ⁸Keyin Xinnum soyligining tepasidan kesib oʻtib, Yobus xalqiga qarashli boʻlgan tepalikning, yaʼni Quddusning janubiy yon bagʻridan oʻtadi. Chegara u yerdan Xinnum soyligining gʻarbidagi qirning tepasiga — Rafa vodiysining shimoliy chetigacha boradi. ⁹Chegara togʻning tepasidan Naftuva buloqlari tomon choʻzilib, Efroʻn togʻining shaharlarigacha boradi, keyin esa Baalax tomonga buriladi. Bu shahar hozirgi paytda* Xirat–Yoʻrim deb ataladi. ¹⁰Shundan keyin bu shimoliy chegara Baalaxning gʻarb tomonini aylanib oʻtib, Seir togʻlarigacha* boradi. Keyin Yoʻrim togʻining shimoliy yon bagʻridan oʻtadi. Xisalon shahri shu yerda joylashgan. U yerdan chegara Bayt–Shamash shahrigacha* boradi va Timnax shahridan oʻtadi. ¹¹Keyin chegara Exron shahrining shimolidagi tepalikning yon bagʻridan oʻtib, Shikkaron shahri tomonga buriladi. Keyin Baalax togʻining yonidan oʻtib, Yobnail shahriga boradi. Shimoliy chegara Oʻrta yer dengizining oldida tugaydi.

¹²Oʻrta yer dengizining* qirgʻogʻi gʻarbiy chegarani tashkil qiladi.

Mana shu chegaralar hududida Yahudo qabilasining urugʻlari yashaydi.

Xevron va Davir shaharlarini Xolib magʻlub qiladi

¹³Egamiz buyurganday, Yoshua Yafunax oʻgʻli Xolibga Yahudo qabilasining hududidan ulush berdi. Bu ulush Xirat–Arba* shahri edi. Arba Onoq avlodining* bobokaloni edi. Hozirgi paytda* Xirat–Arba shahri Xevron deb ataladi⁺. ¹⁴Xolib u yerdan Onoq avlodini — Sheshay, Oximan va Talmay urugʻlarini quvib chiqardi⁺. ¹⁵Yahudo qabilasining odamlari u yerdan Davir shahriga* hujum qilish uchun yoʻlga tushishdi. Davirning eski nomi Xirat–Safar edi⁺. ¹⁶Shunda Xolib: “Xirat–Safarga hujum qilib, qoʻlga kiritgan kishiga qizim Axsani beraman”, — dedi⁺. ¹⁷Oʻtniyol shaharni qoʻlga kiritdi, Xolib esa unga qizi Axsani uzatdi. Oʻtniyol Xolibning Xanaz ismli ukasining oʻgʻli edi. ¹⁸Toʻydan keyin qiz Oʻtniyolga: “Keling, otamdan* bir dala soʻrab olaylik”, deb turib oldi. Xolib eshakdan tushayotgan qiziga: “Ha, qizim, biron–bir istaging bormi?” — deb soʻradi. ¹⁹“Menga bir sovgʻa qilsangiz, — dedi Axsa. — Siz menga Nagav choʻlidagi* yerni berdingiz, endi suv buloqlarini ham hadya eting.” Shunday qilib, Xolib unga tepadagi va pastdagi buloqlarni* berdi⁺.

Yahudo shaharlari

²⁰Quyida aytib oʻtilgan yerlarni Yahudo qabilasi ulush qilib oldi. ²¹Bu hududning eng janubidagi — Edom yurti chegarasidagi shaharlarning nomlari quyidagicha edi: Kabzil, Eder, Yogʻur, ²²Xino, Dimona, Adad, ²³Kedesh, Xazor, Yitnon, ²⁴Zif, Talim, Boloʻt, ²⁵Xazor–Xadatto, Xariyoʻt–Xazron, yaʼni Xazor, ²⁶Emom, Shama, Moʻlodax, ²⁷Xazor–Gaddax, Xashmon, Bayt–Palat, ²⁸Xazor–Shuvol, Bersheba, Bizyoʻtayox, ²⁹Baalax, Iyim, Ezam, ³⁰Eltoʻlad, Xasil, Xoʻrmax, ³¹Zixlax, Madmanno, Sansanno, ³²Laboyoʻt, Shilxim, Oyin, Rimmon — hammasi boʻlib yigirma toʻqqizta shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

³³Qir etaklarining shimolidagi shaharlarning nomi esa quyidagicha edi: Eshtoyoʻl, Zorox, Ashnah, ³⁴Zonoʻvax, En–Xannim, Tappux, Enom, ³⁵Yarmut, Adullam, Soʻxu, Ozikah, ³⁶Sharayim, Aditayim, Gadera (yoki Gaderatayim) — hammasi boʻlib oʻn toʻrtta shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

³⁷Qir etaklarining janubida quyidagi shaharlar bor edi: Zinon, Hadasha, Migdal–Gad, ³⁸Dilan, Mispax, Yoxtal, ³⁹Laxish, Bozxat, Eglon, ⁴⁰Kabboʻn, Laxmos, Xitlish, ⁴¹Gaderoʻt, Bayt–Doʻgʻon, Namax, Makkedo — hammasi boʻlib oʻn oltita shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

⁴²Qir etaklarining markaziy qismidagi shaharlar quyidagilar edi: Libna, Eter, Oshon, ⁴³Yiftox, Ashnah, Naziv, ⁴⁴Keylax, Axsib, Morisho — hammasi boʻlib toʻqqizta shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

⁴⁵Yahudo qabilasining hududi Exronning barcha shaharlari va ularning atrofidagi qishloqlarni oʻz ichiga olar edi. ⁴⁶Chegara Exrondan gʻarbga, Oʻrta yer dengizi tomon choʻzilib, Ashdodning yonida boʻlgan barcha shaharlar va ularning atrofidagi qishloqlarni oʻz ichiga olar edi. ⁴⁷Ularning hududi Ashdod va uning shaharlariyu qishloqlarini, Gʻazo va u yerdan Misr chegarasidagi irmoqqacha* boʻlgan joylardagi shaharlar va qishloqlarni, Oʻrta yer dengizining qirgʻogʻi boʻyidagi shaharlarni oʻz ichiga olar edi.

⁴⁸Yahudo qabilasi qirlarda quyidagi shaharlarni ulush qilib oldi: Shomir, Yatir, Soʻxu, ⁴⁹Danno, Xirat–Sanno, yaʼni Davir, ⁵⁰Onov, Eshtamoʻva*, Onim, ⁵¹Goʻshen, Xoʻlun va Gilox — hammasi boʻlib oʻn bitta shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

⁵²Qirlardagi quyidagi shaharlar Yahudo qabilasining hududiga kirar edi: Arab, Dumax, Ishan, ⁵³Yonum, Bayt–Tappux, Ofoqa, ⁵⁴Xumtax, Xirat–Arba, yaʼni Xevron va Zior — hammasi boʻlib toʻqqizta shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

⁵⁵Yana qirlarda quyidagi shaharlar Yahudo qabilasining ulushi boʻldi: Moyun, Karmil, Zif, Yutto, ⁵⁶Yizril, Yoxdayom, Zonoʻvax, ⁵⁷Qayin, Givo va Timnax — hammasi boʻlib oʻnta shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

⁵⁸Qirlardagi mana bu shaharlar ham oʻsha hududga kirardi: Xalxul, Bayt–Zur, Gadoʻr, ⁵⁹Marot, Bayt–Anoʻt va Eltaxoʻn — hammasi boʻlib oltita shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

⁶⁰Xirat–Baal, yaʼni Xirat–Yoʻrim va Rabba — qirlardagi mana shu ikki shahar va ularning atrofidagi qishloqlar ham Yahudo qabilasining ulushi boʻldi.

⁶¹Oʻlik dengiz boʻyidagi adirlarda joylashgan quyidagi shaharlar ham Yahudo qabilasiga tegishli boʻldi: Bayt–Araba, Middin, Saxoxo, ⁶²Nivshon, Tuz shahri va En–Gedi — hammasi boʻlib oltita shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

⁶³Ammo Yahudo qabilasi Yobus xalqini Quddusdan haydab chiqara olmadi*. Bugungacha* Yobus xalqi Yahudo xalqi bilan birga Quddusda yashaydi⁺.

16–BOB

Yusuf avlodining ulushi

16¹Yusuf avlodlariga* berilgan ulushning janubiy chegarasi Yerixo shahrining yonidagi Iordan daryosidan, Yerixo bulogʻining sharqidagi joydan boshlanadi. Keyin chegara Yerixoning oldidan oʻtib, shimoli–gʻarbdagi Yahudo adirlari orqali qirlardagi Baytil shahrigacha choʻziladi. ²Keyin Baytil, yaʼni Luzdan ham oʻtib*, Orux xalqiga tegishli boʻlgan Otroʻt–Adargacha* boradi⁺. ³Chegara u yerdan gʻarbdagi Yaflet avlodining yerigacha choʻzilib, Pastki Bayt–Xoʻrongacha boradi. Keyin chegara Gezer shahrigacha borib, Oʻrta yer dengizining oldida tugaydi.

⁴Yusuf avlodlari boʻlgan Manashe va Efrayim qabilalari mana shu yerlarni ulush qilib oldilar.

Efrayim qabilasiga berilgan yerlar

⁵Efrayim qabilasining urugʻlariga quyidagi yerlar berildi: bu yerlarning janubiy chegarasi Otroʻt–Adarda boshlanadi–da, gʻarb tomonga, Tepadagi Bayt–Xoʻrongacha choʻzilib, ⁶⁻⁷Oʻrta yer dengizining oldida tugaydi. Sharqiy chegarasi Mixmatitdan janub tomonga boradi, Tanat–Shiloʻ, Yonox, Otaroʻt, Naro shaharlaridan oʻtib, Iordan daryosining Yerixoga yaqin boʻlgan joyida tugaydi. ⁸Shimoliy chegarasi esa Tappuxdan gʻarbga boradi. Keyin Kanax soyligi boʻylab choʻzilib, Oʻrta yer dengizida tugaydi. Mana shu yerlarni Efrayim qabilasi ulush qilib oldi.

⁹Efrayim qabilasiga yana Manashe hududida joylashgan bir nechta shaharlar va ularning atrofidagi qishloqlar ham berildi. ¹⁰Ammo Efrayim qabilasi Gezerda yashayotgan Kanʼon xalqini quvib chiqarmadi. Bu xalq bugungi kungacha* Efrayim qabilasi orasida yashaydi, lekin ular qarol boʻlib xizmat qilishga majbur qilinganlar⁺.

17–BOB

Iordan gʻarbidagi Manashe qabilasining yarmiga berilgan yerlar

17¹Keyin Manashe qabilasiga ulush berildi. Manashe Yusufning toʻngʻichi edi. Moxir Manashening toʻngʻichi boʻlib, Giladning otasi edi. Moxir botir jangchi boʻlgani uchun, Muso unga Iordanning sharqidagi Gilad va Bashan oʻlkalarini bergan edi⁺. ²Iordanning gʻarbida Manashe qabilasining qolganiga ulush berildi. Manashe oʻgʻillari Abuazar, Xalek, Osriyol, Shakam, Xafer va Shamido urugʻlarining hammasiga yerlar berildi⁺.

³Manashening nabirasi Giladning Xafer degan oʻgʻli bor edi. Xaferning esa Zalofxod degan oʻgʻli bor edi. Zalofxodning oʻgʻillari yoʻq, faqatgina qizlari bor edi. Qizlarining ismlari Maxlo, Nuvah, Xoʻglax, Milxo va Tirza edi⁺. ⁴Shu ayollar ruhoniy Elazar*, Yoshua va oqsoqollarning oldiga kelib, shunday deyishdi: “Egamizning Oʻzi bizga ham, amakilarimiz qatori, ulush berishni Musoga amr qilgan.”* Yoshua Egamizga itoat etib, qizlarga ham amakilari qatori ulush berdi. ⁵Natijada Iordanning sharqidagi Gilad va Bashan oʻlkalaridan tashqari, Manashe qabilasi Iordanning gʻarbida yana oʻn boʻlak yer oldi. ⁶Chunki Manashe avlodining ayollari ham erkaklar qatori ulush olishdi. Gilad yerini esa Yoshua Manashe qabilasining qolganlariga taqsimlab berdi.

⁷Iordan daryosining gʻarbidagi Manashe qabilasi yerlarining shimoliy chegarasi Osher qabilasi hududining chegarasi bilan tutashgan edi. Janubiy chegarasi esa Mixmatit shahrigacha borib, Tappux bulogʻi* atrofida yashaydiganlarning yerlarigacha choʻzilgan edi. Mixmatit shahri Shakam shahrining sharqida edi. ⁸Tappux shahri Manashe va Efrayim qabilalarining chegarasida joylashgan edi. Tappuxning atrofidagi yerlar Manashe qabilasiga tegishli boʻlsa ham, shaharning oʻzi Efrayim qabilasiga tegishli edi. ⁹Manashe hududining janubiy chegarasi Tappux shahridan, Kanax soyligi boʻylab, Oʻrta yer dengizigacha choʻziladi. Kanax soyligining qirgʻogʻidagi bir nechta shahar Manashe qabilasining hududida boʻlishiga qaramay Efrayim qabilasiga tegishli edi. ¹⁰Oʻsha soylikning janubidagi yerlar Efrayim qabilasiniki, shimolidagi yerlar esa Manashe qabilasiniki edi. Oʻrta yer dengizining qirgʻogʻi Manashe hududining gʻarbiy chegarasi edi. Bu hudud shimol tomonda Osher qabilasining hududigacha, sharq tomonda esa Issaxor qabilasining hududigacha choʻzilgan edi.

¹¹Issaxor va Osher qabilalarining hududlarida joylashgan quyidagi shaharlar va atrofidagi qishloqlar Manashe qabilasiga berilgan edi: Bayt–Shan, Yiblayom, Doʻr, yaʼni Nafoʻt–Doʻr, En–Doʻr, Tanax va Magidoʻ. ¹²Lekin Manashe qabilasi bu shaharlarni qoʻlga kirita olmadi. Kanʼon xalqlari oʻsha joylarda yashashda davom etaverdi⁺. ¹³Birmuncha vaqt oʻtgandan keyin Isroil xalqi yanada kuchaydi va Kanʼon xalqlarini qarol boʻlib xizmat qilishga majbur qildi. Ammo ularni yurtdan butunlay quvib chiqarmadi.

Efrayim va Manashe qabilalari kattaroq ulushni soʻrab borishadi

¹⁴Bir kun Yusuf avlodlari* kelib, Yoshuadan soʻrashdi:

— Egamiz bizni barakali qilib, juda ham koʻpaytirdi. Nima uchun bizga faqatgina bir ulush yer berdingiz⁺?

¹⁵Yoshua ularga shunday deb javob berdi:

— Agar Efrayim qirlari sizlarga kichiklik qilayotgan boʻlsa, boringlar, Pariz va Rafa* xalqlarining oʻrmonlaridagi daraxtlarni kesib, oʻzingizga joy tozalab olinglar.

¹⁶Ular shunday dedilar:

— Biz aytganingizday qilsak ham, baribir, u joy bizga torlik qiladi. Yizril vodiysiga borib ham, u yerda yashay olmaymiz. Nega desangiz, Bayt–Shan shahri va uning atrofidagi qishloqlarda hamda Yizril vodiysining boshqa joylarida yashaydigan Kanʼon xalqi bizdan ancha kuchli, ularning temirdan yasalgan jang aravalari* bor⁺.

¹⁷Yoshua Yusufning avlodlari boʻlgan Efrayim va Manashe qabilalariga shunday dedi:

— Sizlar juda koʻpchiliksizlar, kuchingiz ham koʻp. Nafaqat bir ulush yer, ¹⁸balki qirlar ham sizlarniki boʻladi. U yerlar oʻrmon boʻlsa ham, daraxtlarini kesib, tozalanglar. U joylar boshidan oxirigacha sizlarniki boʻladi. Kanʼon xalqlarining temir jang aravalariyu katta kuchi boʻlishiga qaramay, sizlar ularni u yerdan haydab chiqarasizlar.

18–BOB

Yoshua qolgan yerlarni taqsimlaydi

18¹Isroil xalqi yurtni bosib olgandan keyin, butun Isroil jamoasi Shiloʻ shahrida* yigʻildi. Ular oʻsha yerda Uchrashuv chodirini tikdilar⁺.

²Isroil xalqining orasida hali ulush olmagan yettita qabila qolgan edi. ³Yoshua Isroil xalqiga shunday dedi: “Ota–bobolaringizning Xudosi — Egamiz sizlarga yurtni bergan, qachongacha u yurtga butunlay joylashishni orqaga surasizlar?! ⁴Har bir qabiladan uch kishini tanlanglar. Men ularni butun yurtni kezib chiqish uchun yuboraman. Ular oʻz qabilalarining ulushi boʻyicha, oʻsha yerni tasvirlab yozib kelishadi. ⁵Janubdagi Yahudo qabilasining hududi va shimoldagi Yusuf avlodlarining* hududlaridan tashqari, yurtning qolgan qismini yettiga boʻlasizlar. ⁶Keyin shularni yozib, mening oldimga olib kelinglar. Men Egamiz Xudo oldida sizlar uchun qurʼa tashlayman*. ⁷Sizlarning orangizda Levi qabilasiga ulush bermayman. Egamizga ruhoniy boʻlib xizmat qilish ularning ulushidir. Gad, Ruben qabilalari va Manashe qabilasining yarmi Iordanning sharq tomonida oʻz ulushlarini olib boʻlganlar. Egamizning quli Muso oʻsha yerlarni ularga bergan.”⁺

⁸Shunday qilib, Yoshua yerning xaritasini tuzib kelishni buyurgan kishilar yoʻlga tushdilar. Ular ketmasdan oldin, Yoshua ularga shunday deb tayinlagan edi: “Butun yerni kezib, uning xaritasini tuzib kelganingizdan keyin, men Shiloʻda, Egamiz oldida sizlar uchun qurʼa tashlayman.” ⁹U kishilar borib, yerni yetti qismga boʻldilar. Butun yurtning xaritasini tuzib, shaharlarini roʻyxatga oldilar. Keyin Yoshuaning oldiga, Shiloʻdagi qarorgohga qaytib keldilar. ¹⁰Yoshua Shiloʻda, Egamiz oldida ular uchun qurʼa tashlab, oʻsha yerlarni Isroil xalqiga boʻlib berdi. Qurʼa boʻyicha har bir qabilaga bir ulushdan yer berdi.

Benyamin qabilasining ulushi

¹¹Qurʼa tashlanganda, Benyamin qabilasiga Yahudo qabilasi va Yusuf avlodlari* hududlarining orasidagi yerlar ulush boʻlib tushdi.

¹²Benyamin hududining shimoliy chegarasi sharq tomonda Iordan daryosidan boshlanadi, keyin Yerixo qirining yon bagʻridan shimol tomonga boradi. Qirlar boʻylab gʻarb tomonga oʻtib, Bayt–Obun atrofidagi sahroga boradi. ¹³U yerdan chegara Luz, yaʼni Baytil tomonga borib, Luzning janubidagi qir boʻylab choʻziladi. Keyin chegara Otroʻt–Adar shahriga borib, u yerdan Pastki Bayt–Xoʻron shahrining janubidagi qirgacha boradi.

¹⁴U yerdan gʻarbiy chegara boshlanib, Bayt–Xoʻron qarshisidagi qirning gʻarb tomoni boʻylab janub tomonga choʻziladi va Xirat–Baal, yaʼni Xirat–Yoʻrim qishlogʻida tugaydi. Bu qishloq Yahudo qabilasiga tegishli. Gʻarbiy chegara mana shudir.

¹⁵Gʻarbda janubiy chegara Xirat–Yoʻrimning chetidan boshlanib, Naftuva buloqlarigacha boradi. ¹⁶Keyin chegara Rafa vodiysining shimolidagi togʻ etagiga boradi. Xinnum soyligi mana shu yerdan boshlanadi. Chegara janub tomonga davom etib, Xinnum soyligi boʻylab Yobusning* janubidagi qir yon bagʻriga boradi. U yerdan esa En–Roʻgʻol tomonga qarab davom etadi. ¹⁷Chegara u yerdan shimolga, En–Shamash tomonga buriladi va Adum dovonining qarshisidagi Geliloʻtga boradi. Keyin Ruben oʻgʻli Boʻxan nomi bilan atalgan toshning yonidan oʻtadi⁺. ¹⁸Keyin Iordan vodiysining* yonidagi qir yon bagʻrining shimol tomonidan oʻtib, vodiyni ham kesib oʻtadi. ¹⁹U yerdan chegara Bayt–Xoʻglax qirining shimol tomoniga oʻtib, Iordan daryosi Oʻlik dengizga* quyiladigan joyda tugaydi. Bu Benyamin qabilasi hududining janubiy chegarasidir.

²⁰U yerning sharqiy chegarasi Iordan daryosidir.

Benyamin qabilasiga ulush qilib berilgan yerlarning chegaralari mana shular edi.

²¹Quyidagi shaharlar Benyamin qabilasiga berildi: Yerixo, Bayt–Xoʻglax, Emix–Qaziz, ²²Bayt–Araba, Zamorayim, Baytil, ²³Avim, Poro, Oʻfra, ²⁴Xafar–Ommonax, Ofnax va Gebo — hammasi boʻlib oʻn ikkita shahar va ularning atrofidagi qishloqlar. ²⁵Quyidagi shaharlar ham Benyamin qabilasiga berildi: Givon, Rama, Baroʻt, ²⁶Mispax, Xafira, Moʻzox, ²⁷Rahem, Yirpayel, Taralo, ²⁸Zila, Elef, Yobus, yaʼni Quddus, Givo va Xirat–Yoʻrim* — hammasi boʻlib oʻn toʻrtta shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

Yoshua mana shu yerlarni Benyamin qabilasiga ulush qilib berdi⁺.

19–BOB

Shimoʻn qabilasining ulushi

19¹Qurʼa boʻyicha* ikkinchi boʻlib Shimoʻn qabilasi ulush oldi. Shimoʻn qabilasiga ulush qilib berilgan yerlarning atrofi Yahudo qabilasining hududi bilan oʻralgan edi. ²Shimoʻn qabilasiga: Bersheba (yaʼni Sheba)*, Moʻlodax,⁺ ³Xazor–Shuvol, Bala, Ezam, ⁴Eltoʻlad, Batul, Xoʻrmax, ⁵Zixlax, Bayt–Markobot, Xazor–Susa, ⁶Bayt–Laboyoʻt va Shoruxan — hammasi boʻlib oʻn uchta shahar va ularning atrofidagi qishloqlar berildi.

⁷Quyidagi shaharlar ham Shimoʻn qabilasiga tegishli edi: Oyin, Rimmon, Eter va Oshon — toʻrtta shahar va ularning atrofidagi qishloqlar. ⁸Shimoʻn qabilasining hududi yana janubdagi Baalat–Berni, yaʼni Nagav choʻlidagi* Ramagacha boʻlgan yerlardagi barcha shaharlarni va ularning atrofidagi qishloqlarni oʻz ichiga olar edi. ⁹Yoshua Yahudo qabilasiga bergan ulush ular uchun keragidan ham ortiq edi. Shuning uchun ularning hududidan bir boʻlagini olib, Shimoʻn qabilasiga ulush qilib berdi⁺.

Zabulun qabilasining ulushi

¹⁰Qurʼa boʻyicha uchinchi boʻlib Zabulun qabilasi ulush oldi. Ularga tekkan hududning chegarasi Sorid shahridan boshlanib, ¹¹gʻarb tomonga boradi va Maralo shahridan oʻtadi. Keyin Dabbeshet shahrining yonidan oʻtib, Yoxnayom shahrining sharqidagi soylikkacha yetadi. ¹²Sorid shahrining sharq tomonidan chegara Xisloʻt–Tovur shahrining chegarasigacha choʻziladi. Keyin Dovarat shahrigacha borib, Yofiya shahrigacha davom etadi. ¹³Chegara yana sharq tomonga davom etib, Gat–Xafer va Et–Kozin shaharlarigacha boradi. Keyin chegara Rimmon shahrigacha borib, u yerdan Niyox shahri tomon buriladi*. ¹⁴Hududning shimoliy chegarasi Xannaton shahridan oʻtib, Yiftox–El soyligida tugaydi. ¹⁵Zabulun qabilasining hududida hammasi boʻlib oʻn ikkita shahar va ularning atrofidagi qishloqlar bor edi. Kattot, Nahalil, Shimron, Yidalo va Baytlahm* oʻsha shaharlardan baʼzilari edi.

¹⁶Mana shu shaharlar va ularning atrofidagi qishloqlarning hammasini Zabulun qabilasi ulush qilib oldi⁺.

Issaxor qabilasining ulushi

¹⁷Qurʼa boʻyicha toʻrtinchi boʻlib Issaxor qabilasi ulush oldi. ¹⁸Bu qabilaga ulush qilib berilgan yerlarda quyidagi shaharlar bor edi: Yizril, Xasulloʻt, Shunam, ¹⁹Xaforayim, Shiyon, Anaxarat, ²⁰Rabbit, Xishion, Avaz, ²¹Remot, En–Xannim, En–Xaddax, Bayt–Pazez. ²²Shimoldagi bu hududning chegarasi Tovur togʻidan boshlanib, Iordan daryosida tugaydi. Tovur*, Shaxazimo va Bayt–Shamash* shaharlari ham mana shu hududga kirar edi — hammasi boʻlib oʻn oltita shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

²³Mana shu shaharlar va ularning atrofidagi qishloqlarni Issaxor qabilasi ulush qilib oldi.

Osher qabilasining ulushi

²⁴Qurʼa boʻyicha beshinchi boʻlib Osher qabilasi ulush oldi. ²⁵Ularning hududi quyidagi shaharlarni oʻz ichiga olar edi: Xalkat, Xaliy, Beten, Axshof, ²⁶Alammalek, Emod va Mishol. Hududning janubiy chegarasi Oʻrta yer dengizidan boshlanib, Karmil qirlarining etaklaridagi Shixor–Libnat soyligi boʻylab choʻziladi. ²⁷U yerdan chegara sharq tomonga burilib, Bayt–Doʻgʻon shahrigacha boradi va Yiftox–El vodiysidagi Zabulun qabilasi hududining chegarasi bilan tutashadi. Keyin sharqiy chegara shimol tomonga burilib, Bayt–Emix va Nabiyol shahrigacha boradi. Hududning chegarasi Kavul, ²⁸Abdoʻn*, Rexob, Xammon, Kanax shaharlaridan oʻtib, Buyuk Sidon shahrigacha yetadi ²⁹va bu yerdan gʻarbga buriladi. Shu yerdan shimoliy chegara boshlanib, Ramaga* boradi–da, mustahkam Tir shahrigacha yetadi. Keyin chegara Xoʻsax shahri tomon burilib, Oʻrta yer dengizining oldida tugaydi. Osher qabilasining hududi quyidagi shaharlarni ham oʻz ichiga olar edi: Maxalav, Axsib*, ³⁰Ummo*, Ofoq va Rexob — hammasi boʻlib yigirma ikkita shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

³¹Mana shu yerlarning hammasini Osher qabilasi ulush qilib oldi.

Naftali qabilasining ulushi

³²Qurʼa boʻyicha oltinchi boʻlib Naftali qabilasi ulush oldi. ³³Naftali qabilasi hududining janubiy chegarasi Xalef shahridan Zananim shahri yonidagi eman daraxti yonigacha boradi. U yerdan chegara Adamiy–Naxab, Yobnail va Laxum shaharlarigacha davom etib, Iordan daryosida tugaydi. ³⁴Hududning gʻarbiy chegarasi Oznoʻt–Tovur shahridan oʻtib, Huqqoq shahrigacha boradi. Naftali qabilasining hududi janub tomonda Zabulun qabilasining hududi bilan chegaradosh, gʻarb tomonda Osher qabilasining hududi bilan chegaradosh. Sharqiy chegarasi esa Iordan daryosidir*. ³⁵Naftali qabilasining hududidagi mustahkam shaharlar quyidagilardir: Ziddim, Zer, Xammat, Raxat, Keneret, ³⁶Adamax, Rama*, Xazor, ³⁷Kedesh, Edrey, En–Xazor, ³⁸Iroʻn, Migdal–El, Xorem, Bayt–Onot va Bayt–Shamash* — hammasi boʻlib oʻn toʻqqizta shahar va ularning atrofidagi qishloqlar.

³⁹Naftali qabilasi mana shu yerlarni ulush qilib oldi.

Dan qabilasining ulushi

⁴⁰Qurʼa boʻyicha yettinchi boʻlib Dan qabilasi ulush oldi. ⁴¹Ularning hududi quyidagi shaharlardan iborat edi: Zorox, Eshtoyoʻl, Ir–Shamash, ⁴²Shalabbin, Oyjavlon, Yitla, ⁴³Eloʻn, Timnax, Exron, ⁴⁴Eltaxa, Gibiton, Baalat, ⁴⁵Yohud, Bani–Baraq, Gat–Rimmon, ⁴⁶Mejarkon, Raxxoʻn va Yaffaning qarshisidagi joylar⁺.

⁴⁷⁻⁴⁸Mana shu shaharlar va ularning atrofidagi qishloqlar Dan qabilasining ulushi edi. Ammo keyinchalik dushmanlar kelib, bu yerlarni bosib oldilar. Shunda Dan qabilasi shimol tomonga borib, Layish* shahriga hujum qildi*. Ular shaharni qoʻlga kiritib, butun shahar aholisini qirib tashladilar. Oʻzlari esa shu shaharda joylashib, uni oʻz bobosi Dan sharafiga Dan deb atadilar⁺.

Yoshuaning ulushi

⁴⁹Barcha yerlar Isroil qabilalariga boʻlib berilgandan keyin, Isroil xalqi Yoshuaga ham ulush berdi. ⁵⁰Egamiz Isroil xalqiga, Yoshua xohlagan shaharni unga beringlar, deb amr qilgan edi. Yoshua Efrayim qirlaridagi Timnat–Serax shahrini soʻradi. Isroil xalqi oʻsha shaharni Yoshuaga berdi. Yoshua u shaharni qaytadan qurib, oʻsha yerda joylashdi⁺.

⁵¹Mana shu yerlarning hammasini ruhoniy Elazar*, Nun oʻgʻli Yoshua va qabilalar boshliqlari Isroil qabilalariga ulush qilib berdilar. Ular bu ishlarni Shiloʻdagi* Uchrashuv chodiriga kiraverishda, Egamizning huzurida qurʼa tashlab* amalga oshirdilar. Xullas, butun yurtni boʻlib olish ham oʻz nihoyasiga yetdi.

20–BOB

Panoh shaharlar

20¹•Egamiz bir kuni Yoshuaga shunday deb aytdi:⁺

²— Isroil xalqiga shu gaplarni yetkazgin: “Muso orqali sizlarga buyurganimday*, panoh shaharlarni tayinlanglar. ³Mabodo, birortasi bexosdan odam oʻldirib qoʻysa, qochib oʻsha shaharlardan biriga borsin. Qotil oʻsha shaharlarning birida panoh topib, marhumning qasos olmoqchi boʻlgan qarindoshlaridan* omon qoladi. ⁴Shaharga yetib borgandan keyin, qotil shahar darvozasi oldida* oʻtirgan shahar oqsoqollariga oʻz vaziyatini tushuntirsin. Shunda uni shaharga olib kirib, uy–joy berishadi. ⁵Qasoskor qotilning orqasidan quvib kelsa, qotil qasoskorga berilmasin. Axir, qotil odamni bexosdan oʻldirib qoʻygan, ularning orasida hech qanday adovat yoʻq edi. ⁶Jamoa yigʻilib, qotilni hukm qilmaguncha, oʻsha odam panoh shaharda qolishi lozim. Qotil aybsiz deb topilgandan keyin* esa oʻsha paytda xizmat qilayotgan oliy ruhoniyning oʻlimiga qadar, panoh shaharda yashashi kerak. Oliy ruhoniyning oʻlimidan keyingina u oʻzi qochib kelgan joyga qaytib borishi mumkin.”

⁷Iordan daryosining gʻarb tomonida Isroil xalqi panoh shaharlar qilib quyidagi shaharlarni tayinladi: Naftali qabilasiga tegishli qirlarda joylashgan Jaliladagi Kedesh shahri, Efrayim qabilasiga tegishli qirlardagi Shakam shahri, Yahudo qabilasiga tegishli qirlardagi Xirat–Arba, yaʼni Xevron shahri. ⁸Iordan daryosining sharqida, Yerixo shahrining qarshi tomonida esa Isroil xalqi quyidagi shaharlarni panoh shaharlar qilib ajratdi: yassi tepalik sahrosida joylashgan, Ruben qabilasiga tegishli boʻlgan Bazer shahri, Gad qabilasiga tegishli Giladdagi Ramoʻt shahri, Manashe qabilasiga tegishli Bashandagi Goʻlon shahri. ⁹Mana shu shaharlar Isroil xalqi va ularning orasida yashayotgan begonalar uchun ajratildi. Agar birortasi bexosdan odam oʻldirib qoʻysa, oʻsha panoh shaharlardan biriga qochib boradi. Shunday qilib, jamoa adolatli hukm chiqarmaguncha, odam oʻldirgan kishi panoh shaharda xavf–xatarsiz boʻlib, uni quvib kelgan qasoskor qoʻlida halok boʻlmaydi.

21–BOB

Levi qabilasiga berilgan shaharlar

21¹•Levi qabilasi urugʻboshilari kelib, ruhoniy Elazar*, Nun oʻgʻli Yoshua va Isroil qabilalarining boshliqlari bilan gaplashishdi. ²Isroil xalqi hali ham Kanʼon yurtidagi Shiloʻ shahrida* edi. Levi qabilasidan kelganlar shunday deyishdi: “Levi qabilasiga yashash uchun shaharlar, qoʻy–mollarini boqish uchun esa shaharlarning atrofidagi yaylovlarni ber, deb Egamiz Musoga amr qilgan edi*.” ³Isroil xalqi Egamizning oʻsha amri boʻyicha, oʻzlarining yerlaridan Levi qabilasiga baʼzi shaharlarni va ularning atrofidagi yaylovlarni berdi.

⁴Qurʼa* birinchi boʻlib, Levi qabilasining Qohot* urugʻiga tushdi. Qohot urugʻidan boʻlgan Horun* nasliga Yahudo, Shimoʻn va Benyamin qabilalariga qarashli oʻn uchta shahar berildi⁺.

⁵Yana qurʼa boʻyicha Qohot urugʻining qolgan oilalariga Iordan daryosining gʻarbidagi Manashe qabilasining yarmiga tegishli hududdan, Efrayim va Dan qabilalari hududidan oʻnta shahar berildi.

⁶Qurʼa tashlanib, Gershon urugʻidan boʻlganlarga Iordan daryosining sharqidagi Manashe qabilasining yarmiga tegishli Bashandagi hududdan, Issaxor, Osher va Naftali qabilalari hududidan oʻn uchta shahar berildi.

⁷Qurʼa boʻyicha Marori urugʻiga Ruben, Gad va Zabulun qabilalarining hududidan oʻn ikkita shahar berildi.

⁸Isroil xalqi Egamizning Musoga bergan amriga koʻra, qurʼa tashlab mana shu shaharlarni va ularning yaylovlarini Levi qabilasiga berdi.

⁹⁻¹⁰Quyida aytib oʻtilgan, Yahudo va Shimoʻn qabilalari hududlaridagi shaharlarni Isroil xalqi qurʼa boʻyicha, birinchi boʻlib Horunning nasli boʻlgan Qohot urugʻiga berdi. ¹¹Ularga Yahudo qirlaridagi Xirat–Arba*, yaʼni Xevron shahri va uning atrofidagi yaylovlar berildi. Arba Onoq avlodining* bobokaloni edi⁺. ¹²Ammo Xirat–Arba yonidagi dalalar va atrofidagi qishloqlar Yafunax oʻgʻli Xolibga mulk qilib berilgan edi*.

¹³Panoh shaharlaridan biri boʻlgan Xevrondan tashqari ruhoniy Horun nasliga yana quyidagi shaharlar va ularning atrofidagi yaylovlar ham berildi: Libna, ¹⁴Yatir, Eshtamoʻva, ¹⁵Xoʻlun, Davir, ¹⁶Oyin, Yutto va Bayt–Shamash — hammasi boʻlib Yahudo va Shimoʻn qabilalarining hududlaridagi mana shu toʻqqizta shahar va ularning atrofidagi yaylovlar. ¹⁷Benyamin qabilasining hududidan esa quyidagi toʻrtta shahar va ularning atrofidagi yaylovlar berildi: Givon, Gebo, ¹⁸Onotoʻt, Elmoʻn. ¹⁹Mana shu oʻn uchta shahar Horun naslidan boʻlgan ruhoniylarga berildi.

²⁰Qohot urugʻining qolgan oilalariga Efrayim qabilasi hududidan quyidagi toʻrtta shahar va ularning atrofidagi yaylovlar ajratib berildi: ²¹Efrayim qirlaridagi panoh shahri boʻlgan Shakam, Gezer, ²²Xivzayim, Bayt–Xoʻron. ²³Dan qabilasining hududidan quyidagi toʻrt shahar va ularning atrofidagi yaylovlar ham ruhoniylarga berildi: Eltaxa, Gibiton, ²⁴Oyjavlon, Gat–Rimmon. ²⁵Iordanning gʻarb tomonidagi Manashe qabilasining yarmiga berilgan hududdan quyidagi ikkita shahar va ularning atrofidagi yaylovlar ruhoniylarga berildi: Tanax, Bilom*. ²⁶Qohot urugʻining qolgan oilalariga mana shu oʻnta shahar va ularning atrofidagi yaylovlar berildi.

²⁷Iordanning sharqidagi Manashe qabilasining yarmiga berilgan hududdan Levi qabilasining Gershon urugʻiga quyidagi ikki shahar va ularning atrofidagi yaylovlar berildi: Beshtara shahri va Bashandagi panoh shahar Goʻlon. ²⁸Issaxor qabilasining hududidan ularga yana quyidagi toʻrtta shahar va ularning atrofidagi yaylovlar ham berildi: Xishion, Dovarat, ²⁹Yarmut va En–Xannim. ³⁰Osher qabilasining hududidagi quyidagi toʻrtta shahar va ularning atrofidagi yaylovlar ham Gershon urugʻiga berildi: Mishol, Abdoʻn, ³¹Xalkat va Rexob. ³²Ular yana Naftali qabilasi hududidan quyidagi uchta shahar va ularning atrofidagi yaylovlarni ham oldilar: Xammutdoʻr, Kartan va Jaliladagi panoh shahar Kedesh.

³³Gershon urugʻiga mana shu oʻn uchta shahar va ularning atrofidagi yaylovlar berildi.

³⁴Levi qabilasining qolganlariga, yaʼni Marori urugʻiga Zabulun qabilasining hududidan quyidagi toʻrtta shahar va ularning atrofidagi yaylovlar berildi: Yoxnayom, Kartax, ³⁵Dimna, Nahalil. ³⁶Ruben qabilasining hududidan quyidagi toʻrtta shahar va ularning atrofidagi yaylovlar ham Marori urugʻiga berildi: Bazer, Yaxaz*, ³⁷Kadamoʻt, Mifat. ³⁸Gad qabilasining hududidan esa quyidagi toʻrtta shahar va oʻsha shaharlarning atrofidagi yaylovlar ularga berildi: Giladdagi panoh shahar Ramoʻt, Moxanayim, ³⁹Xashbon, Yazir.

⁴⁰Levi qabilasining Marori urugʻiga mana shu oʻn ikkita shahar berildi.

⁴¹Isroil xalqining yerlaridan Levi qabilasiga hammasi boʻlib qirq sakkizta shahar va ularning atrofidagi yaylovlar berildi. ⁴²Mana shu shaharlarning har birining atrofida yaylovlar bor edi.

Isroil xalqi yerga egalik qiladi

⁴³Egamiz Isroil xalqiga butun yurtni berdi. Egamizning Oʻzi Isroil xalqining ota–bobolariga, mana shu yerlarni sizlarga beraman, deb vaʼda qilgan edi. Isroil xalqi u yerlarni egallab, oʻsha yerlarda joylashdi⁺. ⁴⁴Egamiz ularning ota–bobolariga vaʼda qilganday, butun yurt boʻylab Isroil xalqiga osoyishtalik berdi. Hech bir dushman ularga bas kela olmadi, chunki Egamizning Oʻzi Isroil xalqiga dushmanlarining ustidan gʻalaba bergan edi⁺. ⁴⁵Egamiz Isroil xalqiga bergan ezgu vaʼdalarning hammasi roʻyobga chiqdi, birortasi ham bajarilmay qolmadi⁺.

22–BOB

Yoshua Iordanning sharqidan ulush olgan qabilalarni uylariga qaytarib yuboradi

22¹Yoshua Iordan daryosining sharq tomonida ulush olgan Ruben, Gad qabilalarini va Manashe qabilasining yarmini chaqirib, ²shunday dedi: “Egamizning quli Muso nima amr qilgan boʻlsa, hammasini bajardingiz. Men buyurganlarimning hammasiga itoat qildingiz⁺. ³Yurtni egallashga shuncha uzoq vaqt ketgan boʻlsa ham, siz oʻz birodarlaringizni tark etmadingiz, Egangiz Xudo qoʻygan talablarni bitta qoldirmay bajardingiz. ⁴Egangiz Xudo Oʻzi vaʼda qilganday, birodarlaringizga tinchlik berdi. Egamizning quli Muso sizlarga Iordanning sharq tomonidan ulush bergandi. Endi oʻsha yerlardagi uylaringizga qaytinglar⁺. ⁵Egamizning quli Muso sizlarga buyurgan amr va qonunlarni bitta qoldirmay bajaringlar. Egangiz Xudoni sevinglar, Uning yoʻlidan yurib, amrlarini bajarib, Unga sodiq boʻlinglar, Unga butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan xizmat qilinglar.”⁺ ⁶Yoshua ularni duo qilib, oʻz yerlariga yubordi. Ular oʻz chodirlariga qaytib ketishdi.

⁷Manashe qabilasining yarmiga Muso Bashan oʻlkasini ulush qilib bergan edi, ikkinchi yarmiga esa Yoshua qolgan Isroil qabilalari bilan birga Iordanning gʻarbidan yer bergan edi. Yoshua duo qilib, ularni oʻz chodirlariga yuborayotganda,⁺ ⁸shunday degan edi: “Oʻz chodirlaringizga koʻp boylik bilan, nihoyatda koʻp mol–qoʻy, kumush, oltin, bronza, temir, koʻp kiyim–kechaklar bilan qaytib ketyapsizlar. Dushmanlaringizdan olgan oʻsha oʻljalarni birodarlaringiz bilan boʻlishib olinglar.”⁺ ⁹Shunday qilib, Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasining yarmi oʻz uylariga qaytib ketishdi. Ularning hududi Iordan daryosining sharqida joylashgan edi. Egamiz Oʻz quli Muso orqali ularga amr qilib: “Mana shu yerlarni egallab olib, shu yerda joylashinglar”, degan edi. Isroil xalqining qolgan qabilalari Kanʼon yurtidagi Shiloʻda* qoldi.

Iordan daryosi boʻyidagi qurbongoh

¹⁰Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasining yarmi hali ham Kanʼon yurtida ekanlar, Iordan daryosidan oʻtishdan oldin, daryoning yonidagi Geliloʻt degan joyda juda katta qurbongoh qurishdi. ¹¹Qolgan Isroil xalqiga: “Iordanning sharqidan ulush olgan Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasining yarmi biz tomonda, Kanʼon yurtining chegarasida, Geliloʻtda qurbongoh quribdi” degan xabar keldi. ¹²Isroil xalqining jamoasi buni eshitib, Manashe qabilasining yarmi, Ruben va Gad qabilalariga qarshi jang qilish uchun Shiloʻda yigʻildi.

¹³Ammo avval ular Giladga — Manashe qabilasining yarmi va Ruben, Gad qabilalarining oldiga ruhoniy Elazar* oʻgʻli Finxazni yuborishdi⁺. ¹⁴Iordanning gʻarbidagi qabilalarning har biridan bir kishi — oʻz qabilasining boshligʻi boʻlgan oʻn kishi ham Finxaz bilan birga bordi. ¹⁵Ular Iordan daryosidan oʻtib, Giladga bordilar. Oʻsha yerda Finxaz va u bilan kelganlar Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasining yarmiga shunday dedilar:

¹⁶— Biz Egamiz jamoasi nomidan gapiryapmiz. Nima uchun Isroil xalqining Xudosiga xiyonat qildingiz? Qanday qilib Egamizdan yuz oʻgirib, Unga qarshi bosh koʻtarib, oʻzingizga qurbongoh qurdingiz?*⁺ ¹⁷Piyor togʻida qilgan gunohimiz* yetmasmidi?! Oʻsha gunoh tufayli Egamizning butun jamoasi boshiga ofat keldi–ku. Biz hali ham oʻsha gunohdan butunlay poklanganimiz yoʻq⁺. ¹⁸Sizlar esa yana Egamizdan yuz oʻgiryapsiz?! Sizlar bugun Egamizga qarshi bosh koʻtargan boʻlsangiz, ertaga U butun Isroil jamoasidan gʻazablanadi. ¹⁹Yeringiz Egamizga sajda qilishga mos kelmaydigan joy boʻlsa, daryoning narigi tomoniga — Egamizning Muqaddas chodiri tikilgan joyga oʻtib, bizning oramizda oʻzingizga biror yerni mulk qilib olinglar. Ammo Egamiz Xudoning qurbongohidan tashqari yana boshqa qurbongoh qurib olib, Egamizga yoki bizga qarshi bosh koʻtarmanglar*. ²⁰Zerax oʻgʻli Oxun Egamizga xiyonat qilib*, bagʻishlangan narsalardan* oʻgʻirlagan edi. Shu tufayli butun Isroil xalqining boshiga kulfat tushdi–ku! Oʻsha gunoh dastidan yolgʻiz uning oʻzi halok boʻlmadi–ku!⁺

²¹Shunda Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasining yarmi Isroil qabilalarining boshliqlariga shunday javob berishdi:

²²— Xudolar Xudosi Egamizdir! Xudolar Xudosi Egamizdir! Uning Oʻzi guvohimiz boʻlsin. Egamizning Oʻzi biladi. Butun Isroil xalqi ham bilsin. Biz qurbongohni Egamizga qarshi bosh koʻtarib yoki Unga xiyonat qilib qurganimiz yoʻq. Agar shu niyatda qurbongoh qurgan boʻlsak, endi bizni ayamanglar⁺. ²³Biz bu qurbongohni Egamizdan yuz oʻgirganimiz uchun emas, hatto shu qurbongoh ustida kuydiriladigan qurbonliklaru don nazrlari va tinchlik qurbonliklari keltirish uchun ham qurganimiz yoʻq. Agar shu niyatda qurbongoh qurgan boʻlsak, Egamizning Oʻzi bizni jazolasin. ²⁴Biz qoʻrqqanimizdan shunday qildik. Vaqti kelib, sizlarning avlodlaringiz bizning avlodimizga shunday deb qolishi mumkin: “Isroil xalqining Xudosi — Egamiz bilan sizlarning nima ishingiz bor?! ²⁵Egamiz sizlar — Ruben va Gad qabilalari bilan bizning oramizda Iordan daryosini chegara qilib qoʻydi, Egamizda sizning hech haqingiz yoʻq.” Sizlarning avlodingiz shunday deb bizning avlodlarimizni Egamizga sajda qilishdan toʻxtatib qoʻyishi mumkin. ²⁶Shuning uchun biz shunday dedik: “Kelinglar, qurbongoh quraylik, bu qurbongoh kuydiriladigan qurbonliklaru boshqa har xil qurbonliklar keltirish uchun ishlatilmaydi.” ²⁷Biz bu qurbongohni siz bilan bizning oramizda, bizdan keyingi avlodlar orasida guvoh boʻlsin, deb qurdik. Biz ham, sizlar qatori, Egamizning Muqaddas chodiri oldida Egamizga sajda qilib, oʻsha yerda kuydiriladigan qurbonliklar, don nazrlari va tinchlik qurbonliklari keltirishga haqli ekanimizni mana shu qurbongoh koʻrsatadi. Shunda sizlarning avlodlaringiz bizning avlodlarimizga hech qachon: “Egamizda sizlarning haqingiz yoʻq”, — demaydi. ²⁸Bordi–yu, shunday deb aytishsa, biz yoki avlodlarimiz quyidagiday javob bera olamiz: “Mana, Egamiz qurbongohining nusxasiga qaranglar. Bizning ajdodlarimiz uni kuydiriladigan qurbonliklar va boshqa har xil qurbonliklar keltirish uchun emas, balki siz bilan bizning oʻrtamizda guvoh boʻlishi uchun qurishgan.” ²⁹Faqat Egamiz Xudoning Chodiri oldida turgan qurbongohdagina Unga atab kuydiriladigan qurbonliklar, don nazrlari va boshqa qurbonliklar keltirish mumkin. Egamizga qarshi bosh koʻtarishdan, Undan yuz oʻgirishdan Uning Oʻzi bizni saqlasin. Biz qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh qurmaymiz.

³⁰Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasining yarmi aytgan bu gaplarni eshitib, ruhoniy Finxaz va u bilan birga kelgan Isroil xalqining boshliqlari juda mamnun boʻlishdi. ³¹Ruben, Gad qabilalariga va Manashe qabilasining yarmiga Elazar shunday dedi:

— Egamiz biz bilan birga ekanligiga bugun amin boʻldik. Sizlar Egamizga xiyonat qilmay, butun Isroil xalqini Uning gʻazabidan saqlab qoldingiz⁺.

³²Keyin Elazar va Isroil xalqi boshliqlari Giladdan Kanʼon yurtiga, Isroil xalqining oldiga qaytib kelib nima boʻlganini aytib berishdi. ³³Ular olib kelgan xabar Isroil xalqini mamnun qildi. Isroil xalqi Xudoga hamdu sano aytib, Ruben va Gad qabilalariga qarshi jang qilish va ularning yerlarini vayron qilish haqida boshqa ogʻiz ochmadi. ³⁴Ruben va Gad qabilalari qurbongohga Guvoh degan nom berishdi*, chunki ular: “Egamiz — Xudo ekanligini bu qurbongoh hammamizga eslatib turadi”, deb aytishgan edi⁺.

23–BOB

Yoshuaning oxirgi nasihatlari

23¹Oradan yillar oʻtdi. Egamiz Isroil xalqiga tinchlik ato qildi, atrofdagi dushmanlar ularga xavf solmas edi. Yoshua ham yoshi ancha oʻtib, qarib qolgan edi⁺. ²U butun Isroil xalqini, ularning oqsoqollariyu boshliqlarini, hakam va nazoratchilarini chaqirib shunday dedi: “Mening yoshim ham oʻtdi, ancha qarib qoldim. ³Egangiz Xudo sizlar uchun atrofingizdagi xalqlarni nima qilganini koʻrdingiz. Egangiz Xudoning Oʻzi sizlar uchun jang qildi⁺. ⁴Men Isroil xalqining qabilalariga sharqda Iordan daryosidan boshlab gʻarbdagi Oʻrta yer dengizigacha* boʻlgan yerlarni mulk qilib berdim. Men sizlarga magʻlub boʻlgan xalqlarning ham, hali magʻlub qilinmagan xalqlarning ham yerlarini taqsimlab berdim⁺. ⁵Egangiz Xudoning Oʻzi oʻsha xalqlarni oldingizdan haydab, orqaga chekintiradi. Egangiz Xudoning Oʻzi vaʼda qilganday, sizlar ularning yerlarini egallaysizlar⁺. ⁶Musoning Tavrot kitobida* yozilgan barcha qonunlarga amal qilinglar. Ularni bitta qoldirmay bajaringlar⁺. ⁷Orangizda qolgan oʻzga xalqlarga qoʻshilmanglar. Ularning xudolarining nomlarini tilga ham olmanglar, oʻsha xudolarning nomi bilan qasam ichmanglar. U xudolarga sajda ham qilmanglar, xizmat ham qilmanglar⁺. ⁸Sizlar shu paytgacha Egangiz Xudoga sodiq boʻlib keldingizlar, bundan keyin ham Unga sodiq boʻlib qolinglar⁺. ⁹Egamiz sizlarning oldingizdan katta va kuchli xalqlarni haydab chiqardi, mana shu kungacha hech kim sizlarga bas kela olgani yoʻq⁺. ¹⁰Egangiz Xudo vaʼda qilganday, Uning Oʻzi sizlar uchun jang qiladi. Dushmanlarning mingtasi bittangizga bas kela olmaydi⁺. ¹¹Shuning uchun doimo chin dildan Egangiz Xudoni sevinglar. ¹²Undan yuz oʻgirmanglar, orangizdagi oʻzga xalqlar bilan aralashmanglar, ular bilan quda–andachilik qilmanglar⁺. ¹³Agar shunday qilsangiz, bilib qoʻyingki, Egangiz Xudo oʻsha xalqlarni sizlarning oldingizdan boshqa haydab chiqarmaydi. Ular sizlarga qopqon va tuzoqday, yelkalaringizga qamchiday, koʻzlaringizga esa tikanday boʻladi. Oxiri, Egangiz Xudo sizlarga bergan mana shu hosildor yurtda birortangiz ham tirik qolmaysiz.

¹⁴Men ham bir bandaman, umrim oxirlab boryapti. Shubhasiz, hammangiz bilasiz, Egangiz Xudo sizlarga yaxshi vaʼdalar bergan edi, shu vaʼdalarning hammasi roʻyobga chiqdi, ularning birortasi ham bajarilmay qolmadi⁺. ¹⁵Egangiz Xudo sizlarga vaʼda qilgan barcha yaxshi narsalarni roʻyobga chiqardi. Agar Egamizga itoat qilmasangiz, U sizlarni ogohlantirib aytgan kulfatlarni boshingizga soladi. Oqibatda U sizlarga bergan mana shu hosildor yurtdan sizlarni butunlay yoʻq qilib tashlaydi⁺. ¹⁶Agar sizlar Egangiz Xudo bilan qilgan ahdni buzib, boshqa xudolarga ergashsangiz, ularga xizmat qilib, sajda qilsangiz, sizlarga qarshi Egamizning gʻazabi qoʻzgʻaydi–da, U sizlarga bergan mana shu hosildor yurtda tez orada qirilib ketasizlar.”

24–BOB

Yoshuaning Shakamda soʻzlagan nutqi

24¹Keyin Yoshua barcha Isroil qabilalarini, ularning oqsoqollarini, boshliqlarini, hakamlarini va nazoratchilarini Shakamga* chaqirtirdi. Ular Xudoning huzuriga keldilar. ²Yoshua butun xalqqa shunday dedi:

— Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: “Qadimda sizlarning ajdodlaringiz, jumladan, Terah va uning oʻgʻillari Ibrohim hamda Naxoʻr Furot daryosining narigi tomonida yashaganlar. Ular boshqa xudolarga xizmat qilganlar⁺. ³Men sizlarning ota–bobongiz boʻlgan Ibrohimni Furotning narigi tomonidagi yerdan olib chiqib, butun Kanʼon yurti boʻylab boshlab bordim. Ibrohimning naslini koʻpaytirdim. Ibrohimga Isʼhoqni berdim⁺. ⁴Isʼhoqqa esa Yoqub va Esovni berdim. Esovga yashash uchun Seir togʻlarini* berdim. Yoqub va uning farzandlari esa Misrga bordilar⁺. ⁵Keyin Muso va Horunni Misrga yuborib, Misr xalqining boshiga falokatlar keltirdim. Oʻshandan keyin sizlarni Misrdan olib chiqdim⁺. ⁶Ota–bobolaringiz Qizil dengizga yetib keldi. Misrliklar esa aravakashlari va jang aravalari bilan ularni Qizil dengizgacha* quvib bordilar⁺. ⁷Ota–bobolaringiz Menga iltijo qilganlarida, Men Misrliklar va ota–bobolaringiz orasiga zulmat tushirdim. Misrliklarning ustiga dengiz suvlarini bostirib, ularni choʻktirdim. Misrni qay ahvolga solganimni sizlar oʻz koʻzingiz bilan koʻrdingiz. Undan keyin sizlar sahroda uzoq vaqt yashadingiz⁺. ⁸Keyin Men sizlarni Iordan daryosining sharq tomonidagi yurtga olib keldim. U yerda Amor xalqi yashar edi. Ular sizlarga qarshi chiqib jang qildi. Men sizlarga ularning ustidan gʻalaba ato qildim. Ularni sizlarning oldingizdan qirib tashladim, sizlar ularning yerlarini egallab oldingiz. ⁹Keyin Moʻab shohi — Zippur oʻgʻli Boloq sizlarga qarshi jangga chiqdi. Isroil xalqini laʼnatlasin deb, u Bavoʻr oʻgʻli Balomni chaqirtirdi*⁺. ¹⁰Ammo Men Balomga quloq solmadim, aksincha, u oʻz ixtiyoriga qarshi sizlarni duo qildi. Shunday qilib, Men sizlarni Boloqning qoʻllaridan qutqardim⁺. ¹¹Sizlar Iordandan oʻtib, Yerixoga kelganingizda, Yerixo aholisi sizlarga qarshi jang qildi. Amor, Pariz, Kanʼon, Xet, Girgosh, Xiv va Yobus xalqlari ham sizlarga qarshi urush qildi. Men sizlarga ularning ustidan gʻalaba berdim⁺. ¹²Ikki Amor shohini* vahimaga soldim–da, quvib yubordim*. Bu gʻalabaga sizlar oʻz qilichu kamoningiz bilan erishmadingiz⁺. ¹³Men sizlarga oʻzingiz ishlov bermagan yerlarni berdim. Endi sizlar oʻzingiz qurmagan shaharlarda yashayapsizlar, oʻzingiz ekmagan uzumzoru zaytun bogʻlarining mevasini yeyapsizlar.”⁺

¹⁴Yoshua gapida davom etib, shunday dedi:

— Endi Egamizdan qoʻrqing, Unga sodiq boʻlib, doimo chin dildan xizmat qiling. Ajdodlaringiz Furot daryosining narigi tomonida va Misrda sajda qilgan xudolarning tasvirlarini uloqtirib yuboring, faqatgina Egamizga xizmat qiling⁺. ¹⁵Agar Egamizga xizmat qilishni maʼqul koʻrmasangiz, kimga xizmat qilishingizni bugun tanlang. Furot daryosining narigi tomonida yashagan paytda sajda qilgan xudolaringizga xizmat qilasizlarmi? Yoki oldin Amor xalqlariga tegishli boʻlgan yerlarda yashayotganingiz uchun endi ularning xudolariga xizmat qilasizlarmi? Bugun tanlang. Men va oilam esa Egamizga xizmat qilamiz⁺.

¹⁶Xalq shunday javob berdi:

— Xudo saqlasin! Biz hech qachon boshqa xudolarga xizmat qilish uchun Egamizni tashlab ketmaymiz! ¹⁷Bizni va ota–bobolarimizni Misrdagi qullikdan olib chiqqan Egamiz Xudodir. U qilgan moʻjizalarni biz oʻz koʻzimiz bilan koʻrdik. Turli xalqlarning orasidan oʻtganimizda, qayerga bormaylik, U bizni himoya qildi. ¹⁸Mana shu yurtda yashagan Amor va boshqa xalqlarning hammasini Egamiz bizning oldimizdan haydab yubordi. Shuning uchun ham biz Egamizga xizmat qilamiz, U bizning Xudoyimizdir.

¹⁹Yoshua xalqqa shunday dedi:

— Egamiz Muqaddas Xudodir. U sizning sevgingizni boshqa xudolar bilan baham koʻrmaydigan Xudodir. Egamizga sodiq qolish oson, deb oʻylamanglar. Agar Unga qarshi bosh koʻtarsangiz yoki gunoh qilsangiz, U sizlarni kechirmaydi⁺. ²⁰Egamiz sizlarga shuncha yaxshilik qilgan boʻlsa ham, agar Uni tashlab, boshqa xudolarga xizmat qilsangiz, U boshingizga kulfat keltirib, sizlarni qirib tashlaydi⁺.

²¹Xalq Yoshuaga shunday dedi:

— Yoʻq, boshqa xudolarga xizmat qilmaymiz, biz Egamizga xizmat qilamiz!

²²Shunda Yoshua xalqqa dedi:

— Sizlar, Egamizga xizmat qilamiz, deb qaror qildingiz. Bunga oʻzingiz guvohsiz.

— Ha, guvohmiz, — deb javob berdi xalq.

²³Yoshua:

— Unday boʻlsa, orangizdagi begona xudolarning tasvirlarini uloqtirib yuboringlar, butun qalbingiz bilan Isroil xalqining Xudosi — Egamizga bogʻlaninglar, — dedi.

²⁴Xalq Yoshuaga shunday dedi:

— Egamiz Xudoga xizmat qilamiz, Unga quloq solamiz.

²⁵Oʻsha kuni Yoshua Shakamda xalq bilan ahd tuzib, ular bajarishlari uchun qonun–qoidalar berdi. ²⁶Yoshua bu soʻzlarni Xudo Oʻz xalqiga bergan qonunlar bayon etilgan kitobga yozdi. Keyin katta tosh olib, uni Egamizga atalgan sajdagohdagi* eman daraxtining tagiga yodgorlik qilib oʻrnatdi⁺. ²⁷Yoshua butun xalqqa shunday dedi:

— Qaranglar, mana shu tosh Egamiz bizga aytgan hamma gaplarni eshitdi, shuning uchun agar Egamizga bergan vaʼdamizda turmasak, bu tosh bizga qarshi guvoh boʻladi⁺.

²⁸Shundan keyin Yoshua xalqni ularga ulush qilib bergan yerlarga yubordi⁺.

Yoshua va Elazar vafot etadilar

²⁹•Birmuncha vaqtdan keyin Egamizning quli Yoshua 110 yoshga kirib vafot etdi. ³⁰Uni Timnat–Serax shahrida dafn qildilar. Bu shahar unga ulush qilib berilgan boʻlib*, Gash togʻining shimolida, Efrayim qirlarida joylashgan edi⁺.

³¹Yoshua davrida Isroil xalqi Egamizga xizmat qilar edi. Ular Yoshuaning oʻlimidan soʻng, Egamiz Isroil uchun qilgan hamma ishlarini koʻrgan oqsoqollar davrida ham Egamizga itoat qilishar edi.

³²Isroil xalqi Misrdan chiqqanda Yusufning suyaklarini oʻzlari bilan olgan edi*. Ular mana shu suyaklarni Shakamda koʻmishdi. Yoqub bu yerni Shakamning otasi Xamoʻrning oʻgʻillaridan yuz boʻlak kumushga* sotib olgan edi*. Oʻsha yer Yusuf avlodlarining ulushi boʻlib qoldi⁺.

³³Horun oʻgʻli Elazar ham vafot etdi. Elazarning oʻgʻli Finxazga Efrayim qirlaridagi Givo shahri ulush qilib berilgan edi. Elazar oʻsha joyga dafn qilindi.

1:2 …Iordan daryosidan oʻtishga tayyorlaninglar — oʻsha paytda Isroil xalqi Iordan daryosining sharqidagi Moʻab tekisligida turar edi (Sahroda 36:13 ga qarang).

1:4 Oʻrta yer dengizi — ibroniycha matnda Buyuk dengiz.

1:4 …Xet xalqining hamma yerlari… — bu oʻrinda Suriyaning shimoldagi yerlari nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XET XALQI iborasiga qarang.

1:8 Tavrot kitobi — Qonunlar kitobida yozilganlarning aksariyat qismi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (Qonunlar 29:21, 30:10, 31:24-26 ga qarang).

1:13 …Muso sizlarga amr qilib aytgan soʻzlarini eslang — Sahroda 32:28-33, Qonunlar 3:18-20 ga qarang.

2:1 Shitimdagi qarorgoh — Oʻlik dengizning shimoli–sharqida, Moʻab tekisligida joylashgan (Sahroda 33:49 ga qarang).

2:1 Yerixo shahri — oʻsha hududdagi eng muhim shahar. Iordan daryosidan qariyb 10 kilometr gʻarbda joylashgan.

2:7 …shahar darvozasi yopildi — odatda qadimgi paytlarda shaharlar devor bilan oʻralgan boʻlib, katta darvozasi ham bor edi. Xavfsizlik maqsadida darvoza kechasi yopib qoʻyilardi.

2:10 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom ostida hozirgi Suets qoʻltigʻi (yaʼni Qizil dengizning shimoli–gʻarbidagi qoʻltiq) yoki Suets qoʻltigʻi va Oʻrta yer dengizi oraligʻida joylashgan koʻllardan biri nazarda tutilgan. Chiqish 14:10-31 dagi hodisalarning tafsilotiga koʻra, bu dengiz kattaligidan Isroil xalqiga toʻsiq boʻlgan, chuqurligidan Misr lashkari choʻkib ketgan.

2:15 Rahobaning uyi shahar devorlariga taqalib qurilganligi uchun… — qadimgi paytlarda shaharlar baland devorlar bilan oʻralgan edi. Bu devorlar shaharni bosqinchilar hujumidan himoya qilardi. Arxeologik qazuvlar natijasida Yerixo shahrining devorlari ikki qavat — ichki va tashqi devorlardan iborat boʻlganligi aniqlangan. Ichki va tashqi devorning oraligʻi taxminan toʻrt metr boʻlib, bir devordan boshqa devorga taqab oʻrnatilgan yoʻgʻon yogʻochlar ustiga uylar qurilgandi. Rahoba aygʻoqchilarni chiqarib yuborgan deraza shaharning tashqi devorida joylashgan edi.

2:23 Ular daryoni kechib oʻtib… — aygʻoqchilar Isroil xalqi qarorgoh qurgan joyga — daryoning sharq tomoniga qaytib borgan edilar (1:2 ga qarang).

3:4 ikki ming tirsak — taxminan 900 metrga toʻgʻri keladi.

3:5 Oʻzingizni poklang… — diniy xizmatni lozim darajada bajarishga monelik qiladigan nopoklikdan tozalanish marosimi nazarda tutilgan.

3:10-11 …Ahd sandigʻi oldingizda Iordan daryosidan oʻtadi — Ahd sandigʻini koʻtarib borgan ruhoniylar birinchi boʻlib daryoga kirishlari kerak edi (shu bobning 13-14–oyatlariga qarang). Matnda Xudo Oʻz xalqini jangga boshlab borishiga urgʻu berilgan. Ahd sandigʻi Xudo huzurining ramzi boʻlib xizmat qilardi.

3:15 Hosil mavsumi — kech bahor paytiga ishora.

3:16-17 …Zoraton yonidagi Adam shahri… — Adam Yerixodan qariyb 30 kilometr shimolda, Zoraton shahri esa Adamdan qariyb 20 kilometr shimolda joylashgan.

3:16-17 Oʻlik dengiz — ibroniycha matnda Araba dengizi, yaʼni Tuz dengizi. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Oʻlik dengiz joylashgan choʻl yerlarni bildiradi.

4:9 bugungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

4:12 Muso buyurganday… — 1:12-15 va Sahroda 32:16-33 ga qarang.

4:14 …Isroil xalqining koʻzi oldida Yoshuaning nomini yuksaltirdi — 3:7 ga qarang.

4:15-16 Ahd sandigʻi — ibroniycha matnda Guvohlik sandigʻi, Ahd sandigʻining yana bir nomi. Ibroniycha matndagi iboraning guvohlik soʻzi oʻnta amr yozilgan ikkita tosh lavhaga ishora qiladi. Ikkala tosh lavha Sandiqning ichida saqlanib, Xudo va Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahdning dalili, yaʼni toshga bitilgan guvohlik boʻlib xizmat qilardi.

4:19 birinchi oy — ibroniy kalendarining Abib oyi nazarda tutilgan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

4:19 Gilgal — bu joy Yerixodan qariyb 4 kilometr shimoli–sharqda boʻlgan.

4:23 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. 2:10 izohiga qarang.

5:2 Toshdan pichoqlar yasab… — bu tosh pichoqlar qoyatoshning uzun, ensiz parchasidan yasalgan edi. Qoyatoshni yoʻnib, undan oʻtkir tigʻ hosil qilishar edi.

5:2 …Isroil xalqining bu yangi avlodini sunnat qilinglar — sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Xalq sunnat qilinmay turib Fisih ziyofatini nishonlay olmasdi (Chiqish 12:48-49 ga qarang).

5:3 Givot–Xariloʻt — ibroniychadagi maʼnosi Sunnat terisi tepaligi.

5:6 sut va asal oqib yotgan yurt — nihoyatda hosildor yerni bildiruvchi ibora. Moʻl–koʻl sut — mol uchun koʻm–koʻk yaylovlarning koʻpligini bildiradi. Asal — xurmodan olinadigan quyuq, shirin murabboga ishora boʻlishi mumkin. Murabboning moʻlligi yaxshi hosil beradigan yerni bildiradi.

5:9 Gilgal — bu nom ibroniychadagi dumalatib tashlamoq soʻziga ohangdosh. Bu oyatda oʻsha ibroniycha soʻz olib tashladim deb tarjima qilingan.

5:10 …oyning oʻn toʻrtinchi kunida… — ibroniy kalendarining birinchi oyi nazarda tutilgan (4:19 ning birinchi izohiga qarang).

5:11 xamirturushsiz non — Fisih ziyofatida va undan keyin bir hafta davomida Isroil xalqi faqat xamirturushsiz nonlarni isteʼmol qilishlari kerak edi. Oʻsha hafta Xamirturushsiz non bayrami deb atalgan (Chiqish 12:14-20, 13:3-10 ga qarang).

5:12 manna — Xudo Isroil xalqiga qirq yil davomida sahroda yetkazib turgan maxsus yegulik. Manna, Shabbat kunidan tashqari, har kuni kechasi yerga yogʻilardi, odamlar saharda turib, uni yigʻib olishardi. Soʻng uni yanchib, non yopishardi yoki qaynatib ovqat tayyorlashardi (Chiqish 16:13-35, Sahroda 11:7-9 ga qarang).

6:16 …bagʻishlanib, yoʻq qilinsin — shu ibora bilan tarjima qilingan ibroniycha soʻzning maʼnosi quyidagicha: butun shahar, u yerdagi odamlaru hayvonlar va buyumlar Xudoga bagʻishlanib, tamoman yoʻq qilingan. Baʼzi hollarda buyumlar Xudoga nazr qilingan.

6:22 …ularni Isroil qarorgohining yoniga…keltirdilar — Rahoba va uning oilasi Kanʼonlik boʻlganlari uchun harom hisoblangan edilar. Shu bois ular Isroil qarorgohiga olib kirilmagan edi. Agar aygʻoqchilar ularni Isroil qarorgohiga olib kirganlarida edi, qarorgoh bulgʻangan boʻlar edi. Oqibatda, Egamiz Isroil lashkariga jangda yordam bermagan boʻlardi (Qonunlar 23:9-14 ga qarang). Keyinchalik Rahoba va uning xonadoni Isroil xalqiga qoʻshilib (shu bobning 24–oyatiga qarang), Rahoba Salmoʻnga erga tegadi (Matto 1:5 ga qarang). Shoh Dovud Rahoba naslidan kelib chiqadi (Rut 4:18-22 ga qarang).

6:23 Egamizning uyi — oʻsha davrda Isroil xalqi Egamizga sajda qilgan joy, yaʼni Muqaddas chodirga ishora.

6:24 Uning xonadoni oʻshandan beri Isroilda yashaydi — shu kitob yozilgan davrda Rahobaning xonadoni Isroil xalqi orasida yashardi.

6:25 …Egamiz oldida laʼnati boʻlsin! — bu soʻzlar shoh Axab davrida amalga oshgan (3 Shohlar 16:34 ga qarang).

7:1 bagʻishlangan narsalar — 6:17-20 oyatlarga va 6:16 izohiga qarang.

7:1 Zimri — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Zabdi (shu bobning 17, 18–oyatlarida ham bor). Uning Zimri degan shakli 1 Solnomalar 2:6 dan olingan.

7:1 Egamiz Isroil xalqidan qattiq gʻazablandi — faqat Oxun itoatsizlik qilgan boʻlsa–da, Egamizning amri buzilgani uchun butun Isroil xalqi aybdor hisoblangan edi.

7:2 Ay shahri — Yerixo shahridan qariyb 24 kilometr gʻarbda, Baytil shahridan qariyb 3 kilometr janubi–sharqda joylashgan.

7:5 tosh qaziladigan joy — yoki Shebarim.

7:14 Egamiz…tanlaydi — Egamiz Oʻz irodasini odamlarning qurʼa tashlashi orqali ayon qilgan boʻlishi mumkin. Qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligi aniqlangan. Bu yerda qurʼa kim aybdor ekanini koʻrsatgan (shu bobning 16-18–oyatlariga qarang).

7:21 Shinar — Mesopotamiyadagi, yaʼni Dajla va Furot daryolari orasida joylashgan yerlardagi bir hududning qadimgi nomi. Keyinchalik bu hududda Bobil shohligi barpo boʻlgan.

7:21 500 misqol — ibroniycha matnda 200 shaqal, taxminan 2,2 kiloga toʻgʻri keladi.

7:21 125 misqol — ibroniycha matnda 50 shaqal, taxminan 550 grammga toʻgʻri keladi.

7:26 Oxor — ibroniychadagi maʼnosi kulfat.

8:14 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysining bir qismiga, aynan Oʻlik dengizning shimolidagi yerlarga nisbatan ishlatilgan.

8:15 sahro taraf — sahro Ay shahridan sharqda joylashgan.

8:28 bugungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora (shu bobning 29–oyatida ham bor).

8:29 …kechgacha… — Qonunlar 21:22-23 ga qarang.

8:30 Yoshua…Ebal togʻida qurbongoh qurdi — Qonunlar 27:1-8 ga qarang. Ebal togʻi Ay shahridan qariyb 32 kilometr shimolda joylashgan.

8:31 Tavrot kitobi — 1:8 izohiga qarang.

8:31 Tavrot kitobidagi koʻrsatmalar — Chiqish 20:25, Qonunlar 27:5-6 ga qarang.

8:33 …Garizim togʻi…Ebal togʻi… — Garizim togʻi Ebal togʻidan janubda joylashgan. Bu ikki togʻ orasidan Shakam vodiysi oʻtgan.

8:33 Muso…buyurgan edi — Qonunlar 27:11-13 ga qarang.

9:1 Oʻrta yer dengizi — ibroniycha matnda Buyuk dengiz.

9:3 Givon — Ay shahridan qariyb 10 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan shahar.

9:4 …yoʻlga tayyorgarlik koʻrib… — yoki …oʻzlarini elchi qilib koʻrsatmoqchi boʻlib….

9:6 Gilgaldagi qarorgoh — 4:19 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

9:7 Xiv xalqidan boʻlgan bu odamlar — Givon shahridan edilar. Egamiz Xiv xalqini boshqa xalqlar qatori Kanʼon yurtidan haydab yuborishni Isroil xalqiga amr qilgan edi (3:10 ga qarang).

9:7 Balki sizlar bizga yaqin joyda yasharsizlar, biz qanday qilib sizlar bilan sulh tuzamiz? — Xudoning Muso orqali bergan amriga koʻra, Isroil xalqi faqat olis yurtlarda yashaydigan xalqlar bilan sulh tuzishi mumkin edi (Qonunlar 20:10-15 ga qarang). Kanʼon yurtida istiqomat qilayotgan barcha xalqlarni esa bitta qoldirmay qirib tashlashi shart edi (Qonunlar 20:16-18 ga qarang).

9:10 …Sixoʻnni va…Oʻgni nimalar qilganini… — Sahroda 21:21-35, Qonunlar 2:24-3:11 ga qarang.

9:17 Givon, Xafira, Baroʻt va Xirat–Yoʻrim — bu shaharlar Isroil xalqining Gilgaldagi qarorgohidan qariyb 30-50 kilometr gʻarbda joylashgan.

9:23 Xudoyimning uyi — oʻsha davrda Isroil xalqi Xudoga sajda qilgan joy, yaʼni Muqaddas chodirga ishora.

9:27 bugungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

10:1 Quddus — oʻsha paytda Quddus shahri Isroil xalqiga emas, balki Yobus xalqiga tegishli edi.

10:3 Xevron…Eglon… — Xevron shahri Quddusdan qariyb 32 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi. Yarmut, Laxish va Eglon shaharlari ham Quddusga yaqin joyda, qariyb 25-55 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

10:9 …Gilgaldan… — Givon va Gilgal orasidagi masofa qariyb 32 kilometrga toʻgʻri kelardi.

10:10 …Ozikah va Makkedoga yetib… — qariyb 30 kilometrli masofa.

10:12 Oyjavlon vodiysi — Givon shahridan qariyb 15 kilometr gʻarbda joylashgan.

10:13 “Yoshur” kitobi — ibroniychadagi maʼnosi Solihlar kitobi. Ehtimol, bu kitob jangnoma boʻlib, qadimiy dostonlar va qoʻshiqlar majmuasidan iborat edi. Bu kitob hozirgi kungacha saqlanib qolmagan. 2 Shohlar 1:18 da ham oʻsha kitobga ishora qilingan.

10:28 Makkedo shahri — bu shahar, shuningdek, shu bobning 28-38–oyatlarida aytib oʻtilgan hamma shaharlar Kanʼonning janubida joylashgan edi.

10:40 Nagav choʻli — hozirgi Isroilning janubida, Oʻlik dengizning janubi–gʻarbida joylashgan yerlar.

10:41 Goʻshen yerlari — Yahudo qabilasiga berilgan qirlar va janubda joylashgan Nagav choʻli oraligʻidagi yerlar. Ibtido va Chiqish kitoblarida tilga olingan Misr yurtidagi Goʻshendan boshqa yerlar.

11:1 Xazor shahri — Jalila koʻlidan qariyb 15 kilometr shimolda joylashgan. Bu shahar va mazkur bobning 1-15–oyatlarida aytib oʻtilgan hamma shaharlar Kanʼonning shimolida joylashgan.

11:2 Jalila koʻli — ibroniycha matnda Keneret, oʻsha vaqtda Jalila koʻli va uning atrofidagi yerlar shu nom bilan ham atalardi.

11:2 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysiga nisbatan ishlatilgan (shu bobning 16–oyatida ham bor).

11:3 Mispax yeri — shu bobning 8–oyatidagi Mispax vodiysi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Mazkur oyatdagi Mispax 15:38 va 18:26 da Mispax deb atalgan ikkala joydan boshqa. Eski Ahdda bir nechta joy Mispax degan nom bilan yuritilgan.

11:5 Mirom — Jalila koʻlidan qariyb 13 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan shahar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

11:8 …Buyuk Sidon va Misrafoʻt–Mayimgacha…Mispax vodiysigacha… — bu uchta joy Miromdan qariyb 30-55 kilometr shimolda joylashgan.

11:13 tepalik — asrlar davomida shaharlar qurilib, vayron boʻlgan, vayronalar ustiga yangi shaharlar barpo qilinavergan, shu tariqa tepaliklar hosil boʻlib boravergan. Bu oʻrindagi ibroniycha soʻz shunday tepaliklarga ishora qiladi. Isroil xalqi bu tepaliklar ustida qurilgan shaharlarni qoʻlga kiritib, u yerlarda yashagan boʻlishi mumkin (Qonunlar 6:10-11 ga qarang).

11:16 Nagav choʻli — 10:40 izohiga qarang.

11:16 Goʻshen yerlari — 10:41 izohiga qarang.

11:17 Seir — Edom yurtiga qarashli boʻlgan togʻli yerlar.

11:19 Givondagi Xiv xalqidan tashqari… — 9:3-15 oyatlarga va 9:7 ning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

11:21 Onoq avlodi — Isroil xalqidan avval Kanʼonda yashagan, gavdasi ulkan, kuchli jangchilari bilan mashhur boʻlgan xalq (Sahroda 13:33-34, Qonunlar 1:28, 2:10-11, 20-21, 9:1-2 ga qarang).

11:22 Gʻazo, Gat va Ashdod shaharlari — bu shaharlar Filistiyada, Oʻrta yer dengizi yaqinida joylashgan edi.

12:1 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba (shu bobning 3, 8–oyatlarida ham bor). Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysiga nisbatan ishlatilgan.

12:2 Isroil xalqi magʻlub qilgan shohlardan biri…Sixoʻn edi — Sahroda 21:21-31, Qonunlar 2:26-37 ga qarang.

12:3 Jalila koʻli — ibroniycha matnda Keneret koʻli, oʻsha vaqtda Jalila koʻli va uning atrofidagi yerlar shu nom bilan ham atalardi.

12:3 Oʻlik dengiz — ibroniycha matnda Araba dengizi, yaʼni Tuz dengizi. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Oʻlik dengiz joylashgan choʻl yerlarni bildiradi.

12:4 Magʻlub boʻlgan Bashan shohi Oʻg… — Sahroda 21:33-35, Qonunlar 3:1-11 ga qarang.

12:4 Rafa xalqi — Isroil xalqidan avval Kanʼonda yashagan, gavdasi ulkan, kuchli jangchilari bilan mashhur boʻlgan xalq (Qonunlar 2:10-11, 20-21, 3:11 ga qarang).

12:7 Seir — 11:17 izohiga qarang.

12:8 Nagav choʻli — 10:40 izohiga qarang.

12:23 Nafoʻt–Doʻr — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Nafat–Doʻr.

12:23 Gilgal — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada Jalila.

13:3 Shixor irmogʻi — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi Arish soyligi yoki Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan (yana 15:4, 47, Ibtido 15:18 va Sahroda 34:5 ga qarang).

13:3 Avim xalqi — qadimda Oʻrta yer dengizi boʻyida istiqomat qilgan xalq (Qonunlar 2:23 ga qarang). Filist xalqi Avim xalqining yurtini bosib olgandan keyin, ularning omon qolganlari Filistlardan janubda oʻrnashgan edi.

13:4 Ofoq — 12:18 da aytib oʻtilgan Ofoqdan boshqa shahar. Mazkur oyatdagi Ofoq hozirgi Bayrutdan qariyb 40 kilometr shimolda joylashgan boʻlishi mumkin.

13:5 Gabol — Oʻrta yer dengizi boʻyidagi Finikiyaga qarashli shahar boʻlib, Sidon shahridan shimolda joylashgan edi.

13:5 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni.

13:7 Manashe qabilasining yarmi — Iordan daryosining gʻarb tomonidagi Kanʼon yurtida oʻrnashgan qabilaning yarmi nazarda tutilgan (22:7 ga qarang). Qabilaning ikkinchi yarmi Iordan daryosining sharq tomonida oʻrnashgan edi (shu bobning 8, 29-31–oyatlariga va 1:12-14 ga qarang).

13:9 soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Baʼzi soyliklar vodiy kabi keng boʻlardi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

13:11-12 Rafa xalqi — 12:4 ning ikkinchi izohiga qarang.

13:14 Egamiz aytganday…Levi qabilasining ulushidir — Qonunlar 18:1-2 ga qarang.

13:22 Balom — Sahroda 22:1-24:25 ga qarang.

13:25 Rabba shahri — Ommon yurtining poytaxti.

13:25 Aror shahri — shu bobning 16–oyatida aytib oʻtilgan Arordan boshqa shahar.

13:27 Jalila koʻli — ibroniycha matnda Keneret koʻli, oʻsha vaqtda Jalila koʻli va uning atrofidagi yerlar shu nom bilan ham atalardi.

13:33 “Men Oʻzim sizlarning ulushingiz boʻlaman”, deb vaʼda bergan edi — Xudo Levi qabilasining muhtojliklarini qondirishga vaʼda bergan edi. Xudoning amriga koʻra, Levi qabilasi Isroil xalqining Egamizga keltirgan qurbonligu nazrlaridan ular yeyish huquqiga ega edilar (Qonunlar 18:1-2 ga qarang). Xalqdan yigʻilgan ushr ham bu qabila vakillariga tegishli edi (Qonunlar 14:28-29 ga qarang), shuningdek, ularga ayrim shaharlar va shahar atrofidagi yaylovlar berilgan edi (21:1-3 ga qarang).

14:1 Elazar — Horunning oʻgʻli, oliy ruhoniylik xizmatini davom ettirgan edi (Sahroda 20:22-29 ga qarang).

14:2 …qurʼa tashlab belgilandi — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

14:3-4 Yusufning ikkala oʻgʻli…Levi qabilasi hech qanday ulush olmadi — Isroil xalqining 12 qabilasi Yoqubning 12 oʻgʻlidan kelib chiqqan. Bularning orasida Levi qabilasi ulush qilib yer olmagandi (13:14 ga qarang). Biroq Yusufning ikkala oʻgʻli — Efrayim va Manashe ikki ulush yer olganlari uchun, Isroil xalqiga hammasi boʻlib 12 ulush yer, yaʼni 2,5 ulush yer Iordan daryosining sharqidan va 9,5 ulush yer Iordanning gʻarbidan boʻlib berilgandi.

14:6 Xolib — Muso Kanʼon yurtiga yuborgan oʻn ikki aygʻoqchidan biri (Sahroda 13–bobga qarang).

14:9 …Muso qasam ichib menga shunday degan edi… — Qonunlar 1:34-36 ga qarang.

14:12 Egamiz oʻsha kuni vaʼda qilgan qirlar — Sahroda 14:24, 30 ga qarang.

14:12 Onoq avlodi — 11:21 izohiga qarang.

14:13 Xevron shahri — 10:3 izohiga qarang.

14:15 Xirat–Arba — ibroniychadagi maʼnosi Arba shahri.

15:2 Oʻlik dengiz — ibroniycha matnda Tuz dengizi (shu bobning 5–oyatida ham bor).

15:3 Chayonlar dovoni — ibroniycha matnda Akrabim dovoni, maʼnosi chayonlar dovoni.

15:4 Misr chegarasidagi irmoq — 13:3 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

15:7 Davir — shu bobning 15–oyatida hamda 10:38-39 da aytib oʻtilgan Davirdan boshqa shahar.

15:7 Gilgal — 4:19 da aytib oʻtilgan Yerixo yonidagi Gilgal emas.

15:9 hozirgi paytda — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

15:10 Seir togʻlari — 11:17 izohiga qarang.

15:10 Bayt–Shamash shahri — 19:41 da aytib oʻtilgan Ir–Shamashning yana bir nomi boʻlishi mumkin. Oʻsha davrda Bayt–Shamash nomli yana ikkita shahar bor edi (19:22, 38 ga qarang).

15:12 Oʻrta yer dengizi — ibroniycha matnda Buyuk dengiz (shu bobning 47–oyatida ham bor).

15:13 Hozirgi paytda — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

15:13 Xirat–Arba — ibroniychadagi maʼnosi Arba shahri.

15:13 Onoq avlodi — 11:21 izohiga qarang.

15:15 Davir shahri — Xevron shahridan qariyb 16 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

15:18 …qiz Oʻtniyolga: “Keling, otamdan… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalarida …Oʻtniyol qizga: “Kel, otangdan….

15:19 Nagav choʻli — 10:40 izohiga qarang.

15:19 tepadagi va pastdagi buloqlar — tepadagi buloq — togʻdagi buloqqa ishora. Echkilarni sugʻorish uchun oʻsha buloq suvidan foydalanilgan. Pastdagi buloq — tekislikdagi buloqqa ishora. Yer ostidan suv chiqib, hovuzni hosil qilgan. Bu buloq suvidan donlarni sugʻorish uchun foydalanilgan.

15:47 Misr chegarasidagi irmoq — 13:3 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

15:50 Eshtamoʻva — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Eshtamoʻx. Uning Eshtamoʻva degan shakli 21:14 dan olingan.

15:63 …Yobus xalqini Quddusdan haydab chiqara olmadi — Isroil xalqi Quddusni shoh Dovud davrida qoʻlga kiritgan (2 Shohlar 5:6-7 ga qarang), lekin shundan keyin ham butun Yobus xalqini shahardan haydab chiqarmagandi (2 Shohlar 24:16 ga qarang).

15:63 Bugungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

16:1 Yusuf avlodlari — Yusufning ikkala oʻgʻli — Efrayim va Manashening avlodlariga ishora (14:3-4 ga qarang).

16:2 …Baytil, yaʼni Luzdan ham oʻtib… — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 18:13 ga qarang). Ibroniycha matnda …Baytildan Luzga oʻtib….

16:2 Otroʻt–Adar — ibroniycha matnda Otroʻt. Otroʻt — Otroʻt–Adarning qisqa shakli.

16:10 bugungi kungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

17:4 Elazar — 14:1 izohiga qarang.

17:4 “Egamizning Oʻzi…Musoga amr qilgan” — Sahroda 27:1-11, 36:1-12 ga qarang.

17:7 Tappux bulogʻi — ibroniycha matnda En–Tappux, maʼnosi Tappux bulogʻi.

17:14 Yusuf avlodlari — bu oʻrinda Efrayim qabilasi va Manashe qabilasining yarmi nazarda tutilgan. Ular Iordan daryosining gʻarb tomonida oʻrnashgan edilar. Shu bobning 17–oyatiga va 16:1-4 ga qarang.

17:15 Rafa — 12:4 ning ikkinchi izohiga qarang.

17:16 …temirdan yasalgan jang aravalari… — bu aravalarning baʼzi qismlari temirdan yasalgan edi, xolos.

18:1 Shiloʻ shahri — Quddusdan qariyb 32 kilometr shimolda joylashgan boʻlib, Isroil xalqi sajda qiladigan asosiy joyga aylanib borayotgan edi.

18:5 Yusuf avlodlari — 17:14 izohiga qarang.

18:6 …Egamiz Xudo oldida…qurʼa tashlayman — 14:2 izohiga qarang.

18:11 Yusuf avlodlari — 17:14 izohiga qarang.

18:16 Yobus — Quddusning qadimgi nomi (shu bobning 28–oyatiga qarang).

18:18 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysiga nisbatan ishlatilgan.

18:19 Oʻlik dengiz — ibroniycha matnda Tuz dengizi.

18:28 Xirat–Yoʻrim — qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Xirat. Xirat — Xirat–Yoʻrimning qisqa shakli boʻlishi mumkin.

19:1 Qurʼa boʻyicha… — 14:2 izohiga qarang.

19:2 …Bersheba (yaʼni Sheba)… — ibroniycha matnda …Bersheba, Sheba…. Shu bobning 6–oyatida berilgan maʼlumotga koʻra, hammasi boʻlib 13 shahar qayd etilgan (yana 1 Solnomalar 4:28-30 ga qarang). Shunga binoan, Sheba — Bershebaning qisqa shakli boʻlishi mumkin.

19:8 Nagav choʻli — 10:40 izohiga qarang.

19:13 …Rimmon shahrigacha borib, u yerdan Niyox shahri tomon buriladi — yoki …Rimmon, Mifoʻvar va Niyox shaharlarigacha boradi.

19:15 Baytlahm — Quddusdan janubdagi mashhur Baytlahmdan boshqa shahar. Mazkur oyatdagi Baytlahm Isroilning shimolida joylashgan.

19:22 Tovur togʻidan boshlanib…Tovur — ibroniycha matnda Tovur soʻzi bir marta ishlatilgan. Lekin bu oyatda Tovur soʻzi ham toqqa, ham togʻ etagidagi shaharga nisbatan ishlatilgan boʻlishi mumkin. Tovur togʻi Issaxor hududining shimoliy chegarasidagi bir joy edi.

19:22 Bayt–Shamash — shu bobning 38–oyatida hamda 15:10 da aytib oʻtilgan Bayt–Shamashdan boshqa shahar.

19:28 Abdoʻn — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Ebron. Uning Abdoʻn degan shakli 21:30 dan olingan.

19:29 Rama — mazkur oyatdagi Rama shahri shu bobning 36–oyatida va 18:25 da Rama deb nomlangan ikki shahardan boshqa shahar.

19:29 Maxalav, Axsib — ibroniycha matnda bu soʻzlarning maʼnosi bahsli. Koʻp olimlarning sharhlashicha, bu soʻzlar ikki shaharning nomlari boʻlgan.

19:30 Ummo — Hakamlar 1:31 da aytib oʻtilgan Akkoʻ shahrining yana bir nomi boʻlishi mumkin.

19:34 Iordan daryosi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Iordan daryosi boʻyidagi Yahudo. Biroq Yahudo hududi Isroilning janubida, Naftali hududidan ancha uzoqda joylashgan edi. Ibroniycha matndagi Yahudo soʻzi Isroilning shimolida, Iordan daryosining gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan shaharni bildirgan boʻlsa kerak.

19:36 Rama — mazkur oyatdagi Rama shahri shu bobning 29–oyatida va 18:25 da Rama deb nomlangan ikki shahardan boshqa shahar.

19:38 Bayt–Shamash — shu bobning 22–oyatida hamda 15:10 da aytib oʻtilgan Bayt–Shamashdan boshqa shahar.

19:47-48 Layish — ibroniycha matnda Lashem, Layishning yana bir nomi.

19:47-48 …Layish shahriga hujum qildi — Hakamlar 18–bobga qarang.

19:51 Elazar — 14:1 izohiga qarang.

19:51 Shiloʻ — 18:1 izohiga qarang.

19:51 …Egamizning huzurida qurʼa tashlab… — 14:2 izohiga qarang.

20:2 Muso orqali sizlarga buyurganimday… — Sahroda 35:9-34, Qonunlar 19:1-13 ga qarang.

20:3 marhumning qasos olmoqchi boʻlgan qarindoshlari — Sahroda 35:16-28 ga qarang.

20:4 …shahar darvozasi oldida… — qadimgi paytlarda oqsoqollar va obroʻli odamlar shahar darvozasi oldida yigʻilib, hakamlik vazifasini bajarardilar. U yerda turli masalalarni koʻrib chiqib, hal qilardilar.

20:6 Qotil aybsiz deb topilgandan keyin… — agar odam qotillikda aybdor deb topilsa, panoh shaharning aholisi qotilni jabr koʻrgan qarindoshlarning qoʻliga topshirib, uni oʻldirib yuborishlariga yoʻl qoʻyib berishlari kerak edi (Qonunlar 19:11-13 ga qarang).

21:1 Elazar — 14:1 izohiga qarang.

21:2 Shiloʻ shahri — 18:1 izohiga qarang.

21:2 …Egamiz Musoga amr qilgan edi — Sahroda 35:1-8 ga qarang.

21:4 Qurʼa — 14:2 izohiga qarang.

21:4 Qohot — Qohot, Gershon (shu bobning 6–oyatiga qarang) va Marori (shu bobning 7–oyatiga qarang) Levining oʻgʻillari edi (Chiqish 6:16 ga qarang).

21:4 Horun — Qohotning nevarasi (Chiqish 6:18-20 ga qarang).

21:11 Xirat–Arba — ibroniychadagi maʼnosi Arba shahri.

21:11 Onoq avlodi — 11:21 izohiga qarang.

21:12 …Xolibga mulk qilib berilgan edi — 14:6-14 ga qarang.

21:25 Bilom — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Gat–Rimmon. Uning Bilom degan shakli 1 Solnomalar 6:70 dan olingan.

21:36 Yaxaz — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Yaxzo.

22:9 Shiloʻ — 21:2 oyatga va 18:1 izohiga qarang.

22:13 Elazar — 14:1 izohiga qarang.

22:16 Nima uchun…oʻzingizga qurbongoh qurdingiz? — Xudo Muso orqali Isroil xalqiga qurbongoh va sajdaga oid amrlarni bergan edi. Isroil xalqi Kanʼon yurtida oʻrnashgandan soʻng oʻsha amrlarga rioya qilgan holda, hamma qurbonliklarni faqat Xudo belgilagan joyda keltirishi kerak edi (Qonunlar 12:5-14 ga qarang). Oʻsha davrda qurbonliklar keltiriladigan yagona joy Shiloʻda oʻrnatilgan Muqaddas chodir edi (shu bobning 19–oyatiga hamda 18:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

22:17 Piyor togʻida qilgan gunohimiz… — Sahroda 25:1-9 ga qarang.

22:19 …Egamizga yoki bizga qarshi bosh koʻtarmanglar — yoki …Egamizga qarshi bosh koʻtarib, bizni ham isyonkor qilib qoʻymanglar. Isroil xalqining bir qismi Egamizga qarshi bosh koʻtarganda, butun xalq jazoga tortilardi (shu bobning 18, 20–oyatlariga qarang).

22:20 …Oxun Egamizga xiyonat qilib… — 7:1-26 ga qarang.

22:20 bagʻishlangan narsalar — 6:17-20 oyatlarga va 6:16 izohiga qarang.

22:34 …qurbongohga Guvoh degan nom berishdi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va suryoniycha tarjimadan. Ibroniycha matnda …qurbongohga nom berishdi.

23:4 Oʻrta yer dengizi — ibroniycha matnda Buyuk dengiz.

23:6 Tavrot kitobi — 1:8 izohiga qarang.

24:1 Shakam — Quddusdan qariyb 50 kilometr shimolda, Isroil tepaliklarida joylashgan shahar. Shakam Isroil xalqi uchun muhim tarixiy yodgorlik boʻlib xizmat qilardi (Ibtido 12:6-7, 33:18-20, 35:2-5 ga qarang).

24:4 Seir togʻlari — Edom yurtining yana bir nomi Seir edi. Isroil xalqi Yoqubdan, Edom xalqi esa Yoqubning akasi Esovdan kelib chiqqan edi.

24:6 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. 2:10 izohiga qarang.

24:9 …Boloq…Balomni chaqirtirdi — Sahroda 22:1-24:25 ga qarang.

24:12 Ikki Amor shohi — yaʼni Sixoʻn va Oʻg (Sahroda 21:21-35, Qonunlar 2:24-3:11 ga qarang).

24:12 Ikki Amor shohini…quvib yubordim — yoki Men Ikki Amor shohini quvish uchun sizlardan oldin qovoq arilarni yubordim.

24:26 sajdagoh — Xudoga sajda qilish uchun ajratilgan kichik bir ochiq joy boʻlsa kerak. Ibrohim shu joyda Egamizga atab qurbongoh qurgan boʻlishi mumkin (Ibtido 12:6-7 ga qarang), keyinchalik Yoqub oʻz xonadonini butlardan tozalab, ularni xuddi shu eman daraxtining tagiga koʻmgan boʻlishi mumkin (Ibtido 35:2-5 ga qarang).

24:30 Bu shahar unga ulush qilib berilgan boʻlib… — 19:49-50 ga qarang.

24:32 …Yusufning suyaklarini oʻzlari bilan olgan edi — Ibtido 50:24-26 va Chiqish 13:19 ga qarang.

24:32 yuz boʻlak kumush — ibroniycha matnda yuz kisito. Bu pul birligining qiymati va ogʻirligi haqidagi maʼlumot saqlanib qolmagan. Qadimgi paytlarda maʼlum vazndagi kumush boʻlaklari odatda pul birligi sifatida ishlatilgan.

24:32 Yoqub bu yerni…sotib olgan edi — Ibtido 33:19 ga qarang.

+ 1:1 Chq 24:13, Sah 27:18-20, Qnlr 1:38

+ 1:2 Qnlr 34:5

+ 1:3 Qnlr 11:24

+ 1:4 Ibt 15:18, Sah 34:1-12, Qnlr 11:24

+ 1:5 Qnlr 7:24, Chq 3:12, Hak 6:16, Qnlr 31:5-8, Ibr 13:5

+ 1:6 Qnlr 31:6-7, Qnlr 31:23

+ 1:7 Qnlr 5:32

+ 1:8 Qnlr 17:18-19, Zab 1:2

+ 1:9 Qnlr 1:21, Qnlr 31:8

+ 1:10 Qnlr 16:18

+ 1:14 Sah 32:17-26, Qnlr 3:18

+ 1:15 Sah 32:29, Qnlr 3:20, Ysha 22:1-9

+ 2:1 Mat 1:5, Yoqb 2:25, Ibr 11:31

+ 2:5 2Sh 17:18-20

+ 2:7 Hak 3:28, Hak 7:24

+ 2:9 Chq 15:14-16, Chq 23:27

+ 2:10 Chq 14:21, Sah 21:21-35

+ 2:11 Qnlr 4:39, 3Sh 8:23

+ 2:12 Qnlr 6:13

+ 2:14 Hak 1:24-25

+ 2:15 1Sh 19:12, Hav 9:25

+ 3:1 Sah 25:1

+ 3:3 Qnlr 31:9

+ 3:6 Lev 20:7, Sah 11:18

+ 3:10 Chq 23:23

+ 3:11 Mixo 4:13, Zkr 4:14, Zkr 6:5

+ 3:12 Sah 13:3

+ 3:13 Zab 113:3

+ 3:15 1Sol 12:15

+ 3:16 Qnlr 3:17

+ 3:17 Chq 14:21, Chq 14:29, 4Sh 2:8

+ 4:3 Qnlr 27:2, 3Sh 18:31

+ 4:6 Ibt 28:18, Ibt 35:14, 1Sh 7:12, Chq 12:26

+ 4:12 Sah 32:17, Sah 32:20

+ 4:23 Chq 14:21

+ 4:24 3Sh 8:42-43

+ 5:4 Sah 14:29, Sah 26:64-65

+ 5:6 Sah 14:33-34, Chq 3:8, Sah 14:23, Sah 14:28-29

+ 5:7 Sah 14:31, Qnlr 1:39

+ 5:9 Ibt 34:14

+ 5:10 Chq 12:6, Sah 9:5

+ 5:12 Chq 16:35

+ 5:13 Sah 22:23

+ 5:15 Chq 3:5

+ 6:4 Hak 7:16-18

+ 6:16 Lev 27:28, Qnlr 20:17, Ysha 2:1-6

+ 6:17 Ysha 7:12

+ 6:19 Ibr 11:30

+ 6:20 Qnlr 7:2

+ 6:22 Ibr 11:31

+ 6:24 Mat 1:5, Yoqb 2:25, Ibr 11:32

+ 6:25 3Sh 16:34

+ 7:1 Ysha 22:20, 1Sol 2:6-7

+ 7:4 Lev 26:17, Qnlr 28:25

+ 7:6 Sah 14:5, 1Sh 4:12, Nax 9:1, Mrs 2:10

+ 7:7 Chq 5:22, 4Sh 3:10

+ 7:9 Zab 82:4

+ 7:12 Lev 26:37, Hak 2:14, Ysha 6:17

+ 7:14 1Sh 10:19, 1Sh 10:21

+ 7:17 Sah 26:19-20

+ 7:19 Yuhn 9:24

+ 7:20 2Sh 12:13

+ 7:21 Ibt 10:10, Ibt 11:2, Qnlr 7:25-26, Qnlr 13:17

+ 7:26 Ysha 7:26, 2Sh 18:17

+ 8:1 Ysha 6:1

+ 8:2 Ysha 6:20, Qnlr 20:14

+ 8:4 Hak 20:29

+ 8:5 Ysha 7:4-5, Hak 20:32

+ 8:19 Hak 20:37

+ 8:22 Qnlr 7:2

+ 8:23 1Sh 15:8-9

+ 8:28 Qnlr 13:16

+ 8:29 Ysha 10:26, Qnlr 21:22-23, Ysha 7:26, 2Sh 18:17

+ 8:30 Qnlr 27:2, Qnlr 27:5-6

+ 8:31 Chq 20:25

+ 8:33 Qnlr 11:29, Qnlr 27:12-13

+ 8:34 Qnlr 28

+ 8:35 Qnlr 31:12

+ 9:2 Ibt 14:1-3, Ysha 10:5, Ysha 11:5

+ 9:3 Ysha 6:20, Ysha 8:28

+ 9:6 Ysha 5:10

+ 9:9 Qnlr 20:11, Qnlr 20:15

+ 9:10 Sah 21:21-35

+ 9:14 Sah 27:21

+ 9:15 Ysha 11:19

+ 9:17 Ysha 18:25-28

+ 9:21 Qnlr 29:11

+ 9:24 Qnlr 7:1-2, Chq 15:14

+ 9:25 Yerm 26:14

+ 10:1 Ysha 6:20, Ysha 8:29, Ysha 9:15

+ 10:2 Qnlr 11:25

+ 10:5 Ibt 14:1-3, Ysha 9:2, Ysha 11:5

+ 10:8 Ysha 1:5, Ysha 21:44

+ 10:10 Hak 4:15, 1Sh 7:10, Isha 28:21

+ 10:11 Chq 9:23, Isha 30:30, Vah 11:19, Vah 16:21, 2Sh 18:8

+ 10:13 Xbq 3:11

+ 10:14 4Sh 20:10-11, Isha 38:8

+ 10:24 Qnlr 7:24

+ 10:25 Qnlr 3:21, Qnlr 7:19

+ 10:26 Ysha 8:29

+ 10:27 Qnlr 21:22-23

+ 10:28 Ysha 6:20

+ 10:38 Ysha 15:15, Hak 1:11

+ 10:40 Qnlr 20:16-17

+ 11:4 Hak 7:12, 1Sh 13:5

+ 11:5 Ibt 14:1-3, Ysha 9:1-2

+ 11:6 Qnlr 17:16, 2Sh 8:4, 1Sol 18:4

+ 11:12 Qnlr 7:24, Qnlr 20:16-17

+ 11:15 Chq 34:11-12, Qnlr 7:2

+ 11:19 Ysha 9:7, Ysha 9:15

+ 11:20 Chq 4:21, Qnlr 7:16, Qnlr 20:16-17, 1Sh 2:25

+ 11:21 Sah 13:23, Qnlr 1:28, Qnlr 2:10, Qnlr 9:2

+ 11:22 1Sh 17:4

+ 11:23 Sah 26:53, Ysha 14:15

+ 12:2 Sah 21:24

+ 12:4 Qnlr 2:11, Qnlr 3:11, Ysha 13:12, Sah 21:33-35

+ 12:6 Sah 32:33, Qnlr 29:8

+ 13:3 Qnlr 2:23

+ 13:5 3Sh 15:18, Zab 82:8, Hiz 27:9

+ 13:8 Sah 32:33, Qnlr 3:12

+ 13:9 Qnlr 2:35

+ 13:12 Ysha 12:4

+ 13:13 1Sol 2:23

+ 13:14 Qnlr 18:1-2

+ 13:21 Sah 25:15, Sah 31:8

+ 13:22 Sah 31:16

+ 13:30 1Sol 2:23

+ 13:31 Sah 32:41

+ 13:33 Sah 18:20, Qnlr 10:9

+ 14:1 Sah 34:17

+ 14:2 Sah 26:53-55, Sah 34:13

+ 14:3 Sah 18:20, Qnlr 10:9

+ 14:4 Ibt 48:5, Sah 35:2

+ 14:6 Sah 13:31, Sah 14:6

+ 14:8 Sah 13:32, Qnlr 1:28

+ 14:9 Sah 14:6-9, Sah 14:24

+ 14:12 Sah 13:23, Qnlr 1:28, Qnlr 2:10, Qnlr 9:2, Ysha 11:21

+ 14:15 Ibt 23:2, Ibt 35:27, Hak 1:10, Ysha 15:13, Ysha 11:23

+ 15:4 Sah 34:3-5

+ 15:6 Ysha 18:17

+ 15:13 Sah 13:31, Ysha 14:15, Ysha 21:11

+ 15:14 Sah 13:23, Hak 1:10, Hak 1:20

+ 15:15 Ysha 10:38, Hak 1:11

+ 15:16 Hak 1:12-15, 1Sh 17:25

+ 15:19 Hak 1:10-15

+ 15:63 Hak 1:8, Hak 1:21, 2Sh 5:6

+ 16:2 2Sh 15:32, 2Sh 17:5

+ 16:10 Hak 1:29, 3Sh 9:16

+ 17:1 Ibt 41:51, 1Sol 7:14, Sah 32:40

+ 17:2 Sah 26:30-32

+ 17:3 Sah 26:33, Sah 27:1-7, Sah 36:1-12

+ 17:12 Hak 1:27-28

+ 17:14 Ibt 48:19

+ 17:16 Hak 1:19

+ 18:1 Hak 18:31

+ 18:7 Sah 18:20, Qnlr 10:9, Ysha 13:8

+ 18:17 Ysha 15:6

+ 18:28 Ysha 9:17

+ 19:2 1Sol 4:28-33

+ 19:9 Ibt 49:7

+ 19:16 Ibt 49:13

+ 19:46 Hak 1:34

+ 19:47 Hak 18:27

+ 19:50 Ysha 24:30, Hak 2:9

• 20:1 Sah 35:6, Sah 35:9-34, Qnlr 4:41-43, Qnlr 19:1-13

+ 20:1 Chq 21:13

• 21:1 Sah 35:1-8, 1Sol 6:54-81

+ 21:4 Chq 6:16-19, Sah 3:17-20

+ 21:11 Ysha 14:15, Ysha 15:13

+ 21:43 Ibt 13:15, Ibt 15:18, Ibt 26:3, Ibt 28:13

+ 21:44 Ysha 10:8, Ysha 23:10

+ 21:45 3Sh 8:56

+ 22:2 Sah 32:18-22, Qnlr 3:20, Ysha 1:12-15

+ 22:4 Ysha 11:23

+ 22:5 Qnlr 6:5, Qnlr 6:17, Qnlr 11:22

+ 22:7 Ysha 17:5

+ 22:8 Sah 31:27, 1Sh 30:24

+ 22:13 Sah 25:7-13

+ 22:16 Qnlr 13:12-15

+ 22:17 Sah 25:1-5

+ 22:20 Ysha 7:1, Ysha 7:5

+ 22:22 Qnlr 10:17, 3Sh 8:39

+ 22:31 Lev 26:11-12

+ 22:34 Ibt 31:48

+ 23:1 Qnlr 12:10

+ 23:3 Chq 14:14

+ 23:4 Ysha 13:1-7

+ 23:5 Sah 33:53

+ 23:6 Qnlr 5:32, Qnlr 28:14

+ 23:7 Chq 23:13

+ 23:8 Qnlr 10:10

+ 23:9 Ysha 10:8, Ysha 21:44

+ 23:10 Lev 26:8, Qnlr 32:30, Hak 15:15, Chq 14:14

+ 23:12 Chq 34:15-16, Qnlr 7:3, Hak 2:21, Chq 23:33, Qnlr 7:4

+ 23:14 3Sh 2:2, Ysha 21:45, 3Sh 8:56

+ 23:15 Lev 26:14-39, Qnlr 28:15-68

+ 24:2 Ibt 11:27-32

+ 24:3 Ibt 12:1-5, Ibt 21:2-3

+ 24:4 Ibt 25:24-26, Ibt 36:8, Ibt 46:5-7

+ 24:5 Chq 3:10, Chq 4:14, Chq 7, Chq 12:51

+ 24:6 Chq 14:9

+ 24:7 Chq 14:20, Chq 14:28, Sah 14:33-34, Ysha 5:6

+ 24:9 Sah 22:5-6, Qnlr 23:4

+ 24:10 Sah 24:10, Qnlr 23:5

+ 24:11 Ysha 3:17, Ysha 6:1, Ysha 10:10, Ysha 11:8

+ 24:12 Sah 21:21-35, Zab 43:4

+ 24:13 Qnlr 6:10, Qnlr 6:11

+ 24:14 Qnlr 10:12, 1Sh 12:24

+ 24:15 3Sh 18:21

+ 24:19 Lev 19:2, Chq 20:5

+ 24:20 1Sh 12:25

+ 24:26 Qnlr 31:24, Ibt 35:4, Hak 9:6

+ 24:27 Ibt 31:44-45

+ 24:28 Hak 2:6

• 24:29 Hak 2:7-9

+ 24:30 Ysha 19:50, Hak 2:9

+ 24:32 Ibt 33:19, Ibt 48:22, Ibt 50:25

Hakamlar

Hakamlar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

Kirish

HAKAMLAR

KITOBI

Kirish

Hakamlar kitobi bizni Isroil xalqining Xudodan yuz oʻgirgan va butlarga sigʻingan davri bilan tanishtiradi. Mazkur kitobda Yoshuaning oʻlimidan soʻng monarxiya tuzumiga asoslangan davlat yuzaga kelguncha roʻy bergan turli voqealar bayon qilinadi. Kitobda biz turli hikoyalarni oʻqib, ularning magʻzini chaqqanimizda, Xudo Isroil xalqining yagona Hukmdori ekanini yaqqol koʻrishimiz mumkin.

Isroil xalqi Kanʼon yurtini zabt etganda, u yerda yashayotgan xalqlarni haydab yubormaydi, shu tariqa Xudoga itoatsizlik qiladi. Ular Xudodan yuz oʻgirib, oʻsha butparast xalqlarning soxta xudolariga koʻngil bogʻlaydilar. Oqibatda, Xudo Isroil xalqini butparastligi uchun jazolab, jazo sifatida ularni yon–atrofda yashovchi Kanʼon xalqlariga tobe qilib qoʻyadi. Jabr–zulm ostida qolgan Isroil xalqi Xudoga iltijo qilib, Undan yordam soʻraydi. Shunda Xudo Oʻz xalqini ozod qilish uchun ularga birin–ketin yoʻlboshchilarni yuboradi. Bu yoʻlboshchilar hakamlar deb ataladi. Hakamlar boshchiligida Isroil xalqi gʻanimlari ustidan gʻalaba qozonadi. Soʻng ular uchun farovonlik davri boshlanadi. Isroil xalqi hakamlarning hayotligi davrlarida Xudoga sodiq boʻladi. Lekin har bir hakamning vafotidan keyin, ular yana Xudodan yuz oʻgirishadi. Bunday hodisalar qayta–qayta takrorlanaveradi.

Odatda hakamlar bir nechta qabilaga yoʻlboshchilik qilishardi, lekin ayrimlari butun xalqni boshqarishardi. Oʻsha paytda Isroil xalqi tarqoq qabilalardan iborat boʻlib, hali yaxlit bir xalq deb hisoblanmasdi. Ularning shohi boʻlmagani uchun, oʻsha davrda “har bir odam bilganini qilar edi” (21:25 ga qarang). Lekin odamlar yagona Xudoga sajda qilishni oʻrganishlari lozim edi, shuning uchun ular har safar begona xudolarga sigʻinishni boshlaganlarida, Xudo ularni jazolardi.

1–BOB

Yahudo va Shimoʻn qabilalari Odonivazaxni qoʻlga oladilar

1¹Yoshuaning oʻlimidan* soʻng, Isroil xalqi Egamizdan: “Kanʼon xalqiga qarshi jang qilish uchun oramizdan kim birinchi boʻlib chiqsin?” deb soʻradi⁺. ²“Yahudo qabilasi chiqsin, — dedi Egamiz. — Men bu yurtni ularning qoʻliga beryapman.” ³Shunda Yahudo qabilasi qardoshi boʻlgan Shimoʻn qabilasiga shunday dedi: “Kelinglar, birgalikda bizga ulush boʻlib tushgan yerga boraylik. Oʻsha yerda birgalashib Kanʼon xalqiga qarshi jang qilaylik. Keyin biz ham sizlarga tushgan ulushga ergashib boramiz.” Shunday qilib, Shimoʻn qabilasi ular bilan birga bordi. ⁴Yahudo qabilasi jangga chiqdi. Kanʼon va Pariz xalqlarini Egamiz ularning qoʻliga bergani uchun, ular Bazax shahrida oʻn mingta dushmanni qirib tashlashdi. ⁵Oʻsha yerda shoh Odonivazaxga duch kelishdi, unga hujum qilib, Kanʼon va Pariz xalqlarini magʻlub etishdi⁺. ⁶Odonivazax qochdi, ammo ular uning ketidan quvib, qoʻlga olishdi va oyoq–qoʻllarining bosh barmoqlarini chopib tashlashdi. ⁷Shunda Odonivazax dedi: “Oyoq–qoʻllarining bosh barmoqlari chopib tashlangan yetmishta shoh dasturxonimdan tushgan ushoqlarni terib yurishar edi*. Men oʻsha shohlarning boshiga solgan ne–ne kunlarni Xudo qaytarib oʻz boshimga soldi.” Isroil odamlari Odonivazaxni Quddusga olib borishdi, u oʻsha yerda jon berdi⁺.

Yahudo qabilasi Quddus bilan Xevronni qoʻlga kiritadi

⁸Keyin Yahudo qabilasi Quddusga hujum qilib, shaharni qoʻlga kiritdi*. Ular u yerdagilarni qilichdan oʻtkazib, shaharga oʻt qoʻyishdi⁺. ⁹Soʻng esa qirlarda, gʻarbdagi qir etaklarida va Nagav choʻlida yashovchi Kanʼon xalqiga qarshi jang qilish uchun janubga qarab yurishdi. ¹⁰Yahudo qabilasi Xevron shahrida* istiqomat qilgan Kanʼon xalqiga hujum qilib, Sheshay, Oximan va Talmay qoʻshinlarini yakson qildi. Xevronning eski nomi Xirat–Arba edi⁺.

Oʻtniyol Davir shahrini qoʻlga kiritadi

¹¹U yerdan Yahudo odamlari Davir shahriga hujum qilish uchun yoʻlga tushishdi. Davirning eski nomi Xirat–Safar edi⁺. ¹²Shunda Xolib*: “Xirat–Safarga hujum qilib, qoʻlga kiritgan kishiga qizim Axsani beraman”, — dedi⁺. ¹³Oʻtniyol shaharni qoʻlga kiritdi, Xolib esa unga qizi Axsani uzatdi. Oʻtniyol — Xolibning jiyani, aniqrogʻi, Xanaz ismli kenja ukasining oʻgʻli edi. ¹⁴Toʻydan keyin qiz Oʻtniyolga: “Keling, otamdan* bir dala soʻrab olaylik”, deb turib oldi. Xolib eshakdan tushayotgan qiziga: “Ha, qizim, biron–bir istaging bormi?” — deb soʻradi. ¹⁵“Menga bir sovgʻa qilsangiz, — dedi Axsa. — Siz menga Nagav choʻlidagi yerni berdingiz, endi suv buloqlarini ham hadya eting.” Shunday qilib, Xolib unga tepadagi va pastdagi buloqlarni berdi.

Yahudo va Benyamin qabilalarining gʻalabalari

¹⁶Yahudo xalqi palma shahri Yerixoni* tark etdi. Musoning qaynatasi avlodidan boʻlgan Xayin xalqi Yahudo xalqiga ergashib, Yahudo choʻliga yoʻl oldi. Ular Arod shahridan janub tomonda joylashib, u yerda mahalliy xalq orasida oʻrnashib oldilar⁺. ¹⁷Yahudo va Shimoʻn qabilalari birgalikda Zafat shahrida yashaydigan Kanʼon xalqiga hujum qilib, shaharni yer bilan yakson qilishdi. Shuning uchun bu shahar Xoʻrmax* deb atalgan. ¹⁸Yahudo qabilasi Gʻazo, Ashqalon, Exron shaharlarini* va ularning atrofidagi yerlarni qoʻlga kiritdi. ¹⁹Egamizning Oʻzi Yahudo qabilasi bilan boʻlgani uchun, ular qirlarni egallab oldilar. Ammo tekislikda yashaydigan xalqlarni oʻz yeridan quva olmadilar, chunki oʻsha xalqlarning temir jang aravalari* bor edi⁺. ²⁰Muso aytganidek*, Xevron shahri Xolibga berildi. Xolib u yerdan Onoq avlodidan kelib chiqqan uchta urugʻni* quvib chiqardi⁺. ²¹Benyamin qabilasi esa Quddusda istiqomat qilgan Yobus xalqini haydab chiqarmadi. Shu sababdan Yobus xalqi bugunga qadar* Quddusda, Benyamin avlodlari orasida yashab kelmoqda⁺.

Efrayim va Manashe qabilalari Baytilni bosib olishadi

²²Yusufning ikkala oʻgʻli — Efrayim va Manashedan bino boʻlgan qabilalar ham Baytil shahriga* hujum qilmoqchi boʻlib, yoʻlga chiqdilar. Egamiz ular bilan edi. ²³Baytil haqida koʻproq maʼlumot yigʻish uchun ular oʻz aygʻoqchilarini shahar tomon yubordilar. Baytil shahrining eski nomi Luz edi⁺. ²⁴Aygʻoqchilar shahardan chiqib kelayotgan bir odamni koʻrib, unga: “Bizga shaharga olib kiradigan yashirin kirish joyini* koʻrsat! Buning evaziga joningni saqlab qolamiz!” — dedilar⁺. ²⁵Oʻsha odam ularga yoʻl koʻrsatdi. Efrayim va Manashe lashkarlari shahar aholisini bitta qoʻymay qilichdan oʻtkazishdi. Yoʻl koʻrsatgan odamni esa butun oilasi bilan birga qoʻyib yuborishdi. ²⁶Oʻsha odam Xet xalqining yurtiga* borib bir shahar qurdi, uning nomini esa Luz deb qoʻydi. Oʻsha shahar bugunga qadar shu nom bilan ataladi.

Isroil xalqi quvib chiqarmagan oʻzga xalqlar

²⁷Manashe qabilasi Bayt–Shan, Tanax, Doʻr, Yiblayom, Magidoʻ shaharlari va ularning qishloqlarida yashagan Kanʼon xalqini haydab chiqarmadi, ular oʻsha yerlarda yashayverdilar⁺. ²⁸Vaqti kelib, Isroil xalqi kuchini yigʻib oldi, shunda Kanʼon xalqini oʻziga boʻysundirib, qarol boʻlib xizmat qilishga majbur qildi. Ammo shunda ham oʻz yeridan haydab chiqarmadi.

²⁹Efrayim qabilasi ham Gezer shahridagi Kanʼon xalqini quvib chiqarmadi. Kanʼon xalqi Gezerda ularning orasida yashayverdi⁺.

³⁰Zabulun qabilasi ham Xitroʻn va Nahalil shaharlarida istiqomat qilgan Kanʼon xalqini haydab chiqarmadi. Kanʼon xalqi Zabulun qabilasi bilan birga yashab, ularga qarol boʻlib xizmat qilishga majbur boʻldi.

³¹Osher qabilasi ham Akkoʻ, Sidon, Axlob, Axsib, Xelba, Ofiq va Rexob shaharlarida yashaydigan Kanʼon xalqini yeridan haydab chiqarmadi⁺. ³²Ular oʻsha yurt aholisini haydab chiqarmaganlari uchun Kanʼon xalqi bilan birga yashadilar.

³³Naftali qabilasi ham Bayt–Shamash va Bayt–Onot shaharlarining aholisini haydab chiqarmay, yerli xalq — Kanʼon xalqi orasida yashab qoldi. Lekin ular oʻsha shaharlar aholisini oʻziga boʻysundirib, qarol boʻlib xizmat qilishga majbur qildilar⁺.

³⁴Biroq Amor xalqlari* Dan qabilasini siqib, qirlarga chiqib ketishga majbur qildilar, vodiyga tushishlariga yoʻl qoʻymadilar⁺. ³⁵Amor xalqlari Xar–Xares, Oyjavlon va Shalbim shaharlarida yashayverdilar. Lekin Efrayim va Manashe qabilalari ularga oʻz hukmini oʻtkazib, qarol boʻlib xizmat qilishga majbur qildilar. ³⁶Amor xalqlari yashagan hududning chegarasi Chayonlar dovonidan* Selagacha choʻzilgan va u yerdan shimolga qarab ketgan edi⁺.

2–BOB

Egamizning farishtasi Boximda

2¹Egamizning farishtasi Gilgaldan* Boximga kelib shunday dedi:

— Men sizlarni Misrdan olib chiqdim. Ont ichib, ota–bobolaringizga beraman degan yurtga sizlarni olib kirdim. Men: “Sizlar bilan tuzgan ahdimni hech qachon buzmayman”, degan edim⁺. ²Sizlarga: “Bu yurt xalqlari bilan ahdlashmanglar, ularning qurbongohlarini vayron qilinglar”, deb aytmaganmidim?! Lekin sizlar amrimga itoat qilmay, teskarisini qildingizlar⁺. ³Bunday qilganingiz uchun yurtingizda yashab yurgan bu xalqlarni Men endi haydab chiqarmayman. Ular sizlarga dushman boʻlib*, ularning xudolari sizlarga tuzoq boʻladi⁺.

⁴Egamizning farishtasi bu soʻzlarni aytgach, butun Isroil xalqi faryod koʻtardi. ⁵Shunday qilib, ular oʻsha yerni Boxim* deb atadilar va Egamizga qurbonliklar keltirdilar.

Yoshua vafot etadi

⁶•Yoshua Isroil xalqini tarqatib yuborgandan soʻng, har bir odam oʻziga tushgan yerni mulk qilib olish uchun yoʻlga tushgandi. ⁷Yoshua davrida xalq Egamizga xizmat qilar edi. Ular Yoshuaning oʻlimidan soʻng, Egamiz Isroil uchun qilgan buyuk ishlarini koʻrgan oqsoqollar davrida ham Egamizga itoat qilishar edi. ⁸Egamizning quli Nun oʻgʻli Yoshua 110 yoshida olamdan oʻtdi. ⁹Uni Gash togʻining shimolida joylashgan Efrayim qirlaridagi Timnat–Seraxda*, oʻzi ulush qilib olgan yerda dafn qilishdi⁺. ¹⁰Butun keksa avlod ham olamdan oʻtdi. Isroil xalqining yosh avlodi esa Egamizni tan olmadi, Uning Isroil xalqi uchun qilgan buyuk ishlarini bilmadi⁺.

Isroil xalqi Egamizga sajda qilmay qoʻyadi

¹¹Isroil xalqi Egamizning oldida qabihliklar qildi, ular Baal degan xudoning tasvirlariga sigʻina boshlashdi⁺. ¹²Egamiz ularni Misrdan olib chiqqan boʻlsa–da, ular ota–bobolarining Xudosidan yuz oʻgirishdi. Boshqa xudolarga — yon–atrofda yashovchi xalqlarning xudolariga ergashishdi. Ularga sajda qilib, Egamizning qahrini keltirishdi⁺. ¹³Isroil xalqi Egamizdan yuz oʻgirib, Baalga va Ashtaretning tasvirlariga sajda qilayotgan edi⁺. ¹⁴Bundan gʻazablangan Egamiz ularni bosqinchilar qoʻliga berib, talon–taroj qildirdi va yon–atrofdagi gʻanimlarga taslim qildi. Bundan buyon Isroil xalqi dushmanlariga qarshilik koʻrsata olmas edi⁺. ¹⁵Isroil xalqi qayerda jang qilmasin, Egamiz ogohlantirganidek, ularning boshlariga falokat keltirish uchun har safar ularga qarshi Oʻzi chiqar edi. Isroil xalqi ogʻir ahvolda qolgan edi⁺.

¹⁶Egamiz ularni bosqinchilar qoʻlidan ozod qilish uchun hakamlarni* yubordi. ¹⁷Lekin ular hatto hakamlariga quloq solmadilar. Egamizga bevafolik qilib, boshqa xudolarga sajda qilaverdilar. Ular Egamizning amrlariga itoat qilgan ota–bobolariga oʻxshamay, tez orada ajdodlari yurgan haq yoʻldan ozdilar⁺. ¹⁸Egamiz ularga hakam yuborar ekan, har bir hakam bilan Oʻzi boʻlar edi, oʻsha hakam davrida xalqini dushmanlardan xalos qilardi. Chunki zolim va zoʻravonlarning dastidan noligan xalqqa Egamizning rahmi kelar edi⁺. ¹⁹Ammo hakam olamdan koʻz yumgach, ular yana eski qilmishlariga qaytishar edi. Ota–bobolaridan ham battar gunohlar qilib, boshqa xudolarga sajda qilishar, ularga sigʻinishar edi. Bu odatlarining birontasini ham qoldirmay, qilmishlarini oʻjarlik bilan davom ettirishar edi. ²⁰Isroil xalqidan qattiq gʻazablangan Egamiz shunday dedi: “Bu odamlar gapimga kirmay, Men ota–bobolari bilan tuzgan ahdimni buzdilar! ²¹Shuning uchun Men ularning oralarida Yoshuaning oʻlimidan keyin qolib ketgan begona xalqlarning birontasini ham ularning huzuridan haydab chiqarmayman.”⁺ ²²Isroil xalqi ota–bobolari singari Egamizning yoʻlidan yurish–yurmasligini koʻrish uchun, ²³Egamiz bu xalqlarni Yoshuaga taslim qilmagan edi. Ularning hammasini birdaniga haydab chiqarmay, yurtda qolishlariga ijozat bergan edi.

3–BOB

Yurtda qolgan oʻzga xalqlar

3¹⁻²Egamiz, Kanʼon yurtida boʻlib oʻtgan bironta urushda qatnashmagan Isroil xalqini sinay, hech qachon urush koʻrmagan bu yangi avlodga jangni oʻrgatay deb, quyidagi xalqlarni qoldirgan edi:⁺ ³beshta Filist begini*, barcha Kanʼon xalqlarini, Sidonliklar va Baal–Xermon togʻidan to Levo–Xomatgacha* Lubnon qirlarida yashagan Xiv xalqini. ⁴Ular yordamida Egamiz Oʻz xalqi Isroilni sinab, Muso orqali ota–bobolariga bergan amrlarga itoat qilish–qilmasligini koʻrmoqchi edi. ⁵Shunday qilib, Isroil xalqi Kanʼon, Amor, Pariz, Xiv, Xet va Yobus xalqlarining orasida yashadi. ⁶Ular oʻsha xalqlar bilan apoq–chapoq boʻlib, qiz olib, qiz berishardi, hatto xudolariga ham sigʻinishardi⁺.

Oʻtniyol

⁷Isroil xalqi Egamizning oldida qabih ishlar qilar edi. Ular oʻzlarining Egasi Xudoni eslaridan chiqarib, Baal va Asheraning* tasvirlariga sigʻinishar edi⁺. ⁸Bundan gʻazablangan Egamiz ularni Oram–Naxrayim* shohi Kushonrishtamga tobe qilib qoʻydi. Ular sakkiz yil davomida Kushonrishtamning xizmatida boʻlishdi. ⁹Ammo Isroil xalqi Egamizga iltijo qilgach, Egamiz ularga qutqaruvchi qilib Oʻtniyolni yubordi. Oʻtniyol Xolibning jiyani, aniqrogʻi, kenja ukasi Xanazning oʻgʻli edi⁺. ¹⁰Egamizning Ruhi Oʻtniyolni qamrab oldi. Oʻtniyol Isroil xalqiga hakam* boʻldi. Oʻtniyol shoh Kushonrishtamga qarshi jang qilib, uni yengdi, chunki Egamiz shohni uning qoʻliga bergan edi⁺. ¹¹Shundan keyin yurtda qirq yil tinchlik, osoyishtalik boʻldi. Soʻng Xanaz oʻgʻli Oʻtniyol olamdan oʻtdi.

Ehud

¹²Isroil xalqi Egamizning oldida yana qabihliklar qilgani uchun, Egamiz Moʻab yurtining* shohi Eglonni ularga qarshi qoʻzgʻatdi. ¹³Shoh Eglon Ommon va Omolek xalqlari bilan birgalikda Isroil xalqini yengib, palma shahri Yerixoni* qoʻlga kiritdi. ¹⁴Shunday qilib, Isroil xalqi oʻn sakkiz yil davomida Moʻab yurtining shohi Eglonga qaram boʻlib yashadi.

¹⁵Ammo Isroil xalqi Egamizga iltijo qilishi bilanoq, Egamiz ularga Ehud ismli bir qutqaruvchini yubordi. Gera oʻgʻli Ehud Benyamin qabilasidan boʻlib, chapaqay edi. Isroil xalqi Ehud orqali Moʻab shohi Eglonga oʻlpon joʻnatdi⁺. ¹⁶Ehud oʻziga uzunligi bir tirsak* boʻlgan xanjar yasab, uni oʻng tomoniga, kiyimining ichidan taqib olgandi. ¹⁷U oʻlponni shoh Eglon huzuriga olib kirdi. Shoh Eglon haddan tashqari semiz bir odam edi. ¹⁸Ehud oʻlponni taqdim qilib boʻlgach, hadyalarni koʻtarib kelgan odamlar bilan birga uyga yoʻl oldi. ¹⁹Biroq ular Gilgaldagi* tosh haykallar* oʻrnatilgan joyga yetganlarida, Ehud iziga qaytdi. U Eglonning oldiga kelib: “Ey hazrati oliylari, sizga aytadigan bir sirim bor”, — dedi. Shoh: “Bizni xoli qoʻyinglar!” — deyishi bilanoq, uning huzuridagi xizmatkorlar chiqib ketishdi. ²⁰Shoh salqin boloxonasida yolgʻiz oʻzi qoldi. Ehud unga yaqinlashib: “Men sizga Xudoning xabarini yetkazmogʻim lozim”, — dedi. Eglon oʻrnidan turdi. ²¹Shunda Ehud oʻng tarafida osilgan xanjarni chap qoʻli bilan sugʻurib olib, Eglonning qorniga sanchdi. ²²Xanjar sopi bilan Eglonning qorniga kirib ketdi, teshigini esa yogʻ qopladi. Ehud xanjarni sugʻurib olmadi, xanjar tigʻi shohning qornini yorib butidan chiqdi*. ²³Ehud ayvonga chiqdi, boloxona eshiklarini yopib, qulfladi. ²⁴U ketishi bilanoq, Eglonning xizmatkorlari kelishdi. Eshik qulf ekanligini koʻrishgach: “Shohimiz salqingina xonada hojatini chiqarayotgan boʻlsalar kerak” degan xayolga borishdi. ²⁵Ammo boloxonaning eshiklari hadeganda ochilavermagandan soʻng, xizmatkorlar bezovtalanishdi. Ular tashqarida ancha kutib qolishganidan keyin, kalit olib, eshikni ochishdi. Qarashsa, shoh hazratlari jonsiz yotgan ekan.

²⁶Ehud esa paytdan foydalanib, qochib qolgan edi. U tosh haykallar oldidan oʻtib, Saviro shahriga bordi. ²⁷Efrayim qirlariga yetib kelganda burgʻu chalib, Isroil xalqini jangga daʼvat qildi. Ehud hammani boshlab qirlardan pastga tushar ekan,⁺ ²⁸Isroil xalqiga: “Orqamdan yuringlar! — dedi. — Dushmanimiz Moʻab xalqini Egamiz sizlarning qoʻlingizga berdi–ku!” Isroil xalqi Ehudga ergashdi. Ular Iordan daryosining kechuv joylarini qoʻlga olib, bironta odamni ham u yerdan oʻtkazishmadi⁺. ²⁹Oʻsha kuni ular oʻn mingtacha baquvvat va jasur Moʻab sipohlarini oʻldirishdi. Birontasi ham Isroil xalqining qoʻlidan qochib qutulmadi. ³⁰Oʻsha kuni Isroil xalqi Moʻab lashkarini magʻlub qildi. Yurtda sakson yil tinchlik, osoyishtalik boʻldi.

Shamgar

³¹Ehuddan keyin Onot oʻgʻli Shamgar hakam boʻldi. U ham Isroil xalqini qutqarib, govron* bilan olti yuz nafar Filist sipohini oʻldirdi⁺.

4–BOB

Dobira va Baraq

4¹Ehudning oʻlimidan soʻng Isroil xalqi yana Egamizning oldida qabih ishlar qildi⁺. ²Egamiz esa ularni Xazor shahri taxtida oʻtirgan Kanʼon shohi Yobinga qaram qilib qoʻydi. Uning lashkarboshisi Xaroshet–Xagoyim shahrida yashagan Sisaro edi⁺. ³Yobinning toʻqqiz yuzta temir jang aravasi* bor edi. Uning yigirma yil davomida oʻtkazib kelgan zulmiga chiday olmagan Isroil xalqi najot soʻrab, Egamizga iltijo qildi.

⁴Ayni zamonda Lappidoʻtning xotini boʻlgan paygʻambar ayol Dobira Isroil xalqiga hakam* boʻlib xizmat qilayotgan edi. ⁵U Rama va Baytil shaharlari oʻrtasida, Efrayim qirlaridagi maʼlum bir palma daraxti tagida oʻtirar, Isroil xalqi esa janjalli masalalarni yechish uchun uning oldiga borar edi. Keyinchalik xalq oʻsha palma daraxtiga Dobira deb nom qoʻydi. ⁶Bir kuni Dobira Naftali yerlaridagi Kedesh shahriga bir odam joʻnatib, Baraqni chaqirtirib keldi. Baraq Abunavamning oʻgʻli edi. Dobira Baraqqa shunday dedi:

— Isroil xalqining Xudosi — Egamiz senga amr qilmoqda: “Bor, oʻzing bilan Naftali va Zabulun qabilalaridan oʻn ming nafar odamni Tovur togʻiga* olib chiq⁺. ⁷Men Yobinning lashkarboshisi Sisaroni, jang aravalari va lashkari bilan Xishon daryosining yonida senga roʻbaroʻ qilaman. Bu jangda ularni sening qoʻlingga beraman.”⁺

⁸— Agar sen men bilan borsang, boraman, bormasang, men ham bormayman, — dedi Dobiraga Baraq.

⁹Dobira shunday javob berdi:

— Albatta sen bilan boraman, lekin bilginkim, bu gʻalaba senga sharaf keltirmaydi, zero, Egamiz Sisaroni ayol kishining qoʻliga beradi.

Shunday qilib, Dobira Baraq bilan Kedeshga joʻnadi. ¹⁰Baraq Naftali bilan Zabulun lashkarlarini Kedeshga toʻpladi. Toʻplanganlardan oʻn mingtasi Baraqqa ergashdi, Dobira ham ular bilan bordi.

¹¹Shu orada Xayin xalqidan boʻlgan Xaber ismli bir kishi oʻz urugʻ–aymoqlaridan ajralib, boshqa joyga koʻchib oʻtgan edi. U oʻz chodirini Kedeshning yaqinidagi, Zananimdagi eman daraxtining yoniga qurgan edi. Oʻsha odam Musoning qaynagʻasi Xoʻvov urugʻidan edi⁺.

¹²Sisaro Abunavam oʻgʻli Baraqning Tovur togʻiga chiqqanini eshitgach, ¹³toʻqqiz yuz temir jang aravasi bilan jamiki lashkarini Xaroshet–Xagoyimdan olib chiqib, Xishon daryosida toʻpladi. ¹⁴Shunda Dobira Baraqqa dedi: “Qani, boʻl! Egamiz bugun Sisaroni senga taslim qiladi. Egamizning Oʻzi seni jangga boshlab boradi.” Baraq oʻn mingta odamga bosh boʻlib, Tovur togʻidan tushdi. ¹⁵Baraq hujum qilgach, Sisaroni, uning jang aravalariyu lashkarini Egamiz sarosimaga soldi. Sisaro jang aravasidan tushdi–da, qochib qoldi⁺. ¹⁶Baraq dushman jang aravalarini va lashkarini Xaroshet–Xagoyimgacha taʼqib qildi. Sisaroning barcha lashkarini qilichdan oʻtkazdi, ulardan birortasi ham omon qolmadi.

¹⁷Sisaro qochib, Xaberning xotini Yovelning chodiriga bordi, chunki Xazor shohi Yobin Xaber urugʻi bilan sulh tuzgan edi. Xaber Xayin xalqidan edi. ¹⁸Yovel Sisaroni qarshi olib:

— Keling, toʻram, ichkariga kiring, qoʻrqmang, — dedi.

Sisaro ichkariga kirdi, Yovel uni chodir pardasining orqasiga yashirib qoʻydi. ¹⁹Keyin Sisaro unga:

— Iltimos, ozgina suv ber, chanqab ketdim, — dedi.

Yovel meshni ochib, unga sutdan ichirdi. Soʻng Sisaroni yana parda bilan toʻsib qoʻydi. ²⁰U esa Yovelga shunday dedi:

— Chodirning kiraverishiga borib tur, agar birortasi kelib sendan: “Bu yerda biror odam bormi?” — deb soʻrasa, “Yoʻq”, — deb javob ber.

²¹Sisaro charchaganidan yotib uxlab qoldi. Xaberning xotini Yovel esa bir qoʻliga chodir qozigʻini, boshqa qoʻliga bolgʻa olib sekingina uning oldiga bordi. Qoziqni Sisaroning chakkasiga qoqib, boshini yerga qadab qoʻydi. Sisaro oʻldi. ²²Yovel Sisaroni quvib kelayotgan Baraqni qarshi olgani chiqib: “Keling, men sizga qidirayotgan odamingizni koʻrsataman”, — dedi. Baraq chodirga kirdi. Qarasa, Sisaro oʻlib yotibdi, chakkasiga qoziq qoqilgan ekan.

²³Oʻsha kuni Xudo Kanʼon xalqining shohi Yobinni Isroil xalqiga boʻysundirdi. ²⁴Isroil xalqi kundan–kunga kuchayib, oxiri Kanʼon shohi Yobinni butunlay yoʻq qildi.

5–BOB

Dobira va Baraqning qoʻshigʻi

5¹Abunavam oʻgʻli Baraq bilan Dobira oʻsha kuni shunday qoʻshiq kuylashdi:

²“Isroil yoʻlboshchilari yoʻl boshlaganda,

Xalq fidoyilik koʻrsatganda,

Egamizga hamdu sanolar ayting!

³Eshiting, sizlar, ey shohlar!

Quloq soling, ey yoʻlboshchilar!

Egamizga men qoʻshiq aytarman,

Isroil xalqining Xudosi — Egamizni

Kuylab soz chalarman.

⁴Sen, ey Egam, Seirdan* yoʻlga chiqqaningda,

Edom boʻylab yurish qilganingda,

Yer silkindi, osmon yomgʻirin quydi,

Ha, bulutlar sharros yomgʻirin toʻkdi⁺.

⁵Togʻlar titradi Sinaydagi Egamiz oldida,

Isroil xalqining Xudosi — Egamizning oldida⁺.

⁶Onot oʻgʻli Shamgar davrida,

Yovel zamonida yurmay qoʻygandi karvon.

Yoʻlovchilar soʻqmoqdan yurishga boʻldi majbur⁺.

⁷Isroil qishloqlari huvullab qoldi butkul.

Men, Dobira, kelgunimga qadar,

Isroilning volidasi singari,

Boʻm–boʻsh edi Isroil qishloqlari!

⁸Yangi xudolarni Isroil xalqi tanlaganda,

Jang qizidi shahar darvozalarida.

Na qalqoni, na nayzasi bor edi

Isroilning qirq mingta sipohida⁺.

⁹Qalbim moyil Isroil yoʻlboshchilariga,

Xalqning orasidagi fidoyilarga.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

¹⁰Eshiting*, ey oq xachir minganlar,

Qimmatbaho egarlarda oʻtirganlar!

Ey yoʻlda yayov yurganlar!

¹¹Quduq oldidagi choʻponlarning* ovozlarin eshiting.

Madh qilayotir ular Egamizning zafarlarini,

Isroildagi qishloqlarning gʻalabalarini.

Shahar darvozalariga hamla qildi Egamiz xalqi:

¹²«Olgʻa bos, Dobira, olgʻa bos ildam!

Olgʻa bos, kuylagin jangovar qoʻshiq!

Abunavam oʻgʻli Baraq! Qani, boʻl sen ham!

Asirlaringni oʻzing boshlagin!»⁺

¹³Xalqning qolgani boʻysundirdi bahodirlarni,

Egamiz xalqi magʻlub qildi pahlavonlarni,

¹⁴Omoleklarni yenggan Efrayimdan* chiqqandi.

Benyamin ham senga ergashdi,

Moxir naslidan kelishdi lashkarboshilar,

Zabulun qavmidan — hokimlik tayogʻin tutganlar⁺.

¹⁵Dobiraga qoʻshildi Issaxor yoʻlboshchilari,

Baraqni qoʻlladi Issaxor oʻgʻlonlari.

Vodiyga shoshildi ular Baraq ortidan.

Ammo beqarorlik qildi Rubenning nasli.

¹⁶Nega sizlar qoʻralarda qoldingiz, ey Ruben?

Choʻponlarning qurey–qureylarin eshitganimi?!

Beqarorlik qildi–ku Rubenning nasli.

¹⁷Gilad Iordan ortida qoldi.

Dan oʻz kemalari yonida qoldi.

Osher dengiz sohilida oʻrnashib oldi,

Oʻz koʻrfazlarida joylashib qoldi⁺.

¹⁸Oʻlimdan qoʻrqmadi Zabulun lashkari,

Jonin ayamadi Naftali ham jang maydonida⁺.

¹⁹Tanaxda, Magidoʻ suvlari yonida

Kanʼon shohlari urush ochishdi.

Biroq xazinani ular oʻlja qila olmadi⁺.

²⁰Jang qildi yulduzlar samoda turib*,

Sisaroga urush qildi oʻz yoʻllarida yurib.

²¹Supurib tashladi dushmanni Xishon daryosi,

Oʻsha koʻhna daryo — Xishon daryosi.

Ey jonim! Kuch ila olgʻa bos!⁺

²²Tulporlar keldi dupur–dupur qilib,

Sisaro otlarining tuyoqlari yerni tamgʻalab.

²³«Miroz shahrini laʼnatla,

— deydi Egamizning farishtasi, —

Aholisini ham qattiq qargʻagin,

Ular kelmadi Egamizga madad bergani,

Pahlavonlarga qarshi Egamizga madad bergani.»

²⁴Xayin urugʻidan boʻlgan Xaberning xotini — Yovel

Ayollar orasida baraka topsin!

Chodirlarda yashaydigan ayollarning baxtlisi boʻlsin⁺.

²⁵Sisaro suv soʻraganda Yovel keltirdi sut,

Shohkosada qatiq olib keldi u⁺.

²⁶Chodir qozigʻini qoʻliga oldi,

Oʻng qoʻlida bolgʻani tutdi.

Zarba bilan Sisaroning boshini yordi,

Chakkasiga bir urib, teshib yubordi⁺.

²⁷Sisaro sulayib yiqilib tushdi,

Yovelning oyogʻi ostida churq etmay qoldi.

Yovelning oyogʻi ostida sulayib qoldi,

Yiqilgan joyida jon taslim qildi.

²⁸Sisaroning onasi derazadan koʻchaga qarar,

Panjara ortidan u zorlanib aytar:

«Aravalar qolib ketdi namuncha?

Tuyoqlar ovozi eshitilmas hanuzgacha?»

²⁹Javob berar uning dono ayollari,

Javob berar takror–takror oʻziga oʻzi:

³⁰«Boʻlishayotgandir ular oʻljani,

Har qaysi sipohga bir–ikki juvonni,

Sisaroga rang–barang liboslarni.

Gʻoliblarga olib kelar ikki hissa qilib

Nafis naqshli liboslarni.»

³¹Ey Egamiz! Dushmanlaring barchasi

Sisaroga oʻxshab qirilib ketsin!

Doʻstlaring–chi, chiqayotgan quyoshday

Charaqlab tursin!”

Yurtda qirq yil tinchlik barqaror boʻldi⁺.

6–BOB

Gidoʻn

6¹Isroil xalqi Egamizning oldida qabihliklar qildi. Egamiz ularni yetti yilga Midiyon xalqining* qoʻliga berdi⁺. ²Midiyonlarning zulmiga chiday olmagan Isroil xalqi togʻlarda, gʻorlarda va adirlardagi pana joylarda yashirinib yurdi. ³Har safar Isroil xalqi ekin ekkanda, Midiyonlar, Omolek xalqi va sharqdagi koʻchmanchilar birgalikda ularning yerlariga bostirib kirishardi. ⁴Ular Isroil yerida qarorgoh qurib, to Gʻazo shahri atroflarigacha boʻlgan hamma hosillarini nobud qilishardi. Isroil xalqi uchun hech qanday ozuqa qoldirmay, qoʻy, eshak, mollarigacha tortib olishardi⁺. ⁵Dushman galalari oʻzlari bilan chorvasini olib, hatto chodirlarini ham koʻtarib kelishardi. Ular chigirtka* kabi gʻijillab yotar edi, odamlarning va tuyalarining sanogʻiga yetib boʻlmasdi. Ular kelib, butun yurtni xarob qilishardi. ⁶Midiyonlarning dastidan jabr–jafo koʻrgan Isroil xalqi Egamizdan najot soʻrab, faryod qildi.

⁷Isroil xalqi Egamizga faryod qilganda, ⁸Egamiz ularga bir paygʻambar yuborib, quyidagilarni xabar qildi:

— Isroil xalqining Xudosi — Egangiz shunday aytmoqda: “Sizlarni Misrdagi qullikdan olib chiqqan Men edim. ⁹Men sizlarni Misrliklarning qoʻlidan hamda bu yurtda sizlarga zulm oʻtkazgan barcha xalqlardan xalos qildim. Ularni oʻz yurtlaridan haydab, yerlarini sizlarga berdim⁺. ¹⁰Sizlarga, Men Egangiz Xudoman, sizlar Amor xalqlarining* yurtida yashab yursangiz ham, ularning xudolariga sajda qilmanglar, degan edim. Ammo sizlar gaplarimga quloq solmadingizlar.”

¹¹Keyin Egamizning farishtasi Oʻfra shahriga kelib, eman daraxtining tagida oʻtirdi. Bu daraxt Abuazar urugʻidan boʻlgan Yoʻshga tegishli edi. Oʻsha paytda uning oʻgʻli Gidoʻn Midiyonlardan bekinib, uzum siqish chuqurida* bugʻdoy yanchayotgan edi⁺. ¹²Egamizning farishtasi unga zohir boʻlib dedi:

— Ey dovyurak jangchi, Egamiz sen bilan birgadir.

¹³— Agar Egamiz biz bilan birga boʻlsa, nima uchun bu kulfatlar boshimizga tushgan ekan?! — dedi Gidoʻn. — Ota–bobolarimiz: “Egamiz bizni Misrdan olib chiqdi”, deya bizga aytib bergan edi, Egamizning ajoyib ishlari qayerda qoldi?! Egamiz bizni tark etib, Midiyonlarning qoʻliga berib qoʻydi–ku⁺.

¹⁴Shunda Egamiz unga qarab dedi:

— Qani, boʻl, bor qudratingni ishga solib, Isroil xalqini Midiyonlarning qoʻlidan xalos qil. Men Oʻzim seni yuboryapman.

¹⁵— Ey toʻram*, qanday qilib men Isroil xalqini xalos qila olaman? — dedi Gidoʻn. — Mening urugʻim Manashe qabilasining eng zaifi boʻlsa, oʻzim esa otam xonadonining kenjasi boʻlsam⁺.

¹⁶Egamiz unga dedi:

— Men sen bilan boʻlaman, sen Midiyonlarning hammasini bir odamni yengganday osonlikcha yengasan⁺.

¹⁷Shunda Gidoʻn dedi:

— Agar marhamatingga sazovor boʻlgan boʻlsam, Sen chindan ham Egam ekanligingni isbotlab, biron–bir alomat koʻrsat⁺. ¹⁸Nazr olib kelib, Senga taqdim qilmagunimcha bu yerdan ketma.

— Mayli, qaytib kelguningga qadar shu yerda boʻlaman, — dedi U⁺.

¹⁹Gidoʻn uyiga borib, bitta uloqchani pishirdi, bir togʻora* undan yupqalar tayyorladi. Uloqchaning goʻshtini savatga, shoʻrvasini esa tovoqqa solib, eman daraxtining tagida oʻtirgan Egamizning farishtasiga olib borib, taqdim qildi. ²⁰Egamizning farishtasi unga dedi:

— Goʻsht va yupqalarni olib, mana bu toshning ustiga qoʻygin, shoʻrvani esa bularning ustidan quy.

Gidoʻn aytilganday qildi⁺. ²¹Egamizning farishtasi qoʻlidagi tayoqning uchini goʻsht va yupqalarga tekkizishi bilanoq toshdan olov chiqib goʻsht va yupqalarni kuydirib yubordi. Soʻng Egamizning farishtasi koʻzdan gʻoyib boʻldi⁺. ²²Shunda Gidoʻn oʻsha odam Egamizning farishtasi ekanligini fahmlab:

— Voy, shoʻrim quridi! — dedi. — Yo Egam Rabbiy, men farishtangning yuzini koʻrdim*⁺.

²³Egamiz:

— Tinchlan, — dedi. — Qoʻrqma, sen oʻlmaysan.

²⁴Gidoʻn Egamizga atab bir qurbongoh qurib, uning nomini “Egamiz tinchlikdir” deb atadi. Qurbongoh bugunga qadar* Abuazar urugʻiga qarashli boʻlgan Oʻfrada bor.

²⁵Xuddi oʻsha kuni kechasi Egamiz Gidoʻnga shunday dedi: “Otangning yetti yashar ikkinchi buqasini* ol, otang Baalga atab qurdirgan qurbongohni vayron qil. Qurbongoh yonidagi Asheraga* atalgan ustunni ham kesib tashla. ²⁶Shu yerdagi qalʼaning tepasiga chiqib, Egang Xudoga — Menga atab bir qurbongoh qur. Qurbongoh toshlari bir–birining ustiga tekis terilgan boʻlsin. Soʻng oʻsha buqani* olib, qurbongohda qurbonlik qilib kuydir. Oʻtin oʻrniga kesib tashlangan ustunni ishlat.” ²⁷Gidoʻn oʻnta xizmatkorini olib, xuddi Egamiz aytganday qildi. Ammo uydagilaridan va shahardagi odamlardan qoʻrqqanidan buni kunduz kuni qilmay, kechasi qilgan edi.

²⁸Shahar aholisi erta bilan saharda turganda Baal qurbongohi vayron boʻlganini, yonidagi Asheraning ustuni kesib tashlanganini va yangi qurilgan qurbongohning ustida buqa qurbonlik qilinganini koʻrishdi. ²⁹Ular bir–birlaridan: “Buni kim qilgan ekan?” deb soʻray boshladilar. Soʻrab–surishtirgandan keyin buni Yoʻsh oʻgʻli Gidoʻn qilganini aniqlashdi. ³⁰Shunda shahar aholisi Yoʻshga:

— Oʻgʻlingni bu yerga olib chiq! — dedilar. — Biz uni oʻldiramiz! U Baal qurbongohini buzibdi, qurbongoh yonidagi Asheraning ustunini ham kesib tashlabdi.

³¹— Sizlar hali Baalning tarafini olyapsizlarmi?! — deya Yoʻsh gʻazablangan olomonga doʻq urdi. — Uni himoya qilyapsizlarmi? Kim uning tarafini olsa, tong otguncha oʻldiriladi. Agar u xudo boʻlsa, vayron boʻlgan qurbongohi uchun oʻzi oʻch olsin.

³²Gidoʻn Baal qurbongohini buzib tashlagani uchun, odamlar oʻsha kundan boshlab Gidoʻnni Yerubbaal deb atay boshladilar. Bu: “Baal oʻzi oʻch olsin” deganidir.

³³Midiyonlar, Omolek xalqi va sharqdagi koʻchmanchilar birgalikda Iordan daryosidan oʻtib, Yizril vodiysida qarorgoh qurdilar⁺. ³⁴Egamizning Ruhi Gidoʻnni qamrab oldi. Gidoʻn burgʻu chalib, Abuazar urugʻidan boʻlganlarni oʻziga ergashishga chaqirdi⁺. ³⁵U butun Manashe hududi boʻylab choparlar joʻnatib, u yerdagilarni ham oʻz atrofiga yigʻdi. U Osher, Zabulun va Naftali qabilalariga ham oʻz choparlarini yuborgan edi. Ular ham kelib Gidoʻnga qoʻshilishdi.

³⁶Shunda Gidoʻn Xudoga dedi: “Isroil xalqini men orqali ozod qilishingni aytgan eding, bunga amin boʻlmoq uchun, ³⁷mana men titilgan junni xirmonga qoʻyaman. Agar ertalab shudring faqatgina junning ustida boʻlib, yer qup–quruq boʻlsa, Sen Isroil xalqini men orqali ozod qilishingga ishonaman.” ³⁸Xuddi shunday boʻldi. Ertasi kuni Gidoʻn barvaqt turib, junni olib siqdi, jundan bir kosa suv chiqdi. ³⁹Shunda Gidoʻn Xudoga dedi: “Menga qahring kelmasin, Senga yana birgina gapim bor. Iltimos, jun bilan yana bir bor sinov oʻtkazay. Bu safar shunaqa qilginki, junning usti qup–quruq, yerning usti esa shudring bilan qoplangan boʻlsin.” ⁴⁰Shu kechada Xudo xuddi shunday qildi. Junning usti qup–quruq boʻlib, yerning usti esa shudring bilan qoplangan edi.

7–BOB

Gidoʻn Midiyonlarni yakson qiladi

7¹Yerubbaal, yaʼni Gidoʻn, jamiki lashkari bilan barvaqt turib, qarorgohini Xaroʻd bulogʻining boʻyida joylashtirdi. Midiyonlarning qarorgohi esa ulardan shimolda, Moʻre tepaligining* yonidagi vodiyda joylashgan edi.

²Egamiz Gidoʻnga dedi: “Sening lashkaring juda koʻp boʻlgani uchun Midiyonlarni qoʻllaringga berolmayman. Aks holda, Isroil xalqi, Meni ulugʻlamay, gʻalabaga oʻz kuchimiz bilan erishdik, deb oʻziga bino qoʻyadi⁺. ³Dushmandan qoʻrqqanlarga ijozat ber, Gilad togʻini* tark etib, uylariga qaytib ketsinlar.” Shunday qilib, odamlarning yigirma ikki mingtasi qaytib ketib, oʻn mingtasi qoldi⁺.

⁴Keyin Egamiz Gidoʻnga dedi: “Qolgan lashkar ham koʻplik qiladi. Ularni suv boʻyiga olib tush, u yerda senga ularni ajratib beraman. Men senga, bunisi sen bilan boradi deganim sen bilan boradi, bunisi esa sen bilan bormaydi deganim sen bilan bormaydi.”

⁵Gidoʻn lashkarni suv boʻyiga olib tushdi. Egamiz unga dedi: “Suvni itga oʻxshab, yalab ichganlarning hammasini bir tarafga, choʻkkalab ichganlarni esa boshqa tarafga turgʻizib qoʻy.” ⁶Suvni hovuchlab yalaganlarning soni uch yuzta edi. Lashkarning qolganlari esa choʻkkalab suvni ichgandi. ⁷Egamiz Gidoʻnga dedi: “Suvni yalab ichgan uch yuzta odam bilan sizlarni ozod qilib, Midiyonlarni qoʻllaringga beraman. Qolganlarni qoʻyib yubor, uylariga qaytib ketaverishsin.” ⁸Gidoʻn uch yuzta odamdan boshqa hammasini uylariga qaytarib yubordi. Ammo ketganlarning oziq–ovqatiyu burgʻularini olib qoldi.

Midiyonlarning qarorgohi pastda, vodiyda joylashgan edi.

⁹Oʻsha kuni kechasi Egamiz Gidoʻnga dedi: “Tur, qarorgohga hujum qil. Men uni sening qoʻlingga berdim. ¹⁰Agar qoʻrqayotgan boʻlsang, Purax degan xizmatkoringni olib, qarorgohga tush. ¹¹Midiyonlarning gapini eshitgach, yurak yutib qarorgohga hujum qilasan.” Gidoʻn Purax ismli xizmatkorini olib pastga, yov qarorgohining etagiga tushdi. ¹²Midiyonlar, Omolek xalqi va sharqdagi koʻchmanchilar vodiyda chigirtkaday* gʻijillab yotardi. Ularning tuyalari esa dengiz qirgʻogʻidagi qumday son–sanoqsiz edi⁺. ¹³Gidoʻn yov qarorgohiga yetib borganda, bir odam oʻzining birodariga tushini aytib berayotganini eshitib qoldi. Oʻsha odam shunday hikoya qilayotgan edi:

— Men bir tush koʻrdim. Tushimda arpadan pishirilgan qandaydir bir non Midiyon qarorgohiga yumalab kelib, chodirga urilibdi. Chodir esa agʻdarilib tushibdi.

¹⁴— Bu aniq Isroil xalqidan boʻlgan Yoʻsh oʻgʻli Gidoʻnning qilichidir! — dedi birodari. — Xudo Midiyonlarni barcha lashkarlari bilan uning qoʻliga bergan ekan–da!

¹⁵Gidoʻn tush taʼbirini eshitgach, Xudoga sajda qildi. Orqaga — Isroil xalqining qarorgohiga qaytib: “Qani, ketdik! Egamiz Midiyon lashkarlarini qoʻlimizga berdi”, — dedi. ¹⁶Keyin uch yuzta odamni uch qismga boʻlib, har birining qoʻliga bittadan burgʻu va boʻsh koʻzadan berdi. Koʻzalarning ichida esa bittadan mashʼala bor edi⁺. ¹⁷Gidoʻn lashkariga shunday dedi:

— Yov qarorgohiga yaqinlashganimda meni yaxshilab kuzatib turinglar. Men nima qilsam, sizlar ham shuni qilinglar. ¹⁸Qarorgohni oʻrab olinglar. Men yonimdagilar bilan burgʻu chalganimda, sizlar ham burgʻu chalib, ovozingiz boricha: “Egamiz va Gidoʻn uchun olgʻa!” deb baqiringlar⁺.

¹⁹Yarim tunda, dushman qarorgohida soqchilar endi almashib boʻlgan paytda, Gidoʻn yonidagi yuzta odam bilan qarorgohga yaqinlashdi. Ular burgʻu chalib, qoʻllaridagi koʻzalarni charsillatib sindirdilar. ²⁰Lashkarning qolgan ikki qismi ham burgʻu chalib, koʻzalarni sindirdi. Hammalari oʻng qoʻllarida burgʻu, chap qoʻllarida mashʼala ushlagancha: “Egamiz va Gidoʻn uchun olgʻa!” — deb qichqirdilar. ²¹Gidoʻn odamlarining har biri qarorgoh atrofidagi oʻz joyida turardi. Qarorgohdagilar esa sarosima ichida, baqirib qochishardi. ²²Gidoʻnning uch yuzta odami burgʻu chalganda, dushman qarorgohidagi lashkarlar bir–birini oʻldira boshladilar. Bu Egamizning qudrati tufayli sodir boʻldi. Soʻng Midiyon lashkarlari Zariro tomon yugurib, to Bayt–Shittaxgacha, Tabbot yaqinidagi Ovil–Maxla shahrining* chegarasigacha qochishdi⁺. ²³Shunda Gidoʻn Midiyonlarni taʼqib qilish uchun Naftali, Osher va Manashe qabilalarining odamlarini chaqirtirdi.

²⁴U butun Efrayim qirlari boʻylab choparlar joʻnatib dedi: “Pastga tushib Midiyonlarga qarshi jang qilinglar. Iordan daryosining va Bayt–Borogacha boʻlgan barcha suv oqimlarining kechuv joylarini qoʻlga olib, Midiyonlarning oʻtishiga yoʻl qoʻymanglar.” Efrayim odamlarining hammasi toʻplanib, Iordan daryosining va Bayt–Borogacha boʻlgan barcha suv oqimlarining kechuv joylarini egallab oldilar⁺. ²⁵Ular Midiyonlarning ikkita lashkarboshisi Oriv va Zayovni* Iordanning sharqiy qirgʻogʻigacha taʼqib qilib, qoʻlga olishdi. Orivni bir qoyaning oldida, Zayovni esa uzum siqish chuqurining* oldida oʻldirishdi. Keyinchalik bu joylar Oriv qoyasi va Zayov chuquri deb ataladigan boʻldi. Soʻng Midiyonlarni taʼqib qilishda davom etib, Oriv va Zayovning boshlarini Gidoʻnga olib borishdi⁺.

8–BOB

Gidoʻn Midiyon shohlarini qoʻlga oladi

8¹Efrayim qabilasi Gidoʻnga:

— Nega bunday qilding? Midiyonlarga qarshi jang qilgani chiqqaningda nega bizni chaqirmading? — deya u bilan qattiq janjallashdilar⁺.

²Gidoʻn esa ularga dedi:

— Men qilgan ishim bilan sizlarga teng kelarmidim?! Efrayimdagi uzum qoldiqlari kichkinagina bir qavmimning jami hosilidan aʼlo–ku! ³Sizlar Xudoning qudrati bilan Midiyon lashkarboshilari Oriv va Zayovni qoʻlga olgan boʻlsangiz, oʻz ishlarim bilan sizlarga teng kelarmidim?!

U bu gaplarni aytgandan keyin, ular jahldan tushdilar⁺.

⁴Gidoʻn uch yuzta odami bilan Iordan daryosiga kelib narigi qirgʻoqqa oʻtib oldi*. Ular holdan toygan boʻlsalar–da, dushmanning ketidan quvib ketayotgan edilar. ⁵Gidoʻn Suxot shahri aholisiga murojaat qilib:

— Ey xaloyiq, marhamat qilib odamlarimga ozgina non beringlar, ular holdan toyganlar. Biz Midiyon shohlari Zevax va Zalmunoning ketidan quvib ketyapmiz, — dedi⁺.

⁶Ammo Suxot boshliqlari shunday javob berishdi:

— Zevax va Zalmunoni qoʻlga olgan boʻlsang ekan, lashkaringga non bersak⁺.

⁷— Juda soz! — dedi Gidoʻn. — Zevax va Zalmunoni Egamiz mening qoʻlimga bergandan soʻng, sizlarni choʻldagi yantoq va chaqir tikanaklar bilan savalab, teringizni shilib olaman.

⁸Gidoʻn u yerdan Paniyol shahriga* yoʻl oldi. U yerdagilarga ham xuddi shunday iltimos bilan murojaat qildi. Suxot aholisi qanday javob bergan boʻlsa, Paniyol aholisi ham xuddi shunday javob berdi⁺. ⁹Gidoʻn Paniyol aholisiga dedi:

— Gʻolib boʻlib qaytib kelganimdan soʻng bu minorani* yer bilan yakson qilaman.

¹⁰Oʻsha paytda Zevax va Zalmuno oʻz lashkarlari bilan Karxorda turgan edilar. Sharqdagi koʻchmanchilarning 120.000 nafar sipohi halok boʻlib, 15.000 tachasi qolgandi. ¹¹Gidoʻn Navah va Yohboxoning sharq tomonidagi karvon yoʻli boʻylab borib, dushmanni gʻaflatda qoldirib hujum qildi⁺. ¹²Zevax va Zalmuno qochishdi, Gidoʻn esa ularning ketidan quvib ketdi. Ikki Midiyon shohini qoʻlga olib, butun dushman lashkarini sarosimaga soldi.

¹³Yoʻsh oʻgʻli Gidoʻn jangdan qaytib, Xares dovoni tomon ketayotganda, ¹⁴Suxotlik bir yigitchani ushlab olib, soʻroqqa tutdi. Yigitcha Suxot shahrining yetmish yettita boshliq va oqsoqolini nomma–nom aytib berdi. ¹⁵Soʻng Gidoʻn Suxot aholisining oldiga borib dedi:

— Eslaringizdami, meni masxara qilib, Zevax va Zalmunoni qoʻlga olganmidingki, biz holdan toygan lashkaringga non bersak, deb aytganlaringiz? Mana oʻsha Zevax va Zalmuno.

¹⁶Gidoʻn yantoq va chaqir tikanaklarni olib, Suxot boshliqlarining taʼzirini berdi. ¹⁷Paniyoldagi minorani ham vayron qilib, shaharning barcha erkaklarini qirib tashladi⁺.

¹⁸Soʻng Zevax va Zalmunoga yuzlanib:

— Sizlar Tovur shahrida oʻldirgan odamlar qanday edi? — deb soʻradi.

— Ular senga oʻxshagan, koʻrinishlari shoh oʻgʻillariday savlatli edi, — deya javob berishdi ular.

¹⁹— Ular mening jigarlarim edi–ku! — deya xitob qildi Gidoʻn. — Biz bir qorindan talashib tushgan edik. Xudo shohid! Ularni oʻldirmaganlaringizda, men ham jonlaringizni saqlab qolgan boʻlardim.

²⁰Soʻng toʻngʻich oʻgʻli Eterga:

— Bor, ularni oʻldir! — dedi.

Ammo bola qoʻrqqanidan qilichini ham chiqarmadi, chunki u hali yosh edi. ²¹Shunda Zevax va Zalmuno:

— Erkak boʻlsang, oʻzing kelib bizni oʻldir, — dedilar.

Gidoʻn Zevax va Zalmunoni oʻldirib, tuyalarining boʻynidagi shohona bezaklarini oldi⁺.

²²Boʻlib oʻtgan voqealardan soʻng Isroil xalqi Gidoʻnning oldiga kelib:

— Sen bizni Midiyonlarning qoʻlidan qutqarding, endi oʻzing, oʻgʻillaring va nabiralaring bizga hukmdor boʻlinglar, — deyishdi⁺.

²³— Men sizlarga hukmdor boʻlmayman, — dedi Gidoʻn, — oʻgʻlim ham hukmdoringiz boʻlmaydi. Egamning Oʻzi sizlarga hukmronlik qilsin.

²⁴Keyin davom etib:

— Sizlardan bir narsa soʻramoqchiman, — dedi. — Oʻljalaringizdan bittadan tilla zirak bersangizlar.

Midiyonlar ham, Ismoil avlodi singari*, tilla ziraklar taqib yurishardi⁺.

²⁵— Jonimiz bilan, — deb javob berdi Isroil xalqi.

Soʻng bir kiyim yoyib, har biri oʻlja qilib olgan tilla zirakdan oʻsha kiyim ustiga tashladi. ²⁶Tilla ziraklarning oʻlchovi bir puddan ortiq* oltin chiqdi. Midiyon shohlari kiygan safsar liboslar, taqqan yarim oy shaklidagi va shokilali bezaklar hamda tuyalarining boʻynidagi tilla zanjirlar hisobga kiritilmagandi. ²⁷Gidoʻn oʻsha oltindan bir haykal* yasab, uni oʻz shahri Oʻfraga oʻrnatib qoʻydi. Butun Isroil xalqi Xudoga bevafolik qilib, oʻsha yerdagi haykalga sigʻina boshladi. Bu haykal Gidoʻn va uning oilasi uchun tuzoq boʻlib qoldi⁺.

²⁸Shunday qilib, Midiyonlar magʻlub boʻldilar. Ular Isroil xalqiga qarshi bosh koʻtarishga qayta jurʼat etmadilar. Gidoʻn paytida yurtda qirq yil tinchlik barqaror boʻldi.

Gidoʻnning oʻlimi

²⁹Yoʻsh oʻgʻli Gidoʻn* uyiga qaytib ketdi. ³⁰Uning yetmishta oʻgʻli bor edi, chunki xotinlari nihoyatda koʻp edi. ³¹Shakam shahridagi choʻrisi* ham Gidoʻnga bir oʻgʻil tugʻib berdi. Gidoʻn unga Abumalek deb ism qoʻydi⁺. ³²Gidoʻn ulugʻ yoshga kirib olamdan oʻtdi va Oʻfra shahridagi otasi Yoʻshning xilxonasiga dafn etildi. Bu shahar Abuazar urugʻiga qarashli edi.

³³Gidoʻn olamdan koʻz yumishi bilanoq, Isroil xalqi yana Xudoga bevafolik qilib, Baalning tasvirlariga sigʻina boshladi, ular Baal–Beritni* oʻzlariga xudo qildilar. ³⁴Ularni atrofdagi dushmanlardan xalos qilgan Egasi Xudoni eslaridan chiqardilar. ³⁵Yerubbaal, yaʼni Gidoʻn, Isroil xalqi uchun qilgan shuncha yaxshiliklariga qaramay, Isroil xalqi uning xonadoniga sodiq qolmadi.

9–BOB

Abumalek

9¹Gidoʻn* oʻgʻli Abumalek Shakam shahriga — togʻalarining oldiga borib, barcha urugʻ–aymoqlariga shunday dedi:

²— Shakam beklarining huzuriga boringlar, ularga: “Ustingizdan Gidoʻnning yetmishta oʻgʻli hukmronlik qilganidan koʻra, bittasi hukmronlik qilgani yaxshi emasmi?” deb aytinglar. Men sizlarning jigaringiz ekanimni ham eslaringizdan chiqarmanglar.

³Togʻalari Abumalekning manfaatini koʻzlab, bu soʻzlarni Shakam beklariga yetkazdilar. Shakam beklari esa: “Har qalay Abumalek qarindoshimiz”, deya uning tarafdorlari boʻldilar. ⁴Shakam beklari unga Baal–Berit* uyidagi yetmish boʻlak kumushni* berdilar. Abumalek esa bu kumushga yaramas odamlarni yolladi⁺. ⁵U Oʻfraga — otasining uyiga borib, yetmishta oʻgay aka–ukasini bir tosh ustida qatl qildi. Ammo Gidoʻnning kenja oʻgʻli Yoʻtom bekinib, tirik qoldi⁺. ⁶Soʻng Shakam* beklari va Bayt–Milloda yashovchilar Shakamdagi muqaddas eman daraxtining oldiga borib, u yerda Abumalekni taxtga koʻtarishdi⁺.

⁷Yoʻtom buni eshitgach, Garizim togʻining tepasiga chiqib xitob qildi:

“Ey Shakam beklari, gapimni eshitinglar, shunda Xudo ham sizlarni eshitgay!⁺ ⁸Bir zamonda daraxtlar oʻzlariga shoh tanlamoqchi boʻlishibdi. Ular zaytun daraxtiga:

— Shohimiz boʻl, — deyishibdi⁺.

⁹Zaytun daraxti ularga shunday javob beribdi:

— Xudolar va bandalar sharafiga ishlatiladigan moyimni bermay qoʻyib, daraxtlar uzra shoxlarimni silkitib turaymi?!

¹⁰Shunda daraxtlar anjirga:

— Sen kelib, shohimiz boʻla qol, — deb aytishibdi.

¹¹Anjir daraxti ham shunday javob beribdi:

— Iye, shirin va lazzatli mevalarimni tugmay, daraxtlar uzra shoxlarimni silkitib turaymi?!

¹²Soʻng daraxtlar tokka:

— Bizga sen hukmronlik qila qol, — deyishibdi.

¹³Tok ham javob berib shunday debdi:

— Xudolar va bandalar dimogʻini chogʻ qiladigan sharobimni bermay qoʻyib, daraxtlar uzra novdalarimni silkitib turaymi?!⁺

¹⁴Oxiri daraxtlarning barchasi yantoqqa deyishibdi:

— Sen kelib, bizga hukmronlik qilgin.

¹⁵Yantoq esa daraxtlarga:

— Agar meni sidqidildan shohlikka koʻtarayotgan boʻlsangizlar, kelib soyamda panoh topinglar, aks holda, tikanlarimdan chiqqan olov avj olib, hatto Lubnondagi sadrlarni* ham kuydirib tashlaydi! — deb javob beribdi⁺.

¹⁶Shu tariqa sizlar ham Abumalekni taxtga sidqidildan, vijdonan koʻtardingizmi?! Gidoʻn va uning xonadoniga nisbatan toʻgʻri ish tutdingizmi?! Qilmishlaringiz otamning sizlar uchun qilgan ezgu ishlariga loyiq ekanmi?! ¹⁷Otam jonini ayamay sizlar uchun jang qilgan edi, sizlarni Midiyonlarning qoʻlidan qutqargan edi. ¹⁸Sizlar esa otamning xonadoniga qarshi chiqib, uning yetmish nafar oʻgʻlini bir toshning ustida qatl qildingizlar. Choʻrisi tuqqan Abumalekni esa qarindoshingiz boʻlgani uchun Shakam beklarining ustidan shoh qilib tayinladingizlar. ¹⁹Agar bugun Gidoʻn xonadoniga nisbatan vijdonan ish tutgan boʻlsangiz, Abumalekdan mamnun boʻlib shodlaning, u ham sizlardan mamnun boʻlib shodlansin. ²⁰Aks holda, Abumalekdan olov chiqib, Shakam va Bayt–Millo beklarini yamlab yuborsin. Shakam va Bayt–Millo beklaridan ham olov chiqib, Abumalekni kuydirib yoʻq qilsin.”

²¹Soʻng Yoʻtom Abumalekdan qoʻrqqanidan Ber hududiga qochib qoldi⁺.

²²Abumalek uch yil Isroilda hukmronlik qildi. ²³Xudo esa Abumalek va Shakam beklari orasida nizo chiqarish uchun bir ruh yubordi. Shuning uchun Shakam beklari Abumalekka xoinlik qilishdi⁺. ²⁴Bu hodisa Gidoʻnning yetmishta oʻgʻlini oʻldirgan Abumalekdan va uning bu jinoyatini qoʻllab turgan Shakam beklaridan qasos olinishining daragi edi. ²⁵Shunday qilib, Shakam beklari Abumalekka qarshi togʻlarning tepalarida, pistirmalarda odamlarini oʻtirgʻizib qoʻyishgandi. Ular oʻtgan–ketganlarni talab, bor–yoʻgʻini tortib olishardi. Abumalek bundan xabar topdi.

²⁶Gal ismli bir odam oʻz ogʻa–inilari bilan Shakamga koʻchib keldi. U Shakam beklarining ishonchini qozondi. Gal Evid degan odamning oʻgʻli edi. ²⁷Shakamliklar dalaga chiqib, uzumzorlaridan uzum terishdi, uni ezib sharob tayyorlashdi, soʻng ziyofat qilishdi. Ular xudosining uyida oʻtirib, ziyofat qilishar ekan, yeb–ichib Abumalekni mazax qilishdi: ²⁸“Abumalek kim boʻlibdiki, biz, Shakamliklar, unga xizmat qilsak? — shangʻillab gapini boshladi Gal. — Padari buzrukvorimiz Xamoʻr bu shaharga asos solgan edi. Shunday ekan, Xamoʻr naslidan boʻlgan bironta odam bizga hukmronlik qilishi kerak. Abumalek esa yetti yot begona boʻlgan Gidoʻnning oʻgʻli–ku! Nega biz uning va hokimi Zabulning oldida bosh egishimiz kerak ekan⁺? ²⁹Agar bu odamlar qoʻlim ostida boʻlganda edi, Abumalekni oʻzim yoʻq qilardim! Unga, lashkaringni koʻpaytirib, jangga chiq, degan boʻlardim.”⁺

³⁰Shahar hokimi Zabul Galning bu soʻzlarini eshitgach, gʻazabi alanga oldi. ³¹U bildirmay Abumalekning oldiga chopar joʻnatib* dedi: “Qarang, Evid oʻgʻli Gal butun urugʻi bilan Shakamga kelib, shaharni sizga qarshi qoʻzgʻatmoqda. ³²Shuning uchun yarim tunda lashkaringiz bilan yoʻlga tushib, dalalarda yashirining. ³³Ertasiga saharda turib, shaharga qoʻqqisdan hujum qiling. Gal qoʻshinlari bilan sizlarga qarshi chiqqanda qoʻlingizdan kelganicha ular bilan olishing.”

³⁴Shunday qilib, Abumalek lashkari bilan yarim tunda yoʻlga tushdi. Ular toʻrt qismga boʻlinib Shakam yaqinida pisib yotishdi.

³⁵Gal chiqib shahar darvozasida turganda, Abumalek bir qism lashkari bilan qirlar orqasidan chiqib keldi. ³⁶Gal ularni koʻrgach, Zabulga dedi:

— Qarang! Qirlardan odamlar tushib kelmoqda!

— Qoʻysang–chi, — dedi Zabul. — Qirlar soyalari koʻzingga odamlar boʻlib koʻrinyapti.

³⁷— Qarang, qirlardan odamlar pastga tushib kelishyapti, boshqa bir qismi esa folbinlarning daraxti* tomonidan yaqinlashyapti, — dedi yana Gal.

³⁸— Katta ketib: “Abumalek kim boʻpti biz unga xizmat qilsak?” deb gapirgan sen emasmiding?! — dedi shunda Zabul, — sen mana shu lashkarni mazax qilgan eding–ku. Qani, boʻl, endi chiqib ular bilan jang qil.

³⁹Shakam beklari Gal boshchiligida chiqib, Abumalekka qarshi jang qilishdi. ⁴⁰Abumalek Galni quvib ketdi, ammo Gal qochib qoldi. Oʻsha kuni Shakam sipohlarining koʻplari halok boʻldi, butun jang maydoni to shahar darvozasigacha jasadlarga toʻldi.

⁴¹Abumalek Armaxda* oʻrnashdi, Zabul esa Galni barcha qarindoshlari bilan Shakamdan quvib yubordi. Ular endi Shakamda yashay olmas edilar.

⁴²Ertasi kuni Shakamliklar yumushlarini bajarmoq uchun dalalarga chiqmoqchi ekanligidan Abumalek xabardor boʻldi. ⁴³U lashkarini uch qismga boʻldi. Lashkar dalalardagi qirlarda pisib yotdi. Abumalek shahardan chiqib kelayotgan odamlarni koʻrib, lashkari bilan ularga hamla qildi. ⁴⁴Lashkarning bir qismi Abumalek boshchiligida shahar darvozasini qoʻlga kiritdi. Ular shahar darvozasi oldidan siljimadilar. Lashkarning qolgan ikki qismi esa daladagi odamlarga hujum qilib, ularni qirib tashladi. ⁴⁵Oʻsha kuni Abumalek kun boʻyi shaharga qarshi jang qildi. Oxiri shaharni qoʻlga oldi. U yerdagi hamma odamni qatl qildi. Shaharni esa vayron qilib, ustidan tuz sochib tashladi*⁺.

⁴⁶Shakam qalʼasining beklari buni eshitgach, oʻsha yerdagi Baal–Berit* uyining qoʻrgʻoniga kirib, bekinib oldilar. ⁴⁷Beklarning hammasi qoʻrgʻonda ekanligidan xabardor boʻlgan Abumalek ⁴⁸lashkari bilan Zalmon togʻining* tepasiga chiqdi. Qoʻlidagi bolta bilan bir bogʻlam oʻtin kesib, orqasiga ortib oldi. Soʻng lashkariga: “Qani, sizlar ham xuddi shunday qilinglar”, deb buyurdi⁺. ⁴⁹Sipohlarning har biri bir bogʻlamdan oʻtin kesib oldi. Ular Abumalekka ergashib oʻtinlarni qoʻrgʻonning atrofiga terib chiqdilar, soʻng qalʼaga oʻt qoʻydilar. Qalʼadagi hamma odamlar halok boʻldi. U yerda mingtacha ayol va erkak kishi bor edi.

⁵⁰Shundan soʻng Abumalek Tavoz shahriga yoʻl oldi. Shaharni qamal qilib, qoʻlga kiritdi. ⁵¹Ammo shaharning ichida juda baland bir qoʻrgʻon bor edi. Shahardagi ayolu erkaklar, hamma shahar beklari oʻsha qoʻrgʻon ichiga qochib kirishdi. Ular eshiklarni tambalab, tomga chiqib olishdi. ⁵²Abumalek qoʻrgʻondagilarga qarshi jang qildi, unga oʻt qoʻymoqchi boʻlib, yoniga bordi. ⁵³Shu payt bir ayol tepadan tegirmon toshini uloqtirib, Abumalekning boshini yorib yubordi⁺. ⁵⁴Jon talvasasida Abumalek qurolbardorini yoniga chaqirib:

— Boʻl, qilichingni sugʻurib meni oʻldir, — dedi, — yana odamlar: “Uni ayol kishi oʻldirdi”, deb yurishmasin.

Shunda yigit qilich suqib, Abumalekni oʻldirdi⁺. ⁵⁵Odamlar Abumalekning oʻlganini koʻrib uylariga tarqalib ketishdi. ⁵⁶Otasiga xiyonat qilib, yetmishta aka–ukasini oʻldirgan Abumalekni Xudo shu yoʻsinda jazolagan edi. ⁵⁷Shuningdek, Shakamliklarning ham qilgan qabihliklari uchun taʼzirini bergan edi. Ular Gidoʻn oʻgʻli Yoʻtomning qargʻishiga yoʻliqdilar.

10–BOB

Toʻlo

10¹Abumalekning oʻlimidan soʻng Puvax oʻgʻli Toʻlo Isroil xalqini dushmanlardan ozod qildi. U Issaxor qabilasidan boʻlgan Doʻdoʻning nabirasi boʻlib, Efrayim qirlaridagi Shomir shahrida istiqomat qilardi. ²U Isroil xalqiga yigirma uch yil davomida hakam* boʻlib xizmat qildi. Soʻngra olamdan koʻz yumib, Shomirda dafn qilindi.

Yovir

³Undan keyin Giladlik Yovir hakam boʻldi. U yigirma ikki yil davomida Isroilga rahnamolik qildi. ⁴Uning oʻttizta oʻgʻli bor edi. Ular oʻttizta eshakni minishar va Gilad oʻlkasidagi oʻttizta shaharga egalik qilishardi*. Bu shaharlar bugunga qadar* Yovir shaharlari* deb ataladi⁺. ⁵Yovir olamdan oʻtib, Kamonda dafn qilindi.

Yiftox

⁶Isroil xalqi yana Egamizning oldida qabihliklar qilib, Baal va Ashtaretning tasvirlariga sigʻinish bilan bir qatorda, Oram, Sidon, Moʻab, Ommon va Filist xalqlarining xudolariga sajda qildi. Egamizdan yuz oʻgirib, Unga sajda qilmay qoʻydi⁺. ⁷Bundan nihoyatda gʻazablangan Egamiz Isroil xalqini Filist va Ommon xalqlarining qoʻliga berdi. ⁸Oʻsha yili ular Isroil xalqiga zulm qilib, rosa ezdilar. Iordanning sharqida, yaʼni Gilad oʻlkasida istiqomat qilgan Isroil xalqiga ular oʻn sakkiz yil davomida zulmini oʻtkazib keldilar. Ilgarilari bu yerlar Amor xalqiga tegishli edi. ⁹Shunisi yetmaganday, Ommon xalqi Yahudo, Benyamin va Efrayim qabilalariga ham hujum qilmoqchi boʻlib, Iordan daryosining narigi qirgʻogʻiga oʻtib olgan edi.

Bundan qattiq tashvishga tushgan ¹⁰Isroil xalqi:

— Biz gunoh qildik! — deya Egamizga faryod qildi. — Biz oʻz Xudoyimizdan yuz oʻgirib, Baalning tasvirlariga sigʻindik⁺.

¹¹Egamiz esa ularga shunday dedi:

— Men sizlarni Misr, Amor, Ommon va Filist xalqlarining zulmidan qutqardim. ¹²Sidonliklarning, Omolek va Moyun* xalqlarining jabru zulmidan nolib, Menga yolvorganingizda, sizlarga najot berdim. ¹³Shunga qaramay, sizlar Mendan yuz oʻgirib, boshqa xudolarga sigʻindingizlar. Boʻldi, yetar! Endi sizlarni qutqarmayman! ¹⁴Borib, oʻzlaringiz tanlab olgan xudolaringizga iltijo qilinglar. Qiynalganingizda ular sizlarga najot berishsin⁺.

¹⁵— Biz gunoh qildik! Bizga xohlaganingni qil, ammo bugun bizni dushmanlarimizdan qutqargin, — deya oʻtindi Isroil xalqi Egamizdan.

¹⁶Shunday qilib, ular begona xudolarning tasvirlarini yoʻq qilib, Egamizga sajda qildilar. Isroil xalqining chekkan azob–uqubatlarini koʻrgan Egamiz ularga nihoyatda achindi.

¹⁷Ommon xalqi odamlarini jangga safarbar qilib, qarorgohini Gilad oʻlkasida joylashtirdi. Isroil xalqi esa toʻplanib, qarorgohini Mispaxda* joylashtirdi. ¹⁸Isroil qabilalarining rahnamolari: “Ommon xalqiga kim birinchi boʻlib hujum qilar ekan?” — deya bir–birlariga qarab olishdi. Soʻng: “Jangni boshqargan odam Giladga hokim boʻladi” degan qarorga kelishdi.

11–BOB

11¹Giladlik Yiftox dovyurak jangchi edi. Uning otasi Gilad, onasi esa fohisha bir ayol edi⁺. ²Giladning xotini ham unga oʻgʻillar tugʻib bergan edi. Ular ulgʻaygach, Yiftoxga: “Otamizdan qolgan merosga sening hech qanday haqing yoʻq! Bor, yoʻqol! Sen boshqa ayolning bolasisan”, deya haydagan edilar. ³Yiftox aka–ukalaridan qochib, Tov yurtiga borgan edi. Oʻsha yerda oʻrnashib olganidan soʻng, atrofiga yaramas odamlarni toʻplab, bosqinchilik qila boshlagan edi⁺.

⁴Oradan maʼlum vaqt oʻtgach, Ommon xalqi Isroil xalqiga hujum qildi. ⁵Ommon xalqi Isroil xalqiga hujum qilganda, Gilad oqsoqollari Yiftoxni olib kelgani Tov yurtiga joʻnadilar.

⁶Ular Yiftoxga:

— Biz bilan yura qol, — dedilar. — Ommon xalqi bilan jang qilganimizda bizga rahnamolik qilgin.

⁷— Sizlar meni mensimay otamning uyidan haydagan edingiz–ku! — deya zarda qildi ularga Yiftox. — Nima uchun endi boshingizga kulfat tushganda mening oldimga keldingizlar?

⁸— Boʻlar ish boʻldi endi, — deyishdi Gilad oqsoqollari. — Biz sening oldingga bosh egib keldik, biz bilan borib Ommon xalqiga qarshi jang qil, Giladliklarga oʻzing bosh boʻl⁺.

⁹Yiftox Gilad oqsoqollariga shunday dedi:

— Xoʻp, mayli, sizlarga qoʻshilib, Ommon xalqiga qarshi jang qildim ham deylik. Bordi–yu, Egam dushmanlarni qoʻlimga bersa, men sizlarga hukmronlik qilaman.

¹⁰Gilad oqsoqollari esa Yiftoxni ishontirib:

— Xudo shohid, hammasi aytganingday boʻladi, — dedilar⁺.

¹¹Yiftox Gilad oqsoqollari bilan ketdi. Xalq uni hokim va lashkarboshi qilib tayinladi. Yiftox esa qoʻygan shartlarini Mispaxda* Egamizning huzurida qayd qildi.

¹²Yiftox Ommon shohiga choparlarni yuborib dedi: “Oramizda nima boʻlib oʻtgan ediki, sen mening yurtimga jang qilib kelding?” ¹³Ommon shohi Yiftox choparlariga shunday javob berdi: “Isroil xalqi Misrdan chiqib kelganda, janubdagi Arnon soyligidan to shimoldagi Yavoq daryosigacha va gʻarbdagi Iordan daryosigacha boʻlgan hamma yerlarimni tortib olgan edi. Borib Yiftoxga aytinglar, yerlarimni menga tinchgina qaytarib bersin.”⁺

¹⁴Yiftox yana choparlarini Ommon shohiga yuborib ¹⁵dedi:

“Isroil xalqi na Moʻab, na Ommon yerlarini tortib olgan⁺. ¹⁶Ular Misrdan chiqqandan keyin, Qizil dengiz* tomon sahrodan yurib, Kadeshga* kelgan edilar⁺. ¹⁷Shunda Edom shohi huzuriga elchilar joʻnatib, Edom yurti orqali oʻtib ketishga ijozat soʻradilar. Ammo Edom shohi quloq solmadi. Ular Moʻab shohidan ham ijozat soʻradilar, biroq u ham rozi boʻlmagandan keyin, Kadeshda qoldilar⁺. ¹⁸Keyin ular sahroga yoʻl olib, Edom va Moʻab yurtlarini aylanib oʻtdilar. Moʻab hududining sharqiy chegarasi boʻylab yurib, qarorgohni Arnon soyligining narigi qirgʻogʻida qurdilar. Arnon soyligi Moʻabning chegarasi boʻlgani uchun, ular daryodan oʻtmadilar, Moʻab yurtiga oyoqlarini ham bosmadilar⁺.

¹⁹Soʻng elchilarini Xashbonda hukmronlik qilgan Amor xalqining shohi Sixoʻn oldiga yuborib, hududingizdan yurtimizga oʻtib ketaylik, deb ijozat soʻradilar. ²⁰Ammo shoh Sixoʻn rozi boʻlmadi. U barcha odamlarini yigʻdi–da, qarorgohini Yaxazda joylashtirib, Isroil xalqiga hujum qildi⁺. ²¹Ammo Isroil xalqining Xudosi — Egamiz Sixoʻnni barcha odamlari bilan Isroil xalqining qoʻliga berdi. Shuning uchun Isroil xalqi oʻsha yurtda istiqomat qilgan Amor xalqining barcha yerlarini qoʻlga kiritdi. ²²Ular Arnondan Yavoqqacha, sahrodan Iordangacha boʻlgan Amor xalqining barcha yerlariga ega boʻldilar. ²³Isroil xalqining Xudosi — Egamizning Oʻzi bu yerlarni Amor xalqidan tortib olib, Oʻzining xalqi Isroilga berdi. Shunday ekan, ularni qaytarib olishga sening hech qanday haqing yoʻq. ²⁴Undan koʻra, xudoying Xamoʻsh bergan narsalarga egalik qil!* Biz esa Egamiz Xudo bizga bergan hamma narsaga egalik qilamiz!⁺

²⁵Nima, sening Zippur oʻgʻli Boloqdan ortiq joying bormidi?!* U Moʻab shohi boʻla turib, Isroil xalqi bilan biron marta ham tortishgan emas. Biron marta ham bizga qarshi jang qilgan emas⁺.

²⁶Isroil xalqi uch yuz yildan beri Arnon soyligining boʻyidagi shaharlarda, Xashbon, Aror va ularning atrofidagi qishloqlarda yashab kelmoqda. Nima uchun shu paytgacha oʻsha yerlarni qaytarib olmading?! ²⁷Men senga hech qanday yomonlik qilmadim, sen esa menga qarshi jang qilmoqchi boʻlib notoʻgʻri ish qilyapsan. Xudoga soldim, Uning Oʻzi bugun kim haq, kim nohaq ekanini koʻrsatsin.”⁺

²⁸Ammo Ommon shohi Yiftoxning soʻzlarini eshitishni ham xohlamadi.

²⁹Egamizning Ruhi Yiftoxni qamrab oldi. Yiftox Gilad va Manashe yerlaridan oʻtib, Giladdagi Mispax shahriga yetib bordi. U yerdan yoʻlida davom etib, Ommon yurti tomon yurdi⁺. ³⁰Soʻng qasam ichib, Egamizga dedi: “Agar jangda Ommon xalqini yengishimga yordam bersang,⁺ ³¹uyimga eson–omon qaytib borganimdan soʻng meni qarshilab chiqqan birinchi tirik jonni Senga qurbonlik qilib kuydiraman.”⁺ ³²Yiftox lashkari bilan Ommon xalqining ustiga bostirib borib, jang qildi. Egamiz Ommon xalqini Yiftoxga taslim qildi. ³³Yiftox Arordan Minnit atrofigacha boʻlgan yigirmata shaharni va Ovil–Karomgacha boʻlgan barcha qishloqlarni vayron qildi. Katta talafot koʻrgan Ommon xalqi Isroil xalqiga boʻysundi⁺.

Yiftoxning qizi

³⁴Yiftox Mispaxdagi oʻz uyiga qaytib kelganda, qizi childirma chalib oʻynaganicha, uni qarshilab chiqdi. Bu qiz uning yolgʻiz farzandi edi. ³⁵Yiftox uni koʻrgach, qaygʻu–alamdan kiyimlarini yirtib:

— Voy qizim! Nima qilib qoʻyding?! — dedi. — Yurak–bagʻrimni qon qilding–ku! Men Egamizga qasam ichgan edim, endi soʻzimni qaytib ololmayman!⁺

³⁶— Otajon, — dedi qizi, — Egamizga soʻz bergan boʻlsangiz, zinhor soʻzingizdan qaytmang, chunki Egamiz sizga dushmaningiz — Ommon xalqi ustidan gʻalaba berdi. ³⁷Mening esa birgina tilagim bor. Menga ikki oy muhlat bersangiz, men dugonalarim bilan toqqa chiqib, u yerda yoshligim xazon boʻlganidan qaygʻuray. Chunki men endi hech qachon turmushga chiqmayman.

³⁸Yiftox unga ijozat berib, ikki oyga toqqa joʻnatib yubordi. Qiz dugonalari bilan toqqa chiqib, qaygʻurib yigʻladi. ³⁹Ikki oy oʻtgach, otasining yoniga qaytib keldi. Yiftox Egamizga bergan vaʼdasiga vafo qildi. Qiz bokira edi.

Shundan keyin Isroilda bir odat paydo boʻldi: ⁴⁰har yili Isroil qizlari togʻlarga chiqib, toʻrt kun davomida Giladlik Yiftoxning qizi uchun motam tutadigan boʻlishdi.

12–BOB

Efrayim qabilasi va Yiftox

12¹Efrayim qabilasi lashkarini toʻplab, Iordan daryosining narigi qirgʻogʻidagi Zofunga oʻtib Yiftoxga doʻq qildi:

— Nega sen Ommon xalqiga qarshi jang qilganingda bizni ham chaqirmading? Shu qilganing uchun biz seni uyingga qoʻshib yondirib yuboramiz!⁺

²— Men sizlarni yordamga chaqirgan edim–ku, — dedi Yiftox. — Oʻshanda, bizga jabr–zulm oʻtkazgan Ommon xalqi bilan qattiq janjallashib qolganimda, oʻzingiz menga yordam bermadingiz–ku! ³Sizlar menga yordam bermasligingizni bila turib, jonimni xatar ostiga qoʻydim–da, Ommon xalqining ustiga bostirib borib hujum qildim. Egamiz esa ularni mening qoʻlimga berdi. Nima uchun endi sizlar kelib menga qarshi urush qilmoqchisizlar?!

⁴Efrayim qabilasidan boʻlganlar Gilad avlodini haqoratlab: “Giladliklar kim boʻlibdi?! Ular bor–yoʻgʻi Efrayim qochoqlari–ku, ular hatto Efrayim va Manashe yerlarida yashab yurishibdi”, deb aytgan edilar. Shuning uchun Yiftox Gilad avlodidan boʻlgan barcha erkaklarni yigʻib, Efrayim qabilasi bilan jang qildi. Efrayim qabilasi bu jangda magʻlub boʻldi.

⁵Efrayim qabilasining omon qolgan jangchilarini qoʻlga tushirish uchun Yiftox Iordan daryosining kechuv joylariga soqchilarni qoʻydi. Qachonki Efrayim qochoqlaridan biri kelib: “Oʻtib ketay”, deb ruxsat soʻraganda, soqchilar: “Mabodo Efrayim qabilasidanmasmisan?” deya savol berishardi. Qochoq: “Yoʻq”, deb javob bergach, ⁶ular unga: “Unday boʻlsa, Shibbolet, degin”, deyishar edi. Oʻsha odam: “Sibbolet”, deb aytar edi, chunki Efrayim qabilasidagilar “Shibbolet” soʻzini toʻgʻri talaffuz qila olmas edilar. “Sibbolet” degan odamni soqchilar Iordan kechuv joyining oʻzidayoq oʻldirishardi. Oʻsha kuni Efrayim qabilasidan qirq ikki ming nafar odam halok boʻldi.

⁷Giladlik Yiftox olti yil Isroil xalqiga hakam* boʻldi. Soʻng olamdan koʻz yumib, Gilad oʻlkasidagi shaharlarning birida dafn qilindi.

Ibsan, Eloʻn va Abdoʻn

⁸Undan keyin Isroil xalqiga Baytlahmlik* Ibsan hakam boʻldi. ⁹Uning oʻttiz oʻgʻli bilan oʻttiz qizi bor edi. U qizlarini urugʻidan tashqariga uzatib, oʻgʻillariga kelinlarni ham boshqa urugʻlardan olib bergandi. Ibsan yetti yil Isroil xalqiga hakam boʻldi. ¹⁰Soʻng olamdan oʻtib, Baytlahmda dafn qilindi.

¹¹Undan keyin Zabulun qabilasidan boʻlgan Eloʻn ismli bir kishi hakam boʻldi. U oʻn yil davomida Isroilga rahnamolik qildi. ¹²Eloʻn olamdan koʻz yumdi va Zabulun hududidagi Oyjavlonda dafn qilindi.

¹³Undan keyin Piratonlik Xilliyolning oʻgʻli Abdoʻn hakam boʻldi. ¹⁴Uning qirqta oʻgʻli va oʻttizta oʻgʻil nabirasi bor edi. Ular yetmishta eshakni minib yurishardi*. Abdoʻn sakkiz yil Isroil xalqiga hakam boʻldi. ¹⁵Soʻng Abdoʻn ham olamdan oʻtdi va Efrayim qirlaridagi ona shahri Piratonda dafn etildi. Ilgarilari oʻsha joylar Omolek xalqiga tegishli boʻlgan.

13–BOB

Shimshoʻnning tugʻilishi

13¹Isroil xalqi yana Egamizning oldida qabih ishlar qilgani uchun, Egamiz ularni qirq yilga Filist xalqining qoʻliga berdi⁺.

²Oʻsha zamonda Zoroxlik bir odam bor edi. U Dan qabilasidan* boʻlib, ismi Monuvax edi. Uning xotini bepusht boʻlib, farzandi yoʻq edi⁺. ³Bir kuni Egamizning farishtasi ayolga zohir boʻlib shunday dedi: “Sen shu paytgacha bola koʻrishga ojiz eding, ammo koʻp oʻtmay sen homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻasan⁺. ⁴Sharob va oʻtkir ichimliklarni endi icha koʻrma, harom narsani ham yema, ⁵chunki sen homilador boʻlib, oʻgʻil koʻrasan. Bola tugʻilishi bilanoq Xudoga nazr qilingay*, shuning uchun bolaning boshiga ustara tegmasin. Isroilni Filistlarning qoʻlidan ozod qilishni boshlaydigan oʻshadir.”⁺ ⁶Keyin ayol erining oldiga borib dedi: “Oldimga Xudoning bir odami keldi, uning koʻrinishi xuddi Xudoning farishtasiga oʻxshagan juda qoʻrqinchli edi. Uning qayerdan kelganini soʻramabman. Oʻzi ham menga ismini aytmadi. ⁷Uning gapiga qaraganda, men homilador boʻlib, oʻgʻil koʻrar ekanman. Bola tugʻilishi bilanoq bir umrga Xudoga nazr qilinar ekan, shuning uchun men sharobni ham, oʻtkir ichimlikni ham, harom narsani ham ogʻzimga olishim mumkin emas ekan.”

⁸“Yo Rabbiy, — deya Egamizga yolvordi Monuvax, — oʻsha odamingni yana oldimizga yuborishingni iltijo qilib soʻrayman. U kelib, boʻlajak oʻgʻlimizga nima qilishimiz kerakligini oʻrgatib ketsin.”

⁹Monuvaxning ibodati ijobat boʻldi. Ayol dalada oʻtirgan bir paytda Xudoning farishtasi yana ayolning oldiga keldi. Ammo oʻsha paytda Monuvax u yerda yoʻq edi. ¹⁰Ayol shoshib–pishib erining oldiga yugurdi–da: “Tunov kun oldimga kelgan odam yana menga zohir boʻldi!” — deb aytdi. ¹¹Monuvax turib xotiniga ergashdi. Oʻsha odamning oldiga kelib:

— Bu ayolga gapirgan sizmidingiz? — deb soʻradi.

— Ha, men edim, — deya javob berdi u.

¹²— Aytganlaringiz amalga oshganidan soʻng, bola qay tarzda yashashi kerak? U nima ish qiladi? — deb soʻradi Monuvax.

¹³Egamizning farishtasi Monuvaxga shunday deb javob berdi:

— Xotining aytganlarimning hammasini soʻzsiz bajarsin. ¹⁴Uzumdan tayyorlangan bironta narsani ham ogʻziga olmasin. Sharob va oʻtkir ichimliklarni ichmasin, hech qanday harom narsa yemasin. Aytganlarimning hammasiga rioya qilsin.

¹⁵Monuvax Egamizning farishtasiga:

— Bir oz kutib tursangiz, sizga bir uloqcha tayyorlab bersam, — dedi⁺.

¹⁶— Kutganim bilan, baribir, taomingni yemayman, — dedi Egamizning farishtasi. — Lekin uloqchani kuydiriladigan qurbonlik qilmoqchi boʻlsang, uni Egamizga baxshida et.

Monuvax u Egamizning farishtasi ekanligini bilmagandi.

¹⁷Keyin Monuvax Egamizning farishtasiga:

— Bizga ismingizni ayting. Toki aytganlaringiz roʻyobga chiqqanda, sizni duo qilib yuraylik, — dedi.

¹⁸Egamizning farishtasi esa:

— Nega ismimni soʻrayapsan? Aytganim bilan baribir unga aqling yetmaydi, — dedi⁺.

¹⁹Monuvax Egamizga atab, uloqchani katta bir toshning ustida qurbonlik qilib kuydirdi, unga qoʻshib don nazri ham kuydirdi. Shu onda Monuvax va uning xotini oldida Egamiz ajoyib bir moʻjiza yaratdi:⁺ ²⁰qurbongoh alangasi osmonga chirmashayotgan edi. Egamizning farishtasi ham alangaga qoʻshilib yuqoriga koʻtarilib ketdi. Buni koʻrgan Monuvax bilan xotini yerga muk tushishdi. ²¹Farishta koʻzdan gʻoyib boʻldi–yu, boshqa ularga koʻrinmadi. Shundan keyin Monuvax oʻsha odam Egamizning farishtasi ekanligini angladi. ²²Monuvax xotiniga:

— Biz oʻlamiz, chunki biz Xudoni koʻrdik!* — dedi⁺.

²³— Agar Egamiz bizni oʻldirmoqchi boʻlganda, don nazri va qurbonligimizni qabul qilmagan boʻlardi, — dedi xotini. — Bu moʻjizalarni bizga koʻrsatib, bunday narsalarni aytib oʻtirmagan boʻlardi.

²⁴Ayol oʻgʻil koʻrdi, uning ismini Shimshoʻn qoʻydi. Bola katta boʻldi, Xudo esa uni yorlaqadi⁺. ²⁵Shimshoʻn Zorox bilan Eshtoyoʻl shaharlari* orasidagi Dan qabilasining qarorgohida* boʻlganda, Egamizning Ruhi uni boshqara boshladi⁺.

14–BOB

Shimshoʻn va Timnaxlik ayol

14¹Bir kuni Shimshoʻn Timnax degan shaharga bordi. Timnaxda u bir Filist qizni koʻrib qoldi⁺. ²Uyiga qaytib kelgach, ota–onasiga shunday dedi:

— Men Timnaxda bir Filist qizni koʻrdim. Uni menga olib beringlar⁺.

³— Oʻz xalqimiz orasida qiz qurib qolibdimi?! Endi borib sunnatsiz Filistlardan qiz olishimiz qolgandi, — deb javob berdi ular.

Ammo Shimshoʻn otasiga:

— Menga oʻsha qizni olib bering, men uni yoqtirib qoldim, — deb turib oldi⁺.

⁴Bu Egamizning xohishi edi, ammo Shimshoʻnning ota–onasi bundan bexabar edilar. Egamiz Filistlarga qarshi jang qilish uchun bironta bahona qidirayotgan edi. Oʻsha zamonda Filistlar Isroilda hukmronlik qilardilar.

⁵Shimshoʻn ota–onasi bilan Timnaxga yoʻl oldi. Ular Timnax uzumzorlariga yaqinlashganlarida, birdan Shimshoʻn oldidan bir sher chiqib qolib, oʻkirganicha unga tashlanmoqchi boʻldi. ⁶Oʻsha zahoti Egamizning Ruhi Shimshoʻnni qamrab olib, kuchini oshirdi. Shimshoʻn sherni, xuddi uloqchani parchalaganday, qoʻllari bilan osongina ikkiga boʻlib tashladi. Ammo boʻlib oʻtgan voqea haqida ota–onasiga ogʻiz ham ochmadi⁺.

⁷Soʻng Shimshoʻn qizning oldiga borib, u bilan gaplashdi, qiz Shimshoʻnga nihoyatda xush keldi. ⁸Koʻp oʻtmay Shimshoʻn qizga uylanmoqchi boʻlib, Timnaxga qaytib bordi. Yoʻl–yoʻlakay sherning oʻligini koʻrib ketay deb, oʻsha tomon yoʻl soldi. Qarasa, sherning murdasida asalarining uyasi bilan asal bor ekan. ⁹U bir hovuch asal olib, yoʻl–yoʻlakay yeb ketdi. Ota–onasining oldiga kelganda, ularga ham yeb koʻrgani berdi, lekin asalni sherning murdasidan olganini aytmadi*.

¹⁰Shimshoʻnning otasi kelinini koʻrmoqchi boʻlib, qudasining uyiga kirdi. Shimshoʻn oʻsha yerda toʻy munosabati bilan katta bir ziyofat berdi. Oʻsha vaqtdagi urf–odatlar boʻyicha, kuyovlar katta ziyofatlar berishardi. ¹¹Shimshoʻn ziyofat berish uchun Timnaxga borganda, Filistlar uning oldiga kuyov navkar qilib, oʻttizta yigitni yubordilar. ¹²Shimshoʻn ularga:

— Kelinglar, sizlarga bir topishmoq aytayin, — dedi. — Agar uni topib, ziyofatning yetti kuni ichida menga tushuntirib bersangizlar, har biringizga bittadan kimxob toʻn va bir sidradan kiyim–bosh beraman⁺. ¹³Bordi–yu, topishmogʻimni topolmasangizlar, sizlar menga oʻttizta kimxob toʻn bilan oʻttiz sidra kiyim–bosh berasizlar.

Shunda ular:

— Qani, topishmogʻingni ayt, uni eshitaylik–chi, — deyishdi.

¹⁴Shimshoʻn topishmogʻini aytdi:

“Xoʻrandaning ichidan xoʻrak chiqdi,

Kuchlining ichidan shirinlik chiqdi.”

Oradan uch kun oʻtdi, ammo Filist yigitlari topishmoqni topolmadilar. ¹⁵Oxiri, yettinchi* kuni Shimshoʻnning qayligʻiga doʻq qilib: “Sizlar bizni shilmoqchi boʻlib bu yerga taklif qilganmidingizlar?! — dedilar. — Boʻl, eringni aldab–suldab topishmoqning maʼnosini bizga bilib ber, boʻlmasa seni ham, otangning xonadonini ham yondirib yuboramiz.”⁺ ¹⁶Shunda kelinchak Shimshoʻnning oldiga borib rosa yigʻladi.

— Sen meni yomon koʻrar ekansan! — deya xarxasha qildi u. — Meni zarracha boʻlsa ham yaxshi koʻrganingda edi, topishmoqning javobini allaqachon aytgan boʻlar eding.

— Menga qara, — dedi unga Shimshoʻn. — Buni ota–onamga ham aytmagan boʻlsam, nega senga aytar ekanman?!⁺

¹⁷Ziyofat yetti kun davom etgan boʻlsa, oʻsha yetti kun davomida kelin unga xiralik qilib yigʻlayverdi. Yettinchi kuni Shimshoʻnning yuragini shu qadar ezib yubordiki, u toqat qila olmay topishmoqning javobini aytib berdi. Qiz javobni darhol Filist yigitlariga yetkazdi. ¹⁸Oʻsha kuni qosh qoraymasdan oldin yigitlar Shimshoʻnning oldiga kelib, topishmoqning javobini aytdilar:

“Asaldan shirin nima bor?!

Sherdan kuchli nima bor?!”

Shimshoʻn: “Agar gʻunajinimni ishga solmaganlaringda, topishmogʻimni topolmas edilaring”, — dedi.

¹⁹Soʻng Egamizning Ruhi Shimshoʻnni qamrab olib, uning kuchini yanada oshirdi. Shimshoʻn Ashqalon shahriga* ketdi. U yerda oʻttiz nafar Ashqalonlik odamni oʻldirib, kiyim–boshlarini yechib oldi. Oʻsha kiyim–boshlarni topishmoqning javobini aytganlarga berdi–yu, jahl ustida otasining uyiga qaytib ketdi⁺. ²⁰Kelinning otasi esa qizini Shimshoʻnning kuyov joʻrasiga uzatib yubordi.

15–BOB

15¹Oradan vaqt oʻtdi. Bugʻdoy oʻrimi paytida, Shimshoʻn bir uloqcha olib, xotinining oldiga bordi. U qaynatasiga:

— Men xotinimning oldiga kirmoqchiman, — dedi.

Qaynatasi esa Shimshoʻnni ichkariga kirgizmadi.

²— Sen qizimni tashlab ketding, deb oʻylagandim, — dedi u. — Shuning uchun uni kuyov joʻrangga uzatib yubordim. Qara, kenja qizim undan ham chiroyliroq. Kel, uning oʻrniga singlisini ola qol.

³— Bu safar Filistlarga yomonlik qilsam, aybga buyurmaysiz, — deb chiqib ketdi Shimshoʻn.

⁴Shimshoʻn uch yuzta tulki ushlab keldi. Tulkilarni juft–juft qilib, dumlarini bir–biriga bogʻladi–da, orasiga bittadan mashʼala qistirdi. ⁵Soʻng mashʼalalarni yoqib, tulkilarni Filistlarning bugʻdoyzorlariga qoʻyib yubordi. Bugʻdoyzor va don gʻaramlarini alanga oldi–yu, Filistlarning uzumzorlari va zaytun bogʻlarini yamladi. ⁶Filistlar: “Buni kim qildi?” deb surishtira boshladilar. “Buni Timnaxlik bir odamning kuyovi, Shimshoʻn qildi, — dedi bir kishi. — U oʻsha Timnaxlikning qiziga uylangan ekan, qaynatasi esa qizini kuyovning joʻrasiga uzatib yuboribdi.” Shunda Filistlar kelib, oʻsha juvon bilan otasining xonadonini* yoqib yuborishdi. ⁷Shimshoʻn bundan xabardor boʻlgach, Filistlarning oldiga borib: “Ont ichib aytamanki, shu qilmishlaringiz uchun sizlardan oʻch olmagunimcha qoʻymayman!” — dedi. ⁸Shimshoʻn ularni shafqatsizlarcha qirib tashladi. Keyin esa u yerlarni tark etib, Etom qoyasidagi* bir gʻorga borib yashadi.

Shimshoʻn Filistlarni yengadi

⁹Koʻp oʻtmay Filistlar Yahudoda qarorgoh qurib, Lexi* shahrini bosib olishdi. ¹⁰Yahudo odamlari: “Nima uchun bizga hujum qildingizlar?” deb soʻradilar. Ular esa: “Biz Shimshoʻnni qoʻlga olmoqchimiz. Bizga qilgan yomonligini qaytarib oʻz boshiga solmoqchimiz”, deb javob berishdi. ¹¹Yahudo qabilasidan uch mingta odam Etom qoyasiga borib Shimshoʻnga:

— Filistlar bizga hukmronlik qilishlarini bilmaysanmi? — dedilar. — Sen boshimizga bitgan balo boʻlding–ku!

Shimshoʻn javob berib dedi:

— Men qilmishlariga yarasha jazosini berdim, xolos.

¹²— Biz seni olib ketgani keldik, — dedi Yahudo odamlari. — Seni bogʻlab Filistlarga bermoqchimiz.

— Xoʻp, mayli, — dedi Shimshoʻn. — Ammo sizlar meni oʻldirmaslikka soʻz beringlar.

¹³— Biz seni oʻldirmaymiz, — deb soʻz berdi ular. — Biz seni bogʻlab, ularga topshirsak boʻldi.

Yahudo odamlari Shimshoʻnni ikkita yangi arqon bilan bogʻlab, shaharga olib keldilar. ¹⁴Shimshoʻn Lexiga kelganda, Filistlar uni qiy–chuv bilan qarshilab olishdi. Shu zahoti Egamizning Ruhi Shimshoʻnni qamrab olib, yanada kuchini oshirdi. Shimshoʻn qoʻllaridagi arqonlarni kuygan zigʻir tolalarini uzayotganday osonlikcha uzib tashladi⁺. ¹⁵Soʻng atrofiga bir nazar solib, eshakning jagʻ suyagini koʻrib qoldi. Jagʻ suyagi oftobda qurib ketmagani uchun qattiq va ogʻir edi. Shimshoʻn suyakni olib, Filistlarni savalay boshladi. Oʻsha kuni u ming nafar odamni oʻldirdi⁺. ¹⁶Shunda Shimshoʻn dedi:

“Eshakning jagʻ suyagi bilan mingta odamni oʻldirdim.

Eshakning jagʻ suyagi bilan ularni uyum–uyum* qildim.”

¹⁷U gapini tugatib boʻlgach, suyakni uloqtirib yubordi–da, oʻsha joyni Ramat–Lexi* deb atadi.

¹⁸Shimshoʻn rosa chanqab ketdi, soʻng Egamizga iltijo qilib dedi: “Sen qulingga shunday buyuk bir gʻalabani berding. Hozir esa men tashnalikdan ado boʻlib, sunnatsizlarning qoʻliga tushamanmi?!” ¹⁹Xudo Lexida yer ostidagi boʻshliqni yorib, u yerdan suv chiqardi. Shimshoʻn suv ichib oʻziga keldi. Shuning uchun buloq En–Xaqqor* deb ataldi, u bugunga qadar* Lexidadir.

²⁰Filistlar hukmronligi davrida Shimshoʻn Isroil xalqiga yigirma yil hakamlik* qildi.

16–BOB

Shimshoʻn Gʻazoda

16¹Bir kuni Shimshoʻn Filistlarning shahri Gʻazoga bordi. U yerda bir fohisha ayolni koʻrib uning oldiga kirdi⁺. ²Gʻazoliklar Shimshoʻn kelganini bilgach, oʻsha joyni oʻrab olishdi. Ularning baʼzilari shahar darvozasida* yashirinib, kechasi bilan uni poylab turishdi. Ular tun boʻyi pisib, “Qani, tong yorishguncha kutib turaylik–chi, keyin uni oʻldiramiz”, deb oʻylayotgan edilar. ³Shimshoʻn esa fohishanikida faqatgina yarim kechagacha boʻldi. U tun yarmida turib, shahar darvozasini yondorlari bilan sugʻurib oldi–da, barcha tambalari bilan yelkasiga ortib, Xevron* roʻparasidagi tepalikning ustiga olib chiqdi.

Shimshoʻn va Dalila

⁴Koʻp oʻtmay Shimshoʻn Soʻrax vodiysida yashaydigan Dalila ismli bir juvonni yaxshi koʻrib qoldi. ⁵Filist beklari* juvonning oldiga kelib, shunday dedilar: “Shimshoʻn bunday buyuk kuchni qayerdan olarkan? Uni bogʻlab boʻysundirish yoʻlini biz uchun bilib bersang, har birimiz senga 1100 boʻlakdan kumush* beramiz.”⁺

⁶Bir kuni Dalila Shimshoʻnga yalinib:

— Iltimos, buyuk kuchingiz sirini menga aytib bering, — dedi. — Qanday qilib sizni bogʻlab, boʻysundirib boʻladi?

⁷Shimshoʻn unga shunday javob berdi:

— Agar meni yettita yangi, qurib ulgurmagan kamon ipi* bilan bogʻlab tashlashsa, men el qatori kuchsiz boʻlib qolaman.

⁸Shunda Filist beklari juvonga yettita yangi, hali qurib ulgurmagan kamon ipini keltirdilar. Dalila iplar bilan Shimshoʻnni bogʻlab qoʻydi. ⁹Shu payt ichkari xonada bir nechta odam poylab turar edi. Juvon Shimshoʻnga qarab:

— Shimshoʻn! Filistlar kelyapti! — deb baqirdi.

Ammo olov ipak tolalarini qanday yoʻq qilsa, Shimshoʻn ham kamon iplarini xuddi shunday uzib tashladi. Shimshoʻnning siri sirligicha qoldi.

¹⁰— Siz meni aldab ahmoq qildingiz, — dedi unga Dalila. — Iltimos, sizni qanday qilib bogʻlash kerakligini menga ayta qoling.

¹¹— Agar meni yangi, ishlatilmagan arqonlar bilan bogʻlashsa, men el qatori kuchsiz boʻlib qolaman, — dedi Shimshoʻn⁺.

¹²Shunda Dalila yangi arqonlarni oldi–da, uni bogʻlab:

— Shimshoʻn! Filistlar kelyapti! — deb baqirdi, odamlar esa ichkari xonada poylab turishar edi.

Ammo Shimshoʻn qoʻllaridagi arqonlarni ipni uzganday uzib tashladi.

¹³— Shu paytgacha meni aldab, ahmoq qilib keldingiz! — dedi Dalila. — Menga ayting–chi, sizni qanday qilib bogʻlab tashlasa boʻladi?

— Agar sochimning yettita tutamini dastgohdagi matoga qoʻshib toʻqib, moki yordamida yaxshilab mahkamlab qoʻysang, men el qatori kuchsiz boʻlib qolaman, — dedi Shimshoʻn.

¹⁴Shimshoʻn uxlab yotganda, Dalila uning yetti tutam sochini dastgohdagi matoga qoʻshib toʻqidi–da*, moki yordamida yaxshilab mahkamlab qoʻydi. Keyin esa:

— Shimshoʻn! Filistlar kelyapti! — deb baqirdi.

Shimshoʻn uxlab yotgan joyida sakrab turdi–da, mokini uloqtirib, matoni dastgohi bilan sochidan yulqib tashladi.

¹⁵Dalila unga dedi:

— Dilingiz mendan yiroq ekan, qanday qilib menga: “Seni sevaman”, deysiz?! Siz meni uch marta aldadingiz, kuchingiz sirini menga aytmadingiz⁺.

¹⁶Dalila har kuni yalinaverib, Shimshoʻnning quloq–miyasini yedi. Bundan bezor boʻlgan ¹⁷Shimshoʻn butun sirini aytib berdi:

— Biron marta ham ustara boshimga tegmagan. Chunki onamning qornidayoq Xudoga nazr qilinganman*. Agar sochimni oldirsam, kuchim yoʻq boʻladi va men el qatori kuchsiz boʻlib qolaman⁺.

¹⁸Dalila Shimshoʻn unga butun sirini oshkor qilganini fahmlagach, Filist beklariga xabar joʻnatib dedi: “Bu safar yana bir bor kelib ketinglar, chunki u menga butun sirini oshkor qildi.” Shunda Filistlar Dalilaga vaʼda qilgan pullarini olib, uning oldiga bordilar. ¹⁹Dalila Shimshoʻnni tizzasida uxlatib qoʻydi–da, bir odamni chaqirib uning yetti tutam sochini qirqtirib tashladi. Shimshoʻn zaiflashib, kuchdan qoldi. ²⁰Dalila esa:

— Shimshoʻn! Filistlar kelyapti! — deb baqirdi.

Shimshoʻn uyqudan turib, har safargidek oʻzimni xalos qilaman, deb oʻyladi. Ammo Egamiz uni tark etgan edi, Shimshoʻn esa bundan bexabar edi. ²¹Filistlar uni qoʻlga olib, koʻzlarini oʻyib tashlashdi. Soʻng Gʻazoga olib ketib, zanjirband qilishdi. Shimshoʻn zindondagi tegirmon toshini yurgizib, gʻalla yanchar edi. ²²Shimshoʻnning sochlari yana oʻsa boshladi.

Shimshoʻnning oʻlimi

²³Bayramga yigʻilgan Filist beklari: “Xudoyimiz Doʻgʻon dushmanimiz Shimshoʻnning ustidan bizga gʻalaba berdi!” deya shodu xurramlik bilan xudosiga koʻp qurbonliklar keltirdilar⁺. ²⁴Xalq Shimshoʻnni koʻrgach: “Yurtimizni xarob qilgan, talay sipohlarimizni oʻldirgan dushmanni xudoyimiz qoʻlimizga berdi”, deya xudosiga hamdu sanolar ayta boshladi. ²⁵Mast, vaqti chogʻ boʻlgan odamlar: “Shimshoʻnni keltiringlar, biz uchun bir oʻynab bersin!” deb baqira boshladilar. Shimshoʻnni zindondan keltirishdi, odamlar uni tomosha qilsin deb, ustunlar oʻrtasiga turgʻizib qoʻyishdi. ²⁶Shimshoʻn uni yetaklab kelgan yigitga dedi: “Binoni koʻtarib turgan ustunlarni paypaslab koʻray. Ularga suyanib olmoqchiman.” ²⁷Uy erkagu ayol bilan toʻlgan, hamma Filist beklari oʻsha yerda edi. Tomning ustidagi ochiq ayvonda uch mingga yaqin odam Shimshoʻnni tomosha qilayotgan edi.

²⁸Shimshoʻn Egamizga iltijo qilib, dedi: “Yo Egam Rabbiy, meni esla. Ey Xudo, yana bir bor menga kuch ber, men Filistlardan ikki koʻzim uchun yoppasiga oʻch olay.” ²⁹Shimshoʻn uyni koʻtarib turgan oʻrtadagi ikki ustun orasida turgan edi. U oʻng qoʻlini biriga, chap qoʻlini ikkinchisiga qoʻydi–da, tirandi. ³⁰Keyin qichqirib: “Oʻlsam, Filistlar bilan oʻlay!” — dedi–yu, kuchi boricha ustunlarni itardi. Uy qulab, u yerdagi beklar bilan odamlarni bosib qoldi. Shunday qilib, oʻsha joyda oʻlgan odamlarning soni Shimshoʻn hayot davrida oʻldirgan odamlarning sonidan ziyoda edi.

³¹Shimshoʻnning aka–ukalari bilan butun oilasi Gʻazoga kelib, uning jasadini uyga olib ketishdi. Keyin otasi Monuvaxning Zorox bilan Eshtoyoʻl shaharlari* orasidagi xilxonasiga dafn qilishdi. Shimshoʻn yigirma yil davomida Isroil xalqiga hakam* boʻlgan edi.

17–BOB

Mixoning butlari

17¹Efrayim qirlarida Mixo degan bir odam yashardi. ²Bir kuni u onasiga shunday dedi:

— Ona, esingizdami, 1100 boʻlak kumushni* oʻgʻirlatib qoʻygan edingiz. Oʻshanda oʻgʻrini oldimda qargʻagansiz. Mana, oʻsha kumushingiz. Uni men olgandim.

Shunda onasi:

— Iloyim baraka topgin, oʻgʻlim! — dedi⁺.

³Mixo 1100 boʻlak kumushni onasiga qaytarib berdi. Onasi esa:

— Men bu kumushni bosh–koʻzingdan xayr–sadaqa qilib, Egamga bagʻishlayman, — dedi, — undan quyma va oʻyma butlar yasattiraman. Oʻsha kumush oʻzingga qaytib keladi, oʻgʻlim⁺.

⁴Mixo qaytarib bergan kumush boʻlaklarining 200 tasini* onasi zargarga berdi. Zargar but yasab, uni kumush bilan qopladi*. Tayyor boʻlgan but Mixoning uyiga oʻrnatildi⁺. ⁵Mixoning bir sajdagohi bor edi. U ruhoniylar kiyadigan maxsus libos* tiktirib, yana bir nechta xonaki sanamlar* yasattirdi, soʻng oʻgʻillaridan birini oʻzining sajdagohiga ruhoniy qilib tayinladi⁺. ⁶Oʻsha davrda Isroilda shoh yoʻq edi. Har bir odam bilganini qilar edi⁺.

⁷Yahudo hududidagi Baytlahm shahrida* bir yosh levi* yashardi⁺. ⁸Bu odam oʻziga boshqa joydan boshpana topmoqchi boʻlib, Baytlahmni tark etdi. U yoʻl yurib, Efrayim qirlaridagi Mixoning uyiga kelib qoldi.

⁹— Qayerliksan, oʻgʻlim? — deb soʻradi undan Mixo.

— Men Yahudodagi Baytlahmdan kelgan leviman, — deb javob berdi u. — Oʻzimga boshpana qidirib yuribman.

¹⁰— Kel, menikida tura qol, — dedi Mixo. — Mening maslahatchim hamda ruhoniyim boʻl. Men esa har yili senga oʻn boʻlakdan kumush* toʻlab, kiyim–kechaging bilan yeguligingni beraman.

¹¹⁻¹²Levi Mixonikida turishga rozi boʻldi. Mixo uni ruhoniy qilib tayinladi. Levi Mixonikida yashab yurdi va Mixoga xuddi oʻgʻliday boʻlib qoldi. ¹³Shunda Mixo dedi: “Mana endi Egam menga baraka berishini bilaman, chunki levining oʻzi menga ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti.”

18–BOB

Mixo va Dan qabilasi

18¹Bu voqealar sodir boʻlgan davrda Isroilda shoh yoʻq edi. Dan qabilasi Isroil qabilalari orasida oʻziga ulush boʻlib tushgan yerni hanuz qoʻlga kiritmagani sababli istiqomat qilish uchun joy qidirib yurgan edi⁺. ²Bir kuni ular oʻz qabilasining jamiki urugʻlari orasidan beshta jangchini tanlab: “Boringlar, yurtni sinchiklab tekshirib chiqinglar”, — deya ularni Zorox va Eshtoyoʻl shaharlaridan* joʻnatib yubordilar. Bu odamlar yoʻl yurib, Efrayim qirlaridagi Mixoning uyiga kelib qolishdi va tunni oʻsha yerda oʻtkazishdi⁺. ³Ular Mixoning uyida boʻlganlarida yosh levini* shevasidan tanib qolishdi–da, uning oldiga borib:

— Bu yerga qanday qilib kelib qolding? Bu yerda nima qilib yuribsan? — deb soʻrashdi.

⁴U javob berib: “Mixo meni ishga oldi, ruhoniy qilib tayinladi”, — dedi. Mixo unga qilgan hamma yaxshiliklarini aytib berdi.

⁵Shunda ular leviga:

— Xudoga iltijo qilib, ishimiz oʻngidan kelish–kelmasligini bilib ber, — dedilar⁺.

⁶— Hech narsadan xavotirlanmanglar. Egamizning Oʻzi sizlarga bu ishda madadkordir, — dedi ruhoniy.

⁷Beshala odam yoʻlga ravona boʻldi. Ular Layish shahriga kelib, u yerda Sidon* aholisi kabi muloyim, xotirjam va tinch–totuv yashayotgan odamlarni koʻrishdi. Bundan tashqari, atrofdagi xalqlardan birontasi oʻsha xalqqa xavf solmagan, yurtiga tajovuz qilmagandi. Ular Sidondan ancha uzoqda boʻlib, atrofdagi shaharlar bilan hech qanday aloqa oʻrnatmagan edilar⁺. ⁸Beshala odam Zorox bilan Eshtoyoʻlga — oʻz urugʻ–aymoqlarining oldiga qaytib borishdi.

— Bizga qanday xabar olib keldingizlar? — deb soʻradi ulardan qarindosh–urugʻlari.

⁹Ular shunday javob berishdi:

— Kelinglar, Layishga hujum qilaylik! Biz koʻrgan yurt nihoyatda yaxshi ekan. Nimaga qaqqayib turibsizlar?! Boʻlinglar, oʻsha yerga borib yurtni qoʻlga kiritaylik. ¹⁰U yerga borganlaringizda, xotirjam yashayotgan odamlarga duch kelasizlar. Barcha narsaga moʻl va keng bu yerni Xudo chindan ham qoʻlingizga beryapti.

¹¹Dan qabilasining olti yuzta odami jang aslahalari bilan qurollanib, Zorox bilan Eshtoyoʻldan safarga otlanishdi. ¹²Ular yoʻl yurib, oʻz qarorgohini Yahudodagi Xirat–Yoʻrim shahrining gʻarb tomonida qurishdi. Shuning uchun oʻsha joy bugunga qadar* Dan qarorgohi* deb ataladi⁺.

¹³U yerdan ular Efrayim qirlari tomon yoʻl olib, Mixoning uyiga yaqinlashib qolishdi.

¹⁴Shunda yurtni, aniqrogʻi, Layish shahrining atroflarini koʻrib chiqqan beshta odam birodarlariga deyishdi: “Bu xonadonlarning birida ruhoniylar libosi*, xonaki sanamlar* va but borligidan xabarlaringiz bormi? Nima qilishimiz kerakligini yaxshi oʻylab koʻringlar.” ¹⁵Ular yosh levi turadigan Mixoning uyiga borib, levidan hol–ahvol soʻradilar. ¹⁶Olti yuzta qurollangan Dan qoʻshini darvozaning yonida turgan edi. ¹⁷Aygʻoqchilik qilgan beshta odam toʻppa–toʻgʻri ichkariga bostirib kirib, ruhoniylar libosi, xonaki sanamlar va kumush bilan qoplangan butni olmoqchi boʻldilar. Levi esa qurollangan olti yuzta odam bilan darvoza yonida qolgan edi. ¹⁸Aygʻoqchilar Mixoning uyiga kirib, ruhoniylar libosi, xonaki sanamlar va butni olganlarini koʻrgan levi ularga:

— Bu nima qilganlaringiz? — dedi.

¹⁹— Jim boʻl! — deb doʻq qildi ular. — Ovozingni oʻchirib biz bilan yur. Bizga maslahatchi va ruhoniy boʻl. Oʻzing oʻylab koʻr, sen bittagina xonadonga ruhoniy boʻlganing yaxshimi yoki Isroilning butun bir qabilasigami?

²⁰Ruhoniyga bu taklif maʼqul keldi. U ruhoniylar libosi, xonaki sanamlar va kumush bilan qoplangan butni olib, Dan odamlari bilan ketdi.

²¹Dan odamlari bola–chaqalarini, chorvayu mol–mulkini oldinga oʻtkazib, safarlarini davom ettirishdi. ²²Ular Mixoning uyidan ancha uzoqlashib qolganlarida, Mixo qoʻni–qoʻshnilarini toʻpladi–da, Dan odamlarining ketidan quvib ketdi. ²³Soʻng ovozi boricha baqirib, Dan odamlarini chaqirdi. Ular esa orqaga oʻgirilib Mixoga:

— Tinchlikmi?! Shuncha odamni yetaklab kelibsan?! — dedilar.

²⁴— Sizlar men yasattirgan xudolar bilan ruhoniyimni olib ketib, meni ship–shiydam qildingiz–ku. Yana: “Tinchlikmi?” deganingiz nimasi?! — deya javob berdi Mixo⁺.

²⁵— Ovozingni oʻchir, — dedi unga Dan odamlari. — Boʻlmasa, qoni qaynagan birodarlarimiz jagʻingni ezib, oʻzingni ham, uyingdagilarni ham yoʻq qilib yuborishadi.

²⁶Dan odamlari yoʻldan qolmadilar. Mixo esa ularga bas kelolmasligini koʻrib, uyiga qaytib ketdi.

²⁷Dan qabilasi Mixo yasattirgan narsalarni va uning xizmatida boʻlgan ruhoniyni Layishga olib bordilar. Ular Layishda tinch va xotirjam yashayotgan odamlarni qilichdan oʻtkazib, shaharga oʻt qoʻydilar⁺. ²⁸Layish aholisiga najot beradigan hech kim yoʻq edi, chunki Layish Sidondan juda uzoqda boʻlib, yaqin atrofidagi shaharlar bilan esa hech qanday aloqa oʻrnatmagan edi. Layish Bayt–Rexob shahri bilan bir vodiyda joylashgan edi. Dan qabilasi shaharni tiklab, u yerda oʻrnashib oldi⁺. ²⁹Shaharni esa ota–bobosi Yoqb* oʻgʻli Danning nomi bilan atadi. Dan shahrining eski nomi Layish edi. ³⁰Dan qabilasi oʻzi uchun Mixodan tortib olgan, kumush bilan qoplangan butni oʻrnatdi. Gershom oʻgʻli Yoʻnatan esa ularga ruhoniy boʻldi. Yoʻnatan Musoning* nabirasi edi. Isroil xalqi surgun boʻlguniga qadar*, Yoʻnatanning butun nasli ham Dan qabilasiga ruhoniylik qildi⁺. ³¹Oʻsha davrda Xudoning uyi Shiloʻ shahrida* joylashgan edi, ammo Dan qabilasi u yerga bormay, Mixo yasattirgan butga sajda qilib keldi⁺.

19–BOB

Givo aholisi ogʻir gunoh qiladi

19¹Isroilda shoh boʻlmagan oʻsha davrlarda Efrayim qirlarining kimsasiz joyida Levi qabilasidan bir odam yashardi. U Yahudo hududidagi Baytlahm shahridan bir choʻrini* oʻziga xotin qilib oldi⁺. ²Ammo xotini unga bevafolik qilib, otasining uyiga — Yahudodagi Baytlahmga qaytib ketdi. Oradan toʻrt oy oʻtdi. ³Levi esa u bilan yarashmoqchi boʻlib, orqasidan bordi. U oʻzi bilan xizmatkori va bir juft eshagini olgan edi. Ular xotinining qizlik uyiga yetganlarida, levining qaynatasi ularni xursand boʻlib qarshilab oldi. ⁴U qoʻymay, ularni uyida uch kun mehmon qildi. Ular yeb–ichib, u yerda tunadilar. ⁵Toʻrtinchi kuni levi barvaqt turib yoʻlga shaylandi. Qaynatasi esa unga: “Yoʻlga chiqishdan oldin choy–poy ichib oling, oʻgʻlim, quvvat boʻladi, keyin ketarsizlar”, — dedi. ⁶Shunda ular oʻtirib, birga yeb–ichishdi. Keyin qizning otasi: “Bugun ham qolib dam olsangizlar boʻlardi”, — dedi. ⁷Levi ketmoqchi boʻlib oʻrnidan turganda ham uni yana qoʻyarda–qoʻymay uyida olib qoldi. ⁸Beshinchi kuni levi ketmoqchi boʻlib erta bilan saharda turganda, qizning otasi unga: “Choy–poy ichib oling, kechroq ketarsizlar”, — dedi. Ular oʻtirib yeb–ichishdi.

⁹Levi xotini va xizmatkori bilan ketmoqchi boʻlib dasturxondan turganda, qaynatasi unga shunday dedi: “Qarang, oʻgʻlim, kech boʻlib qoldi. Shu yerda tunab qolaqolinglar. Kun ham ogʻib qolibdi. Bu yerda qolib, damingizni olinglar. Ertaga esa saharda turib uylaringizga ketarsizlar.”

¹⁰Levi koʻnmay yoʻlga tushdi. Xotini va xurjun ortilgan bir juft eshagi bilan yoʻl yurib Yobus shahriga, yaʼni Quddusga yetib oldi⁺. ¹¹Ular Yobusga yaqinlashganlarida kech kirib qolgandi. Xizmatkor xoʻjayiniga dedi: “Keling, Yobus xalqining shahriga kirib, u yerda tunab qolaylik.” ¹²“Yoʻq, — dedi xoʻjayin. — Isroil xalqiga yot boʻlgan begonalarning shahriga kirmaymiz, undan koʻra, yoʻlimizni davom qilib, Givoga boramiz.” ¹³Levi gapida davom etib xizmatkoriga dedi: “Kel, ikkovidan biriga — Givoga yoki Ramaga* yetib olishga harakat qilaylik.” ¹⁴Ular yoʻlda davom etib, kunbotar paytida Benyamin qabilasiga qarashli Givo shahriga yaqinlashib qolishdi. ¹⁵Soʻng Givoda tunab qolmoqchi boʻlib, shahar tomon yoʻl olishdi–da, borib shaharning maydonida oʻtirishdi, ammo hech kim ularni tunash uchun uyiga taklif qilmadi.

¹⁶Oqshom kirganda, bir chol daladagi ishlarini tugatib qaytib kelayotgan edi. Givoda yashayotgan aholining aksariyat qismi Benyamin qabilasidan edi, ammo bu chol Givoga Efrayim qirlaridan kelib, endi shu yerlarda istiqomat qilayotgan edi. ¹⁷Chol shahar maydonida oʻtirgan musofirlarni koʻrib:

— Qayerdan kelib, qayerga ketyapsizlar? — deb soʻradi.

¹⁸Levi shunday javob berdi:

— Biz Yahudodagi Baytlahmga borgan edik, endi esa uyimizga — Efrayim qirlaridagi olis qishlogʻimizga qaytib ketyapmiz. Yoʻlda Egamizning uyini ham ziyorat qilib ketmoqchimiz, ammo bu yerdagilarning birontasi ham tunab qolishimiz uchun bizni uyiga taklif qilmayapti. ¹⁹Bizga turar joydan boʻlak hech narsa kerak emas. Oʻzimiz uchun non va sharobimiz bor. Eshaklarimizga ham yem–xashak gʻamlab kelganmiz.

²⁰— Uyimga marhamat qilinglar, — dedi chol. — Men hamma kamchiliklaringizning gʻamini yeyman. Faqat koʻchada qolmasangizlar, bas!⁺

²¹Chol ularni uyiga olib borib, eshaklariga yem berdi. Soʻng mezbonu mehmonlar oyoqlarini yuvib* ovqatlanishdi.

²²Ular dam olib oʻtirganlarida, birdaniga shaharning yaramas odamlari uyni oʻrab olishdi–da, eshikni tars–turs urib:

— Sening uyingga kelgan odamni bu yoqqa chiqar, biz u bilan birga boʻlishni istaymiz! — deya uy egasiga doʻq urishdi⁺.

²³Uyning egasi — chol ularning oldilariga chiqib:

— Yoʻq ukalarim, bunday jirkanch ish qilmanglar! — deb oʻtindi. — Bunday sharmandalik qilmanglar, axir, u mening mehmonim–ku. ²⁴Mana, mening bokira qizim va u kishining xotini bor. Men ularni sizlarning oldingizga olib chiqay, ularni nima qilsangiz qilinglar, ammo bu odam bilan bunday xunuk ish qilmanglar.

²⁵Lekin odamlar cholning gaplariga quloq solishmadi. Shunda levi xotinini itarib, ularning oldilariga chiqarib yubordi. Ular ayol bilan yotib, ertalabgacha uni zoʻrlashdi. Tong yorishayotganda esa qoʻyib yuborishdi. ²⁶Saharda ayol kelib, xoʻjayini tunab qolgan cholning eshigi oldida yiqildi va tong otguncha u yerda qoldi.

²⁷Ertalab xoʻjayini yoʻlga chiqmoqchi boʻlib, eshiklarni ochdi. Qarasa, eshik tagida xotini qoʻllarini ostonaga uzatib yotgan ekan. ²⁸“Qani, tura qol, boʻl, ketyapmiz”, — dedi u. Lekin javob boʻlmadi*. Keyin u xotinini eshagiga ortib, uyiga yoʻl oldi. ²⁹U uyiga yetib kelgach, pichoq bilan xotinining jasadini oʻn ikki qismga boʻldi. Boʻlaklarni butun Isroil boʻylab Isroilning oʻn ikki qabilasiga yubordi⁺. ³⁰Buni koʻrgan har bir odam shunday deb aytardi: “Isroil xalqi Misrdan chiqqanidan beri bunday vahshiy hodisa sodir boʻlmagan. Endi oʻylab koʻraylik, mulohaza qilib hukm chiqaraylik!”

20–BOB

Isroil xalqi urushga tayyorlanadi

20¹Dan va Bersheba shaharlarining orasidagi keng hududda va Gilad oʻlkasida yashagan butun Isroil xalqi bir yoqadan bosh chiqarib, Egamiz huzurida Mispaxda* toʻplandi⁺. ²Xudo ahlining yigʻinida jamiki Isroil qabilalarining yoʻlboshchilari va 400.000 qurollangan piyoda sipoh qatnashdi. ³Mispaxdagi yigʻin haqidagi xabar tez orada Benyamin qabilasiga ham yetib bordi.

Isroil xalqi shunday dedi:

— Bu jinoyat qanday qilib yuz berganini bizga aytib ber.

⁴Oʻldirilgan ayolning eri levi javob berdi:

— Men xotinim* bilan tunamoq uchun Benyamin qabilasiga qarashli Givo shahriga bordim. ⁵Kechasi Givoning baʼzi bir odamlari uyni oʻrab olishdi. Ular meni oʻldirmoqchi boʻlib, mening oʻrnimga xotinimni shu qadar zoʻrlashdiki, bechora jon berdi. ⁶Aql bovar qilmaydigan bu razolat Isroilda sodir boʻldi! Shuning uchun men xotinimning jasadini boʻlak–boʻlak qilib, boʻlaklarni Isroil boʻylab joʻnatdim⁺. ⁷Endi esa birodarlarim, hammalaringiz shu haqda mulohaza qilib, biron–bir maslahat beringlar.

⁸Yigʻinda ishtirok etganlar turib bir ovozdan:

— Birontamiz ham oʻz chodirimizga yoki uyimizga qaytib ketmaymiz, — dedi. ⁹— Biz bunday qilamiz: Givoga qarshi jang qilishdan oldin, shaharga kim hujum qilishi kerakligini Xudodan soʻrab, qurʼa tashlaymiz*. ¹⁰Isroil xalqining oʻndan bir qismi jangchilarni oziq–ovqat bilan taʼminlab turadi. Qolganlar esa Benyamin yeridagi Givo* aholisini Isroilda qilgan sharmandaligi uchun jazolaydi.

¹¹Shunday qilib, butun Isroil xalqi bir yoqadan bosh chiqarib, shaharga hujum qilish uchun toʻplandi.

¹²Isroil qabilalari Benyamin qabilasi boʻylab odamlarni yuborib dedilar: “Ey xaloyiq, orangizdagi ayrim odamlar dahshatli bir jinoyatga qoʻl urdi. ¹³Givodagi yaramaslarni hoziroq bu yerga chiqaringlar, biz ularni oʻldirib, Isroil xalqi orasidan yovuzlikni yoʻq qilamiz.” Ammo Benyamin qabilasi Isroil xalqining gaplariga quloq solmadi⁺. ¹⁴Ular shaharlaridan chiqib, Isroil xalqiga qarshi jang qilish uchun Givoga bordilar. ¹⁵Oʻsha kuni Givo shahridan boʻlgan yetti yuzta saralangan jangchidan tashqari Benyamin qabilasining boshqa shaharlaridan kelgan qurollangan sipohlarning soni yigirma olti ming edi⁺. ¹⁶Bularning orasida yetti yuz nafar chapaqay askar bor edi. Ularning hammasi mohir mergan edi. Ularga bir tola sochni nishon qilib qoʻygan taqdirda ham palaxmondan tosh otib, moʻljalga bexato tekkizishardi⁺. ¹⁷Isroil xalqi esa Benyamin qabilasidan ajralgan holda 400.000 qurollangan mohir jangchini toʻpladi⁺.

Benyamin qabilasiga qarshi jang

¹⁸Isroil lashkari Baytil shahridagi sajdagohga* chiqib: “Oramizdan kim birinchi boʻlib Benyamin qabilasiga hujum qilishi kerak?” — deya Xudoga iltijo qildi.

“Yahudo qabilasi hujum qilsin”, — deb javob berdi Egamiz⁺.

¹⁹Keyingi kuni ertalab Isroil lashkari borib, Givo shahrining yaqinida qarorgoh qurdi. ²⁰Soʻng ular Benyamin jangchilariga hujum qilish uchun Givo shahrining roʻparasida saf tortishdi. ²¹Benyamin jangchilari Givodan chiqib, Isroil lashkari bilan jang qilishdi. Oʻsha kuni yigirma ikki ming Isroil sipohi halok boʻldi⁺. ²²⁻²³Isroil lashkari Egamizning huzuriga borib, kechgacha faryod qildi. Ular Egamizdan: “Benyamin qarindoshimizga qarshi yana jang qilaylikmi?” — deb soʻrashdi. “Ularga hujum qilinglar”, — deb javob berdi Egamiz. Isroil lashkari koʻtarinki ruhda ilgarigiday avvalgi joyda saf tortdi.

²⁴Ular ikkinchi kuni ham Benyamin jangchilariga qarshi jang qilishdi. ²⁵Oʻsha kuni Benyamin jangchilari Givodan chiqib, yana oʻn sakkiz ming mohir Isroil sipohini oʻldirishdi. ²⁶Shunda Isroil lashkari Baytilga* qaytib, yigʻi–sigʻi qildi. Ular oʻsha kuni kechgacha Egamizning huzurida oʻtirib roʻza tutishdi. Egamiz huzurida kuydiriladigan qurbonliklar va tinchlik qurbonliklarini keltirishdi.

²⁷⁻²⁸Xudoning Ahd sandigʻi oʻsha yerda — Baytilda turgan edi, Elazar oʻgʻli Finxaz esa Ahd sandigʻi yonida oʻz xizmatini ado etardi. Finxaz Horunning nabirasi edi.

Isroil lashkari Egamizdan: “Qarindoshimiz Benyamin qabilasiga qarshi jang qilaylikmi, yoʻqmi?” — deb soʻradi.

“Jang qilinglar, — deb javob berdi ularga Egamiz. — Ertaga Men ularni sizlarning qoʻlingizga beraman.”⁺ ²⁹Isroil lashkari Givoning tevarak–atrofidagi pistirmalarga odamlarni oʻtirgʻizib qoʻydi⁺. ³⁰Oʻzlari esa uchinchi marta Benyamin jangchilariga qarshi jang qilish uchun Givo roʻparasida oldingiday saf tortishdi. ³¹Benyamin jangchilari urushga chiqishdi. Isroil lashkari ilgarigidek chekina boshladi. Benyamin jangchilari Isroil lashkarini taʼqib qilib, shahardan uzoqlashib qolishdi. Ular Baytil va Givoga ketadigan katta yoʻllarda va ochiq maydonlarda oʻttiztacha Isroil sipohini oʻldirishdi. ³²Benyamin jangchilari: “Bular oldingiday tumtaraqay boʻlishyapti”, deb oʻylashgan edi. Aslida esa Isroil lashkari ularni shahardan uzoqlashtirish niyatida shunday qilayotgan edi⁺.

³³Isroil lashkarining asosiy qismi jang maydonini orqaga — Baal–Tamar shahri tomon tortdi. Shunda birdaniga Gebo tekisligidagi* pistirmada yotgan sipohlar chiqishdi. ³⁴Isroil lashkarining oʻn ming saralangan jangchisi Givoga hujum qildi va u yerda qattiq jang boshlandi. Benyamin jangchilari bunday falokat yuz berishini kutishmagan edi.

³⁵Egamiz ularni Isroil lashkari oldida magʻlub qildi. Oʻsha kuni Isroil lashkari qurollangan 25.100 Benyamin jangchisini oʻldirdi. ³⁶Shunda Benyamin jangchilari magʻlubiyatga uchraganlarini tushunishdi.

Isroil lashkarining asosiy qismi Benyamin jangchilari oldida chekingan edi. Shu orqali ular Givo atrofidagi pistirmalarda oʻtirgan Isroil sipohlariga shaharga hujum qilish uchun qulay vaziyat yaratib bergan edilar. ³⁷Pistirmadagi sipohlar Givo tomon otildilar. Ular shahardagi bor odamni qirib tashladilar⁺. ³⁸Isroil lashkarining asosiy qismi bilan pistirmadagi sipohlar oʻzaro shunday kelishib olgandilar: shahardan quyuq tutun chiqishi bilanoq, ³⁹Isroil lashkarining asosiy qismi orqaga qaytib jang qilishi kerak edi.

Shu orada Benyamin jangchilari oʻttiztacha Isroil sipohini oʻldirgan edilar. Shu sababdan ular: “Isroil lashkari ilgarigiday chekinishi aniq”, deb oʻylagan edilar. ⁴⁰Biroq ortga qaraganlarida shahardan quyuq tutun bulut boʻlib koʻtarilganini va butun shahar yongʻin ostida qolganini koʻrdilar. ⁴¹Shunda Isroil lashkarining asosiy qismi ortiga qaytdi. Benyamin jangchilari esa magʻlubiyatga uchraganlarini anglab, sarosimaga tushdilar. ⁴²Ular Isroil lashkaridan qochmoqchi boʻlib, sahro tomon yugurdilar, ammo qirgʻindan qochib qutula olmadilar. Chunki shahardan chiqib kelayotgan sipohlar bilan Isroil lashkarining asosiy qismi ularni ikki tomondan siqib kelayotgan edi. ⁴³Isroil lashkari Benyamin jangchilarini qurshovga olib, Givoning sharq tomonigacha ularni toʻxtamay taʼqib qilib, oʻldirdi. ⁴⁴Benyamin qabilasining oʻn sakkiz ming bahodir jangchisi halok boʻldi. ⁴⁵Boshqalari esa sahrodagi Rimmon qoyasiga qarab qochishdi. Isroil lashkari ulardan besh mingtasini katta yoʻllarda qirib tashladi, qolganlarini esa Gidoʻmgacha taʼqib qilib, yana ikki mingtasini oʻldirdi⁺. ⁴⁶Oʻsha kuni Benyamin qabilasidan jami yigirma besh ming qurollangan dovyurak jangchi halok boʻldi. ⁴⁷Ammo olti yuzta sipoh sahrodagi Rimmon qoyasiga qochishga muvaffaq boʻldi. Ular toʻrt oy mobaynida u yerda yashab yurdilar. ⁴⁸Isroil lashkari Benyamin shaharlariga qaytib, u yerda qolgan–qutgan odamlarni, mollarni, barcha jonzotni qirib tashladi, atrofdagi shaharlarga oʻt qoʻydi.

21–BOB

Benyamin yigitlari uchun kelinlar

21¹Isroil xalqi Mispaxdagi* yigʻinda: “Birontamiz ham Benyamin qabilasiga qiz uzatmaymiz”, — deb ont ichgan edi⁺. ²Benyamin qabilasi bilan boʻlgan urushdan keyin Isroil xalqi Baytilga* borib, Xudoning huzurida kechgacha oʻtirdi. Ular faryod koʻtarib: ³“Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz, nega bunday koʻrgilik boshimizga tushdi?! Nega Isroilning bir qabilasi yoʻq boʻlib ketdi?!” deya achchiq–achchiq yigʻladilar.

⁴Ertasi kuni odamlar barvaqt turib, u yerda qurbongoh qurdilar. Ular kuydiriladigan qurbonliklar va tinchlik qurbonliklarini keltirdilar. ⁵Keyin bir–birlaridan: “Isroil qabilalaridan Egamiz huzurida oʻtkazilgan yigʻinga kelmaganlar bormi?” deb soʻradilar. Chunki ular, Mispaxda — Egamiz huzurida oʻtkazilgan yigʻinda ishtirok etmagan har bir kishining jazosi oʻlimdir, deb qatʼiy bir qasam ichgan edilar. ⁶Isroil xalqi oʻz jigari boʻlgan Benyamin qabilasiga achinib: “Evoh, bugun Isroilning bir qabilasi yoʻq boʻldi”, deya koʻp oʻkindi⁺. ⁷“Oʻsha qabiladan faqatgina bir nechta yigit omon qoldi, xolos. Endi ular uchun qayerdan qiz topamiz? Birontamiz ularga qiz uzatmaymiz, deb Egamizning nomi bilan qasam ichgan edik–ku!”

⁸Isroil xalqi: “Mispaxdagi yigʻinda qatnashmaganlar bormi?” deya surishtira boshladi. Shunda Giladdagi Yobosh shahrining aholisi yigʻinda qatnashmaganligi maʼlum boʻldi⁺. ⁹Chunki yoʻqlama qilinganda oʻsha shahardan hech kim yoʻq edi. ¹⁰Butun jamoa oʻn ikki ming jangchini tanlab, ularga: “Boringlar, Giladdagi Yobosh shahrining butun aholisini qirib tashlanglar, xotinu bola–chaqalarini ham ayamanglar!” dedi. ¹¹“Har bir erkak va er koʻrgan har bir ayol oʻldirilsin.”⁺ ¹²Jangchilar Yobosh* aholisining orasidan toʻrt yuzta er koʻrmagan, yosh bokira qizni topib, ularni Kanʼon yurtidagi Shiloʻ qarorgohiga olib keldilar⁺.

¹³Keyin butun jamoa Rimmon qoyasidagi Benyamin odamlariga xabar yuborib, tinchlik eʼlon qildi⁺. ¹⁴Benyamin odamlari oʻz uylariga qaytib borishdi. Isroil xalqi Giladdagi Yobosh aholisining omon qolgan qizlarini ularga turmushga berdi. Ammo qizlarning soni Benyamin odamlariga qaraganda kamroq edi.

¹⁵Isroil xalqi Benyamin qabilasiga nihoyatda achinar edi, chunki Egamiz ularni deyarli yoʻq qilib yuborgan edi. ¹⁶Shunda jamoa oqsoqollari shunday dedilar:

— Obbo, endi qolgan Benyamin oʻgʻillariga qayerdan qiz topib beramiz? Ularning qabilasidan bironta qiz ham tirik qolmadi–ku! ¹⁷Benyamin qabilasi Isroildan batamom yoʻq boʻlib ketmasligi uchun omon qolganlari nasl qoldirishlari kerak. ¹⁸Lekin shunisi ham borki, biz: “Benyamin qabilasiga qiz uzatgan laʼnati boʻlgay!” deb qasam ichib qoʻydik, endi ularga qiz uzata olmaymiz.

¹⁹Shunda odamlardan bittasi:

— Ha, aytgancha, Egamizga bagʻishlab Shiloʻda har yili oʻtkaziladigan bayram haqida nima deysizlar? — dedi. — Lavoʻn va Baytil shaharlarining oʻrtasida joylashgan bu shahar, Baytildan Shakamga ketadigan yoʻlning shundoq yonginasida–ku.

²⁰Oqsoqollar Benyamin qabilasidan boʻlgan boʻydoq yigitlarga shunday uqtirdilar:

— Boringlar, uzumzorlarda yashirinib, ²¹poylab turinglar. Shiloʻ qizlari oʻyinga chiqqanda, uzumzordan chiqib, har biringiz oʻzlaringiz uchun qiz olib qochinglar⁺. ²²Qizlarning otalari yoki aka–ukalari oldimizga shikoyat qilib keladigan boʻlishsa, biz ularga shunday deymiz: “Qizlaringizni olib qolishimizga ijozat beringlar. Tushuninglar axir, biz Giladdagi Yoboshga hujum qilganimizda Benyamin yigitlari uchun yetarlicha qiz olib kela olmadik. Garchi Benyamin yigitlari qizlaringizni olib qochgan boʻlsa–da, sizlar qasamni buzgan hisoblanmaysizlar.”

²³Benyamin odamlari Shiloʻga borib, uzumzorlarda yashirinib oldilar. Qizlar raqsga tushganlarida ular oʻzlari uchun bittadan qiz olib qochdilar. Soʻng olib qochgan qizlari bilan uylariga qaytib ketdilar, shaharlarini tiklab, oʻsha joyda yashadilar. ²⁴Butun Isroil jamoasi ham uy–uylariga, qabilalari va oilalariga qaytib bordi.

²⁵Oʻsha davrlarda Isroilda shoh yoʻq edi. Har bir odam bilganini qilar edi⁺.

1:1 Yoshuaning oʻlimi — Ysha 24:29-30 ga qarang.

1:7 …dasturxonimdan tushgan ushoqlarni terib yurishar edi — bu harakat magʻlubiyat va xorlikning bir belgisi edi.

1:8 …Quddusga hujum qilib, shaharni qoʻlga kiritdi — shahar magʻlub boʻlgan boʻlsa ham, hali Isroil xalqi tomonidan egallanmagan edi (shu bobning 21–oyatiga qarang). Shoh Dovud Quddusni bosib olgandan keyingina, Isroil xalqi bu shaharga egalik qildi (2 Shohlar 5:6-10 ga qarang).

1:10 Xevron shahri — Quddusdan qariyb 32 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

1:12 Xolib — Yahudo qabilasining oqsoqollaridan biri (Ysha 14:6-14 va Sahroda 13:7, 31, 14:6, 10, 20-24 ga qarang). Shu bobning 12-15–oyatlarida yozilgan hikoya Ysha 15:13-19 da qayd etilgan.

1:14 …qiz Oʻtniyolga: “Keling, otamdan… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalarda …Oʻtniyol qizga: “Kel, otangdan….

1:16 palma shahri Yerixo — ibroniycha matnda Palma shahri. Yerixo shahrini shu nom bilan ham atashardi.

1:17 Xoʻrmax — ibroniychadagi maʼnosi vayrona.

1:18 Gʻazo, Ashqalon, Exron shaharlari — Filistlarning beshta shahridan uchtasi (Ysha 13:3 ga qarang).

1:19 temir jang aravalari — bu aravalarning baʼzi qismlari temirdan yasalgan edi, xolos.

1:20 Muso aytganidek… — Ysha 15:13-14 ga qarang.

1:20 Onoq avlodidan kelib chiqqan uchta urugʻni — Onoq avlodi Isroil xalqidan avval Kanʼonda yashagan, ular gavdasi ulkan, kuchli jangchilari bilan mashhur boʻlgan xalq (Sahroda 13:33-34, Qonunlar 1:28, 2:10-11, 20-21, 9:1-2 ga qarang).

1:21 bugunga qadar — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

1:22 Baytil shahri — Quddusdan qariyb 19 kilometr shimolda joylashgan.

1:24 yashirin kirish joyi — qadimda devor bilan oʻralgan shaharlarda faqat shahar aholisi biladigan bir–ikkita kichkina kirish joylari boʻlgan. Shaharning asosiy darvozalari qulf boʻlsa ham, odamlar mana shu joylardan shaharga kira olardilar.

1:26 Xet xalqining yurti — Xet xalqining bir shohligi boʻlib, markazi hozirgi Turkiya hududida joylashgan edi. Bu shohlik bir vaqtlar janubdan hozirgi Suriyagacha choʻzilgan edi.

1:34 Amor xalqlari — bu oʻrinda umumiy nom boʻlib, bu nom ostida oʻsha vaqtlarda Kanʼonda istiqomat qilgan Isroil xalqidan boshqa qolgan hamma xalqlar nazarda tutilgan.

1:36 Chayonlar dovoni — ibroniycha matnda Akrabim dovoni, maʼnosi chayonlar dovoni.

2:1 Gilgal — Yerixo shahridan sharqda joylashgan. Isroil xalqi Yoshua boshchiligida yurtga kirganlaridan keyin, birinchi marta mana shu joyda qarorgoh qurganlar (Ysha 4:19-5:12 ga qarang).

2:3 …sizlarga dushman boʻlib… — yoki …ular sizlarga tuzoq boʻlib qoladi…, yoki …ular sizlarning biqiningizdagi tikanday boʻladi….

2:5 Boxim — ibroniychadagi maʼnosi yigʻlaydiganlar.

2:9 Timnat–Serax — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Timnat–Xares. Uning Timnat–Serax degan shakli Ysha 24:30 dan olingan (yana Ysha 19:50 ga qarang).

2:16 hakamlar — oʻsha vaqtda Isroilning yoʻlboshchilari hakamlar deb atalgan. Isroil xalqi dushmanlariga qarshi urush ochganda, hakamlar lashkarboshi sifatida xizmat qilardi. Shuningdek, hakamlar qozi vazifasini, ayrim hollarda diniy vazifalarni ham bajarar edilar.

3:3 beshta Filist begi — bu beklar Filistlarning Gʻazo, Ashdod, Ashqalon, Gat va Exron degan shaharlarida hukmronlik qilardilar (Ysha 13:3 ga qarang).

3:3 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni.

3:7 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

3:8 Oram–Naxrayim — ibroniychadagi maʼnosi Ikki daryoning Orami demakdir. Bu yer Furot daryosi boʻyida joylashgan boʻlib, hozirgi Suriya mamlakatining shimoliy qismini va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqiy qismini qamrab olardi.

3:10 hakam — 2:16 izohiga qarang.

3:12 Moʻab yurti — Oʻlik dengizning sharqiy qirgʻogʻida joylashgan edi.

3:13 palma shahri Yerixo — ibroniycha matnda Palma shahri. Yerixo shahrini shu nom bilan ham atashardi.

3:16 bir tirsak — taxminan 45 santimetrga toʻgʻri keladi.

3:19 Gilgal — bu joy Yerixo shahridan qariyb 2,5 kilometr masofada boʻlgan. Bu voqea yuz berganda shoh Eglon Yerixo shahridagi saroyida boʻlgan boʻlishi mumkin.

3:19 haykallar — yoki butlar yoxud yodgorliklar (shu bobning 26–oyatida ham bor).

3:22 …xanjar tigʻi shohning qornini yorib butidan chiqdi — yoki …u xonadan chiqib ketdi.

3:31 govron — yoʻgʻon novdadan qilingan, uchi oʻtkirlangan podachilar tayogʻi. Podachilar govron bilan mollarni niqtab, yurishga undaydi.

4:3 temir jang aravasi — 1:19 izohiga qarang.

4:4 hakam — 2:16 izohiga qarang.

4:6 Tovur togʻi — Jalilada, Jalila koʻlining janubiy qirgʻogʻidan qariyb 19 kilometr gʻarbda joylashgan.

5:4 Seir — Edom yurtining yana bir nomi.

5:10 Eshiting… — yoki Eʼlon qiling… yoxud Shu haqda kuylang….

5:11 choʻponlar — yoki qoʻshiqchilar.

5:14 Omoleklarni yenggan Efrayim — Efrayim qabilasi Omolek xalqini yengib, ularning qirli yurtini egallab olgan edi (12:15 ga qarang).

5:20 Jang qildi yulduzlar samoda turib… — samo kuchlari Isroil tarafida turib jang qilganligi sheʼriy uslubda koʻrsatilgan (4:7, 14-16 ga qarang).

6:1 Midiyon xalqi — Kanʼondan janubi–sharqdagi choʻl joylarda yashagan koʻchmanchi xalq.

6:5 chigirtka — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

6:10 Amor xalqlari — 1:34 izohiga qarang.

6:11 uzum siqish chuquri — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi.

6:15 toʻram — yoki Rabbim. Bu oʻrindagi ibroniycha soʻz odatda Xudoga nisbatan ishlatiladi, lekin baʼzi bir holatlarda hurmat koʻrsatish maqsadida odamlarga nisbatan ham qoʻllaniladi. Gidoʻn hali Egamiz bilan gaplashayotganini tushunmagan edi (shu bobning 22-23–oyatlariga qarang).

6:19 bir togʻora — ibroniycha matnda bir efa, taxminan 22 kiloga toʻgʻri keladi.

6:22 Voy…yuzini koʻrdim — Egamizni koʻrgani uchun Gidoʻn, endi oʻlaman, deb juda qoʻrqib ketgan edi. Isroil xalqi, Xudoni koʻrgan odam oʻladi, deb ishonardi (13:22, Ibtido 32:30 va Chiqish 33:20 ga qarang).

6:24 bugunga qadar — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

6:25 Otangning yetti yashar ikkinchi buqasi — yoki Otangning buqasi bilan birga yana bir yetti yasharli buqa.

6:25 Ashera — 3:7 izohiga qarang.

6:26 oʻsha buqa — yoki ikkinchi buqa (shu bobning 28–oyatida ham bor).

7:1 Moʻre tepaligi — Xaroʻd bulogʻidan qariyb 8 kilometr shimolda joylashgan.

7:3 Gilad togʻi — odatda “Gilad” deb Iordan daryosining sharqida joylashgan oʻlkaga aytiladi, lekin bu oyatda Yizril vodiysi yaqinidagi, Iordan daryosining gʻarbida joylashgan yerlar nazarda tutilgan. Ehtimol, bu oʻrinda “Gilad” Gilbova togʻining yana bir nomi sifatida ishlatilgan.

7:12 chigirtka — 6:5 izohiga qarang.

7:22 …Bayt–Shittax…Ovil–Maxla shahri… — bu shaharlar Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

7:25 Oriv va Zayov — ibroniychada Oriv ismining maʼnosi — quzgʻun, Zayov ismining maʼnosi — boʻri. Midiyon xalqi, ovchilar kabi, Isroil xalqini quvib, ularni talon–taroj qilardi.

7:25 uzum siqish chuquri — 6:11 izohiga qarang.

8:4 …narigi qirgʻoqqa oʻtib oldi — yaʼni daryoning sharq tomoniga.

8:8 Paniyol shahri — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Panuval. Paniyol shahri Giladda — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan edi (shu bobning 9, 17–oyatlarida ham bor).

8:9 minora — qadimda shaharlar devor bilan oʻralgan boʻlib, maʼlum joylarida minoralar devorga tutashtirib qurilgan. Minoralardan mudofaa vositasi sifatida foydalanilgan.

8:24 Midiyonlar ham, Ismoil avlodi singari… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Ismoil avlodidan boʻlganlari uchun…. Ismoil va Midiyon xalqlari Ibrohimning ikkita oʻgʻlidan kelib chiqqanlar (Ibtido 25:1-2, 12 ga qarang). Bu xalqlar yaqin qarindosh boʻlganlari uchun, ularning ikkalovini ham baʼzan Midiyon xalqi, baʼzan esa Ismoil xalqi deb atashardi (yana Ibtido 37:28 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang).

8:26 bir puddan ortiq — ibroniycha matnda bir ming yetti yuz shaqal, taxminan 19,5 kiloga toʻgʻri keladi.

8:27 haykal — ibroniycha matnda efod, oliy ruhoniylarning sajda marosimlarida kiyadigan ustki kiyimi (Chiqish 28:6-30, Levilar 8:7 ga qarang). Biroq bu oʻrinda oliy ruhoniylarning kiyimi emas, balki sajda qilish va fol ochishda ishlatiladigan buyum nazarda tutilgan. Bu buyum efod shaklida ishlangan oltin haykal boʻlishi mumkin.

8:29 Gidoʻn — ibroniycha matnda Yerubbaal, Gidoʻnning yana bir ismi (6:32, 7:1 ga qarang).

8:31 choʻri — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: choʻri boʻlgan ayollar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan.

8:33 Baal–Berit — ibroniychadagi maʼnosi ahd Baali.

9:1 Gidoʻn — ibroniycha matnning shu joyida va mana shu bobning qolgan qismida Yerubbaal deb ishlatilgan, Gidoʻnning yana bir ismi (6:32, 7:1 ga qarang).

9:4 Baal–Berit — 8:33 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

9:4 yetmish boʻlak kumush — taxminan 770 grammga toʻgʻri keladi.

9:6 Shakam — Quddusdan qariyb 50 kilometr shimolda, Isroil tepaliklarida joylashgan shahar.

9:15 Lubnondagi sadrlar — Lubnon togʻlarida oʻsadigan bu sadr daraxtlari dunyoning oʻsha hududidagi eng katta daraxt turlaridan edi.

9:31 U bildirmay Abumalekning oldiga chopar joʻnatib… — yoki U Armaxdagi Abumalekning oldiga chopar joʻnatib….

9:37 folbinlarning daraxti — ibroniycha matnda Elon–Moʻnanim, maʼnosi folbinlarning eman daraxti.

9:41 Armax — Shakamdan qariyb 8 kilometr masofada joylashgan shahar.

9:45 …ustidan tuz sochib tashladi — bu harakat Abumalekning bu shaharda endi hech narsa oʻsmaydi, hech kim yashamaydi, deb laʼnatlaganining ramzi boʻlishi mumkin (Qonunlar 29:23, Zabur 106:34, Yeremiyo 17:6 ga qarang).

9:46 Baal–Berit — ibroniycha matnda El–Berit. Maʼnosi ahd xudosi, Baal–Beritning yana bir nomi (8:33 ga va shu bobning 4–oyatiga qarang).

9:48 Zalmon togʻi — Shakam shahri yaqinida joylashgan Ebal togʻining yoki Garizim togʻining yana bir nomi.

10:2 hakam — 2:16 izohiga qarang.

10:4 …oʻttizta eshakni minishar…oʻttizta shaharga egalik qilishardi — bu ularning boyligi va baland lavozimga ega ekanliklarining belgilaridir.

10:4 bugunga qadar — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

10:4 Yovir shaharlari — ibroniycha matnda Xavot–Yovir, maʼnosi Yovir shaharlari.

10:12 Moyun — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalarida Midiyon. Moyun Mavun xalqining yana bir nomi boʻlishi mumkin. Mavun xalqi Midiyon xalqi yashaydigan joyda yashardi. Ular Midiyon xalqidan kelib chiqqan bir guruh boʻlishi ham mumkin.

10:17 Mispax — 10-12–boblarda Mispax soʻzi Giladdagi bir shaharga nisbatan ishlatilgan (11:29 ga qarang), Gilad oʻlkasi Iordan daryosining sharqida, Oʻlik dengizning shimolida joylashgan. Keyinroq 20-21–boblarda Mispax deb boshqa shahar haqida aytilgan.

11:11 Mispax — 10:17 izohiga qarang.

11:16 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Aqaba qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–sharqidagi qoʻltigʻiga) ishora qiladi.

11:16 Kadesh — Kadesh–Barna nomi bilan ham maʼlum boʻlib, hozirgi Aqaba qoʻltigʻining shimoliy qirgʻogʻidan qariyb 145 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan voha (Sahroda 20:1, 14-21 ga qarang).

11:24 …xudoying Xamoʻsh bergan narsalarga egalik qil! — qadimda odamlarning tasavvuriga koʻra har bir xalqning oʻz xudosi boʻlib, bu xudolar oʻsha xalqlarning hududlariga egalik qilishardi. Moʻab xalqining xudosi Xamoʻsh, Ommon xalqining xudosi Moʻlax hisoblanardi (3 Shohlar 11:7 ga qarang). Ommon xalqi Isroil xalqidan tortib olmoqchi boʻlgan bu yerlar oldin Moʻab xalqiga, soʻng Amor xalqiga qarashli boʻlgan (Sahroda 21:26 ga qarang). Shu bois, bu oyatda Ommon shohiga “xudoying Xamoʻsh bergan narsalarga egalik qil” deb aytilgan.

11:25 Nima, sening…Boloqdan ortiq joying bormidi?! — Boloq Moʻabning oldingi shohi edi. U Balom degan odamni, Isroil xalqini laʼnatlagin, deb yollagan edi, ammo oʻsha odam gapirganda uning ogʻzidan faqat duo chiqdi, chunki u orqali Xudo gapirgan edi (Sahroda 22:1-24:25 ga qarang).

12:7 hakam — 2:16 izohiga qarang.

12:8 Baytlahm — bu oʻrinda Quddusdan janubda joylashgan shahar emas, Zabulun qabilasining hududida joylashgan kichkina bir shaharcha haqida gap ketayotgan boʻlishi mumkin.

12:14 …yetmishta eshakni minib yurishardi — bu badavlat oila ekanini bildirar edi.

13:2 Dan qabilasi — bu paytda Dan qabilasi Filistlar yashaydigan dengiz sohili boʻyidagi tekisliklar yonida, Isroil yurtining janubi–gʻarbida oʻrnashgan edi. Keyinroq Dan qabilasi shimolga koʻchdi (18–bobga qarang).

13:5 …Xudoga nazr qilingay… — ibroniycha matnda alohida bir soʻz ishlatilgan boʻlib, bu soʻz Xudoga xizmat qilish uchun maxsus vaʼda bergan odamni bildiradi. Baʼzi insonlar maxsus vaʼda berib, oʻzlarini birmuncha vaqt Xudoning xizmatiga bagʻishlar edilar. Baʼzi birovlar esa tugʻilgan paytlaridanoq shu vaʼda orqali Xudoga bagʻishlanganlar. Tavrot qonuniga koʻra, oʻzini Xudoga butunlay bagʻishlab, nazr qilgan odam sharob yoki may ichmasligi, sochini qirqmasligi, murdaga tegmasligi kerak edi (Sahroda 6:1-8, 21 ga qarang). Ibroniycha matnda shu maʼnodagi soʻz mazkur bobning 7–oyatida ham bor.

13:22 Biz oʻlamiz, chunki biz Xudoni koʻrdik! — 6:22 izohiga qarang.

13:25 Zorox bilan Eshtoyoʻl shaharlari — Isroilning janubi–gʻarbida, Filistlar yashaydigan dengiz sohili boʻyidagi tekisliklarda joylashgan.

13:25 Dan qabilasining qarorgohi — ibroniycha matnda Maxonex–Dan, maʼnosi Dan qarorgohi.

14:9 …asalni sherning murdasidan olganini aytmadi — Shimshoʻn Xudoga bagʻishlangan boʻlgani uchun u oʻlik hayvonning jasadiga tegishi mumkin emas edi (13:5 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Tavrot qonuniga koʻra, jasad va jasadga tekkan mana shu asal ham harom hisoblanardi, shuning uchun ularga tekkan odam harom boʻlib qolardi (Levilar 11:27-40 ga qarang).

14:15 yettinchi — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalarda toʻrtinchi.

14:19 Ashqalon shahri — Filistlarning beshta shahridan bittasi (1:18-19 ga qarang).

15:6 otasining xonadoni — koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan (yana 14:15 ga qarang). Ibroniycha matnda otasi.

15:8 Etom qoyasi — bu qoya Yahudo qabilasining hududida, Baytlahm shahridan bir necha kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

15:9 Lexi — ibroniychadagi maʼnosi jagʻ suyagi.

15:16 uyum–uyum — ibroniychada uyum va eshak soʻzlari oʻzaro ohangdosh.

15:17 Ramat–Lexi — ibroniychadagi maʼnosi jagʻ suyagi tepaligi.

15:19 En–Xaqqor — ibroniychadagi maʼnosi faryod qilganning bulogʻi.

15:19 bugunga qadar — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

15:20 hakam — 2:16 izohiga qarang.

16:2 …shahar darvozasida… — bu ibora ham shahar darvozasiga, ham darvozaning yonida shahar devorlari orasiga qurilgan xonalarga nisbatan ishlatilgan. Bu xonalardan qoʻriqchilar va boshqa nazoratchilar xizmat paytida foydalanganlar.

16:3 Xevron — Gʻazodan qariyb 65 kilometr sharqda joylashgan shahar.

16:5 Filist beklari — 3:3 ning birinchi izohiga qarang.

16:5 1100 boʻlakdan kumush — taxminan 13 kiloga toʻgʻri keladi.

16:7 yangi, qurib ulgurmagan kamon ipi — kamon ipi koʻpincha hayvon ichagidan eshilib qilingan. Bu iplar ichaklar hali hoʻlligida qilingan, ular qurigandan keyin juda ham pishiq boʻlib qolgan.

16:13-14 …moki yordamida yaxshilab mahkamlab qoʻysang…14…uning yetti tutam sochini dastgohdagi matoga qoʻshib toʻqidi–da… — qadimiy yunoncha tarjimadan. Bu soʻzlar kotibning xatosi tufayli ibroniycha matnda tushib qolgan.

16:17 …onamning qornidayoq Xudoga nazr qilinganman — 13:2-5 oyatlarga va 13:5 izohiga qarang.

16:31 Zorox bilan Eshtoyoʻl shaharlari — 13:25 ning birinchi izohiga qarang.

16:31 hakam — 2:16 izohiga qarang.

17:2 1100 boʻlak kumush — taxminan 13 kiloga toʻgʻri keladi.

17:4 kumush boʻlaklarining 200 tasi — taxminan 2,3 kiloga toʻgʻri keladi.

17:4 …but yasab, uni kumush bilan qopladi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …kumushdan oʻyma but va quyma but yasadi. Ibroniycha matnda keyinroq faqat bitta but haqida soʻz yuritilgan. Shuning uchun bittagina but yasalganining ehtimoli koʻproq. Bu but oʻyib yasalgandan soʻng kumush bilan qoplangan edi.

17:5 ruhoniylar kiyadigan maxsus libos — ibroniycha matnda efod. Hoynahoy bu oyatda efod soʻzi sajdagohda xizmat qiladigan ruhoniy kiyadigan kiyimga ishora qiladi. Musoning akasi oliy ruhoniy Horun kiygan efodga oʻxshatib tikilgan boʻlishi mumkin (Chiqish 28:6-30, Levilar 8:7 ga qarang). Yoki odamlar sajda qilgan yoki fol ochish uchun ishlatgan narsa haqida aytilgan boʻlishi ham mumkin (yana 8:27 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

17:5 xonaki sanamlar — ibroniycha matnda terafim. Odamlar bu sanamlardan fol ochishda foydalangan boʻlsalar kerak.

17:7 Baytlahm shahri — Quddusdan qariyb 8 kilometr janubda joylashgan.

17:7 levi — Xudo tomonidan Muqaddas chodirda xizmat qilish uchun tanlangan, Levi qabilasiga mansub odam (Sahroda 3:5-10 ga qarang).

17:10 oʻn boʻlakdan kumush — taxminan 110 grammga toʻgʻri keladi.

18:2 Zorox va Eshtoyoʻl shaharlari — 13:25 ning birinchi izohiga qarang.

18:3 levi — 17:7 ning ikkinchi izohiga qarang.

18:7 …Layish shahri…Sidon… — Layish shahri Isroilning eng shimoliy qismida joylashgan shahar edi. Sidon esa Finikiyaga qarashli shahar boʻlib, Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi.

18:12 bugunga qadar — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

18:12 Dan qarorgohi — 13:25 ning ikkinchi izohiga qarang.

18:14 ruhoniylar libosi — ibroniycha matnda efod (shu bobning 17, 18, 20–oyatlarida ham bor). 17:5 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

18:14 xonaki sanamlar — ibroniycha matnda terafim (shu bobning 17, 18, 20–oyatlarida ham bor). Odamlar bu sanamlardan fol ochishda foydalangan boʻlsalar kerak.

18:29 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

18:30 Muso — ibroniycha matnda bu soʻz Manashe deya oʻqilsin deb, maxsus belgilangan. Qadimgi ibroniy kotiblari Musoning nomiga dogʻ tushirmaslik niyatida shunday qilgan boʻlishlari mumkin, chunki bu oʻrinda aniq Musoning avlodidan boʻlgan Yoʻnatanning butparastligi haqida gap ketyapti.

18:30 Isroil xalqi surgun boʻlguniga qadar… — miloddan oldingi 722 yilda Isroil, yaʼni shimoliy shohlik Ossuriyaga surgun qilingan.

18:31 Shiloʻ shahri — Quddusdan qariyb 32 kilometr shimolda joylashgan boʻlib, Isroil xalqi sajda qiladigan asosiy joy boʻlib qolgan edi. Xudoga sajda qilish uchun boriladigan asosiy joy Shiloʻdagi Muqaddas chodir edi. Bu paytda hali Quddusdagi Maʼbad qurilmagan edi.

19:1 choʻri — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: choʻri boʻlgan ayollar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan. Bu ibroniycha soʻz bu matnning qolgan qismida (19:1-20:6) xotin deb tarjima qilingan.

19:13 …Givo…Rama… — Quddusdan Givogacha boʻlgan masofa taxminan 5 kilometr, u yerdan Ramagacha boʻlgan masofa ham taxminan 5 kilometr edi.

19:21 …oyoqlarini yuvib… — odamlar u davrda usti ochiq oyoq kiyim kiyib yurishgan. Uzoq yoʻl yurib yoki dalada ishlab kelganlaridan keyin oyoqlarini yuvishgan. Bu odat tusiga kirgan edi.

19:28 Lekin javob boʻlmadi — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada Lekin javob boʻlmadi, u oʻlik edi.

20:1 Mispax — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda joylashgan shahar. 20-21–boblarda tilga olingan bu Mispax shahri 10-12–boblardagi Mispax shahridan boshqa.

20:4 xotinim — 19:1 izohiga qarang.

20:9 …Xudodan soʻrab, qurʼa tashlaymiz — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

20:10 Givo — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Gebo.

20:18 …Baytil shahridagi sajdagohga… — yoki …Xudoning uyiga…, chunki ibroniycha matndagi baytil soʻzining maʼnosi Xudoning uyi demakdir. Bu ibroniycha soʻz odatda Quddusdan qariyb 19 kilometr shimolda joylashgan Baytil shahriga nisbatan ishlatiladi, lekin bu oʻrinda Shiloʻdagi sajdagoh nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (18:31 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

20:26 Baytil — shu bobning 18–oyati izohiga qarang.

20:33 …Gebo tekisligidagi… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalarda Givodan gʻarbdagi. Gebo shahri Benyamin qabilasiga qarashli hududda, yaʼni Givodan qariyb 4 kilometr shimoli–sharqda joylashgan.

21:1 Mispax — 20:1 izohiga qarang.

21:2 …Baytilga… — yoki …Xudoning uyiga…, chunki ibroniycha matndagi baytil soʻzining maʼnosi Xudoning uyi demakdir. Bu ibroniycha soʻz odatda Quddusdan qariyb 19 kilometr shimolda joylashgan Baytil shahriga nisbatan ishlatiladi, lekin bu oʻrinda Shiloʻdagi sajdagoh nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (18:31 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

21:12 Yobosh — Giladdagi shahar. Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi oʻlka.

+ 1:1 Ysha 24:29, Hak 20:18

+ 1:5 1Sh 11:8

+ 1:7 Lev 24:19

+ 1:8 Ysha 15:63, 2Sh 5:6

+ 1:10 Ysha 14:15, Sah 13:23, Ysha 15:14

+ 1:11 Ysha 10:38, Ysha 15:15

+ 1:12 Sah 13:31, Ysha 15:13-19

+ 1:16 Sah 24:21, Sah 10:29-32

+ 1:19 Ysha 17:16, Ysha 17:18

+ 1:20 Sah 14:24, Ysha 14:13, Hak 1:10, Sah 13:34, Qnlr 2:10

+ 1:21 Ysha 15:63

+ 1:23 Ibt 28:19

+ 1:24 Ysha 2:14

+ 1:27 Ysha 17:11-13

+ 1:29 Ysha 16:10, 3Sh 9:16

+ 1:31 Ysha 19:24-30

+ 1:33 Ysha 19:32-39

+ 1:34 Ysha 19:46

+ 1:36 Sah 34:4, Ysha 15:3

+ 2:1 Ibt 17:7

+ 2:2 Qnlr 7:2, Qnlr 12:3

+ 2:3 Chq 23:33

• 2:6 Ysha 24:28-31

+ 2:9 Ysha 19:50

+ 2:10 Ayub 18:21, Yerm 9:3, 2Sal 1:8

+ 2:11 Hak 3:7, Hak 4:1, Hak 6:1, Hak 10:6, Hak 13:1

+ 2:12 Qnlr 31:16-17

+ 2:13 1Sh 7:4

+ 2:14 Lev 26:37, Ysha 7:12

+ 2:15 Lev 26:14-46, Qnlr 28:15-68

+ 2:17 Chq 34:15, Qnlr 31:16

+ 2:18 Chq 2:23-25

+ 2:21 Ysha 23:12-13

+ 3:1 Ysha 13:2-6

+ 3:6 Chq 34:16

+ 3:7 Hak 2:11

+ 3:9 4Sh 13:5, Hak 1:13

+ 3:10 Sah 24:2, Hak 6:34, Hak 11:29, Hak 13:25, Hak 14:6, Hak 14:19, Hak 15:14

+ 3:15 Hak 20:16

+ 3:27 Hak 6:34, 1Sh 13:3

+ 3:28 Ysha 2:7, Hak 7:24

+ 3:31 Hak 5:6, 1Sh 13:19

+ 4:1 Hak 2:11

+ 4:2 Ysha 11:10, 1Sh 12:9

+ 4:6 Ysha 19:37, Ibr 11:32, Yerm 46:18

+ 4:7 3Sh 18:40

+ 4:11 Sah 10:29, Sah 24:21, Hak 1:16, Ysha 19:33

+ 4:15 Ysha 10:10

+ 5:4 Qnlr 33:2, 2Sh 22:8, Zab 17:8, Zab 67:9, Zab 76:18, Zab 96:4

+ 5:5 Chq 19:18

+ 5:6 Hak 3:31, Hak 4:17

+ 5:8 Qnlr 32:16, 1Sh 13:19, 1Sh 13:22

+ 5:12 Zab 56:9

+ 5:14 Sah 32:39

+ 5:17 Ysha 13:24-28

+ 5:18 Hak 4:10

+ 5:19 Ysha 17:11

+ 5:21 Hak 4:7

+ 5:24 Hak 4:17

+ 5:25 Hak 4:19

+ 5:26 Hak 4:21

+ 5:31 Zab 36:6

+ 6:1 Hak 2:11, Ibt 25:1, Sah 25:17-18

+ 6:4 Lev 26:16, Qnlr 28:31-33

+ 6:9 1Sh 10:18

+ 6:11 Ysha 17:2

+ 6:13 Qnlr 31:17

+ 6:15 1Sh 9:21, 1Sh 18:18

+ 6:16 Chq 3:12, Ysha 1:5

+ 6:17 4Sh 20:8, Zab 85:17

+ 6:18 Ibt 18:3-8

+ 6:20 Hak 13:19

+ 6:21 Lev 9:24, 3Sh 18:38

+ 6:22 Ibt 32:30

+ 6:33 Ysha 17:16, Xsha 1:5

+ 6:34 Sah 24:2, Hak 3:10, Hak 3:27, 1Sh 13:3

+ 7:2 Qnlr 8:17

+ 7:3 Qnlr 20:8

+ 7:12 Ysha 11:4, 1Sh 13:5

+ 7:16 1Sh 11:11, Ayub 1:17

+ 7:18 Ysha 6:4

+ 7:22 1Sh 14:20, 2Sol 20:22-23

+ 7:24 Ysha 2:7, Hak 3:28

+ 7:25 Zab 82:12

+ 8:1 Hak 12:1

+ 8:3 Hik 15:1

+ 8:5 Ibt 33:17

+ 8:6 1Sh 25:11

+ 8:8 Ibt 32:30

+ 8:11 Sah 32:35, Sah 32:42

+ 8:17 3Sh 12:25

+ 8:21 Zab 82:12, Isha 3:18

+ 8:22 1Sh 8:5

+ 8:24 Chq 32:1-4, Ibt 25:12-18

+ 8:27 Qnlr 7:16

+ 8:31 Hak 9:1

+ 9:4 Hak 8:33

+ 9:5 4Sh 11:1

+ 9:6 Ibt 35:4, Ysha 24:26, 3Sh 12:1

+ 9:7 Qnlr 11:29, Qnlr 27:12, Ysha 8:33

+ 9:8 4Sh 14:9

+ 9:13 Zab 103:15

+ 9:15 Hiz 31:3

+ 9:21 Sah 21:16

+ 9:23 1Sh 16:14

+ 9:28 Ibt 34

+ 9:29 2Sh 15:4

+ 9:45 3Sh 12:25, Qnlr 29:29

+ 9:48 Zab 67:15

+ 9:53 2Sh 11:21

+ 9:54 1Sh 31:4

+ 10:4 Qnlr 3:14

+ 10:6 Hak 2:11, 3Sh 11:5, 2Sh 23:13

+ 10:10 1Sh 7:6

+ 10:14 Qnlr 32:37

+ 11:1 Ibr 11:32

+ 11:3 2Sh 10:6, 2Sh 10:8, 1Sh 22:2

+ 11:8 Hak 10:18

+ 11:10 Yerm 42:5

+ 11:13 Sah 21:24-26

+ 11:15 Qnlr 2:9, Qnlr 2:19

+ 11:16 Sah 13:27, Sah 14:25

+ 11:17 Sah 20:14-21, Qnlr 1:46

+ 11:18 Sah 21:4, Sah 21:13

+ 11:20 Sah 21:21-23, Qnlr 2:26-37

+ 11:24 Sah 21:29

+ 11:25 Sah 22:2, Mixo 6:5

+ 11:27 Ibt 16:5

+ 11:29 Sah 24:2, Hak 3:10

+ 11:30 Ibt 28:20

+ 11:31 Sah 21:2

+ 11:33 Hiz 27:17

+ 11:35 Lev 5:4, Sah 30:3

+ 12:1 Hak 8:1

+ 13:1 Hak 2:11

+ 13:2 Ysha 19:41

+ 13:3 Hak 6:12, Luqo 1:28, Luqo 1:31

+ 13:5 Sah 6:1-21, 1Sh 1:11

+ 13:15 Hak 6:18

+ 13:18 Ibt 32:29

+ 13:19 Hak 6:20

+ 13:22 Ibt 32:30

+ 13:24 1Sh 2:21

+ 13:25 Sah 24:2, Hak 3:10

+ 14:1 Ysha 15:10, Ysha 19:43, Ibt 38:12

+ 14:2 Ibt 34:4

+ 14:3 Ibt 24:3, Ibt 24:4

+ 14:6 Sah 24:2, Hak 3:10

+ 14:12 Ibt 29:27

+ 14:15 Hak 16:5

+ 14:16 Hak 16:15

+ 14:19 Sah 24:2, Hak 3:10

+ 15:14 Sah 24:2, Hak 3:10

+ 15:15 Sah 6:6, Qnlr 32:30, Ysha 23:10

+ 16:1 Ysha 15:47

+ 16:5 Hak 14:15

+ 16:11 Hak 15:13

+ 16:15 Hak 14:16

+ 16:17 Sah 6:2, Sah 6:5, Hak 13:5

+ 16:23 1Sh 5:2, 1Sol 10:10

+ 17:2 Lev 5:1

+ 17:3 Chq 20:4

+ 17:4 Isha 46:6

+ 17:5 3Sh 13:33

+ 17:6 Qnlr 12:8, Hak 18:1, Hak 19:1, Hak 21:25

+ 17:7 Rut 1:1, 1Sh 17:12, Mixo 5:2, Mat 2:1

+ 18:1 Hak 17:6, Hak 19:1, Hak 21:25, Hak 1:34-36

+ 18:2 Hak 13:25, Hak 16:31

+ 18:5 Sah 27:21, Xsha 4:12

+ 18:7 Ysha 19:47

+ 18:12 Ysha 15:60

+ 18:24 Ibt 31:30

+ 18:27 Ibt 49:17, Ysha 19:47

+ 18:28 2Sh 10:6

+ 18:30 Chq 2:22, Chq 18:3, 4Sh 17:6

+ 18:31 Ysha 18:1

+ 19:1 Hak 17:6, Hak 18:1, Hak 21:25

+ 19:10 Ysha 15:8, Ysha 15:63, Ysha 18:28

+ 19:20 Ibt 19:2, Ayub 31:32

+ 19:22 Qnlr 13:13, Ibt 19:5-9

+ 19:29 1Sh 11:7

+ 20:1 1Sh 3:20, 2Sh 3:10, 2Sh 24:2, 1Sh 7:5, 1Sh 11:7

+ 20:6 Ibt 34:7

+ 20:13 Qnlr 13:13

+ 20:15 Sah 1:37, Sah 26:41

+ 20:16 Hak 3:15

+ 20:17 1Sh 11:8, 2Sh 24:9

+ 20:18 Hak 1:1-2

+ 20:21 Ibt 49:27

+ 20:27 Chq 6:15, Sah 25:7-13, Ysha 22:13

+ 20:29 Ysha 8:4

+ 20:32 Ysha 8:5

+ 20:37 Ysha 8:19

+ 20:45 Ysha 15:32

+ 21:1 Hak 20:1

+ 21:6 1Sh 9:21

+ 21:8 1Sh 11:1

+ 21:11 Sah 31:17

+ 21:12 Ysha 18:1

+ 21:13 Hak 20:47, Qnlr 20:10

+ 21:21 Chq 15:20, Hak 11:34

+ 21:25 Qnlr 12:8, Hak 17:6, Hak 18:1, Hak 19:1

Rut

Rut

Kirish

1

2

3

4

Kirish

RUT

KITOBI

Kirish

Rut kitobida hakamlar davrida yashagan yahudiy bir oilasining hayoti toʻgʻrisida hikoya qilinadi. Bu oila keyinchalik Isroilda muhim oʻrin tutdi. Chunki Rutning evaralaridan biri Dovud buyuk shoh boʻldi.

Kitobda Rutdan tashqari yana bir asosiy qahramon uning qaynanasi Naimadir. Naima eri va ikki oʻgʻli bilan Baytlahm shahrida yashardi. Lekin Isroil yurtida ocharchilik boshlangani uchun bu oila Moʻab yurtiga yoʻl oladi. Naimaning eri u yerda vafot etadi, oʻgʻillari esa Moʻablik qizlarga uylanadilar. Oʻsha qizlardan biri Rut edi.

Naimaning ikkala oʻgʻli ham Moʻabda olamdan oʻtgach, Naima Baytlahmga qaytishga qaror qiladi. Naima ikkala kelinidan Moʻabda qolishlarini va oʻzlariga boshqa qayliq topishlarini oʻtinib soʻraydi. Lekin Rut Naima bilan birga Baytlahmga ketishga qaror qiladi. Kitob davomida Rut qanday qilib Naimaning Boʻaz ismli boy qarindoshiga turmushga chiqqani toʻgʻrisida hikoya qilinadi.

Tavrot qonuniga muvofiq[1], Moʻabliklarning Isroil xalqi qatoriga qoʻshilishi man qilingan edi. Biroq Rut Xudoga va qaynanasiga boʻlgan mehri va samimiy sadoqati tufayli, istisno tariqasida Isroil xalqi qatoriga qoʻshiladi.

Butun Isroil xalqi ruhiy inqirozga uchragan, Xudoga boʻlgan eʼtiqodidan voz kechgan ogʻir bir davrda Rut va Boʻaz chin sadoqat timsoli boʻlib gavdalanadi.

1–BOB

Elimalek oilasi bilan Baytlahmdan Moʻabga koʻchadi

1¹Isroilda hakamlar* hukmronligi davrida bir muddat ocharchilik boʻlgan edi. Bir odam xotini va ikki oʻgʻli bilan birga birmuncha vaqt yashash niyatida Moʻab yurtiga* joʻnadi. U Yahudoning Baytlahm shahridan* edi⁺. ²U odamning nomi Elimalek, xotinining oti Naima, oʻgʻillarining ismlari esa Maxloʻn va Xilyon edi. Bu oila Yahudoning Baytlahm shahridan — Efratlik* edi. Ular Moʻab yurtiga borib, oʻsha yerda yashab qoldi.

³Ular oʻsha yerda yashayotganlarida, Elimalekning ajali yetdi. Naima ikki oʻgʻli bilan qoldi. ⁴Uning oʻgʻillari Moʻablik qizlarga uylandilar. Qizlardan birining ismi Oʻrpa, ikkinchisiniki Rut* edi. Ular oʻsha yerda oʻn yilcha yashashgandan keyin ⁵Maxloʻn va Xilyon ikkalasi ham vafot etishdi. Naima ham eridan, ham farzandlaridan ayrilib, yolgʻiz qoldi.

Naima va Rut Baytlahmga qaytishadi

⁶⁻⁷“Egamiz Oʻz xalqiga eʼtibor berib, ularga non berdi” degan xabarni eshitgach, Naima oʻz yurtiga qaytishga qaror qildi. Naima yashab kelgan Moʻab yurtini tashlab, kelinlari bilan birga yoʻlga tushdi va Yahudoga qarab yurishdi. ⁸Yoʻlda davom etisharkan, Naima ikkala keliniga dedi:

— Boringlar, ikkovingiz ham onalaringizning uylariga qaytinglar. Menga va marhumlarga boʻlgan izzat–hurmatingiz uchun Egam sizlarga ham marhamat qilsin. ⁹Ikkovlaringizga ham yaxshi joylardan ato qilsin, turmush qurib, oʻz erlaringiz bilan baxtli boʻlinglar!

Shunday deb Naima kelinlarini oʻpdi, ikkalasi esa yigʻlab faryod koʻtarishdi:

¹⁰— Yoʻq, biz siz bilan ketamiz, sizning xalqingiz orasida yashaymiz, — deyishdi. ¹¹Naima esa yana kelinlariga:

— Qaytinglar, jon qizlarim! — dedi. — Men bilan ketganingizdan nima foyda?! Qornimda yana oʻgʻillarim bormidiki, sizlarga umr yoʻldoshi boʻlsa?!* ¹²Boʻldi endi, qizlarim, qaytinglar! Men endi keksaydim, erga tegishga ojizman. Bordi–yu, men, hali umid qilsam boʻladi, deb shu kecha erim bilan qovushsam–u, oʻgʻillar tugʻsam, ¹³ular ulgʻayguncha sizlar kutib turarmidingiz?! Orqaga choʻzib, turmushga chiqmay yurarmidingizlar?! Yoʻq, qizlarim. Sizlarni oʻylab juda qaygʻuryapman. Axir, Egam shuncha koʻrgilikni boshimga soldi–ku⁺.

¹⁴Ular yana yigʻlab, dod–voy koʻtarishdi. Nihoyat, Oʻrpa qaynanasi bilan oʻpishib xayrlashib, orqaga qaytib ketdi. Rut esa Naimaga yopishib oldi.

¹⁵Naima Rutga:

— Mana, ovsining oʻz xalqi orasiga, oʻz xudolariga* sigʻinadigan yurtga qaytib ketdi. Sen ham uning orqasidan borgin, — dedi⁺.

¹⁶— Sizdan ajralishga, qaytib ketishga meni majbur qilmang, — dedi Rut. — Siz qayerga borsangiz, men ham oʻsha yerga boraman, siz qayerda boʻlsangiz, men ham oʻsha yerda boʻlaman. Sizning xalqingizni oʻzimning xalqim, sizning Xudoyingizni oʻzimning Xudoyim deyman. ¹⁷Siz qayerda olamdan oʻtsangiz, men ham oʻsha yerda jon berib, dafn qilinaman. Egam meni ne koʻyga solsa solsin, hatto undan battarrogʻini qilsin. Meni sizdan faqat oʻlim ajrata oladi*⁺.

¹⁸Naima amin boʻldiki, kelini u bilan ketishga qatʼiy ahd qilibdi. Shundan soʻng uni koʻndirishga qayta urinmadi. ¹⁹Ikkovlari yoʻl yurib Baytlahmga yetib kelishdi. Baytlahmga yetib kelganlarida, ularni koʻrib butun shahar gʻimirlab qoldi. Ayollar bir–biriga: “Iyi, nahotki bu oʻsha Naima boʻlsa?!” deb hayron qolishdi. ²⁰Naima ularga dedi:

— Endi meni Naima* emas, Musibat* denglar. Chunki Qodir Xudo boshimga cheksiz qaygʻu–kulfat soldi. ²¹Men bu yerdan toʻkis boʻlib chiqib ketgan edim, Egam esa qup–quruq qaytardi. Endi nega meni Naima deysizlar?! Axir, Egam — Qodir Xudo meni azob–uqubatlarga giriftor qilib, baxtsiz qildi–ku!

²²Shunday qilib, Naima Moʻablik kelini Rut bilan birga Moʻab yurtidan qaytib keldi. Ular Baytlahmga kelgan paytda arpa oʻrimi boshlangan edi*⁺.

2–BOB

Rutning Boʻaz bilan uchrashuvi

2¹Naimaning Boʻaz degan qarindoshi boʻlib, anchagina obroʻli, badavlat odam edi. U Naimaning marhum eri Elimalek urugʻidan edi⁺. ²Bir kuni Moʻablik Rut Naimaga:

— Men dalaga bormoqchi edim. Kim iltifot koʻrsatsa, oʻsha daladan boshoq terib kelardim*, — dedi.

— Mayli, boraver, qizim, — dedi Naima.

³Rut ketdi. Dalaga yetib kelib, oʻroqchilarning orqasidan toʻkilgan boshoqlarni tera boshladi. Qarangki, bu dala Elimalekning qarindoshi Boʻazniki ekan.

⁴Bir payt Baytlahmdan Boʻaz kelib qoldi. U oʻroqchilarga:

— Hormanglar, Xudo sizlarga yor boʻlsin! — dedi. Ular ham:

— Bor boʻling, Xudo umringizga baraka bersin! — deb javob qaytarishdi⁺. ⁵Boʻaz oʻroqchilar nazoratchisiga Rutni koʻrsatib:

— Bu juvon kim? — deb soʻradi. ⁶Oʻroqchilar nazoratchisi:

— Bu oʻsha Moʻablik musofir, — dedi, — Naima bilan birga Moʻab yurtidan kelgan. ⁷U: “Men oʻroqchilar orqasidan yurib, toʻkilgan boshoqlarni terib olsam”, deb soʻragan edi. Tong saharda kelib shu choqqacha tinmay dalada ishladi. Hozirgina chaylada bir oz dam olgani oʻtirdi.

⁸Boʻaz Rutga:

— Menga qara, qizim, — dedi, — boshoq terish uchun boshqa dalaga bormay qoʻya qol. Shu yerda mening choʻrilarim bilan birga yuraver. ⁹Sen faqat xizmatkorlarim bugʻdoy oʻrayotgan dalada boʻl, ularning orqasidan yuraver. Xizmatkorlarimga tayinlab qoʻyaman, senga indashmaydi. Chanqasang, anavi idishlarda suv bor. Quduqdan xizmatkorlarim tortib olgan, ichaver!

¹⁰Rut yer oʻpguday boʻlib taʼzim qildi–da, Boʻazga shunday dedi:

— Nechun nazaringizga tushib, shunchalik mehringizga sazovor boʻldim? Men axir, kelgindi boʻlsam, siz menga shu qadar eʼtibor beryapsiz⁺.

¹¹Boʻaz shunday javob berdi:

— Ering oʻlgandan keyin qaynanangga qanday munosabatda boʻlganingni menga aytib berishdi. Sen ota–onangni, yurtingni tashlab, ilgari oʻzingga begona boʻlgan xalq orasida yashashga kelding. ¹²Yaxshiliklaring uchun Egamdan qaytsin. Sen panoh istab kelgan Isroil xalqining Xudosi — Egamdan senga toʻliq mukofot boʻlsin⁺.

¹³— Sizning mehringizga sazovor boʻlayin, toʻram! — dedi Rut. — Siz menday choʻringizning dilidagi armonlarini gapirib, tasalli berdingiz. Lekin men sizning choʻrilaringizdan birontasi emasman–ku⁺.

¹⁴Tushlik payti boʻlganda Boʻaz Rutga:

— Bu yoqqa kel, nondan ol, musallasga botirib yegin, — dedi.

Rut xizmatkorlar yonidan joy oldi. Boʻaz unga qovurilgan donlardan uzatdi. Rut toʻydi va ozroq orttirib ham qoldirdi.

¹⁵Soʻngra Rut yana boshoq terib olay deb, oʻrnidan turib nariga ketdi. Boʻaz xizmatkorlariga shunday buyruq berdi:

— U bogʻlamlar orasidan ham terib olaversin, zinhor xafa qila koʻrmanglar⁺. ¹⁶Hatto bogʻlamdan atayin tashlab qoldirib ketinglar. U terib olsin, uni koyimanglar.

¹⁷Shunday qilib, Rut qosh qorayguncha dalada boshoq terdi, terganlarini yanchdi. U yanchgan arpa bir togʻoradan koʻproq* chiqdi. ¹⁸Donni koʻtarib, shaharga joʻnadi. U terib kelgan donni qaynanasiga koʻrsatdi. Rut oʻzi toʻygandan soʻng orttirib qoldirgan qovurilgan donlarni qaynanasiga berdi. ¹⁹Qaynanasi Rutdan soʻradi:

— Qayda ishlading? Kimning dalasidan boshoq terding bugun? Senga yordam koʻrsatganni Xudo yorlaqasin!

Rut kimnikida ishlaganini qaynanasiga aytdi:

— Bugun men ishlagan dalaning egasi Boʻaz degan odam ekan, — dedi. ²⁰Naima keliniga:

— Uni Xudo yorlaqasin! — dedi hayajonlanib. — Tiriklarga, ham marhumlarga* sodiq qolib, marhamatini darigʻ tutmabdi.

Soʻng:

— U kishi bizning yaqin qarindoshlarimizdan, oilamizni oʻz panohiga olishga burchli odamlardan*, — deb qoʻshib qoʻydi.

²¹Moʻablik Rut ham qoʻshimcha qildi:

— U menga hatto, dalamda oʻrim–yigʻim tugamaguncha, mening xizmatkorlarim bilan birga yuraver, deb aytdi.

²²Naima keliniga:

— Yaxshi, qizim, sen uning choʻri qizlari bilan yuraver. Begona dalaga borsang, senga ozor berishlari mumkin, — dedi.

²³Shu tariqa Rut arpa va bugʻdoy oʻrimi tugagunga qadar*, Boʻazning choʻri qizlari yonida boshoq terib yurar, qaynanasi bilan birga yashardi.

3–BOB

Rut va Boʻaz xirmonda

3¹Oradan maʼlum vaqt oʻtgach, Rutga qaynanasi Naima shunday dedi:

— Qizim, birortasi bilan roʻzgʻor qilsang, oʻzingga yaxshi boʻlarmidi. Men senga qayliq topib berishim lozim. ²Oʻsha Boʻaz bizning qarindoshimiz, sen uning choʻrilari bilan birga boʻlgan eding–ku. Bilasanmi, bugun kechqurun* u xirmonda arpasini sovuradi. ³Endi sen yuvinib–taranib, chiroyli kiyimlaringni kiy, keyin xirmonga bor. Lekin Boʻaz yeb–ichib boʻlmaguncha, unga koʻrinma. ⁴U uxlashga yotganda, yotgan joyini bilib olgin–da, soʻng borib oyoq tomonini ochib, oʻsha yerda yot*. Nima qilishni uning oʻzi aytadi.

⁵Rut qaynanasiga:

— Hammasini aytganingizday qilaman, — dedi.

⁶Rut xirmonga joʻnadi. Yetib kelib, qaynanasi aytganday qildi. ⁷Boʻaz yeb–ichdi, vaqti chogʻ boʻldi. Soʻng gʻaram yoniga borib yonboshladi–da, uxlab qoldi. Rut ohista kelib, uning oyoq tomonini ochib, yotdi. ⁸Yarim kechasi Boʻaz choʻchib uygʻonib ketdi. Qarasa, oyoq tomonida bir ayol yotibdi.

⁹— Kimsan? — deb soʻradi ayoldan. Rut unga:

— Sizning choʻringiz Rutman. Choʻringizni panohingizga olsangiz*, axir, siz bizning oilamizni panohingizga olishga burchli odamsiz*, — dedi⁺. ¹⁰Boʻaz Rutga dedi:

— Seni Xudo yorlaqasin, qizim. Oilangga sening bu safargi qilgan sadoqating oldingisidan ham aʼlodir. Sen kambagʻal yoki boyvachcha yigitlarning ortidan chopmading. ¹¹Endi xavotirlanma, qizim. Aytganlaringning hammasini muhayyo qilaman. Butun shahar xalqi sening olijanob ayol ekanligingni biladi⁺. ¹²Toʻgʻri, men sizlarning oilangizni panohimga olishga burchli odamman, lekin bu ishga mendan ham yaqinrogʻi bor. ¹³Shu kecha oʻtsin, yotaver. Agar ertaga u kishi senga nisbatan oʻz burchini oʻtamoqchi boʻlsa, mayli, seni olaversin. Bordi–yu, oʻz burchini oʻtashni xohlamasa, men oʻz zimmamga olaman. Xudo haqi, men oʻz zimmamga olaman. Ertalabgacha uxlayver. ¹⁴Lekin tong paytida turib ket, xirmonga kelganingni odamlar bilmay qoʻya qolishsin.

Rut Boʻazning oyoq tomonida sahargacha uxladi. Koʻz koʻrmaydigan, gʻira–shira tong paytida Rut oʻrnidan turdi. ¹⁵Boʻaz Rutga:

— Sholroʻmolingni ochib, ushlab tur, — dedi.

Rut sholroʻmolini ochib ushlab turdi. Boʻaz esa olti togʻora* arpa oʻlchab, sholroʻmolga soldi va orqasiga koʻtartirib qoʻydi. Keyin oʻzi shaharga joʻnab ketdi.

¹⁶Rut esa qaynanasi oldiga qaytdi. Qaynanasi undan:

— Nima boʻldi, qizim? — deb soʻradi.

Boʻaz Rutga qanday munosabatda boʻlgan boʻlsa, Rut hammasini qaynanasiga aytib berdi.

¹⁷— U, qaynanangning oldiga quruq qoʻl bilan borma, deb mana bu olti togʻora arpani ham berib yubordi, — dedi Rut.

¹⁸Qaynanasi Rutga dedi:

— Qizim, bu ishlar nima bilan tugaydi, hali bilmaysan. Kutib turgin–chi, u bu ishni bugunoq oxiriga yetkazmay qoʻymasa kerak.

4–BOB

Boʻaz Rutga uylanadi

4¹Boʻaz shahar darvozasi oldiga chiqib oʻtirdi*. Oʻsha payt Boʻaz aytgan yaqin qarindoshi* yonginasidan oʻtib qoldi. Boʻaz uning ismini aytib chaqirib:

— Bu yoqqa keling, oʻtiring, birodarim, — dedi.

Qarindoshi yaqin kelib oʻtirdi⁺. ²Boʻaz shahar oqsoqollaridan oʻn kishini guvohlikka chaqirib:

— Shu yerda oʻtiringlar! — dedi. Ular kelib oʻtirishdi.

³Boʻaz qarindoshiga dedi:

— Moʻab yurtidan qaytib kelgan Naima bor–ku, u Elimalek akamizning dalasini sotmoqchi. ⁴Men shu yerda oʻtirganlar va qavmim oqsoqollari huzurida oʻsha dalani sotib olasizmi, yoʻqmi, bilay dedim. Agar siz qarindoshlik burchingizni oʻtashni xohlasangiz, mayli, sotib olavering. Bordi–yu, xohlamasangiz, ayting, men bilayin. Chunki bu burchni oʻtash birinchi navbatda sizga tushadi. Sizdan keyin navbat meniki boʻladi.

U kishi:

— Qarindoshlik burchimni men oʻtayman, — dedi⁺. ⁵Boʻaz dedi:

— Xoʻp. Lekin siz Naimaning dalasini xarid qilganingizda, dala bilan birga marhum Maxloʻnning* bevasi Moʻablik Rutni ham olishingiz kerak. Chunki marhumning nomi oʻz mulkidan yoʻqolib ketmasligi shart⁺.

⁶Shunda qarindoshi Boʻazga:

— Unday boʻlsa, men uni ololmayman, aks holda, oʻzimning mulkimni xavf ostiga qoʻygan boʻlaman*. Zimmamdagi qarindoshlik burchimni siz oʻtayvering, mening ilojim yoʻq, — dedi.

⁷Ilgari Isroilda qarindoshlik burchini oʻtamoqchi yoki mol–mulkini almashtirmoqchi boʻlsalar, dalil–isbot tariqasida bittasi chorigʻini yechib, ikkinchisiga berardi. Mana shu odat Isroilda qonuniy guvohlik oʻrnini bosardi⁺.

⁸Shunday qilib, qarindoshi Boʻazga:

— Oʻzingiz sotib olavering, — dedi–da, chorigʻini yechib berdi. ⁹Shundan keyin Boʻaz oqsoqollarga va oʻsha yerdagi boshqa odamlarga murojaat qildi:

— Sizlar guvohsiz: men bugun Elimalekdan Xilyon va Maxloʻnga qolgan hamma mulkni Naimadan sotib olyapman. ¹⁰Yana Maxloʻnning xotini Moʻablik Rutni ham oʻz nikohimga olyapman, toki marhumning nomi oʻz mulkida qolsin, birodarlari orasida va kindik qoni toʻkilgan yurtida nomi yoʻqolib ketmasin. Bugun sizlar bunga guvoh boʻlib turibsizlar⁺.

¹¹Shunda shahar darvozasi yonida turgan odamlar va oqsoqollar:

— Biz guvohmiz, — dedilar. — Egamiz sening xonadoningga keladigan ayolni Rohila va Leaxday qilsin, ana oʻsha bibilardan Isroil xalqi bino boʻlgan. Efratda boyliklar egasi boʻlgin, Baytlahmda noming ulugʻ boʻlgay⁺. ¹²Sening xonadoning Yahudoga Tamara tugʻib bergan oʻgʻli bobomiz Paraz* xonadoniday barakali boʻlsin. Egamiz mana shu juvon orqali senga oʻshanday buyuk nasl ato etsin⁺.

Naimaga Egamiz marhamat qiladi

¹³Shunday qilib, Boʻaz Rutga uylandi. Ular turmush qurib, bir yostiqqa bosh qoʻyishdi. Egamizning marhamati bilan Rut homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻdi⁺. ¹⁴Ayollar Naimaga aytishdi:

— Egamizga hamdu sanolar boʻlsin! U bugun senga gʻamxoʻrlik qiladigan nevara* berdi, merosxoʻrsiz qoldirmadi. Merosxoʻringning nomi Isroilda ulugʻ boʻlsin. ¹⁵U tufayli hayoting yana shodlikka toʻladi, qariganingda suyanchigʻing boʻladi. Chunki bu oʻgʻilni seni yaxshi koʻradigan, sen uchun hatto yetti oʻgʻildan ham aʼlo boʻlgan kelining tugʻdi⁺.

¹⁶Naima chaqaloqni oʻziga oldi, bir dam bagʻridan uzmadi. Oʻzi enagalik qildi.

¹⁷Qoʻshni ayollar: “Naima uchun oʻgʻil tugʻildi”, deb chaqaloqqa Obid* ismini berdilar.

Shoh Dovud — Boʻaz va Rutning chevarasi

Obid Dovudning padari buzrukvori Essayning otasi boʻldi. ¹⁸•Parazdan Dovudgacha boʻlgan avlod–ajdod quyidagicha:

Parazdan Xazron bunyod boʻldi⁺.

¹⁹Xazrondan Ram bunyod boʻldi.

Ramdan Ominadav bunyod boʻldi.

²⁰Ominadavdan Naxshoʻn bunyod boʻldi.

Naxshoʻndan Salmoʻn bunyod boʻldi⁺.

²¹Salmoʻndan Boʻaz bunyod boʻldi.

Boʻazdan Obid bunyod boʻldi.

²²Obiddan Essay bunyod boʻldi.

Essaydan Dovud bunyod boʻldi.

[1] Tavrot qonuniga muvofiq — Qonunlar 23:3-4 ga qarang.

1:1 hakamlar — oʻsha vaqtda Isroilning yoʻlboshchilari hakamlar deb atalgan. Isroil xalqi dushmanlariga qarshi urush ochganda, hakamlar lashkarboshi sifatida xizmat qilardi. Shuningdek, hakamlar qozi vazifasini, ayrim hollarda diniy vazifalarni ham bajarar edilar. Hakamlar 2:16-19 ga qarang.

1:1 Moʻab yurti — Oʻlik dengizning sharq tomonida joylashgan. Moʻab xalqi butlarga sigʻinardi. Bu xalq koʻpincha Isroil xalqining dushmani edi.

1:1 Baytlahm shahri — Quddusdan qariyb 8 kilometr janubda joylashgan.

1:2 Efrat — Baytlahm shahri atrofidagi yerlar.

1:4 …Oʻrpa…Rut… — Oʻrpa Xilyonning xotini, Rut Maxloʻnning xotini edi (4:10 ga qarang).

1:11 Qornimda yana oʻgʻillarim bormidiki, sizlarga umr yoʻldoshi boʻlsa?! — Tavrot qonuniga koʻra, odam farzand koʻrmasdan vafot etgan boʻlsa, marhumning aka–ukalaridan yoki eng yaqin urugʻlaridan biri uning naslini davom ettirish maqsadida beva qolgan xotinni olishi kerak edi. Ulardan tugʻilgan bolalar oʻlgan odamniki hisoblangan. Shu tariqa marhumning nomi davom etavergan (Qonunlar 25:5-10 ga qarang). Maxloʻn va Xilyonning aka–ukalari boʻlmagani sababli, ularning oilasi nomini davom ettirish uchun deyarli imkon yoʻq edi.

1:15 …oʻz xudolariga… — yoki …oʻz xudosiga…. Xamoʻsh Moʻab xalqining xudosi edi (3 Shohlar 11:33 ga qarang).

1:17 Meni sizdan faqat oʻlim ajrata oladi — yoki Hatto oʻlim ham meni sizdan ajrata olmaydi. Bu ibora shundan dalolat beradiki, oʻsha davrdagi odatga koʻra, Rut Naima bilan qolishga, hatto Naimaning oilasi xilxonasiga dafn qilinishga rozi edi.

1:20 Naima — ibroniychadagi maʼnosi yoqimli.

1:20 Musibat — ibroniycha matnda Mara, maʼnosi achchiq, qiyinchilik.

1:22 …arpa oʻrimi boshlangan edi — aprelning oxiri yoki mayning boshi.

2:2 …boshoq terib kelardim… — qonunga binoan, yigʻim–terim paytida kambagʻallar terib olsinlar deb, oʻroqchilar dalada boshoq tashlab ketishardi (Levilar 19:9-10, Qonunlar 24:19 ga qarang).

2:17 …bir togʻoradan koʻproq… — ibroniycha matnda …taxminan bir efa…, taxminan 22 litrga toʻgʻri keladi.

2:20 marhumlar — Naima marhum eri va oʻgʻillarini nazarda tutyapti.

2:20 …oilamizni oʻz panohiga olishga burchli odamlardan… — ibroniycha matnda maxsus termin boʻlib, uning soʻzma–soʻz tarjimasi …qutqaruvchilarimizdan…. Ogʻir muhtojlikda qolgan oila aʼzolariga gʻamxoʻrlik qilishga burchli yaqin qarindosh. Bunday vaziyatda oʻsha odam Naima va Rutga yordam berib, gʻamxoʻrlik koʻrsatishi, ikkovining marhum erlari Elimalek va Maxloʻnning oilasi nomini davom ettirishga yordam berishi kerak edi (Qonunlar 25:5-10 ga qarang).

2:23 …arpa va bugʻdoy oʻrimi tugagunga qadar… — iyunning oxirigacha.

3:2 bugun kechqurun — oqshomgi shabadada dehqon donini toʻpondan ajratib tozalash uchun xirmonda ishlardi.

3:4 …oyoq tomonini ochib, oʻsha yerda yot — shunday qilib Rut oʻzining himoyachiga muhtoj ekanligini bildiryapti. Uning bu harakati Boʻaz bilan turmush qurish niyati borligini koʻrsatayotgan boʻlishi mumkin.

3:9 Choʻringizni panohingizga olsangiz… — ibroniycha matnda Kiyimingizning etagini ustimga yopib qoʻysangiz…. Bu ibora nikoh orqali ayol kishini himoya qilishga va xavfsizligini taʼminlashga ramziy maʼnoda ishora qiladi (Hizqiyol 16:8 ga qarang).

3:9 …oilamizni panohingizga olishga burchli odamsiz… — ibroniycha matnda maxsus termin boʻlib, uning soʻzma–soʻz tarjimasi …qutqaruvchisiz… (shu bobning 12–oyatida ham bor). 2:20 ning ikkinchi izohiga qarang.

3:15 olti togʻora — ibroniycha matnda olti oʻlchov, miqdori nomaʼlum.

4:1 …shahar darvozasi oldiga chiqib oʻtirdi — qadimgi paytlarda oqsoqollar va obroʻli odamlar shahar darvozasi oldida yigʻilib, hakamlik vazifasini bajarardilar. U yerda turli masalalarni koʻrib chiqib, hal qilardilar.

4:1 yaqin qarindoshi — ibroniycha matnda maxsus termin boʻlib, uning soʻzma–soʻz tarjimasi qutqaruvchi (shu bobning 3, 6, 8–oyatlarida ham bor). 2:20 ning ikkinchi izohiga qarang.

4:5 Maxloʻn — Elimalekning oʻgʻli (1:2-5 ga qarang).

4:6 …oʻzimning mulkimni xavf ostiga qoʻygan boʻlaman — qadimgi Isroildagi qonunga koʻra, Rutdan tugʻilgan bola oʻsha yaqin qarindosh sotib olgan yerga merosxoʻr boʻlar edi. U odam vafot etgandan keyin esa oʻzining farzandlari oʻsha sotib olingan yerga qonuniy jihatdan egalik qila olmas edilar. Ularning bunga huquqlari ham boʻlmas edi. Yana 2:20 ning ikkinchi izohiga qarang.

4:12 …bobomiz Paraz… — Yahudoning oʻgʻillaridan biri, u Boʻazning hamda Baytlahmda yashagan koʻpchilikning bobokaloni edi. Tamara marhum erining nomini davom ettirish uchun Parazni dunyoga keltirgan edi (Ibtido 38:1-30 ga qarang).

4:14 gʻamxoʻrlik qiladigan nevara — ibroniycha matnda maxsus termin boʻlib, uning soʻzma–soʻz tarjimasi qutqaruvchi. Ogʻir muhtojlikda qolgan oila aʼzolariga gʻamxoʻrlik qilishi uchun nazarda tutilgan yaqin qarindosh. Nevara Naima va Rutning marhum erlari Elimalek bilan Maxloʻnning oilasi nomini davom ettirishi, ulgʻayganda Naima va Rutga suyanchiq boʻlishi kerak edi.

4:17 Obid — ibroniychadagi maʼnosi xizmatkor, qul.

+ 1:1 Hak 2:16

+ 1:13 Ayub 19:21

+ 1:15 Sah 21:29

+ 1:17 2Sh 15:21, 1Sh 3:17, 1Sh 25:22, 2Sh 19:13, 3Sh 2:23

+ 1:22 2Sh 21:9

+ 2:1 Lev 19:9, Qnlr 24:19

+ 2:4 Zab 128:8

+ 2:10 1Sh 25:23

+ 2:12 Zab 16:8, 1Sh 24:20

+ 2:13 1Sh 1:18

+ 2:15 Lev 19:10, Lev 23:22, Qnlr 24:19

+ 3:9 Hiz 16:8

+ 3:11 Hik 31:10

+ 4:1 2Sh 15:2, 2Sh 18:4, 2Sh 19:8

+ 4:4 Lev 25:25, Sah 27:11, Yerm 35:4

+ 4:5 Qnlr 25:5

+ 4:7 Qnlr 25:9

+ 4:10 Qnlr 25:6

+ 4:11 Ibt 29:31, Rut 1:2

+ 4:12 Ibt 38:27-29, 1Sol 2:4-12

+ 4:13 Ibt 29:31

+ 4:15 1Sh 1:8

• 4:18 1Sol 2:4-15, Mat 1:3-6

+ 4:18 Ibt 38:29

+ 4:20 Sah 1:7

1 Shohlar

1 Shohlar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

Kirish

SHOHLAR

(BIRINCHI KITOB)

Kirish

“Shohlar (birinchi kitob)”da Isroil yurtida tuzumning oʻzgarishi, yaʼni xalqqa endi oldingidek hakamlar emas, balki shoh hukmronlik qilishi bilan bogʻliq boʻlgan voqealar bayon qilinadi. Xalqning soʻnggi hakami Shomuil paygʻambar, Isroilning birinchi shohi Shoul va Xudo tanlagan navbatdagi shoh Dovud kitobning bosh qahramonlaridir.

“Shohlar (birinchi kitob)” va “Shohlar (ikkinchi kitob)”ning asl nusxasi bitta ibroniycha kitob boʻlib, ikkala qismini bitta oʻramga joylash uzunlik qilgani uchun, kitob ikki qismga — “Shohlar (birinchi kitob)” va “Shohlar (ikkinchi kitob)”ga boʻlingan.

“Shohlar (birinchi kitob)”ning ilk qismida (1-7–boblar) Shomuil paygʻambarning hayoti toʻgʻrisida hikoya qilinadi. Shomuil Isroilga hujum qilayotgan gʻanimlarga qarshi jangda Isroil lashkariga yordam beradi. Lekin Shomuil keksaygach, lashkarga shoh yoʻlboshchilik qilsin deb, xalq Xudodan bir shoh soʻrashga qaror qilib, Xudoni ranjitadi. Chunki shu paytgacha Xudoning Oʻzi Isroil xalqining Shohi edi. Xalq Xudodan bir shoh soʻraganda esa, Isroil taxtiga inson oʻtiradi. Shunga qaramay, Xudo taxtga oʻtqazgan insonni vositachi sifatida ishlatib, Oʻzi xalqning haqiqiy Shohi boʻlib qolaveradi.

Kitobning ikkinchi qismida (8-15–boblar) Xudo Shomuilga Shoulni Isroilning birinchi shohi qilib tayinlash toʻgʻrisida amr beradi. Shoul va uning toʻngʻich oʻgʻli Yoʻnatan Ommon hamda Filist xalqlariga qarshi olib borgan koʻp janglarda gʻolib chiqadilar, lekin Shoul Xudoga chin dildan itoat etmaydi. Shoulning itoatsizligi oqibatida Xudo uni shoh sifatida rad etib, uning naslini Isroil taxtidan mahrum qiladi.

Kitobning uchinchi qismida (16-31–boblar) Xudo Shomuilga Dovud ismli yosh yigitni navbatdagi shoh qilib tayinlash toʻgʻrisida amr beradi. Kitobda yana Dovud bahaybat Filist jangchisi Goʻliyotni oʻldirgandan keyin tez orada milliy qahramon boʻlib ketgani toʻgʻrisida ham hikoya qilinadi. Dovud tobora obroʻ–eʼtibor orttirib boraveradi. Shoul esa Dovuddan shubhalanadi. Garchi Dovud Shoulning qizi Mixalga uylangan va Shoulning toʻngʻich oʻgʻli Yoʻnatan bilan qadrdon doʻst boʻlsa ham, Shoul Dovudni oʻldirish payiga tushadi. “Shohlar (birinchi kitob)”ning qolgan qismida Dovudning Shouldan qochib qutulgani va sahroda oʻzining kichik lashkariga yoʻlboshchi boʻlgani toʻgʻrisida hikoya qilinadi.

Kitob Shoul va uning uch oʻgʻli Filist lashkari bilan boʻlgan jangda halok boʻlgani toʻgʻrisidagi ayanchli voqealar bilan tugaydi. Tanlangan shohning muvaffaqiyati yoki magʻlubiyati Xudoga boʻlgan itoatkorligiga bevosita bogʻliq, degan gʻoya kitobda yaqqol sezilib turadi.

1–BOB

Elqana va uning Shiloʻdagi oilasi

1¹Efrayim qirlarida joylashgan Rama* shahrida bir odam yashardi. Uning ismi Elqana boʻlib, Efrayim qabilasining Zuf urugʻidan boʻlgan Yeroxam deganning oʻgʻli edi. Yeroxam — Elixuning oʻgʻli, Elixu — Toʻxuning oʻgʻli, Toʻxu — Efrayim qabilasiga mansub boʻlgan Zufning oʻgʻli edi. ²Elqananing Xanna va Paninna ismli ikki xotini boʻlib, Paninnaning bolalari bor edi–yu, Xanna befarzand edi.

³Elqana har yili Sarvari Olamga sajda qilib, qurbonlik keltirmoq uchun oʻz shahridan Shiloʻga* borardi. Shiloʻda Elax degan odamning Xoʻfnax va Finxaz degan ikki oʻgʻli boʻlib, ular Egamizning ruhoniylari edilar⁺.

⁴Elqana qurbonlik qilgan kuni xotini Paninnaga, oʻgʻillari bilan qizlariga bir ulushdan* bersa,⁺ ⁵Xannaga esa yaxshi joyidan bir ulush berardi*. Chunki Egamiz Xannani bepusht qilib qoʻygan boʻlsa ham, Elqana uni yaxshi koʻrardi. ⁶Xannani Egamiz befarzand qilib qoʻygani uchun, kundoshi Paninna Xannaga qattiq ozor berib xafa qilardi. ⁷Har yili Xanna Egamizning uyiga* borganda ham shu voqea yuz berardi: Xannani kundoshi xafa qilar, u esa yigʻlab hech narsa yemasdi. ⁸Eri Elqana esa:

— Xanna, nega yigʻlayapsan, nimaga ovqat yemayapsan? — derdi. — Nimaga bu qadar gʻamginsan? Sen uchun men oʻnta oʻgʻildan ham afzal emasmanmi?!⁺

Xanna va ruhoniy Elax

⁹Bir kuni ular Shiloʻda yeb–ichib boʻlganlaridan keyin, Xanna oʻrnidan turdi. Ruhoniy Elax Egamizning uyi eshigi yonidagi kursida oʻtirgan edi⁺. ¹⁰Xanna dili xufton, achchiq–achchiq yigʻlab, Egamizga ibodat qilib, ¹¹shunday vaʼda berdi:

— Ey Sarvari Olam! Shu choʻringning qaygʻusiga nazar solib, uni yodga olsang, choʻringni unutmay, unga bir oʻgʻil ato etsang, oʻsha oʻgʻlimni umrbod Senga nazr qilgan boʻlardim*, uning boshiga ustara tegmasdi⁺.

¹²Xanna Egamiz huzurida uzoq vaqt ibodat qildi. Elax esa uning ogʻziga qarab turardi. ¹³Xanna ichida gapirar, ovozi eshitilmas, faqat lablari qimirlardi. Shuning uchun Elax Xannani mast boʻlsa kerak, deb oʻyladi:

¹⁴— Qachongacha sarxush boʻlib yurasan?! Endi sharobdan voz kech! — dedi.

¹⁵— Yoʻq, unday emas, hazratim, — dedi Xanna. — Men koʻngli gʻamga toʻla bir ayolman. Na sharob ichganman, na boʻza. Faqat yuragimdagini Egamga toʻkib solyapman. ¹⁶Bu choʻringizni allaqanday yaramas xotin deb oʻylamang. Gʻam–qaygʻularim koʻpligidan, shu paytgacha ibodat qilyapman.

¹⁷— Eson–omon bor, — dedi Elax. — Isroil xalqining Xudosi tilagingni bajo keltirsin.

¹⁸— Men, choʻringizni iltifotingizga sazovor biling, — dedi Xanna. Soʻng borib ovqat yedi, endi chehrasi gʻamgin emas edi⁺.

Shomuil tugʻiladi va Xudoga bagʻishlanadi

¹⁹Ertasiga Elqana oilasi bilan tong saharda turib, Egamizga sajda qilishdi. Keyin Ramaga — uylariga qaytib kelishdi. Elqana xotini Xanna bilan qovushdi. Egamiz Xannaga marhamat qildi. ²⁰Xanna homilador boʻldi va vaqt–soati yetib oʻgʻil tugʻdi. “Uni Egamizdan tilab oldim”, deb otini Shomuil* qoʻydi.

²¹Elqana Egamizga atab yillik qurbonlik marosimini oʻtkazish va vaʼdasini ado etish uchun oilasi bilan birga Shiloʻga bordi. ²²Xanna bu safar bormadi. U eriga:

— Goʻdak koʻkrakdan chiqqandan keyin* olib boraman, u Egamizning huzurida boʻlib, Unga xizmat qiladi, umr boʻyi oʻsha yerda qoladi, — dedi.

²³— Senga nima maʼqul boʻlsa, shunday qilaver, — dedi Elqana. — Goʻdak koʻkrakdan chiqquncha shu yerda boʻl. Egamiz Oʻz vaʼdasini bajo qilsin*.

Xanna uyda qolib, oʻgʻli koʻkrakdan chiqquncha, uni emizdi. ²⁴Kichkintoy koʻkrakdan chiqdi. Soʻng Xanna uch yoshli buqa*, bir togʻora* un va bir mesh sharob olib, oʻgʻlini Egamizning Shiloʻdagi uyiga olib keldi. Bola hali yosh edi. ²⁵Buqani soʻyishgandan keyin, bolani Elaxning oldiga olib kelishdi.

²⁶— Ey hazrat, meni eslaysizmi? — dedi Xanna. — Shu yerda, huzuringizda turib Egamga ibodat qilgan oʻsha ayol menman. ²⁷Men mana shu bola uchun Egamga iltijo qilgan edim, Egam tilagimni bajo qildi. ²⁸Shuning uchun uni Egamga bagʻishladim, umr boʻyi Unga atalgan boʻlsin, dedim.

Ular* shu yerda Egamizga sajda qildilar.

2–BOB

Xannaning ibodati

2¹Xanna shunday ibodat qildi:

“Egam tufayli koʻnglim togʻday koʻtarildi,

Quvvatimni oshirgan Oʻshadir.

Dushmanlarim oldida maqtanarman,

Najot berganing uchun sevinarman⁺.

²Egam — tanho va Muqaddas Xudo,

Ha, Sendan boshqasi yoʻq, ey Egam.

Xudoyimizday qoya yoʻqdir⁺.

³Ortiq manmanlikka berilmang ogʻiz koʻpirtirib,

Ogʻzingizdan kibrli soʻzlar chiqmasin.

U hammasini biladigan Xudodir,

U odamlarning xatti–harakatini hukm qiladi.

⁴Kuchlilarning yoylari sinib ketadi,

Ojizlar quvvat kamarini bogʻlaydi⁺.

⁵Toʻq boʻlganlar luqma non uchun mardikordirlar,

Och boʻlganlar esa endi toʻqdirlar.

Befarzand ayol yetti bola tugʻar,

Serfarzand ayol esa kimsasiz qolar⁺.

⁶Jonni oladigan ham Egamizdir,

Jonni ato qiladigan ham Egamizdir.

Oʻliklar diyoriga* U tushirar va

Yana qayta olib ham chiqar⁺.

⁷U kimnidir yoʻqsil, kimnidir boy qilar,

Kimnidir yerga urar, kimnidir yuksaltirar⁺.

⁸Bechorahollarni U tuproqdan koʻtarar,

Faqirlarni axlatdan olib chiqib yuksaltirar.

Ularga shahzodalar yonidan joy berar,

Shuhrat taxtini meros qilib berar.

Chunki Egamnikidir zamin ustunlari*,

Ustunlarning ustiga qoʻygandir U olamni⁺.

⁹Sodiq bandalarini U himoya qilar,

Fosiqlar esa zulmatda soʻnib qolar.

Zero, kuch ila zafarga yetishmas inson⁺.

¹⁰Egamizga qarshi turganlar parcha–parcha boʻlajak,

Xudoyi Taolo ularga qarshi osmonni gumburlatajak.

Butun olamni Egamiz hukm qilajak,

Oʻzi moy surtib tanlagan shohiga kuch ato etib,

Uning quvvatini oshirajak.”⁺

¹¹Shundan keyin Elqana oilasi bilan Ramaga — uyiga joʻnadi. Kichkina Shomuil esa ruhoniy Elaxning huzurida qoldi va Egamizga xizmat qila boshladi.

Elaxning yaramas oʻgʻillari

¹²Elaxning oʻgʻillari yaramas yigitlar edi. Ular Egamizni hurmat qilmas,⁺ ¹³xalq oldidagi oʻz ruhoniylik burchlarini mensimasdilar. Birortasi kelib qurbonlik soʻyib, goʻshtini qaynatayotganda, Elax oʻgʻillarining xizmatkori uch tishli sanchqi bilan kelardi. ¹⁴Xizmatkor sanchqini qozonga yoki tovaga tiqardi. Sanchqiga ilinganini Elaxning oʻgʻillariga olib borardi. Ular Shiloʻga kelgan Isroil xalqining hammasiga shunday munosabatda boʻlishardi. ¹⁵Hatto qurbonlikning yogʻini kuydirmasdan oldin*, ruhoniyning xizmatkori kelib, qurbonlik qilayotgan odamga shunday derdi:

— Ruhoniyga qovurish uchun goʻsht ber! U sendan qaynatilganidan emas, xomidan qabul qiladi.

¹⁶Qurbonlik qilayotgan odam:

— Oldin Egamizga atab qurbonlikning yogʻini kuydirib olay, keyin xohlaganingcha olaver, — deydigan boʻlsa, xizmatkor:

— Yoʻq, hozir berasan, yoʻqsa zoʻrlik bilan tortib olaman, — deb javob berardi⁺.

¹⁷Elax oʻgʻillarining bu gunohi Egamiz oldida juda ogʻir edi, chunki ular Egamizga atalgan nazr–niyozlarga shunday hurmatsizlik qilishardi.

Yosh Shomuil Shiloʻda

¹⁸Yosh Shomuil esa shu paytda ruhoniylarning muqaddas libosini* kiyib, Egamiz huzurida xizmat qilib yurardi. ¹⁹Har yilgi qurbonlikni ado etish uchun onasi bilan otasi bu yerga kelishar, onasi oʻzi tikkan kiyimni* oʻgʻliga olib kelardi. ²⁰Ruhoniy Elax esa Elqana bilan uning xotinini duo qilib, Elqanaga: “Xudodan tilab olib, Unga bagʻishlagan farzandingning oʻrniga Egamiz senga shu xotindan yana farzandlar bersin”, deb aytardi. Shundan keyin ular uylariga ketishardi.

²¹Egamiz Xannaga gʻamxoʻrlik qildi. U homilador boʻlib, yana uch oʻgʻil, ikki qiz tugʻdi. Yosh Shomuil esa Egamizning huzurida oʻsib–ulgʻaydi⁺.

Elax va uning oʻgʻillari

²²Elax juda keksayib qolgan edi. U oʻgʻillarining jamiki Isroil xalqiga yomon munosabatda boʻlishayotganini, Uchrashuv chodiriga* kiraverishda xizmat qiladigan ayollar* bilan zino qilishayotganini eshitib turardi⁺. ²³Elax oʻgʻillariga derdi:

— Nimaga bunday qilyapsizlar? Qilayotgan qabih ishlaringiz hammaning ogʻzida. ²⁴Bunday qilmanglar, oʻgʻillarim! Egamizning xalqi orasida yoyilgan gap–soʻzlar yaxshi emas. ²⁵Odam odamga qarshi gunoh qilsa, Xudo vositachilik qiladi. Ammo odam Egamizga qarshi gunoh qilsa, oʻrtada kim vositachilik qila oladi?!

Biroq oʻgʻillari otalarining gapini quloqlariga olmasdilar. Shuning uchun Egamiz ularni oʻldirishga qaror qilib qoʻygan edi⁺.

²⁶Yosh Shomuil esa ulgʻayib, Egamizning va xalqning olqishiga sazovor boʻlayotgan edi⁺.

Elax xonadoni haqida bashorat

²⁷Bir kuni Elaxning oldiga bir paygʻambar kelib, shunday dedi:

— Egamiz senga aytmoqda: “Isroil xalqi Misr yurtida firʼavnga qul boʻlib yurganda, Oʻzimni ota–bobolaringga zohir qildim–ku!⁺ ²⁸Bobong Horun Mening qurbongohimga chiqsin, qurbonlik kuydirib, oldimda efodni kiyib yursin deb, jamiki Isroil qabilalari orasidan Men uni Oʻzimga ruhoniy qilib tanlab olgan edim. Buning ustiga, Horun avlodining ulushi boʻlsin deb, hamma kuydiriladigan qurbonliklardan ham berdim⁺. ²⁹Shunday boʻlgach, Men buyurgan qurbonlik va nazrlarni nimaga pisand qilmayapsizlar?! Nimaga xalqim Isroil bergan hamma nazrlardan eng yaxshi ulushlarni olib oʻzingiz yeb semiryapsizlar?! Nimaga oʻgʻillaringni Mendan ortiq koʻryapsan?!

³⁰Shuning uchun Men, Isroil xalqining Xudosi — Egangiz, aytamanki, avloding va otangning avlodi Menga abadiy xizmat qiladilar, deb aytgan boʻlsam ham, endi bunday boʻlmaydi! Meni izzat qilganni Men ham izzat qilaman, Meni xor qilgan esa sharmanda boʻlar⁺. ³¹Shunday kunlar yaqinlashmoqda: Men sening va otangning xonadonini yoʻqotaman. Natijada xonadoningdagi hamma kimsa ajalidan besh kun burun oʻladi⁺. ³²Men Isroil xalqi ustiga yogʻdiradigan rohat–farogʻatni sen koʻrib, kulfat ichra ularga hasad qilasan. Sening xonadoningdan hech kim uzoq umr koʻrmaydi. ³³Xonadoningdan faqat bittasini yoʻq qilmasdan asrab qolaman. Lekin uning koʻzlari yoshga, yuragi gʻam–gʻussaga toʻladi. Butun xonadoning ahli juvonmarg ketadi. ³⁴Ikkala oʻgʻling — Xoʻfnax bilan Finxazning boshiga tushadigan koʻrgilik senga bir alomat boʻlsin: ikkovi ham bir kunda nobud boʻladi⁺.

³⁵Mening xohish–irodamni amalga oshiradigan sadoqatli bir ruhoniyni Oʻzim uchun tayin etaman, u koʻnglimdagiday xizmat qiladi. Uning avlodini boqiy qilaman, Men moy surtib tanlagan shoh oldida u umr boʻyi xizmat qiladi⁺. ³⁶Xonadoningda tirik qolgan har bir odam qora chaqaga va bir burda nonga zor boʻlib uning oldiga keladi, oʻtinaman, menga biror ruhoniylik vazifasini ber, tirikchiligimni oʻtkazib turay, deb yolvorib taʼzim qiladi.”

3–BOB

Xudo Shomuilga sado beradi

3¹Oʻspirin Shomuil Elaxning qoʻli ostida Egamizga xizmat qilib yurardi. Oʻsha paytlari Egamizning kalomi kam kelar, vahiy ham ahyon–ahyonda boʻlardi⁺.

²Elaxning koʻzlari xiralashib, koʻrmaydigan boʻlib qolgan edi. Bir kuni kech kirganda Elax yotogʻida yotardi. ³Shomuil esa Egamizning Maʼbadida* yotgan edi, Xudoning Sandigʻi ham oʻsha yerda edi. Xudoning chirogʻi* hali ham yonib turardi. ⁴Shu payt Egamiz Shomuilni chaqirib qoldi. Shomuil:

— Labbay, hazratim! — deb ovoz berdi va ⁵Elaxning oldiga yugurib kelib:

— Meni chaqirgan edingiz, shu yerdaman, — dedi.

— Yoʻq, seni men chaqirmadim, qayt, borib joyingga yot, — dedi Elax. Shomuil qaytib borib yotdi. ⁶Egamiz yana:

— Shomuil! — deb chaqirdi. Shomuil yana turib, Elaxning oldiga kirdi va:

— Meni chaqirgan edingiz, shu yerdaman! — dedi.

— Chaqirganim yoʻq, oʻgʻlim, qayt, borib joyingga yot, — dedi u.

⁷Shomuil Egamizni hali tanimas, Egamizning kalomi hali unga ayon boʻlmagan edi. ⁸Egamiz uchinchi marta Shomuilga sado berdi. Shomuil oʻrnidan turib Elaxning oldiga keldi–da:

— Meni yana chaqirdingiz–ku, men shu yerdaman, — dedi. Shunda Elax bildiki, oʻspirinni Egamiz chaqirayotgan ekan. ⁹Elax Shomuilga dedi:

— Borib joyingga yot, oʻsha ovoz seni yana chaqirib qolsa, “Gapiraver, ey Egam, quling tinglayotir”, degin.

Shomuil borib, joyiga yotdi. ¹⁰Egamiz oʻsha yerda zohir boʻldi va oldingiday:

— Shomuil, Shomuil! — deb chaqirdi.

— Gapiraver, ey Egam! Quling tinglayotir! — deb javob berdi Shomuil. ¹¹Egamiz dedi:

— Shomuil! Men Isroilda shunday bir ish qilmoqchimanki, eshitganning boshidan hushi uchadi⁺. ¹²Oʻsha kuni Men Elaxning xonadoni toʻgʻrisida nima aytgan boʻlsam, hammasini bajo qilaman, boshlagan ishimni oxiriga yetkazaman. ¹³Elaxga, sening xonadoningni to abad jazolayman, deb uni ogohlantirgan edim. Uning oʻgʻillari koʻp gunoh qilib, oʻzlariga laʼnat orttirdilar. Elax esa buni bila turib, ularni tergamadi. ¹⁴Shu sababdan ont ichib aytamanki, Elax xonadonining bu gunohlarini aslo kechirmayman. Ularning qilgan gunohlarini to abad qurbonligu nazr qilish bilan yuvib boʻlmaydi.

¹⁵Shomuil ertalabgacha oʻrnida yotdi. Keyin turib, Egamizning uyi* eshiklarini ochdi. Oʻsha vahiyni Elaxga aytishdan qoʻrqdi. ¹⁶Shu payt Elax:

— Shomuil, oʻgʻlim! — deb chaqirdi.

— Labbay, shu yerdaman, — deb Shomuil Elaxga yaqin keldi.

¹⁷— Egamiz senga nimalar dedi? — soʻradi Elax. — Zinhor mendan yashira koʻrma. Egamizning senga aytgan gaplaridan birortasini mendan yashirsang, Xudo seni yomon koʻyga solsin, hatto undan battarrogʻini qilsin!⁺

¹⁸Shomuil Elaxdan hech narsani yashirmay aytib berdi.

— U Egamizdir, — dedi Elax, — Unga nima maʼqul boʻlsa, oʻshani bajo qiladi⁺.

¹⁹Shomuil ulgʻayaverdi, Egamiz doimo u bilan birga boʻldi, Shomuil bashorat qilgan hamma narsani Egamiz roʻyobga chiqardi⁺. ²⁰Dandan Bershebagacha boʻlgan jamiki Isroil xalqi Shomuil haqiqatan ham Egamizning paygʻambari ekanligini bildi⁺. ²¹Egamiz Shiloʻda yana takror–takror zohir boʻlib, oʻsha yerda Oʻz kalomi orqali Shomuilga ayon boʻlardi.

4–BOB

4¹Butun Isroilda Shomuilning soʻzi vojib edi.

Muqaddas Ahd sandigʻi qoʻldan ketadi

Shu orada* Filistlar urush boshlagan edi, Isroil lashkari ularga qarshi otlandi. Isroil lashkari Evanzor degan joyda, Filistlar esa Ofoq shahrida* qarorgoh qurdilar. ²Filistlar Isroil lashkariga qarshi saf tortdilar. Jang boshlandi, Filistlar Isroil lashkarini magʻlub qildilar. Jang maydonida toʻrt mingga yaqin Isroil sipohlari nobud boʻldi. ³Lashkar qarorgohga qaytgach, Isroil oqsoqollari shunday dedilar:

— Nima uchun bugun Egamiz bizni Filistlarga magʻlub qilib berdi? Egamizning Ahd sandigʻini Shiloʻdan bu yerga olib kelaylik. Ahd sandigʻi bizning oramizda borsin, toki bizni gʻanimlarimizning qoʻlidan qutqarsin⁺.

⁴Oqsoqollar ikki karub* orasida taxt qurgan Sarvari Olamning Ahd sandigʻini Shiloʻdan olib kelish uchun odamlarni yubordilar. Elaxning ikkala oʻgʻli — Xoʻfnax bilan Finxaz ham Xudoning Ahd sandigʻini jang boʻlayotgan joyga olib kelish uchun yordamlashdilar⁺. ⁵Egamizning Ahd sandigʻini qarorgohga olib kelishganda, hamma Isroil xalqi shunday baland ovoz bilan baqirishdiki, hatto yer turgan joyidan qoʻzgʻalib ketdi. ⁶Filistlar shovqin–suronni eshitib:

— Ibroniylar qarorgohida nega bunchalik qattiq baqir–chaqir boʻlyapti ekan? — deyishdi. Keyin Egamizning Sandigʻini qarorgohga olib kelganlarini bilib, ⁷qoʻrqib ketishdi:

— Xudolari qarorgohga kelibdi, endi shoʻrimiz quriydi! Bunaqasini hech qachon eshitmagandik! ⁸Oh, shoʻrimiz qursin! Bunday qudratli xudolarning* qoʻlidan kim bizni xalos qiladi? Sahroda Misrliklarni har baloga giriftor qilgan xudolar oʻshalar–ku! ⁹Dadil boʻling, ey Filistlar! Mard boʻlinglar! Aks holda, ibroniylar sizlarga qanday boʻysungan boʻlsalar, sizlar ham ularga shunday boʻysunib qolasizlar. Shuning uchun mardona kurashib, jang qilinglar!⁺

¹⁰Shundan soʻng Filistlar qattiq hujum qilib, Isroil lashkarini magʻlub etdilar. Isroil lashkarining bari uylariga qochib qoldi. Isroil lashkari shunchalik katta talafot koʻrdiki, ular oʻttiz ming piyoda sipohidan ayrildi. ¹¹Xudoning Sandigʻi ham qoʻldan ketdi, Elaxning ikkala oʻgʻli — Xoʻfnax bilan Finxaz esa halok boʻldi⁺.

Elaxning oʻlimi

¹²Benyaminlik bir odam jang maydonidan qochib, oʻsha kuniyoq Shiloʻga* yetib keldi. U qaygʻudan kiyimlarini yirtgan, boshiga tuproq sochgan edi⁺. ¹³Oʻsha odam Shiloʻga yetib kelganda, Elax Xudoning Sandigʻiga biror narsa boʻlishidan xavotirlanib, yoʻl yoqasida kursida kutib oʻtirgan edi. Haligi odam shaharga kirib, boʻlib oʻtgan voqealarni aytib bergan edi, butun shahar ahli dod–faryod koʻtardi. ¹⁴Elax shovqin–suronni eshitib:

— Nimaga bunchalik shovqin? — deb soʻradi. Oʻsha odam, boʻlgan voqeadan Elaxni xabardor qilib qoʻyay deb, darrov uning yoniga keldi. ¹⁵Oʻsha paytda Elax toʻqson sakkiz yoshda boʻlib, koʻzlari xiralashgan, yaxshi koʻra olmasdi⁺. ¹⁶Haligi kishi Elaxga:

— Men jang maydonidan kelyapman, u yerdan bugun qochib keldim, — dedi.

— Nima boʻldi, oʻgʻlim? — deb soʻradi Elax. ¹⁷Xabar keltirgan odam shunday dedi:

— Isroil lashkari Filistlarning oldiga tushib qochdi. Lashkar katta talafot koʻrdi. Ikkala oʻgʻlingiz — Xoʻfnax bilan Finxaz ham halok boʻldi. Xudoning Sandigʻi esa qoʻldan ketdi.

¹⁸Elax hali ham darvoza yonidagi kursida oʻtirgan edi. Xabarchi, Xudoning Sandigʻini Filistlar tortib oldi, deb aytishi bilan Elax kursidan orqasi bilan yiqildi. Keksaligi va semizligidan boʻyni sinib, oʻsha zahoti jon berdi. U Isroilda qirq yil hakamlik qilgan edi.

Finxazning xotini vafot etadi

¹⁹Elaxning kelini — Finxazning xotini homilador boʻlib, yaqin orada koʻzi yorishi kerak edi. “Xudoning Sandigʻi qoʻldan ketdi, qaynatang va ering oʻldi” degan xabarni eshitishi bilanoq uni toʻlgʻoq tutib qoldi. U yerga choʻnqayib oʻtirib, tugʻib qoʻydi. ²⁰Doya xotinlar unga oʻlimi oldidan:

— Qoʻrqma, oʻgʻil tugʻding, — dedilar. Lekin u eʼtibor bermadi, biror soʻz ham aytmadi⁺. ²¹Xudoning Sandigʻi qoʻldan ketgani uchun, qaynatasi bilan eri oʻlgani uchun u:

— Isroildan ulugʻvorlik ketdi, — deya chaqaloqqa Ixabod* deb ism qoʻydi. ²²Keyin u yana:

— Xudoning Sandigʻi qoʻldan ketdi, Isroildan ulugʻvorlik ketdi, — dedi⁺.

5–BOB

Ahd sandigʻi Ashdod va Exronga suriladi

5¹Filistlar Xudoning Sandigʻini qoʻlga kiritganlaridan keyin, uni Evanzordan Ashdod shahriga* olib ketishdi⁺. ²Uni Filistlarning xudosi Doʻgʻon uyiga olib borib, Doʻgʻon haykali yoniga joylashtirishdi⁺. ³Ashdodliklar ertasiga saharda turib qarashsa, Doʻgʻon Egamizning Sandigʻi oldida yuzi bilan yerga agʻdarilib yotgan ekan. Shunda Doʻgʻonni koʻtarib, joyiga turgʻizib qoʻyishdi⁺.

⁴Ertasiga yana saharda turib qarashsa, Doʻgʻon Egamizning Sandigʻi oldida yuzi bilan yerga agʻnab yotgan ekan. Bu safar Doʻgʻonning boshi bilan ikkala qoʻli sinib, ostonada yotgan, faqat gavdasi butun qolgan ekan, xolos⁺. ⁵Shuning uchun Doʻgʻon ruhoniylari va Doʻgʻon uyiga kelib sajda qiluvchilarning birortasi bugungacha* Ashdoddagi bu joyning ostonasini bosmaydi, ular ostonani hatlab, ichkariga kirishadi⁺.

⁶Egamiz Ashdod aholisini va uning atrofidagi qishloqlar aholisini qattiq jazoladi. Ularni chipqonga giriftor qilib, katta kulfat keltirdi. ⁷Ashdodliklar boʻlib turgan voqealarni koʻrgach:

— Isroil Xudosining Sandigʻi endi biz bilan qolmasin, chunki u oʻzimizga ham, xudoyimiz Doʻgʻonga ham ogʻir kulfat keltirdi, — deyishdi. ⁸Soʻngra xabarchilar joʻnatib, hamma Filist beklarini chaqirtirib kelishdi:

— Isroil Xudosining Sandigʻini nima qilamiz? — deb soʻrashdi Ashdodliklar.

— Isroil Xudosining Sandigʻi Gatga yuborilsin, — deyishdi Filist beklari.

Shunday qilib, Isroil Xudosining Sandigʻi Gat shahriga joʻnatib yuborildi. ⁹Ammo Sandiq u yerga keltirilgandan keyin, Egamiz oʻsha shaharga ham balo–qazo keltirdi. Shaharni qattiq vahima bosdi. Egamiz butun shahar aholisini, kattayu kichikni yana chipqonga mubtalo qildi. ¹⁰Shundan keyin Isroil Xudosining Sandigʻini Exron shahriga joʻnatishdi.

Xudoning Sandigʻi Exronga kirar–kirmas, Exronliklar:

— Oʻzimizni va xalqimizni qirib tashlagani Isroil Xudosining Sandigʻini bizga olib kelishdi! — deb shovqin soldilar. ¹¹Xabarchilar joʻnatib, Filistlarning hamma beklarini toʻplab, shunday dedilar:

— Isroil Xudosining Sandigʻini kelgan joyiga qaytarib yuboringlar, tagʻin oʻzimiz ham, xalqimiz ham qirilib ketmaylik.

Shaharning har tarafida oʻlim vahimasi hukm surardi. Xudo ularga ogʻir jazo yuborgan edi. ¹²Omon qolganlarning hammasiga esa chipqon chiqdi. Shahar ahlining ohu figʻoni koʻklarga oʻrladi.

6–BOB

Ahd sandigʻi Isroilga qaytib keladi

6¹Egamizning Sandigʻi Filistlar hududida yetti oy qolib ketdi. ²Filistlar oʻzlarining ruhoniylari va folbinlarini chaqirib:

— Isroil Xudosining Sandigʻini nima qilamiz, uni oʻz yeriga qanday qaytaramiz? Bizga oʻrgating, — deyishdi. ³Ruhoniylar bilan folbinlar shunday javob berdilar:

— Sandiqni orqaga qaytaradigan boʻlsangizlar, boʻsh qaytarmanglar. Isroil xalqining Xudosiga albatta aybingizni yuvadigan nazr atanglar. Oʻshanda shifo topib, Xudo nima uchun sizlarni jazolayotganini bilib olasizlar⁺.

⁴— Aybimizni yuvish uchun Unga nimani nazr qilamiz? — deb soʻrashdi Filistlar. Ruhoniylar va folbinlar shunday javob berishdi:

— Aybingizni yuvadigan nazr, Filist beklarining miqdoricha — oltindan qilingan beshta chipqon va beshta sichqon boʻlsin. Chunki balo–qazo sizlarning hammangiz uchun ham, beklaringiz uchun ham baravardir. ⁵Shuning uchun chipqonlarning va mamlakatga qirgʻin keltirgan sichqonlarning haykalchalarini yasang, shu tariqa Isroil xalqining Xudosini sharaflang. Balki ana shunda oʻzlaringizga, xudolaringizga va yurtingizga kelgan balo–qazoni U yengillatar. ⁶Nimaga Misrliklarga va firʼavnga oʻxshab oʻjarlik qilasizlar? Esingizda yoʻqmi, Isroil xalqining Xudosi Misrliklarni rosa ezgandan keyingina, ular Isroil xalqini oʻz yoʻliga qoʻyib yubordilar–ku!⁺ ⁷Endi bitta yangi arava bilan hali hech boʻyinturuq solinmagan ikkita sogʻin sigir hozirlanglar. Sigirlarni aravaga qoʻshinglar, buzoqlarini esa sigirlardan ayirib, ogʻilxonaga olib boringlar⁺. ⁸Sandiqni aravaga yuklanglar, ayblaringizni yuvadigan nazrlarni — Isroil xalqining Xudosiga atab yasalgan oltin haykalchalarni bir qutiga joylashtiringlar. Oʻsha qutini Sandiqning yoniga qoʻyinglar. Keyin aravani qoʻyib yuboringlar, oʻz yoʻliga ketsin. ⁹Aravaning orqasidan kuzatib boringlar. Agar sigirlar bizning yurtimiz chegarasidan oʻtib, Bayt–Shamash shahriga* boradigan yoʻldan ketsa, demak, boshimizga bunday katta kulfatni solgan Isroil xalqining Xudosidir. Agarda shunday boʻlmasa, bu kulfat bizga Undan kelmaganini, balki bir tasodif boʻlganini bilib olamiz.

¹⁰Odamlar aytilganday qilishdi. Ikki sogʻin sigir keltirib, aravaga qoʻshishdi, buzoqlarni esa ogʻilxonaga qamab qoʻyishdi. ¹¹Egamizning Sandigʻini, shuningdek, ichiga oltin sichqonlar va chipqonlarning haykalchalari solingan qutini aravaga yuklashdi. ¹²Sigirlar toʻppa–toʻgʻri Bayt–Shamash yoʻlidan ketdi. Oʻngga ham, chapga ham burilmay, boʻkirganicha, katta yoʻl boʻylab ilgarilab ketaverdi. Filist beklari aravani Bayt–Shamash chegarasigacha kuzatib borishdi.

¹³Oʻsha paytda Bayt–Shamash aholisi vodiyda bugʻdoy oʻrayotgan edi*. Ular Sandiqni koʻrib, sevinib ketishdi. ¹⁴⁻¹⁵Arava Bayt–Shamashlik Yoshuaning dalasiga yetib kelib, toʻxtab qoldi. Oʻsha yerda katta bir tosh bor edi. Levilar Egamizning Sandigʻini va yonidagi oltin haykalchalar joylangan qutini aravadan tushirib, oʻsha katta toshning ustiga qoʻyishdi. Bayt–Shamash aholisi aravaning yogʻochlarini oʻtin qilib yordi. Sigirlarni esa Egamizga kuydiriladigan qurbonlik qilishdi. Oʻsha kuni Bayt–Shamash aholisi Egamizga kuydiriladigan qurbonliklar va boshqa qurbonliklar keltirdi.

¹⁶Beshala Filist beklari boʻlib oʻtgan voqealarni oʻz koʻzlari bilan koʻrib, shu kuni Exronga qaytib ketdilar. ¹⁷Filistlar ayblari uchun Egamizga nazr qilib beshta oltin chipqon haykalchasini joʻnatgan edilar. Hadyalar Ashdod, Gʻazo, Ashqalon, Gat va Exron shaharlarining hokimlaridan edi⁺. ¹⁸Beshta oltin sichqon beshta hukmdor boshqargan Filistlar shaharlarining va ularning atrofidagi qishloqlarning ramzi edi. Bayt–Shamashlik Yoshuaning dalasidagi Egamizning Sandigʻi qoʻyilgan katta tosh shu kungacha* bunga guvoh boʻlib turibdi.

¹⁹Bayt–Shamashlik yetmish kishi* Egamizning Sandigʻi ichiga qaragan edi, Xudo ularni yoʻq qildi. Egamiz xalqning boshiga ogʻir kulfat keltirgani uchun, Bayt–Shamashliklar motam tutdilar⁺.

Ahd sandigʻi Xirat–Yoʻrimda

²⁰Bayt–Shamash aholisi shunday dedi:

— Egamiz oldida — bu Muqaddas Xudo oldida kim bardosh berishga qodir ekan?! Uning Sandigʻini oʻzimizning oldimizdan qayoqqa joʻnatsak ekan?

²¹Nihoyat, ular Xirat–Yoʻrim* aholisiga xabarchi joʻnatib: “Filistlar Egamizning Sandigʻini qaytarishdi, kelinglar, uni oʻz shahringizga olib ketinglar” degan gapni yetkazishdi⁺.

7–BOB

7¹Shundan keyin Xirat–Yoʻrim aholisi borib, Egamizning Sandigʻini oldi. Uni Abunadavning tepalikdagi uyiga olib kelishdi. Egamizning Sandigʻini avaylab saqlasin deb, Abunadavning oʻgʻli Elazarni poklab, shu vazifaga tayinlashdi⁺.

Shomuil Isroilga yoʻlboshchilik qiladi

²Sandiq uzoq vaqt — yigirma yilcha Xirat–Yoʻrimda qolib ketdi. Bu orada butun Isroil xalqi Egamizga talpindi.

³Shomuil jamiki Isroil xalqiga dedi:

— Agar chin dildan Egamizga qaytmoqchi boʻlsangiz, hamma begona xudolarni va Ashtaret tasvirlarini orangizdan yoʻqoting. Koʻnglingizni Egamizga berib, yolgʻiz Unga xizmat qiling. Ana shunda Egamiz sizlarni Filistlarning qoʻlidan qutqaradi⁺.

⁴Isroil xalqi Baal va Ashtaret tasvirlarini yoʻq qilib, faqat Egamizga xizmat qila boshlashdi⁺.

⁵Oʻshanda Shomuil:

— Butun Isroil xalqi Mispaxda* toʻplansin, men u yerda Isroil xalqi uchun Egamizga iltijo qilaman, — dedi⁺.

⁶Mispaxda toʻplangan Isroil xalqi quduqdan suv tortib, Egamizga nazr qilib toʻkishdi. “Egamiz oldida gunoh qildik”, deb oʻsha kuni roʻza tutishdi. Shomuil Mispaxda Isroil xalqiga hakamlik qila boshladi⁺.

⁷Filistlar Isroil xalqining Mispaxda toʻplanganini eshitib qolishdi. Filist beklari, Isroil xalqi bilan urishamiz, deb otlanishdi. Isroil xalqi buni eshitib, Filistlardan qoʻrqib ketishdi. ⁸Ular Shomuilga:

— Biz uchun Egamiz Xudoga tinimsiz iltijo qiling, toki U bizni Filistlarning qoʻlidan qutqarsin, — deyishdi. ⁹Shu boisdan Shomuil bitta emadigan qoʻzichoq olib, Egamizga kuydiriladigan qurbonlik qildi. Soʻng Isroil xalqi uchun Egamizga nolayu faryod bilan iltijo qildi. Egamiz uning iltijosini eshitdi⁺.

¹⁰Shomuil kuydiriladigan qurbonlikni ado etayotgan edi, Filistlar Isroil lashkariga hujum qilmoqchi boʻlib yaqin keldilar. Ammo oʻsha zahoti Egamiz vahimali ovoz chiqarib, Filistlarni shunday sarosimaga soldiki, oqibatda ular Isroil lashkariga magʻlub boʻldi⁺. ¹¹Isroil lashkari Mispaxdan chiqib, Filistlarni Bayt–Kor degan yerning etagigacha quvib borib oʻldirdilar.

¹²Shomuil bir toshni olib, Mispax bilan Yashono orasiga oʻrnatdi. “Egamiz bizga yoʻl boʻyi yordam berdi”, deya toshga Evanzor* deb nom berdi⁺. ¹³Magʻlub boʻlgan Filistlar Isroil hududiga qaytib hujum qilishmadi. Shomuil hayotligida Isroil xalqi Filistlarga hujum qilganda, Egamiz madad berib turdi. ¹⁴Exrondan Gatga qadar Filistlar qoʻlga kiritgan shaharlarning hammasini Isroil xalqi yana qaytarib oldi. Shunday qilib, Isroil xalqining hamma yerlari Filistlardan ozod boʻldi. Isroil xalqi bilan Amor xalqlari* orasida sulh tuzildi.

¹⁵Shomuil umr boʻyi Isroilga hakamlik qildi. ¹⁶U har yili Baytil, Gilgal, Mispaxni aylanar, bu shaharlarda turib, Isroilni boshqarardi. ¹⁷Keyin Rama shahridagi uyiga qaytar va oʻsha yerda turib Isroilga hakamlik qilardi. Shomuil Ramada Egamizga atab bir qurbongoh qurdirdi.

8–BOB

Isroil xalqi bir shoh talab qiladi

8¹Shomuil keksaygach, oʻgʻillarini Isroilga hakam qilib tayinlagan edi. ²Toʻngʻich oʻgʻlining oti Yoʻel, ikkinchi oʻgʻlining oti Abiyo edi. Bersheba shahrida* shu oʻgʻillari hakam edilar. ³Ammo oʻgʻillari Shomuilning yoʻlidan yurishmadi. Ular tama qilar, pora olar, bir yoqlama hukm chiqarardilar⁺.

⁴Bir kuni Isroilning hamma oqsoqollari toʻplanishib, Ramaga — Shomuilning huzuriga borishdi ⁵va unga shunday deyishdi:

— Mana, siz keksaydingiz, oʻgʻillaringiz esa sizning yoʻlingizdan yurishmayapti. Endi boshqa xalqlarda boʻlganiday, ustimizdan hukmronlik qiladigan bir shoh tayinlang⁺.

⁶Isroil oqsoqollarining “Ustimizdan hukmronlik qiladigan bir shoh tayinlang” degan gaplari Shomuilga yoqmadi. Shuning uchun u Egamizga ibodat qilgan edi, ⁷Egamiz Shomuilga shunday javob berdi:

— Xalq senga nima aytsa, hamma gapiga quloq sol. Ular seni rad etishmadi, oʻzlarining shohi sifatida Meni rad etishdi. ⁸Ularni Misrdan olib chiqqan kunimdan buyon Menga nima qilgan boʻlsalar, senga ham shunday qilishayotir: ular Meni tark etib, boshqa xudolarga sajda qilishdi. ⁹Endi ularning gapiga quloq sol. Faqat ularni jiddiy ogohlantirib qoʻy, oʻzlari ustidan hukmronlik qiladigan shohning huquqi va muomalasini ochiqchasiga ayt.

¹⁰Oʻzlari uchun shoh talab qilayotgan xalqqa Shomuil Egamizning hamma aytganlarini yetkazdi:

¹¹— Sizlarga hukmronlik qiladigan shohning huquqi va muomalasi quyidagicha boʻladi: shoh oʻgʻillaringizni majburlab jang aravalarida va suvori lashkari safida xizmat qilishga oladi. Baʼzilarini oʻziga qoʻriqchi qilib tayinlaydi, ular shohning jang aravalari oldida yugurishadi⁺. ¹²Shoh baʼzilarini mingboshi, baʼzilarini ellikboshi etib tayinlaydi. Qay birini shoh oʻz dalasini ekish–oʻrishga, yana boshqasini esa jang qurollarini va jang aravalarining asbob–uskunalarini yasashga majbur etadi. ¹³Qizlaringizni pardozchi, oshpaz, novvoy qilib oladi. ¹⁴Eng yaxshi dalalaringizni, uzumzorlaringizni, zaytunzorlaringizni olib, oʻzining aʼyonlariga beradi⁺. ¹⁵Doningizning, uzumlaringizning oʻndan birini olib, saroy amaldorlari bilan boshqa aʼyonlariga taqsimlab beradi. ¹⁶Qul va choʻrilaringizni, eng sara hoʻkizlaringizni*, eng sara eshaklaringizni olib, oʻzining ishi uchun foydalanadi. ¹⁷Qoʻy va echki suruvlaringizning ham oʻndan birini tortib oladi. Oʻzlaringiz ham unga qul boʻlib qolasizlar. ¹⁸Vaqti kelib, oʻzlaringiz istagan shoh dastidan faryod qilasizlar. Lekin oʻsha paytda Egamiz sizlarga javob bermaydi⁺.

¹⁹Baribir xalq Shomuilning gapini eshitishni istamadi:

— Yoʻq, ustimizdan bir shoh boʻlsin, ²⁰oʻshanda biz ham hamma xalqlar singari boʻlamiz. Shohimiz bizga hukmronlik qilsin, oldimizda borib, urushlarimizda bosh boʻlsin, — deyishdi.

²¹Shomuil xalqning hamma gapini tingladi, soʻng ularning gaplarini Egamizga aytdi. ²²Egamiz Shomuilga:

— Ularning gapiga quloq sol, ustilaridan shoh tayinla, — deb amr berdi. Shomuil Isroil xalqiga:

— Har kim oʻz shahriga qaytsin, — dedi.

9–BOB

Shomuil Shoulni qarshi oladi

9¹Benyamin qabilasida Kish degan bir odam bor edi. Kish — Abilning oʻgʻli, Abil — Zarorning oʻgʻli edi. Zaror — Baxuratning, Baxurat — Ofiyoxning oʻgʻli edi. Benyamin qabilasidan boʻlgan Kish ancha obroʻli odam edi⁺. ²Uning Shoul degan yosh, chiroyli bir oʻgʻli bor edi. Isroil xalqi orasida Shouldan chiroyli odam yoʻq edi. Har qanday odamning boʻyi uning yelkasidan kelardi.

³Bir kuni Kishning eshaklari yoʻqolib qoldi. Kish oʻgʻli Shoulga:

— Xizmatkorlardan birini yoningga olgin–da, borib, eshaklarni topib kel, — dedi.

⁴Shoul Efrayim qirlarini, soʻng Sholisho yerlarini aylanib chiqdi. Ammo eshaklarni topa olmadi. Keyin Shalim yerlariga oʻtdi, eshaklar u yerda ham yoʻq ekan. Soʻngra Benyamin hududini kezib chiqdi, eshaklarni u yerdan ham topa olmadi⁺.

⁵Zuf degan joyga borishgach, Shoul yonidagi xizmatkoriga:

— Boʻldi endi, orqaga qaytamiz, boʻlmasa, eshaklar qolib, otam bizdan xavotirlanadi, — dedi.

⁶— Endi bunday qilsak, — dedi xizmatkori, — shu shaharda bir paygʻambar bor, u obroʻli odam. Hamma aytganlari vojib boʻladi. Oʻsha odamnikiga borsak, balki boradigan yoʻlimizni u bizga koʻrsatar⁺.

⁷— Agar borsak, unga nima olib boramiz? — deb soʻradi Shoul. — Toʻrvalarimizdagi non tugadi. Paygʻambarga olib boradigan biror hadyamiz yoʻq. Nimamiz qoldi?

⁸— Mana, menda bir kumush tanga* bor, — dedi xizmatkor. — Buni paygʻambarga beraman, u bizga boradigan yoʻlimizni koʻrsatadi.

⁹(Qadimda Isroilda kimdir Xudoning xohish–irodasini bilmoqchi boʻlsa, “Qani, valiyga boramiz”, derdi. Bugungi paygʻambar oʻsha vaqtda valiy deyilardi.)

¹⁰Shoul xizmatkoriga:

— Maʼqul, qani, ketdik, — dedi. Shunday qilib, ular paygʻambar yashaydigan shaharga joʻnadilar. ¹¹Shahar tepalikda joylashgan edi. Ular shaharga boradigan qiya yoʻldan ketayotganlarida, quduqdan suv olishga kelgan qizlarga duch kelishdi. Ular qizlardan:

— Valiy shu yerdami? — deb soʻrashdi. ¹²Qizlar javob berishdi:

— Ha, ana oldingizda! Faqat tezroq boringlar, shahrimizga bugun keldilar. Bugun tepalikdagi sajdagohda xalq qurbonlik keltiradi⁺. ¹³Shaharga kirishingiz bilanoq, uni topasizlar. U sajdagohga taom yeyishga kelmoqda. Valiy kelib, qurbonlikni tabarruk qilmaguncha, xalq taom yemaydi. U kelgandan keyingina taklif qilinganlar taom yeydi. Hozir borsangiz, uni darrov topasizlar.

¹⁴Shoul bilan xizmatkori shaharga kelishdi. Shaharga kirganlarida, sajdagohga chiqishga taraddud koʻrayotgan Shomuil ular tomonga kelayotgan ekan.

¹⁵Shoul kelmasdan bir kun oldin, Egamiz Shomuilga shuni ayon qilgan edi: ¹⁶“Ertaga shu vaqtda sening oldingga Benyamin yurtidan bittasini yuboraman. Uning boshiga moy surtib tanla. U xalqim Isroilning hukmdori boʻlsin. Xalqimni Filistlar qoʻlidan u qutqaradi. Xalqimning ahvoliga nazar soldim, ularning ohu figʻoni Menga yetib keldi.”⁺

¹⁷Shomuil Shoulni koʻrgach, Egamiz unga: “Ana Men senga aytgan odam, Mening xalqimga u rahnamolik qiladi”, — dedi. ¹⁸Shoul shahar darvozasi oldida Shomuilga yaqinlashib soʻradi:

— Marhamat qilib ayting–chi, valiyning uyi qayerda?

¹⁹— Valiy menman, — dedi Shomuil. — Mendan oldin sajdagohga chiq. Bugun men bilan birga taom yeysizlar. Ertaga ertalab dilingdagi hamma narsani senga aytib, keyin oʻzim kuzatib qoʻyaman. ²⁰Isroil xalqining umidi sendan va sening xonadoningdan ekanini oʻzing bilishing zarur. Uch kun oldin yoʻqolgan eshaklaring uchun qaygʻurma. Ular topildi.

²¹— Men Isroil qabilasining eng kichigi boʻlgan Benyamin qabilasidanman–ku! Men mansub boʻlgan urugʻ Benyamin qabilasining hamma urugʻidan eng kichigi boʻlsa, menga nima uchun bunday gaplarni aytyapsiz? — dedi Shoul⁺.

²²Shomuil Shoul bilan xizmatkorini oʻsha yerdagi xonaga olib bordi. Chaqirilganlar taxminan oʻttiztacha edi. Eng toʻriga Shoul bilan xizmatkorini oʻtqazdi. ²³Keyin oshpazga:

— Men senga, bir chetga olib qoʻy, deb ulush bergan edim–ku, oʻsha ulushni keltir, — dedi. ²⁴Oshpaz oʻng son goʻshtini olib kelib, Shoulning oldiga qoʻydi.

— Mana, sen uchun ajratib qoʻyilgan ulush, marhamat, yegin! — dedi Shomuil. — Bu ulushni belgilangan kunda oʻzim chaqirgan xalqim bilan birga yeysan, deb senga saqlab qoʻygan edim.

Oʻsha kuni Shoul Shomuil bilan taom yedi. ²⁵Soʻngra ular sajdagohdan shaharga tushishdi. Shomuil uyining tomida Shoul bilan suhbatlashdi.

Shomuil Shoulni hukmdor etib tayinlaydi

²⁶Sahar payti Shomuil tom ustida yotgan* Shoulni chaqirib:

— Boʻla qol! Seni kuzatib qoʻyaman, — dedi.

Shoul oʻrnidan turib, Shomuil bilan birga tashqariga chiqdi. ²⁷Shahar chekkasiga yaqinlashganlarida, Shomuil Shoulga dedi:

— Xizmatkoringga ayt, u bizdan oldinroq yursin. Sen orqaroqda qol, senga Xudoning kalomini aytaman.

10–BOB

10¹Soʻngra Shomuil moy idishini olib, Shoulning boshiga moy surtdi. Keyin Shoulni oʻpib, shunday dedi:

— Mana, Egamiz senga moy surtib, Oʻz xalqiga hukmdor etib tanladi⁺. ²Bugun mening oldimdan ketganingdan keyin Benyamin hududida, Zilzaxdagi Rohilaning maqbarasi yonida ikki kishiga duch kelasan. Ular senga: “Izlab ketgan eshaklaring topildi, otang endi eshaklarni oʻylamay, balki, oʻgʻlimga nima boʻldi ekan, deb sendan xavotirlanib oʻtiribdi”, deb aytishadi⁺. ³U yerdan yana yoʻlingda davom etib, Tovurdagi muqaddas daraxt oldidan chiqasan. U yerda uchta odamga duch kelasan. Ularning biri uchta uloqcha, biri uchta gardish non, yana boshqasi bir mesh sharob bilan Xudoning huzuriga — Baytilga yoʻl olgan boʻladi. ⁴Ular senga omonlik tilab, ikkita gardish non berishadi. Sen nonlarni ol. ⁵Keyin Filistlar qoʻnolgʻasi joylashgan, Xudoning tepaligi deb atalgan Givoga* borasan. Shaharga kirganingda, paygʻambarlar guruhiga duch kelasan. Ular joʻshib zikr tushib, sajdagohdan tushib kelayotgan boʻladilar. Ularning oldilarida arfa, childirma, nay va lira chalib kelayotgan odamlar boʻladi. ⁶Egamiz Ruhi seni ham qamrab oladi. Ular bilan birga sen ham joʻshib zikr tushasan va butunlay boshqa odamga aylanasan. ⁷Bu alomatlar senda namoyon boʻlganda, oʻzingga maʼqul boʻlganini qil. Xudo sen bilan. ⁸Mendan oldin sen Gilgalga bor. Men ham kuydiriladigan qurbonliklar va tinchlik qurbonliklarini nazr qilgani huzuringga boraman. Meni yetti kun kut, yoningga borganimdan keyin nima qilishingni aytaman.

⁹Shoul endi Shomuilning yonidan ketish uchun chogʻlangan ham ediki, Xudo uning yuragini oʻzgartirdi. Oʻsha kuni Shomuil aytgan hamma alomatlar bajo boʻldi. ¹⁰Shoul Givoga kelganda, uni paygʻambarlar guruhi qarshi oldi. Xudoning Ruhi uni qamrab oldi, Shoul ular bilan birga joʻshib zikr tusha boshladi⁺. ¹¹Shoulning doʻstlari buni koʻrib, hayratga tushdilar:

— Nima? Nahotki Shoul ham paygʻambar boʻlsa?! Kishning oʻgʻli qanday qilib paygʻambar boʻlib qolibdi?

¹²Qoʻshnilaridan biri eʼtiroz bildirdi:

— Otasi kimligining ahamiyati yoʻq. Har kim ham paygʻambar boʻlishi mumkin*.

Shu sababdan ham “Nahotki Shoul ham paygʻambar boʻlsa?!” degan gap aslida oʻshandan qolgan⁺.

¹³Zikr tushish toʻxtagach, Shoul sajdagohga chiqdi.

¹⁴Amakisi Shoul bilan xizmatkoridan:

— Qayerlarda qolib ketdingizlar? — deb soʻradi.

— Eshaklarni qidirdik, ularni topa olmay, Shomuilning oldiga bordik, — deb javob berdi Shoul.

¹⁵— Shomuil sizlarga nimalar dedi, menga ham ayt–chi, — dedi amakisi.

¹⁶— Eshaklarning topilganini bizga toʻppa–toʻgʻri aytib berdi, — dedi Shoul. Shomuilning shohlikka aloqador soʻzlarini esa amakisiga aytmadi.

Shoul shoh deb eʼlon qilinadi

¹⁷Shomuil Isroil xalqini Mispaxga*, Egamizning huzuriga chaqirib, ¹⁸shunday dedi:

— Isroil xalqining Xudosi — Egamiz aytmoqda: “Isroil xalqini Misrdan Men olib chiqqanman. Misrliklarning va sizlarga zulm qilgan hamma shohliklarning qoʻlidan sizlarni qutqardim⁺. ¹⁹Ammo bugun butun mashaqqat va zahmatlaringizdan sizlarni qutqaradigan Men, Xudoyingizni rad qildingiz hamda: «Bizga ustimizdan shoh tayinlang», dedingiz. Endi Men, Egangizning huzurida qabila va urugʻlarga boʻlinib tiziling.”⁺

²⁰Shomuil Isroil xalqining hamma qabilalarini birin–ketin oʻz huzuriga chaqirdi. Qurʼa tashlab*, ulardan Benyamin qabilasini tanlab oldi. ²¹Keyin Benyamin qabilasini urugʻlari boʻyicha oldiga chaqirdi. Qurʼa tashlab, Matri urugʻini tanlab oldi. Yana qurʼa tashlab, Matri urugʻidan Kishning oʻgʻli Shoulni tanlab oldi. Isroil xalqi uni axtarib topa olmadi. ²²Ular Egamizdan:

— Oʻsha odam keldimi oʻzi? — deb soʻrashdi.

— U shu yerda, anjomlarning orasida yashirinib yuribdi, — degan javob keldi Egamizdan.

²³Odamlar yugurib borib, Shoulni olib kelishdi. Shoul xalqning orasida tikka turgan edi, hamma uning yelkasidan kelar ekan.

²⁴Shomuil butun xaloyiqqa qarata:

— Egamiz tanlagan odamni koʻryapsizmi, butun xalq orasida unga teng keladigani topilmaydi, — dedi. Shunda xalq:

— Yashasin shoh! — deb hayqirdi⁺.

²⁵Shomuil shohlikning qonun–qoidalarini xalqqa aytib berdi. (Keyinchalik Shomuil bu qonun–qoidalarni kitob holiga keltirib, Egamizning uyiga* qoʻydi.) Soʻng hamma odamni uy–uylariga joʻnatib yubordi⁺. ²⁶Shoul ham Givoga — oʻz uyiga ketdi. Xudo ruhlantirgan bir necha kishi unga hamroh boʻldi. ²⁷Ammo baʼzi yaramas odamlar: “U bizni qutqara olarmidi?!” deb Shoulni nazarlariga ilmadi, shu sababdan unga inʼomlar tortiq qilishmadi. Shoul esa bilib bilmaslikka olib qoʻya qoldi⁺.

11–BOB

Shoul Ommon xalqini yengadi

11¹Ommon* shohi Naxosh Giladdagi Yobosh shahriga* kelib, u yerni qamal qildi. Hamma Yoboshliklar Naxoshga:

— Biz sen bilan sulh tuzib, senga itoat etamiz, — deyishdi⁺. ²Ommon shohi Naxosh:

— Faqat bir shart bilan sulh tuzaman, — dedi. — Har biringizning oʻng koʻzingizni oʻyib olaman–da, butun Isroil xalqini badnom qilaman⁺.

³Yobosh shahrining oqsoqollari Naxoshga shunday deyishdi:

— Bizga yetti kun muhlat ber, Isroilning hamma hududiga xabarchilar joʻnataylik. Agar bizga najot beradigan kimsa chiqmasa, senga taslim boʻlamiz.

⁴Xabarchilar Shoul yashaydigan Givo shahriga kelib, boʻlayotgan voqealarni xalqqa bildirishdi. Hammasi yigʻi–sigʻi qilib, dod–faryod soldi⁺. ⁵Xuddi shu payt Shoul hoʻkizlarini oldiga solib daladan qaytayotgan edi. Shoul:

— Odamlarga nima boʻldi? Nega bunchalik yigʻlaydi? — deb soʻradi.

Yoboshliklarning joʻnatgan xabarini unga aytib berishdi. ⁶Shoul bu gaplarni eshitgan zahoti, Xudoning Ruhi uni qamrab oldi. Shoul qattiq gʻazablandi⁺. ⁷Bir juft hoʻkizni soʻyib, nimtaladi. Xabarchilar orqali Isroilning hamma tomoniga oʻsha nimtalangan boʻlaklarni joʻnatib, shunday dedi: “Kimki Shoul bilan Shomuilning orqasidan ergashmasa, oʻsha odamning hoʻkizlari ham xuddi shu ahvolga tushadi.”

Odamlar Egamizdan qoʻrqqanidan zir titrab, bir yoqadan bosh chiqarib yoʻlga tushdi⁺. ⁸Shoul ularni Bazax shahrida* yigʻdi. Isroil urugʻlaridan 300.000, Yahudo urugʻidan esa 30.000 kishi bor edi⁺. ⁹U yerga kelgan Yoboshlik xabarchilarga shunday deyishdi:

— Giladdagi Yobosh aholisiga, ertaga peshingacha najot topasizlar, deb aytinglar.

Xabarchilar borib, bu gapni yetkazishdi. Yoboshliklar quvonib ketishdi. ¹⁰Naxoshga esa:

— Ertaga sizga taslim boʻlamiz, bizga nimani lozim koʻrsangiz, shuni qilavering, — deyishdi.

¹¹Ertasi kuni Shoul odamlarni uch qismga boʻldi. Ular tong payti Ommon lashkarining qarorgohiga bostirib kirishdi. Kunning jazirama issigʻi boshlanguncha, ularni magʻlub qilib boʻlishdi. Omon qolganlari shunday tirqirab qochdiki, hatto biron joyda ikki kishi toʻplanganini uchratib boʻlmasdi⁺.

¹²Isroil lashkari Shomuilning oldiga borib:

— “Bizga shohlik qilish Shoulga tushib qolibdimi?” deganlar kimlar edi? Olib keling ularni, oʻldiramiz! — deb qattiq talab qilishdi. ¹³Shoul esa:

— Bugun biron kimsa oʻldirilmaydi, chunki Egamiz bugun Isroilga najot berdi, — dedi.

¹⁴— Mayli, Gilgalga boramiz, oʻsha yerda shohlikni yangidan tiklaymiz, — dedi Shomuil xalqqa⁺.

¹⁵Shunday qilib, butun xalq Gilgalga bordi va Egamiz huzurida Shoulning shohligini tasdiqladi. Oʻsha yerda — Egamizning huzurida tinchlik qurbonliklari keltirishdi. Shoul va butun Isroil xalqi rosa xursandchilik qilishdi.

12–BOB

Shomuilning ayrilish nutqi

12¹Shundan keyin Shomuil butun Isroil xalqiga dedi:

— Menga nima gapirgan boʻlsangiz, hammasiga quloq soldim. Sizlarning ustingizdan bir shoh tayinladim⁺. ²Endi u sizlarga rahnamolik qiladi. Men esa keksaydim, sochim oqardi. Mana, oʻgʻillarim ham sizlar bilan birga. Yoshligimdan buyon shu kungacha sizlarga yoʻlboshchilik qildim. ³Qani, aytinglar–chi, qaysi biringizning hoʻkizingizni oldim? Kimning eshagini tortib oldim? Kimni tovladim? Kimga zulm qildim? Kimdan pora olib, uning ayblarini koʻrib–koʻrmaslikka oldim? Egamizning va U moy surtib tanlagan shohning oldida men haqimda guvohlik bering, sizlardan biror narsa olgan boʻlsam, qaytarib beray⁺.

⁴— Bizni tovlamadingiz, bizga zulm qilmadingiz, biror kimsaning qoʻlidan biron narsa olmadingiz, — dedi xalq.

⁵— Mendan biror nuqson topmaganingizga bugun Egamiz hamda U moy surtib tanlagan shoh guvohdir, — dedi Shomuil.

— Ha, ular guvoh boʻlib turibdi, — dedi xalq. ⁶Shomuil gapini davom ettirdi:

— Muso bilan Horunni tayin qilgan, ota–bobolaringizni Misr yurtidan olib chiqqan — Egamizdir. ⁷Endi shu yerda turinglar, Egamizning sizlarga va ota–bobolaringizga najot berish uchun qilgan hamma ajoyibotlarining isbotini Uning huzurida sizlarga koʻrsataman. ⁸Yoqb Misrga kelgandan keyin, ota–bobolaringiz Egamizga yolvordi, U esa Muso bilan Horunni yubordi. Ular ota–bobolaringizni Misrdan olib chiqib, bu yerga joylashtirdi⁺. ⁹Ammo ota–bobolaringiz oʻzlarining Egasi Xudoni unutishdi. Shuning uchun Egamiz ularni Xazor shohining lashkarboshisi Sisaroning, Filistlarning va Moʻab shohining qoʻliga topshirdi. Ular ota–bobolaringiz bilan urishishdi⁺. ¹⁰Ota–bobolaringiz Egamizga: “Gunoh ishlar qildik, Sendan yuz oʻgirib, Baal bilan Ashtaretga xizmat qildik, endi bizni gʻanimlarimizning qoʻlidan ozod et, Senga xizmat qilamiz”, deb yolvorishdi⁺. ¹¹Egamiz esa Gidoʻn*, Baraq*, Yiftox*, Shimshoʻn* singari hakamlarni* yubordi. Bexavotir yashanglar deb, sizlarni boʻysundirgan gʻanimlaringiz qoʻlidan ozod etdi⁺. ¹²Soʻngra Ommon shohi Naxosh sizlarga hujum qilmoqchi boʻlganini koʻrib, qoʻrqib ketdingiz. Oʻz Egangiz Xudo sizlarning shohingiz boʻlsa ham, menga: “Yoʻq, bizni oddiy shoh boshqarsin”, deb turib oldingiz⁺. ¹³Mana, tanlab, tilab olgan shohingiz! Ha, Egamiz ustingizdan hukmronlik qiladigan bir shohni berdi. ¹⁴Egamizdan qoʻrqib, Unga xizmat qilinglar, Uning soʻzlariga quloq solib, amrlaridan boʻyin tovlamanglar. Sizlarga hukmronlik qiladigan shohingiz bilan birga Egangiz Xudoga ergashinglar. Agar shunday qilsangizlar, hammasi yaxshi boʻladi. ¹⁵Egamizning soʻzlariga itoat etmasdan, Uning amrlariga qarshi chiqsangiz, Egamiz ota–bobolaringizni jazolaganiday, sizlarni ham jazolaydi⁺. ¹⁶Endi turgan yeringizda turavering, koʻz oʻngingizda Egamizning ajoyibotini koʻringlar. ¹⁷Hozir bugʻdoy oʻrimi payti, qurgʻoqchilik boshlandi. Men Egamizga iltijo qilaman, U momaqaldiroq guldiratib, yomgʻir yogʻdiradi. Shunday qilib, sizlar bir shoh soʻrash bilan Egamiz oldida qanchalik qabihlik qilganingizni yaxshilab tushunib olasiz.

¹⁸Shomuil Egamizga iltijo qilgan edi, Egamiz oʻsha kuni momaqaldiroq gumburlatib, yomgʻir yogʻdirdi. Jamiki xalq Egamizdan ham, Shomuildan ham juda qoʻrqib ketdi. ¹⁹Ular Shomuilga:

— Nobud boʻlmaylik. Biz — qullaringiz uchun oʻz Egangiz Xudoga iltijo qiling, — deyishdi. — Endi bildik, biz bir shoh soʻrab, butun gunohlarimiz ustiga yana gunoh qilibmiz.

²⁰Shomuil xalqqa dedi:

— Sizlar bu qilmishlaringiz bilan qabihlik qildilaringiz, lekin endi qoʻrqmanglar, Egamizdan yuz oʻgirmasdan Unga ergashinglar. Unga butun qalbingiz bilan xizmat qilinglar. ²¹Biror kimsaga najot berolmaydigan yaroqsiz butlarning orqasidan ergashmanglar, ular befoyda narsalar–ku, axir⁺. ²²Egamiz sizlarni Oʻzining xalqi qildi. U Oʻzi tanlagan xalqdan yuz oʻgirmaydi. Aks holda, Oʻzining ulugʻ ismini badnom qilgan boʻladi⁺. ²³Endi menga kelsak, albatta Egamizga sizlar uchun ibodat qilaman. Aks holda, Unga qarshi gunoh qilgan boʻlaman. Bundan Xudo saqlasin! Sizlarga faqat toʻgʻri va yaxshi yoʻlni koʻrsataman⁺. ²⁴Faqat Egamizdan qoʻrqinglar, Unga butun qalbingiz bilan ishonib xizmatda boʻlinglar. Qarang, U sizlar uchun qanday ajoyib ishlar qilgan!⁺ ²⁵Agarda qabihlik qilaversangizlar, Egamiz sizlarni ham, shohingizni ham yoʻq qiladi⁺.

13–BOB

Filistlar bilan urush

13¹Shoh Shoul oʻttiz* yoshida taxtga oʻtirib, Isroilda qirq ikki yil shohlik qildi*. ²U Isroil lashkaridan uch mingta odam saralab olib, qolganlarini uylariga joʻnatib yubordi. Oʻsha uch mingtadan ikki mingtasini Mixmash va Baytil qirlariga joylashtirdi, mingtasini esa Benyamin urugʻiga qarashli Givo shahriga — Yoʻnatanning* ixtiyoriga yubordi. ³Oradan koʻp oʻtmay, Yoʻnatan Filistlarning Gebo shahridagi* qoʻnolgʻasini magʻlub qildi. Bu xabar Filistlar orasida tezda tarqaldi. Shoul: “Ibroniylar bu hodisadan xabardor boʻlsin”, deb butun oʻlka boʻylab burgʻu chaldirdi⁺. ⁴Shunday qilib, Shoul Filistlar qoʻnolgʻasini yengganini va Filistlar Isroil xalqidan nafratlanganini Isroil xalqining hammasi bildi. Soʻng lashkar Gilgalda Shoulning atrofiga toʻplandi.

⁵Filistlar ham Isroil lashkari bilan urishmoq uchun yigʻilishdi. Uch mingta* jang aravasi, olti mingta otliq sipoh va dengiz qirgʻogʻidagi qum singari son–sanoqsiz lashkar yoʻlga chiqib, Bayt–Obun shahrining sharqidagi Mixmashga keldi. Ular oʻsha yerda qarorgoh qurishdi⁺. ⁶Isroil lashkarining ahvoli ogʻirlashib, qiynalib qoldi va ular gʻorlarga, xandaqlarga, qoyalar orasiga, qabrlarga, sardobalarga yashirindilar⁺. ⁷Ibroniylarning ayrimlari esa Iordan daryosi sharqidagi Gad va Gilad yerlariga kechib oʻtishdi.

Shoul u vaqtda hali ham Gilgalda edi. Unga ergashganlarning hammasi qoʻrqib ketishdi. ⁸Shomuil Shoulga: “Meni yetti kun kut”, deb aytgani uchun*, uni Gilgalda yetti kun kutib turdi. Shomuil Gilgalga kelavermagach, lashkar endi Shoulning yonidan qocha boshladi⁺. ⁹Shuning uchun Shoul:

— Kuydiriladigan qurbonlik bilan tinchlik qurbonliklarini menga olib kelinglar, — deb buyurdi. Keyin u kuydiriladigan qurbonliklarni nazr qildi.

¹⁰Shoul qurbonlikni kuydirib boʻlgan ham ediki, Shomuil kelib qoldi. Shoul, unga salom beray deb, peshvoz chiqdi.

¹¹— Nima qilib qoʻyding?! — dedi Shomuil.

— Odamlarim mening yonimdan qochib ketyapti, — dedi Shoul. — Siz esa belgilangan kuni kelmadingiz. Buning ustiga, Filistlar Mixmashda toʻplanib turishibdi. Ularni koʻrib, ¹²endi Filistlar Gilgalga ustimga bostirib keladi, men esa hanuzgacha Egamdan yordam soʻrab iltijo qilmadim, deb oʻyladim. Shundan keyin kuydiriladigan qurbonlikni qilishga majbur boʻldim.

¹³Shomuil Shoulga dedi:

— Nodonlarcha ish tutibsan, oʻz Egang Xudoning senga bergan amriga itoat etmading. Boʻlmasa, Egam Isroildagi shohlik taxtingni to abad mustahkam qilgan boʻlardi⁺. ¹⁴Endi sening shohliging uzoqqa bormaydi. Egam Oʻz koʻngliga mos bittasini topdi, uni Oʻz xalqi ustidan hukmdor qilib tayinladi. Chunki sen Egamning amriga itoat qilmading⁺.

¹⁵Shundan soʻng Shomuil Gilgaldan chiqib, Benyamin urugʻiga qarashli Givo shahriga joʻnab ketdi. Shoul yonida qolgan odamlarni sanab chiqdi, hammasi boʻlib taxminan olti yuz kishi ekan. ¹⁶Shoul, oʻgʻli Yoʻnatan va ularning lashkari Benyamin qabilasiga qarashli Geboda joylashdilar. Filistlar esa Mixmashda qarorgoh qurgan edilar. ¹⁷Filistlarning ilgʻorlari* uch guruhga boʻlinib, Isroil qishloqlarini talash uchun qarorgohdan chiqishdi. Guruhlardan biri Shuvol hududidagi Oʻfra shahri tomonga, ¹⁸ikkinchisi Bayt–Xoʻron shahri tomonga, uchinchisi esa choʻl tomonga — Zavoʻm vodiysi koʻrinib turgan chegara adirga yoʻl oldi.

¹⁹Filistlar: “Ibroniylar qilich, nayza yasay olmasin”, deb butun Isroil yurtida birorta ham temirchi qoldirmagan edilar. ²⁰Shuning uchun butun Isroil xalqi omoch tishlarini, choʻkichlarini, bolta va oʻroqlarini* oʻtkirlash uchun Filistlarning oldiga borar edi. ²¹Omoch tishi bilan choʻkichni oʻtkirlash bahosi ikki misqol kumush*, panshaxa, bolta va temir uchli govronni* oʻtkirlash bahosi bir misqol kumush* edi. ²²Shu sababdan Shoul bilan Yoʻnatanning jangchilaridan birortasida qilich yoki nayza yoʻq edi, faqat Shoul va uning oʻgʻlida bor edi, xolos.

²³Bu paytga kelib, Filistlar qoʻnolgʻasini Mixmash dovonida joylashtirgan edilar.

14–BOB

Yoʻnatanning mardona ishi

14¹Oʻsha kuni Shoulning oʻgʻli Yoʻnatan yoshgina qurolbardoriga:

— Yur, narigi tomondagi Filistlarning qoʻnolgʻasi turgan joyga oʻtamiz, — dedi. Ammo bu haqda otasiga hech narsa aytmadi. ²Shoul Givo shahri yaqinidagi Migronda bir anor daraxti tagida oʻtirar, yonida olti yuztacha odamdan iborat lashkari bor edi. ³Efod koʻtarib yurgan ruhoniy Oxiyo ham oʻsha yerda edi. Oxiyoning otasi — Oxitob, Oxitobning akasi — Ixabod edi. Ixabod — Finxazning oʻgʻli, Finxaz esa Shiloʻda Egamizning ruhoniysi boʻlib xizmat qilgan Elaxning oʻgʻli edi.

Odamlar Yoʻnatanning ketganini sezmay qolgan edilar⁺. ⁴Yoʻnatan Filistlar qoʻnolgʻasiga dovon orqali oʻtmoqchi boʻldi. Dovonning har ikki tomonida ikkita baland choʻqqi bor edi. Birisi — Bozaz, boshqasi Sanex deb atalardi. ⁵Choʻqqilardan biri shimol tomonda boʻlib, Mixmashga, ikkinchisi janubda boʻlib, Givoga qaragan edi.

⁶Yoʻnatan yosh qurolbardoriga:

— Yur, oʻsha sunnatsizlarning qoʻnolgʻasi tomonga oʻtaylik, Egamiz bizga yordam beradi, — dedi. — U koʻpchilik bilan ham, ozchilik bilan ham gʻalabaga erishtiraveradi. Chunki Egamiz uchun toʻsqinlik yoʻq⁺.

⁷— Siz nima desangiz, shu–da, — dedi qurolbardor. — Boʻpti, boramiz. Koʻnglingizga nima maʼqul kelsa, men ham siz bilan birgaman.

⁸— Biz anavi odamlarga oʻzimizni koʻrsatamiz, — dedi Yoʻnatan. — Agar ular bizni koʻrgach: ⁹“Yoningizga borgunimizcha, oʻsha yerda toʻxtab turinglar”, deb aytsa, aytgan joyida toʻxtab turamiz, ularning oldiga bormaymiz. ¹⁰Bordi–yu: “Yonimizga kelinglar”, desa boramiz. Ana shunda Egamiz Filistlarni bizning qoʻlimizga berganini bilamiz, bizga alomat shu boʻladi.

¹¹Ikkovi Filistlarga koʻrinish bergan edi, Filistlar:

— Qaranglar, ibroniylar yashiringan xandaqlaridan chiqa boshlashdi! — deb qoldi⁺. ¹²Soʻng Filistlar Yoʻnatan bilan qurolbardoriga:

— Bu yoqqa kelinglar–chi, bir gaplashib qoʻyaylik, — deb baqirishdi. Yoʻnatan qurolbardoriga:

— Orqamdan yur, Egamiz ularni Isroil xalqining qoʻliga berdi, — dedi. ¹³Yoʻnatan tirmashib qir tepasiga chiqa boshladi. Qurolbardori ham unga ergashdi. Oldidan kelgan Filistlarni Yoʻnatan, orqadan kelganini qurolbardori oʻldiraverdi. ¹⁴Yoʻnatan bilan qurolbardori birinchi hujumdayoq kichkina maydonda* yigirmatacha sipohni oʻldirishdi. ¹⁵Hammani — qarorgohdagi va qirdagi odamlarni vahima bosdi. Sipohlar, hatto ilgʻorlar* ham dagʻ–dagʻ titrardi. Birdan yer tebrandi. Bu Xudo yuborgan dahshat edi.

Filistlar ustidan gʻalaba

¹⁶Shoulning Benyamin hududidagi Givo shahrida oʻrnashgan kuzatuvchilari Filistlarning yugur–yugurini koʻrib qolishdi. ¹⁷Shoul yonidagi odamlarga:

— Bilinglar–chi, oramizda kim yoʻq ekan, — dedi. Yoʻqlama qilgan edilar, Yoʻnatan bilan uning qurolbardori yoʻqligi maʼlum boʻldi. ¹⁸Shoul Oxiyoga:

— Xudoning Sandigʻini olib kel, — dedi. (Oʻsha paytda Xudoning Sandigʻi Isroil xalqi bilan edi*.)⁺

¹⁹Shoul ruhoniy bilan gaplashayotgan paytda Filistlarning qarorgohidagi gʻala–gʻovur rosa avjiga chiqdi. Shuning uchun Shoul ruhoniyga:

— Kerak emas, qoʻyaver! — dedi. ²⁰Oʻsha zahoti Shoul va yonidagi sipohlarining hammasi birga urush maydoniga ketishdi. U yerda katta gʻalayon boʻlayotgan edi, hamma bir–biriga qilich solardi⁺. ²¹Shunda ilgari Filistlar tomonda boʻlgan va ularning qarorgohiga kelgan ibroniylar ham safdan chiqib, endi Shoul bilan Yoʻnatanning sipohlariga — Isroil sipohlariga qoʻshilib olishdi. ²²Efrayim qirlarida yashirinib olganlar ham Filistlarning qochayotganini eshitib, ularni jang maydonidan quvlay boshladi. ²³Shunday qilib, oʻsha kuni Isroil lashkarini Egamiz gʻalabaga erishtirdi.

Shoul lashkariga ont ichiradi

Urush Bayt–Obunning narigi tomonlarigacha yoyildi. ²⁴Oʻsha kuni Isroil lashkari juda ham holdan toydi, chunki Shoul lashkariga ont ichirib, shunday degan edi: “Dushmanlarimizdan oʻch olmagunimizcha, oqshomga qadar kim bir luqma taom yesa, laʼnati boʻlsin!” Shuning uchun biror kimsa hech narsa yemadi.

²⁵⁻²⁶Lashkar oʻrmonga borganda, yerda oqib yotgan asalni koʻrdi, lekin Shoul ichirgan qasamdan qoʻrqib, birortasi asalga qoʻl tekkizmadi. ²⁷Yoʻnatan esa otasining lashkariga ont ichirganidan bexabar edi. Qoʻlidagi tayogʻini uzatib, tayoq uchini asalari iniga botirdi. Asaldan ozgina tatib koʻrgan edi, koʻzlari chaqnab ketdi. ²⁸Shu zahoti sipohlardan biri Yoʻnatanga:

— Otangiz lashkarga, bugun kim taom yesa, laʼnati boʻlsin, deb ont ichirgan edi, shuning uchun odamlar holdan toygan, — dedi.

²⁹— Otam odamlarni ogʻir ahvolga solib qoʻydi, — dedi Yoʻnatan. — Qaranglar, mana bu asaldan bir oz tatib koʻrgan edim, koʻzlarim charaqlab ketdi⁺. ³⁰Bugun lashkarimiz gʻanimlardan tortib olgan taomlardan toʻyib yesaydi, juda yaxshi boʻlardi. Oʻshanda Filistlarni magʻlub qilish yanada oson boʻlarmidi?!

³¹Oʻsha kuni Isroil lashkari Mixmash bilan Oyjavlon* oraligʻidagi Filistlarni magʻlub qildi. Qorni ochgan Isroil lashkari shu qadar holdan toydiki,⁺ ³²oxiri ulardan oʻlja qilib olingan chorvalarga tashlanishdan oʻzga chora qolmadi. Qoʻy, mol, buzoqlarni shu yerning oʻzidayoq soʻyib, qonini oqizmasdan yeyaverishdi.

³³— Qarang, lashkaringiz goʻshtni qoni bilan yeb, Egamizga qarshi gunoh ish qilyapti!* — deb ahvolni Shoulga maʼlum qilishdi.

— Xoinlik qildingizlar, hoziroq katta bir toshni bu yerga yumalatib olib kelinglar! — dedi Shoul⁺. ³⁴Soʻng qoʻshib qoʻydi:

— Lashkar orasida yurib aytinglar, har bir odam molini, qoʻyini mening huzurimga olib kelib, shu yerda* soʻyib, yesin. Goʻshtni qoni bilan yeb, Egamizga qarshi gunoh ish qilmanglar.

Oʻsha kuni kechasi har bir odam molini olib kelib, Shoulning oldida soʻydi. ³⁵Shoul Egamizga atab bir qurbongoh qurdi. Bu Shoulning Egamizga atab qurgan ilk qurbongohi edi.

³⁶Keyin Shoul odamlariga aytdi:

— Qani, shu kecha Filistlarni bir quvaylik. Tong otguncha mollarini tortib olamiz, birortasini sogʻ qoldirmaymiz.

— Bir ogʻiz soʻzingiz, — deb javob berishdi odamlar.

— Avval Xudoning xohish–irodasini bilaylik*, — deb qoldi ruhoniy. ³⁷Shoul Xudodan:

— Filistlarga hujum qilaveraymi? Ularni Isroil lashkarining qoʻliga tutib berasanmi? — deb soʻradi. Lekin Xudo oʻsha kuni javob bermadi⁺. ³⁸Shundan soʻng Shoul dedi:

— Isroilning hamma lashkarboshilari shu yerga kelishsin, bugun qanday gunoh qilinganini bilib olamiz. ³⁹Isroilga najot beradigan Xudo shohid! Gunoh qilgan oʻgʻlim Yoʻnatan boʻlib chiqsa ham, albatta oʻldiriladi.

Biron kimsadan sado chiqmadi. ⁴⁰Shoul oʻz odamlariga buyurdi:

— Sizlar bir tomonda turinglar, oʻgʻlim Yoʻnatan bilan men boshqa tomonda turamiz.

— Bir ogʻiz soʻzingiz, — deb javob berdi odamlar.

⁴¹Shoul Isroil xalqining Xudosi — Egamizga:

— Ey Egam! Aybsizni oʻzing oqla! — deb iltijo qildi.

Soʻng qurʼa tashlandi*, qurʼa Yoʻnatan bilan Shoulga tushdi, odamlarning hammasi esa oqlandi.

⁴²— Endi men bilan oʻgʻlim Yoʻnatan orasiga qurʼa tashlang, — dedi Shoul. Bu safar qurʼa Yoʻnatanga tushdi⁺. ⁴³Shoul Yoʻnatandan:

— Menga ayt–chi, nima qilding? — deb soʻradi.

— Men qoʻlimdagi tayoqning uchini asalga botirib olib, ozgina tatib koʻrgan edim, endi men oʻlimimga roziman, — deb javob berdi Yoʻnatan.

⁴⁴— Yoʻnatan, agar seni oʻldirtirmasam, Xudoning qahriga uchray, hatto undan battarrogʻiga uchray, — dedi Shoul. ⁴⁵Ammo odamlar Shoulga eʼtiroz bildirdi:

— Isroilni ulugʻ zafarga erishtirgan Yoʻnatanni oʻldirmoqchimisiz? Aslo! Xudo shohid! Sochining bir tolasiga ham zarar yetmaydi. U bugun nima qilgan boʻlsa, Xudoning madadi bilan qildi.

Shunday qilib, odamlar Yoʻnatanni oʻlimdan qutqarib qoldi⁺.

⁴⁶Shundan soʻng Shoul Filistlarni taʼqib qilmadi. Filistlar esa oʻz yerlariga qaytib ketishdi.

Shoulning erishgan gʻalabalari

⁴⁷Shoul Isroil shohi boʻlgandan keyin atrofidagi barcha dushmanlari — Moʻab, Ommon, Edom xalqlari, Zoʻvo shohlari va Filistlar bilan urush qildi. Qayerga borsa, gʻalaba qildi⁺. ⁴⁸Mardona jang qilib Omolek xalqini magʻlub qildi, Isroil xalqini talonchilarning qoʻlidan xalos qildi⁺.

Shoulning oilasi

⁴⁹Shoulning Yoʻnatandan boshqa Ishbosit* va Malkishuva ismli oʻgʻillari bor edi. Uning ikki qizi ham boʻlib, kattasining ismi Merav, kichkinasiniki Mixal edi⁺. ⁵⁰Xotini Oxinavam edi. U Oximas deganning qizi edi. Shoulning amakisi Narning oʻgʻli Abnur lashkarboshi edi⁺. ⁵¹Abnurning otasi Nar va Shoulning otasi Kish aka–uka edilar. Nar va Kishning otasi Abil edi⁺.

⁵²Shoul davrida Filistlar bilan doimo qaqshatqich urush boʻlar edi. Shoul qayerda mard yoki jang qilishga mohir odamni koʻrsa, oʻz qoʻshiniga olardi⁺.

15–BOB

Omolek xalqi bilan jang

15¹Bir kuni Shomuil Shoulga shunday dedi:

— Egamiz senga moy surtib, Oʻz xalqi Isroilning shohi qilish uchun meni sening oldingga yuborgan edi. Endi Egamizning soʻzlarini eshit⁺. ²Sarvari Olam shunday aytmoqda: “Isroil xalqiga qilgan yovuzliklari uchun Omolek xalqini* jazolayman. Chunki Isroil xalqi Misrdan chiqayotganda, Omolek xalqi ularning yoʻlini toʻsib qoʻygan edi*⁺. ³Endi borib, Omolek xalqiga hujum qil. Ularga qarashli hamma narsani tamoman yoʻq qilib tashla, hech narsasini ayama. Erkagu ayol, bola–chaqa, molidan tortib, qoʻyigacha, tuyasidan tortib, eshagigacha hammasini oʻldir.”

⁴Shoul lashkarini Taloyim shahrida toʻplab sanab chiqdi. Isroildan 200.000 nafar piyoda sipohi, Yahudodan ham 10.000 nafar sipohi bor ekan⁺.

⁵Shoul Omolek xalqiga qarashli boʻlgan shaharga borib, soylikda* pistirma qoʻydi. ⁶Oʻsha yerdagi Xayin xalqiga quyidagi xabarni joʻnatdi: “Endi ketinglar, Omolek xalqini tark etinglar, tagʻin sizlarni ham ular bilan birga yoʻq qilib yubormayin. Isroil xalqi Misrdan chiqayotgan paytda, sizlar bizga yaxshilik qilgandingiz.”

Shundan keyin Xayin xalqi Omolek xalqini tark etdi⁺.

⁷Shoul Xaviladan Misrning sharqidagi Shurgacha boʻlgan joylardagi Omolek xalqini tor–mor qildi⁺. ⁸U Omolek shohi Oʻgaxni tiriklayin qoʻlga olib, xalqini butunlay qirib tashladi⁺. ⁹Shoul va uning odamlari Oʻgaxni hamda uning eng yaxshi qoʻy–mollarini, buzoq–qoʻzilarini, jamiki yaxshi narsalarini ayab, saqlab qolishdi. Ularni butunlay yoʻq qilib tashlashni istashmadi. Faqat arzimas, nuqsonli hayvonlarini yoʻq qilishdi.

Xudo Shoulni rad etadi

¹⁰Egamiz Shomuilga shu soʻzlarni ayon qildi:⁺ ¹¹“Shoulni shoh qilib tayinlaganimga pushaymonman. U Mendan yuz oʻgirdi, amrlarimni bajo qilmadi.” Shomuil xafa boʻlib, tun boʻyi Egamizga yolvorib chiqdi.

¹²Shomuil ertasi kuni saharda, Shoul bilan koʻrishay deb borsa, Shoul Karmil shahriga* ketibdi. Bilsaki, u yerda oʻziga bir yodgorlik oʻrnatibdi. Keyin Gilgalga qaytibdi⁺. ¹³Shomuil Shoulning oldiga kelganda, Shoul:

— Xudo sizni yorlaqasin! Men Egamizning amrini ado etdim, — dedi.

¹⁴— Agar shunday boʻlsa, qulogʻimga eshitilayotgan qoʻyning maʼrashi nimasi? Men eshitayotgan sigirning boʻkirishi nimasi? — deb soʻradi Shomuil.

¹⁵— Odamlarim Omolek xalqining hayvonlarini tortib oldi, — dedi Shoul, — Egangiz Xudoga qurbonlik qilish uchun qoʻy, sigirlarning eng saralarini ayab, saqlab qolishdi. Qolganlarini esa butunlay qirib tashladik.

¹⁶— Shoshmay tur, bu kecha Egamizning menga nimalar aytganini senga bildirib qoʻyayin, — dedi Shomuil.

— Ayting, — dedi Shoul.

¹⁷Shomuil gapida davom etdi:

— Oʻzingni kichik deb sanasang–da, Isroil xalqining yoʻlboshchisi boʻlmadingmi?! Egamiz senga moy surtib tanlab, Isroilga shoh qilmadimi?! ¹⁸U senga: “Bor, oʻsha gunohkor Omolek xalqini butunlay qirib tashla, hammasini yoʻqotmaguningcha, ular bilan jang qil”, deb amr bergan edi–ku. ¹⁹Nega endi Egamizning amriga itoat etmading?! Nima uchun oʻljaga tashlanib, Egamiz oldida qabihlik qilding?!

²⁰— Axir, men Uning amrlariga itoat qildim–ku! — dedi Shoul. — Men, Egamiz amr berganiday, bordim. Omolek shohi Oʻgaxni bu yerga olib keldim. Omolek xalqini esa butunlay qirib tashladim. ²¹Odamlarim qirib tashlanishi kerak boʻlgan oʻljadan faqat eng sara mol–qoʻylarni olishdi, xolos. Bu mol–qoʻylarni Gilgalga olib kelib, Egangiz Xudoga qurbonlik qilishmoqchi.

²²Shomuil shunday javob berdi:

“Kuydiriladigan va boshqa qurbonliklardan koʻra,

Egamiz itoat etganlardan shod boʻlmasmi?!

Ha, itoat etish — qurbonlik soʻyishdan yaxshi,

Xudoga itoatkorlik — qoʻchqorlar yogʻidan aʼloroqdir⁺.

²³Oʻzboshimchalik sehr–joduga oʻxshab gunohdir,

Itoatsizlik esa but–sanamga bosh egish bilan tengdir.

Sen Egamizning amrini rad etding,

Egamiz ham sening shohligingni rad etdi.”⁺

²⁴— Gunoh qildim! — dedi Shoul. — Ha, Egamizning amriga ham, sizning soʻzlaringizga ham xilof ish tutdim. Xalqdan hayiqqanim uchun ularning gapiga kirdim. ²⁵Endi yolvoraman: gunohimdan oʻting, men bilan birga qaytib boring, Egamizga sajda qilayin.

²⁶— Sen bilan bormayman, — dedi Shomuil. — Chunki sen Egamizning amrini rad etding, Egamiz ham seni rad etib, Isroil taxtidan tushirdi.

²⁷Shomuil burilib, ketmoqchi boʻlgan edi, Shoul uning ridosi etagidan ushlab qoldi. Rido yirtildi⁺.

²⁸— Rido yirtilgani singari, Egamiz ham bugun Isroil shohligini qoʻlingdan tortib olib, sendan koʻra, yaxshirogʻiga berdi, — dedi Shomuil⁺. ²⁹— Isroilning ulugʻvor Xudosi yolgʻon soʻzlamas, fikrini ham oʻzgartirmas. U inson emaski, fikrini oʻzgartirsa⁺.

³⁰— Gunoh qildim, — dedi Shoul, — endi xalqimning oqsoqollari oldida, Isroil xalqi oldida meni beobroʻ qilmang. Shuning uchun men bilan birga qaytib boring, Egangiz Xudoga sajda qilayin.

³¹Shomuil Shoul bilan birga orqaga qaytib bordi. Shoul Egamizga sajda qildi.

³²Shomuil:

— Omolek shohi Oʻgaxni mening oldimga olib kelinglar! — deb buyurdi. Oʻgaxni bogʻlangan holda, Shomuilning oldiga olib kelishdi. Oʻgax oʻzicha: “Oʻlim xavfi aniq oʻtib ketdi”, deb oʻyladi. ³³Lekin Shomuil:

— Qiliching ayollarni farzandidan qanday judo qilgan boʻlsa, sening onang ham ayollar orasida befarzand boʻlsin! — dedi–yu, Oʻgaxni Egamizning oldida Gilgalda qilich bilan chopib tashladi.

³⁴Shundan soʻng Shomuil Ramaga, Shoul esa Givoga — uyiga ketdi. ³⁵Shomuil umrining oxirigacha Shoulni boshqa koʻrmadi, lekin u Shoulni deb gʻamgin boʻlib yurdi. Egamiz esa Shoulni Isroil shohi qilganidan pushaymon edi⁺.

16–BOB

Egamiz Dovudga moy surtib shoh qilib tanladi

16¹Egamiz Shomuilga aytdi:

— Sen qachongacha Shoulni deb gʻamgin boʻlib yurasan?! Shoul Isroil shohi boʻlmasin deb, uni Men rad etdim. Qani, endi qoʻchqor shoxini* moy bilan toʻldirib, yoʻlga otlan. Seni Baytlahmlik Essayning uyiga joʻnataman. Men uning oʻgʻillaridan bittasini shoh qilib tanladim⁺.

²— Qanday qilib boraman?! Shoul eshitib qolsa, meni oʻldiradi–ku! — dedi Shomuil.

— Oʻzing bilan bitta buzoqchani olgin–da: “Egamizga qurbonlik qilgani keldim”, deb ayt, — dedi Egamiz. ³— Essayni qurbonlikka taklif qil. Oʻshanda nima qilishing kerakligini Men senga ayon qilaman, Oʻzim senga koʻrsatadigan odamning boshiga Mening nomimdan moy surtib, uni tanlaysan.

⁴Shomuil, Egamiz buyurganiday, Baytlahm shahriga ketdi. Shahar oqsoqollari uni qoʻrqib kutib olishdi va:

— Tinchlikmi? — deb soʻrashdi.

⁵— Ha, tinchlik, — dedi Shomuil. — Egamizga qurbonlik qilgani keldim. Oʻzlaringizni poklanglar*, men bilan qurbonlik marosimiga borasizlar.

Soʻng Essayni va uning oʻgʻillarini ham poklab qurbonlik marosimiga taklif qildi⁺.

⁶Essay oʻgʻillari bilan kelgach, Shomuil Eliyobni koʻrdi–yu: “Egamiz oldida turgan bu odam, shubhasiz, Uning moy surtib tanlagan odamidir”, deb oʻyladi⁺.

⁷Egamiz esa Shomuilga dedi:

— Uning chiroyi va qomatdorligiga qarama. Men uni rad etdim, chunki Men insonlarday emasman. Insonlar tashqi koʻrinishiga qaraydi, Men esa diliga qarayman⁺.

⁸Soʻng Essay boshqa oʻgʻli Abunadavni chaqirib, Shomuilning oldidan oʻtkazdi. Lekin Shomuil:

— Egamiz buni ham tanlamadi, — dedi. ⁹Shundan soʻng Essay Shammoxni Shomuilning oldidan oʻtkazdi. Lekin u yana:

— Egamiz buni ham tanlamadi, — dedi⁺.

¹⁰Shu tariqa Essay yettala oʻgʻlini Shomuilning oldidan oʻtkazdi. Ammo Shomuil:

— Egamiz bulardan birortasini tanlab olmadi, — dedi.

¹¹Nihoyat Shomuil Essaydan:

— Oʻgʻillaringning hammasi shularmi? — deb soʻradi.

— Yana eng kenjasi bor, qoʻy boqyapti, — dedi Essay.

— Birortasini joʻnat, uni chaqirib kelsin, — dedi Shomuil. — Oʻsha oʻgʻling bu yerga kelmaguncha, taom yemoqqa oʻtirmaymiz.

¹²Essay bittasini yuborib, oʻgʻlini chaqirtirib keldi. U chiroyli, kelishgan yigit boʻlib, koʻzlari yonib turardi.

— Qani, uning boshiga moy surtib tanla! Men tanlagan odam shu! — dedi Egamiz Shomuilga.

¹³Shomuil moy solingan shoxni oldi–da, akalarining koʻz oʻngida yigitning boshiga moy surtdi. Oʻsha paytda Egamizning Ruhi Dovudni qamrab oldi va oʻsha kundan boshlab uni boshqaradigan boʻldi. Shomuil esa Ramaga qaytib ketdi⁺.

Dovud Shoulning saroyida

¹⁴Egamizning Ruhi Shoulni tark etdi. Egamiz yuborgan yovuz ruh uni qiynar edi⁺.

¹⁵— Bilamiz, Xudo yuborgan yovuz ruh sizni qiynaydi, — deyishdi xizmatkorlar Shoulga. ¹⁶— Janobi oliylari biz, qullariga amr bersalar, lirani yaxshi chaladigan odamni topib kelar edik. Xudo yuborgan yovuz ruh sizni tutib qolganda, u lira chaladi, siz esa yengil tortasiz.

¹⁷Shoul xizmatkorlariga:

— Mayli, lirani yaxshi chaladigan birortasini topib, mening huzurimga olib kelinglar, — deb buyurdi⁺.

¹⁸— Baytlahmlik Essayning oʻgʻillaridan birini koʻrgan edim, — dedi yigitlardan bittasi. — Lirani yaxshi chalar ekan. Buning ustiga, jasur jangchi, gaplari maʼnili, oʻzi ham kelishgan yigit. Egamiz u bilan.

¹⁹Shoul Essayga: “Qoʻy boqib yurgan oʻgʻling Dovudni mening huzurimga yubor”, deb xabarchi joʻnatdi. ²⁰Essay non, bir mesh sharob va bitta uloqchani bitta eshakka yuklab berib, oʻgʻli Dovudni Shoulning huzuriga yubordi. ²¹Dovud Shoulning huzuriga kelib, uning xizmatiga kirdi. Dovudga Shoulning qattiq mehri tushib qoldi, uni oʻziga qurolbardor qilib oldi. ²²Shoul Essayga: “Ijozat bersang, Dovud mening xizmatimda qolsin, undan juda mamnunman” degan xabarni joʻnatdi.

²³Oʻsha kundan boshlab Xudo yuborgan yovuz ruh Shoulni qiynaganda, Dovud lirani olib chalar, Shoul oʻziga kelib rohatlanar, yovuz ruh Shouldan chekinardi.

17–BOB

Goʻliyot Isroil xalqini olishuvga chaqiradi

17¹Filistlar, jang qilamiz deb, lashkarini toʻplab, Yahudo hududidagi Soʻxu shahrida yigʻilishdi. Soʻxu bilan Ozikah shaharlari* orasidagi Efes–Dammim degan joyda qarorgoh qurishdi⁺. ²Shoul ham Isroil lashkarini toʻpladi. Elox vodiysida qarorgoh qurib, Filistlarga qarshi jangga tayyorlandi. ³Bir tepalikni Filistlar, boshqa tepalikni Isroil lashkari egalladi. Ikkala tomonning oʻrtasi vodiy edi.

⁴Filistlar safidan Goʻliyot degan bir pahlavon oʻrtaga chiqdi. U Gat shahridan edi. Boʻyi olti tirsagu bir qarich* boʻlib,⁺ ⁵boshiga bronza qalpoq, ustiga bronza sovut kiyib olgan edi. Sovutning ogʻirligi uch yarim pud* edi. ⁶Boldirlari bronza zirhlar bilan oʻralgan edi. Yelkasida otiladigan bronza nayzani koʻtarib yurardi. ⁷Qoʻlidagi nayzaning sopi esa toʻquvchi dastgohining xodasiday kelar, nayza uchidagi temirning ogʻirligi yarim pud* edi. Goʻliyotning oldida qurolbardori uning katta qalqonini koʻtarib yurardi⁺.

⁸Goʻliyot oʻrnida turganicha, Isroil qarorgohiga qarab hayqirdi:

— Biz bilan urishgani saf tortdingizlarmi?! Men Filistman, sizlar Shoulning qullarimisiz, axir?! Orangizdan birortangizni tanlanglar–chi, u mening oldimga kelsin⁺. ⁹Agar u men bilan olishib, meni yengib oʻldira olsa, Filistlar sizlarning qulingiz boʻladi. Bordi–yu, men gʻolib kelib, uni oʻldirsam, sizlar bizning qulimiz boʻlasizlar, bizga boʻysunasizlar.

¹⁰Soʻng oʻsha Filist gapida davom etdi:

— Bugun Isroil lashkarini sharmanda qilaman. Qani, birortasini chiqaring oldimga! Men bilan olishib koʻrsin!

¹¹Shoul va barcha Isroil lashkari Filistning gaplarini eshitgach, qattiq qoʻrqib, vahimaga tushib qoldilar.

Dovud jang maydonida

¹²Dovud Yahudo hududidagi Baytlahm shahridan — Efratlik* Essay degan odamning oʻgʻli edi. Essayning sakkizta oʻgʻli bor edi. Shoulning shohligi davrida Essay ancha keksayib qolgan edi. ¹³Essayning katta oʻgʻillaridan uchtasi Shoul bilan birga urushga ketgan edi. Urushga ketgan toʻngʻich oʻgʻlining oti Eliyob, oʻrtanchasiniki Abunadav, uchinchisiniki Shammox edi⁺. ¹⁴Dovud kenja oʻgʻil edi. Uning uchta katta akasi esa Shoul bilan birga edi. ¹⁵Shu paytda Dovud vaqti–vaqti bilan Shoulning oldidan Baytlahmga otasining qoʻylarini boqqani kelib turardi. ¹⁶Filist Goʻliyot qirq kun mobaynida ertayu kech oʻrtaga chiqib urushga daʼvat qildi.

¹⁷Essay bir kuni oʻgʻli Dovudga shunday dedi:

— Mana bu qovurilgan bir togʻora* bugʻdoy bilan anavi oʻnta nonni olgin–u, tezda qarorgohga, akalaringning oldiga joʻna. ¹⁸Mana bu oʻn boʻlak pishloqni esa mingboshiga olib bor. Akalaringning ahvolini bil va yaxshi yurganlarini bildiradigan birorta nishona olib kel⁺. ¹⁹Akalaring Shoul lashkari bilan birga Elox vodiysida Filistlarga qarshi urishyaptilar.

²⁰Ertasi kuni Dovud saharda turdi. Suruvni bir choʻponga qoldirdi. Otasi buyurganiday, oziq–ovqatlarni olib yoʻlga chiqdi. Jang maydoniga yetib borgan paytda sipohlar jangga daʼvat qilinib, qarorgohdan urishgani chiqayotgan ekanlar. ²¹Isroil lashkari bilan Filistlar bir–birlariga roʻpara boʻlib, saf tortdilar. ²²Dovud keltirgan narsalarini orqadagi qoʻriqchiga qoldirib, safga tomon yugurdi. Akalarining yoniga borib, ular bilan salomlashdi. ²³Dovud ular bilan gaplashib turganda, Gat shahridan boʻlgan Filist — pahlavon Goʻliyot oʻz lashkari safidan oʻrtaga chiqib, oldingi gaplarini takrorladi. Dovud uning gaplarini eshitdi. ²⁴Isroil lashkari Goʻliyotni koʻrishdi–yu, qattiq qoʻrqib birdaniga qochib qolishdi. ²⁵Ular bir–birlariga shunday derdilar:

— Anavi odamga qaranglar! U Isroilni haqorat qilyapti. Kim uni oʻldirsa, shoh unga katta boylik hadya qilar ekan, qizini ham berar ekan. Oʻsha odamning ota xonadonini ham Isroilga soliq toʻlashdan ozod qilar ekan⁺.

²⁶Dovud yonidagilardan soʻradi:

— Bu Filistni oʻldirib, Isroilni sharmandalikdan xalos qilganga shoh nima beradi? Bu sunnatsiz Filist kim boʻlibdiki, barhayot Xudoning qoʻshinini haqorat qiladi?!

²⁷— Oʻsha odamni kim oʻldirsa, falon–falon narsalar tortiq qilinadi, — deb sipohlar oldingi gaplarini takrorladilar. ²⁸Toʻngʻich akasi Eliyob Dovudning sipohlar bilan gaplashib turganini koʻrib achchiqlandi:

— Bu yerda nima qilib yuribsan? Oʻsha besh–oltitagina qoʻyimizni choʻlda kimga qoldirib kelding? Sening qanchalik manmanligingni, niyating yomonligini bilaman. Sen faqat urushni tomosha qilgani kelgansan.

²⁹— Men nima qilibman?! Soʻrab ham boʻlmaydimi?! — dedi Dovud.

³⁰Soʻngra boshqa sipohga qarab, yana oʻsha gapni soʻradi. Sipohlar avvalgiday bir xil javob berishdi.

³¹Sipohlar Dovudning gaplarini eshitib, Shoulga yetkazishdi. Shoul Dovudni chaqirtirdi. ³²Dovud Shoulga dedi:

— Oʻsha Filistni deb hech kimning ruhi tushmasin. Men, qulingiz, borib, u bilan olishaman.

³³— Tentaklik qilma, bu Filistga bas kelolmaysan. Sen juda yoshsan, u esa yoshligidan beri jangchi, — dedi Shoul.

³⁴— Men otamning suruvini boqardim, — deb javob berdi Dovud. — Sher yoki ayiq kelib, suruvdan birorta qoʻzini olib qochsa, ³⁵orqasidan quvib, unga hujum qilardim. Qoʻzini oʻsha hayvonning ogʻzidan tortib olardim. Bordi–yu, sher yoki ayiq menga tashlansa, yolidan ushlardim–u, urib oʻldirardim. ³⁶Men sherni ham, ayiqni ham oʻldirganman. Anavi sunnatsiz Filistning boshiga oʻshanday kunni solaman. Chunki u barhayot Xudoning qoʻshinini haqorat qildi. ³⁷Meni sher, ayiqning panjasidan xalos qilgan Egamiz oʻsha Filistning qoʻlidan ham xalos qiladi.

— Mayli bor, Xudo yor boʻlsin, — dedi Shoul. ³⁸Soʻng u oʻzining jang kiyimlarini Dovudga berdi, boshiga bronza qalpoq, egniga sovut kiydirdi. ³⁹Dovud shohning sovutlarini kiyib, ustidan qilichini bogʻlab, yurmoqchi boʻldi. Lekin u bunaqa kiyimlarga koʻnikmagan edi.

— Bu kiyimlar bilan yura olmayapman, koʻnikmaganman, — dedi Dovud Shoulga. Soʻng kiyimlarni yechib tashladi.

Dovud Goʻliyotni oʻldiradi

⁴⁰Dovud tayogʻini olib, soylikdagi irmoqdan beshta silliq tosh terib oldi. Toshlarni yonidagi choʻpon xaltasiga soldi–da, palaxmonini olib toʻgʻri Goʻliyotga tomon yurdi. ⁴¹Goʻliyot ham Dovudga qarab yurdi. Goʻliyotning oldida qurolbardori qalqonini koʻtarib borardi. ⁴²Goʻliyot Dovudga boshdan–oyoq razm soldi. Chiroyli, kelishgan yigit ekan, deb yoshgina boʻlgani uchun uni mensimadi.

⁴³— Men koʻppakmidimki, ustimga tayoq bilan kelyapsan? — dedi–da, oʻz xudolarining nomi bilan Dovudga qargʻish yogʻdirdi. ⁴⁴— Kelaver, tanangni koʻkdagi qushlarga, dashtdagi yirtqichlarga yem qilaman, — dedi Filist⁺. ⁴⁵Dovud esa shunday javob qaytardi:

— Sen qilich, nayzayu xanjarlar bilan ustimga bostirib kelyapsan. Men esa sen haqoratlagan Isroil lashkarining Xudosi, Sarvari Olamning nomi bilan qurollanib ustingga bostirib boryapman⁺. ⁴⁶Bugunning oʻzida Egamiz seni mening qoʻlimga beradi. Seni oʻldirib, boshingni tanangdan judo qilaman. Bugunning oʻzida Filist lashkarining jasadlarini koʻkdagi qushlarga, dashtdagi yirtqichlarga yem qilaman. Shunda Isroilda Xudoning borligini butun yer yuzi bilib oladi⁺. ⁴⁷Egamiz qilichu nayza bilan najot bermasligini butun jamoa bilib oladi, chunki bu urushda Egamizning Oʻzi jang qiladi. U sizlarni bizning qoʻlimizga beradi⁺.

⁴⁸Goʻliyot Dovudga tashlanmoqchi boʻlib, toʻgʻri unga qarab yurdi. Dovud ham u bilan olishish uchun Filistlar safi tomon tez yugurib ketdi. ⁴⁹Qoʻlini xaltasiga solib, bitta toshni oldi–da, palaxmonga solib otdi. Tosh Filistning qoq peshanasiga tegib oʻyib kirdi. Filist yuz tuban yerga yiqildi. ⁵⁰Shunday qilib, Dovud Filistni palaxmonu bitta tosh bilan magʻlub qildi. Qoʻlida qilich boʻlmasa ham, uni oʻldirib, yerga choʻziltirib tashladi⁺. ⁵¹Soʻng yugurib bordi–yu, Goʻliyotni bosib oldi. Uning qilichini qinidan sugʻurib oldi–da, boshini kesib tashlab, butunlay bir yoqli qildi.

Filistlar oʻzlarining pahlavoni Goʻliyotning oʻlganini koʻrib, tumtaraqay qocha boshladilar. ⁵²Isroil bilan Yahudo lashkari qoʻzgʻaldi–yu, naʼra tortib, Filistlarni Gat va Exron ostonalarigacha quvlab bordi. Sharayimdan Gat va Exron shaharlarigacha boradigan yoʻlda Filistlarning jasadlari choʻzilib qoldi⁺. ⁵³Filistlarni quvib yuborgandan keyin, Isroil lashkari orqaga qaytib Filistlar qarorgohini talon–taroj qildi. ⁵⁴Dovud Goʻliyotning boshini olib, Quddusga keltirdi, qurol–aslahasini esa oʻz uyiga qoʻydi⁺.

Dovud Shoulning huzurida

⁵⁵Shoul Dovudning Goʻliyot bilan olishuvga chiqqanini koʻrganda, lashkarboshi Abnurdan:

— Abnur, bu yigitcha kim? — deb soʻradi.

— Toʻgʻrisi, shohim, bilmayman, — dedi Abnur⁺.

⁵⁶— Boʻlmasa bil–chi, bu yigit kimning oʻgʻli ekan, — deb buyurdi shoh Shoul.

⁵⁷Dovud Goʻliyotni oʻldirib, qarorgohga endi kirgan ham ediki, Abnur Dovudni yetaklab Shoulning huzuriga olib keldi. Goʻliyotning kesilgan boshi hali Dovudning qoʻlida edi.

⁵⁸— Kimning oʻgʻlisan, yigitcha? — deb soʻradi Shoul.

— Baytlahmlik qulingiz Essayning oʻgʻliman, — deb javob berdi Dovud.

18–BOB

18¹Shoul bilan Dovudning suhbati endi tugagan ham ediki, Yoʻnatanning* koʻngli Dovudga bogʻlandi, Yoʻnatan uni oʻz joni kabi aziz koʻrdi⁺. ²Oʻsha kundan boshlab Shoul Dovudni yonida olib qoldi, otasining uyiga qaytib ketishiga ijozat bermadi. ³Yoʻnatan Dovudni oʻz joniday aziz koʻrgani uchun u bilan ahd qildi. ⁴Ustidagi kiyimini yechib berdi, sovuti, qilichi, kamoni va kamarini ham Dovudga hadya qildi.

⁵Shoul Dovudni qayerga joʻnatmasin, Dovud muvaffaqiyatga erishdi. Shu bois Shoul unga qoʻshinidagi katta lavozimni berdi. Bu voqeadan barcha xalq ham, Shoulning xizmatkorlari ham xushnud boʻlishdi.

Shoul Dovudga hasad qiladi

⁶Dovud Goʻliyotni oʻldirgandan keyin, jangchilar oʻz uylariga qaytayotgan edi. Isroilning hamma shaharlaridan kelgan ayollar childirma va torli musiqa asboblarini chalib, oʻyin–kulgi qilib, shoh Shoulni kutib olgani chiqishdi⁺. ⁷Yayrab–oʻynasharkan, shu qoʻshiqni aytishardi:

“Shoul minglarchasini oʻldirdi,

Dovud esa oʻn minglarchasini!”⁺

⁸Bu soʻzlar Shoulga ogʻir botdi, uning gʻashini keltirdi. “Dovudga oʻn mingtasini, menga esa mingtasini berishdi! Unga shoh boʻlishdan boshqa yana nima qoldi?!” deb oʻyladi. ⁹Shunday qilib, oʻsha kundan boshlab Shoul Dovudga yomon koʻz bilan qaray boshladi.

¹⁰Ertasi kuni Xudo yuborgan yovuz ruh Shoulni qamrab oldi, u oʻz uyida jazavaga tushdi. Dovud har galgiday yana lira chalib oʻtirar, Shoulning qoʻlida nayza bor edi⁺. ¹¹U oʻzicha: “Dovudni nayza bilan urib devorga qoqib qoʻyaman”, deb nayzani unga qaratib otdi. Lekin Dovud ikki safar ham unga chap berib qutulib qoldi.

¹²Shoul Dovuddan qoʻrqardi. Chunki Egamiz Dovud bilan birga edi, Shoulni esa tark etgan edi. ¹³Shu sababli Shoul oʻz yonidan Dovudni uzoqlashtirdi, uni mingta sipohga bosh etib tayinladi. Dovud lashkarga bosh boʻlib, jangga borardi. ¹⁴Egamiz Dovud bilan boʻlgani uchun, u har qanday ishning uddasidan chiqardi⁺. ¹⁵Dovudning katta muvaffaqiyatini koʻrib, Shoul battarroq qoʻrqardi. ¹⁶Butun Yahudo va Isroil xalqi Dovudni yaxshi koʻrardi, chunki Dovud ularning oldingi safida yurib, jangga borardi.

Dovud Shoulning qiziga uylanadi

¹⁷Bir kun Shoul Dovudga dedi:

— Toʻngʻich qizim Meravni senga beraman. Faqat dovyurak boʻlib, men uchun Egamizning urushlariga bosh boʻl.

Shoul: “Dovud mening qoʻlim bilan emas, Filistlarning qoʻli bilan oʻldirilsin”, deb oʻylardi⁺.

¹⁸Dovud Shoulga:

— Men oʻzim kim boʻlibman, yoki Isroilda oilam, otam xonadoni nima boʻlibdiki, shohga kuyov boʻlsam?! — dedi⁺.

¹⁹Shunday qilib, Shoulning qizi Merav Dovudga uzatiladigan boʻldi. Lekin Shoul qizini, Dovudga bermay, Maxlalik Odriyolga uzatdi⁺. ²⁰Shoulning boshqa qizi Mixal esa Dovudga koʻngil qoʻygan edi. Buni eshitgan Shoul xursand boʻldi. ²¹“Dovudga Mixalni beraman, qizimni berib, Dovudni tuzogʻimga ilintirib olaman, Filistlar esa uni oʻldiradi”, deb oʻyladi.

— Endi bu safar qulay fursat yetdi, menga kuyov boʻlasan, — dedi Dovudga Shoul.

²²Keyin Shoul aʼyonlariga:

— Dovudga, shoh sendan xursand, hamma xizmatkorlari ham seni yaxshi koʻradi, shohga kuyov boʻladigan payting keldi, deb yashirincha aytinglar, — dedi.

²³Shoulning aʼyonlari bu gapni Dovudga yetkazishdi. Dovud esa shunday javob qaytardi:

— Men kambagʻal, arzimas bir odam boʻlsam, shohga kuyov boʻlish, sizlar aytganday, osonmi?!

²⁴Aʼyonlar, oʻz navbatida, Dovudning gaplarini Shoulga yetkazishdi. ²⁵Shoul shunday amr berdi:

— Dovudga, shoh gʻanimlaridan oʻch olmoqchi, shuning uchun qalinga yuzta Filistning sunnat terisidan* boshqa narsa istamaydi, deb aytinglar.

Shoul shu yoʻsinda Dovudning Filistlar qoʻliga tushib nobud boʻlishini rejalashtirgan edi⁺.

²⁶Aʼyonlar Shoulning aytganlarini Dovudga yetkazishdi. Dovud, oʻshanda shohga kuyov boʻlishga haqli boʻlar ekanman–da, deb sevindi. Belgilangan kundan oldin, ²⁷Dovud va uning odamlari borib, ikki yuzta Filistni oʻldirdi. Dovud oʻldirilgan Filistlarning sunnat terisini bitta ham qoldirmay, shohga keltirib berib, shohning kuyovi degan nomga munosib ishlarni bajardi. Shundan soʻng Shoul qizi Mixalni Dovudga turmushga berdi.

²⁸Shoul endi aniq bildiki, Egamiz Dovud bilan birga ekan, qizi Mixal ham Dovudni sevar ekan. ²⁹Shunday qilib, Dovuddan yanada hadiksirab, umrining oxirigacha unga dushman boʻlib qoldi.

³⁰Filist beklari qachon hujum qilsalar, Dovud Shoulning boshqa lashkarboshilariga qaraganda ortiq zafarga erishardi. Shu sababdan Dovud katta shuhrat qozondi.

19–BOB

Shoul Dovudni oʻldirishni rejalashtiradi

19¹Shoul hamma aʼyonlariga va oʻgʻli Yoʻnatanga, Dovud oʻldirilsin, deb farmon berdi. Yoʻnatan esa Dovudni juda yaxshi koʻrardi.

²— Otam Shoul seni oʻldirmoqchi, — deb u Dovudni ogohlantirdi. — Ertaga tong payti hushyor boʻl, biror joyga borib yashirinib, jim oʻtir. ³Men esa otamni sen yashiringan dalaga boshlab boraman. Oʻsha yerda sen toʻgʻringda u bilan gaplashaman. Biror xabar eshitsam, senga yetkazaman.

⁴Yoʻnatan otasi Shoulga Dovudni maqtab shu gaplarni aytdi:

— Shoh oʻz quli Dovudga qarshi gunoh qilmasinlar. Chunki u sizga hech qachon haqsizlik qilmagan. Har bir ishi bilan sizga katta foyda keltirgan. ⁵Jonini xavf ostiga qoʻyib, Filistni oʻldirdi, Egamiz Dovud tufayli Isroil xalqini katta zafarga erishtirdi. Siz bularni koʻrib sevindingiz. Shunday ekan, nega Dovudni bekordan–bekorga nobud qilmoqchisiz, begunohning qonini toʻkib gunoh qilmoqchisiz⁺?

⁶Shoul Yoʻnatanning gaplarini anglab:

— Xudo shohid! Dovudning joniga hech kim qasd qilmaydi, — deb ont ichdi.

⁷Yoʻnatan Dovudni chaqirtirib keldi va boʻlib oʻtgan gap–soʻzlarni aytib berdi. Soʻng Dovudni Shoulning yoniga boshlab bordi. Dovud esa ilgarigiday shohga xizmat qilishni davom ettirdi.

⁸Shu orada yana urush alanga oldi. Dovud urushga ketdi, u Filistlar bilan jang qilib, ularga shunday qattiq zarba berdiki, oxiri Filistlar Dovudning oldiga tushib qochib qolishdi.

⁹Bir kuni Shoul, nayzasi qoʻlida, uyida oʻtirardi, Dovud esa lira chalayotgan edi. Shu payt Egamiz yuborgan yovuz ruh Shoulni chulgʻab oldi⁺. ¹⁰Shoul nayzasi bilan Dovudni devorga mixlab qoʻymoqchi boʻldi, lekin Dovud chap berib qoldi. Shoulning nayzasi devorga sanchilib qoldi. Oʻsha tun Dovud yana qochib qutuldi.

¹¹Shoul Dovudni erta tongda tutib oʻldirmoqchi boʻldi, kuzatib turinglar, deb uning uyiga odamlarini joʻnatdi. Xotini Mixal Dovudga:

— Bu kecha qochib qutulmasangiz, erta tongda sizni oʻldirishadi, — dedi⁺. ¹²Shunday qilib, Dovudni derazadan chiqarib yubordi. Dovud qochib qutuldi⁺. ¹³Mixal butni* olib, toʻshakka yotqizdi, bosh tomoniga esa echki junidan qilingan yostiq tashladi, ustini koʻrpa bilan yopdi. ¹⁴Shoul yuborgan odamlar Dovudni tutib olib ketishga kelishdi.

— Dovud kasal, — dedi Mixal ularga.

¹⁵Soʻng Shoul odamlarini yana joʻnatib:

— Dovudni oʻz koʻzlaringiz bilan koʻringlar, uni toʻshagi bilan bu yerga olib kelinglar, oʻldiraman, — deb buyurdi.

¹⁶Shoulning odamlari uyga kirdilar. Qarasalar, toʻshakda but, butning bosh tomonida echki junidan qilingan yostiq turibdi.

¹⁷— Nimaga meni aldab, gʻanimimni qochirib yubording? — deb soʻradi Shoul Mixaldan.

— Dovud: “Qoʻyib yubor meni, boʻlmasa, seni oʻldiraman”, dedi, — deb javob berdi Mixal.

¹⁸Qochib qutulgan Dovud Ramada yashayotgan Shomuilning yoniga ketdi. Shoul unga nima qilgan boʻlsa, hammasini Shomuilga aytib berdi. Keyin Shomuil bilan birga Noyoʻt mahallasiga borib, oʻsha yerda qoldi⁺. ¹⁹Dovud Ramaning Noyoʻt mahallasida ekan degan xabar Shoulga yetib keldi. ²⁰Shoul: “Dovudni tutib kelinglar”, deb odamlarini oʻsha yerga yubordi. Ular Shomuil boshchiligidagi paygʻambarlar guruhining joʻshib zikr tushayotganini koʻrishdi. Shu payt Xudoning Ruhi Shoulning odamlarini ham qamrab oldi va ular ham joʻshib zikr tushdilar⁺.

²¹Shoul boʻlib oʻtgan voqealarni eshitgach, boshqa odamlarini yubordi. Bu yuborilganlari ham joʻshib zikr tushdilar. Shoul uchinchi bor yana odamlarini joʻnatdi, ular ham joʻshib zikr tushdilar.

²²Oxiri Shoulning oʻzi Ramaga qarab yoʻl oldi. Saxudagi katta sardoba boʻyiga borib:

— Shomuil bilan Dovud qayerda? — deb soʻradi.

— Ramadagi Noyoʻt mahallasida, — dedi bittasi.

²³Shoul Ramadagi Noyoʻt mahallasiga ketayotganda, Xudoning Ruhi uni ham qamrab oldi. Noyoʻtga borguncha yoʻlma–yoʻl joʻshib zikr tushib ketdi⁺. ²⁴Kiyimlarini yechib tashlab, Shomuilning oldida ham joʻshib zikr tushdi. Yerga yiqilganicha, bir kecha–kunduz yalangʻoch ahvolda yotib qoldi. “Nahotki Shoul ham paygʻambar boʻlsa?!”* degan matal ana shundan qolgan⁺.

20–BOB

Yoʻnatan Dovudga yordam beradi

20¹Dovud Ramadagi Noyoʻt mahallasidan qochib, Yoʻnatanning oldiga keldi.

— Men nima qilibman? Aybim nima? Otangga qarshi nima gunoh ish qilibmanki, meni oʻldirmoqchi boʻladi? — dedi Dovud unga⁺.

²— Xudo saqlasin, oʻlmaysan! — dedi Yoʻnatan. — Otam meni xabardor qilmay, xoh muhim boʻlsin, xoh muhim boʻlmasin, biror ish qilmaydi. Nimaga endi buni mendan yashirsin?! Hech narsa boʻlmaydi.

³Dovud yana ont ichib dedi:

— Sen meni yaxshi koʻrasan, buni otang ham yaxshi biladi. Yoʻnatan nima qilishimni bilmay qoʻya qolsin, aks holda, azob chekadi, deb oʻylaydi. Xudo shohid! Toʻgʻrisini aytsam, jar yoqasida turibman.

⁴— Tila tilagingni, sen uchun bajo keltiraman, — dedi Yoʻnatan.

⁵— Qara, ertaga yangi oy shodiyonasi boʻladi, — dedi Dovud. — Shoh bilan birga dasturxonda oʻtirishim kerak*. Lekin menga ijozat ber, indin kechgacha dalada yashirinib yuray. ⁶Agar otang yoʻqligimni sezib qolsa, unga shunday deysan: “Dovud shoshilinch oʻz shahri Baytlahmga ketadigan boʻlib qoldi, mendan qattiq turib iltimos qildi. U yerda butun urugʻ–aymogʻi yillik qurbonlik marosimi oʻtkazar ekan.” ⁷Otang “yaxshi” desa, demak, bu qulingga xavf–xatar yoʻq. Agar gʻazablansa, bilginki, menga zarar yetkazishga qatʼiy qaror qilgan. ⁸Egamiz oldida ahd qilgansan–ku! Endi menga sodiq qol. Agar aybdor boʻlsam, meni oʻzing oʻldir! Meni otangning huzuriga olib borishingga na hojat?!⁺

⁹— Xudo saqlasin! — dedi Yoʻnatan, — otam senga yomonlik qilmoqchi boʻlganini bilganimda, senga aytmasmidim?!

¹⁰— Otang senga dagʻal javob bersa, kim menga bildiradi? — deb soʻradi Dovud.

¹¹— Yur, dalaga chiqaylik, — dedi Yoʻnatan.

Ikkovlari dalaga ketishdi. ¹²Yoʻnatan gapida davom etib, Dovudga dedi:

— Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shohid boʻlsin! Erta yo indinga xuddi shu vaqtgacha otamning niyatini oʻsmoqchilab bilib olaman. Otam senga moyillik bildirsa, albatta xabar yuboraman. ¹³Bordi–yu, otam seni oʻldirmoqni niyat qilgan boʻlsa–yu, seni xabardor qilmasam, bexatar ketishingni taʼminlamasam, Egam meni yomon koʻyga solsin, hatto undan ham battarrogʻini qilsin! Egam, ilgari otam bilan boʻlganiday, doimo sen bilan boʻlsin. ¹⁴Agar men tirik boʻlsam, Egamizga oʻxshab vaʼdangda tur, menga sodiq boʻl. Agar oʻlsam, ¹⁵Egamiz dushmanlaringni yoʻq qilganda, mening xonadonimdan sadoqatingni darigʻ tutmagin⁺.

¹⁶Yoʻnatan Dovud xonadoni bilan ahd tuzdi va:

— Egamiz hamma dushmanlaringni qirib tashlasin, — dedi.

¹⁷Yoʻnatan Dovudni jonidan ham ortiq yaxshi koʻrardi. U: “Menga boʻlgan doʻstona sevgingni tasdiqlagin”, deb Dovudga yana bir bor ont ichirdi⁺.

¹⁸— Ertaga yangi oy shodiyonasi boʻladi, — dedi Yoʻnatan Dovudga. — Oʻrning boʻsh qoladi, yoʻqliging bilinadi. ¹⁹Indinga darhol pastga tush, oldingi safar yashiringan joyingga borib yashirin. Ezel degan toshning yonida kutib tur. ²⁰Men moʻljallab oʻsha tosh tomonga uchta oʻq otaman. ²¹Keyin xizmatkorimni: “Bor, oʻqlarni topib kel”, deb joʻnataman. Agar unga: “Qara, oʻqlar orqangda, ularni olib bu yoqqa qayt”, deb aytsam, sen uyingga qaytib borgin. Demak, hech qanday xavf–xatar yoʻq. Xudo shohid, sen tinch–omon boʻlasan. ²²Agar xizmatkorimga: “Qara, oʻqlar oldingda”, desam, sen ketgin. Demak, Egamiz ketishingni xohlagan boʻladi. ²³Bir–birimizga qilgan ahdimizga Egamiz abadiy shohid boʻlsin.

²⁴Shunday qilib, Dovud dalada yashirinib oldi. Yangi oy chiqqani munosabati bilan bayram boshlanganda, shoh Shoul kelib, bayram dasturxoniga oʻtirdi. ²⁵U odatdagiday, devor yonidagi oʻrindiqdan joy oldi. Yoʻnatan Shoulning roʻparasidan*, Abnur esa uning yonidan oʻz joylarini egallashdi. Dovudning oʻrni boʻsh qoldi⁺. ²⁶Ammo Shoul oʻsha kuni hech narsa demadi. Biror tasodif boʻlsa kerak, Dovud harom boʻlgan–u, yuvinmagandir*, deb oʻyladi⁺. ²⁷Ertasiga, yangi oy shodiyonasining ikkinchi kuni Dovudning joyi yana boʻsh qoldi. Shoul oʻgʻli Yoʻnatandan soʻradi:

— Essayning oʻgʻli nimaga kecha ham, bugun ham taomga kelmadi?

²⁸— Dovud Baytlahmga ketmoqchi ekan, mendan qattiq iltimos qildi, — deb javob berdi u. ²⁹— “Iltimos, ijozat bersang, oilamiz oʻsha shaharda qurbonlik qiladi. Akam, oʻsha yerda boʻl, deb buyurdi. Menga iltifot koʻrsatsang, borib, akalarimni koʻrib kelsam”, dedi. Shu vajdan shohning dasturxoniga kela olmadi.

³⁰Shoul gʻazablanib, Yoʻnatanga baqirdi:

— Sen, yaramas, suyuqoyoq xotinning bolasi, u bilan doʻstlashganingni bilmasmidim?! Bu qiligʻing bilan oʻzingni ham, seni tuqqan onangni ham isnodga qoldirding–ku. ³¹Essayning oʻgʻli yer yuzida yashar ekan, na oʻzing, na shohliging saqlanib qoladi. Endi birorta odamni joʻnatib, uni mening oldimga chaqirtirib kel. Uni oʻlim kutyapti.

³²— Nega u oʻldirilar ekan? U nima qildi? — dedi Yoʻnatan otasiga.

³³Shoul Yoʻnatanni oʻldirmoqqa shaylanib, nayzasini unga qaratib otdi. Yoʻnatan tushundiki, otasi Dovudni oʻldirmoqqa qatʼiy qaror qilgan ekan. ³⁴Yoʻnatan dargʻazab boʻlib dasturxondan turdi, yangi oy shodiyonasining ikkinchi kuni hech narsa yemadi. Otasi Dovudni bu qadar haqorat qilganiga xafa boʻldi.

³⁵Ertalab Yoʻnatan Dovud bilan koʻrishmoq uchun dalaga ketdi. Yoniga bir kichkina bolani oldi. ³⁶Yoʻnatan bolaga:

— Yugur, men otgan oʻqlarni qidir! — dedi.

Bola yugurib ketdi. Yoʻnatan bolaning old tomoniga bir oʻq otdi. ³⁷Yoʻnatanning oʻqi tushgan yerga bola yetib borgan ham ediki, u:

— Oʻq oldingda! ³⁸Tez boʻl, yugur, toʻxtab turma! — deb ovoz berdi. Bola oʻqni olib, xoʻjayiniga keltirib berdi. ³⁹Bola bundan bexabar, bu gapning maʼnosi Yoʻnatan bilan Dovudga ayon edi, xolos. ⁴⁰Yoʻnatan qurol–aslahalarini oʻsha bolaga berib:

— Koʻtar bularni, shaharga olib bor, — dedi.

⁴¹Bola ketishi bilanoq, Dovud tosh orqasidan chiqib keldi va yuzi bilan yerga muk tushib, uch marta taʼzim qildi. Ikkala doʻst bir–birlarini quchoqlab, oʻpib, yigʻlashdi. Dovud Yoʻnatanga qaraganda qattiqroq yigʻladi. ⁴²Nihoyat Yoʻnatan:

— Endi eson–omon yoʻlingga ket, — dedi. — Ikkovimiz: “Xudo senu mening oramizda, urugʻlarimiz orasida abadiy shohid boʻlsin”, deb Uning nomini oʻrtaga qoʻyib ont ichganmiz.

⁴³Shundan keyin Dovud oʻz yoʻliga ketdi. Yoʻnatan esa shaharga qaytdi.

21–BOB

Dovud Shouldan qochib yuradi

21¹Dovud Nav shahridagi* ruhoniy Oximalekning huzuriga bordi. Oximalek Dovudni kutib olarkan:

— Nimaga yolgʻizsan? Nega yoningda hech kim yoʻq? — deb qoʻrquv ichra soʻradi⁺.

²— Shoh menga bir topshiriq berdi, — dedi Dovud. — Senga bergan topshirigʻimni hech kim bilmasin, dedi. Shuning uchun odamlarimga, falon joyga borib turinglar, deb tayinlab keldim. ³Hozir yeyishga biror narsangiz bormi? Menga beshta non, yoki qoʻlingizga nima ilinsa, bering.

⁴— Oddiy nonimiz yoʻq, — deb javob berdi ruhoniy, — agar odamlaring ayollardan oʻzlarini tiygan boʻlishsa*, nazr qilingan nonimiz* bor.

⁵— Yoʻlga chiqqanimizdan buyon ayollarga yaqinlashganimiz yoʻq, — dedi Dovud. — Safarimizning maqsadi oddiy boʻlganda ham, odamlarim oʻzlarini pok tutadi. Ayniqsa, bu safarimizda odamlarim oʻzlarini juda pok tutdilar.

⁶Shundan keyin ruhoniy unga muqaddas non berdi. Bu yerda Xudoga bagʻishlangan nondan boshqa non yoʻq edi. Bu non, Egamizning huzurida turgandan keyin, issiq non keltirilgan kuni olib qoʻyilgandi⁺. ⁷Oʻsha kuni Shoulning Doyeg degan xizmatkori ham shu yerda edi. U Edomlik* boʻlib, Shoulning bosh choʻponi edi. Doyeg rasm–rusumlarni ado etgani Egamiz huzuriga kelgandi⁺.

⁸— Yoningizda nayza yoki qilich yoʻqmi? — deb soʻradi Dovud Oximalekdan. — Shohning topshirigʻi shoshilinch boʻlgani uchun oʻzim bilan na qilichimni olibman, na boshqa qurolimni.

⁹— Elox vodiysida oʻzing oʻldirgan Filist Goʻliyotning qilichi bor, — dedi ruhoniy. — Efod orqasida matoga oʻrogʻliq turibdi. Bu yerda boshqa qurol yoʻq. Xohlasang, oʻshani olaver.

— Oʻsha qilichni menga bera qoling, unaqasi topilmaydi, — dedi Dovud⁺.

¹⁰Dovud Shouldan qochib, oʻsha kuni Gat* shohi Oxishning huzuriga bordi⁺. ¹¹Oxishning xizmatkorlari:

— Bu Isroil shohi Dovud–ku! — deyishdi. — Odamlar: “Shoul minglarchasini oʻldirdi, Dovud esa oʻn minglarchasini”, deb oʻynab qoʻshiq aytgan edi–ku⁺.

¹²Bu gaplar Dovudni choʻchitib qoʻydi. U Gat shohi Oxishdan juda qoʻrqardi. ¹³Dovud ularning koʻz oʻngida qiyofasini oʻzgartirdi, ularning oldida oʻzini telbalikka solar, saroy darvozasini timdalab, soʻlaklarini soqoliga oqizardi⁺. ¹⁴Oxish xizmatkorlariga dedi:

— Qaranglar bu odamga! Jinnining oʻzi–ku! Nimaga uni mening huzurimga olib keldingizlar? ¹⁵Mening oldimda jinnilik qilsin deb uni olib keldingizlarmi? Menga jinnilar kerakmidi?! Shu odamning saroyimga kirishi shartmi?!

22–BOB

Shoul Nav shahridagi ruhoniylarni oʻldiradi

22¹Shundan soʻng Dovud u yerdan chiqib, Adullam shahri* yaqinidagi gʻorga qarab qochdi. Akalari va jamiki ota xonadoni bu haqda eshitib, oʻsha yoqqa — Dovudning yoniga borishdi⁺. ²Ezilgan, qarzini toʻlashga qurbi yetmagan, norozi odamlar Dovudning atrofiga toʻplanishdi. Dovud ularga bosh boʻldi. Unga ergashganlar toʻrt yuztacha edi⁺.

³Dovud u yerdan Moʻabdagi* Mispax shahriga borib, Moʻab shohidan iltimos qildi: “Ijozat bering, Xudo meni nima qilmoqchiligi maʼlum boʻlguncha, ota–onam yoningizda qolsin.” ⁴Shunday qilib, Dovud ota–onasini Moʻab shohi huzuriga olib keldi. Dovud adirlardagi qarorgohida yashirinib turganda, ota–onasi Moʻab shohining panohida yashadilar. ⁵Lekin Dovudga Gad paygʻambar: “U yerda qolma, Yahudo yeriga bor”, dedi. Shundan keyin Dovud u yerdan chiqib, Xoret oʻrmoniga bordi⁺. ⁶Shu orada Shoul “Dovud va uning odamlari topildi”, deb eshitdi. Shoul qoʻlida nayzasini ushlaganicha, Givo* tepaligidagi yulgʻun daraxti* ostida oʻtirgan edi. Barcha aʼyonlari ham uning atrofida turgan edilar. ⁷Shoul ularga shunday dedi:

— Ey Benyamin odamlari, eshitib olinglar! Essayning oʻgʻli* har biringizga dalayu uzumzorlarni berib qoʻymaydi–ku! Har biringizni mingboshi yoki yuzboshi qilib oʻtiradimi?!* ⁸Hammangiz menga qarshi til biriktirdingiz–ku! Oʻgʻlim Yoʻnatan Essayning oʻsha oʻgʻli bilan ahd qilgan ekan, meni hech kim xabardor etmadi. Orangizdan menga yon bosadigan biror odam chiqmadi. Dovud menga pistirma qoʻymoqchi ekan, uni oʻgʻlim qayrabdi. Hozir shu ish boʻldi–ku! Shunday emasmi?!⁺

⁹Shu payt Shoulning aʼyonlari yonida turgan Edomlik* Doyeg aytdi:

— Essayning oʻgʻli Dovudni koʻrdim, u Nav shahridagi Oxitobning oʻgʻli ruhoniy Oximalekning yoniga kelgan edi⁺. ¹⁰Oximalek “Dovud nima qilsin?” deb Egamizning xohish–irodasini soʻradi*. Unga ham oziq–ovqat berdi, ham Filist Goʻliyotning qilichini taqdim qildi⁺.

¹¹Shoh Shoul aʼyonlariga: “Oxitobning oʻgʻli ruhoniy Oximalekni va uning Navda yashaydigan ota urugʻlarining hammasini — barcha ruhoniylarni olib kelinglar”, deb buyurdi. Hammalarini shohning oldiga olib kelishdi.

¹²— Ey Oxitobning oʻgʻli, gaplarimni eshit! — dedi Shoul Oximalekka.

— Labbay, hazratim, — dedi Oximalek.

¹³— Nimaga sen Essayning oʻgʻli bilan birga menga qarshi til biriktirding? — dedi Shoul. — Dovudga non, qilich beribsan, uning uchun Xudoning xohish–irodasini soʻrabsan. Mana bugun Dovud menga qarshi qoʻzgʻalib, pistirmada poylab turibdi.

¹⁴Oximalek shunday javob berdi:

— Butun aʼyonlaringiz orasida Dovud singari, ishonchli kim bor?! Dovud — sizning kuyovingiz, soqchilaringizning sardori, xonadoningizda hurmatli kishi–ku. ¹⁵Toʻgʻri, oʻsha kuni Dovud uchun Xudoning xohish–irodasini soʻradim. Ammo bu birinchi marta emas edi–ku! Shoh meni va ota xonadonimni ayblamasinlar, chunki men Dovudning yomon niyatidan bexabar edim.

¹⁶— Ey Oximalek, oʻzing ham, butun ota xonadoning ham albatta oʻlasizlar! — dedi Shoul. ¹⁷Soʻng u yonida turgan qoʻriqchilariga buyurdi:

— Qani, Dovudni qoʻllagan Egamizning ruhoniylarini oʻldirib tashlanglar! Ular Dovudning qochib ketganini bilganlari holda, menga xabar berishmadi.

Shohning qoʻriqchilari qoʻl koʻtarib, Egamizning ruhoniylarini oʻldirishni istashmadi. ¹⁸Shunda shoh Shoul Doyegga:

— Sen bor, ruhoniylarni oʻldir! — deb buyurdi.

Oʻsha kuni Edomlik Doyeg muqaddas libos* kiygan sakson besh ruhoniyni bir oʻzi chopib oʻldirdi⁺. ¹⁹Soʻngra erkak–ayol, yosh bola, hatto chaqaloq demasdan, ruhoniylar yashaydigan Nav shahrining xalqini ham qilichdan oʻtkazdi. Mollari, eshaklari, qoʻylarini ham chopib tashladi. ²⁰Ruhoniy Oximalekning oʻgʻillaridan birgina Abuatar degani tirik qolib, Dovudning yoniga qochib ketdi⁺. ²¹Shoul Egamizning ruhoniylarini oʻldirganini Abuatar Dovudga aytib berdi. ²²Dovud Abuatarga dedi:

— Oʻsha kuni u yerda Edomlik Doyeg bor edi. U albatta Shoulga xabar berishini bilardim. Otang xonadonidagi har bir jonning oʻlimiga men sababchi boʻldim. ²³Endi sen yonimda qol, qoʻrqma. Mening jonim payiga tushgan kimsa — sening ham joning payiga tushgan. Yonimda qolsang, bexatar boʻlasan⁺.

23–BOB

Dovud Keylax shahrini ozod qiladi

23¹Dovudga: “Filistlar Keylax shahriga* hujum qilib, hosilni talon–taroj qilyapti”, deb xabar berishdi⁺.

²— Borib oʻsha Filistlar bilan urishaymi? — deb Egamizdan soʻradi* Dovud.

— Bor, Filistlar bilan urishib, Keylax shahrini xalos et, — dedi Egamiz. ³Lekin Dovudning odamlari:

— Biz shu yerda — Yahudoda qoʻrqib oʻtiribmiz–u, Keylaxga* borib, Filist lashkariga qarshi urishmoqqa bizda jurʼat bormidi?! — deyishdi. ⁴Dovud yana Egamizdan Uning xohish–irodasini soʻradi.

— Otlan, Keylaxga bor! Filistlarni Oʻzim sening qoʻlingga beraman, — dedi unga Egamiz.

⁵Dovud odamlari bilan Keylaxga borib, Filistlarga qarshi urush qildi. Dovud Filistlarning mol–holini tortib oldi. Ularga ogʻir talafot yetkazdi. Shunday qilib, Keylax xalqini qutqardi. ⁶Oximalekning oʻgʻli Abuatar Keylaxda turgan Dovudning yoniga qochib, oʻzi bilan efodni ham olib ketgan edi⁺. ⁷Shoul Dovudning Keylax shahriga ketganini eshitib: “Xudo Dovudni qoʻlimga berdi, oʻsha shahar darvozalarining tambalari bor, u shaharga kirib oʻzini oʻzi tutib berdi”, dedi.

⁸Shoul Dovudni va uning odamlarini qamalga olish maqsadida butun lashkarini urushga daʼvat etib, Keylaxga yurish qildi. ⁹Dovud Shoulning qabih niyatini eshitib, ruhoniy Abuatarga:

— Efodni bu yerga olib kel, Egamizning xohish–irodasini bilaylik, — dedi⁺. ¹⁰Soʻng Xudoga shunday deb iltijo qildi:

— Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz! Aniq xabar eshitdim: Shoul Keylaxga kelib, shu quling sababli shaharni vayron qilmoqchi ekan. ¹¹Keylaxliklar meni Shoulning qoʻliga tutib beradimi? Bu qulingning eshitganlari rostmi, Shoul bu yerga keladimi? Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz, oʻtinib soʻrayman, bu qulingga ayon et!

— Shoul keladi, — dedi Egamiz.

¹²— Keylaxliklar meni va odamlarimni Shoulning qoʻliga tutib beradimi? — deb soʻradi Dovud.

— Tutib beradi, — dedi Egamiz.

¹³Shu onda Dovud bilan yonidagi olti yuztacha odam Keylaxdan chiqib, bir joydan boshqa joyga koʻchib yuraverishdi. Dovud Keylaxdan qochib ketibdi degan xabarni eshitgan Shoul u yerga bormaydigan boʻldi⁺.

Dovud choʻlda

¹⁴Dovud adirlardagi pana joylarda — Zif choʻlidagi* qirlarda makon qilardi. Shoul Dovudni muttasil taʼqib qildi, lekin Xudo uni Shoulning qoʻliga bermadi⁺. ¹⁵Bir payt Dovud Zif choʻlidagi Xoreshda turganda, Shoul uni oʻldirgani yoʻlga chiqqani haqida xabar eshitdi.

¹⁶Shu paytda Shoulning oʻgʻli Yoʻnatan Xoreshda turgan Dovudning oldiga bordi va “Xudo seni saqlaydi”, deb uni ruhlantirdi.

¹⁷— Qoʻrqma, — dedi Yoʻnatan unga, — otam Shoul seni topa olmaydi. Sen Isroil shohi boʻlasan, men esa sendan keyingi odam boʻlaman. Otam Shoul ham shuni biladi⁺.

¹⁸Ikkovi Egamiz oldida ahd qilishdi. Dovud Xoreshda qoldi, Yoʻnatan esa uyiga ketdi⁺.

¹⁹Bir necha Zifliklar Givoga borib, Shoulga xabar berdilar:

— Dovud hududimizdagi Xoresh degan joyda yashirinib yuribdi. Bu joy Yishmonning* janubidagi Xaxilo adirlarida joylashgan⁺. ²⁰Ey shoh hazratlari, boravering. Biz albatta Dovudni shohning qoʻliga tutib beramiz.

²¹— Sizlar menga qayishar ekansiz, Xudo sizlarni yorlaqasin! — dedi Shoul. ²²— Borib, yana bir marta tekshirib chiqinglar, Dovud qayerlarda yashirinib yurganini, oʻsha yerda uni kimlar koʻrganini yaxshilab surishtiringlar. Aytishlaricha, u juda ayyor ekan. ²³Hamma yashiringan joylarini bilib olib, keyin menga aniq xabar keltiringlar. Oʻshanda men sizlar bilan boraman. Agar Dovud oʻsha yerda boʻlsa, uni butun Yahudo urugʻlari orasidan qidirib topaman.

²⁴Shunday qilib, Zifliklar yoʻlga tushib, Shouldan oldin Zifga kelishdi. U paytda Dovud odamlari bilan Yishmonning janubidagi Moyun choʻlining* kimsasiz bir vodiysida edilar⁺. ²⁵Shoul ham odamlari bilan Dovudni izlashga chiqdi. Dovud Shoulning kelayotganini eshitgach, Moyun choʻlining qoyalik joyiga borib yashirindi. Shoul buni bilib qolib, Dovudning orqasidan ketdi.

²⁶Shoul qirning bir tomonidan, Dovud bilan uning odamlari esa qirning boshqa tomonidan borishardi. Dovud tezda Shouldan qochib qutulmoqchi edi. Shoul esa sipohlari bilan Dovud odamlarining yoʻlini toʻsmoqchi boʻlib, oʻrab olayotgan edi. ²⁷Xuddi shu payt bir xabarchi kelib Shoulga:

— Tezroq yuring! Filistlar yurtimizga yopirildi, — deb qoldi.

²⁸Shoul Dovudni taʼqib qilish oʻrniga, Filistlar bilan jang qilgani qaytib ketdi. Shuning uchun oʻsha yerga “Qutulish qoyasi”* deb nom berildi.

24–BOB

Dovud Shoulning joniga qasd qilmaydi

24¹•Dovud u joylarni ham tark etib, En–Gedidagi pana joylarda* yashay boshladi⁺. ²Shoul Filistlarni quvlab yuborib qaytib kelgach, Dovud En–Gedi yonidagi dasht–choʻllarda yuribdi degan xabarni eshitdi. ³Shoul odamlari bilan Dovudni qidirmoqqa otlandi. Isroilning eng sara sipohlaridan uch mingtasini tanlab olib, qoyalari va yovvoyi echkilari bilan mashhur boʻlgan joyga ketishdi.

⁴Yoʻlda qoʻy qoʻrasi boʻlib, uning yaqinida bir gʻor bor edi. Shoul ehtiyojini qondirmoqchi boʻlib gʻorga kirdi. Gʻorning eng ichkarisida esa Dovud odamlari bilan oʻtirgan edi. ⁵Odamlari Dovudga aytdilar:

— Egamiz senga: “Gʻanimingni qoʻlingga beraman, unga bilganingni qilaver”, degan edi. Oʻsha kun shu bugundir!

Dovud sekin borib, Shoulning ridosi etagidan bilintirmay bir parcha kesib oldi. ⁶Lekin Shoulning etagidan bir parcha kesib olgani uchun yuragida oʻkinch paydo boʻldi⁺. ⁷Keyin odamlariga dedi:

— Xudo saqlasin! Men Egamiz moy surtib tanlagan shohga — janobi oliylariga bunday qilolmayman. Unga qarshi qoʻlimni koʻtarmayman, chunki u Egamizning moy surtib tanlaganidir⁺.

⁸Dovud shunday deb odamlariga tanbeh berdi, Shoulga tegishlariga ijozat bermadi. Shoul gʻordan chiqib, yoʻliga ketdi⁺. ⁹Uning ortidan Dovud ham gʻordan chiqdi–da:

— Shoh hazratlari! — deb Shoulni chaqirdi. Shoul orqasiga oʻgirildi, Dovud egilib taʼzim qildi va yer oʻpib ¹⁰dedi:

— Dovud senga yomonlik qilmoqchi degan odamlarning gaplariga nima uchun quloq solyapsiz? ¹¹Oʻz koʻzingiz bilan koʻrib turibsizki, hozir Egamiz gʻorda sizni qoʻlimga bergan edi. Odamlarim sizni oʻldirmoqchi boʻlishgan edi, lekin mening koʻzim qiymadi, “Janoblariga qoʻl tekkizmayman, chunki u Egamizning moy surtib tanlaganidir”, dedim. ¹²Qarang, ey otam! Qoʻlimdagi manavi parchaga qarang! Ridoingizning etagidan kesib oldim. Ridoingizdan bir parchani kesib oldim–u, lekin sizni oʻldirmadim. Koʻnglimda yomonlik va makkorlikdan asar yoʻqligini yaxshi bilib oling. Men sizga gunoh qilmaganman–u, siz esa mening jonimga qasd qilish payiga tushgansiz⁺. ¹³Xudoga soldim, men uchun U sizdan oʻch olsin. Men sizga qoʻl koʻtarmayman⁺. ¹⁴Eskilar: “Yomonlik yomon odamlardan kelar”, deyishgan, shunga koʻra, men sizga qoʻlimni koʻtarmayman. ¹⁵Isroil shohi kimning payiga tushgan, axir? Siz kimni taʼqib qilyapsiz? Oʻlgan itday yoki burgaday arzimas boʻlgan menimi? ¹⁶Xudoga soldim, qay birimizning haq ekanimizni Xudo hukm qilsin, dodimni Oʻzi eshitsin. Egamiz mening yoʻlimni berib, sizning qoʻlingizdan xalos etsin.

¹⁷Dovud gapini tugatgan ham ediki, Shoul:

— Dovud, oʻgʻlim, bu sening ovozingmi? — dedi–yu, uvvos solib yigʻlay boshladi.

¹⁸— Sen haqsan, men notoʻgʻri qildim, — dedi Shoul Dovudga. — Sen menga yaxshilik qilgan eding, men yomonlik bilan javob qaytardim. ¹⁹Bugun menga boʻlgan munosabatingni aniq–ravshan isbotlading. Egamiz meni sening qoʻlingga beribdi–yu, lekin sen meni oʻldirmabsan. ²⁰Qaniydi, hammayam senga oʻxshab dushmanini tutib olganda, oq yoʻl tilab qoʻyib yuboraversa?! Bugun menga qilgan yaxshiliging uchun senga Egamizdan qaytsin!⁺ ²¹Endi men anglab yetdim: sen albatta shoh boʻlasan, Isroil shohligi sening qoʻlingda mustahkam boʻladi⁺. ²²Endi menga, sizdan keyin avlodingizni yoʻq qilmayman, otangiz xonadonidan nomingizni oʻchirmayman, deb Egamiz oldida ont ich.

²³Dovud Shoulning oldida ont ichdi. Shundan soʻng Shoul uyiga qaytib ketdi. Dovud esa odamlari bilan adirlardagi qarorgohiga qaytdi.

25–BOB

Shomuilning oʻlimi

25¹Shu orada Shomuil olamdan oʻtdi. Butun Isroil xalqi yigʻilishib, Shomuilga aza tutdi. Uni oʻz ona shahri Ramada dafn qilishdi.

Dovud va Obigayl

Shundan keyin Dovud Poron choʻliga ketdi⁺. ²Moyun shahrida bir boy–badavlat odam yashar, mol–mulki Karmil shahri* yaqinidagi yerda boʻlib, uch mingta qoʻyi, mingta echkisi bor edi. Bu paytda u Karmilda qoʻylarining junini qirqayotgan edi. ³Oʻsha odamning ismi Navol, xotinining ismi esa Obigayl edi. Ayol aql–farosatli va chiroyli edi. Eri Xolib urugʻidan boʻlib, qoʻrs, feʼl–atvori yomon odam edi⁺.

⁴Dovud dashtda yurganda, Navol qoʻylarining junini qirqyapti degan xabarni eshitib qoldi. ⁵Dovud yigitlaridan oʻntasini Karmilga — Navolning huzuriga joʻnatayotib, ularga dedi:

⁶— Navolga mendan salom aytib, shu gaplarimni yetkazinglar: “Umring uzoq boʻlsin! Senga, xonadoningga, qaramogʻingdagi har bir odamga tinchlik–omonlik boʻlsin. ⁷Qoʻylaringning junini qirqayotganingni eshitdim. Choʻponlaring biz bilan birga edi. Ularni xafa qilmadik, Karmilda boʻlgan kunlarida hech narsasi yoʻqolmadi. ⁸Xizmatkorlaringdan soʻrab koʻrsang, oʻzlari ham senga aytib berishadi. Shuning uchun odamlarimga iltifot koʻrsat, sening huzuringga ziyofat kuni* keldik. Bu qullaringga va oʻgʻling Dovudga qoʻlingdan kelgancha marhamat qilib, yordam koʻrsat.”

⁹Dovudning odamlari Navol huzuriga borib, Dovudning nomidan unga shu gaplarni yetkazishdi va javob kuta boshlashdi. ¹⁰Navol esa Dovudning odamlariga shunday javob berdi:

— Dovud degani kim oʻzi?! Essayning oʻgʻli boʻlsa, nima qipti?! Shu kunlarda oʻz xoʻjayinlaridan qochib ketayotgan qullar juda koʻpayib ketdi–da! ¹¹Nonimni, suvimni, jun qirqayotgan odamlarim uchun soʻygan qoʻylarimning goʻshtini olib, allaqaydan kelgan odamlarga beraymi?!⁺

¹²Dovudning odamlari kelgan yoʻliga qaytib ketishdi. Navolning hamma aytganlarini Dovudga yetkazishdi.

¹³— Hamma qilichini beliga bogʻlasin! — deb amr berdi Dovud odamlariga. Dovudning oʻzi ham, odamlari ham qilichlarini bellariga bogʻlashdi. Toʻrt yuzga yaqin odam Dovud bilan birga ketdi. Ikki yuztasi esa anjomlar yonida qoldi.

¹⁴Navolning xizmatkorlaridan biri uning xotini Obigaylga dedi:

— Dovud xoʻjayinimiz Navolga salom yoʻllab, dashtdan xabarchilar joʻnatgan ekan, lekin Navol ularni haqorat qildi. ¹⁵U odamlar esa bizga koʻp yaxshi munosabatda boʻlishgan edi. Dashtda ular bilan qolgan paytlarimizda bizni hech xafa qilishmasdi, biror narsamiz ham yoʻqolmasdi. ¹⁶Qoʻylarimizni boqib yurganimizda, har doim — kechayu kunduz bizni himoya qilishardi. ¹⁷Endi nima qilish lozimligini oʻzingiz yaxshilab oʻylang. Chunki xoʻjayinimizning va uning butun xonadonining boshiga falokat xavf solib turibdi. Xoʻjayinimiz esa shu qadar badjahlki, biror kimsa unga bir ogʻiz gap ayta olmaydi⁺.

¹⁸Obigayl vaqtni boy bermay, ikki yuzta non, ikki mesh sharob, beshta qoʻyning pishirilgan goʻshtini, ikki togʻora* qovurilgan bugʻdoy, yuz hovuch mayiz va ikki yuz hovuch anjir qoqini* olib eshaklarga yukladi. ¹⁹Soʻng xizmatkorlariga:

— Sizlar mendan oldin yuringlar, men orqalaringizdan boraman, — dedi. Eri Navolga esa hech narsa demadi. ²⁰Obigayl eshakka minib, togʻning yolgʻizoyoq yoʻllaridan tushib kelayotganda, unga tomon kelayotgan Dovudning odamlariga duch kelib qoldi. ²¹Dovud shu gaplarni aytayotgan ekan:

— Bu odamning dashtdagi mol–holini behudaga qoʻriqlabman–da. Uning qoʻtonidan biror qoʻy yoʻqolmadi–yu, oqibatda u mening yaxshiligimga yomonlik bilan javob qaytardi. ²²Agar ertalabgacha unga qarashli erkak zotidan birortasini tirik qoldirsam, Xudo mening jazoimni bersin*, hatto undan battarrogʻiga duchor qilsin!⁺

²³Obigayl Dovudni koʻriboq eshakdan tushdi. Dovudga taʼzim qilib, yerga muk tushdi⁺. ²⁴Uning oyoqlariga bosh urib yolvordi:

— Toʻram, men aybdorman, ayb menda. Ijozat bering, bu choʻringiz sizga bir ogʻiz gap aytsin, aytganlarimga quloq soling⁺. ²⁵Yolvoraman, toʻram! Oʻsha battol Navolga eʼtibor bermasinlar. Uning feʼl–atvori xuddi ismining oʻzi. Navol — aqlsiz degani. Men, choʻringiz, toʻram yuborgan odamlarni koʻrmabman. ²⁶Endi, toʻram, Egamiz sizning qon toʻkishingizga, oʻz qoʻlingiz bilan qasos olmogʻingizga izn bermagan. Xudo shohid! Toʻgʻrisini aytay, gʻanimlaringiz, qolaversa, toʻramga qasd qilgan hammaning boshiga Navolning kuni tushsin⁺. ²⁷Toʻram, men, choʻringiz, sizga mana bu inʼomlarni keltirdim. Endi bular sizga ergashib xizmat qilayotgan odamlaringizga berilsin. ²⁸Bu choʻringizning gunohidan oʻting. Egamiz albatta toʻramning xonadonini mustahkam qiladi, chunki toʻram Egamiz uchun jang qilyapti. Umringiz oxirigacha siz tomondan biron–bir haqsizlik boʻlmasin⁺. ²⁹Birontasi ortingizdan tushib, joningizga qasd qilsa, hayotingizni Egangiz Xudo Oʻz panohida asrasin. Gʻanimlaringizni esa palaxmondan otilgan toshday uloqtirib yuborsin. ³⁰Egamiz toʻramga vaʼda qilgan barcha ezguliklarni bajo keltirib, sizni Isroilning yoʻlboshchisi qiladigan kun keladi, albatta. ³¹Oʻshanda oʻzim uchun oʻch olib, behudaga qon toʻkdim, deb pushaymon boʻlmagaysiz. Egamiz toʻramga baraka berganda, bu choʻrisini unutmasin.

³²— Bugun seni men bilan uchrashtirgan Isroil xalqining Xudosi — Egamizga hamdu sanolar boʻlsin! — dedi Dovud. ³³— Aqlingga balli, baraka top! Bugun meni qon toʻkishdan, oʻz qoʻlim bilan oʻch olishdan saqlab qolding, buning uchun seni Xudo yorlaqasin. ³⁴Isroil xalqining Xudosi — Egamiz senga yomonlik qilishimning oldini oldi. Agar sen meni tezda uchratib qolmaganingda, Xudo haqi, kun chiqquncha Navolga qarashli erkak zotidan birortasi tirik qolmagan boʻlardi!

³⁵Dovud Obigayl olib kelgan hadyalarni oldi. Keyin:

— Eson–omon uyingga bor, bilib qoʻy, gaplaringga quloq solib, arzingga eʼtibor berdim, — dedi.

³⁶Obigayl Navolning yoniga qaytib keldi. Navol uyida shohona ziyofat uyushtirgan, mast, juda vaqti chogʻ edi. Obigayl esa ertalabgacha unga bir ogʻiz gap aytmadi. ³⁷Ertasiga ertalab Navol oʻziga kelgach, xotini unga boʻlib oʻtgan voqealarni aytib berdi. Oʻsha zahotiyoq Navolning yuragi muzlab, shol boʻlib qoldi. ³⁸Oʻn kunlardan keyin Egamiz Navolning jonini oldi.

³⁹Xudo Navolning jonini olganini Dovud eshitdi.

— Navol meni haqorat qilgan edi, Egamizning Oʻzi meni oqladi, bu qulini yomonlik qilmoqdan asradi. Egamizga hamdu sanolar boʻlsin! U Navolning yomonligini oʻzining boshiga solibdi, — dedi.

Shundan soʻng Dovud Obigaylning oldiga xabarchilar joʻnatib, unga uylanmoqchi ekanligini bildirdi. ⁴⁰Dovud yuborgan xabarchilar Karmilga — Obigaylning huzuriga borib:

— Dovudning senga uylanish istagi bor, shuni bildirish uchun bizni yubordi, — dedilar. ⁴¹Obigayl oʻrnidan turdi, boshi yerga tekkuday boʻlib taʼzim qildi–da:

— Men toʻramga xizmat qilmoqqa va toʻramning xizmatkorlari oyoqlarini yuvishga tayyorman, — deb javob berdi. ⁴²Obigayl tezda oʻrnidan turib, eshakka mindi. Yoniga beshta choʻrisini olib, Dovudning xabarchilari orqasidan yoʻlga tushdi. Shunday qilib, Obigayl Dovudga turmushga chiqdi.

⁴³Dovud Yizrillik Oxinavamga ham uylangan edi. Shu tariqa Dovud ikki xotinlik boʻldi⁺. ⁴⁴Dovudning birinchi xotini Mixalni* esa otasi Shoul Paltiga berib yuborgan edi. Palti Galimlik Layish deganning oʻgʻli edi⁺.

26–BOB

Dovud yana Shoulning jonini saqlab qoladi

26¹•Zifliklar Givoga — Shoulning huzuriga kelib: “Dovud Yishmon* chetidagi Xaxilo tepaligida yashirinib yuribdi”, deb xabar yetkazishdi⁺. ²Shoul uch mingta saralangan Isroil sipohi bilan Dovudni qidirib Zif dasht–biyoboniga bordi⁺. ³U Xaxilo tepaligidagi yoʻl boʻyida qarorgoh qurdi, bu tepalik Yishmon sahrosining chetida edi. Dovud hali ham sahroda yashirinib yurardi. Oʻz orqasidan Shoulning tushganini bilib, Dovud ⁴aygʻoqchilar joʻnatdi. Shu tariqa Shoulning shu yerga kelganini aniq bilib oldi.

⁵Dovud Shoulning qarorgohi tomon yaqin borib, Shoul bilan lashkarboshi Abnurning uxlayotgan joyini koʻrdi. Shoul qarorgohning oʻrtasida, sipohlar esa uning atrofida yotgan edilar⁺. ⁶Shu payt Dovud Oximalek bilan Abushaydan:

— Kim men bilan qarorgohga — Shoulning yoniga kiradi? — deb soʻradi. Oximalek Xet xalqidan edi. Abushay Zeruyaning* oʻgʻli boʻlib, Yoʻabning akasi edi.

— Men siz bilan boraman, — dedi Abushay⁺.

⁷Dovud bilan Abushay oʻsha kun kechasi qarorgohga kirishdi. Shoul nayzasini bosh tomoniga yerga sanchib qoʻyib, qarorgohning oʻrtasida uxlab yotardi. Abnur bilan sipohlar uning atrofida uxlashardi.

⁸— Bugun Xudo gʻanimingizni sizning qoʻlingizga berdi, — dedi Abushay Dovudga. — Endi ijozat bering, uni nayza bilan bir urib yerga mixlab qoʻyayin. Ikkinchi marta urishimga hojat qolmaydi.

⁹— Yoʻq, uni oʻldirmaysan, — dedi Dovud, — Egamiz moy surtib tanlagan shohga qoʻl koʻtarganni sira oqlab boʻlmaydi⁺. ¹⁰Xudo shohid! Shoulni yo Xudo uradi, yo uning kuni bitib olamdan oʻtadi, yoki jangda halok boʻladi⁺. ¹¹Ammo Egamiz moy surtib tanlagan shohga qoʻl koʻtarishdan meni Xudoning Oʻzi saqlasin. Mayli, Shoulning bosh tomonidagi nayza bilan suvdonini olib ketamiz.

¹²Dovud Shoulning bosh tomonidagi nayzasi va suvdonini oldi. Keyin u yerdan qaytishdi. Ularni hech kim koʻrmadi, biror kimsa boʻlib oʻtgan voqeani bilmay qoldi, hech kim uygʻonmadi ham. Hamma uxlab yotardi, zotan, Egamiz ularni qattiq uxlatib qoʻygan edi⁺. ¹³Dovud narigi tomonga oʻtib, uzoqroqdagi tepalikning ustiga chiqdi, Shoulning sipohlari bilan uning orasida anchagina masofa bor edi. ¹⁴Oʻsha yerdan Abnurni va odamlarini chaqirib:

— Ey Abnur, menga javob ber–chi! — dedi.

— Sen kimsan, nega baqirib shohimizni bezovta qilyapsan? — soʻradi Abnur.

¹⁵— Sen katta odamsan, Abnur, toʻgʻrimi gapim? — dedi Dovud. — Butun Isroilda senga teng keladigani yoʻq. Shoh hazratlarini bittasi oʻldirmoqchi boʻlib, qarorgohga kirdi, nega shohni muhofaza etmading? ¹⁶Bu qilgan ishing yomon. Xudo haqi, oʻzing ham, odamlaring ham oʻlimga loyiqsizlar, chunki janobi oliylarini — Egamiz moy surtib tanlagan shohni muhofaza etmadingizlar. Qarab koʻr–chi, shohning bosh tomonidagi nayzasi bilan suvdoni qayerda ekan?

¹⁷Shoul Dovudning ovozini tanidi:

— Bu sening ovozingmi, Dovud oʻgʻlim? — deb soʻradi.

— Ha, shoh hazratlari, menman, — javob berdi Dovud. ¹⁸— Janobi oliylari! Men, qulingizni nega taʼqib qilaverasiz? Men nima qildim? Gunohim nima? ¹⁹Shoh hazratlari! Marhamat qilib men, qulingizning soʻzlariga quloq soling. Agar sizni menga qarshi qoʻzgʻatgan Egamiz boʻlsa, nazr atang, U tinchlansin. Agar bu ishni insonlar qilgan boʻlsa, Egamiz oldida laʼnati boʻlsinlar. Chunki ular Egamizning yeridan meni haydab: “Bor, begona xudolarga xizmat qil*”, deyayotganday boʻlyapti. ²⁰Ishqilib, qonim Egamizning huzuridan uzoq yerlarga toʻkilmasin. Nima uchun, ey shohim, burgaday arzimas bir insonni ovlashga chiqdingiz?! Nechun, togʻlardagi kaklikni* ovlaganday, meni ovlab yuribsiz?!

²¹— Gunoh qildim, Dovud oʻgʻlim, beri kel, — dedi Shoul. — Bugun mening hayotim sen uchun qadrli ekanini bildim. Endi senga sira yomonlik qilmayman. Haqiqatan ham, nodonlik qildim, qattiq yanglishdim⁺.

²²— Mana shohimizning nayzasi, yigitlaringizdan biri kelib olsin, — dedi Dovud, ²³— Egamiz har bir odamning toʻgʻriligiga va sadoqatiga yarasha mukofot beradi. Bugun Egamiz sizni qoʻlimga bergan boʻlsa–da, men Egamizning moy surtib tanlaganiga qoʻl koʻtarishni istamadim⁺. ²⁴Bugun sizning hayotingizni saqlaganimday, Egamiz mening hayotimni ham shunday saqlasin. U meni har qanday balolardan asrasin.

²⁵— Dovud oʻgʻlim, Xudo seni yorlaqasin, sen albatta buyuk ishlar qilasan, ulugʻ zafarlarga erishasan, — dedi Shoul. Shundan keyin Dovud oʻz yoʻliga ketdi, Shoul esa uyiga qaytdi.

27–BOB

Dovud Filistlar orasida

27¹Dovud: “Bir kun Shoulning qoʻlida nobud boʻlsam kerak”, deb oʻylardi. “Yaxshisi, Filistlar yerlariga qochib qolay. Oʻshanda Shoul Isroilning har burchagidan meni qidirib yurishdan voz kechadi, men ham uning qoʻlidan qutulib qolaman.”

²Shunday qilib, Dovud va uning yonidagi olti yuz kishi oilalari bilan yoʻlga otlanib, Gat* shohi Oxish tomoniga oʻtib ketishdi. Shoh Oxish Moyux deganning oʻgʻli edi⁺. ³Hammalari oilalari bilan birga Gatda — Oxishning yonida joylashishdi. Dovud ham ikkala xotini — Yizrillik Oxinavam va Karmillik Navolning bevasi Obigayl bilan joylashdi⁺. ⁴Shoul Dovudning Gatga qochib ketganini eshitgach, endi uni axtarmay qoʻydi.

⁵Dovud Oxishga:

— Agar men, qulingiz, sizning iltifotingizga sazovor boʻlsam, yon–atrofdagi shaharlarning biridan menga joy bersangiz, men oʻsha yerda istiqomat qilayin, — dedi. — Qulingizning siz bilan birga shoh shahrida yashashiga hojat yoʻq.

⁶Oxish oʻsha kuni Dovudga Zixlax shahrini berdi. Oʻshandan buyon Zixlax Yahudo shohlariga qarashli shahardir⁺. ⁷Dovud Filistlar yurtida bir yilu toʻrt oy istiqomat qildi.

⁸Dovud odamlari bilan Geshir, Gezer va Omolek xalqlarining yeriga bostirib borardi. Bu elatlar uzoq zamonlardan beri Shurga va Misr chegarasigacha choʻzilgan yerlarda yashab kelishardi⁺. ⁹Dovud biror yurtni bosib olsa, erkak, ayol demas, tirik jonni sogʻ qoʻymasdi. Faqat qoʻy, mol, eshak, tuya va kiyim–kechaklarni oʻlja olib, shoh Oxishning huzuriga qaytib kelardi. ¹⁰Oxish: “Bugun biron yerga bostirib bordingizlarmi?” deb soʻrasa, Dovud: “Yahudoning Nagav choʻlidagi hududlarini bosib oldik”, yoki “Nagav choʻlidagi Yaraxmal urugʻi yerlarini bosib oldik”, yoki “Nagav choʻlidagi Xayin xalqi yerlarini* qoʻlga oldik”, deb javob berardi⁺. ¹¹Dovud biror kimsani Gatga olib kelmas, “Dovud unday qildi, bunday qildi, deb aytmasin” deya, erkagu ayolni tirik qoldirmasdi. Dovud Filistlar yurtida yashagan paytda shunday qilardi. ¹²Oxish Dovudga ishonardi. “Dovud oʻz xalqi — Isroil xalqiga oʻzini dushman qilib qoʻydi, bundan keyin to abad mening xizmatimda qoladi”, deb oʻylardi.

28–BOB

28¹Oʻsha kunlarda Filistlar Isroil lashkari bilan urush qilmoqchi boʻlib, lashkarlarini toʻplashdi. Oxish Dovudga:

— Bilib qoʻy, sen odamlaring bilan albatta men tomonda jang qilasan, — deb taʼkidladi.

²— Men qulingizman, oʻshanda nimalar qilishimni oʻzingiz koʻrasiz, — dedi Dovud.

— Yaxshi, — dedi Oxish, — sen doimo mening shaxsiy qoʻriqchim boʻlib qolasan.

Shoul arvohdan maslahat soʻraydi

³Shomuil olamdan oʻtganda, butun Isroil xalqi unga aza tutgan va uni oʻz shahri Ramaga dafn qilishgan edi. Shoul esa arvoh chaqiruvchilarni va folbinlarni yurtdan yoʻqotib yuborgan edi⁺.

⁴Shu orada Filistlar toʻplanib, Shunam shahriga borib qarorgoh qurishdi. Shoul ham jamiki Isroil qoʻshinini yigʻib, Gilbova togʻida* qarorgoh qurdi⁺. ⁵Shoul Filistlar qoʻshinini koʻrdi–yu, qattiq qoʻrqib ketdi, uni vahima bosdi. ⁶Shoul “Nima qilay?” deb Egamizning xohish–irodasini bilmoqchi boʻlgan edi, U Shoulga na tushida, na ruhoniylar* va na paygʻambarlar orqali javob berdi⁺. ⁷Shundan keyin Shoul aʼyonlariga:

— Menga birorta arvoh chaqiradigan ayolni topib kelinglar, uning oldiga borib maslahat solayin, — deb farmon berdi.

— En–Doʻrda* bir arvoh chaqiradigan ayol bor, — dedi aʼyonlar⁺. ⁸Shoul boshqacha kiyimlar kiyib, qiyofasini oʻzgartirdi va ikki kishini ergashtirib, kech kirganda, oʻsha ayolnikiga bordi.

— Iltimos qilaman, men uchun ruhlarga maslahat sol, senga kimning nomini aytsam, oʻsha odamni chaqirib ber, — dedi. ⁹Ayol shohga shunday javob berdi:

— Shoul nimalar qilganini, arvoh chaqiradiganlarni va folbinlarni yurtdan yoʻqotib yuborganini bilasan–ku. Shunday ekan, nimaga meni nobud qilmoq uchun tuzoq qoʻyyapsan?

¹⁰— Xudo haqi, bundan senga zarracha yomonlik kelmaydi, — deb ont ichdi Shoul.

¹¹Shundan soʻng ayol:

— Senga kimni chaqirib berayin? — deb soʻradi.

— Menga Shomuilni chaqirib ber! — dedi Shoul.

¹²Ayol Shomuilni koʻrgach, qattiq baqirib yubordi. Soʻng Shoulga qarab, dedi:

— Siz shoh Shoulsiz–ku! Nega meni aldadingiz?

¹³— Qoʻrqma! — dedi shoh ayolga, — nimani koʻryapsan?

— Yer ostidan* chiqayotgan bir arvohni koʻryapman, — deb javob berdi ayol.

¹⁴— Nimaga oʻxshaydi? — soʻradi Shoul.

— Rido kiygan keksaroq odam yuqoriga chiqyapti, — dedi ayol. Shu zahoti Shoul bildiki, u odam Shomuil. Muk tushib unga taʼzim qildi⁺.

¹⁵— Nimaga meni chaqirib bezovta qilding? — soʻradi Shomuil.

— Men juda qiynalib ketdim, — dedi Shoul. — Filistlar menga hujum qilishmoqchi. Xudo esa meni tark etdi. Menga na paygʻambarlar orqali, na tushimda javob beryapti. Endi nima qilay, ayting, shunga sizni chaqirgan edim⁺.

¹⁶— Egamiz seni tark etib, senga dushman boʻlgan ekan, endi nimaga mendan soʻrayapsan? — dedi Shomuil. ¹⁷— Egamiz men orqali aytganini qildi. Shohlikni sening qoʻlingdan tortib olib, Dovudga berdi⁺. ¹⁸Chunki sen Egamizning amriga itoat etmading, Uning alangalangan gʻazabini sen Omolek xalqiga sochmading. Ana shuning uchun Egamiz bugun shu kunlarni boshingga solyapti⁺. ¹⁹U seni ham, Isroil xalqini ham Filistlar qoʻliga beradi. Ertaga sen va oʻgʻillaring mening yonimda boʻlasizlar*. Egamiz butun Isroil qoʻshinini ham Filistlar qoʻliga topshiradi⁺.

²⁰Shoul birdan mukkasi bilan yerga tushdi. Shomuilning gaplaridan qattiq qoʻrqib ketdi, sillasi quridi. U bir kecha–kunduz tuz totmagan edi. ²¹Ayol Shoulga yaqinlashdi–da, uning qattiq qoʻrqib ketganini koʻrib shunday dedi:

— Bu choʻringiz ham sizning gaplaringizni eshitdi, jonimni xatarga qoʻyib boʻlsa–da, istagingizni bajo keltirdim. ²²Endi bu choʻringizning gaplarini eshiting. Oldingizga ozgina non–pon qoʻyaman, yeysiz. Hali yoʻl yurasiz, non–pon yeb olsangiz, darmon boʻladi.

²³— Yemayman! — deb rad etdi Shoul.

Lekin aʼyonlari ham, ayol ham uni koʻndirishga koʻp harakat qilishdi. Oxiri, Shoul ularning aytganini qilishga rozi boʻldi. Yotgan yeridan turib, toʻshakka oʻtirdi. ²⁴Ayolning uyida boquvdagi bir buzogʻi bor edi. Ayol uni tezda soʻydi. Un oldi–da, xamir qorib, xamirturushsiz non yopdi. ²⁵Taomlarni Shoul bilan aʼyonlari oldiga qoʻydi. Ular yeb–ichib, oʻsha kuni tunda turib joʻnab ketishdi.

29–BOB

Filistlar Dovudga ishonmaydi

29¹Filistlar hamma sipohlarini Ofoqqa* yigʻdi. Isroil lashkari esa Yizrildagi buloq yonida qarorgoh qurib, joylashib olgan edilar. ²Filist beklari yuz va ming kishilik guruhlardan iborat boʻlgan qoʻshin bilan borishardi. Dovud va uning odamlari esa shoh Oxish bilan birga orqada kelayotgan edilar. ³Filist lashkarboshilari:

— Anavi ibroniylar bu yerda nima qilib yuribdi? — deb soʻragan edilar, Oxish shunday javob berdi:

— Bu odam Isroil shohi Shoulning xizmatkori Dovud boʻladi. Necha oy–yillardan beri yonimda yuribdi. Men tomonga oʻtgandan buyon undan biror yomonlik koʻrmadim.

⁴Lekin Filist lashkarboshilari Oxishga:

— Bu odamni orqasiga qaytarib yuboring! — deyishdi jahl bilan. — Siz unga ajratib bergan joyga boraversin. Biz bilan urushga borishiga yoʻl qoʻymang! Jang vaqtida bizga qarshi chiqishi mumkin. U oldingi xoʻjayiniga oʻzini qanday qilib yaxshi koʻrsatishini bilasizmi? Odamlarimizning boshini unga tutib berishdan boshqa yaxshi yoʻl topa olarmidi?! ⁵Haligi: “Shoul minglarchasini oʻldirdi, Dovud esa oʻn minglarchasini”, deb kuylab oʻynab qoʻshiq aytgan edilar–ku. Bu oʻsha Dovud–da⁺.

⁶Oxish Dovudni yoniga chaqirib, dedi:

— Xudo haqi, sen yaxshi odamsan. Huzurimga kelganingdan beri biron nomaʼqul ish qilganingni koʻrmadim. Men bilan birga urushga borishingni istardim–u, ammo beklarimiz urushga borishingni maʼqul koʻrishmayapti. ⁷Mayli, bu safar orqangga qayt, tinchgina ket, tagʻin Filist beklarining koʻzi oldida birorta nomaʼqul ish qilib qoʻymagin.

⁸— Axir, men nima qildim?! — dedi Dovud. — Huzuringizga kelganimdan beri mendan biror ayb topmadingiz–ku! Endi shoh hazratlarining gʻanimlariga qarshi urushga nima uchun bormasligim kerak ekan?!

⁹— Bilaman, — dedi Oxish, — sen mening nazarimda Xudoning farishtasiday poksan. Lekin Filist lashkarboshilari, biz bilan urushga bormasin, deyishyapti⁺. ¹⁰Endi sen odamlaring bilan ertalab turinglar–da, tong otar–otmas joʻnanglar.

¹¹Shunday qilib, Dovud odamlari bilan erta tongda turib, Filistlar hududiga qarab yoʻl oldi. Filistlar esa Yizrilga* joʻnashdi.

30–BOB

Dovud Omolek xalqini magʻlub qiladi

30¹Dovud odamlari bilan yoʻl yurib, uchinchi kuni oʻz shahri Zixlaxga yetib keldi. Bu orada Omolek xalqi Nagav choʻliga*, xususan, Zixlax shahriga ham bostirib kirgan, Zixlaxga oʻt qoʻyib, shaharni talon–taroj qilgan ekan⁺. ²Ular biror kimsani oʻldirmay, u yerdagi ayollaru yosh–qarini asir olishib, oldilariga solib haydagancha, yoʻllariga qaytib ketishgan edi.

³Dovud odamlari bilan u yerga yetib borgach, shaharning alanga ichida qolganini, xotinlari, oʻgʻil–qizlarini asir olib ketishganini bildi. ⁴Ular holdan toyguncha dod–voy solib yigʻlashdi. ⁵Dovudning ikkala xotini — Yizrillik Oxinavam va Karmillik Navolning bevasi Obigayl ham asir olingan edi⁺. ⁶Dovud yomon ahvolda qoldi, chunki har bir odam oʻgʻillari, qizlari uchun qaygʻurar, “Dovudni toshboʻron qilamiz”, deyishardi. Lekin Dovud oʻz Egasi Xudodan madad oldi. ⁷U Oximalekning oʻgʻli ruhoniy Abuatarga*:

— Menga efodni keltir, Egamizning xohish–irodasini bilaylik, — dedi. Abuatar efodni olib keldi⁺. ⁸Dovud Egamizdan:

— Bu qaroqchilarning orqasidan quvib boraymi? Quvsam, yetib olamanmi? — deb soʻradi*.

— Orqalaridan quv, ularga albatta yetib olib, asirlarni ozod qilasan, — dedi Egamiz.

⁹Shunday qilib, Dovud yonidagi olti yuzta odami bilan yoʻlga chiqib, Basor soyligiga yurish qildi⁺. ¹⁰Ular soylikdan hali oʻtib boʻlmagan ediki, ikki yuz kishi toliqib yiqilib, oʻsha yerda qoldi. Dovud qolgan toʻrt yuz kishisi bilan qaroqchilarni quvlab ketdi.

¹¹Choʻlda bir Misrlikni topib, Dovudning oldiga keltirishdi. “Yeb, ichib ol”, deb unga non–pon berishdi. ¹²Bir hovuch anjir qoqi bilan ikki hovuch mayiz* ham berishdi. Haligi odam tamaddi qilib olgach, bir oz jonlandi. U uch kechayu uch kunduz na tuz totgan, na suv ichgan edi.

¹³Dovud undan:

— Sen kimning odamisan? Qayerdan kelyapsan? — deb soʻradi.

— Misrlikman, Omolek urugʻidan boʻlgan bir odamning quliman, — dedi yigit. — Uch kun oldin kasal boʻlib qolgan edim, xoʻjayinim meni choʻlda qoldirib ketdi. ¹⁴Nagav choʻlidagi Xaret xalqi hududiga, Yahudo hududiga, Nagav choʻlidagi Xolib urugʻi yerlariga bostirib borib, Zixlax shahriga* oʻt qoʻydik⁺.

¹⁵— Meni oʻsha bosqinchilarning yoniga olib bora olasanmi? — deb soʻradi Dovud.

— Seni oʻldirmayman, xoʻjayiningning qoʻliga topshirmayman, deb Xudo nomi bilan ont ichsangiz, sizni oʻsha bosqinchilar oldiga olib boraman, — dedi yigit⁺.

¹⁶Shunday qilib, Misrlik odam Dovudga yoʻl koʻrsatib ketdi. Bosqinchilar dala boʻylab tarqalib, Filist va Yahudo yerlaridan talon–taroj qilib kelgan moʻl–koʻl oʻljalarini yeb–ichib, xursandchilik qilishayotgan edi. ¹⁷Dovud ertasi kuni kechqurungacha ularni qirdi. Tuyalarga minib qochgan toʻrt yuz yigitdan tashqari, ulardan birortasi ham qutulib keta olmadi⁺.

¹⁸Shunday qilib, Dovud Omolek xalqi tortib olgan hamma narsalarini, jumladan, ikkala xotinini ham qaytarib oldi. ¹⁹Katta–kichikdan, oʻgʻil–qizlardan, oʻlja olingan mollardan, xullas, Omolek xalqi olib ketgan narsalardan birortasi qolib ketmadi. Dovud hammasini qaytarib oldi. ²⁰Dovud Omolek xalqining hamma mol–qoʻylarini oʻlja qilib oldi. Dovudning odamlari oʻlja olingan mol–qoʻylarni oʻzlarining mollari oldidan haydab ketar ekan: “Bular — Dovudning oʻljalari”, deyishardi.

²¹Shundan keyin Dovud Basor soyligida toliqib orqada qolib ketgan ikki yuz kishi oldiga qaytdi. Ular ham Dovud bilan uning odamlarini kutib olgani chiqishdi. Dovud ularga yaqin kelgach, omonlik tiladi. ²²Lekin Dovud bilan borgan baʼzi yomon, yaramas odamlar:

— Bular biz bilan birga bormadilar, endi ularga oʻlja olingan narsalardan hech qanday ulush bermaymiz, har qaysisi faqat xotini bilan bolalarini olib ketsin, — deyishdi.

²³— Yoʻq, birodarlarim, — dedi Dovud, — bu narsalarni bizga Egamiz berdi, endi unday qilmanglar. Egamizning Oʻzi bizni saqladi, ustimizga bostirib kelgan bosqinchilarni qoʻlimizga berdi. ²⁴Sizlarning bu gapingizga kim rozi boʻladi? Urushga borganlar bilan anjomlar yonida qolganlarning ulushi birdir, har bir narsa teng boʻlinadi⁺.

²⁵Oʻsha kundan boshlab Dovud bu usulni Isroilda qonun–qoida holiga keltirdi, ushbu qonun bugungacha* davom etib kelyapti.

²⁶Nihoyat, Dovud Zixlaxga qaytdi. U oʻzining oʻrtoqlari — Yahudo oqsoqollariga tortib olingan oʻljalardan joʻnatib: “Mana Egamizning gʻanimlaridan tortib olingan oʻljalardan sizlarga inʼomlar”, deb aytib yubordi. ²⁷Inʼomlar quyidagi shaharlarning oqsoqollariga joʻnatildi: Baytil, Nagav choʻlidagi Ramoʻt shahri, Yatir, ²⁸Aror, Sifmoʻt, Eshtamoʻva, ²⁹Raxol, Yaraxmal urugʻi va Xayin xalqining shaharlari,⁺ ³⁰shuningdek, Xoʻrmax, Boʻr–Oshon, Otax ³¹va Xevron shaharlari. Dovud odamlari bilan kezgan yerlarning hammasiga oʻljalardan joʻnatdi.

31–BOB

Shoul bilan oʻgʻillari halok boʻladilar

31¹•Filistlar esa shu paytda Isroil lashkari bilan jang qilishayotgan edi. Isroil lashkari Filistlarning oldiga tushib qochdi, koʻplari Gilbova togʻida* halok boʻldi⁺. ²Endi Filistlar Shoul bilan uning oʻgʻillari ortidan tushdilar. Natijada Shoulning oʻgʻillari Yoʻnatan, Abunadav va Malkishuva oʻldirildi⁺. ³Shoulning atrofida jang tobora avjiga chiqdi. Shu payt Filist kamonkashlari Shoulga qarata oʻq otdilar. Shoul ogʻir yaralandi. ⁴U qurolbardoriga:

— Qilichingni sugʻurgin–da, menga sanch, toki anavi sunnatsizlar kelib, menga qilich solib, xoʻrlamasinlar, — dedi. Lekin qurolbardori qoʻrqdi, Shoulning aytganini qilmadi. Shunda Shoul qilichini qinidan sugʻurib, oʻzini qilich ustiga tashladi⁺. ⁵Qurolbardori ham Shoulning halok boʻlganini koʻrib, oʻzini qilichi ustiga tashlab, Shoul bilan birga oʻldi. ⁶Shunday qilib, Shoul, uning uchala oʻgʻli, qurolbardori va hamma sipohlari bir kundayoq halok boʻlishdi.

⁷Yizril vodiysining* naryogʻida va Iordan daryosining sharq tomonida yashaydigan Isroil xalqi oʻz sipohlarining qochganini, Shoul bilan oʻgʻillari oʻlganini koʻrishdi–yu, shaharlarini tashlab qochishdi. Filistlar bu shaharlarga kelib oʻrnashib olishdi.

⁸Ertasi kuni Filistlar halok boʻlganlarni talon–taroj qilgani jang maydoniga kelishdi. Birdan ular Gilbova togʻida Shoul bilan uchala oʻgʻlining jasadi yotganini koʻrib qolishdi. ⁹Ular Shoulning boshini kesib, qurollarini olishdi. Filist yurti boʻylab xabarchilar joʻnatib, bu xushxabarni oʻz butxonalarida eʼlon qilib, xalqqa eshittirishdi⁺. ¹⁰Shoulning qurol–aslahasini Ashtaret* uyiga qoʻyishdi, jasadini esa Bayt–Shan shahrining devoriga qoqib qoʻyishdi⁺.

¹¹Filistlar Shoulni qanday ahvolga solganini Giladdagi Yobosh* aholisi eshitib qoldi⁺. ¹²Shunda hamma jasur yigitlar tun boʻyi yurib, Bayt–Shanga borishdi. Shoul bilan oʻgʻillarining jasadlarini Bayt–Shan devoridan olib, Yobosh shahriga keltirishdi va u yerda kuydirishdi⁺. ¹³Suyaklarini yigʻishtirib, Yoboshdagi yulgʻun daraxti* tagiga dafn qilgach, yetti kun roʻza tutishdi*.

1:1 Rama — ibroniycha matnda Ramatayim. Rama — Ramatayimning qisqa shakli (shu bobning 19–oyatiga qarang).

1:3 Shiloʻ — Quddusdan qariyb 32 kilometr shimolda joylashgan bu shahar Isroil xalqi sajda qiladigan asosiy joy boʻlib qolgan edi.

1:4 bir ulush — baʼzi qurbonliklar olovda butunlay kuydirilmasdan, maʼlum bir qismi kuydirilar, bir qismi esa ruhoniylarga berilar edi. Qolganini qurbonlik keltirgan odamning oila aʼzolari va mehmonlari tanovul qilishardi (Levilar 3:1-17, 7:11-18 ga qarang).

1:5 …yaxshi joyidan bir ulush berardi — yoki …ikki ulush berardi.

1:7 Egamizning uyi — Isroil xalqi Egamizga sajda qiladigan asosiy joy Shiloʻdagi Muqaddas chodir edi. Bu paytda Quddusdagi Maʼbad hali qurilmagan edi.

1:11 …oʻsha oʻgʻlimni umrbod Senga nazr qilgan boʻlardim — ibroniycha matnda alohida bir soʻz ishlatilgan boʻlib, bu soʻz Xudoga xizmat qilish uchun maxsus vaʼda bergan odamni bildiradi. Baʼzi insonlar maxsus vaʼda berib, oʻzlarini birmuncha vaqt Xudoning xizmatiga bagʻishlar edilar. Baʼzi birovlar esa tugʻilgan paytlaridanoq shu vaʼda orqali Xudoga bagʻishlanganlar. Tavrot qonuniga koʻra, oʻzini Xudoga butunlay bagʻishlab, nazr qilgan odam sharob yoki may ichmasligi, sochini qirqmasligi, murdaga tegmasligi kerak edi (Sahroda 6:1-8, 21 ga qarang).

1:20 Shomuil — ibroniychadagi maʼnosi Xudodan tilab oldim yoki Xudo eshitdi.

1:22 Goʻdak koʻkrakdan chiqqandan keyin… — u vaqtda bolalar odatda ikki yoshlarda koʻkrakdan chiqarilar edi.

1:23 Egamiz Oʻz vaʼdasini bajo qilsin — ibroniycha matndan. Qumron qoʻlyozmalarida, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalarda Egamiz sening ogʻzingdan chiqqan soʻzni barqaror qilsin.

1:24 uch yoshli buqa — Qumron qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda uchta buqa.

1:24 bir togʻora — ibroniycha matnda bir efa, taxminan 22 litrga toʻgʻri keladi.

1:28 ular — qadimiy suryoniycha tarjimadan. Ibroniycha matnda u.

2:6 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

2:8 zamin ustunlari — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubidan chiqqan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Ular, bu ustunlarning ostidagi poydevor sirli, faqat Yaratganga ayondir, deb tushunganlar.

2:15 …qurbonlikning yogʻini kuydirmasdan oldin… — qurbonliklarning yogʻi Egamizga tegishli edi, shuning uchun qurbonlikning goʻshtini pishirib tanovul qilishdan oldin, uning yogʻi nazr sifatida kuydirilishi lozim edi (Levilar 3:3-4, 9-10, 14-15 ga qarang).

2:18 ruhoniylarning muqaddas libosi — ibroniycha matnda zigʻir matosidan tikilgan efod, yaʼni ruhoniylar kiyib yuradigan libos.

2:19 kiyim — ibroniycha matndagi bu soʻz toʻnni yoki ruhoniylar kiyadigan ridoni bildiradi. Shomuil yosh bola boʻlganiga qaramay, onasi unga ruhoniylar kiyadigan kiyimlarni tikib bergan edi.

2:22 Uchrashuv chodiri — Muqaddas chodirning yana bir nomi (1:7 izohiga qarang).

2:22 Uchrashuv chodiriga kiraverishda xizmat qiladigan ayollar… — bu ayollar guruhi haqida hech qanday maʼlumot saqlanib qolmagan. Ular Muqaddas Kitobning yana bir joyida — Chiqish 38:8 da tilga olingan. Ehtimol, bu ayollar alohida bir vaʼda boʻyicha oʻzlarini Xudoga nazr sifatida bagʻishlab, Unga xizmat qilganlar (Sahroda 6:1-2 ga qarang).

3:3 Egamizning Maʼbadi — Isroil xalqi Egamizga sajda qiladigan asosiy joy Shiloʻdagi Muqaddas chodir edi (1:3 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Bu paytda Quddusdagi Maʼbad hali qurilmagan edi.

3:3 Xudoning chirogʻi — Muqaddas chodirning Muqaddas xonasida turgan bu oltin chiroqpoyadagi shamchiroqlar, Tavrotdagi qonunga koʻra, tun boʻyi yonib turishi kerak edi (Chiqish 27:20-21 ga qarang).

3:15 Egamizning uyi — Isroil xalqi Egamizga sajda qiladigan asosiy joy Shiloʻdagi Muqaddas chodir edi (1:3 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Bu paytda Quddusdagi Maʼbad hali qurilmagan edi.

4:1 Shu orada — taxminan miloddan oldingi 1050 yil.

4:1 …Evanzor degan joyda…Ofoq shahrida… — Isroilning shimoli–sharqiy chegarasiga tutash boʻlgan, Filistlar nazorat qilib turgan yerlarga qarashli ikkita joy.

4:4 ikki karub — Ahd sandigʻining qopqogʻi ustidagi qanotli samoviy mavjudotlar haykallari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

4:8 qudratli xudolar — Filistlarning notoʻgʻri tasavvuriga koʻra, yahudiylar ham koʻp xudolarga topinar edilar.

4:12 …jang maydonidan…Shiloʻga… — Shiloʻgacha boʻlgan masofa qariyb 37 kilometrni tashkil qilgan.

4:21 Ixabod — ibroniychadagi maʼnosi ulugʻvorlik yoʻq.

5:1 Ashdod shahri — Filistlarning beshta shahridan bittasi (6:17 ga qarang).

5:5 bugungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

6:9 Bayt–Shamash shahri — Filistlar hududidan qariyb 20 kilometr sharqda joylashgan, Isroil xalqiga qarashli shahar.

6:13 …bugʻdoy oʻrayotgan edi — bugʻdoy may va iyun oylarida oʻrilardi.

6:18 …shu kungacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

6:19 yetmish kishi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan. Ibroniy qoʻlyozmalarining aksariyatida va qadimgi yunoncha tarjimada ellik ming yetmish kishi.

6:21 Xirat–Yoʻrim — Bayt–Shamashdan qariyb 11 kilometr masofada, Quddusdan esa 15 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan shahar.

7:5 Mispax — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda joylashgan shahar.

7:12 Evanzor — ibroniychadagi maʼnosi yordam toshi.

7:14 Amor xalqlari — bu oʻrinda umumiy nom boʻlib, bu nom ostida oʻsha vaqtlarda Kanʼonda istiqomat qilgan Isroil xalqidan boshqa jamiki xalqlar nazarda tutilgan.

8:2 Bersheba shahri — Isroilning janubiy qismida, Shimoʻn qabilasi hududida joylashgan.

8:16 hoʻkizlaringiz — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda yigitlaringiz.

9:8 bir kumush tanga — ibroniycha matnda chorak shaqal kumush, taxminan 3 grammga toʻgʻri keladi.

9:26 …tom ustida yotgan… — u vaqtlarda uylarning tomi tekis boʻlgani uchun, odamlar koʻpincha tomga chiqib yotishardi.

10:5 Xudoning tepaligi deb atalgan Givo — ibroniycha matnda Givot–Eloxim.

10:12 Qoʻshnilaridan biri eʼtiroz bildirdi…Har kim ham paygʻambar boʻlishi mumkin — ibroniycha matnda Qoʻshnilaridan biri shunday dedi: “Ularning otasi esa kim?!”

10:17 Mispax — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda joylashgan shahar.

10:20 Qurʼa tashlab… — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

10:25 …Egamizning uyiga… — ibroniycha matnda …Egamizning oldiga…, yaʼni Shiloʻdagi sajdagohga (3:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Shomuil bu kitobni Ahd sandigʻi yonidagi joyga qoʻygan boʻlsa kerak (Qonunlar 31:26 ga qarang).

11:1 Ommon — bu yurt Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan edi.

11:1 Yobosh shahri — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan Isroil xalqiga qarashli shahar.

11:8 Bazax shahri — Iordan daryosining gʻarb tomonida joylashgan.

12:11 Gidoʻn — Hakamlar 6:1-8:35 ga qarang. Ibroniycha matnda Yerubbaal, Gidoʻnning yana bir ismi (Hakamlar 6:32, 7:1 ga qarang).

12:11 Baraq — Hakamlar 4:1-24 ga qarang. Ibroniycha matnda Badon, Baraqning yana bir ismi.

12:11 Yiftox — Hakamlar 11:1-12:7 ga qarang.

12:11 Shimshoʻn — Hakamlar 13:1-16:31 ga qarang.

12:11 hakamlar — Isroilda shohlik joriy boʻlmasdan oldin Isroilning yoʻlboshchilari hakamlar deb atalgan. Isroil xalqi dushmanlariga qarshi urush ochganda, hakamlar lashkarboshi sifatida xizmat qilardi. Shuningdek, hakamlar qozi vazifasini, ayrim hollarda diniy vazifalarni ham bajarar edilar. Hakamlar 2:16-19 ga qarang.

13:1 oʻttiz — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda raqam yozilmagan.

13:1 …Isroilda qirq ikki yil shohlik qildi — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana Havoriylar 13:21 ga qarang). Ibroniycha matnda …Isroilda…ikki yil shohlik qildi. Ibroniycha matndagi bu raqam toʻliq emas.

13:2 Yoʻnatan — shoh Shoulning oʻgʻli (shu bobning 16–oyatiga qarang).

13:3 Gebo shahri — Givo va Mixmash orasida joylashgan.

13:5 uch mingta — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda oʻttiz mingta.

13:8 Shomuil Shoulga…aytgani uchun… — 10:8 ga qarang.

13:17 ilgʻorlar — lashkarning eng oldingi safda, jangga birinchi boʻlib kiradigan qismi.

13:20 oʻroqlar — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda choʻkichlar.

13:21 ikki misqol kumush — ibroniycha matnda bir pim, taxminan 8 grammga toʻgʻri keladi.

13:21 govron — yoʻgʻon novdadan qilingan, uchi oʻtkirlangan podachilar tayogʻi. Podachilar govron bilan mollarni niqtab, yurishga undaydi.

13:21 bir misqol kumush — ibroniycha matnda bir shaqalning uchdan bir qismi, taxminan 4 grammga toʻgʻri keladi.

14:14 kichkina maydon — ibroniycha matnda yarim boʻyinturuq, yaʼni bir juft hoʻkiz bir kunda shudgor qiladigan dalaning yarmiga toʻgʻri keladigan yer boʻlagi (taxminan 0,2 gektar).

14:15 ilgʻorlar — 13:17 izohiga qarang.

14:18 Xudoning Sandigʻini olib kel…Isroil xalqi bilan edi — ibroniycha matndan. Qadimgi yunoncha tarjimada Efodni olib kel, — dedi. Oʻsha paytda u efodni Isroil xalqi oldida koʻtarib yurardi.

14:31 Oyjavlon — Mixmashdan qariyb 32 kilometr gʻarbda joylashgan.

14:33 …goʻshtni qoni bilan yeb…gunoh ish qilyapti — Tavrot qonuni boʻyicha, Isroil xalqi soʻyilgan molning qonini chiqargandan soʻnggina, goʻshtini pishirib tanovul qilishlari lozim edi (Ibtido 9:4, Levilar 17:11, Qonunlar 12:23 ga qarang).

14:34 …shu yerda… — Shoul keltirgan katta toshning ustida (shu bobning 33–oyatiga qarang). Mol–qoʻylarni tosh ustida soʻyib, qonini yerga oqizish uchun shunday qilingan edi.

14:36 …Xudoning xohish–irodasini bilaylik… — shoh biror muhim qaror chiqarishdan oldin, Xudoning xohishini bilish uchun ruhoniylarga murojaat qilardi. Bunday hollarda ruhoniylar Urim va Tummim degan muqaddas narsalardan foydalanishardi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun Chiqish 28:15 ning ikkinchi izohiga qarang. Xudo Oʻz xohish–irodasini odamlarga baʼzan paygʻambarlar yoki tushlar orqali bildirgan (28:6 va 2 Shohlar 2:1 ga qarang).

14:41 …qurʼa tashlandi… — 10:20 izohiga qarang.

14:49 Ishbosit — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yishvi.

15:2 Omolek xalqi — Isroildan janubi–gʻarbda, Sinay yarim orolida yashagan xalq.

15:2 …ularning yoʻlini toʻsib qoʻygan edi — Chiqish 17:8-14, Qonunlar 25:17-19 ga qarang.

15:5 soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

15:12 Karmil shahri — Xevrondan qariyb 11 kilometr janubda joylashgan.

16:1 qoʻchqor shoxi — hayvonning ishlov berilgan shoxlaridan baʼzan idish sifatida foydalanilgan.

16:5 Oʻzlaringizni poklanglar… — diniy xizmatni lozim darajada bajarishga monelik qiladigan nopoklikdan tozalanish marosimi nazarda tutilgan.

17:1 Soʻxu bilan Ozikah shaharlari — Soʻxu Isroil xalqiga qarashli, Ozikah esa Filistlarning qoʻli ostida edi.

17:4 olti tirsagu bir qarich — ibroniycha matndan, taxminan 3 metrga toʻgʻri keladi. Qumron qoʻlyozmalarida va qadimiy yunoncha tarjimada toʻrt tirsagu bir qarich, taxminan 2 metrga toʻgʻri keladi. Baʼzi qadimgi qoʻlyozmalarda 4 va 6 sonlarini tasvirlaydigan ibroniycha harflar bir–biriga juda oʻxshaydi.

17:5 uch yarim pud — ibroniycha matnda besh ming shaqal, taxminan 57 kiloga toʻgʻri keladi.

17:7 yarim pud — ibroniycha matnda olti yuz shaqal, taxminan 8,5 kiloga toʻgʻri keladi.

17:12 Efrat — Baytlahm shahri atrofidagi yerlar.

17:17 bir togʻora — ibroniycha matnda bir efa, taxminan 22 litrga toʻgʻri keladi.

18:1 Yoʻnatan — Shoulning toʻngʻich oʻgʻli (14–bobga qarang).

18:25 Filistning sunnat terisi — Filistlar, Isroil xalqidan farqli ravishda, xatna qilinmasdilar. Qadimgi vaqtlarda jangchilar gʻanimlarning nechtasini oʻldirganini koʻrsatish uchun dalil sifatida ularning tanasidan birorta aʼzosini kesib olishardi.

19:13 but — ibroniycha matnda terafim (shu bobning 16–oyatida ham bor). Terafim xonaki sanam boʻlib, fol ochish uchun ishlatilgan boʻlishi mumkin. Chamasi, bu oyatlarda inson qiyofasidagi but toʻgʻrisida soʻz ketmoqda. Mixal befarzand boʻlgani uchun shunga oʻxshash butni uyida yashirincha saqlagan boʻlishi mumkin.

19:24 “Nahotki Shoul ham paygʻambar boʻlsa?!” — 10:11-12 da ham bu matalning kelib chiqishi haqida yozilgan.

20:5 Shoh bilan…oʻtirishim kerak — yangi oy shodiyonasida har bir odam oʻz oilasi bilan muqaddas taom marosimini nishonlashi shart edi.

20:25 …Shoulning roʻparasidan… — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …Yoʻnatan oʻrnidan turdi…, Yoʻnatan Abnurga joy berib, oʻzi boshqa joyga borib oʻtirgan boʻlishi mumkin.

20:26 …harom boʻlgan–u, yuvinmagandir… — yangi oy shodiyonasida dasturxonga muqaddas taomlar tortilgan, shuning uchun dasturxon atrofida faqatgina poklangan odamlargina oʻtirishi mumkin edi.

21:1 Nav shahri — Quddusdan qariyb 4 kilometr sharqda joylashgan.

21:4 …ayollardan oʻzlarini tiygan boʻlishsa… — ayol kishi bilan jinsiy aloqada boʻlgan odam bulgʻangan hisoblanib, maʼlum bir vaqt mobaynida hech qanday diniy marosimda ishtirok eta olmasdi (Levilar 15:16-18 ga qarang).

21:4 nazr qilingan non — Xudoga nazr qilingan nonlar (shu bobning 6–oyatiga va Levilar 24:5-9 ga qarang). Odatda bunday nonlarni faqatgina ruhoniylar tanovul qilishlari mumkin edi.

21:7 Edom — bu yurt Isroildan janubda joylashgan edi.

21:10 Gat — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan bu shahar Filistlarning beshta asosiy shahridan biri edi.

22:1 Adullam shahri — Quddusdan qariyb 24 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

22:3 Moʻab — bu yurt Oʻlik dengizning sharqiy qirgʻogʻida joylashgan edi.

22:6 Givo — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda joylashgan.

22:6 yulgʻun daraxti — tez oʻsadigan mayda bargli daraxt. Bu daraxtlar issiq va quruq joylarda oʻsadi.

22:7 Essayning oʻgʻli — Dovud.

22:7 Ey Benyamin odamlari…qilib oʻtiradimi?! — Shoul Benyamin qabilasidan, Dovud esa Yahudo qabilasidan edi. Dovud yuqori lavozimlarni Benyamin avlodlariga emas, oʻz qabiladoshlariga bermoqchi ekanligini Shoul oldindan aytyapti.

22:9 Edom — 21:7 izohiga qarang.

22:10 …Egamizning xohish–irodasini soʻradi — 14:36 izohiga qarang.

22:18 muqaddas libos — ibroniycha matnda zigʻir matosidan tikilgan efod, yaʼni ruhoniylar kiyib yuradigan libos.

23:1 Keylax shahri — Quddusdan qariyb 25 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

23:2 …Egamizdan soʻradi — 14:36 izohiga qarang.

23:3 Keylax — bu shahar Filistlar hukmronlik qilgan hududga yaqin joylashgan edi.

23:14 Zif choʻli — Xevrondan qariyb 16 kilometr janubi–sharqda, Zif shahrining yonida joylashgan.

23:19 Yishmon — Yahudoning janubiy chegarasiga yaqin boʻlgan sahrodagi joy.

23:24 Moyun choʻli — Zif shahridan janubdagi yondosh choʻl (shu bobning 14–oyatiga qarang).

23:28 “Qutulish qoyasi” — ibroniycha matnda “Sela–Xammaxlekoʻt”, maʼnosi silliq qoya.

24:1 En–Gedidagi pana joylar — Zifdan qariyb 25 kilometr sharqda, Oʻlik dengizning gʻarbiy qirgʻogʻiga yaqin boʻlgan joy.

25:2 Karmil shahri — Xevrondan qariyb 11 kilometr janubda joylashgan.

25:8 ziyofat kuni — qoʻylarning junini qirqish bayram sifatida nishonlanar edi.

25:18 ikki togʻora — ibroniycha matnda besh sexa, taxminan 37 kiloga toʻgʻri keladi.

25:18 …hovuch mayiz…hovuch anjir qoqi… — qadimgi paytlarda odamlar uzum va anjirlarni quritgandan keyin, qoqilarni hovuchlarida qattiq siqib, dumaloq shakl berganlar. Shu tariqa qoqilar uzoq vaqt saqlangan va kundalik isteʼmol qilinadigan yegulik boʻlgan.

25:22 …Xudo mening jazoimni bersin… — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …Xudo dushmanlarimning jazosini bersin….

25:44 Mixal — 18:20-27 ga qarang.

26:1 Yishmon — Yahudoning janubiy chegarasiga yaqin boʻlgan sahrodagi joy.

26:6 Zeruya — Dovudning opasi, Abushay bilan Yoʻab esa Dovudning jiyanlari edi (1 Solnomalar 2:16 ga qarang).

26:19 …begona xudolarga xizmat qil… — qadimda odamlar, har bir yurtning oʻz xudosi bor va u xudolarga faqatgina oʻsha yurtlarda sajda qilish mumkin, deb ishonishgan. Hatto Isroil xalqining Xudosi haqida ham shunday tasavvurda boʻlishgan.

26:20 kaklik — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi baqiradigan, bu soʻz kaklikka ishora qilib, shu bobning 14–oyatidagi …chaqirib…baqirib… deb tarjima qilingan feʼlga oʻzakdosh. Dovud bu oʻrinda soʻz oʻyinidan foydalanib, oʻzini shoh tomonidan ovlanayotgan kaklikka oʻxshatadi.

27:2 Gat — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan bu shahar Filistlarning beshta asosiy shahridan biri edi.

27:10 …Yahudoning Nagav choʻlidagi hududlari…Yaraxmal urugʻi yerlari…Xayin xalqi yerlari… — Yaraxmal urugʻi Yahudo qabilasiga mansub, Xayin xalqi Yahudoning ittifoqdoshi edi. Oxish “Dovud oʻz qabilasi Yahudoga va Yahudo qabilasining ittifoqdoshiga hujum qilgan”, deb oʻylashini Dovud istagan edi.

28:4 Gilbova togʻi — Jalila koʻlidan qariyb 32 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

28:6 ruhoniylar — ibroniycha matnda Urim, ruhoniylarga ishora. Shoh biror muhim qaror chiqarishdan oldin, Xudoning xohishini bilish uchun ruhoniylarga murojaat qilardi. Bunday hollarda ruhoniylar Urim va Tummim degan muqaddas narsalardan foydalanishardi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun Chiqish 28:15 ning ikkinchi izohiga qarang. Xudo Oʻz xohish–irodasini odamlarga baʼzan paygʻambarlar yoki tushlar orqali bildirgan (14:36 va 2 Shohlar 2:1 ga qarang).

28:7 En–Doʻr — Gilbova togʻidan qariyb 16 kilometr shimolda joylashgan shahar.

28:13 Yer ostidan… — bu yerda Sheoʻl, yaʼni oʻliklar diyori nazarda tutilgan. 2:6 izohiga qarang.

28:19 …mening yonimda boʻlasizlar — halok boʻlib, oʻliklar diyoriga — Sheoʻlga kelasizlar, demoqchi.

29:1 Ofoq — Isroilning shimoli–sharqiy chegarasiga tutash boʻlgan, Filistlar nazorat qilib turgan yerlarga qarashli shahar.

29:11 Yizril — Ofoqdan qariyb 120 kilometr masofada joylashgan shahar.

30:1 Nagav choʻli — hozirgi Isroilning janubida, Oʻlik dengizning janubi–gʻarbida joylashgan yerlar.

30:7 Abuatar — 23:6 ga qarang.

30:8 …Egamizdan…deb soʻradi — 14:36 izohiga qarang.

30:12 …hovuch anjir qoqi…hovuch mayiz… — 25:18 ning ikkinchi izohiga qarang.

30:14 Nagav choʻlidagi Xaret xalqi hududi…Zixlax shahri… — bu joylar Yahudo hududining janubidagi sahroda edi. Ehtimol, Xaret xalqi Filistlarga qondosh xalq boʻlgan.

30:25 bugungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

31:1 Gilbova togʻi — Jalila koʻlidan qariyb 32 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

31:7 Yizril vodiysi — Gilbova togʻidan shimoli–sharqda joylashgan.

31:10 Ashtaret — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik va urush xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan.

31:11 Yobosh — 11:1-11 ga qarang.

31:13 yulgʻun daraxti — 22:6 ning ikkinchi izohiga qarang.

31:13 …yetti kun roʻza tutishdi — oʻsha davrdagi urf–odatlarga koʻra, azadorlar roʻza tutishardi.

+ 1:3 Chq 23:15, Qnlr 12:5-7

+ 1:4 Qnlr 12:17-18

+ 1:8 Rut 4:15

+ 1:9 1Sh 12:7, 1Sh 15:20

+ 1:11 Ibt 28:20

+ 1:18 Rut 2:13

+ 2:1 Luqo 1:46-55, Zab 33:3

+ 2:2 Chq 15:11, Qnlr 32:31

+ 2:4 Zab 36:15, Zab 75:4

+ 2:5 Zab 67:7, Zab 112:9, Isha 54:1, Yerm 15:9

+ 2:6 Qnlr 32:39

+ 2:7 Ayub 5:11, Zab 74:8

+ 2:8 Zab 106:41, Zab 112:7, Ayub 36:7, Zab 112:7-8, Ayub 38:6, Hik 8:29, Zab 23:2, Zab 101:26, Zab 103:5

+ 2:9 Zab 90:11, Hik 2:8, Hik 4:19, Yerm 23:12

+ 2:10 1Sh 7:10, Zab 17:14, Zab 95:13

+ 2:12 Qnlr 13:13

+ 2:16 Lev 3:16-17, Lev 7:25

+ 2:21 Hak 13:24

+ 2:22 Chq 38:8

+ 2:25 Ysha 11:20

+ 2:26 Luqo 2:52

+ 2:27 3Sh 13:1, Chq 4:14, Chq 4:27

+ 2:28 Chq 28:1, Sah 18:8-19

+ 2:30 Chq 27:21, Hik 4:8, Yerm 8:9-10

+ 2:31 3Sh 2:27

+ 2:34 1Sh 4:11

+ 2:35 3Sh 2:35

+ 3:1 Zab 73:9, Hik 29:18, Amos 8:11

+ 3:11 4Sh 21:12, Yerm 19:3

+ 3:17 Rut 1:17

+ 3:18 2Sh 10:12, 2Sh 15:26

+ 3:19 1Sh 9:6

+ 3:20 Hak 20:1

+ 4:3 Ysha 18:1

+ 4:4 Chq 25:22

+ 4:9 Hak 13:1

+ 4:11 1Sh 2:34

+ 4:12 Ysha 7:6, Nax 9:1

+ 4:15 3Sh 14:4

+ 4:20 Ibt 35:17

+ 4:22 Zab 77:61

+ 5:1 Ysha 13:3

+ 5:2 Hak 16:23

+ 5:3 Isha 46:1

+ 5:4 Isha 21:9, Yerm 50:2, Mixo 1:7

+ 5:5 Zfn 1:9

+ 6:3 Lev 5:15, Lev 5:16

+ 6:6 Chq 8:15, Chq 8:32, Chq 12:31

+ 6:7 Sah 19:2, Qnlr 21:3

+ 6:17 Ysha 13:3

+ 6:19 Chq 19:21, Sah 4:20

+ 6:21 Ysha 18:14

+ 7:1 2Sh 6:3, 1Sol 13:7

+ 7:3 Qnlr 30:1-10, 3Sh 8:48, Isha 55:7, Xsha 6:1, Yoʻel 2:12

+ 7:4 Hak 2:13

+ 7:5 Hak 20:1

+ 7:6 2Sh 14:14, 2Sh 23:16, Mrs 2:19, Hak 10:10

+ 7:9 Zab 98:6

+ 7:10 1Sh 2:10, Ysha 10:10, Zab 17:15

+ 7:12 Ibt 28:18, Ibt 35:14, Ysha 4:1-10

+ 8:3 Chq 23:8, Qnlr 16:19

+ 8:5 Qnlr 17:14, Hak 8:5

+ 8:11 Qnlr 17:16-20, 1Sh 14:52

+ 8:14 3Sh 21:1-16

+ 8:18 Hik 1:28, Isha 1:15, Mixo 3:4

+ 9:1 1Sh 14:51, 1Sol 8:33, 1Sol 9:39

+ 9:4 4Sh 4:42

+ 9:6 1Sh 3:19

+ 9:12 3Sh 3:2

+ 9:16 Chq 2:24-25, Chq 3:9

+ 9:21 Hak 20:46, Hak 21:6, Hak 6:15

+ 10:1 1Sh 9:16, 1Sh 16:13, 2Sh 2:4, 3Sh 1:34, 4Sh 9:3

+ 10:2 Ibt 35:19

+ 10:10 Sah 24:2

+ 10:12 1Sh 19:24

+ 10:18 Hak 6:9

+ 10:19 Ysha 7:14

+ 10:24 2Sh 16:16, 3Sh 1:25, 3Sh 1:31, 3Sh 1:39, 4Sh 11:12, 2Sol 23:11

+ 10:25 Qnlr 17:14-20

+ 10:27 Qnlr 13:13

+ 11:1 Hak 21:8, 1Sh 31:11-13

+ 11:2 Zkr 11:17

+ 11:4 Hak 2:4, Hak 21:2

+ 11:6 Sah 24:2, 1Sh 10:10

+ 11:7 Hak 19:29, Hak 20:1

+ 11:8 Hak 1:5, Hak 20:17, 1Sh 15:4, 2Sh 24:9

+ 11:11 Hak 7:16

+ 11:14 1Sh 10:8

+ 12:1 1Sh 8:5, 1Sh 10:24

+ 12:3 Qnlr 16:19, Sah 16:15

+ 12:8 Ibt 46:6-7, Chq 2:23, Chq 12:36, Chq 12:51

+ 12:9 Hak 3:12, Hak 4:2, Hak 10:7, Hak 13:1

+ 12:10 Hak 10:10

+ 12:11 Hak 6:32, Hak 11:1, 1Sh 7:10

+ 12:12 1Sh 11:1, 1Sh 8:19

+ 12:15 Lev 26:14-15, Qnlr 28:15

+ 12:21 Qnlr 11:16, 1Kor 8:4

+ 12:22 Zab 93:14, Rim 11:2

+ 12:23 3Sh 8:36, 2Sol 6:27

+ 12:24 Qnlr 10:12, Ysha 24:14

+ 12:25 Ysha 24:20

+ 13:3 Hak 3:27, Hak 6:34

+ 13:5 Ysha 11:4, Hak 7:12

+ 13:6 Hak 6:2, Ayub 30:6

+ 13:8 1Sh 10:8

+ 13:13 2Sh 24:10, 1Sol 21:8

+ 13:14 Zab 88:20-21, Hav 13:22

+ 14:3 Chq 28:6, 1Sh 2:18, 1Sh 22:1, 1Sh 1:3

+ 14:6 Hak 7:4, Hak 7:7

+ 14:11 1Sh 13:6

+ 14:18 Sah 27:21

+ 14:20 Hak 7:22, 2Sol 20:22-23

+ 14:29 Lev 5:4

+ 14:31 Ysha 10:12

+ 14:33 Ibt 9:4, Lev 3:17, Lev 7:26, Lev 17:10, Qnlr 12:23-24

+ 14:37 1Sh 28:6

+ 14:42 Yun 1:7

+ 14:45 2Sh 14:11, 3Sh 1:52, Luqo 21:18, Hav 27:34

+ 14:47 2Sh 8:3, 2Sh 10:6

+ 14:48 1Sh 15:3, 1Sh 15:7

+ 14:49 1Sh 31:2, 1Sol 8:33, 1Sol 9:39, 1Sol 10:1, 1Sh 18:17-28, 1Sh 19:11-17, 2Sh 3:13-16, 2Sh 6:16-23

+ 14:50 2Sh 2:8

+ 14:51 1Sh 9:1, 1Sol 8:33, 1Sol 9:39

+ 14:52 1Sh 8:11

+ 15:1 1Sh 9:16, 1Sh 10:1

+ 15:2 Chq 17:8-16, Qnlr 25:17-19

+ 15:4 1Sh 11:8

+ 15:6 Sah 24:21, Hak 1:16

+ 15:7 Ibt 2:11, Ibt 25:18

+ 15:8 Ysha 8:23, Chq 17:14, Sah 24:7

+ 15:10 Ibt 6:6

+ 15:12 Ysha 15:55

+ 15:22 Voiz 4:17, Zab 39:7-8, Zab 49:8-14, Hik 21:3, Isha 1:11-17, Yerm 7:22-23, Mixo 6:6-8, Ibr 10:6

+ 15:23 1Sh 13:14

+ 15:27 3Sh 11:30-31

+ 15:28 1Sh 13:14, 1Sh 28:17

+ 15:29 Sah 23:19, Tit 1:2

+ 15:35 1Sh 19:24

+ 16:1 1Sh 9:16, 1Sh 10:1

+ 16:5 Ayub 1:5

+ 16:6 1Sh 17:13, 1Sol 2:13-15, 2Sol 11:19

+ 16:7 3Sh 8:39, Hik 21:2, Yerm 11:20

+ 16:9 2Sh 13:3, 2Sh 21:21, 1Sol 2:13, 1Sol 20:7

+ 16:13 1Sh 10:1, Sah 24:2

+ 16:14 Hak 9:23

+ 16:17 4Sh 3:15

+ 17:1 Ysha 15:35

+ 17:4 Ysha 11:22

+ 17:7 2Sh 21:19, 1Sol 20:5

+ 17:8 1Sh 8:17

+ 17:13 1Sh 16:6-10, 1Sol 2:13-15

+ 17:18 Ibt 37:14

+ 17:25 Ysha 15:16, 1Sh 18:17-19

+ 17:44 Qnlr 28:26

+ 17:45 Zab 19:8

+ 17:46 3Sh 18:36

+ 17:47 Zab 43:7, 2Sol 20:15, Xsha 1:7

+ 17:50 2Sh 23:21

+ 17:52 Ysha 15:36

+ 17:54 2Sh 5:6

+ 17:55 1Sh 14:51, 2Sh 2:8

+ 18:1 1Sh 20:17, 2Sh 1:26

+ 18:6 Chq 15:20

+ 18:7 1Sh 21:11, 1Sh 29:5

+ 18:10 1Sh 16:14

+ 18:14 2Sh 7:9

+ 18:17 1Sh 14:49, 1Sh 17:25, 1Sh 25:28

+ 18:18 Hak 6:15, 1Sh 9:21, 2Sh 7:18

+ 18:19 2Sh 21:8

+ 18:25 Ibt 34:12, 2Sh 3:14

+ 19:5 1Sh 17:48-49

+ 19:9 1Sh 16:14, 1Sh 18:10

+ 19:11 Zab 58:1, 1Sh 14:49, 1Sh 18:20-28, 2Sh 6:16-23

+ 19:12 Ysha 2:15, Hav 9:25

+ 19:18 1Sh 7:17

+ 19:20 Sah 11:25, Sah 24:2

+ 19:23 Sah 24:2

+ 19:24 Isha 20:2, 1Sh 10:11-12

+ 20:1 1Sh 7:17

+ 20:8 2Sh 14:32

+ 20:15 2Sh 9:1, 2Sh 21:7

+ 20:17 Lev 19:18, 1Sh 18:1, 2Sh 1:26

+ 20:25 1Sh 14:50-51

+ 20:26 Lev 7:21, Lev 11:24-28, Lev 15:1-4

+ 21:1 Isha 10:32

+ 21:6 Lev 24:9, Mat 12:3, Mark 2:25, Luqo 6:3

+ 21:7 1Sh 22:9, Zab 51:2

+ 21:9 Chq 28:6, 1Sh 2:18, 1Sh 17:51

+ 21:10 1Sh 27:2, 3Sh 2:39

+ 21:11 1Sh 18:7, 1Sh 29:5

+ 21:13 Zab 33:1

+ 22:1 2Sh 23:13, 1Sol 11:15, Zab 56:1, Zab 141:1

+ 22:2 Hak 11:3

+ 22:5 2Sh 24:11, 1Sol 21:9, 1Sol 29:29

+ 22:8 1Sh 18:3

+ 22:9 1Sh 21:7, Zab 51:2

+ 22:10 1Sh 21:6, 1Sh 21:9

+ 22:18 Chq 28:6, 1Sh 2:18

+ 22:20 1Sh 23:6

+ 22:23 3Sh 2:26

+ 23:1 Ysha 15:44

+ 23:6 1Sh 22:20, Chq 28:6, 1Sh 2:18

+ 23:9 1Sh 30:7

+ 23:13 1Sh 22:2, 1Sh 25:13, 1Sh 27:2

+ 23:14 Ysha 15:24, Zab 62:1

+ 23:17 1Sh 24:21

+ 23:18 1Sh 18:3, 1Sh 20:8

+ 23:19 1Sh 26:1, Zab 53:1-2

+ 23:24 Ysha 15:55

• 24:1 1Sh 26

+ 24:1 Ysha 15:62

+ 24:6 2Sh 24:10

+ 24:7 1Sh 26:9, 2Sh 1:14

+ 24:8 Zab 7:5

+ 24:12 Zab 58:4

+ 24:13 Ibt 16:5

+ 24:20 Rut 2:12

+ 24:21 1Sh 23:17

+ 25:1 1Sh 7:17, Ibt 21:21, Sah 10:2

+ 25:3 Sah 13:31, Ysha 14:14, 1Sol 2:18-24

+ 25:11 Hak 8:6, Isha 32:6

+ 25:17 Qnlr 13:13

+ 25:22 1Sh 3:17

+ 25:23 Rut 2:10

+ 25:24 2Sh 14:9

+ 25:26 2Sh 18:32, Dnr 4:16

+ 25:28 1Sh 18:17

+ 25:43 1Sh 27:3, 1Sh 30:5, 2Sh 2:2, 2Sh 3:2, 1Sol 3:1

+ 25:44 2Sh 3:14-15

• 26:1 1Sh 24:1-22

+ 26:1 1Sh 23:19, Zab 53:1-2

+ 26:2 Ysha 15:24, Zab 62:1

+ 26:5 1Sh 14:50, 1Sh 17:55

+ 26:6 2Sh 2:18

+ 26:9 1Sh 24:7, Zab 7:5

+ 26:10 1Sh 31:6

+ 26:12 Ibt 2:21, Ibt 15:12

+ 26:21 1Sh 15:24

+ 26:23 2Sh 22:21, Zab 17:21

+ 27:2 1Sh 23:13, 1Sh 21:10, 3Sh 2:39

+ 27:3 1Sh 25:43

+ 27:6 Ysha 15:31

+ 27:8 Ysha 13:2, 1Sh 15:7

+ 27:10 Ysha 15:31-32, Hak 1:16, 1Sh 30:29

+ 28:3 1Sh 25:1, Chq 22:18, Lev 19:31, Qnlr 18:10-12

+ 28:4 Ysha 19:17, 1Sh 31:1

+ 28:6 1Sh 14:37, 2Sh 22:42, Zab 17:42

+ 28:7 Ysha 17:11

+ 28:14 1Sh 2:19, 1Sh 15:27

+ 28:15 1Sh 18:12

+ 28:17 1Sh 15:28

+ 28:18 1Sh 15:29

+ 28:19 1Sh 31:2, 1Sh 31:4

+ 29:5 1Sh 18:7, 1Sh 21:11

+ 29:9 2Sh 14:17, 2Sh 14:20, 2Sh 19:27, Gal 4:14

+ 30:1 1Sh 27:6-7

+ 30:5 1Sh 25:43

+ 30:7 1Sh 22:20, 1Sh 23:6, Chq 28:6, 1Sh 2:18, 1Sh 23:9

+ 30:9 1Sh 23:13

+ 30:14 2Sh 8:18, 2Sh 15:18, 2Sh 20:7, 2Sh 20:23, 3Sh 1:38, 1Sol 18:17, Ysha 14:14, 1Sh 27:10, 1Sol 2:18-24

+ 30:15 Qnlr 23:15-16

+ 30:17 1Sol 4:43

+ 30:24 Sah 31:27, Ysha 22:8

+ 30:29 Hak 1:16, 1Sh 27:10

• 31:1 1Sol 10:1-12

+ 31:1 1Sh 28:4

+ 31:2 1Sh 14:49, 1Sol 8:33, 1Sol 9:39, 1Sol 10:1

+ 31:4 Hak 9:54, 2Sh 1:10

+ 31:9 2Sh 1:20

+ 31:10 Hak 2:13, Ysha 17:11

+ 31:11 1Sh 11:1-11, 2Sh 21:10

+ 31:12 2Sh 21:12, 2Sol 16:14, 2Sol 21:19

2 Shohlar

2 Shohlar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Kirish

SHOHLAR

(IKKINCHI KITOB)

Kirish

“Shohlar (ikkinchi kitob)”ning koʻp qismi shoh Dovudning hukmronligi davrida yuz bergan voqealarning tarixidir. Mazkur kitobda shoh Dovudning qozongan zafarlari, amalga oshirgan ezgu ishlari, qilgan gunohlari va oʻsha gunohlarning oqibatlari haqida bayon qilinadi. Xudoga boʻlgan itoatkorlik baraka keltirishini, itoatsizlik esa jazo va kulfat keltirishini shoh Dovud hayotida yaqqol koʻrishimiz mumkin.

“Shohlar (birinchi kitob)” va “Shohlar (ikkinchi kitob)”ning asl nusxasi bitta ibroniycha kitob boʻlib, ikkala qismini bitta oʻramga joylash uzunlik qilgani uchun, kitob ikki qismga — “Shohlar (birinchi kitob)” va “Shohlar (ikkinchi kitob)”ga boʻlingan.

Shoh Shoulning oʻlimidan keyin Yahudo qabilasi Dovudni oʻzlariga shoh qilib tanlaydi. Qolgan barcha Isroil qabilalari esa Shoul oʻgʻli Ishbositni oʻzlariga shoh qiladilar. Dovud bilan Ishbosit oʻrtasida yetti yil urush boʻladi. Oxiri, Dovud jamiki Isroil va Yahudo yurtlarining shohi boʻladi.

Dovud Quddus shahrini Yobus xalqidan tortib olib, oʻz shohligining yangi poytaxti qiladi va Ahd sandigʻini bu yerga olib keladi. U Xudoga atab Maʼbad qurishni niyat qiladi, u yerni Ahd sandigʻi saqlanadigan bir joy qilmoqchi boʻladi. Lekin Xudo Dovudga bundan–da yuqori izzat–ikrom koʻrsatmoqchi boʻladi. U Dovudga, Men sen uchun bir xonadon yarataman, nomingni mashhur qilaman, sen qudratli hukmdor boʻlasan, sening nasling to abad shoh boʻladi, deb vaʼda beradi. Keyinchalik, Dovudning pushti kamaridan bino boʻlgan oʻgʻli Sulaymon Xudoga atab, Maʼbad quradi.

Dovud Isroilning dushmanlarini magʻlub qiladi va kuchli shohlikning hukmdori boʻladi. Shunga qaramay, u gunohga qoʻl uradi. Bu gunoh oqibatida Xudo Dovudga ogʻir kulfat keltiradi. Bu kulfatlarning aksariyati oʻz oilasi ichida yuz beradi.

Dovud benuqson inson emas edi–yu, lekin Xudoga sodiq boʻlib, yolgʻiz Unga sajda qilardi. Shuning uchun Xudo Dovudga iltifot koʻrsatadi, shohlik taxtingni to abad mustahkam qilaman, deya vaʼda berib, uning sulolasini barqaror qiladi.

1–BOB

Dovud Shoulning oʻlimidan xabar topadi

1¹Shoul halok boʻlgandan keyin, Dovud Omolek xalqini yengib, Zixlax shahriga qaytib keldi va u yerda ikki kun qoldi⁺. ²Uchinchi kuni Shoulning qarorgohidan Dovudning oldiga bir odam keldi. U qaygʻudan kiyimlarini yirtgan, boshiga tuproq sochgan*, ayanchli ahvolda edi. Oʻsha odam Dovudning oldiga kelgach, muk tushib, unga taʼzim qildi.

³— Qayerdan kelyapsan? — deb soʻradi Dovud.

— Isroil qarorgohidan qochib keldim, — dedi u odam.

⁴— Ayt–chi, nima boʻldi? — deb soʻradi Dovud.

— Sipohlar urush maydonidan qochdilar, odamlarimizdan koʻplari oʻldirildi, Shoul bilan oʻgʻli Yoʻnatan ham halok boʻldi, — dedi u. Shunda Dovud:

⁵— Shoul bilan oʻgʻli Yoʻnatanning halok boʻlganini qayerdan bilasan? — deb soʻradi xabar keltirgan yigitdan.

⁶— Tasodifan Gilbova togʻiga* borgan edim, — deb gapida davom etdi u. — Shoul nayzasiga zoʻrgʻa suyanib turar, dushman otliqlari va jang aravalari esa unga tomon yopirilib kelayotgan ekan⁺. ⁷Shoul orqasiga qarab, meni koʻrib qolib chaqirdi. “Labbay”, dedim men. ⁸“Sen kimsan?” deb soʻradi Shoul. “Omolek xalqidanman”, dedim men. ⁹Soʻng u: “Bu yoqqa kel, meni oʻldir. Tarashaday boʻlib serrayib qoldim–u, lekin jonim chiqmayapti”, dedi⁺. ¹⁰Shoh ogʻir yaralangani uchun endi yashay olmasligiga koʻzim yetib, uni oʻldirdim*. Boshidagi tojini va qoʻlidagi bilakuzugini olib, sizga — janobi oliylariga keltirdim.

¹¹Dovud bu gapni eshitib, qaygʻudan kiyimlarini yirtdi. Boshqalar ham shunday qildilar⁺. ¹²Shoul va uning oʻgʻli Yoʻnatan, Egamizning lashkari — Isroil xalqidan koʻpchiligi jangda halok boʻlgan edilar. Shuning uchun hammalari oqshomgacha aza tutib faryod qildilar, roʻza tutdilar.

¹³Dovud shum xabarni olib kelgan yigitdan:

— Qayerliksan? — deb soʻradi.

— Men Omolek xalqidanman, begona xalqdanman, — dedi yigit.

¹⁴— Egam moy surtib Shoulni shoh qilib tanlagan edi–ku! Shunday shohga qoʻl koʻtarib, oʻldirishdan qoʻrqmadingmi? — dedi Dovud unga⁺. ¹⁵Keyin Dovud bitta sipohini chaqirdi–da:

— Qani, oʻldir uni! — deb buyurdi. Sipoh oʻsha Omolek yigitga bir qilich urib oʻldirdi. Dovud unga qarata:

¹⁶— Tiling oʻzingning boshingga yetdi. Egam moy surtib tanlagan shohni men oʻldirdim, deb oʻz ogʻzing bilan guvohlik berding, — dedi.

Dovudning marsiyasi

¹⁷Shoul bilan uning oʻgʻli Yoʻnatan uchun Dovud marsiya kuyladi. ¹⁸Soʻng, ushbu marsiya* Yahudo xalqiga oʻrgatilsin, deb farmon berdi. Bu marsiya “Yoshur” kitobida* yozilgan.

¹⁹“Ey Isroil, yoʻq boʻldi

Gʻururing sening tepaliklaringda,

Qanday qulagan ekan dovyuraklar!

²⁰Bu xabarni Gatliklarga eshittirmang,

Ashqalon* koʻchalarida yoyib yurmang.

Toki Filist qizlari sevinmasin,

Sunnatsizlarning qizlari shod boʻlmasin⁺.

²¹Ey Gilbova togʻlari*,

Tepangizga shudring, yomgʻir tushmasin,

Hosildor yerlaringiz hosilsiz qolsin!

Oʻsha yerlarda yoʻqotdi shuhratini

Bahodirlarning qalqoni,

Shoulning qalqoniga moy surtilmas endi*⁺.

²²Bir dam tinmadi Yoʻnatanning yoyi

Yer tishlaganlar qonidan

Va yigitlarning tanasidan.

Shoulning qilichi behuda koʻtarilmasdi.

²³Shoul bilan Yoʻnatan aziz va dilkash edilar,

Hayotda ham, oʻlganda ham birga boʻldilar.

Burgutdan chaqqon,

Sherdan kuchli edi ular.

²⁴Shoul uchun aza tuting, ey Isroil qizlari!

U sizlarga shohona liboslar kiydirgandi,

Libosingizni oltin taqinchoqlar ila bezagandi.

²⁵Urushda qanday qulagan ekan dovyuraklar!

Ey Isroil, sening tepaliklaringda Yoʻnatan jonsiz yotar.

²⁶Qaygʻuraman sen uchun, birodarim Yoʻnatan,

Menga koʻp azizu qadrdon eding sen,

Naqadar ajoyib edi menga boʻlgan muhabbating,

Ayollarning sevgisidan ham ortiq edi⁺.

²⁷Qanday qulagan ekan dovyuraklar!

Qanday yoʻq boʻldi jang qurollari.”

2–BOB

Dovud Yahudo shohi boʻladi

2¹Shundan keyin Dovud Egamizdan:

— Yahudo shaharlaridan birortasiga boraymi? — deb soʻradi*.

— Bor! — dedi Egamiz.

— Qaysi shaharga boray? — deb soʻradi Dovud.

— Xevronga bor! — deb javob berdi Egamiz⁺.

²Dovud ikkala xotini — Yizrillik Oxinavam va Karmillik Navolning bevasi Obigayl bilan oʻsha yoqqa joʻnadi⁺. ³Odamlarini ham oilalari bilan birga olib ketdi. Hammalari Xevron atrofidagi shaharlarga joylashdilar⁺. ⁴Yahudo xalqi Xevronga borib, Dovudning boshiga moy surtib, uni Yahudo ustidan shoh qilib tayinlashdi.

Shunda ular Dovudga: “Giladdagi Yobosh shahri aholisi Shoulni dafn qilibdi”, deb xabar yetkazishdi⁺. ⁵Dovud xabarchilar orqali Yobosh aholisiga shunday xabar joʻnatdi: “Shoul shoh janoblariga sadoqatingizni koʻrsatib, uni dafn qilibsizlar. Buning uchun sizlarni Xudo yorlaqasin. ⁶Egam sizlardan marhamatini va sadoqatini darigʻ tutmasin. Qilgan xayrli ishingizga yarasha sizlarga yaxshilik qilay. ⁷Endi dadil, mard boʻlinglar. Shoh janoblari Shoul olamdan oʻtdilar. Yahudo xalqi esa menga moy surtib oʻzlariga shoh qildi.”

Ishbosit Isroilga shoh boʻladi

⁸Nar degan odamning oʻgʻli Abnur* Shoulning lashkarboshisi boʻlgan edi. Abnur Shoulning oʻgʻli Ishbositni Moxanayim shahriga* olib keldi⁺. ⁹Uni Gilad, Osher*, Yizril, Efrayim, Benyamin hududlariga — butun Isroilga* shoh qildi. ¹⁰Ishbosit qirq yoshida shoh boʻlib, u Isroilda ikki yil shohlik qildi.

Lekin Yahudo xalqi Dovudga ergashdi. ¹¹Dovud Xevronda Yahudo xalqiga yetti yilu olti oy shohlik qildi⁺.

Isroil va Yahudo orasidagi urush

¹²Nar oʻgʻli Abnur Ishbositning odamlarini boshlab Moxanayimdan chiqdi va Givon shahriga* qarab yurdi. ¹³Dovudning odamlariga Zeruya* oʻgʻli Yoʻab bosh boʻlib u yerga borganda, Givon hovuzi* yonida Ishbositning odamlariga duch kelib qoldi. Tomonlarning biri hovuzning bir tarafida, ikkinchisi boshqa tarafida toʻxtadi⁺. ¹⁴Abnur Yoʻabga:

— Qani, har ikkala tomondan yigitlar roʻparamizda olishsinlar, — dedi.

— Mayli, olishaversinlar, — dedi Yoʻab.

¹⁵Ishbositning Benyamin qabilasidan oʻn ikkitasi, Dovudning odamlaridan ham oʻn ikkitasi chiqdi. ¹⁶Ular bir qoʻli bilan bir–birlarining boshlarini ushlashdi, ikkinchi qoʻli bilan qilichlarini bir–birlarining biqinlariga sanchishdi. Hammalari birga yerga yiqilib jon berishdi. Shu sababdan Givondagi oʻsha joyga “Tigʻlar maydoni”* deb nom berilgan.

¹⁷Oʻsha kungi jang juda qattiq boʻldi. Baribir, Abnur boshchiligidagi Isroil odamlari Dovudning odamlaridan yengildi. ¹⁸Zeruyaning uch oʻgʻli — Yoʻab, Abushay va Osoyil ham oʻsha kuni u yerda edilar. Osoyil, xuddi kiyikka oʻxshab, juda chopagʻon edi⁺. ¹⁹U oʻngga ham, chapga ham burilmay, toʻppa–toʻgʻri Abnurning izidan quvib ketdi.

²⁰Abnur orqasiga qarab:

— Osoyil, bu senmisan? — deb soʻradi.

— Ha, menman, — dedi Osoyil.

²¹— Yo oʻngga yoki chapga ket, yigitlardan birortasiga hamla qilib, qurol–yarogʻini ol, — dedi Abnur. Ammo Osoyil Abnurning ortidan qolmadi. ²²Abnur Osoyilni yana ogohlantirdi:

— Meni quvlama, tagʻin abjagʻingni chiqarib yubormay! Aks holda, akang Yoʻabning yuziga qanday qarayman?!

²³Baribir Osoyil uning ortidan qolmadi. Abnur nayzasining orqa uchi bilan Osoyilning qorniga bir urgan edi, nayza Osoyilning orqasidan teshib chiqdi. Osoyil yerga yiqildi–yu, jon berdi. Hamma Osoyil yiqilib oʻlgan joyga yetib bordi–yu, toʻxtab qoldi.

²⁴Yoʻab bilan Abushay esa Abnurning izidan qolmadi. Kun botganda, ular Omoh tepaligiga yetib borishdi. Omoh Givon choʻliga boradigan yoʻlning sharq tomonidagi Giyoh degan joy yaqinida edi. ²⁵Benyamin qabilasidan odamlar yigʻilib kelib, Abnurning atrofiga birlashdi va bir tepalikning ustida toʻxtashdi. ²⁶Soʻngra Abnur Yoʻabni chaqirib, dedi:

— Qachongacha bir–birimizni qiramiz?! Buning oqibati yomon boʻlishini bilasan–ku! Odamlaringga: “Boʻldi, endi birodarlaringizni taʼqib qilmanglar”, deb qachon buyruq berasan?

²⁷Yoʻab esa shunday javob berdi:

— Xudo haqi, yaxshiyamki oʻzing aytding. Boʻlmasa, odamlarim ertaga ertalabgacha birodarlarini taʼqib qilishni toʻxtatmasdilar.

²⁸Yoʻab burgʻu chaldirdi, hamma toʻxtadi. Shundan soʻng ular Isroil lashkarini taʼqib qilmadilar, ular bilan jang qilmadilar. ²⁹Abnur esa tun boʻyi odamlari bilan Iordan vodiysi* boʻylab yurib, Iordan daryosini kechib oʻtdi, ular jarlikni yoqalab*, Moxanayimga yetib kelishdi.

³⁰Yoʻab Abnurni quvlashdan toʻxtab, orqasiga qaytdi va hamma odamlarini toʻpladi. Osoyildan tashqari, Dovudning odamlaridan yana oʻn toʻqqiz kishi halok boʻlgan edi. ³¹Lekin Dovudning odamlari Abnurning qoʻli ostidagi Benyamin qabilasidan uch yuz oltmish kishini oʻldirgan edilar. ³²Yoʻab odamlari bilan Osoyilning jasadini olib kelib, ota–bobolarining Baytlahmdagi xilxonasiga dafn qilishdi. Yoʻab va uning odamlari tuni bilan yoʻl yurib, Xevronga yetib kelishganda, tong otgan edi.

3–BOB

Dovudning Xevronda tugʻilgan bolalari

3¹•Shoul xonadoni bilan Dovud xonadoni oʻrtasidagi urush uzoq davom etdi. Shoulning xonadoni zaiflashgan sari, Dovudning xonadoni kuchayib boraverdi.

²Dovudning Xevronda tugʻilgan oʻgʻillari quyidagilardir:

toʻngʻichi — Omnoʻn. Omnoʻnning onasi Yizrillik Oxinavam edi⁺.

³Ikkinchisi — Doniyor*. Doniyorning onasi Karmillik Navolning bevasi Obigayl edi.

Uchinchisi — Absalom. Absalomning onasi Gashur shohi Talmayning qizi Maxo edi⁺.

⁴Toʻrtinchisi — Odoniyo. Odoniyoning onasi Xaggit edi.

Beshinchisi — Shafatiyo. Shafatiyoning onasi Obida edi⁺.

⁵Oltinchisi — Yitrom. Yitromning onasi Eglax edi.

Dovudning bu oʻgʻillari Xevronda tugʻilgan edilar.

Abnur Dovudga qoʻshiladi

⁶Shoul xonadoni bilan Dovud xonadoni oʻrtasida urush boʻlganda, Shoulning xonadonidan lashkarboshi Abnur tobora kuchayib boraverdi. ⁷Shoulning Rizpa degan kanizagi* boʻlardi. U Oyo degan odamning qizi edi. Bir kuni Ishbosit Abnurga:

— Nimaga otamning kanizagi bilan birga boʻlding? — deb qoldi⁺. ⁸Abnur Ishbositning gapidan qattiq gʻazablanib:

— Meni, Yahudoga xizmat qilayotgan koʻppaklardan, deb oʻylayapsizmi? — dedi. — Bugungacha otangiz Shoulning xonadoniga, xesh–aqrabosiga, yor–birodarlariga sodiq qoldim–ku. Sizni Dovudning qoʻliga bermadim–ku. Endi esa oʻsha xotin tufayli meni ayblayapsiz. ⁹⁻¹⁰Egamiz: “Shohlikni Shoul xonadonidan tortib olaman, Dandan Bershebagacha* boʻlgan joyda yashovchi Isroil va Yahudo xalqi ustidan Dovudning shohligini barpo qilaman”, deb ont ichgan. Endi men ham Dovud uchun xizmat qilmasam, Xudo meni ne koʻyga solsa solsin, hatto undan battarrogʻini qilsin⁺⁺.

¹¹Ishbosit Abnurdan qoʻrqdi, unga churq eta olmadi. ¹²Shundan soʻng Abnur oʻz nomidan Dovudga choparlar orqali shunday xabar berdi: “Bu yurtda siz hukmron boʻlishingiz kerak. Men bilan ahd qiling. Oʻshanda men siz tomonda boʻlaman, butun Isroil xalqini sizga moyil qilaman.”

¹³Dovud shunday javob joʻnatdi: “Yaxshi, sen bilan ahd qilaman. Lekin bitta shartim bor: meni koʻrgani kelganingda, Shoulning qizi, xotinim Mixalni ham olib kel. Aks holda, meni koʻra olmaysan.”⁺

¹⁴Dovud Ishbositga ham elchilar orqali shu xabarni joʻnatdi: “Xotinim Mixalni oʻzimga qaytarib ber. Men uni yuzta Filistning sunnat terisi evaziga olgan edim*.”⁺

¹⁵Ishbosit Mixalning eri Palti* huzuriga odamlar joʻnatib, Mixalni oldirib keldi. Palti Layish deganning oʻgʻli edi⁺. ¹⁶Eri yoʻl boʻyi yigʻlay–yigʻlay Boxurim shahrigacha Mixalga ergashib bordi. Keyin Abnur unga:

— Orqangga qayt! — dedi. Palti qaytib ketdi.

¹⁷Abnur Isroil oqsoqollariga shunday xabar joʻnatdi:

— Sizlar anchadan beri, Dovud bizga shoh boʻlsin, deb orzu qilib kelardingizlar. ¹⁸Endi harakat qilinglar. Chunki Egamiz Dovud toʻgʻrisida gapirib: “Xalqim Isroilni qulim Dovud orqali Filistlarning va jamiki gʻanimlarining qoʻlidan qutqaraman”, degan.

¹⁹Abnur Benyamin odamlari* bilan yuzma–yuz gaplashdi. Soʻng Isroil xalqi va Benyamin qabilasi bildirgan istagi toʻgʻrisida Dovud bilan gaplashgani Xevronga bordi. ²⁰Abnur yigirmata hamrohi bilan Dovudning huzuriga keldi. Dovud Abnur va uning hamrohlari sharafiga ziyofat berdi. ²¹Abnur Dovudga:

— Endi ketishga ijozat bering, butun Isroil xalqini shoh hazratlari huzuriga yigʻib kelay, — dedi. — Ular siz bilan ahd qilganlaridan keyin, oʻzingiz istagan hamma joyda shohlik qiling.

Dovud Abnurga ijozat berdi. Abnur sogʻ–salomat oʻz yoʻliga ketdi.

Yoʻab Abnurni oʻldiradi

²²Xuddi shu paytda Dovudning Yoʻab boshchiligidagi odamlari dushman shahrini talon–taroj qilib qaytishdi. Ular bir qancha mol–mulkni oʻlja qilib olib kelishdi. Ammo Abnur Xevronda — Dovudning huzurida emas edi. Dovud Abnurga ijozat bergandan keyin, u sogʻ–salomat ketgan edi. ²³Yoʻab hamma jangchilari bilan Xevronga yetib kelganda, unga: “Abnur shoh huzuriga kelgan edi, shoh unga qaytib ketishga ijozat berdi, Abnur eson–omon ketdi”, deb aytib berishdi.

²⁴— Nima qilib qoʻydingiz? — dedi Yoʻab shohning huzuriga borib. — Bu qanaqasi, sizning huzuringizga Abnur oʻz oyogʻi bilan kelsa–yu, siz esa uni qoʻyib yuborsangiz?! Abnur ketib qolibdi–ku. ²⁵Abnurni bilasizmi oʻzi?! U sizni aldagan, qayerga borishingizni, kelishingizni, nima qilayotganingizni bilish uchun kelgan.

²⁶Yoʻab Dovudning huzuridan chiqiboq, Abnurning orqasidan choparlar joʻnatdi. Choparlar Abnurni Siro sardobasi boʻyidan qaytarib kelishdi. Dovud bu voqeadan bexabar edi. ²⁷Abnurni Xevronga qaytarib kelishgach, Yoʻab: “Xoli gaplashib olaylik”, deb uni darvoza yoʻlagiga olib oʻtdi. Ukam Osoyilning oʻlimi uchun qasos olay deb, Abnurning qorniga pichoq urib, oʻldirdi⁺.

²⁸Dovud bu voqeani eshitgach, dedi:

— Egam oldida men ham, shohligim ham to abad Abnurning qoni uchun aybdor emas. ²⁹Uning qoni Yoʻab va uning jamiki ota xonadoni gardaniga tushsin. Yoʻabning avlodidan yara toshgan, teri kasalligiga* chalingan, choʻloq, urushda oʻlgan, nonga zor boʻlgan kishilar hech arimasin⁺.

³⁰Yoʻab akasi Abushay bilan birgalikda Abnurni oʻldirdi. Abnur Givondagi urushda ularning ukasi Osoyilni oʻldirgan edi⁺.

Abnur dafn qilinadi

³¹Soʻngra Dovud Yoʻab bilan uning hamma odamlariga shunday amr berdi:

— Abnurning jasadi tepasida yigʻlanglar. Kiyimlaringizni yirtib, qanorga oʻraninglar*.

Shoh Dovudning oʻzi tobutning orqasida bordi. ³²Abnurni Xevronda dafn qilishdi. Shoh Dovud Abnurning qabri ustida yigʻladi. Oʻsha yerda hamma hoʻng–hoʻng yigʻladi. ³³Shoh Dovud Abnur uchun yigʻlayotib, shunday marsiya aytdi:

“Ey Abnur, ahmoqlarday oʻlishing kerakmidi?!

³⁴Jinoyatchilarday qoʻllaring bogʻliq emasdi,

Jinoyatchilarday oyoqlaringga kishan urilmagandi.

Insofsizlar qoʻliga tushib qolding sen,

Vijdonsizlar dastidan nobud boʻlding sen.”

Hamma Abnurning tepasida yana yigʻladi.

³⁵Quyosh botmasdan oldin xalq Dovudning yoniga borib:

— Biror narsa tanovul qilib oling, — deb koʻndirmoqchi boʻldi.

— Quyosh botmasdan oldin non yoki boshqa biror narsa tanovul qilsam, Xudo meni ne koʻyga solsa solsin, hatto undan battarrogʻini qilsin, — deb ont ichdi Dovud.

³⁶Shohning hamma qilgan ishlari barchaga maʼqul kelgani singari, xalq uning bu ishini ham maʼqul topdi. ³⁷Oʻsha kuni butun Isroil xalqi Abnurning oʻldirilishida shohning qoʻli yoʻqligini bildi.

³⁸Shoh odamlariga dedi:

— Bilmaysizlarki, bugun Isroildan bir yoʻlboshchi, ulugʻ bir inson ketdi. ³⁹Xudo moy surtib tanlagan shoh boʻlsam ham, bugun ojizman. Anavi Zeruyaning oʻgʻillari mendan ancha kuchli. Egam yomonlarning qilmishiga yarasha jazosini bersin⁺.

4–BOB

Ishbosit oʻldiriladi

4¹Ishbosit Abnurning Xevronda oʻldirilganini eshitdi–yu, boʻshashib qoldi. Butun Isroil xalqi vahimaga tushdi. ²Ishbositning xizmatida Banax va Raxav degan ikkita odam bor edi, ular bosqinchi toʻdalar sardori edilar. Oʻzlari Baroʻt shahridan boʻlib, Benyamin qabilasidan Rimmon deganning oʻgʻillari edi. Baroʻt shahri u vaqtda Benyamin hududiga kirardi⁺. ³Baroʻt aholisi Gitayim shahriga qochib ketgan edi. Oʻshandan buyon ular kelgindi boʻlib oʻsha yerda yashaydilar⁺.

⁴Shoulning naslidan Mefibosit degan ikkala oyogʻi ham nogiron bola bor edi. U Yoʻnatanning oʻgʻli edi. “Shoul bilan Yoʻnatan halok boʻldi”, deb Yizril shahridan xabar kelganda, Mefibosit besh yoshda edi. Enagasi, bolani olib qochaman deb, shosha–pisha ketayotganda, bolani qoʻlidan tushirib yuborgan, bola esa nogiron boʻlib qolgan edi⁺.

⁵Bir kuni Raxav bilan Banax kun rosa qizigan paytda Ishbositning uyiga kelishdi. Tush payti, Ishbosit oʻzining xonasida uxlayotgan ekan. ⁶⁻⁷Ikkala aka–uka bugʻdoy olish bahonasida uyga kirishdi. Uyga kirganlari zahoti, Ishbositning qorniga xanjar urib, uni oʻldirdilar. Soʻng uning boshini kesib olib ketdilar.

Raxav bilan Banax tun boʻyi Iordan vodiysi* boʻylab yurishdi.

⁸Ular Ishbositning boshini Xevronga — shoh Dovudga olib kelishib, unga shunday deyishdi:

— Mana sizni oʻldirmoqchi boʻlgan gʻanimingiz Shoulning oʻgʻli Ishbositning boshi! Egamiz bugun Shouldan va uning xonadonidan shoh janoblari uchun oʻch oldi.

⁹Biroq Dovud Raxav bilan ukasi Banaxga shunday dedi:

— Jonimni har turli balo–qazolardan asragan Xudo shohid!⁺ ¹⁰Shoulning oʻlimini bittasi oʻzicha xushxabar deb olib kelgan edi. Oʻsha odamni ushlab, Zixlaxda oʻldirtirgan edim. Uning mukofoti shu boʻlgan edi!⁺ ¹¹Aybsiz odamni oʻzining uyida, toʻshagida oʻldirgan yovuz kimsalar ham albatta oʻldiriladi! Hoziroq sizlardan uning xunini talab qilaman, sizlarni quritib yuboraman!

¹²Dovud yigitlariga farmon bergan edi, ular ikkala aka–ukani oʻldirishdi. Soʻng qoʻl–oyoqlarini kesib tashlab, jasadlarini Xevrondagi hovuz boʻyidagi tik oʻrnatilgan xodalarning uchlariga qoqishdi. Ishbositning boshini Abnurning Xevrondagi xilxonasiga olib borib dafn qilishdi.

5–BOB

Dovud Isroil va Yahudo shohi boʻladi

5¹•Jamiki Isroil qabilalari Xevronga — Dovudning huzuriga kelib shunday deyishdi:

— Biz ham sizning jigaringizmiz. ²Ilgari Shoul shohimiz boʻlganda ham, urushlarda Isroil lashkariga oʻzingiz bosh boʻlar edingiz. Egamiz sizga: “Sen xalqim Isroilning choʻponi boʻlib, ularni boqasan, Isroilga sen rahnamolik qilasan”, deb aytgan edi⁺.

³Shunday qilib, Dovud Xevronda Isroil oqsoqollari bilan Egamiz oldida ahd qildi. Isroil oqsoqollari Dovudning boshiga moy surtib, uni Isroil ustidan shoh qilib koʻtarishdi. ⁴Dovud oʻttiz yoshida shoh boʻlib, qirq yil shohlik qildi:⁺ ⁵Xevronda yetti yilu olti oy Yahudo ustidan, Quddusda esa oʻttiz uch yil butun Isroil va Yahudo ustidan shoh boʻldi⁺.

⁶•Shoh Dovud odamlari bilan Quddusda yashayotgan Yobus xalqiga qarshi otlanganda, ular Dovudga: “Sen bu yerga kira olmaysan, hatto oramizdagi koʻrlar bilan choʻloqlar ham seni orqangga uloqtirib yuboradi”, deyishdi. Yobus xalqi: “Dovud shahrimizni bosib ololmaydi”, deb oʻylagan edi⁺. ⁷Ammo Dovud Sion qalʼasiga* bostirib kirib, qalʼani egalladi. Keyinchalik bu qalʼaga “Dovud qalʼasi” deb nom berildi.

⁸Oʻsha kuni Dovud odamlariga shunday dedi:

— Kimki Yobus xalqini yengmoqchi boʻlsa, shaharga quvur orqali kirib, “choʻloq” va “koʻr” Yobuslarga hujum qilsin. Ularni koʻrgani koʻzim yoʻq.

Shu sababdan: “Koʻrlar bilan choʻloqlar Xudo uyiga kirmaydi” degan gap paydo boʻlgan.

⁹Shunday qilib, Dovud qalʼani egallab, bu yerni “Dovud qalʼasi” deb atadi. U Quddusning sharq tomonidagi Millodan* boshlab, butun shahar atrofini devor bilan oʻrab mustahkamladi⁺. ¹⁰Dovud tobora kuchayib borardi, chunki Parvardigori Olam — Egamiz unga yor edi⁺.

¹¹•Tir* shohi Xiram Dovudga elchilar joʻnatib, sadr yogʻochlarini, duradgorlar va tosh teruvchilarni ham yoʻlladi. Ular Dovudga bir saroy qurib berishdi⁺. ¹²Dovud endi bildiki, Egamiz uni Isroil ustidan shoh qilib tayinlagan ekan, Egamiz Oʻz xalqining haqi–hurmati uchun uning shohligini yuksaltirgan ekan.

¹³Dovud Xevrondan Quddusga kelgandan keyin, bu yerda yana kanizaklar*, xotinlar oldi, ular Dovudga yanada koʻp oʻgʻil–qizlar tugʻib berishdi. ¹⁴Dovudning Quddusda tugʻilgan farzandlari quyidagilar edi: Shammuva, Shoʻvav, Natan, Sulaymon,⁺ ¹⁵Yibxar, Elishuva, Nafax, Yofiya, ¹⁶Elishama, Elyodax va Elifalet.

Dovud Filistlarni magʻlub qiladi

¹⁷•Filistlar: “Isroil xalqi Dovudga moy surtib shoh qilishibdi” degan xabarni eshitishdi. Shundan keyin barcha Filist lashkari Dovudni qidirib jangga otlandilar. Dovud bu xabarni eshitib, muhofaza qoʻrgʻoniga chiqdi. ¹⁸Filistlar kelib, Rafa vodiysida* yoyildilar⁺. ¹⁹Dovud Egamizdan:

— Filistlarga hujum qilaymi? Ularni qoʻlimga berasanmi? — deb soʻradi*.

— Hujum qil! — deb javob berdi Egamiz Dovudga, — ularni albatta qoʻlingga beraman.

²⁰Shunday qilib, Dovud Baal–Perazimga ketdi va u yerda Filistlarni tor–mor qildi. Keyin shunday dedi:

— Suv toʻgʻondan toshib, dalani bosgani singari, Egam gʻanimlarimni bosib, oldimdan uloqtirib yubordi.

Shu sababdan bu yerga “Baal–Perazim”* degan nom berildi⁺. ²¹Filistlar oʻsha yerda butlarini tashlab qochgan edilar, Dovud odamlari bilan oʻsha butlarni olib ketdi.

²²Koʻp oʻtmay Filistlar yana Rafa vodiysiga kelib, jangga shay boʻlib turishdi. ²³Dovud tagʻin Egamizning xohish–irodasini soʻradi. Egamiz esa shunday javob berdi: “Old tomonidan hujum qilma. Ularning orqasiga aylanib oʻtgin–da, mumiyo daraxtlari tomondan yaqinlashib bor. ²⁴Mumiyo daraxtlari tepasida Mening qadamim tovushlarini eshitganing zahoti ularga hujum qil. Oʻshanda Men Filist lashkarini yoʻq qilish uchun sening qarshingdan chiqqan boʻlaman.”⁺

²⁵Dovud, Egamiz amr berganiday qilib, Gebodan Gezer shahrigacha boʻlgan joylarda Filistlarni tor–mor qildi.

6–BOB

Dovud Ahd sandigʻini Quddusga olib keladi

6¹•Dovud Isroil lashkaridan yana oʻttiz ming saralangan odamlarini toʻpladi. ²Dovud oʻz odamlari bilan Yahudodagi Baalax shahriga* joʻnadi. Uning maqsadi ikki karub* orasida taxt qurgan Sarvari Olam — Xudoning Sandigʻini olib kelish edi⁺. ³⁻⁴Xudoning Sandigʻi Abunadavning tepalikdagi uyida* edi. Sandiqni yangi arava ustiga ortishdi. Abunadavning oʻgʻillari Uzzox bilan Oxyo Sandiq ortilgan aravani haydab ketishdi. Oxyo Sandiqning oldida borayotgan edi⁺. ⁵Dovud va jamiki Isroil xalqi Egamizning huzurida berilib* oʻyin–kulgi qilayotgan edilar. Ular lira, arfa, childirma, shaqildoq va zillar chalib, qoʻshiqlar bilan bu voqeani bayram qilayotgan edilar.

⁶Noxun degan odamning xirmoniga yetib borganlarida, hoʻkizlar qoqilib ketdi. Uzzox qoʻlini uzatib Xudoning Sandigʻini ushlab qoldi⁺. ⁷Lekin Uzzox hurmatsizlik qilgani uchun*, Egamiz undan gʻazablanib, oʻsha yerdayoq Uzzoxni urib, jonini oldi. Uzzox Xudoning Sandigʻi yonginasida jon berdi. ⁸Egamiz Uzzoxni nobud qilgani uchun, Dovud qattiq gʻazablandi. Oʻsha kundan buyon shu joy “Paraz–Uzzox”* deb aytiladi.

⁹Dovud oʻsha kuni Egamizdan qoʻrqib: “Qanday qilib Egamning Sandigʻini oʻzim bilan olib kela olar ekanman?” deb oʻyladi. ¹⁰Egamizning Sandigʻini oʻzi bilan Dovud qalʼasiga olib borishni xohlamay, uni Gatlik* Obidadomning uyiga tashlab ketdi. ¹¹Egamizning Sandigʻi u yerda uch oy turdi. Egamiz Obidadomga va uning butun xonadoniga baraka berdi⁺.

¹²“Egamiz Oʻzining Sandigʻi uchun Obidadomning butun xonadoniga, unga qarashli hamma narsaga marhamat qildi”, deb shoh Dovudga xabar yetkazishdi. Shunday qilib, Dovud borib, Obidadomning uyidan Xudoning Sandigʻini oʻz qalʼasiga katta tantana bilan olib keldi. ¹³Egamizning Sandigʻini olib borayotganlar olti qadam yurishganda, Dovud bir buqa bilan bir boʻrdoqi buzoqni qurbonlik qildi. ¹⁴Dovud Egamizning huzurida butun vujudi bilan oʻyinga tushardi. U oʻshanda ruhoniylarning muqaddas libosini* kiyib olgan edi⁺. ¹⁵Dovud bilan butun Isroil xalqi sevinchli xitoblar, karnay sadolari ostida Egamizning Sandigʻini olib kelishardi.

¹⁶Ular Egamizning Sandigʻini Dovud qalʼasiga olib kirishayotganda, Shoulning qizi Mixal derazadan qarab turgan edi. U Egamizning oldida sakrab oʻynayotgan shoh Dovudni koʻrdi–yu, oʻz koʻnglida uni past koʻrdi⁺.

¹⁷Dovud Egamizning Sandigʻi uchun bir chodir oʻrnatgan edi. Odamlar Sandiqni oʻsha chodirning ichkarisiga olib kirib, maxsus tayyorlangan joyga qoʻyishdi. Keyin Dovud Egamizga kuydiriladigan qurbonliklarni va tinchlik qurbonliklarini keltirdi⁺. ¹⁸U qurbonliklar qilib boʻlgandan keyin, Sarvari Olam nomidan xalqni duo qildi⁺. ¹⁹Soʻng hammaga — erkagu ayolga, jamiki Isroil jamoasiga bir donadan gardish non, bir hovuchdan xurmo* va bir hovuchdan mayiz* tarqatdi. Shundan keyin xalq uy–uyiga tarqaldi.

²⁰Dovud oʻz oilasini duo qilgani uyiga kelganda, Shoulning qizi — Dovudning xotini Mixal peshvoz chiqib, Dovudga shunday dedi:

— Bugun Isroil shohi qanday ajoyib shuhratga erishdi–ya! Xuddi bemaʼni odamlarday, sen yarim yalangʻoch boʻlib, aʼyonlaringning choʻrilari oldida oʻzingni koʻrsatding!

²¹— Men Egam oldida oʻynadim! — dedi Dovud. — U otang va uning butun xonadonidan meni ortiq koʻrgan, Oʻz xalqi Isroilga meni rahnamo qilib tanlagan. Ha, Egam oldida albatta oʻynayman,⁺ ²²bundan buyon oʻzimni yana ham pastroq tutaman, ularning oldida oʻzimni yanada ham kichik tutaman. Lekin bilib qoʻy, sen aytgan oʻsha choʻrilardan men sharaf topaman.

²³Shoulning qizi Mixal umrining oxirigacha befarzand oʻtdi.

7–BOB

Xudo Dovudga soʻz beradi

7¹•Shoh Dovud oʻz saroyida yashar edi, Egamiz esa uni toʻrt tarafdagi gʻanimlaridan omon saqlardi.

²Shoh bir kuni Natan paygʻambarga dedi:

— Qarang, men sadr yogʻochidan qurilgan uyda yashayapman, Xudoning Sandigʻi esa chodirda turibdi⁺.

³— Koʻnglingda nima boʻlsa, shuni qilaver, Egam sen bilan, — dedi Natan.

⁴Oʻsha kuni kechasi Natanga Egamizning soʻzi ayon boʻldi:

⁵“Qulim Dovudning oldiga borgin–da, unga shu gaplarni yetkaz: «Egam shunday aytmoqda: istiqomat qilishim uchun uyni Menga sen qurmaysan. ⁶Isroil xalqini Misrdan olib chiqqanimdan to shu kungacha biror uyda yashagan emasman. U yerdan–bu yerga koʻchib yurdim, chodirda maskan qildim. ⁷Men hech qachon Isroil xalqining rahnamolariga shikoyat qilmadim. Ularning zimmasiga xalqimga choʻponlik qilish vazifasini yuklagan boʻlsam–da, hech qachon ularning birortasiga: ‘Nima uchun Menga sadr daraxti yogʻochidan uy qurib bermadingizlar?’ deb aytmadim.»

⁸Endi qulim Dovudga ayt: «Sarvari Olam shunday demoqda: Men seni yaylovlardagi qoʻy suruvi orasidan tanlab olib, xalqim Isroilga hukmdor qildim⁺. ⁹Qayerga borsang, sen bilan boʻldim, hujum qilganingda, hamma gʻanimlaringni yoʻq qildim. Endi sening nomingni olamdagi ulugʻ odamlarning nomi singari mashhur qilaman⁺. ¹⁰⁻¹¹Xalqim Isroilga ilk hakamlarni tayinlaganimdan buyon vijdonsiz odamlar bu xalqimni ezib keldilar. Endi xalqim Isroil uchun bir yurt tayin etib, ularni oʻsha yerga oʻtqazaman. Ular oʻz yurtida istiqomat qilishadi, boshqa behalovat boʻlishmaydi. Seni hamma gʻanimlaringdan tinch–omon saqlayman. Men, Egang, sen uchun bir xonadon* yarataman, deb aytmoqdaman⁺. ¹²Sen olamdan oʻtib, ota–bobolaring yoniga dafn qilinganingdan keyin ham, Men oʻgʻillaringdan birini, pushti kamaringdan bino boʻlgan farzandingni shoh qilib, uning shohligini mustahkamlayman⁺. ¹³Menga atab uyni u quradi. Men esa uning shohlik taxtini to abad mustahkam qilaman⁺. ¹⁴Men unga ota boʻlaman, u esa Menga oʻgʻil boʻladi. Agar gunoh qilsa, ota oʻgʻlini jazolaganday, Men ham uni jazolayman⁺. ¹⁵Seni shoh boʻlsin deb, Shoulni marhamatimdan mahrum qilgan edim. Lekin oʻgʻlingdan hech qachon marhamatimni darigʻ tutmayman. ¹⁶Xonadoning va shohliging Mening oldimda abadiy turadi, taxting to abad mustahkam boʻladi.»”⁺

¹⁷Xudo ayon qilganlarning hammasini Natan Dovudga aytdi.

Dovudning shukrona ibodati

¹⁸•Shundan keyin shoh Dovud Egamizning huzurida oʻtirib*, shunday ibodat qildi:

“Ey Egam Rabbiy! Men kim boʻlibman, xonadonim nima boʻlibdiki, Sen meni bu qadar ulugʻlading?! ¹⁹Buning ustiga, ey Egam Rabbiy, Sen kelajak zamonda yuz beradigan voqealardan xabar berib, bu qulingning xonadoni uchun koʻp vaʼda berding. Sening bu vaʼdalaring jamiki insonlarga tegishli boʻlsin*, ey Egam Rabbiy! ²⁰Men Senga ortiq nima deya olardim, Egam Rabbiy! Axir, bu qulingni bilasan–ku. ²¹Bergan vaʼdangga, Oʻz xohishingga muvofiq, shunday ulugʻvor ish qilding va bu qulingga ayon etding.

²²Naqadar ulugʻvorsan, ey Egam Rabbiy! Senga oʻxshagan boshqa xudo haqida hech qachon eshitmaganmiz. Sening aslo oʻxshashing yoʻq, Sendan oʻzga Xudo yoʻq!⁺ ²³Xalqing Isroilga oʻxshashi yoʻq! Ey Xudoyim, boshqa qaysi xalqni Sen qullikdan xalos qilib, Oʻzingning xalqing qilding?! Sen Oʻz xalqingni Misrdan olib chiqib, butun olamga shuhratingni yoyding. Buyuk va ajoyib ishlaring orqali xalqing oldidan begona xalqlaru xudolarni quvding*⁺. ²⁴Xalqing Isroilni to abad Oʻzingning xalqing qilding. Ey Egam, Sen ularning Xudosi boʻlding.

²⁵Ey Parvardigor Egam! Bu qulingga va uning xonadoniga qarata aytgan soʻzingda to abad tur, bergan vaʼdangni bajar, ²⁶toki odamlar, Sarvari Olam — Isroil xalqining Xudosi ekan, deb nomingni to abad maqtab yursinlar. Ha, quling Dovudning xonadonini Oʻzing har doim mustahkam qilgin. ²⁷Ey Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam! Bu qulingga, sening xonadoningni barpo etaman, deb ayon etgansan! Shu sababdan bu quling Senga shunday deb ibodat qilishga jurʼat etdi.

²⁸Ey Egam Rabbiy! Sen Xudosan, soʻzlaring — haq. Sen bu qulingga ana shunday ezgu narsalarni vaʼda qilgansan. ²⁹Agar Oʻzing maʼqul koʻrsang, bu qulingning xonadoniga marhamat qilgin, toki Sening huzuringda to abad tursin. Sen soʻz bergansan, ey Egam Rabbiy! Sening marhamating tufayli bu qulingning xonadoni to abad marhamatga sazovor boʻlgʻay.”

8–BOB

Dovudning zafarlari

8¹•Birmuncha vaqt oʻtgach, Dovud yana Filistlarga hujum qilib, ularni magʻlub qildi, shu tariqa yurtni ularning hukmronligidan ozod etdi*. ²Soʻng Moʻab xalqini ham magʻlub qildi. Asirlarni yerga qator qilib yotqizib, qatorni arqon bilan oʻlchay boshladi. Bir oʻlchab, tirik qoldirdi, ikki oʻlchab oʻldirdi. Shunday qilib, Moʻab xalqining tirik qolganlari Dovudga qul boʻlib, oʻlpon toʻlaydigan boʻlishdi.

³Zoʻvo* shohi Hadadzar oʻz shohligini boshqatdan oʻrnatmoqchi boʻlib, Furot daryosi boʻylariga yurish qilgan edi. Dovud uni ham tor–mor qildi. Hadadzar Rexob deganning oʻgʻli edi⁺. ⁴Dovud Hadadzarning 1700 nafar otliq, 20.000 nafar piyoda sipohini asirga oldi. Oʻzining 100 ta jang aravasi uchun kerakli otlarni qoldirib, boshqa hamma otlarni mayib qildi⁺.

⁵Damashqdagi Oram xalqi Zoʻvo shohi Hadadzarga yordamga kelgan edi, Dovud ulardan 22.000 kishini oʻldirdi. ⁶Soʻng Damashqdagi Oram xalqining shaharlariga oʻzining qoʻnolgʻalarini joylashtirdi. Oram xalqi ham Dovudga qaram boʻlib, oʻlpon toʻlaydigan boʻldi. Shunday qilib, Dovud qayerga bormasin, Egamiz uni zafarga erishtirdi. ⁷Dovud Hadadzarning aʼyonlari koʻtarib yuradigan oltin qalqonlarni qoʻlga kiritib, Quddusga keltirdi⁺. ⁸Yana Hadadzarning qoʻli ostidagi Tivxat* va Baroʻtay shaharlaridan koʻp bronza olib keldi.

⁹Xomat* shohi Toʻax “Dovud Hadadzarning butun lashkarini magʻlub qilibdi”, deb eshitib qoldi. ¹⁰Toʻax shoh Dovudning huzuriga oʻgʻli Yoramni yuborib, uni qutladi, jangda Hadadzardan gʻolib kelgani uchun Dovudni olqishladi. Toʻax Hadadzar bilan uzoq vaqtdan beri urishib kelardi. Yoram Dovudga oltin, kumush, bronza idishlarni hadya qilib olib keldi. ¹¹Shoh Dovud bu inʼomlarni bosib olgan yurtlardan keltirgan oltinu kumushlar bilan birga Egamizga nazr qildi⁺. ¹²Bular Edom, Moʻab, Ommon yurtlaridan, Filist va Omolek xalqlaridan olib kelingan, Zoʻvo shohi Hadadzardan olingan oʻljalar edi.

¹³Dovud Tuz vodiysida* Edom* xalqidan 18.000 kishini halok qilib qaytgandan soʻng, yanada dong taratdi⁺.

¹⁴Edom yurtining hamma yeriga oʻz qoʻnolgʻalarini joylashtirdi. Edom xalqi Dovudga qaram boʻldi. Dovud qayerga bormasin, Egamiz uni zafarga erishtirdi⁺.

¹⁵•Dovud butun Isroilda shohlik qilar ekan, xalqini odillik bilan boshqarardi⁺. ¹⁶Zeruya oʻgʻli Yoʻab — lashkarboshi, Oxilud oʻgʻli Yohushafat — mushovir* edi⁺. ¹⁷Oxitob oʻgʻli Zodoʻx bilan Abuatar oʻgʻli Oximalek — ruhoniy, Sarayo mirza edi⁺. ¹⁸Yohayido oʻgʻli Binayo Xaretlik va Palatlik qoʻriqchilarning* boshligʻi edi. Dovudning oʻgʻillari esa ruhoniy* edilar⁺.

9–BOB

Dovud Mefibositga yaxshilik qiladi

9¹Bir kuni Dovud:

— Shoul xonadonidan biror odam qoldimi? — deb soʻradi. — Agar boʻlsa, Yoʻnatanning haqi–hurmati unga yaxshilik qilayin⁺.

²Shoul xonadonida Zibax degan bir xizmatkor bor edi. Uni Dovudning huzuriga chaqirib kelishdi.

— Sen Zibaxmisan? — deb soʻradi shoh.

— Ha, janobi oliylari, menman, — dedi Zibax⁺.

³— Shoul xonadonidan birorta odam qolganmi? — deb soʻradi shoh. — Unga Xudoning marhamatini koʻrsatayin.

— Yoʻnatanning bir oʻgʻli bor, uning ikkala oyogʻi ham mayib*, — dedi Zibax⁺.

⁴— Qayerda u? — soʻradi shoh.

— Loʻdavorda, Omiyol oʻgʻli Moxirning uyida, — dedi Zibax⁺.

⁵Shoh Dovud Loʻdavordagi Moxirning uyidan Mefibositni oʻz huzuriga chaqirtirdi. ⁶Shoulning nabirasi Mefibosit Yoʻnatanning oʻgʻli edi. Mefibosit Dovudning huzuriga kelib, muk tushib taʼzim qildi.

— Mefibosit! — dedi Dovud.

— Qulingiz shu yerda, — deb javob berdi Mefibosit⁺.

⁷Dovud unga dedi:

— Qoʻrqma, otang Yoʻnatanning haqi–hurmati uchun senga yaxshilik qilay. Bobong Shoulning hamma yerlarini senga qaytarib beraman. Oʻzing esa har doim mening dasturxonimdan taom yeysan.

⁸Mefibosit taʼzim qilib:

— Men, qulingiz, kim boʻlibmanki, oʻlik itga oʻxshagan mendek bir kimsaga yaxshilik qilyapsiz? — dedi.

⁹Soʻng shoh Dovud Shoulning xizmatkori Zibaxni chaqirtirdi:

— Ilgari Shoulga va uning xonadoniga nima tegishli boʻlsa, hammasini xoʻjayiningning nabirasi Mefibositga berdim, — dedi Dovud unga. ¹⁰— Mefibosit uchun sen oʻgʻillaring va qullaring bilan birga yerga ishlov berib, hosil olinglar, toki xoʻjayiningning nabirasi ehtiyojiga yarasha oziq–ovqat bilan taʼminlansin. Xoʻjayiningning nabirasi Mefibosit har doim mening dasturxonimdan taom yeydi.

Zibaxning oʻn besh oʻgʻli va yigirmata quli bor edi.

Shunda Zibax shohga:⁺

¹¹— Janobi oliylari bu quliga nima buyurgan boʻlsalar, hammasini ijro etarman, — dedi.

Mefibosit, xuddi shoh farzandlarining biriday, shoh dasturxonidan* taom yeydigan boʻldi.

¹²Mefibositning Mixa degan yoshgina oʻgʻli ham bor edi. Zibax xonadonida yashaganlarning hammasi Mefibositning xizmatkori boʻldi⁺. ¹³Mefibosit Quddusda istiqomat qilib qoldi va doim shoh dasturxonidan taom yedi. Uning ikkala oyogʻi ham choʻloq edi.

10–BOB

Dovud Ommon va Oram xalqlarini boʻysundiradi

10¹•Oradan bir qancha vaqt oʻtgach, Ommon* shohi Naxosh olamdan oʻtib, oʻrniga oʻgʻli Xanun shoh boʻldi⁺. ²Dovud: “Naxosh menga sodiq edi, men ham uning oʻgʻli Xanunga sodiq boʻlayin”, deb koʻnglidan oʻtkazdi. Shunday qilib, Dovud Xanunga otasining vafoti munosabati bilan tasalli berish uchun oʻz elchilarini joʻnatdi.

Dovudning elchilari Ommon yurtiga borgach, ³Ommon beklari oʻzlarining shohi Xanunga shunday deb oʻrgatishdi: “Dovud bu odamlarini otangiz hurmati uchun joʻnatgan, deb oʻylaysizmi? Yoʻq, Dovud elchilarini sizning huzuringizga yomon niyat bilan yuborgan, u shaharni kuzatib, tekshirib, keyin qoʻlga kiritmoqchi.”

⁴Shu gapdan soʻng Xanun Dovudning elchilarini ushladi, ularning soqollarining yarmini qirqib, kiyimlarini sonlarigacha kestirib, orqaga qaytarib yubordi. ⁵Dovud bu voqeani eshitdi–yu, elchilarini kutib olish uchun odamlar joʻnatdi. Elchilar juda sharmandali ahvolda qolgan edilar. Shoh oʻsha elchilariga: “Soqolingiz oʻsguncha Yerixoda qolinglar, keyin mening oldimga qaytib kelinglar”, deb ayttirib yubordi.

⁶Ommon xalqi “Endi Dovudning gʻazabiga duchor boʻldik”, deb oʻyladi. Ular har tomonga xabar joʻnatib, Bayt–Rexob va Zoʻvo shaharlaridan Oram xalqining 20.000 sipohini, Maxo shahri shohidan 1000 nafar sipohni va Tov xalqidan 12.000 sipohni yolladilar⁺. ⁷Dovud bu xabarni eshitdi–yu, lashkarboshi Yoʻab boshchiligida qoʻriqchilarining hammasini urushga safarbar qildi. ⁸Ommon lashkari shahar darvozasi oldida Dovudga qarshi saf tortdi. Rexob va Zoʻvodan kelgan Oram sipohlari, Tov va Maxodan kelgan sipohlar esa yalanglikda saf tortdilar.

⁹Yoʻab gʻanim toʻdalari orqayu oldindan hujum qilayotganini koʻrdi. U Isroilning saralangan sipohlaridan tanlab oldi–da, Oram lashkariga qarshi saf torttirdi. ¹⁰Qolganlariga esa ukasi Abushayni bosh qilib, Ommonlarga qarshi shay qilib qoʻydi⁺. ¹¹Yoʻab Abushayga:

— Oram lashkari mendan ustun kelsa, sen yordamga kelasan, — dedi. — Bordi–yu, Ommonlar sendan baland kelsa, men yordamga boraman. ¹²Bardam boʻl! Xalqimiz va Xudoyimizning shaharlari uchun mardlarcha kurash olib boraylik. Egamizning xohish–irodasi bajo boʻlsin⁺.

¹³Yoʻab boshchiligidagi sipohlar Oram lashkariga qarshi tashlandilar. Oram lashkari esa ularning oldiga tushib qochib qoldi. ¹⁴Ularning qochganini koʻrgan Ommonlar ham Abushaydan qochib, shaharga berkindilar. Shundan keyin Yoʻab ular bilan jang qilmay, Quddusga qaytib ketdi.

¹⁵Oram lashkari Isroil lashkaridan yengilganini anglab yetganidan soʻng, yana bir joyga toʻplanishdi. ¹⁶Shoh Hadadzar Furot daryosining narigi tomonidagi oʻz lashkariga xabar berib, ularni chaqirtirdi. Oram lashkari Hadadzarning lashkarboshisi Shoʻvax boshchiligida Xelam shahriga keldi⁺. ¹⁷Dovud bu voqeani eshitib, jamiki Isroil lashkarini yigʻdi, Iordan daryosini kechib oʻtib, Xelamga yetib bordi. Oram lashkari saf tortib, Dovud lashkari bilan jang qildi. ¹⁸Ammo Oram lashkari yana Isroil lashkarining oldiga tushib qochib qoldi. Dovud Oram lashkarining 700 ta jang aravasi aravakashini va 40.000 nafar otliq sipohini oʻldirdi. U Hadadzarning lashkarboshisi Shoʻvaxni ham yaralagan edi, Shoʻvax jang maydonidayoq jon berdi.

¹⁹Shunday qilib, Hadadzarning qoʻli ostidagi hamma shohlar magʻlubiyatga uchrab, Isroil xalqi bilan sulh tuzishga majbur boʻldi. Ular Isroil xalqiga qaram boʻlib qoldi. Shundan keyin Oram xalqi Ommon xalqiga yordam berishdan qoʻrqib qoldi.

11–BOB

Dovud bilan Botsheva

11¹Bahor boshlanib, shohlar urushga ketadigan payt ham boʻldi. Dovud lashkarboshilariga va butun Isroil qoʻshiniga Yoʻabni bosh qilib, urushga yubordi. Ular Ommon lashkarini yakson qilib, Rabba shahrini* qamal qilishdi. Dovudning oʻzi Quddusda qolgan edi⁺.

²Bir kuni oqshom payti Dovud yotogʻidan chiqdi–da, saroy tomiga koʻtarilib* shaharni tomosha qila boshladi. Birdan choʻmilayotgan bir ayolni koʻrib qoldi. Ayol juda goʻzal edi. ³Dovud bittasiga:

— Borib bil–chi, u kim ekan, — deb joʻnatdi. Oʻsha odam qaytib kelib:

— U ayol Eliyomning qizi, Xet xalqidan boʻlgan Uriyoning xotini, ismi Botsheva ekan, — dedi⁺.

⁴Dovud: “Ayolni olib kelinglar”, deb xizmatkorlarini joʻnatdi. Ayolni Dovudning huzuriga olib kelishdi. Ayol hayz koʻrgan boʻlib, tozalanish rasm–rusumlarini endi tugatgan ekan*. Dovud u bilan birga boʻldi. Keyin ayol uyiga qaytdi⁺. ⁵Ayol homilador boʻlganini bildi va bu haqda Dovudga xabar berdi.

⁶Dovud Yoʻabga, Xet xalqidan boʻlgan Uriyoni mening oldimga yubor, deb xabar yoʻlladi. Yoʻab Uriyoni Dovudning oldiga joʻnatdi. ⁷Uriyo kelgandan keyin, Dovud undan Yoʻab va sipohlarning ahvolini, urushning qanday borayotganini soʻradi. ⁸Soʻng Uriyoga:

— Uyingga bor, dam ol, — dedi.

Uriyo saroydan chiqqach, shoh uning orqasidan hadyalar joʻnatdi. ⁹Lekin Uriyo uyiga ketmadi, shohning soqchilari bilan birga saroy darvozasi yonida uxlashga qoldi. ¹⁰Dovudga, Uriyo uyiga ketmabdi, deb xabar yetkazishdi. Dovud Uriyodan:

— Sen safardan kelding–ku, nega uyingga bormading? — deb soʻradi. ¹¹Uriyo shunday javob berdi:

— Xudoning Sandigʻi ham, Isroil va Yahudo sipohlari ham chodirlarda qoldi, lashkarboshim Yoʻab bilan janobi oliylarining odamlari yap–yalang maydonda chodir tikib yotishibdi. Ahvol shunaqaligini bila turib, men yeb–ichish, xotinim bilan birga boʻlish uchun uyimga borsam yaxshi boʻlmas. Ont ichib aytamanki, zinhor bunday ish qilmayman.

¹²Shundan keyin Dovud:

— Bugun shu yerda qol, ertaga seni joʻnatib yuboraman, — dedi.

Uriyo oʻsha kuni Quddusda qoldi. ¹³Ertasiga Dovud Uriyoni yana chaqirib, yedirib–ichirdi. Uriyo mast boʻlib qoldi. Kech kirgach, Uriyo tagʻin uyiga ketmay, shoh soqchilari yonidagi oʻrnida uxladi.

¹⁴Ertasiga ertalab Dovud Yoʻabga bir maktub yozib, Uriyo orqali berib yubordi⁺. ¹⁵Maktubning mazmuni shunday edi: “Uriyoni urush qizigan joyga yuborgin–da, bir oʻzini qoldir, toki u yaralanib halok boʻlsin.”

¹⁶Yoʻab shaharni qurshab olgan edi. Uriyoni gʻanimning kuchli lashkari egallagan yerga yubordi. ¹⁷Gʻanim lashkari shahardan chiqib kelib, Yoʻabning sipohlari bilan jang qildi. Gʻanim lashkari Dovudning odamlaridan baʼzilarini oʻldirdi, Xet xalqidan boʻlgan Uriyo ham oʻldirildi.

¹⁸Yoʻab urushning borishi haqida Dovudga xabar berish uchun bir odamni joʻnatayotib, unga ¹⁹shunday deb tayinladi:

— Sen urushga oid hamma xabarlarni shohga ayt. ²⁰Lekin shoh gʻazablanib, senga shunday deb aytib qolishi mumkin: “Ular bilan jang qilish uchun nimaga shaharga bunchalik yaqin bordingizlar? Ular shahar devoridan turib oʻq otishlarini bilmasmidingizlar? ²¹Gidoʻnning* oʻgʻli Abumalekni kim oʻldirgan edi? Esingizda yoʻqmi, Tavozda bir ayol Abumalekning ustiga devor tepasidan tegirmon toshini tashlab yuborib oʻldirgandi–ku! Shunday ekan, nima uchun devorga bunchalik yaqin bordingizlar?” Agar shu gaplarni aytsa, sen: “Qulingiz Uriyo ham oʻldi”, deysan⁺.

²²Xabarchi joʻnab ketdi. Dovudning huzuriga yetib borgach, Yoʻab nima deb buyurgan boʻlsa, hammasini oqizmay–tomizmay shohga aytib berdi:

²³— Ommonlar bizdan ustun keldi, shahardan chiqib biz bilan dashtda jang qildi. Keyin ularni shahar darvozasigacha quvib bordik. ²⁴Shu paytda Ommonlarning merganlari shoh hazratlarining odamlarini devordan turib oʻqqa tutishdi. Odamlaringizdan baʼzilari oʻldi, qulingiz Uriyo ham oʻldi, — dedi.

²⁵— Yoʻabga ayt, — dedi Dovud xabarchiga. — Roʻy bergan hodisadan uning koʻngli choʻkmasin. Jang qurbonsiz boʻlmaydi. Shaharga hujumni kuchaytirib, yer bilan yakson qilsin. Shunday deb, unga dalda ber.

²⁶Uriyoning xotini erining halok boʻlganini eshitib, aza tutdi. ²⁷Aza muddati tugagach, Dovud ayolni saroyga oldirib keldi. Ayol Dovudga turmushga chiqdi va bir oʻgʻil tugʻdi.

Biroq Dovudning bu qilmishi Egamizga maʼqul kelmadi.

12–BOB

Natan paygʻambar Dovudni koyiydi

12¹Egamiz Natan paygʻambarni Dovudning huzuriga joʻnatdi. Natan Dovudning huzuriga kelib, gap ochdi:

— Bir shaharda ikki odam yashar ekan. Oʻsha odamlardan biri boy, boshqasi kambagʻal ekan⁺. ²Boyning juda koʻp mol–qoʻylari bor ekan. ³Kambagʻalning esa bittagina sotib olib boqayotgan sovliq qoʻzichoqdan boshqa hech narsasi yoʻq ekan. Qoʻzichoq kambagʻal odamning uyida bolalar bilan birga katta boʻlayotgan ekan. Qoʻzichoq uning taomidan yeb, idishidan suv ichar, qoʻynida uxlarkan. Qisqasi, qoʻzichoq oʻsha odamning qiziday ekan. ⁴Bir kuni boy odamning uyiga bir yoʻlovchi tashrif buyuribdi. Boy mehmonga taom hozirlash uchun oʻzining mol–qoʻylaridan bittasini ham soʻyishga koʻzi qiymabdi–da, kambagʻalning qoʻzisini soʻyib, mehmonga taom hozirlabdi.

⁵Dovud boy odamning ishidan qattiq gʻazablandi:

— Xudo shohid! Shunday ish qilgan odam oʻlimga loyiqdir! — dedi Natanga. ⁶— Bagʻritoshlik qilib, shunday ish qilgani uchun u qoʻzichoq evaziga toʻrtta qoʻy toʻlashi lozim⁺.

⁷Shu gapdan keyin Natan Dovudga:

— Oʻsha odam sensan! — dedi. — Isroil xalqining Xudosi — Egam shunday aytmoqda: “Men senga moy surtib Isroilga shoh qildim, Shoulning qoʻlidan xalos etdim⁺. ⁸Senga xoʻjayiningning xonadonini inʼom qildim, xotinlarini qoʻyningga solib qoʻydim. Isroil va Yahudo xalqini senga berdim. Agar bular oz boʻlsa edi, yana nimalarni bermasdim! ⁹Nega Mening oldimda qabihlik qilib, soʻzimni pisand qilmading? Xet xalqidan boʻlgan Uriyoni oʻldirding, ha, Ommonlarning qilichi bilan jonini olding. Xotinini esa tortib olding⁺. ¹⁰Meni pisand qilmaganing uchun, Uriyoning xotinini tortib olganing uchun bundan buyon qilich sening xonadoningga doim xavf solib turadi.” ¹¹Egam shunday aytmoqda: “Oʻzingning xonadoningdan oʻzingga yomonlik keltiraman. Koʻz oʻngingda xotinlaringni yaqinlaringdan biriga beraman. Oʻsha yaqining kuppa–kunduzi xotinlaringning qoʻyniga kiradi⁺. ¹²Ha, sen bu ishni yashirincha qilding, Men esa, butun Isroil xalqi koʻrsin deb, kuppa–kunduzi qilaman.”

¹³— Egam oldida gunoh qildim! — dedi Dovud Natanga.

— Egam gunohingdan oʻtdi, oʻlmaysan, — dedi Natan⁺. ¹⁴— Biroq sen shu ishni qilib, Egamizni mensimaganing uchun* tugʻilgan bolang nobud boʻladi.

¹⁵Natan shu gaplarni aytib, uyiga ketdi.

Dovudning oʻgʻli vafot etadi

Uriyoning xotini Dovuddan farzand koʻrgan edi. Egamiz esa oʻsha bolani ogʻir xastalikka mubtalo qildi. ¹⁶Dovud oʻgʻli uchun Xudoga iltijo qilib, roʻza tutdi, uyiga borib kechalari koʻkragini zaxga berib yotaverdi⁺. ¹⁷Saroy oqsoqollari uni yerdan turgʻizmoqchi boʻlishsa ham, Dovud turmadi, ular bilan birga taom ham yemadi.

¹⁸Yettinchi kuni bola olamdan oʻtdi. Aʼyonlar, bolangiz olamdan oʻtdi, deb xabar berishga qoʻrqishdi. “Bola tirik paytida, biz shoh bilan suhbatlashdik, ammo u bizning gapimizga quloq solmadi”, deyishdi oʻzaro. “Bolangiz vafot etdi, deb shohga qanday aytamiz? U oʻzini oʻzi biror narsa qilib qoʻyishi mumkin.”

¹⁹Dovud aʼyonlarining oʻzaro shivir–shivir qilayotganlarini eshitib, bolasining nobud boʻlganini bildi.

— Bolam nobud boʻldimi? — deb soʻradi ulardan.

— Ha, nobud boʻldi, — deyishdi aʼyonlar.

²⁰Shundan keyin Dovud yerdan turdi. Yuvinib, xushboʻy moy surtdi va kiyimlarini almashtirdi. Egamizning uyiga borib, sajda qildi. Soʻng uyiga qaytib kelib:

— Menga taom keltiringlar, — deb buyurdi. Dovud oldiga qoʻyilgan taomni yedi. ²¹Shunda aʼyonlari soʻrashdi:

— Nimaga bunday qilyapsiz? Bola tirikligida roʻza tutdingiz, yigʻladingiz, u nobud boʻlgandan soʻng esa, oʻrningizdan turdingiz, taom yedingiz.

²²Dovud shunday javob berdi:

— Ha, bolam tirikligida roʻza tutdim, yigʻladim. Kim biladi, Egam menga shafqat qilar, bolam tirik qolar, deb oʻylagan edim,⁺ ²³lekin endi bolam nobud boʻldi. Shunday boʻlgach, nega roʻza tutayin?! Bolani qaytarib olib kela olarmidim?! Men uning yoniga boraman, lekin u mening oldimga qaytib kelmaydi.

Sulaymonning tugʻilishi

²⁴Dovud xotini Botshevaga tasalli berdi, qoʻyniga kirib, u bilan qovushdi. Botsheva bir oʻgʻil tugʻdi. Dovud bolaga Sulaymon deb ism qoʻydi. Egamiz ham bolani yaxshi koʻrib suydi⁺ ²⁵va bu haqda Natan paygʻambar orqali xabar berdi. Egamiz bolani sevgani uchun, Natan unga Yodidayo* deb ism qoʻydi.

Dovud Rabba shahrini qoʻlga kiritadi

²⁶•Bu paytda Yoʻab Ommonlarning Rabba shahriga hujumni davom ettiraverdi. Nihoyat, shaharning shoh saroyi joylashgan qalʼasini bosib oldi⁺. ²⁷Keyin Dovudga choparlar orqali shunday xabar joʻnatdi: “Rabba shahriga hujum qilib, hovuzni qoʻlga kiritdim. ²⁸Endi qolgan sipohni boshlab keling, shaharni siz oʻrab, bosib oling, toki shaharni men qoʻlga kiritgan boʻlmayin, aks holda, shaharni Yoʻab olgan deb aytib yurishadi.”

²⁹Dovud hamma sipohlarini toʻplab, Rabba shahriga yoʻl oldi. U shaharga hujum qilib, qoʻlga kiritdi. ³⁰Ommon shohining boshidagi tojini* ham oldi. Qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan, ogʻirligi ikki pud* keladigan bu oltin toj Dovudning boshiga kiydirildi. Dovud shahardan katta miqdorda oʻlja yigʻdi. ³¹U shahar aholisini arra, choʻkich va bolta bilan bajariladigan ishlarga, gʻisht tayyorlashga majbur qildi. Dovud Ommon shaharlarining hammasida shu usulni qoʻlladi. Shundan keyin u jamiki lashkarini boshlab, Quddusga qaytib ketdi.

13–BOB

Omnoʻn bilan Tamara

13¹Soʻngra shunday hodisa sodir boʻldi: Dovudning Omnoʻn* va Absalom degan oʻgʻillari bor edi. Uning Tamara degan goʻzal bir qizi ham bor edi. Tamara Absalomning tugʻishgan singlisi boʻlib, Omnoʻnga oʻgay edi. ²Omnoʻn oʻgay singlisi Tamarani deb azob chekaverib, kasal boʻlib qoldi. Tamara hali bokira boʻlgani uchun, Omnoʻn unga biror narsa qilishga ojiz edi.

³Omnoʻnning Yonadav degan doʻsti bor edi. Yonadav Dovudning akasi Shimoning* oʻgʻli boʻlib, juda ayyor yigit edi⁺. ⁴Bir kuni Yonadav Omnoʻnga dedi:

— Ey shahzoda, nimaga kundan–kunga ozib–toʻzib ketyapsan? Menga ham sababini ayt–chi.

— Oʻgay akam Absalomning singlisi Tamarani sevib qoldim, — dedi Omnoʻn.

⁵— Toʻshakka mixlanib, oʻzingni kasalga sol, — dedi Yonadav. — Otang seni koʻrgani kelganda, unga: “Marhamat qilib, singlim Tamara kelib menga biron taom bersin, taomni koʻz oldimda tayyorlaganini men koʻrayin va uning qoʻlidan taom yeyayin”, deb aytasan.

⁶Xullas, Omnoʻn toʻshakka mixlanib, oʻzini kasalga soldi. Shoh uni koʻrgani keldi.

— Marhamat qilib, singlim Tamara kelib, oldimda ikki dona non yopsin, men uning qoʻlidan non yeyayin, — dedi Omnoʻn.

⁷Tamara saroyda yashardi. Dovud unga: “Akang Omnoʻnning uyiga borib, unga non yopib ber”, deb ayttirib yubordi.

⁸Tamara oʻgay akasi Omnoʻnning uyiga bordi. Omnoʻn toʻshakda yotgan ekan. Tamara xamir qorib, akasining koʻzi oldida non yopdi. ⁹Tovadagi nonni olib kelib, Omnoʻnning oldiga qoʻygan edi, u yemadi. Omnoʻn:

— Huzurimdan hamma chiqib ketsin! — deb buyruq berdi, uyda hech kim qolmadi. ¹⁰Shundan keyin Omnoʻn Tamaraga:

— Taomni yotoqxonamga olib kir, sening qoʻlingdan yeyayin, — dedi. Tamara oʻzi yopgan nonlarni akasi Omnoʻnning yotoqxonasiga olib kirdi. ¹¹Yeng, deb nonni akasiga yaqin olib borgan edi, Omnoʻn birdan Tamaraga yopishib:

— Kel, men bilan birga boʻl, singlim! — dedi.

¹²— Yoʻq, aka, meni zoʻrlamang! — dedi Tamara. — Isroilda bunaqa qilishmaydi–ku! Bunday qabih ishni qilmang!⁺ ¹³Bunday sharmandalikdan keyin men qanday bosh koʻtarib yuraman?! Siz esa Isroildagi razil odamlardan bittasi boʻlib qolasiz. Shohga aytsangiz, u meni sizdan ayamaydi–ku!

¹⁴Lekin Omnoʻn Tamaraning gapiga quloq solmadi. Omnoʻn Tamaradan kuchliroq edi, Tamarani zoʻrlab yotqizib, nomusiga tegdi. ¹⁵Keyin Omnoʻn Tamaradan shunday nafratlanib ketdiki, unga boʻlgan nafrati ardoqlagan sevgisidan kuchli edi.

— Tur, joʻna! — dedi u Tamaraga.

¹⁶— Yoʻq! — dedi Tamara. — Meni haydayapsiz, lekin bu ishingiz menga qilgan hozirgi gunohingizdan ogʻirroqdir.

Biroq Omnoʻn uning gapiga quloq solmadi. ¹⁷Xizmatkorini chaqirib:

— Bu xotinni huzurimdan haydab chiqarib, eshikni yop! — dedi.

¹⁸Xizmatkor Tamarani tashqariga haydab chiqarib, orqasidan eshikni yopdi. Tamara uzun, chiroyli gulli libos* kiygan edi. Shohning turmushga chiqmagan qizlari shunday kiyinishardi. ¹⁹Tamara qaygʻudan boshiga kul sochib, ustidagi uzun libosini yirtib tashladi*. Uyatdan yuzini qoʻli bilan toʻsib, faryod solganicha ketdi. ²⁰Akasi Absalom undan:

— Akang Omnoʻn sen bilan boʻldimi? — deb soʻradi. — Mayli, singlim, bu haqda birortasiga ogʻiz ocha koʻrma! Axir, u akang–ku! Bu voqeani koʻnglingga olma.

Shundan soʻng Tamara akasi Absalomning uyida yashab yuraverdi. U doimo yolgʻiz, gʻamgin edi. ²¹Shoh Dovud boʻlib oʻtgan voqeani eshitib, qattiq gʻazablandi. ²²Absalom esa singlisi Tamaraning nomusini bulgʻagani uchun Omnoʻndan qanchalik nafratlansa ham, unga biror marta na yaxshi, na yomon gap qildi.

Absalom Omnoʻnni oʻldiradi

²³Ikki yildan keyin Absalom shohning hamma oʻgʻillarini Baal–Xazorga ziyofatga taklif qildi. Baal–Xazor Efrayim shahri yaqinida boʻlib, bu yerda Absalom qoʻylarining junini qirqtirayotgan edi*. ²⁴Absalom shohning huzuriga kelib:

— Qoʻylarimning junini qirqtiryapman, marhamat qilib, shoh aʼyonlari bilan birga men, qulingizga hamroh boʻlsinlar, — dedi.

²⁵— Biz hammamiz borsak, senga yuk boʻlamiz, oʻgʻlim, — dedi shoh Dovud. Absalom qancha iltimos qilmasin, shoh, bora olmayman, deb unamadi, bormasa ham, oʻgʻlini duo qildi.

²⁶— Boʻlmasa, ijozat bersangiz, akam Omnoʻn biz bilan borsin, — dedi Absalom.

— Omnoʻn nimaga sen bilan borishi kerak? — deb soʻradi shoh. ²⁷Absalom iltimos qilavergandan keyin, shoh Omnoʻnni va boshqa oʻgʻillarini u bilan birga joʻnatdi. ²⁸Absalom xizmatkorlariga shunday buyruq bergan edi:

— Qarab turinglar, Omnoʻn sharob ichib, sarxush boʻlishini kutinglar. Sizlarga “Omnoʻnni uring”, deb aytishim bilanoq, uni oʻldirasizlar. Qoʻrqmanglar, sizlarga men buyruq beryapman. Dadil, mard boʻlinglar!

²⁹Xizmatkorlar Absalomning buyrugʻini ijro etib, Omnoʻnni oʻldirdilar. Shohning qolgan oʻgʻillari esa xachirlariga minib qochib qolishdi. ³⁰Ular yoʻlda ketayotganlarida, “Absalom shohning hamma oʻgʻillarini oʻldiribdi, birortasi ham tirik qolmabdi” degan xabar Dovudning qulogʻiga yetdi. ³¹Shoh oʻrnidan turdi–da, qaygʻudan kiyimlarini yirtib, oʻzini yerga otdi. Uning yonidagi barcha aʼyonlari ham kiyimlarini yirtishdi⁺.

³²Dovudning Shimo degan akasining oʻgʻli Yonadav shunday dedi:

— Shoh hazratlari, hamma oʻgʻillarimdan ayrilibman, deb oʻylamasinlar, faqat Omnoʻn oʻldi, xolos. U oʻgay singlisi Tamaraning nomusiga tekkandan buyon Absalom Omnoʻnni oʻldirishga qasd qilib yurardi⁺. ³³Shoh janobi oliylari, hamma oʻgʻillaringiz oʻldirilibdi degan xabardan xavotirga tushmasinlar. Faqat Omnoʻn oʻlgan, xolos.

³⁴Absalom oʻsha zahoti qochib ketdi. Quddus devori ustidagi soqchi gʻarb tomondan* shaharga qarab kelayotgan bir toʻp olomonni koʻrdi. ³⁵Yonadav shohga:

— Ana, oʻgʻillaringiz kelishyapti, men, qulingiz, aytganday boʻldi, — dedi. ³⁶U gapini tugatar–tugatmas, shohning oʻgʻillari yetib kelib, faryod koʻtarishdi. Shoh ham, aʼyonlar ham hoʻng–hoʻng yigʻlab koʻz yosh toʻkishdi.

³⁷⁻³⁸Absalom qochib ketib, Gashur shohi Talmayning* yoniga bordi va u yerda uch yil qolib ketdi. Talmay Omihud deganning oʻgʻli edi. Shoh Dovud esa oʻgʻli Omnoʻn uchun uzoq vaqt motam tutdi⁺. ³⁹Dovud Omnoʻnning oʻlimidan tasalli topgandan keyin, Absalomni sogʻina boshladi*.

14–BOB

Absalom Quddusga qaytib keladi

14¹Shoh Dovud Absalomni sogʻinayotganini Yoʻab bildi. ²U bittasini Taxuva shahriga* yuborib, u yerda yashaydigan bir donishmand ayolni chaqirtirib keldi. Yoʻab oʻsha ayolga:

— Sendan bir iltimosim bor, — dedi. — Motamsaro qiyofaga kirib, aza kiyimlaringni kiyasan. Pardoz qilma, oʻzingni xuddi marhumga anchadan beri aza tutayotgan ayolday koʻrsat⁺. ³Men senga nima aytsam, shoh huzuriga borib, unga yetkazasan.

Keyin Yoʻab ayolga nimalar aytishi lozimligini oʻrgatdi. ⁴Taxuvalik ayol shoh huzuriga yoʻl oldi. Uning huzuriga borib, muk tushib taʼzim qildi–da:

— Ey shohim, yordam bering! — dedi⁺.

⁵— Nima boʻldi? — deb soʻradi shoh.

— Men bir baxtsiz tul ayolman, — dedi u. — Erim oʻlgan. ⁶Bu choʻringizning ikki oʻgʻli bor edi. Ikkovi dalada janjallashib qolishibdi. Oʻsha yerda ularni ajratib qoʻyadigan biror kimsa yoʻq ekan, bittasi ikkinchisini urib oʻldirib qoʻyibdi. ⁷Endi esa butun qavmim bu choʻringizga qarshi chiqib: “Birodarini oʻldirganni bizning qoʻlimizga ber, birodarini oʻldirgani uchun undan qasos olamiz, qotilni oʻldiramiz, merosxoʻrini yoʻq qilamiz”, deyishyapti, oxirgi umid nishonamdan ham ayirishmoqchi. Agar yana fojia yuz beradigan boʻlsa, yer yuzida erimning nomini davom ettiradigan biror kimsa qolmaydi–ku.

⁸— Uyingga boraver, — dedi shoh, — men sening foydangga amr beraman.

⁹— Shoh hazratlari, bu voqeaga men va otamning xonadoni aybdor boʻlsin, — dedi Taxuvalik ayol, — shohim va uning taxti begunoh boʻlsin⁺.

¹⁰— Kim senga biror narsa desa, uni mening oldimga boshlab kel. Shunday qilayinki, oʻsha odam seni boshqa xafa qilmaydigan boʻlsin, — dedi shoh.

¹¹— Boʻlmasa, shohim oʻzlarining Egasi Xudo nomi bilan ont ichsinlar, toki qasoskorlar yana ziyon–zahmat yetkazmasin, — dedi ayol. — Aks holda, oʻgʻlimni oʻldirib qoʻyishadi.

— Xudo shohid! Oʻgʻlingning bir tola sochiga ham zarar yetmaydi, — dedi shoh⁺.

¹²— Endi ijozat bersangiz, bu choʻringiz shoh hazratlariga yana bir ogʻiz gap aytmoqchi edi, — dedi ayol.

— Ayt, — dedi shoh. ¹³Ayol gapini davom ettirdi:

— Boʻlmasa, nima uchun shoh Xudoning xalqiga qarshi bunday nohaqlikni ravo koʻrayotirlar? Shohim haligi gapi bilan oʻzlarini gunohkor qilganday boʻldilar. Chunki, shohim, oʻzingiz quvgʻin qilgan odamni qaytarmayapsiz. ¹⁴Tuproqqa toʻkilgan suvni qayta yigʻib boʻlmaganiday, hammamiz ham olamdan oʻtib ketamiz. Lekin Xudo jonimizni olishni istamaydi. Xudo “Badargʻa qilingan odam Oʻzimdan uzoq ketmasin”, deb yoʻllarini qidiradi⁺. ¹⁵Odamlar meni qoʻrqitgani uchun shoh hazratlariga shularni aytib berishga keldim. Oʻzimga oʻzim aytdim: “Shohga maslahat solay–chi, balki bu choʻrisining tilagini bajo aylar. ¹⁶Oʻgʻlim bilan meni oʻldirib, bizni Xudo bergan merosdan mahrum qiladiganning qoʻlidan qutqarishni faqat shoh oʻz zimmasiga olishi mumkin. ¹⁷Shoh hazratlari oʻz soʻzi bilan meni tinchlantiradilar. Chunki shohim, Xudoning farishtasi kabi yaxshi–yomon gapni tinglab, ajrim qiladilar.” Egangiz Xudo sizga yor boʻlsin!⁺

¹⁸— Sendan bir narsani soʻrayman, lekin mendan hech narsani yashira koʻrma! — dedi shoh.

— Soʻrasinlar, shoh hazratlari, — dedi ayol.

¹⁹— Bu aytganlaringning hammasida Yoʻabning qoʻli bormi? — deb soʻradi shoh. Ayol unga shunday javob berdi:

— Toʻgʻrisi, shoh hazratlari, sizdan hech narsani yashirib boʻlmas ekan! Ha, bu choʻringizga shu gaplarni oʻrgatgan va buyruq bergan — qulingiz Yoʻab boʻladi. ²⁰Ha, qulingiz Yoʻab vaziyatni yaxshilash uchun oʻylab topdi buni. Shoh hazratlari Xudoning farishtasi kabi donodir, el–yurtda boʻlib oʻtgan voqealar uning nazaridan chetda qolmaydi⁺.

²¹Shundan keyin shoh Yoʻabga:

— Sen istaganingday boʻla qolsin, bor, anavi yigitni — Absalomni qaytarib kel, — dedi.

²²Yoʻab muk tushib taʼzim qildi va:

— Ey shoh hazratlari, bugun men, qulingizning istagini bajo aylab, menga iltifot koʻrsatayotganingizni bilib turibman, — deb shohni maqtadi.

²³Shundan keyin Yoʻab Gashurga borib, Absalomni Quddusga olib keldi⁺. ²⁴Lekin shoh: “Absalom uyiga borsin, mening huzurimga kelmasin”, deb amr berdi. Shuning uchun Absalom shohni koʻra olmay, uyiga ketdi.

²⁵Butun Isroilda Absalom kabi chiroyli, kelishgan odam yoʻq edi. U boshdan–tirnogʻigacha benuqson edi. ²⁶Sochini koʻtarib yurish ogʻirlik qilgani uchun har yil oldirardi. Oldirgan sochini tortib koʻrganda, sochining ogʻirligi shohlikdagi oʻlchov boʻyicha besh yuz misqol* chiqardi. ²⁷Absalomning uch oʻgʻli va Tamara degan goʻzal bir qizi bor edi⁺.

²⁸Absalom Quddusda ikki yil turdi. Lekin shu vaqt davomida shohni koʻra olmadi. ²⁹Nihoyat, Yoʻabni shoh huzuriga joʻnatmoqchi boʻlib, bu haqda unga xabar berdi. Ammo Yoʻab Absalomnikiga kelishni istamadi. Absalom ikkinchi marta xabar yubordi. Yoʻab yana kelmadi. ³⁰Shunda Absalom xizmatkorlariga:

— Koʻryapsizlarmi, Yoʻabning arpa dalasi menikiga yondosh. Boringlar, uning arpasiga oʻt qoʻyinglar, — dedi.

Xizmatkorlar borib, Yoʻabning arpasiga oʻt qoʻyishdi. ³¹Shunda Yoʻab Absalomning uyiga bordi.

— Nimaga xizmatkorlaring dalamga oʻt qoʻydi? — dedi. ³²Absalom unga shunday javob berdi:

— Senga, menikiga kel, seni shoh huzuriga joʻnataman, deb xabar bergan edim. Sen orqali shohga: “Gashurdan nega keldim? Qaytanga oʻsha yerda qolganimda, menga yaxshiroq boʻlardi” degan gaplarni yetkazmoqchi edim. Endi shoh huzuriga boray. Agar mening aybim boʻlsa, oʻldirsin⁺.

³³Shundan soʻng Yoʻab shoh huzuriga borib, Absalomning aytganlarini unga yetkazdi. Shoh Absalomni chaqirtirdi. Absalom shoh huzuriga kela solib, muk tushib taʼzim qildi. Shoh Absalomni oʻpdi.

15–BOB

Absalom Dovudga qarshi bosh koʻtaradi

15¹Absalom oʻzi uchun bitta jang aravasi, otlar va ellikta qoʻriqchini tayyorlab qoʻydi⁺. ²U ertalab turib, shahar darvozasiga boradigan yoʻl boʻyida turadigan boʻldi. Janjalli ish bilan shoh huzuriga arz qilib kelayotgan har bir odamni Absalom toʻxtatib:

— Qayerliksan? — deb soʻrardi. Oʻsha odam: “Isroilning falon qabilasidanman”, deb javob berardi⁺. ³Absalom esa unga:

— Qara, daʼvolaring toʻgʻri, sen haqsan. Lekin sening gapingga quloq soladigan, shoh tayinlagan biror vakil yoʻq, — derdi. ⁴Keyin: — Agar yurtga men hakam boʻlganimda edi, — deb qoʻshib qoʻyardi, — shikoyat yoki biror masala bilan mening oldimga kelgan odamga adolat qilardim⁺.

⁵Birortasi uning oldiga muk tushib, taʼzim qilib kelishi bilanoq, Absalom oʻsha odamni turgʻizib, oʻpib qoʻyardi. ⁶Shoh huzuriga shikoyat qilib kelgan Isroil xalqining hammasiga Absalom shunday muomala qilardi. Xullas, Absalom shu yoʻsinda Isroil xalqini oʻziga ogʻdirib oldi.

⁷Oradan toʻrt yil* oʻtgach, Absalom shohga dedi:

— Ijozat bersangiz, men Xevronga borib, Egamga atagan nazrimni ado etayin. ⁸Chunki men, qulingiz, Oramda — Gashur yurtida yashayotganimda, Egam meni Quddusga qaytarsa, albatta Xevronga borib Unga sajda qilaman, deb nazr atagan edim⁺.

⁹— Eson–omon bor! — dedi shoh Absalomga.

Absalom Xevronga borgan zahoti ¹⁰hamma Isroil qabilalariga maxfiy xabarchilar joʻnatib, ularga shunday dedi: “Burgʻu ovozini eshitishingiz bilanoq, Absalom Xevronda shoh boʻldi, deb ovoza qilasizlar.” ¹¹Absalom Quddusdan taklif qilgan ikki yuz kishi u bilan birga Xevronga borgandi. Taklif qilingan odamlar, boʻlib oʻtgan voqealardan bexabar, yaxshi niyat bilan Absalomga ergashishgandi. ¹²Absalom Xevronda qurbonlik qilayotib, Dovudning maslahatchisi Oxitofelni ham chaqirtirib keldi. Oxitofel Giloxda* yashardi. Shu tariqa fitna kuchayib, Absalomni qoʻllayotganlar tobora koʻpayib borardi⁺.

Dovud Quddusdan qochib ketadi

¹³Bir xabarchi Dovudning oldiga kelib:

— Absalom Isroil xalqining ishonchini qozondi, — dedi⁺. ¹⁴Shundan soʻng Dovud Quddusda oʻziga xizmat qilib yurgan hamma odamlariga shunday buyruq berdi:

— Qani, qochib qolaylik! Boʻlmasa, Absalom bizni sogʻ qoʻymaydi. Hoziroq ketaylik, aks holda, Absalom orqamizdan birpasda yetib olib bizni bir baloga giriftor qiladi, shahar aholisini birma–bir qilichdan oʻtkazadi!⁺

¹⁵— Shoh hazratlari nima qarorga kelgan boʻlsalar, biz, qullaringiz, bajarishga tayyormiz, — deyishdi shohning aʼyonlari.

¹⁶Shunday qilib, shoh butun saroy ahlini ergashtirib, yoʻlga tushdi. Saroyga qarab tursin deb, faqat oʻnta kanizagini* u yerda qoldirdi⁺. ¹⁷Shoh va uning hamrohlari shaharning eng chetidagi uyga yetib borishgach, oʻsha yerda toʻxtashdi. ¹⁸Shohning jamiki lashkari, Xaretlik va Palatlik hamma qoʻriqchilar*, Gat shahridan* unga ergashib kelgan olti yuzta odam shohning oldidan oʻtdi⁺. ¹⁹Shoh Gatlik lashkarboshi Etxayga:

— Nimaga sen biz bilan kelyapsan? — dedi. — Orqangga qayt, kim shoh boʻlsa, oʻsha shoh bilan qol, chunki sen vatanidan quvilgan bir begonasan. ²⁰Sen kechagina kelding. Men esa bugun qayerga borishimni oʻzim bilmayman–u, seni birga olib ketib sarson qilaymi? Qani, birodarlaring bilan orqaga qayt. Egam marhamatini va sadoqatini sendan darigʻ tutmasin!

²¹Etxay shohga shunday javob berdi:

— Shoh hazratlari! Xudo shohid, ont ichib aytamanki, sizni tashlab ketmayman. Xoh hayot uchun boʻlsin, xoh oʻlim uchun boʻlsin, siz qayerda boʻlsangiz, men — qulingiz ham oʻsha yerda boʻlaman⁺.

²²— Boʻpti, men bilan yuraver, — dedi Dovud Etxayga. Shundan keyin Gatlik Etxay, uning yonidagi hamma odamlari, bola–chaqalari bilan, Dovudning yonidan oʻtib yoʻlda davom etdilar.

²³Xalq yoʻlda davom etarkan, atrofda el–yurt zor–zor yigʻlab faryod chekardi. Shoh Qidron soyligini* bosib oʻtdi. Xalq sahroga boradigan yoʻl boʻylab ketardi⁺.

²⁴Ruhoniy Zodoʻx bilan Xudoning Ahd sandigʻini koʻtarib borayotgan levilar, ruhoniy Abuatar ham shu yerda jam boʻlgan edilar. Ular Xudoning Sandigʻini yerga qoʻyib, xalq shahardan chiqib boʻlguncha kutib turishdi⁺. ²⁵Bir payt Zodoʻxga shoh dedi:

— Xudoning Sandigʻini shaharga qaytarib olib bor. Agar Egam mendan rozi boʻlsa, meni qaytarsin, Sandiq turadigan joyni va Sandiqni menga yana koʻrsatsin. ²⁶Ammo Egam: “Sendan rozi emasman”, desa, mayli, Unga nima maʼqul boʻlsa, shuni qilsin⁺.

²⁷Shoh ruhoniy Zodoʻx bilan gapini davom ettirdi:

— Axir, sen valiysan–ku!* Oʻgʻling Oximasni va Abuatarning oʻgʻli Yoʻnatanni yoningga ol. Abuatar bilan birga shaharga eson–omon qaytib boringlar⁺. ²⁸Sizlardan aniq xabar kelmaguncha, men Iordan daryosining kechuvida yashirinib oʻtiraman. Men sahroga ketishdan oldin Quddusda nima boʻlayotganini bilayin.

²⁹Xullas, Zodoʻx bilan Abuatar Xudoning Sandigʻini Quddusga qaytarib olib ketishdi va oʻzlari ham oʻsha yerda qolishdi. ³⁰Dovud esa yigʻlay–yigʻlay Zaytun togʻiga* koʻtarila boshladi. U qaygʻu–alamlardan boshini oʻrab olgan, yalangoyoq, yonidagi hamma odamlar ham boshlarini oʻragan, yigʻlaganlaricha toqqa chiqishardi⁺.

³¹Shu payt kimdir Dovudga:

— Maslahatchi Oxitofel ham Absalom bilan birga fitna uyushtirganlarning orasida ekan, — deb qoldi.

— Ey Egam! Iltijo qilaman: Oxitofel Absalomga ahmoqona maslahat bersin! — dedi Dovud⁺.

³²Dovud Zaytun togʻining tepasiga, Xudoga sajda qilinadigan joyga chiqib borganda, u yerda Dovudni Orux urugʻidan* boʻlgan Xushay kutib oldi. Xushay ayanchli ahvolda boʻlib, qaygʻudan kiyimlarini yirtgan, boshiga tuproq sochgan edi*⁺. ³³Dovud unga:

— Agar men bilan borsang, menga yuk boʻlasan, — dedi⁺. ³⁴— Sen shaharga qaytib bor, Absalomga: “Ey shohim, men sizning qulingizman, otangizga oldin qanday itoat etgan boʻlsam, sizga ham shunday itoat etaman”, deysan. Men uchun Oxitofelning maslahatini yoʻqqa chiqarasan⁺. ³⁵Ruhoniylar Zodoʻx bilan Abuatar oʻsha yerda sening yoningda boʻlishadi. Shoh saroyida nima eshitsang, ularni xabardor qilib tur. ³⁶Zodoʻxning oʻgʻli Oximas bilan Abuatarning oʻgʻli Yoʻnatan ham oʻsha yerda. Nimaiki eshitsangizlar, ruhoniylarning oʻgʻillari orqali meni xabardor qilib turasizlar⁺.

³⁷Shunday qilib, Dovudning doʻsti Xushay Quddusga keldi. Xuddi shu paytda Absalom ham Quddusga kirayotgan edi⁺.

16–BOB

Dovud bilan Zibax

16¹Dovud Zaytun togʻining narigi tomoniga oshib oʻtayotganda, Mefibositning xizmatkori Zibaxga duch kelib qoldi. Zibax egarlangan ikkita eshak ustiga ikki yuzta non, yuz hovuch mayiz*, yuz hovuch hoʻl meva va bir mesh sharob yuklab olgan edi⁺.

²— Bularni nimaga olib kelding? — deb soʻradi shoh Zibaxdan.

— Eshaklarni shohning xonadoni ahli minadi, non bilan hoʻl mevalarni yigitlar yeydi, sharobni esa sahroda toliqib sulayib qolganlar ichadi, — deb javob berdi Zibax⁺.

³— Xoʻjayining Shoulning nabirasi qayerda? — soʻradi Dovud.

— Mefibosit Quddusda qoldi, — dedi Zibax. — Isroil xalqi bugun bobomning shohligini menga qaytarib beradi, deb oʻylayapti u⁺.

⁴— Mefibositning hamma narsasi endi seniki, — dedi shoh.

— Qulingiz boʻlay, shoh hazratlari! Tilagim shuki, har doim iltifotingizga sazovor boʻlay, — dedi Zibax.

Dovud bilan Shimax

⁵Shoh Dovud Boxurimga yetib borganda, Shoul xonadonidan Shimax degan bir odam qargʻanib oʻrtaga chiqdi. U Gera deganning oʻgʻli edi. ⁶Shohni oʻng va chap tomonida hamma odamlari, qoʻriqchilari himoya qilib turishardi. Shunga qaramay, Shimax Dovudga va uning aʼyonlariga tosh otardi. ⁷Shimax shunday deb haqorat qilar edi:

— Yoʻqol, ket, ey razil odam, sening qoʻling qon! ⁸Sen Shoulning oʻrniga shoh boʻlgan eding. Shoul xonadonidan qancha qonlar toʻkkan boʻlsang, Egam hammasini oʻz boshingga qaytardi, shohlikni oʻgʻling Absalomga berdi. Qoʻling qon boʻlgani uchun qilmishingga yarasha kulfat tortyapsan.

⁹— Bu oʻlik koʻppak nega shoh hazratlarini haqorat qilar ekan? — dedi Zeruya oʻgʻli Abushay Dovudga. — Ijozat bersinlar, borib boshini uzib tashlay⁺.

¹⁰Lekin shoh:

— Bu sizlarga aloqador ish emas, ey Zeruya oʻgʻillari! — dedi. — Egam unga “Dovudni qargʻa!” degani uchun meni qargʻayotgan boʻlsa, kim undan: “Nega bunday qilyapsan?” deb soʻray oladi?!⁺

¹¹Keyin Dovud Abushay bilan barcha sipohlarga aytdi:

— Oʻzimning pushti kamarimdan paydo boʻlgan oʻgʻlim meni oʻldirmoqchi boʻlyapti–yu, Benyamin naslidan boʻlgan shu odamning qiligʻiga hayron boʻlyapsizlarmi?! Qoʻyinglar uni, mayli, haqorat qilaversin, chunki unga shunday qil, deb Egam buyurgan. ¹²Balki Egam kulfatlarimni koʻrib, bugungi haqoratlar evaziga yaxshilik qaytarar.

¹³Dovud odamlari bilan yoʻlida davom etaverdi. Dovudning yon tomonida — qir yon bagʻrida yurib ketayotgan Shimax uni qargʻar, tosh otardi. ¹⁴Shoh va hamrohlari boradigan joylariga yetib kelgunlaricha charchashdi va dam olish uchun toʻxtashdi.

Oxitofel va Xushayning maslahatlari

¹⁵Oʻsha paytda Absalom bilan unga ergashgan Isroil xalqi Quddusga kirdilar. Maslahatchi Oxitofel ham Absalom bilan birga edi. ¹⁶Dovudning doʻsti, Orux urugʻidan boʻlgan Xushay Absalomning yoniga borib:

— Shohimizning umri uzoq boʻlsin! Shohimizning umri uzoq boʻlsin! — deb hayqirdi⁺. ¹⁷Absalom Xushayga:

— Doʻstingga sadoqating shumi? Nimaga doʻsting bilan ketmading? — deb soʻradi.

¹⁸— Nega ketar ekanman?! — dedi Xushay. — Men Egam va mana bu xalq, qolaversa, butun Isroil xalqi tanlagan odamni yoqlayman, oʻsha odamning yonida boʻlaman. ¹⁹Ha, men Dovudning oʻgʻli Absalomdan boshqa yana kimga ham xizmat qilardim?! Otangga qanday xizmat qilgan boʻlsam, senga ham shunday xizmat qilaman.

²⁰Shunda Absalom Oxitofelga qarab:

— Nima qilaylik, bizga maslahat ber–chi, — dedi. ²¹Oxitofel shunday maslahat berdi:

— Otang, saroyga qarab turasizlar, deb kanizaklarini qoldirib ketgan edi. Oʻsha kanizaklarning* oldiga kir. Shunda sen otangni ochiqchasiga sharmanda qilganingni Isroil xalqi eshitadi. Seni qoʻllab–quvvatlagan odamlarning qarori yanada qatʼiy boʻladi⁺.

²²Saroy tomida Absalom uchun bir chodir qurishdi. Absalom esa jamiki Isroil xalqining koʻzi oldida otasining kanizaklari oldiga kirdi*⁺.

²³Oʻsha paytlari Oxitofelning aytgan soʻzlari shunchalik dono ediki, xuddi toʻppa–toʻgʻri Xudodan kelganday tuyulardi. Shuning uchun Absalom ham, Dovud qilganiday, Oxitofelning hamma maslahatini soʻzsiz qabul qilardi.

17–BOB

17¹Oxitofel Absalomga shunday dedi:

— Ijozat bersang, oʻn ikki ming kishini tanlab olaman, shu kechasiyoq otlanib, Dovudning orqasidan tushaman. ²Dovud charchagan, holdan toygan, unga hujum qilib qoʻrqitsam, yonidagilarning hammasi qochib ketadi. Men faqat shoh Dovudni oʻldiraman, xolos. ³Keyin jamiki xalqni sening ixtiyoringga qaytarib olib kelaman. Oʻzing qidirayotgan odamni topib oʻldirsang boʻldi — hamma senga bosh egadi, butun xalq tinchiydi.

⁴Bu maslahat Absalomga ham, jamiki Isroil oqsoqollariga ham maʼqul keldi.

⁵— Orux urugʻidan boʻlgan Xushay bor–ku, uni ham chaqirib kelinglar, — dedi Absalom, — u nimalar der ekan, eshitaylik–chi⁺.

⁶Xushay keldi.

— Oxitofel shunday–shunday maslahat berdi, — dedi Absalom. — Uning maslahatiga amal qilsak boʻladimi? Boʻlmasa, sen maslahat ber.

⁷— Oxitofelning bu safargi maslahati yaxshi emas, — dedi Xushay Absalomga. ⁸— Otang Dovud bilan uning odamlari mohir jangchilar ekanligini bilasan. Ular dashtda bolalaridan ayrilgan ayiqday gʻazabga minganlar. Otang tajribali jangchi, tunni lashkar yonida oʻtkazmaydi⁺. ⁹Shu paytda u birorta gʻorda yoki boshqa bir joyda yashirinib yuribdi. U Absalomning odamlaridan baʼzilarini birinchi hujumdayoq halok qilganda, bu haqda eshitgan har bir odam: “Absalomga ergashganlar tor–mor boʻldi”, deydi. ¹⁰U paytda hatto sher yurakli bahodir yigitlar ham qoʻrquvga tushadi. Chunki Isroildagi har bir odam otangning jasurligini, jangchilarining ham botirligini biladi. ¹¹Senga maslahatim shu: Dandan Bershebagacha choʻzilgan joylardagi butun Isroil lashkari atrofingga toʻplansin. Axir, Isroil xalqi dengiz qirgʻogʻidagi qum singari son–sanoqsiz–ku! Ularni sen oʻzing jangga boshla⁺. ¹²Dovud qayerda yashirinib yurgan boʻlsa ham, unga qarshi yurish qilamiz, butun yer yuzini shudring qoplaganiday, biz ham uning ustiga bostirib boramiz. Dovudni ham, yonidagilarning birortasini ham tirik qoldirmaymiz. ¹³Agar u biror shahardan boshpana topsa, hamma Isroil odamlari arqon olib, oʻsha shaharga borishadi. Shunda hammamiz birgalikda shaharni agʻdarib, bir dona toshini ham qoldirmay, soylikka tortib tushiramiz.

¹⁴Absalomga qoʻshilib hamma bir ogʻizdan:

— Orux urugʻidan boʻlgan Xushayning maslahati Oxitofelning maslahatidan ancha maʼnili, — deyishdi. Sababi, Egamiz Absalomni kulfatga duchor qilish niyatida Oxitofelning yaxshi maslahatini behudaga chiqarishni moʻljallab qoʻygan edi⁺.

Xushay Dovudga xabar beradi

¹⁵Xushay ruhoniylar Zodoʻx bilan Abuatarga shunday dedi:

— Oxitofel Absalomga va Isroil oqsoqollariga unday maslahat berdi, men esa bunday maslahat berdim. ¹⁶Sizlar hoziroq shu xabarni Dovudga yetkazinglar: bu kecha qirda — daryoning kechuvida tunamasin, hoziroq narigi qirgʻoqqa oʻtaversin*. Boʻlmasa, shohning oʻzi ham, yonidagi odamlari ham qirilib ketadi.

¹⁷Bu paytda Abuatar oʻgʻli Yoʻnatan bilan Zodoʻx oʻgʻli Oximas* En–Roʻgʻol bulogʻida* kutib turishardi. Bir choʻri qiz boʻlib oʻtgan gap–soʻzlarni ularga yetkazar, Yoʻnatan bilan Oximas esa eshitganlarini shoh Dovudga yetkazib turishardi. Oʻzlari tavakkal qilib shaharga kirolmas, birortasi koʻrib qolishi mumkin edi⁺. ¹⁸Lekin bir oʻspirin nogahon ularni koʻrib qoldi va Absalomga xabar berdi. Shundan keyin Yoʻnatan bilan Oximas tezda bu shahardan chiqib, Boxurim shahridagi* bir odamning uyiga kelishdi. Oʻsha uyning hovlisida bir quduq bor edi. Yoʻnatan bilan Oximas quduqqa tushishdi. ¹⁹Haligi odamning xotini quduq ogʻzini yopinchiq bilan berkitdi. Quyoshda quritayotganday boʻlib, ustiga boshoq yoyib qoʻydi. Shuning uchun hech kim, bu yerda odam bor, deb shubhalanmasdi⁺. ²⁰Absalomning odamlari oʻsha uyga borib, ayoldan:

— Oximas bilan Yoʻnatanni koʻrmadingmi? — deb soʻrashdi.

— Irmoqning narigi tomoniga oʻtib ketishdi, — deb javob berdi ayol. Absalomning odamlari ularni qidirib ketishdi, lekin topa olmay Quddusga qaytishdi. ²¹Ular ketgandan soʻng Oximas bilan Yoʻnatan quduqdan chiqishdi–da, boʻlib oʻtgan hodisalardan shoh Dovudni xabardor qilish uchun uning yoniga joʻnashdi.

— Qani, hoziroq daryoni kechib oʻtinglar, chunki Oxitofel sizlarga qarshi shunday–shunday maslahat berdi, — deyishdi ular shohga. ²²Shu zahoti Dovud hamma odamlarini ergashtirib, Iordan daryosini zudlik bilan kechib oʻtdi. Tong otganda, hamma Iordan daryosidan oʻtib boʻlgan, orqada birorta ham odam qolmagan edi.

²³Oxitofel bergan maslahati amalga oshmaganini koʻrib, eshagini egarlab joʻnadi. Oʻz shahriga* — uyiga qaytib keldi. Ishlarini saranjom–sarishta qilib boʻlgandan keyin, oʻzini osib oʻldirdi. Uning jasadini ota–bobolarining xilxonasiga dafn qilishdi⁺.

²⁴Absalom bilan Isroil lashkarining hammasi Iordan daryosini kechib oʻtishayotganda, Dovud Moxanayim shahriga yetib borgan edi⁺. ²⁵Absalom Yoʻabning oʻrniga Emosani lashkarboshi qilib tayinlagandi. Emosa Yoʻabning jiyani boʻlib, Ismoil qavmidan* Eter* degan odamning oʻgʻli edi. Onasining ismi Obigayl boʻlib, Naxosh degan odamning qizi edi. Obigayl Zeruyaning singlisi, Zeruya Yoʻabning onasi edi⁺. ²⁶Absalom va uning qoʻli ostidagi Isroil lashkari Gilad yerlarida qarorgoh qurishdi.

²⁷⁻²⁹Dovud Moxanayimga borganda, uni bir necha odam kutib turardi. Ular Ommonlarning Rabba shahridan Naxosh oʻgʻli Shoʻvi, Loʻdavor shahridan Omiyol oʻgʻli Moxir va Roʻgʻolim shahridan Giladlik Borzulay edilar. Ular, odamlar choʻlda toliqqan, och qolib, chanqagandir, deb Dovud bilan uning odamlariga koʻrpa–toʻshaklar, kosalar, sopol idish–tovoqlar, bugʻdoy, arpa, kepakli un, qovurilgan don, loviya, yasmiq doni*, asal, suzma, pishloq va qoʻylar olib kelishgan edi⁺⁺.

18–BOB

Absalomning halokati

18¹Dovud yonida yurgan odamlarini bir joyga toʻplab, ular ustidan mingboshilar, yuzboshilar tayinladi. ²Soʻng odamlarini uch qismga boʻldi, birinchi qismga Yoʻab boshchilik qilardi, ikkinchisiga Yoʻabning akasi Abushay (Zeruyaning oʻgʻli), uchinchisiga Gatlik* Etxay boshchilik qilishardi. Shoh odamlarini jangga joʻnatayotib ularga:

— Men ham sizlar bilan birga boraman, — degan edi,⁺ ³ular:

— Biz bilan bormang, — deyishdi. — Bordi–yu, qochishimizga toʻgʻri kelib qolsa, gʻanimlarimiz biz bilan qiziqmaydi. Yarmimiz oʻlib ketganimizda ham eʼtibor berishmaydi. Siz bizning oʻn mingtamizga arziysiz. Siz bizga shahardan turib yordam bering, bizga shunisi yaxshi.

⁴— Sizlarga qaysinisi maʼqul boʻlsa, shuni qilganim boʻlsin, — dedi shoh. Odamlar yuz, ming kishilik toʻdalarga boʻlinib shahardan chiqishayotganda, shoh darvoza yonida turgan edi. ⁵Shoh Yoʻabga, Abushay va Etxayga:

— Absalom yosh, mening hurmatim uchun unga ziyon yetkazmanglar, — deb tayinladi. Shohning lashkarboshilarga Absalomga aloqador buyruq berganini hamma sipohlar eshitishdi.

⁶Absalomga ergashgan Isroil lashkari bilan jang qilish uchun Dovudning odamlari maydonga chiqishdi. Jang Efrayim oʻrmonida boʻldi. ⁷Dovudning odamlari Isroil lashkarini magʻlub qildi. Katta talafot boʻldi, oʻsha kuni yigirma ming kishi oʻldi. ⁸Jang tobora yoyilib borardi. Oʻsha kuni oʻrmondagi falokatdan nobud boʻlgan odamlarning soni jangda oʻldirilganlarning sonidan koʻp edi⁺.

⁹Jang payti Absalom xachirini minib yolgʻiz oʻzi qochib ketayotgan edi, toʻsatdan Dovudning odamlariga duch kelib qoldi. Xachir katta eman daraxtining qalin shoxlari tagidan yelib ketayotganda, Absalomning boshi shoxlar orasiga kirib qoldi. Xachir yelib ketaverdi, Absalom esa daraxtga osilib qoldi. ¹⁰Dovudning odamlaridan biri Absalomning osilib turganini koʻrib qoldi va borib Yoʻabga aytdi:

— Absalomni koʻrdim, u bir eman daraxtida osilib turibdi!

¹¹Yoʻab xabar olib kelgan odamga:

— Uni koʻrgan boʻlsang, nimaga yerga qulatib oʻldirmading? Senga oʻn kumush tanga* va bir kamar hadya etgan boʻlardim, — dedi. ¹²Oʻsha odam Yoʻabga shunday javob berdi:

— Hatto ming kumush tanga* sanab berganingizda ham, shoh oʻgʻliga qoʻlimni tekkizmayman. Chunki shohning sizga, Abushay va Etxayga “Yosh Absalomning jonini saqlang” degan buyrugʻini biz ham eshitgan edik. ¹³Bordi–yu, Absalomning joniga qasd qilganimda, siz oʻzingizni chetga tortmasmidingiz, axir?! Baribir, shohimiz hamma narsadan voqif boʻladi–ku!

¹⁴Yoʻab:

— Sen bilan pachakilashib vaqtimni yoʻqotmay, — dedi–yu, qoʻliga uchta nayza olib oʻsha yerga bordi. Absalom eman daraxtida muallaq osilib turar, hali tirik edi. Yoʻab Absalomning yuragiga nayza sanchdi. ¹⁵Soʻngra Yoʻabning oʻnta qurolbardori Absalomni oʻrab olib, tamomila oʻldirishdi.

¹⁶Yoʻab jangni toʻxtatish uchun burgʻu chaldirdi, shunda Dovudning odamlari Isroil lashkarini quvlashdan toʻxtab, orqaga qaytishdi. ¹⁷Absalomni esa daraxtdan koʻtarib olib, oʻrmondagi chuqur bir xandaqqa uloqtirishdi. Bir talay tosh uyib, xandaq ogʻzini berkitishdi. Shu paytda Isroil lashkarining hammasi uy–uylariga qochib ketishgan edi⁺.

¹⁸Absalom hayotligida “Nomimni davom ettiradigan bitta ham oʻgʻlim yoʻq*”, deb Shoh soyligida* oʻziga atab bir yodgorlik toshi oʻrnatgan va yodgorlik toshiga oʻzining nomini bergan edi. Bu yodgorlik shu kungacha* “Absalom yodgorligi” deyiladi⁺.

Dovud oʻgʻliga aza tutadi

¹⁹Zodoʻxning oʻgʻli Oximas Yoʻabga:

— Ijozat bersangiz, tez borib shohimizga: “Egam sizni gʻanimlaringiz qoʻlidan qutqardi”, deb xabar yetkazsam, — dedi.

²⁰— Yoʻq, — dedi Yoʻab, — bugun sen xabar olib bormaysan. Boshqa safar xabar yetkazarsan, lekin bugun emas. Chunki shohning oʻgʻli oʻldi.

²¹Keyin Yoʻab Habashistonlik bir odamga*:

— Sen borib, koʻrganlaringni shohga ayt, — deb buyurdi. Oʻsha odam Yoʻabga taʼzim qildi–yu, yugurib ketdi. ²²Ammo Oximas yana:

— Nima boʻlsa boʻlar, ijozat bering, men anavi Habashistonlikning orqasidan yugurib borayin, — deb iltimos qildi.

— Oʻgʻlim, nimaga yugurib borishni istab qolding? Senga manfaat keltiradigan xabar yoʻq–ku! — dedi Yoʻab.

²³— Nima boʻlsa boʻlar, hozir yugurib boray, — deb yana iltimos qildi Oximas.

— Mayli, yugur, — dedi Yoʻab. Oximas shu zahoti Iordan tekisligi boʻylab yugurib, Habashistonlikdan oʻzib ketdi.

²⁴Dovud bu vaqtda shahar darvozasi oldida* oʻtirgan edi. Qorovul shahar darvozasi tepasiga chiqdi. Atrofga nazar tashlab, bittasining yugurib kelayotganini koʻrdi ²⁵va bu haqda shohga aytdi.

— Bittasi kelayotgan boʻlsa, demak, yaxshi xabar olib kelyapti, — dedi shoh.

Oʻsha odam tobora yaqinlashib kelardi. ²⁶Qorovul yana boshqasining yugurib kelayotganini koʻrib, darvozabonga:

— Ana, yana bittasi yugurib kelyapti, — deb xabar berdi.

— U ham yaxshi xabar olib kelayotir, — dedi shoh.

²⁷— Menimcha, oldindagi odam yugurishidan Zodoʻx oʻgʻli Oximasga oʻxshaydi, — dedi qorovul.

— Oximas — yaxshi odam, yaxshi xabar olib keladi, — deya javob berdi shoh⁺.

²⁸Shu payt Oximas baland ovoz bilan shohga:

— Tinchlik–omonlik boʻlsin, shohim! — dedi.

Soʻng shohning oldida muk tushib taʼzim qilib:

— Shoh hazratlariga qoʻl koʻtarganlar ustidan gʻalaba ato qilgan Egangiz Xudoga hamdu sanolar boʻlsin! — dedi.

²⁹— Bolam Absalom sogʻ–salomatmi? — deb soʻradi shoh.

— Yoʻab men, qulingizni joʻnatgan paytda katta gʻalayon boʻlayotgan edi, keyin nima boʻlganini bilmayman, — dedi Oximas.

³⁰— Bu tomonga oʻt, shu yerda kutib tur, — dedi shoh. Oximas nariga oʻtib kuta boshladi. ³¹Shu orada Habashistonlik yetib keldi.

— Shoh hazratlariga xushxabar! — dedi u. — Egam adolat qilib, sizga qarshi isyon koʻtarganlar ustidan gʻalaba ato qildi.

³²— Bolam Absalom sogʻ–salomatmi? — deb soʻradi shoh Habashistonlikdan.

— Shoh hazratlari! — dedi Habashistonlik. — Gʻanimlaringizning, yomon niyat bilan sizga qarshi otlanganlarning oxirati shu yigitning oxirati kabi boʻlsin⁺.

³³Shoh esankirab qoldi. Darvoza tepasidagi boloxonaga chiqib, faryod qila boshladi. U boloxonaga chiqar ekan:

— Oh, oʻgʻlim Absalom! Oh, oʻgʻilginam, bolam Absalom! Sening oʻrningga men oʻlsam boʻlmasmidi, oʻgʻlim?! Voy, bolam Absalom! — deb faryod qilardi.

19–BOB

Yoʻab Dovudga tanbeh beradi

19¹Shoh Dovud Absalom uchun koʻz yoshi toʻkib, aza tutayotir, deb Yoʻabga xabar berishdi. ²Dovudning sipohlari ham: “Shoh oʻgʻli uchun aza tutyapti ekan”, deb eshitishdi. Shunday qilib, oʻsha kungi gʻalaba barcha lashkar uchun azaga aylandi. ³Oʻsha kuni sipohlar xuddi urushdan qochganlarday, shaharga xijolat tortib, pisib kirishdi. ⁴Shoh esa yuzini berkitib, bor ovozi bilan: “Oh, oʻgʻlim Absalom! Absalom, bolaginam, jigarim!” deb faryod qilardi.

⁵Yoʻab shoh turgan uyga kirib, unga shunday dedi:

— Bugun sizning joningizni, oʻgʻillaringiz, qizlaringiz, xotinlaringiz, kanizaklaringizning* jonlarini qutqargan odamlaringizning hammasini xijolatga qoʻydingiz. ⁶Chunki siz oʻzingizdan nafratlanganlarga mehr qoʻyib, sizni yaxshi koʻrganlardan nafratlanar ekansiz. Bugun lashkarboshilaringiz va mard yigitlaringiz sizning oldingizda hech narsaga arzimasligini oshkor qilib qoʻydingiz. Ha, men bir narsani anglab yetdim: bugun Absalom omon qolib, hammamiz oʻlib ketsak, sizga yaxshi boʻlar ekan! ⁷Endi turing, tashqariga chiqib, odamlaringizga dalda bering! Egamning nomini oʻrtaga qoʻyib ont ichamanki, agar chiqmasangiz, shu kecha sizning yoningizda birorta odam qolmaydi. Bu esa yoshligingizdan to shu bugungacha boshingizga kelgan kulfatlar ichida eng yomoni boʻladi!

⁸Shu gapdan keyin shoh shahar darvozasi oldiga borib oʻtirdi. Jamiki lashkarga: “Shoh shahar darvozasida oʻtiribdi” degan xabar yetib bordi. Shundan keyin ular shohning yoniga tashrif buyurishdi.

Dovud Quddusga qaytadi

Bu paytda Isroil xalqidan Absalom tomonda boʻlganlari uy–uylariga qochib ketgan edi⁺. ⁹Isroilning turli qabilalaridan boʻlgan odamlar bir–birlari bilan bahs qilishardi:

— Bizni gʻanimlarimiz qoʻlidan Dovud xalos qilgan, Filistlar qoʻlidan qutqargan edi. U Absalomdan qochib, yurtdan ketib qolgan⁺. ¹⁰Bizga yoʻlboshchi boʻlsin deb, Absalomga moy surtib shoh qilgan edik, lekin u jangda oʻldi. Shunday ekan, Dovuddan iltimos qilaylik, qaytib kelsin, bizning shohimiz boʻlsin.

¹¹Shoh Dovud ruhoniylar Zodoʻx bilan Abuatarga quyidagicha xabar joʻnatdi:

— Yahudo oqsoqollariga borib aytinglar, shoh shunday demoqda: “Butun Isroil xalqi, shohni oʻz xonadoniga qaytarish kerak, deyapti. Isroil xalqining gaplari mening qulogʻimga yetib keldi. Nima uchun sizlar loqaydlik qilyapsizlar⁺? ¹²Sizlar qarindoshlarimsiz, jigarlarimsiz! Nega sizlar shohni qaytarib olib kelishni orqaga suryapsizlar?” ¹³Emosaga ham shu gapni yetkazinglar: “Sen jigarimsan–ku! Seni hozirdan boshlab Yoʻabning oʻrniga umrbod lashkarboshi qilib tayinlayman. Shunday qilmasam, Xudo meni ne koʻyga solsa solsin, hatto undan battarrogʻini qilsin!”⁺

¹⁴Shunday qilib, Dovud jamiki Yahudo xalqini tamoman oʻziga moyil qildi. Nihoyat, ular shohga: “Hamma odamlaringizni ergashtirib orqaga qayting!” deb xabar berishdi. ¹⁵Shoh orqaga qaytib, Iordan daryosi boʻyiga yetib keldi. Yahudo xalqi: “Shohni kutib olaylik, Iordan daryosidan olib oʻtaylik”, deb Gilgalga* keldi⁺. ¹⁶Benyamin qabilasidan Gera oʻgʻli Shimax ham shu yerda edi. U shoh Dovudni kutib olish uchun shoshilganicha Boxurim shahridan Yahudo odamlari bilan birga daryo boʻyiga yetib keldi⁺. ¹⁷Uning yonida Benyamin qabilasidan ming kishi bor edi. Shoul xonadonining xizmatkori Zibax ham oʻn besh oʻgʻlini va yigirmata qulini ergashtirib keldi. Ular daryo boʻyiga tezda shohdan oldin yetib kelishdi⁺. ¹⁸“Shoh xonadonini daryodan olib oʻtaylik, shohning hamma xohishini bajo keltiraylik”, deb ular xizmat qilishdi.

Dovud Shimaxni kechiradi

Shoh Iordan daryosini endi kechib oʻtmoqchi boʻlib turgan edi, Shimax oʻzini shohning oyoqlari ostiga tashladi–da, ¹⁹unga yolvordi:

— Shoh hazratlari gunohimdan oʻtsinlar! Quddusdan chiqqan kuningizda men qilgan gunohni* eslamasinlar, xayollariga keltirmasinlar, shoh hazratlari!⁺ ²⁰Chunki men, qulingiz, oʻz gunohimni bilaman. Mana, shoh hazratlarini kutib olish uchun bugun jamiki Isroildagi odamlardan birinchi boʻlib men keldim.

²¹Shunda Zeruya oʻgʻli Abushay:

— Nahotki Egam moy surtib tanlagan shohni haqorat qilgani uchun Shimax oʻldirilmasa?! — dedi⁺.

²²— Ey Zeruya oʻgʻillari! — dedi Dovud. — Kim sizlarning fikringizni soʻradi? Menga aql oʻrgatmoqchimisizlar? Shu topda Isroil shohi ekanimni oʻzim bilmaymanmi? Isroilda shu bugun birorta odamning qoni toʻkilmaydi!⁺

²³Soʻng Dovud Shimaxga:

— Oʻlmaysan! — deb ont ichdi⁺.

Dovudning Mefibositga mehribonligi

²⁴Shoulning nabirasi Mefibosit ham shohni kutib olishga borgan edi. Shoh ketgan kundan boshlab sogʻ–salomat qaytgunigacha, Mefibosit na oyoqlarini, na kiyimlarini yuvgan, na soqolini qirqqan edi⁺. ²⁵Mefibosit shohni kutib olishga Quddusdan kelganda, Dovud undan:

— Mefibosit, nimaga men bilan ketmading? — deb soʻradi. ²⁶Mefibosit shunday javob berdi:

— Ey shoh hazratlari, men, qulingiz, choʻloq boʻlganim uchun qulim Zibaxga: “Eshakni egarla, men eshakka minib shoh bilan birga ketaman”, degan edim. Lekin u meni aldadi, ²⁷shoh hazratlarining oldida men, qulingizning yuzini qora qildi. Ammo siz, shoh hazratlari, Xudoning farishtasidaysiz. Sizga nima maʼqul kelsa, shuni qiling⁺. ²⁸Otam xonadonining hamma aʼzolari shoh hazratlaridan faqat oʻlimni kutib yurganlarida, men, qulingizga, siz xonadoningiz aʼzolari qatorida dasturxoningizdan taom yeyish imtiyozini berdingiz. Sizdan bundan ortiq bir narsa soʻrashga qanday haqim bor, ey shohim?!⁺

²⁹— Oʻzingning ishlaring toʻgʻrisida gapirishingga hojat yoʻq, — dedi shoh. — Senga va Zibaxga, yerlarni* boʻlishib olaveringlar, deb buyurgan edim–ku.

³⁰— Shoh hazratlari nihoyat saroyga sogʻ–salomat qaytib keldilar, shuning oʻzi menga kifoya, — dedi Mefibosit. — Endi hamma yerni Zibax olaversin.

Dovudning Borzulayga mehribonligi

³¹Giladlik Borzulay ham shohga Iordan daryosini kechib oʻtishida yordam berib, uni kuzatib qoʻyay deb, Roʻgʻolimdan kelgan edi. ³²Borzulay ancha keksayib qolgan, sakson yoshda edi. U boy odam boʻlib, shoh Moxanayimda istiqomat qilib turgan paytda, shohning tirikchiligini taʼminlagan edi⁺. ³³Shoh Borzulayga:

— Men bilan yuring, endi Quddusda men sizning tirikchiligingizni taʼminlayman, — dedi. ³⁴Lekin Borzulay:

— Qancha umrim qoldiki, siz bilan Quddusga ketsam? — dedi. ³⁵— Men, qulingiz, hozir sakson yoshdaman. Bundan bu yogʻiga nima yoqadi, nima yoqmaydi — ajrata bilmasam, yeb–ichganimning taʼmini seza olmasam. Yana erkak–ayol qoʻshiqchilarning ovozini farqlay olmasam. Shunday ekan, nimaga shoh hazratlariga yana yuk boʻlayin⁺? ³⁶Men, qulingiz, Iordan daryosini shoh bilan birga kechib, sizga bir oz hamroh boʻlaman, xolos. Shoh nima uchun menga shu qadar iltifot qilishi kerak? ³⁷Ijozat bersangiz, men orqamga qaytayin, oʻz shahrimda jon berib, ota–onamning xilxonasiga dafn qilinayin. Lekin mana qulingiz Ximxon shu yerda, u siz bilan narigi qirgʻoqqa oʻtsin. Unga nimani maʼqul koʻrsangiz, shuni qilarsiz⁺.

³⁸— Ximxon men bilan narigi qirgʻoqqa kechib oʻtadi, — dedi shoh. — Siz unga nimani maʼqul koʻrsangiz, u uchun shuni bajo keltiraman. Oʻzingiz uchun nima istaysiz? Ayting, bajo qilayin.

³⁹Shundan soʻng shoh bilan barcha odamlar Iordan daryosini kechib oʻtdilar*. Shoh Dovud Borzulayni oʻpib, duo qildi. Borzulay oʻz yurtiga qaytib ketdi.

Yahudo va Isroil xalqi shohni talashishadi

⁴⁰Shoh Gilgalga joʻnadi. Ximxon ham u bilan birga ketdi. Yahudo odamlarining hammasi va Isroil* odamlarining yarmi shohni kuzatib borayotgan edilar. ⁴¹Bir payt jamiki Isroil xalqi shohning oldiga borib shunday deyishdi:

— Nega birodarlarimiz Yahudo xalqi sizni olib qochib, oʻzingizni, xonadoningizni, odamlaringizni Iordan daryosining bu tomoniga ham oʻtkazib qoʻyishdi?

⁴²Yahudo xalqi Isroil xalqiga shunday javob qaytarishdi:

— Chunki shoh bizning yaqinimiz. Nimaga sizlar xafa boʻlyapsizlar? Shohning yeydiganidan biror narsa yedikmi?! Yoki oʻzimizga biror narsa oldikmi?

⁴³— Isroilda oʻnta qabila bor, — deb javob berdi Isroil xalqi. — Shuning uchun Dovudda sizlardan koʻra, bizning oʻn marta haqimiz bor. Shunday ekan, nega bizni mensimaysizlar?! Shohimizni qaytarib kelaylik, deb birinchi boʻlib biz aytmaganmidik?!

Yahudo xalqining gapi Isroil xalqinikidan koʻra, qattiqroq boʻldi⁺.

20–BOB

Shebaning isyoni

20¹Oʻsha paytda Benyamin qabilasidan Sheba degan yaramas bir odam shu yerda — Gilgalda edi. U Bixri deganning oʻgʻli edi. Sheba burgʻu chalib, shunday xitob qildi:

“Essay oʻgʻli Dovudning bizga oʻtkazib qoʻygan joyi yoʻq,

Bizning ham undan qarzimiz yoʻq!

Ey Isroil* erlari, hamma oʻz uyiga qaytsin!”⁺

²Shundan keyin jamiki Isroil odamlari Dovudni tark etib, Shebaga ergashib, ketib qolishdi. Yahudo xalqi esa oʻzlarining shohiga sodiq qolib, Iordan daryosidan Quddusgacha unga hamroh boʻlishdi.

³Shoh Dovud Quddusdagi saroyiga yetib borgach, saroyga qarab turinglar deb, qoldirib ketgan oʻnta kanizagini* alohida uyda saqlashni buyurdi. Dovud ularni boqdi, lekin birortasi bilan birga boʻlmadi*. Kanizaklar esa umrlarining oxirigacha nazorat ostida, beva xotinlar kabi yashadilar⁺.

⁴Shundan keyin shoh Dovud oʻz lashkarboshisi Emosaga:

— Uch kun ichida Yahudo xalqini huzurimga chaqirib kel, oʻzing ham shu yerda boʻl, — dedi⁺. ⁵Emosa Yahudo xalqini chaqirib kelishga ketdi. Ammo belgilangan vaqtda qaytib kelmadi. ⁶Shundan soʻng Dovud boshqa lashkarboshisi Abushayga dedi:

— Endi Sheba bizga Absalomdan ham ogʻirroq kulfat keltiradi. Mening odamlarimni olib, Shebaning orqasidan quvla. Aks holda, u mustahkam shaharga oʻrnashib olib, bizdan yashirinadi.

⁷Oʻsha zahoti Abushay Shebani tutib kelish uchun Quddusdan chiqdi. U Yoʻabni va uning odamlarini, Xaretlik va Palatlik qoʻriqchilarni*, hamma botir sipohlarni yoniga oldi⁺. ⁸Ular Givondagi* katta qoyaning yoniga yetib borganda, Emosani uchratib qoldilar. Yoʻab jang kiyimlarini kiyib olgan edi. Kiyimining ustidan kamar bogʻlagan, xanjarini qiniga solib, kamariga osib olgan edi. U Emosaning oldiga soʻrashish uchun qadam tashladi–yu, yashirincha xanjarini qinidan sugʻurdi.

Yoʻab Emosaga:

⁹— Yaxshimisan, inim? — dedi–yu, goʻyo uni oʻpmoqchi boʻlib, oʻng qoʻli bilan Emosaning soqolidan ushladi. ¹⁰Emosa Yoʻabning narigi qoʻlida xanjar borligini sezmay qoldi. Yoʻab xanjarini Emosaning qorniga tiqdi, Emosaning ichak–chovogʻi yerga toʻkildi. Ikkinchi marta xanjar urishiga hojat qolmadi, Emosaning joni chiqib boʻlgan edi.

Shundan keyin Yoʻab bilan akasi Abushay Shebani quvlashda davom etishdi⁺. ¹¹Yoʻabning odamlaridan biri Emosaning jasadi tepasida turib:

— Yoʻabga kim sodiq boʻlsa, kim Dovud tarafida boʻlsa, Yoʻabning orqasidan borsin, — dedi. ¹²Emosaning jasadi qonga belanib yoʻlning oʻrtasida yotar, har bir odam jasadga yaqinlashganda, uning tepasida toʻxtab qolardi. Yoʻabning gapirgan oʻsha odami bu ahvolni koʻrib, Emosaning jasadini sudrab, yoʻl yoqasidagi dalaga olib borib tashladi, ustiga kiyim tashlab qoʻydi. ¹³Jasad yoʻldan olib tashlangandan soʻng, hamma Shebani quvlab, Yoʻabning ortidan ketdi.

¹⁴Shu orada Sheba Isroil qabilalarining hamma yerlarini bosib oʻtib, Ovil–Bayt–Maxo shahriga* yetib keldi. Bixri* urugʻining hammasi Shebaga ergashib, shaharga kirib olishdi⁺. ¹⁵Soʻng Yoʻab va uning hamma odamlari Ovil–Bayt–Maxoga bordilar, oʻsha shaharni qamal qilib, shahar devoriga qiyalatib tuproq uydilar* va tepaga chiqib devorteshar qurol bilan devorni yiqita boshladilar. ¹⁶Shu payt bir dono ayol shahar ichkarisidan ovoz berdi:

— Eshitinglar! Quloq solinglar! Yoʻabni aytib yuboringlar, bu yoqqa kelsin, u bilan gaplashmoqchiman.

¹⁷Yoʻab ayolga yaqinroq bordi.

— Yoʻab sizmisiz? — soʻradi ayol.

— Ha, menman, — dedi Yoʻab.

— Bu choʻringizning soʻzlarini eshiting! — dedi ayol.

— Qulogʻim senda, — dedi Yoʻab.

¹⁸Ayol gapida davom etdi:

— Qadimdan “Ovil shahrida maslahat qilinglar” degan gap boʻlardi, shunga rioya qilib, hamma har qanday ishlarini hal qilishardi. ¹⁹Biz Isroilning tinchligini istagan sodiq kishilarmiz. Siz esa Isroilda onaday boʻlgan shaharni vayron qilmoqchisiz. Nimaga Egamning merosini yoʻq qilish sizga kerak boʻlib qoldi?

²⁰— Xudo saqlasin! — dedi Yoʻab, — vayron qilmoqchi yoki butunlay yoʻq qilmoqchi emasman. ²¹Hecham unday emas. Efrayim qirlaridan Bixri oʻgʻli Sheba degan odam shoh Dovudga qarshi isyon koʻtargan edi. Faqat oʻshani bersangizlar boʻldi, men shahardan tinchgina ketaman.

— Uning boshini devordan oshirib, sizga tashlashadi, — dedi ayol.

²²Soʻng ayol butun shahar ahliga oʻzining dono gaplarini yetkazdi. Shahar ahli Shebaning boshini kesib, devordan oshirib Yoʻabga tashladi. Yoʻab burgʻusini chaldi. Yoʻabning odamlari shahardan chiqib, uylariga qaytib ketishdi. Yoʻab ham Quddusga — shohning yoniga joʻnadi.

Dovudning aʼyonlari

²³•Yoʻab butun Isroil qoʻshinining lashkarboshisi edi. Yohayido oʻgʻli Binayo esa Xaretlik va Palatlik qoʻriqchilarning sardori edi⁺. ²⁴Odoniram* qarollar ustidan masʼul, Oxilud oʻgʻli Yohushafat mushovir* edi⁺. ²⁵Shavo — kotib, Zodoʻx bilan Abuatar — ruhoniy,⁺ ²⁶Yovirlik Ero ham Dovudning ruhoniysi edilar.

21–BOB

Givonliklar Shoul xonadonidan oʻch oladi

21¹Dovud shohligi paytida uch yil muttasil ocharchilik hukm surdi. Dovud Egamizdan shu haqda soʻragan edi*, Egamiz shunday javob berdi: “Qon toʻkkan Shoul va uning xonadoni bu ocharchilikka sababchi, chunki Shoul Givonliklarni qirgan edi.”

²Shundan soʻng shoh Givonliklarni chaqirtirib keldi va ular bilan gaplashdi.

Givonliklar Isroil qavmlaridan boʻlmay, Amor xalqlarining* qolgan–qutgani edi. Isroil xalqi Givonliklarga, sizlarni tirik qoldiramiz, deb ont ichishgan edi*. Shunga qaramay, Shoul ularni qirib tashlashga harakat qilgan, chunki u butun yurtni Isroil va Yahudo xalqi nazorat qilishini istagandi⁺.

³Xullas, Dovud:

— Sizlar uchun nima qilay? — deb soʻradi Givonliklardan. — Egamning xalqini duo qilishingiz uchun bu gunohni qanday yuvsam boʻladi?

⁴Givonliklar unga:

— Bizga Shoul va uning xonadonidan oltin ham, kumush ham kerak emas, Isroil xalqidan birortasini oʻldirish niyatimiz ham yoʻq, — deb javob berishdi.

— Nima istasangiz, bajo qilaman, — dedi Dovud. ⁵Shundan soʻng Givonliklar aytishdi:

— Shoul bizni Isroil yurtida yashamasin deb, qirib tashlashni va bizni yoʻqotishni maqsad qilib qoʻygan edi. ⁶Shuning uchun Shoulning oʻgʻillaridan yettitasi bizga berilsin. Biz ularni Givonda, aynan Egamiz tanlab olgan Shoulning shahrida, Egamizning huzurida oʻldiramiz. Jasadlarini tik oʻrnatilgan xodaning uchiga qoqamiz.

— Sizlarga beraman ularni, — dedi shoh⁺.

⁷Dovud Shoulning nabirasi — Yoʻnatanning oʻgʻli Mefibositga rahm qilib, uni Givonliklarga bermadi. Dovud bilan Yoʻnatan Egamizning nomini oʻrtaga qoʻyib bir–biriga qasamyod qilishgan edi⁺. ⁸Shoulga Oyo qizi Rizpa Ormanax va Mofibaset degan ikki oʻgʻil tugʻib bergan edi. Dovud Shoulning oʻsha ikkala oʻgʻlini oldi. Shoulning qizi Merav* Maxlalik Borzulay oʻgʻli Odriyoldan beshta oʻgʻil koʻrgan edi. Dovud oʻsha oʻgʻillarning⁺ ⁹hammasini Givonliklarning qoʻliga berdi. Givonliklar yettovini togʻda — Egamizning oldida oʻldirib, jasadlarini tik oʻrnatilgan xodaning uchiga qoqishdi. Yettovi ham birga jon bergan edi. Ular oʻldirilganda, oʻrim–yigʻim endi boshlangan, arpa oʻrimining ilk kunlari* edi⁺.

¹⁰Oyo qizi Rizpa qanor* oldi va jasadlar yonidagi bir qirning tepasiga borib, qanorni yoydi. Oʻrim payti boshlangandan to jasadlar ustiga osmondan yomgʻir yoqqunga qadar*, Rizpa oʻsha yerda qoldi. Jasadlarni kunduzi osmonda uchadigan qushlardan, kechalari yovvoyi hayvonlardan qoʻriqladi.

¹¹Shoulning kanizagi* Oyo qizi Rizpa qilgan ishni Dovudga yetkazishdi. ¹²Dovud Giladdagi Yobosh xalqining oldiga borib, Shoul va uning oʻgʻli Yoʻnatanning suyaklarini ulardan oldi. Filistlar Gilbova togʻida Shoulni oʻldirgan kuni uning va oʻgʻlining jasadlarini Bayt–Shan shahri maydonida devorga qoqib qoʻygan edilar. Giladdagi Yobosh xalqi esa ikkovining jasadini yashirincha u yerdan olib ketishgan edi*⁺. ¹³Dovud Shoul bilan oʻgʻli Yoʻnatanning suyaklarini u yerdan olib kelgandan soʻng, oʻldirilgan yetti kishining jasadlarini ham olishdi. ¹⁴Shoul bilan oʻgʻli Yoʻnatanning suyaklarini Benyamin hududidagi Zilaga — otasi Kishning xilxonasiga dafn qilishdi. Shunday qilib, shohning hamma farmonlarini ijro etishdi.

Shundan keyin Xudo yurt uchun qilingan iltijolarga javob berdi⁺.

Filistlarga qarshi urush

¹⁵Filistlar bilan Isroil lashkari oʻrtasida yana urush boshlandi. Dovud odamlari bilan Filistlarga qarshi urushga otlandi. Ammo janglar davomida Dovud juda toliqib qoldi. ¹⁶Filist jangchilaridan biri Yishbibanuv Dovudni oʻldirmoqchi boʻldi. Yishbibanuv Rafa xalqidan* edi. U qoʻlida uchi 750 misqol* keladigan bronza nayza koʻtargan, beliga esa yangi qilich bogʻlab olgandi⁺. ¹⁷Zeruya oʻgʻli Abushay* Dovudni himoya qilib, oʻsha Filistni magʻlub qilib oʻldirdi. Shundan keyin Dovudning odamlari unga: “Endi siz biz bilan birga urushga bormaysiz, toki Isroilning chirogʻi oʻchib qolmasin”, deb aytishdi⁺.

¹⁸Shundan soʻng Gov shahrida Filistlar bilan yangidan urush boshlandi. Xushalik Sibaxay bu urushda Sof degan odamni oʻldirdi. Sof Rafa xalqidan edi⁺.

¹⁹Koʻp oʻtmay Isroil lashkari bilan Filistlar oʻrtasida Govda yana urush boʻldi. Yovir* oʻgʻli Elxanon Gatlik* Goʻliyotning ukasini* oʻldirdi. Elxanon Baytlahmlik edi. Goʻliyot nayzasining sopi toʻquvchining dastgohi xodasiday kelardi⁺.

²⁰Soʻngra yana Gat shahrida urush boʻldi. U yerda ham Rafa xalqidan devday bir odam bor edi. Uning qoʻl–oyoqlari olti barmoqli edi, hammasi boʻlib yigirma toʻrtta barmogʻi bor edi. ²¹Oʻsha odam Isroil lashkarini haqorat qilgan edi, Yoʻnatan uni oʻldirdi. Yoʻnatan Dovudning akasi Shimoning oʻgʻli edi⁺.

²²Dovud va uning odamlari tomonidan oʻldirilgan oʻsha toʻrtalasi ham Gatlik boʻlib, Rafa xalqidan edi⁺.

22–BOB

Dovudning zafar qoʻshigʻi

22¹•Egamiz Dovudni jamiki dushmanlari va Shoulning qoʻlidan ozod qilgan kuni Dovud Egamizga atab shu qoʻshiqni aytdi:

²“Egam suyangan qoyamdir*, mening qalʼam, qutqaruvchimdir.

³Ha, Xudodir mening qoyam, Unda panoh topaman.

Udir mening qalqonim, qudratli najotkorim*,

Qoʻrgʻonimu boshpanam.

Xaloskorim, zulmdan meni Sen qutqarasan!⁺

⁴Egamga iltijo qilaman,

Gʻanimlarimdan U meni xalos qiladi.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!⁺

⁵Oʻlim toʻlqinlari meni qurshab olgandi,

Balo–qazo sellari dahshat ila bosgandi,⁺

⁶Ha, oʻliklar diyorining* toʻrlari meni oʻrab olgandi,

Oʻlim oʻz tuzogʻiga meni asir qilgandi⁺.

⁷Kulfatda qolganimda Egamga iltijo qildim,

Ha, Xudoyimga iltijo qildim.

Maʼbadidan turib U ovozimni eshitdi,

Ohu nolam qulogʻiga yetib bordi⁺.

⁸Oʻsha zamon yer yuzi titrab, tebrandi,

Osmon poydevori* larzaga keldi,

Egam gʻoyat gʻazabga mingan edi⁺.

⁹Burnidan tutun buruqsab chiqardi,

Ogʻzidan otash pishqirardi,

Oldidan qip–qizil choʻgʻ yogʻilardi⁺.

¹⁰U koʻklarni yorib, pastga tushdi,

Oyoqlari ostida — qora bulut⁺.

¹¹Egam bir karubga* minib uchib keldi,

Yel qanotlari uzra koʻringan edi⁺.

¹²Atrofini zulmat bilan oʻradi,

Atrofidagi qora bulutlarni Oʻziga chayla qildi⁺.

¹³Ulkan nur Egamning oldidan chiqdi,

Qip–qizil choʻgʻ yogʻilib turdi.

¹⁴Egamning ovozi koʻklardan guldiradi,

Xudoyi Taoloning sadosi eshitildi⁺.

¹⁵Oʻqlar otdi, chaqmoq chaqtirib, yovlarini tirqiratdi,

Ularni sarosimaga soldi⁺.

¹⁶Egamning tahdidlaridan,

Uning qahrli nafasidan

Dengizning tubi koʻrinib qoldi,

Zamin poydevori* yalangʻoch boʻlib qoldi⁺.

¹⁷Egam yuqoridan qoʻl uzatib, meni tutdi,

Bahaybat suvlardan* meni chiqarib oldi⁺.

¹⁸Meni kuchli gʻanimlarim qoʻlidan,

Mendan nafratlangan yovlarimdan qutqardi,

Ular mendan kuchli edilar⁺.

¹⁹Qora kunimda ular menga hamla qildilar,

Ammo Egam menga tayanch boʻldi.

²⁰Meni bexavotir joyga chiqarib qoʻydi,

Mendan mamnun boʻlib, najot berdi⁺.

²¹Egam solihligim uchun meni mukofotlaydi,

Aybsizligim uchun meni taqdirlaydi⁺.

²²Zero, men Egamning yoʻlidan yurdim,

Axloqsizlik qilmadim,

Xudoyimdan yuz oʻgirmadim.

²³Uning hamma qonun–qoidalariga rioya qildim,

Farmonlaridan boʻyin tovlamadim.

²⁴Uning oldida benuqson boʻldim,

Gunoh qilishdan oʻzimni saqladim⁺.

²⁵Shu sababli Egam meni pok deb bildi,

Solihligimga yarasha mukofot berdi.

²⁶Ey Egam! Senga sodiq boʻlganga Sen sodiq boʻlasan,

Yaxshi insondan yaxshiligingni ayamaysan.

²⁷Pok kishiga pokligingni koʻrsatasan,

Egrining ayyorligini oʻz boshiga solasan.

²⁸Ahli kamtarga esa najot berasan,

Dimogʻdorni kuzatib, yerga urasan⁺.

²⁹Ey Egam! Sen Oʻzing chirogʻimsan,

Zulmatni men uchun yorugʻlikka aylantirasan⁺.

³⁰Ey Xudoyim! Senga suyanib lashkarni yoʻq qilaman,

Senga suyanib devorlardan oshib oʻtaman.

³¹Xudoning yoʻli komildir,

Egamizning kalomi chin haqiqatdir,

Panoh izlab borganga U qalqondir⁺.

³²Egamizdan boshqa Xudo kim ekan?!

Xudoyimizdan boʻlak suyanchiq Qoya bormikan?!⁺

³³Mening mustahkam qalʼam Xudodir,

Yoʻlimni Oʻzi bexatar qiladi.

³⁴U oyoqlarimni kiyik oyogʻiday qiladi,

Choʻqqilar uzra meni bexatar yurgizadi⁺.

³⁵Qoʻllarimni jang qilishga oʻrgatadi,

Barmoqlarim bronza yoyni buka oladi⁺.

³⁶Ey Egam, Sen menga zafar qalqoningni bergansan,

Madading esa meni yuksaltiradi.

³⁷Oyoqlarim uchun yoʻlimni keng qilgansan,

Oyoqlarim sira ogʻib ketmaydi.

³⁸Gʻanimlarimni quvlab, halok qildim,

Ularni yoʻq qilmay ortga qaytmadim.

³⁹Ularni shunday ezdimki, hech ham tura olmadilar.

Oyoqlarim ostida choʻzilib qoldilar.

⁴⁰Sen menga quvvat berib, jangga yubording,

Menga qarshi otlangan yovni oldimda bosh egdirding⁺.

⁴¹Gʻanimlarimni mendan qochirding,

Mendan nafratlanganlarni men yoʻq qildim⁺.

⁴²Ular madad soʻrab faryod qildilar,

Najotkorni esa topolmadilar,

Ey Egam, gʻanimlarim Senga yolvordilar,

Ammo Sen javob bermading⁺.

⁴³Yerdagi tuproq singari ularni ezdim,

Yoʻldagi loydek tepkilab bosdim⁺.

⁴⁴Sen meni xalqim gʻiybatidan xalos qilding,

Meni ellarga yoʻlboshchi qilish uchun saqlading.

Oʻzim tanimagan elat menga qaram boʻldi⁺.

⁴⁵Yot ellar menga boʻyin egdilar,

Ovozimni eshitiboq quloq tutdilar⁺.

⁴⁶Yot ellar holsizlanib yiqildilar,

Qaltirab manzilidan chiqib qochdilar⁺.

⁴⁷Egam barhayotdir! Suyangan Qoyamga olqishlar boʻlsin!

Najotim qoyasi — Xudoyim yuksalsin!

⁴⁸Qasdimni olgan Xudodir,

Xalqlarni menga U tobe qilgan⁺.

⁴⁹Meni gʻanimlarimdan U qutqargan,

Bosqinchilardan meni ustun qilgan,

Meni zoʻravonlar qoʻlidan xalos etgan⁺.

⁵⁰Shu bois, ey Egam, xalqlar ichra

Senga hamdlar aytaman!

Seni kuylab sano aytaman!⁺

⁵¹Egamiz Oʻz shohini ulugʻ zafarlarga erishtiradi,

Oʻzi tanlagan shoh Dovud va uning nasliga

To abad sodiq sevgisini koʻrsatadi.”⁺

23–BOB

Dovudning vasiyati

23¹Essay oʻgʻli Dovudning soʻzlari.

Dovudni Xudo yuksaltirgan,

Yoqbning Xudosi moy surtib, shoh qilgan uni,

Dovud Isroilning suyukli qoʻshiqchisi boʻlgan.

Dovudning oxirgi soʻzlari quyidagilardir:

²“Egamning Ruhi men orqali gapirdi,

Tilimdan Uning kalomi toʻkildi⁺.

³Isroil xalqining Xudosi men orqali soʻzladi,

Isroilning ishongan Qoyasi* menga shunday deb aytdi:

«Insonlarni adolat bilan boshqarayotgan,

Xudodan qoʻrqib shohlik qilayotgan inson⁺

⁴Bamisoli tong shafagʻidir,

Musaffo tongda nur sochayotgan quyosh kabidir,

Nurlari yomgʻirdan soʻng tuproqda maysa undirar.»

⁵Xonadonim Xudo oldida shunday emasmi?!

Chunki U men bilan abadiy bir ahd tuzgan,

Bu ahd har tomonlama ishonchli, mustahkamdir.

Albatta gʻolib boʻlishim uchun, har qanday tilagimga yetishim uchun,

U shak–shubhasiz menga madad beradi⁺.

⁶Shakkoklar uloqtirilajak tikan kabidir,

Chunki ularni qoʻl bilan ushlab boʻlmas.

⁷Tikan yigʻmoqchi boʻlgan kishi

Temir asbob yoki nayzaning sopidan foydalanar.

Tikanlarga oʻt qoʻyib, kulini koʻkka sovurar.”

Dovudning “Uch qahramon” va “Oʻttiz qahramon” degan guruhlaridagi bahodir jangchilar

⁸•Dovudga xizmat qilgan bahodir jangchilarning ismlari quyidagicha: birinchisi — Xaxmoʻn urugʻidan Yoshuvam*. U “Uch qahramon”ning* sardori edi. U nayzasi bilan sakkiz yuz kishiga hujum qilib, hammasini bir jangda oʻldirgan edi*.

⁹“Uch qahramon”dan ikkinchisi Oxoʻva urugʻidan Doʻdoʻ oʻgʻli Elazar edi. U jang qilish uchun toʻplangan Filistlarni Dovud bilan birga magʻlub qilgan edi. Isroil lashkari u paytda chekingan edi. ¹⁰Lekin Elazar joyida turaverdi, chekinmadi. Qoʻli toliqib, uvushib qolguncha Filistlarni oʻldirdi. Oʻsha kuni Egamiz uni ulugʻ zafarga erishtirdi. Soʻngra Isroil lashkari faqat halok boʻlganlarni talon–taroj qilish uchun Elazarning orqasidan bordi.

¹¹“Uch qahramon”dan uchinchisi Xarorlik Agey oʻgʻli Shammox edi. Filistlar Lexidagi bir yasmiqzor* yoniga yigʻilib kelganda, Isroil lashkari ularning oldiga tushib qochishgan edi. ¹²Lekin Shammox yasmiqzorning oʻrtasida turib olib, oʻsha yerni himoya qildi va Filistlarni tor–mor qildi. Shu tariqa, Egamiz uni ham ulugʻ zafarga erishtirdi.

¹³Oʻrim–yigʻim paytida oʻsha uchalasi (ular “Oʻttiz qahramon”* guruhi tarkibiga kirar edilar)* Dovudning yoniga — Adullam gʻoriga ketdilar*. Rafa vodiysida* Filistlar lashkari qarorgoh qurgan edi⁺. ¹⁴Bu paytda Dovud oʻzining adirdagi qarorgohida edi. Bitta Filist qoʻnolgʻasi esa Baytlahmda joylashgan edi. ¹⁵Dovud hasrat bilan:

— Qaniydi birortasi Baytlahm darvozasining yonidagi quduqdan menga suv olib kelib bersa! — dedi.

¹⁶Oʻsha uchta qahramon Filistlar qarorgohini yorib oʻtishdi–da, Baytlahmdagi darvozaning yonidagi quduqdan suv tortib, Dovudga olib kelishdi. Lekin Dovud suvni ichmay, yerga toʻkib, Egamizga bagʻishladi⁺.

¹⁷— Ey Egam! — deb xitob qildi. — Bunday qilishdan meni Oʻzing asra! Shu yigitlarning qonini ichaymi? Axir, ular jonini xavf–xatarga qoʻyib, suv olib kelgani borishdi–ku!

Shuning uchun ham Dovud suvni ichishni istamadi. “Uch qahramon” ana shunday jasurlik koʻrsatishgan edi.

¹⁸Yoʻabning akasi Abushay “Oʻttiz* qahramon”ning sardori edi. Abushay nayzasi bilan uch yuz kishini oʻldirdi. Shu tariqa u “Uch qahramon” singari dong taratdi⁺. ¹⁹U “Oʻttiz qahramon”dan ham mashhur edi, ularning yoʻlboshchisi boʻldi. Lekin “Uch qahramon”dan biri hisoblanmasdi.

²⁰Yana Kabzil shahridan Yohayido oʻgʻli Binayo degan jasur bir jangchi bor edi. U ajoyib ishlar qildi, Moʻablik ikki dovyurak odamni* oʻldirdi. Qor yoqqan kunda bir xandaqqa tushib, sherni oʻldirdi⁺. ²¹Yana devday bir Misrlikni ham oʻldirdi. Misrlikning qoʻlida nayzasi bor edi. Binayo uning ustiga tayoq bilan bostirib bordi. Nayzani Misrlikning qoʻlidan tortib oldi–da, oʻsha nayza bilan uni oʻldirdi⁺. ²²Binayoning qilgan ishlari ana shulardir. Shu tariqa, Binayo “Uch qahramon” kabi dong taratdi. ²³U “Oʻttiz qahramon” orasida shuhrat topdi, lekin “Uch qahramon”dan biri hisoblanmasdi. Dovud uni qoʻriqchilar sardori qilib tayinladi.

²⁴Quyidagilar ham “Oʻttiz qahramon”dan edilar:

Yoʻabning ukasi Osoyil,

Baytlahm shahridan Doʻdoʻ oʻgʻli Elxanon,⁺

²⁵Xaroʻd shahridan Shammox va Elixo,

²⁶Palat shahridan Xalez,

Taxuva shahridan Ixesh oʻgʻli Ero,

²⁷Onotoʻt shahridan Abuazar,

Xusha shahridan Sibaxay*,

²⁸Oxoʻva urugʻidan Zalmon,

Natufo shahridan Maxray,

²⁹Natufo shahridan Banax oʻgʻli Xaled*,

Benyamin naslidan Givolik Ribay oʻgʻli Etxay,

³⁰Piraton shahridan Binayo,

Gash soyliklaridan Xuray*,

³¹Bayt–Araba shahridan Abualvon,

Boxurim shahridan Ozmobit,

³²⁻³³Shalbim shahridan Eliyaxba,

Yoshonning oʻgʻillari,

Xaror shahridan Shaxey oʻgʻli Yoʻnatan*,

Xarorlik Shoror oʻgʻli Oxiyom,

³⁴Maxo shahridan Axazbay oʻgʻli Elifalet,

Gilox shahridan Oxitofel oʻgʻli Eliyom,⁺

³⁵Karmil shahridan Xazro,

Orov shahridan Paray,

³⁶Zoʻvo shahridan Natan oʻgʻli Yixal,

Gad qabilasidan Banix,

³⁷Ommon xalqidan Zilax,

Baroʻt shahridan Zeruya oʻgʻli Yoʻabning qurolbardori Naxray,

³⁸Yitar urugʻidan Ero va Goriv,

³⁹Xet xalqidan Uriyo.

Hammasi boʻlib oʻttiz yetti kishi edi⁺.

24–BOB

Dovud aholini roʻyxat qiladi

24¹•Isroil xalqiga Egamiz yana gʻazabini sochdi. Egamiz xalqqa zarar yetkazmoqchi boʻlib, aholini roʻyxat qilishga Dovudni majbur etdi: “Qani, Isroil va Yahudo xalqini sanab chiq”, dedi⁺.

²Shoh yonida turgan lashkarboshisi Yoʻabga shunday buyruq berdi:

— Isroilning hamma qabilalarini — Dandan Bershebagacha boʻlgan joylarni kezib, xalqni sanab chiqinglar, toki qancha aholi borligini men bilayin⁺.

³Lekin Yoʻab shunday dedi:

— Egangiz Xudo xalqning hozirgi sonini yuz karra koʻpaytirsin, shoh hazratlari ham oʻsha kunlarni koʻrsin! Shohim nimaga buni istab qoldilar⁺?

⁴Lekin Yoʻab va lashkarboshilarning soʻzidan shohning soʻzi ustun keldi. Shundan soʻng ular shohning huzuridan chiqib, Isroil xalqini sanash uchun ketishdi.

⁵Ular Iordan daryosini kechib oʻtishdi va Aror shahri yonida chodir qurib, oʻsha yerda istiqomat qiladigan Isroil xalqini sanashdi. Aror shahri soylikdan janubda joylashgan edi. Keyin ular Gad qabilasining hududiga borib, Yazir shahrining aholisini sanashdi⁺. ⁶Soʻng Gilad yerlarini bosib oʻtib, Taxtim–Xodshi yerlariga borishdi. Soʻngra Danyonga, Danyondan esa Sidon atroflariga aylanib borib, bu yerning xalqini sanashdi. ⁷Yana Tir qalʼasidagi, Xiv va Kanʼon xalqlarining hamma shaharlaridagi Isroil xalqini sanab chiqishdi. Nihoyat, janubga — Yahudoning Nagav choʻlidagi Bersheba shahriga kelishdi⁺. ⁸Ular toʻqqiz oy va yigirma kun yurtni u boshidan bu boshigacha aylanib chiqqanlaridan keyin Quddusga qaytib kelishdi. ⁹Yoʻab roʻyxat natijasini shohga maʼlum qildi: Isroilda jang qilishga qodir 800.000 odam, Yahudoda esa 500.000 odam bor ekan⁺.

¹⁰•Xalqni sanab chiqqandan soʻng Dovudning vijdoni qiynaldi.

— Bu ishni qilib ogʻir gunohga botdim, aqlsizlarcha ish tutdim. Oʻtinaman, ey Egam, bu qulingning gunohini kechir, — deb iltijo qildi⁺.

¹¹Ertasiga ertalab Dovud uyqudan turgach, Dovudning xizmatida boʻlgan valiy — Gad paygʻambarga Egamizning shu soʻzlari ayon boʻldi:⁺ ¹²“Borib Dovudga shu gaplarni yetkaz: «Egam shunday deb aytmoqda: Men senga uchta jazoni taklif qilaman, shulardan bittasini tanla, keyin senga oʻsha jazoni yuboraman.»”

¹³Gad Dovudning huzuriga borib, uchta jazoni birma–bir bayon qildi:

— Yurtingda uch* yil ocharchilik boʻlsinmi? Yoki seni taʼqib qiladigan gʻanimlaringdan uch oy qochib yurishni istaysanmi? Yo boʻlmasa, yurtingda uch kun oʻlat boʻlsinmi? Endi yaxshilab oʻyla, meni Yuborganga nima deb javob berayin?

¹⁴— Men juda ogʻir ahvolda qoldim–ku, — dedi Dovud Gadga. — Nima boʻlsa ham, odamzodning qoʻliga tushmayin. Mayli, Egamning Oʻzi bizni jazolasin, chunki U gʻoyat rahmdil⁺.

¹⁵Shunday qilib, Egamiz oʻsha kuni ertalabdan belgilangan vaqtgacha Isroil yurtiga oʻlat yubordi. Butun yurt boʻylab — Dandan Bershebagacha boʻlgan joyda 70.000 kishi oʻldi⁺. ¹⁶Egamizning farishtasi, Quddusni yoʻq qilaman deb, qoʻl koʻtarganda, Egamiz rahm qilib, balo–qazo joʻnatmaydigan boʻldi. Xalqni qirayotgan farishtaga:

— Boʻldi, bas! Yetadi! — deb amr berdi.

Egamizning farishtasi oʻsha paytda Quddusda — Yobus xalqidan boʻlgan Aravno degan odamning xirmonida* edi⁺. ¹⁷Dovud xalqni oʻldirayotgan farishtani koʻrgach, Egamizga dedi:

— Gunoh qilgan menman, men aybdorman! Qoʻyday beozor bu insonlar nima ayb qilibdi? Gʻazabingni menga va otam xonadoniga socha qol!

¹⁸•Oʻsha kuni Gad Dovudning huzuriga bordi va unga:

— Yobus xalqidan boʻlgan Aravnoning xirmoniga borib, oʻsha yerda Egamga atab bir qurbongoh qurgin, — dedi.

¹⁹Dovud Gadning soʻziga kirib, xuddi Egamiz amr etganiday, xirmonga bordi. ²⁰Aravno shoh bilan aʼyonlarning oʻziga tomon kelayotganini koʻrdi va Dovudning oldiga borib, yerga muk tushib taʼzim qildi.

²¹— Shoh hazratlari nechun bu qulining oldiga tashrif buyurdilar? — deb soʻradi.

— Egamga atab bir qurbongoh qurish uchun xirmoningni sendan sotib olgani keldim, toki oʻlat xalqdan daf boʻlsin, — dedi Dovud⁺.

²²— Shoh hazratlari nimani maʼqul topsalar, Egamizga oʻshani nazr qilsinlar, — dedi Aravno. — Ana, kuydiriladigan qurbonliklar uchun hoʻkizlar, oʻtin uchun esa xoʻptir* va hoʻkizlarning boʻyinturuqlari bor⁺. ²³Ey shohim, bularning hammasini sizga inʼom etaman.

Keyin qoʻshib qoʻydi:

— Egangiz Xudo sizdan rozi boʻlsin!

²⁴— Boʻlmaydi! — dedi shoh. — Sendan bu narsalarni oʻz bahosida sotib olaman. Tekin tushgan qurbonliklarni Egam Xudoga kuydirib nazr qilmayman.

Shundan soʻng Dovud xirmonni va hoʻkizlarni ellik kumush tangaga* sotib oldi. ²⁵Dovud oʻsha yerda Egamizga atab qurbongoh qurib, kuydiriladigan qurbonliklar va tinchlik qurbonliklarini atadi. Egamiz esa Isroil yurti uchun Dovudning iltijolariga javob berdi. Shunday qilib, Isroildan oʻlat daf qilindi⁺.

1:2 U qaygʻudan kiyimlarini yirtgan, boshiga tuproq sochgan… — kiyimlarni yirtish va boshga tuproq sochish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

1:6 Gilbova togʻi — Jalila koʻlidan qariyb 32 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

1:10 …uni oʻldirdim — Shoulning oʻlimi haqida bu yigit aytgan hikoya 1 Shohlar 31:3-5 da yozilgan voqeaga toʻgʻri kelmaydi. Bu yigit Isroil xalqining dushmani boʻlgan Omolek xalqidan edi (1 Shohlar 15:1-3 ga qarang). Shoul oʻlgan paytda oʻsha yigit nima uchun Gilbova togʻida boʻlgani aniq emas. U oʻlgan sipohlarning qimmatbaho narsalarini oʻmarish uchun oʻsha yerga borgan boʻlishi mumkin. Yigit Dovudga yoqish va undan mukofot olish ilinjida shu voqeani ichidan toʻqib aytgan boʻlishi ehtimoldan holi emas (4:10 ga qarang).

1:18 ushbu marsiya — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yoy, bu marsiyaning nomi boʻlishi mumkin.

1:18 “Yoshur” kitobi — ibroniychadagi maʼnosi “Solihlar” kitobi. Ehtimol, bu kitob jangnoma boʻlib, qadimiy dostonlar va qoʻshiqlar majmuasidan iborat edi. Bu kitob hozirgi kungacha saqlanib qolmagan. Ysha 10:13 da ham oʻsha kitobga ishora qilingan.

1:20 Gat…Ashqalon — Filistlarning beshta shaharlaridan ikkitasi edi (1 Shohlar 6:17 ga qarang).

1:21 Gilbova togʻlari — Shoul oʻldirilgan joyga ishora. Shu bobning 6–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang (yana 1 Shohlar 31:1-10 ga qarang).

1:21 …qalqoniga moy surtilmas endi — baʼzi qalqonlar qattiq charmdan qilinib, bular yaxshi saqlanishi uchun zaytun moyi surtilgan.

2:1 …Egamizdan…deb soʻradi — shoh biror muhim qaror chiqarishdan oldin, Xudoning xohishini bilish uchun ruhoniylarga murojaat qilardi. Bunday hollarda ruhoniylar Urim va Tummim degan muqaddas narsalardan foydalanishardi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun Chiqish 28:15 ning ikkinchi izohiga qarang. Xudo Oʻz xohish–irodasini odamlarga baʼzan paygʻambarlar yoki tushlar orqali bildirgan (1 Shohlar 14:36, 28:6 ga qarang).

2:8 Abnur — Shoulning amakivachchasi (1 Shohlar 14:50-51 ga qarang).

2:8 Moxanayim shahri — Giladda, Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

2:9 Osher — ibroniycha matnda Oshur. Bu ism Osherning boshqa shakli boʻlishi mumkin. Osher Isroil qabilalaridan biri edi.

2:9 Isroil — shimoliy qabilalardan tashkil topgan xalq nazarda tutilgan.

2:12 Givon shahri — Quddusdan qariyb 6 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan.

2:13 Zeruya — Zeruya Dovudning opasi, Yoʻab esa Dovudning jiyani edi (1 Solnomalar 2:16 ga qarang).

2:13 Givon hovuzi — bu hovuz shaharga yaqin joyda boʻlib, undan suv saqlash uchun foydalanilgan.

2:16 “Tigʻlar maydoni” — ibroniycha matnda “Xelkat–Xazurim”, maʼnosi tigʻlar maydoni, yoki xusumat maydoni.

2:29 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysining bir qismiga, aynan Oʻlik dengizning shimolidagi yerlarga nisbatan ishlatilgan.

2:29 …jarlikni yoqalab… — yoki …Bitron boʻylab davom etdi….

3:3 Doniyor — Qumron qoʻlyozmalaridan (yana 1 Solnomalar 3:1 ga qarang). Ibroniycha matnda Xilov. Doniyor ismining maʼnosi “Xudo menga qozi”, Xudo Navolga — Obigaylning sobiq eriga jazo berganini eslatish maqsadida bolaga aynan shu ism berilgan boʻlishi mumkin (1 Shohlar 25:39 ga qarang).

3:7 kanizak — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: choʻri boʻlgan bu ayollar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan. Rizpa Shoulning kanizagi boʻlgani sababli, boʻlajak shohning qonuniy mulki boʻlib oʻtardi.

3:9-10 …Dandan Bershebagacha… — Isroil xalqining jamiki yerlarini tasvirlashning bir yoʻli, yaʼni shimoldan janubgacha degan maʼnoda kelgan.

3:14 Men uni…evaziga olgan edim — 1 Shohlar 18:20-27 ga qarang.

3:15 Palti — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Paltiyol. Uning Palti degan shakli 1 Shohlar 25:44 dan olingan.

3:19 Benyamin odamlari — Shoul ham shu qabiladan edi.

3:29 teri kasalligi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi. Teri kasalliklaridan birortasiga yoʻliqqan kishi harom hisoblanar edi. Xasta odam kasalligini boshqalarga yuqtirmasligi va ularni harom qilmasligi uchun, boshqalardan ajratib qoʻyilar edi (Levilar 13:45-46 ga qarang).

3:31 Kiyimlaringizni yirtib, qanorga oʻraninglar — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Kiyimlarni yirtish va qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

4:6-7 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysiga nisbatan ishlatilgan.

5:7 Sion qalʼasi — aslida Yobus xalqining qalʼasi, bu qalʼa Quddusdagi Sion tepaligida joylashgan edi.

5:9 Quddusning sharq tomonidagi Millo — Quddus shahri tepalik ustida edi. Bu tepalikning sharq tomoni oʻpirilib ketgani uchun uni tuzatish shart boʻlgan. Tepalikning oʻpirilib ketgan joyi tuproq bilan toʻldirilgan, kengaytirilgan va mustahkamlangan edi. Tepalikning bu qismi Millo deb atalardi.

5:11 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

5:13 kanizaklar — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: choʻri boʻlgan bu ayollar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan.

5:18 Rafa vodiysi — Quddusdan bir necha kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

5:19 …Egamizdan…deb soʻradi — 2:1 izohiga qarang.

5:20 “Baal–Perazim” — ibroniychadagi maʼnosi toshqinday bosib yoʻq qiluvchi xudo.

6:2 Baalax shahri — Xirat–Yoʻrim shahrining yana bir nomi (1 Solnomalar 13:6 ga qarang).

6:2 ikki karub — Ahd sandigʻining qopqogʻi ustidagi qanotli samoviy mavjudotlar haykallari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

6:3-4 …Abunadavning tepalikdagi uyida… — 1 Shohlar 7:1-2 ga qarang.

6:5 …berilib… — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 1 Solnomalar 13:8 ga qarang). Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …barcha qaragʻay daraxtlari bilan…, baʼzi tarjimalarda Qaragʻay yogʻochidan yasalgan hamma asbob turlari bilan.

6:7 …Uzzox hurmatsizlik qilgani uchun… — Ahd sandigʻi muqaddas boʻlib, Xudo Oʻz xalqi orasida ekanining ramzi edi. Ahd sandigʻiga qoʻl tekkizish qatʼiyan man etilgandi (Sahroda 4:5-6, 15 ga qarang). Dovud Xudoning koʻrsatmalariga rioya qilmay (Chiqish 25:12-15 ga qarang), Ahd sandigʻini aravaga orttirgandi.

6:8 “Paraz–Uzzox” — ibroniychadagi maʼnosi Uzzoxning jazosi, yaʼni Xudo Uzzoxni urdi.

6:10 Gat — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan bu shahar Filistlarning beshta asosiy shahridan biri edi.

6:14 ruhoniylarning muqaddas libosi — ibroniycha matnda zigʻir matosidan tikilgan efod, yaʼni ruhoniylar kiyib yuradigan libos.

6:19 xurmo — yoki bir parchadan goʻsht.

6:19 …bir hovuchdan xurmo va bir hovuchdan mayiz… — qadimgi paytlarda odamlar xurmo va uzumlarni quritgandan keyin, qoqilarni hovuchlarida qattiq siqib, dumaloq shakl berganlar. Shu tariqa qoqilar uzoq vaqt saqlangan va kundalik isteʼmol qilinadigan yegulik boʻlgan.

7:10-11 xonadon — ibroniycha matnda uy, bu oʻrinda abadiy davom etadigan shoh sulolasiga ishora qiladi. Shu bobning 5–oyatidagi ibroniycha uy soʻzi Xudoning uyiga, yaʼni shoh Dovud Xudoga atab qurmoqchi boʻlgan Maʼbadga ishora qiladi. Dovudning mana shu istagiga javoban Xudo uy soʻzining maʼnosiga soʻz oʻyin qilib, unga xonadon barpo qilishga, yaʼni sulola ato etishga vaʼda beradi.

7:18 …Egamizning huzurida oʻtirib… — Dovud Quddusda Ahd sandigʻini qoʻygan maxsus chodirda oʻtirgan boʻlishi mumkin (6:16-17 ga qarang). Ahd sandigʻi Xudo Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzi edi.

7:19 Sening bu vaʼdalaring jamiki insonlarga tegishli boʻlsin… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Bu jamiki insoniyat uchun qonundir….

7:23 Sen…begona xalqlaru xudolarni quvding — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 1 Solnomalar 17:21 ga qarang). Ibroniycha matnda Sen Oʻz xalqingni Misrdan, xalqlar va ularning xudolari orasidan olib chiqib, butun olamga shuhratingni yoyding. Oʻz yurtingni deb xalqingning oldida buyuk va ajoyib ishlar koʻrsatding.

8:1 …ularni magʻlub qildi, shu tariqa yurtni ularning hukmronligidan ozod etdi — yoki …ularni magʻlub qildi va Matex–Ommoh shahrini Filistlardan tortib oldi.

8:3 Zoʻvo — bu yurt Damashqdan shimolda joylashgan edi.

8:8 Tivxat — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Betax. Uning Tivxat degan shakli 1 Solnomalar 18:8 dan olingan.

8:9 Xomat — bu yurt Zoʻvo yurtidan shimolda joylashgan edi.

8:13 Tuz vodiysi — Oʻlik dengizning janubidagi oʻlka.

8:12-13 Edom…13…Edom — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan (yana 1 Solnomalar 18:11-12 ga qarang). Ibroniycha matnda Oram…13…Oram. Edom yurti Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi.

8:16 mushovir — lugʻaviy maʼnosi maslahatchi. Bu oʻrinda xabarchi. U shohlik ichidagi va xalq orasidagi xabarni shohga, shohning farmonlarini xalqqa yetkazib turgan.

8:18 Xaretlik va Palatlik qoʻriqchilar — Dovud yollagan bu muhojir sipohlar shohning shaxsiy qoʻriqchilari boʻlib xizmat qilgan.

8:18 ruhoniy — yoki aʼyonlar (1 Solnomalar 8:17 ga qarang).

9:3 …uning ikkala oyogʻi ham mayib… — 4:4 ga qarang.

9:11 …shoh dasturxonidan… — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana shu bobning 13–oyatiga qarang). Ibroniycha matnda …mening dasturxonimdan….

10:1 Ommon — bu yurt Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan edi.

11:1 Rabba shahri — Ommon yurtining poytaxti.

11:2 …saroy tomiga koʻtarilib… — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi.

11:4 …tozalanish rasm–rusumlarini endi tugatgan ekan — ayollar har safar oy koʻrgandan keyin, oxirida qonun–qoidaga binoan tozalanish rasm–rusumlarini ado etishlari talab qilinar edi. Bu oʻrinda oʻsha odatga ishora qilinyapti (Levilar 15:19-30 ga qarang).

11:21 Gidoʻn — ibroniycha matnda Yerubbosit. Yerubbosit — Gidoʻnning yana bir ismi Yerubbaalning bir variantidir (Hakamlar 6:32, 7:1 ga qarang).

12:14 …Egamizni mensimaganing uchun… — yoki …Xudoning dushmanlari Undan nafratlanishiga sen sabab boʻlganing uchun….

12:25 Yodidayo — ibroniychadagi maʼnosi Egamning suygani.

12:30 Ommon shohining boshidagi toj — yoki Milkomning haykali ustidagi toj. Milkom — Ommon xalqining xudosi Moʻlaxning yana bir nomi.

12:30 ikki pud — ibroniycha matnda bir talant, taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

13:1 Omnoʻn — Dovudning toʻngʻich oʻgʻli boʻlib, taxt vorisi edi.

13:3 Shimo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shimox (shu bobning 32–oyatida ham bor). Uning Shimo degan shakli 1 Solnomalar 2:13 dan olingan.

13:18 chiroyli gulli libos — yoki yengi uzun libos.

13:19 …boshiga kul sochib, ustidagi uzun libosini yirtib tashladi — boshga kul sochish va kiyimlarni yirtish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

13:23 …qoʻylarining junini qirqtirayotgan edi — qoʻylarning junini qirqish bayram sifatida nishonlanar edi.

13:34 …gʻarb tomondan… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada …Xoʻronayimga boradigan yoʻldan….

13:37-38 Talmay — Absalomning ona tomondan bobosi (3:3 ga qarang).

13:39 …Absalomni sogʻina boshladi — yoki …u oʻz lashkari bilan Absalomning orqasidan borishni boshqa istamadi.

14:2 Taxuva shahri — Quddusdan qariyb 16 kilometr janubda joylashgan.

14:26 besh yuz misqol — ibroniycha matnda ikki yuz shaqal, taxminan 2,3 kiloga toʻgʻri keladi.

15:7 toʻrt yil — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda qirq yil.

15:12 Gilox — Xevronga yaqin shahar.

15:16 kanizak — 5:13 izohiga qarang.

15:18 Xaretlik va Palatlik hamma qoʻriqchilar — Dovud yollagan bu muhojir sipohlar shohning shaxsiy qoʻriqchilari boʻlib xizmat qilgan.

15:18 Gat shahri — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan bu shahar Filistlarning beshta asosiy shahridan biri edi.

15:23 Qidron soyligi — Quddusning sharqiy chegarasi hisoblangan.

15:27 Axir, sen valiysan–ku! — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada Menga qara! Qadimda paygʻambarni valiy deb chaqirish keng tarqalgan edi (1 Shohlar 9:9 ga qarang). Bu oʻrindagi ibroniycha terminning soʻzma–soʻz tarjimasi koʻradigan odam. Bu oʻrinda shoh Dovud, chamasi, gʻayrirasmiy taklif beradigan termindan foydalanyapti: Dovudning rejasi boʻyicha, Zodoʻx Quddusga qaytib, unga josus sifatida xizmat qilishi va shaharda nimalar yuz berayotgani toʻgʻrisida uni xabardor qilib turishi kerak edi (shu bobning 28, 35, 36–oyatlariga qarang).

15:30 Zaytun togʻi — Quddusdan sharqda, Qidron soyligining narigi tomonidagi tepalik.

15:32 Orux urugʻi — Benyamin qabilasining bir urugʻi.

15:32 …qaygʻudan kiyimlarini yirtgan, boshiga tuproq sochgan edi — 1:2 izohiga qarang.

16:1 …hovuch mayiz… — 6:19 ning ikkinchi izohiga qarang.

16:21 kanizaklar — 5:13 izohiga qarang.

16:22 …otasining kanizaklari oldiga kirdi — Natan paygʻambar bu voqea toʻgʻrisida bashorat qilgan edi (12:11-12 ga qarang). Absalom bu qilmishi bilan oʻzini shoh deb eʼlon qilayotgan edi, chunki odatga koʻra shohning kanizaklari navbatdagi shohning mulki boʻlib oʻtardi.

17:16 …narigi qirgʻoqqa oʻtaversin — yaʼni Iordan daryosining sharq tomoniga.

17:17 …Abuatar oʻgʻli Yoʻnatan bilan Zodoʻx oʻgʻli Oximas… — 15:27 ga qarang.

17:17 En–Roʻgʻol bulogʻi — Quddusdan janubi–sharqda, Qidron soyligida joylashgan.

17:18 Boxurim shahri — Quddusdan qariyb 2 kilometr shimoli–sharqda joylashgan.

17:23 …oʻz shahri… — Oxitofel Gilox shahridan edi (15:12 ga qarang).

17:25 Ismoil qavmi — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana 1 Solnomalar 2:17 ga qarang). Ibroniycha matnda Isroil qavmi.

17:25 Eter — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yitro.

17:27-29 yasmiq doni — dukkaklilar oilasiga mansub oʻsimlik doni.

18:2 Gat — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan bu shahar Filistlarning beshta asosiy shahridan biri edi.

18:11 oʻn kumush tanga — taxminan 110 grammga toʻgʻri keladi.

18:12 ming kumush tanga — taxminan 11 kiloga toʻgʻri keladi.

18:18 …bitta ham oʻgʻlim yoʻq… — bir vaqtlar Absalomning uchta oʻgʻli boʻlgan edi (14:27 ga qarang). Lekin ular yo yoshligida vafot etganlar yoki Absalom Omnoʻnni oʻldirgani uchun qatl qilinganlar.

18:18 Shoh soyligi — Qidron soyligining bir qismi boʻlib, Quddus shahridan janubi–sharqda joylashgan. Soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

18:18 …shu kungacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

18:21 Habashistonlik bir odam — ibroniycha matnda Kushlik bir odam (shu bobning 22, 23, 31, 32–oyatlarida ham bor). Kush degan joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

18:24 …shahar darvozasi oldida… — qadimgi paytlarda shahar darvozasi odatda bir inshoot boʻlib, tashqi va ichki darvozalardan iborat edi. Bitta darvoza devorning tashqarisida, ikkinchi darvoza devorning ichkarisida joylashgan edi. Dovud mana shu ikki darvozaning oʻrtasida oʻtirgan edi.

19:5 kanizaklar — 5:13 izohiga qarang.

19:15 Gilgal — bu joy Iordan daryosining gʻarbiy qirgʻogʻidan qariyb 8 kilometr masofada boʻlgan. Shoh Dovud bilan uning lashkari esa daryoning sharq tomonida edilar.

19:19 …men qilgan gunoh… — 16:5-14 ga qarang.

19:29 yerlar — Shoulga qarashli boʻlgan joylar (9:7-9, 16:4 ga qarang).

19:39 …Iordan daryosini kechib oʻtdilar — yaʼni daryoning gʻarb tomoniga oʻtdilar.

19:40 Isroil — 2:9 ning ikkinchi izohiga qarang.

20:1 Isroil — 2:9 ning ikkinchi izohiga qarang.

20:3 kanizak — 5:13 izohiga qarang.

20:3 …birortasi bilan birga boʻlmadi — chunki Absalom otasi Dovudning kanizaklari oldiga kirgan edi (16:21, 22 ga qarang).

20:7 Xaretlik va Palatlik qoʻriqchilar — Dovud yollagan bu muhojir sipohlar shohning shaxsiy qoʻriqchilari boʻlib xizmat qilgan.

20:8 Givon — Quddusdan qariyb 6 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan.

20:14 Ovil–Bayt–Maxo shahri — Isroil yurtining eng shimoliy chekkasida joylashgan, Dan shahridan uncha uzoq emas.

20:14 Bixri — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Berim.

20:15 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uydilar… — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devorga qiyalatib tuproq uyganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

20:24 Odoniram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Odoram.

20:24 mushovir — lugʻaviy maʼnosi maslahatchi. Bu oʻrinda xabarchi. U shohlik ichidagi va xalq orasidagi xabarni shohga, shohning farmonlarini xalqqa yetkazib turgan.

21:1 …Egamizdan shu haqda soʻragan edi… — 2:1 izohiga qarang.

21:2 Amor xalqlari — bu oʻrinda umumiy nom boʻlib, bu nom ostida Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan jamiki xalqlar nazarda tutilgan.

21:2 ont ichishgan edi — Ysha 9:3-27 ga qarang.

21:8 Merav — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan va qadimiy suryoniycha tarjimadan. Ibroniycha matnda Mixal, ammo 1 Shohlar 18:19 ga koʻra, Shoulning katta qizi Merav Maxlalik Odriyolga turmushga chiqqan edi. Shoulning qizi Mixal farzand koʻrmagan.

21:9 arpa oʻrimining ilk kunlari — aprelning oxiri yoki mayning boshi.

21:10 qanor — dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan.

21:10 …yomgʻir yoqqunga qadar… — odatda oʻsha yerlarda may oyidan sentabrgacha yomgʻir yogʻmagan.

21:11 kanizak — 5:13 izohiga qarang.

21:12 Giladdagi Yobosh xalqi…u yerdan olib ketishgan edi — 1 Shohlar 31:8-13 ga qarang.

21:16 Rafa xalqi — Isroil xalqidan avval Kanʼonda yashagan, gavdasi ulkan, kuchli jangchilari bilan mashhur boʻlgan xalq (Qonunlar 2:10-11, 20-21, 3:11 ga qarang).

21:16 750 misqol — ibroniycha matnda 300 shaqal, taxminan 3,4 kiloga toʻgʻri keladi.

21:17 Abushay — Dovudning jiyani, Yoʻabning akasi.

21:19 Yovir — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yaroʻragim. Uning Yovir degan shakli 2 Shohlar 21:18 dan olingan.

21:19 Gat — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan bu shahar Filistlarning beshta asosiy shahridan biri edi.

21:19 Goʻliyotning ukasi — 1 Solnomalar 20:5 dan olingan (yana 1 Shohlar 17:4-11, 40-54 ga qarang). Ibroniycha matnda Goʻliyot.

22:2 qoya — bu obraz baʼzan ibroniy sheʼriyatida koʻchma maʼnoda qoʻllangan boʻlib, Egamizni toqqa oʻxshatadi. Egamizning xalqi oʻz dushmanlaridan qutulish uchun, qochib Egamizda panoh topadi. Bu obraz Egamizning barqarorligini va qoyaday mustahkam ekanligini koʻrsatadi.

22:3 qudratli najotkorim — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi najotimning shoxi yoki meni qutqaradigan shox. Hoʻkizning shoxi kuch–qudrat ramzi edi, chunki hoʻkiz qadimiy Yaqin Sharqdagi eng kuchli hayvonlardan biri edi.

22:6 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

22:8 Osmon poydevori — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, osmon gumbazga oʻxshaydi va yer ostidagi tubsizlikning poydevoriga oʻrnatilgan ulkan ustunlarga tayanadi (yana shu bobning 16–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

22:11 karub — qanotli samoviy mavjudot. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

22:16 Zamin poydevori — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi.

22:17 Bahaybat suvlardan… — haddan ortiq xavf–xatardan degan maʼnodagi majoziy tasvir.

23:3 Qoya — 22:2 izohiga qarang.

23:8 Xaxmoʻn…Yoshuvam — ibroniycha matnda bu ismlarning boshqa variantlari Taxkamon…Yoʻshabashat. Bu ismlarning Xaxmoʻn va Yoshuvam degan shakllari 1 Solnomalar 11:11 dan olingan.

23:8 “Uch qahramon” — bular eng dongdor jangchilar guruhi edi. Ular mashhur “Oʻttiz qahramon” guruhining maxsus bir qismi boʻlgan.

23:8 U nayzasi bilan sakkiz yuz kishiga hujum qilib, hammasini bir jangda oʻldirgan edi — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana 1 Solnomalar 11:1 ga qarang). Ibroniycha matnda U Ezlik Adino boʻlib, bir paytning oʻzida sakkiz yuz kishini oʻldirgan edi.

23:11 yasmiq — dukkaklilar oilasiga mansub oʻsimlik doni.

23:13 “Oʻttiz qahramon” — mashhurlikda ikkinchi oʻrinda turgan jangchilar guruhi.

23:13 …oʻsha uchalasi (ular “Oʻttiz qahramon” guruhi tarkibiga kirar edilar)… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …oʻttiztadan uchtasi…. Baʼzilar, matnda “Uch qahramon”dan boshqa uchta jangchiga ishora qilinadi, deb tushunadilar. Lekin shu bobdagi 17–oyatning ikkinchi qismida berilgan xulosada, 8-17–oyatlarda oʻsha uchta jangchi toʻgʻrisida soʻz ketyapti, degan fikr aytiladi.

23:13 …Adullam gʻoriga ketdilar — Dovud Shoulning taʼqibidan qochib yurgan paytda bu voqea yuz bergan boʻlishi mumkin (1 Shohlar 22:1-6 ga qarang).

23:13 Rafa vodiysi — Quddusdan bir necha kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

23:18 Oʻttiz — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy suryoniycha tarjimadan. Ibroniycha matnda Uch. “Uch” va “oʻttiz” soʻzlari ibroniychada deyarli bir xil yoziladi. Shu bobning 19–oyatida ham bor.

23:20 Moʻablik ikki dovyurak odam — yoki Moʻabdagi ikkita ulkan sher yoxud Moʻablik Oriyolning ikki oʻgʻli.

23:27 Sibaxay — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Mavunnay. Uning Sibaxay degan shakli 1 Solnomalar 11:29 dan olingan.

23:29 Xaled — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xalev. Uning Xaled degan shakli 1 Solnomalar 11:30 dan olingan.

23:30 Xuray — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xidoy. Uning Xuray degan shakli 1 Solnomalar 11:32 dan olingan.

23:32-33 …Xaror shahridan Shaxey oʻgʻli Yoʻnatan… — ibroniycha matnda …Yoʻnatan, Xaror shahridan Shammox…. “Xaror shahridan Shaxey oʻgʻli Yoʻnatan” degan ibora 1 Solnomalar 11:34 dan olingan. Qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalarida Xaror shahridan Shammox oʻgʻli Yoʻnatan.

24:13 uch — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 1 Solnomalar 21:12 ga qarang). Ibroniycha matnda yetti.

24:16 …Yobus xalqidan boʻlgan Aravno degan odamning xirmonida… — bu joy qadimgi Quddusning tashqarisidagi tepalikda joylashgan. Keyinroq Sulaymon Maʼbadni shu yerda qurgan (1 Solnomalar 22:1, 2 Solnomalar 3:1 ga qarang).

24:22 xoʻptir — ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta. Donni boshoqdan ajratib olish uchun oʻrilib xirmonga yoyilgan bugʻdoy ustidan xoʻptir yurgizilardi.

24:24 ellik kumush tanga — ibroniycha matnda ellik shaqal kumush, taxminan 550 grammga toʻgʻri keladi.

+ 1:1 1Sh 31:4, 1Sh 30:17-20

+ 1:6 1Sh 31:1-4, 1Sol 10:1-6

+ 1:9 Hak 9:54

+ 1:11 2Sh 13:31

+ 1:14 1Sh 24:7

+ 1:20 Mixo 1:10, Ysha 13:3, 1Sh 31:9

+ 1:21 1Sh 31:1

+ 1:26 1Sh 18:1, 1Sh 20:17

+ 2:1 Ysha 14:13-15

+ 2:2 1Sh 25:43

+ 2:3 1Sh 27:2-3

+ 2:4 1Sh 16:13, 1Sh 31:11-13

+ 2:8 1Sh 14:50-51, Ysha 13:26

+ 2:11 2Sh 5:5, 3Sh 2:11, 1Sol 3:4

+ 2:13 Yerm 41:12

+ 2:18 1Sh 26:6, 2Sh 3:30, 2Sh 3:39, 2Sh 16:9-10, 2Sh 19:22, 2Sh 23:18, 1Sol 2:16

• 3:1 1Sol 3:1-4

+ 3:2 1Sh 25:43

+ 3:3 2Sh 13:37

+ 3:4 3Sh 1:5

+ 3:7 2Sh 21:8, 2Sh 21:10

+ 3:9 1Sh 15:28, 1Sh 16:13, 1Sh 28:17

+ 3:10 Hak 20:1

+ 3:13 1Sh 14:49

+ 3:14 1Sh 18:25

+ 3:15 1Sh 25:44

+ 3:27 2Sh 20:10, 2Sh 2:23

+ 3:29 Lev 14:2, Lev 15:2

+ 3:30 1Sh 26:6, 2Sh 2:18, 2Sh 2:23

+ 3:39 Yerm 38:5, 2Sh 2:18, 2Sh 16:9-10, 2Sh 19:22

+ 4:2 Ysha 18:25

+ 4:3 Nax 11:33

+ 4:4 2Sh 9:3, 2Sh 9:6

+ 4:9 3Sh 1:29

+ 4:10 2Sh 1:1-16

• 5:1 1Sol 11:1-3

+ 5:2 1Sh 18:13, Zab 77:71

+ 5:4 3Sh 2:11, 1Sol 29:27

+ 5:5 2Sh 2:11

• 5:6 1Sol 11:4-9

+ 5:6 Ysha 15:63, Hak 1:8, Hak 1:21

+ 5:9 3Sh 9:15, 3Sh 9:24, 3Sh 11:27, 2Sol 32:5

+ 5:10 Est 9:4

• 5:11 1Sol 14:1-7

+ 5:11 3Sh 5:1

+ 5:14 1Sol 3:5-8

• 5:17 1Sol 14:8-17

+ 5:18 Isha 17:5, 2Sh 23:13

+ 5:20 Isha 28:21

+ 5:24 4Sh 7:6

• 6:1 1Sol 13:6-14, 1Sol 15:25-29, 1Sol 16:1-3

+ 6:2 Ysha 15:9, Ysha 15:60, Chq 25:22

+ 6:3 1Sh 7:1

+ 6:6 Sah 4:15

+ 6:11 1Sol 26:4-5

+ 6:14 Zab 150:4

+ 6:16 1Sh 14:49, 1Sh 18:20-28, 1Sh 19:11-17

+ 6:17 1Sol 15:1

+ 6:18 3Sh 8:14

+ 6:21 1Sh 15:28

• 7:1 1Sol 17:1-15

+ 7:2 2Sh 12:1, 3Sh 1:8, 1Sol 29:29, 2Sol 9:29, 2Sol 29:25, Zab 50:2

+ 7:8 1Sh 16:11-13, Zab 77:70

+ 7:9 1Sh 18:14

+ 7:10 Hak 2:14-16, 1Sh 12:11

+ 7:12 3Sh 2:10

+ 7:13 3Sh 8:19

+ 7:14 Zab 88:27-28, 2Kor 6:18, Ibr 1:5, Zab 88:31-33

+ 7:16 Zab 88:5, Zab 88:30, Zab 88:36-37, Zab 131:12, Yuhn 7:42

• 7:18 1Sol 17:16-27

+ 7:22 Chq 15:11

+ 7:23 Qnlr 4:7, Qnlr 26:19, Qnlr 33:29

• 8:1 1Sol 18:1-13

+ 8:3 1Sh 14:47, 3Sh 11:24

+ 8:4 Ysha 11:6

+ 8:7 4Sh 11:10, 2Sol 23:9

+ 8:11 3Sh 7:51

+ 8:13 4Sh 14:7

+ 8:14 Ibt 25:23, Ibt 27:40, Sah 24:18

• 8:15 2Sh 20:23-26, 1Sol 18:14-17

+ 8:15 3Sh 10:9

+ 8:16 2Sh 2:13, 1Sol 11:6, 3Sh 4:3

+ 8:17 2Sh 15:24, 2Sh 20:25, 1Sol 24:3

+ 8:18 2Sh 23:20, 3Sh 2:35, 3Sh 4:4

+ 9:1 1Sh 18:3, 1Sh 20:15

+ 9:2 2Sh 16:1-4, 2Sh 19:17

+ 9:3 2Sh 4:4

+ 9:4 2Sh 17:27

+ 9:6 2Sh 16:4, 2Sh 19:24, 1Sol 8:34, 1Sol 9:40

+ 9:10 2Sh 19:17

+ 9:12 1Sol 8:34

• 10:1 1Sol 19

+ 10:1 1Sh 11:1

+ 10:6 Hak 18:28, 2Sh 8:3, Hak 11:3

+ 10:10 1Sol 18:12

+ 10:12 1Sh 3:18

+ 10:16 3Sh 11:23

+ 11:1 3Sh 20:22, 2Sol 36:10, 1Sol 20:1, Qnlr 3:11

+ 11:3 2Sh 23:34, 2Sh 23:39, 1Sol 3:5

+ 11:4 Lev 15:19

+ 11:14 3Sh 21:8

+ 11:21 Hak 9:53

+ 12:1 2Sh 7:2, Zab 50:2

+ 12:6 Chq 22:1

+ 12:7 1Sh 16:13

+ 12:9 Sah 15:31

+ 12:11 2Sh 16:21-22

+ 12:13 Ysha 7:20, 2Sh 24:10, Zab 31:5, Zab 50:6

+ 12:16 2Sh 13:31

+ 12:22 Yun 3:9

+ 12:24 1Sol 22:9

• 12:26 1Sol 20:1-3

+ 12:26 Qnlr 3:11

+ 13:3 1Sh 16:9, 1Sol 2:13, 2Sh 13:3

+ 13:12 Ibt 34:7, Lev 18:9

+ 13:31 2Sh 1:11, 2Sh 12:16

+ 13:32 2Sh 13:3

+ 13:37 2Sh 3:3, 1Sol 3:2

+ 14:2 1Sol 2:24, 2Sol 11:6, 2Sol 20:20, Nax 3:5, Yerm 6:1, Amos 1:1

+ 14:4 4Sh 6:26

+ 14:9 1Sh 25:24

+ 14:11 Sah 35:19, Qnlr 19:12, 1Sh 14:45, 3Sh 1:52, Luqo 21:18, Hav 27:34

+ 14:14 1Sh 7:6, 2Sh 23:16

+ 14:17 1Sh 29:9, 2Sh 19:27

+ 14:20 1Sh 29:9, 2Sh 19:27

+ 14:23 2Sh 13:38

+ 14:27 2Sh 13:1

+ 14:32 1Sh 20:8

+ 15:1 3Sh 1:5

+ 15:2 Rut 4:1, 2Sh 18:4, 2Sh 19:8

+ 15:4 Hak 9:29

+ 15:8 Ibt 28:20

+ 15:12 Ysha 15:51, 1Sol 27:33, Zab 3:2

+ 15:13 2Sh 12:11

+ 15:14 Zab 3:1

+ 15:16 2Sh 16:21-22, 2Sh 20:3

+ 15:18 1Sh 30:14, 2Sh 8:18

+ 15:21 Rut 1:17

+ 15:23 3Sh 15:13, 4Sh 23:4

+ 15:24 2Sh 8:17, 1Sh 22:20, 2Sh 8:17, 2Sh 20:25

+ 15:26 1Sh 3:18

+ 15:27 3Sh 1:42

+ 15:30 Zkr 14:4, Mark 1:11, Hav 1:12, Est 6:7

+ 15:31 2Sh 16:23, 2Sh 17:14

+ 15:32 Ysha 16:2

+ 15:33 2Sh 19:35

+ 15:34 2Sh 17:5-14

+ 15:36 2Sh 17:17

+ 15:37 1Sol 27:33

+ 16:1 2Sh 9:2-13

+ 16:2 2Sh 17:29

+ 16:3 2Sh 9, 2Sh 19:27

+ 16:9 2Sh 2:18

+ 16:10 2Sh 3:39, 2Sh 19:22

+ 16:16 2Sh 15:34, 1Sh 10:24

+ 16:21 2Sh 15:16, 2Sh 20:3

+ 16:22 2Sh 12:11-12

+ 17:5 2Sh 15:32

+ 17:8 Hik 17:12, Xsha 13:8

+ 17:11 Hak 20:1

+ 17:14 2Sh 15:31, 2Sh 15:34

+ 17:17 2Sh 15:36, Ysha 15:7, Ysha 18:16

+ 17:19 Ysha 2:1-6

+ 17:23 2Sh 15:12, Mat 27:5

+ 17:24 Ysha 13:26

+ 17:25 2Sh 19:13, 2Sh 20:9-10, 1Sol 2:17

+ 17:27 2Sh 12:26, 2Sh 12:29, 2Sh 9:4, 2Sh 19:31-32, 3Sh 2:7, Ezra 2:61, Nax 7:63

+ 17:29 2Sh 16:2

+ 18:2 2Sh 15:19-22

+ 18:8 Ysha 10:11

+ 18:17 Ysha 7:26, Ysha 8:29

+ 18:18 Ibt 14:17, 2Sh 14:27

+ 18:27 3Sh 1:42

+ 18:32 1Sh 25:26, Dnr 4:16

+ 19:8 Rut 4:1, 2Sh 15:2, 2Sh 18:4

+ 19:9 2Sh 5:20

+ 19:11 2Sh 15:29

+ 19:13 2Sh 17:25, 2Sh 8:16, Rut 1:17

+ 19:15 Ysha 4:19

+ 19:16 2Sh 16:5

+ 19:17 2Sh 9:2-13, 2Sh 16:1-4

+ 19:19 2Sh 16:5-13

+ 19:21 Chq 22:28, 2Sh 16:9

+ 19:22 2Sh 3:39, 2Sh 16:10

+ 19:23 3Sh 2:8, 3Sh 2:36-46

+ 19:24 2Sh 9

+ 19:27 2Sh 16:3, 1Sh 29:9, 2Sh 14:17, 2Sh 14:20

+ 19:28 2Sh 9:7

+ 19:32 2Sh 17:27-29

+ 19:35 2Sh 15:33

+ 19:37 3Sh 2:7

+ 19:43 Isha 11:13

+ 20:1 Qnlr 13:13, 3Sh 12:16, 2Sol 10:16

+ 20:3 2Sh 15:16, 2Sh 16:21-22

+ 20:4 2Sh 17:25, 2Sh 19:13

+ 20:7 1Sh 30:14, 2Sh 8:18

+ 20:10 2Sh 3:27

+ 20:14 4Sh 15:29

• 20:23 2Sh 8:15-18, 1Sol 18:14-17

+ 20:23 1Sh 30:14

+ 20:24 3Sh 4:6, 3Sh 5:14, 3Sh 12:18

+ 20:25 2Sh 15:24, 2Sh 19:11

+ 21:2 Ysha 9:15

+ 21:6 1Sh 10:26

+ 21:7 1Sh 20:15

+ 21:8 2Sh 3:7, 1Sh 18:19

+ 21:9 Rut 1:22

+ 21:12 1Sh 31

+ 21:14 Ysha 18:28

+ 21:16 Qnlr 2:11, Qnlr 2:20-21

+ 21:17 3Sh 11:36, 3Sh 15:4, 4Sh 8:19, 2Sol 21:7, Zab 131:17

+ 21:18 1Sol 20:4-8, Qnlr 2:11

+ 21:19 1Sh 17:7

+ 21:21 1Sh 16:9, 2Sh 13:3, 1Sol 2:13

+ 21:22 Ysha 11:22

• 22:1 Zab 17

+ 22:3 Zab 30:3-4, Zab 70:3, Zab 90:2, Zab 143:2, Ibt 15:1

+ 22:4 1Sol 16:25, Zab 47:2, Zab 95:4, Zab 144:3

+ 22:5 Zab 41:7, Zab 92:4, Yun 2:4

+ 22:6 Zab 114:3-4

+ 22:7 Zab 119:1, Yun 2:8

+ 22:8 Hak 5:5, Zab 76:18, Zab 96:4

+ 22:9 Zab 20:9, Isha 30:33, Hiz 20:48

+ 22:10 Zab 143:5, Isha 64:1, Nox 1:3

+ 22:11 Zab 103:3

+ 22:12 Chq 20:21, Zab 96:2

+ 22:14 1Sh 2:10, Ayub 37:4, Zab 67:34

+ 22:15 Xbq 3:11, Zkr 9:14, 1Sh 7:10

+ 22:16 Chq 15:8, Zab 105:9

+ 22:17 Zab 143:7

+ 22:18 Zab 141:6

+ 22:20 Zab 30:8, Zab 117:5

+ 22:21 1Sh 26:23, Ayub 22:30

+ 22:24 Ibt 6:9, Ayub 1:1

+ 22:28 Zab 100:5

+ 22:29 Ayub 29:3, Zab 118:105

+ 22:31 Qnlr 32:4, Mat 5:48, Zab 11:7, Hik 30:5, Ibt 15:1

+ 22:32 4Sh 5:15, Isha 45:5, Dnr 2:47

+ 22:34 Qnlr 32:13, Isha 58:14, Xbq 3:19

+ 22:35 Zab 143:1

+ 22:40 Zab 43:6

+ 22:41 Chq 23:27

+ 22:42 1Sh 28:6, Ayub 27:9, Hik 15:29

+ 22:43 Mixo 7:10, Zkr 10:5

+ 22:44 Isha 55:5

+ 22:45 Qnlr 33:29

+ 22:46 Mixo 7:17

+ 22:48 Zab 46:3

+ 22:49 Zab 139:2

+ 22:50 Rim 15:9

+ 22:51 Zab 143:10, 2Sh 7:16

+ 23:2 Hav 2:30, 2Btr 1:21

+ 23:3 Qnlr 32:4, 2Sh 22:3, 2Sol 19:7, 2Sol 19:9, Hik 16:12

+ 23:5 2Sh 7:15-16, Zab 88:30

• 23:8 1Sol 11:11-41, 1Sol 27:1-15

+ 23:13 1Sh 22:1, 2Sh 5:18

+ 23:16 1Sh 7:6

+ 23:18 2Sh 2:18

+ 23:20 Ysha 15:21, 2Sh 8:18

+ 23:21 1Sh 17:50

+ 23:24 2Sh 2:18-23

+ 23:34 2Sh 15:12, 2Sh 11:3

+ 23:39 2Sh 11:3-17

• 24:1 1Sol 21:1-6

+ 24:1 Sah 1:2-4

+ 24:2 Hak 20:1

+ 24:3 Qnlr 1:11

+ 24:5 Qnlr 2:36, Sah 21:32

+ 24:7 Ysha 11:3

+ 24:9 Hak 20:17, 1Sh 11:8

• 24:10 1Sol 21:7-17

+ 24:10 1Sh 24:6, 2Sh 12:13, 1Sh 13:13

+ 24:11 1Sh 22:5

+ 24:14 Zab 118:156

+ 24:15 Chq 30:12, Hak 20:1

+ 24:16 4Sh 19:35, 2Sol 32:21, Isha 37:36, Hav 12:23, Yun 3:10

• 24:18 1Sol 21:18-27

+ 24:21 Sah 16:47-48

+ 24:22 3Sh 19:21

+ 24:25 2Sol 3:1, Sah 16:48, Sah 25:8

3 Shohlar

3 Shohlar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

Kirish

SHOHLAR

(UCHINCHI KITOB)

Kirish

“Shohlar (uchinchi kitob)”da Isroil tarixining davomi bayon qilinadi. Mazkur kitobdagi voqealar tafsiloti Dovud va Sulaymonning birlashgan shohlikka hukmronlik qilish davri bilan boshlanadi. Kitobning davomida shohlikning boʻlinib ketishi, mustaqil Yahudo va Isroil shohliklarining yuzaga kelishi va oʻsha shohliklarning ilk davri bayon qilinadi. Oʻsha davrda hukmronlik qilgan shohlarning muvaffaqiyati ularning siyosiy yoki iqtisodiy yutuqlari bilan emas, balki Xudoga boʻlgan sadoqati bilan baholanar edi. Bu kitobda “Shohlar (toʻrtinchi kitob)” bilan birga Yahudo va Isroil tarixining faqat eʼtiborga sazovor boʻlgan muayyan voqealari va shaxslari haqida soʻz yuritiladi. Bundan maqsad — tarixda tanazzulga yuz tutgan ikkala shohlikning qismati toʻgʻrisida hikoya qilish orqali kitobxonga axloq borasida saboq berishdir. Bu ikkala shohlikning aholisi paygʻambarlarga quloq solmay, Xudodan yuz oʻgirganlari uchun dushmanlarga magʻlub boʻlib, oʻz yurtlaridan surgun qilinadi.

“Shohlar (uchinchi kitob)” va “Shohlar (toʻrtinchi kitob)”ning asl nusxasi bitta ibroniycha kitob boʻlib, ikkala qismini bitta oʻramga joylash uzunlik qilgani uchun, kitob ikki qismga — “Shohlar (uchinchi kitob)” va “Shohlar (toʻrtinchi kitob)”ga boʻlingan.

“Shohlar (uchinchi kitob)” uch qismdan iborat. Birinchi qismda (1-2–boblar) shoh Dovud hayotining soʻnggi yillari va uning oʻgʻli Sulaymon Isroil shohi boʻlgani toʻgʻrisida hikoya qilinadi. Ikkinchi qism (3-11–boblar) Sulaymon hukmronligi davridagi voqealarni oʻz ichiga olib, bu qismda u qanchalik shuhrat taratgani va boyigani toʻgʻrisida hikoya qilinadi. Ikkinchi qismda, asosan, Sulaymon qanday qilib Xudoning Quddusdagi uyini qurgani va uni Xudoga bagʻishlagani toʻgʻrisida bayon qilinadi.

Kitobning qolgan qismi (12-22–boblar) Sulaymonning vafotidan keyin yuz bergan voqealardan — shimoldagi qabilalarning Sulaymon oʻgʻli Raxabomga qarshi isyon koʻtargani, Isroil xalqining ikkita alohida shohlikka boʻlinib ketgani toʻgʻrisidagi voqealardan iborat. Janubdagi shohlik — Yahudo, shimoldagisi — Isroil deb ataladigan boʻladi. Kitobning bu qismi ikkala shohlikning hukmdorlari tarixini oʻz ichiga oladi. Har bir shoh Xudoga boʻlgan sodiqligiga qarab hukm qilinadi. Agar shoh Xudoning qonuniga sodiq boʻlib, Unga itoat etsa, yaxshi deb maqtaladi. Agar Xudoga itoatsizlik qilib, toʻgʻri yoʻldan ozsa, qabih deb hukm qilinadi. Hamma Isroil shohlari Xudodan yuz oʻgirib, begona xudolarga sajda qilganlari uchun, qabih shohlar deb hukm qilinadi. Yahudo shohlarining koʻpchiligi oʻz bobolari shoh Dovuddan namuna olib, uning yoʻlidan yurganlari va Xudoga sajda qilganlari uchun yaxshi shohlar deb eʼtirof etiladi.

“Shohlar (uchinchi kitob)” yana Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning qabih hukmdori Axab va malika Izabelga qarshi turgan Ilyos paygʻambar toʻgʻrisidagi mashhur voqealarni ham qamrab olgan. Ilyos paygʻambar Isroil xalqini Xudoga itoat etishga va begona xudolarga sajda qilmaslikka daʼvat etadi. Ushbu kitob Yahudo shohi Yohushafat va Isroil shohi Oxoziyo hukmronligi davridagi voqealar bilan tugaydi.

1–BOB

Shoh Dovud keksayadi

1¹Shoh Dovud ancha qarib qoldi*. Uni koʻrpa–toʻshaklar bilan oʻrab tashlashsa ham, hech isimas edi. ²Shunda aʼyonlari Dovudga aytishdi:

— Hazrati oliylari uchun yosh, bokira qiz qidirib topsak. Oʻsha qiz shohimiz oldida boʻlsin, parvarish qilsin, shohimizning quchogʻida yotsin. Ana shunda shoh hazratlari isiydilar⁺.

³Shunday qilib, butun Isroil hududi boʻylab chiroyli, boʻyi yetgan qizni qidirdilar. Nihoyat, Shunamlik* Obisha ismli qizni topib, shoh huzuriga olib kelishdi⁺. ⁴Qiz gʻoyatda goʻzal edi. U shohni parvarish qilib, uning xizmatida boʻldi. Lekin shoh qizga yaqinlashmadi.

Odoniyo taxtga daʼvogar boʻladi

⁵Absalom vafot etgandan keyin, Xaggitning Dovuddan koʻrgan oʻgʻli Odoniyo “Men shoh boʻlaman”*, deb oʻzini juda katta tutadigan boʻlib qoldi. U oʻziga jang aravalari, chavandozlar va ellikta qoʻriqchi oldi⁺. ⁶Otasi esa “Nima uchun sen bunday qilyapsan?” deb hech qachon uni tergamadi. Odoniyo Absalomdan keyingisi boʻlib, juda chiroyli yigit edi⁺. ⁷U Zeruya oʻgʻli Yoʻab va ruhoniy Abuatarga maslahat soldi. Ikkovi ham Odoniyo tarafiga oʻtdilar⁺. ⁸Lekin ruhoniy Zodoʻx, Yohayido oʻgʻli Binayo, Natan paygʻambar, Shimax, Rey va Dovudning qoʻriqchilari Odoniyo tomonga oʻtmadilar⁺. ⁹Odoniyo En–Roʻgʻol bulogʻi* boʻyidagi Zoʻxalat toshi yonida qoʻy, buqa va boqilgan buzoqlarni qurbonlik qilib, hamma aka–ukalarini — shoh oʻgʻillarini, shohga qarashli barcha Yahudo aʼyonlarini taklif qildi*⁺. ¹⁰Natan paygʻambarni, Binayoni, shohning qoʻriqchilarini, ukasi Sulaymonni esa taklif qilmadi⁺.

Sulaymon taxtga oʻtiradi

¹¹Shundan soʻng Natan Sulaymonning onasi Botshevaga dedi:

— Xaggitning oʻgʻli Odoniyo oʻzini oʻzi shoh qilganini, Dovud hazratlari esa bu ahvoldan bexabar ekanini eshitmadingmi? ¹²Endi men senga shunday maslahat beraman: sen oʻzingning va oʻgʻling Sulaymonning hayotini qutqar. ¹³Shoh Dovud saroyiga borib, uning huzuriga kirgin. Shohga shunday deb ayt: “Shoh hazratlari bu choʻrisiga, oʻgʻling Sulaymon shoh boʻladi, mendan keyin taxtga u oʻtiradi, deb vaʼda bermaganmidilar?! Nimaga endi Odoniyo shoh boʻlib qoldi?”⁺ ¹⁴Sen u yerda shoh bilan suhbatni davom ettirayotganingda, men orqangdan kirib, sening gapingni qoʻllab–quvvatlayman.

¹⁵Botsheva borib, shoh Dovudning xonasiga kirdi: shoh juda munkillab qolgan, Shunamlik Obisha esa uning xizmatini qilayotgan edi. ¹⁶Botsheva shohga egilib taʼzim qildi.

— Tila tilagingni, — dedi shoh. ¹⁷Botsheva unga dedi:

— Shoh hazratlari! Bu choʻringizga oʻz Egangiz Xudo nomi bilan ont ichib “Mendan keyin oʻgʻling Sulaymon shoh boʻladi, mendan keyin taxtga u oʻtiradi”, deb vaʼda bergan edingiz–ku. ¹⁸Endi esa Odoniyo shoh boʻlib qolibdi. Shoh hazratlari esa bu haqda hech narsa bilmaydilar. ¹⁹U bir talay buqa, boqilgan buzoq va qoʻylar soʻyib, shohimizning hamma oʻgʻillarini, ruhoniy Abuatarni, lashkarboshi Yoʻabni taklif qilibdi. Qulingiz Sulaymonni esa taklif qilmabdi. ²⁰Shoh hazratlari! Jamiki Isroil xalqining koʻzlari sizga qadalgan, oʻzingizdan keyin taxtga kim oʻtirishini siz eʼlon qilishingizni kutishyapti. ²¹Aks holda, shoh hazratlari olamdan oʻtib, ota–bobolari yoniga ketganlarida, men va oʻgʻlim Sulaymon xiyonatkorday boʻlib qolamiz.

²²Botsheva shoh bilan gaplashayotganda, Natan paygʻambar yetib keldi. ²³Shunda shohga: “Natan paygʻambar shu yerdalar, sizni koʻrmoqchilar”, deb xabar berishdi. Natan shoh huzuriga kirdi–yu, yer oʻpib unga taʼzim qildi. Botsheva esa chiqib ketdi. ²⁴Keyin Natan shohga dedi:

— Shoh hazratlari! Siz “Mendan keyin Odoniyo shoh boʻladi, mendan keyin taxtga u oʻtiradi”, deb aytgan edingizmi? ²⁵U bugun chiqiboq bir talay buqa, boqilgan buzoq, qoʻylar soʻyib, shohning hamma oʻgʻillarini, qoʻshiningizning lashkarboshilarini va ruhoniy Abuatarni taklif qildi. Hammalari Odoniyoning huzurida yeb–ichib oʻtirishibdi, “Yashasin shoh Odoniyo!” deb baqirishyapti⁺. ²⁶Men, qulingizni, ruhoniy Zodoʻxni, Yohayido oʻgʻli Binayoni va qulingiz Sulaymonni esa taklif qilmadi. ²⁷Bularning hammasi shoh hazratlarining xohishiga koʻra boʻldimi? Shoh hazratlari oʻzlaridan keyin taxtga kim oʻtirishi haqida biz, qullariga nega ayon qilmadilar?

²⁸Shunda Dovud: “Botshevani menga chaqiringlar!” — dedi. Botsheva kirib, shoh qarshisida turdi. Natan chiqib ketdi. ²⁹Shoh ont ichib Botshevaga aytdi:

— Meni har qanday balolardan doimo saqlab kelgan Xudoyim shohid!⁺ ³⁰Men Isroil xalqining Xudosi — Egamiz nomi bilan ont ichib, senga “Oʻgʻling Sulaymon shoh boʻladi, mendan keyin taxtga u oʻtiradi”, deb vaʼda bergan edim. Oʻsha ontimni bugun ado etaman.

³¹Botsheva yer oʻpib, shohga taʼzim qildi:

— Shohimiz Dovud hazratlari dunyo turguncha tursinlar!⁺

³²— Ruhoniy Zodoʻxni, Natan paygʻambarni, Yohayido oʻgʻli Binayoni mening huzurimga taklif qilinglar! — dedi shoh Dovud. Ular shoh huzuriga kirib keldilar. ³³Shundan soʻng shoh ularga:

— Yoningizga shohingizning qoʻriqchilarini olinglar, — dedi. — Oʻgʻlim Sulaymonni mening xachirimga oʻtqazib, Gixoʻn bulogʻiga* olib boringlar⁺. ³⁴U yerda ruhoniy Zodoʻx va Natan paygʻambar Sulaymonning boshiga moy surtib, uni Isroil shohi qilsinlar. Keyin burgʻu chalib, baland ovoz bilan: “Yashasin shoh Sulaymon!” deb aytinglar⁺. ³⁵Soʻng uning orqasidan qaytib kelinglar. U kelgach, mening taxtimga oʻtirsin, mening oʻrnimga shoh boʻlsin. Men uni Isroil va Yahudoning* hukmdori qilib tayinladim.

³⁶Binayo shohga qarata:

— Omin! Shohimiz hazratlarining Xudosi — Egamizning amri ham shunday boʻlsin! — dedi. ³⁷— Egamiz doimo shoh hazratlari bilan boʻlgan edi. Bundan keyin U Sulaymonga yor boʻlsin, Sulaymonning taxtini shohimiz Dovud hazratlari taxtidan ham yuksak qilsin.

³⁸Ruhoniy Zodoʻx, Natan paygʻambar, Yohayido oʻgʻli Binayo, shohning Xaretlik va Palatlik qoʻriqchilari* Sulaymonni shoh Dovudning xachiriga oʻtqazib joʻnadilar. Nihoyat, uni Gixoʻn bulogʻiga olib keldilar⁺. ³⁹Ruhoniy Zodoʻx chodirdan* olib kelgan moy solingan qoʻchqor shoxini* olib chiqdi va Sulaymonning boshiga moy surtdi. Keyin burgʻu chaldilar. Shunda butun xalq: “Yashasin shoh Sulaymon!” deb qichqirdi. ⁴⁰Xalq Sulaymonga ergashib, nay chalib, oʻyin–kulgi qilib ketdi. Xalqning qiyqirigʻidan goʻyo yer titrab ketdi.

⁴¹Odoniyo va hamma taklif qilinganlar taomni yeb boʻlar–boʻlmas, shovqin–suronni eshitib qoldilar. Yoʻab burgʻu ovozini eshitib: “Nimaga bunchalik shovqin? Shaharni larzaga keltiradi–ya”, — dedi. ⁴²U gapini tugatmagan ham ediki, ruhoniy Abuatarning oʻgʻli Yoʻnatan kirib keldi.

— Kel, — dedi Odoniyo unga, — sen ulugʻ odamsan, yaxshi xabar olib kelyapsan–ov⁺.

⁴³— Yoʻq, shohimiz Dovud hazratlari Sulaymonni shoh qilib koʻtardilar, — deb javob berdi Yoʻnatan. ⁴⁴— Shoh Dovud u bilan birga ruhoniy Zodoʻxni va Natan paygʻambarni, Binayoni, oʻzining Xaretlik va Palatlik qoʻriqchilarini joʻnatdi. Ular Sulaymonni shohning xachiriga oʻtqazishdi⁺. ⁴⁵Ruhoniy Zodoʻx va Natan paygʻambar Gixoʻn bulogʻida Sulaymonning boshiga moy surtib, uni shoh qildilar. U yerdan shod–xurram boʻlib qaytib kelishdi. Shuning uchun shahar ola–gʻovur boʻlib qoldi. Sizlar eshitayotgan shovqin–suronning boisi shudir. ⁴⁶Sulaymon shohlik taxtiga oʻtiribdi⁺. ⁴⁷Shohning aʼyonlari Dovud hazratlarini tabriklash uchun kelib shunday deyishdi: “Sulaymonning nomini Xudoyingiz sizning nomingizdan ham koʻproq ulugʻlasin, uning taxtini sizning taxtingizdan ham yuksaltirsin.” Shoh esa toʻshagida yotganicha Xudoga sajda qilib,⁺ ⁴⁸shunday dedi: “Isroil xalqining Xudosi — Egamizga hamdu sanolar boʻlsin! U bugun koʻzlarim ochiqligida zurriyotimdan bittasini taxtga oʻtqazdi.”

⁴⁹Odoniyoning mehmonlari qoʻrquv ichida oʻrinlaridan turib, hammasi har yoqqa tarqalib ketdilar. ⁵⁰Odoniyo ham Sulaymondan qoʻrqqanidan oʻrnidan turdi–yu, qochib borib, qurbongohning burchagidan mahkam ushlab oldi*⁺.

⁵¹Sulaymonga shu xabarni olib keldilar: “Odoniyo shoh Sulaymondan qoʻrqyapti, u qurbongohning burchagini mahkam ushlab olib, Sulaymon, bu qulimni oʻldirmayman, deb oldin menga soʻz bersin, deyapti.”

⁵²— Agar u menga sodiq boʻlsa, — dedi Sulaymon, — boshidagi bir tola sochiga ham zarar yetmaydi. Bordi–yu, koʻnglida yomonlik boʻlsa, boshini olaman⁺.

⁵³Shoh Sulaymon odam yuborib, Odoniyoni qurbongohdan oldirib keldi. Odoniyo kelib, shoh Sulaymonga taʼzim qildi. Shundan soʻng Sulaymon: “Bor, uyingga joʻna!” — dedi unga.

2–BOB

Dovudning Sulaymonga vasiyati

2¹Dovudning umri oxirlab borayotgan edi. U oʻgʻli Sulaymonga shunday deb vasiyat qildi:

²— Endi mening ham umrim oxirlab boryapti. Sen qatʼiy irodali, mardonavor boʻl⁺. ³Egang Xudo qoʻygan talablarni bajar. Musoning Tavrot kitobida yozilganiday, Uning yoʻlidan yurib, farmon va amrlariga, qonun–qoidalari va shartlariga rioya qil. Shunda nima qilsang ham, qayerga borsang ham, har doim baraka topasan⁺. ⁴Egamiz men haqimda aytgan mana bu vaʼdasini ado etadi: “Agar oʻgʻillaring Mening oldimda oʻz yoʻllaridan adashmay, butun qalbi bilan, jonu dili bilan sodiq boʻlib yursalar, sening naslingdan boʻlgan erkak zoti to abad Isroil taxtida oʻtiradi.”⁺ ⁵Yana Zeruya oʻgʻli Yoʻab menga nima qilganini sen bilasan. U Isroilning ikkita lashkarboshisini — Nar oʻgʻli Abnur bilan Eter oʻgʻli Emosani oʻldirib, tinchlik paytida urush davridagiday qon toʻkdi*. Chorigʻidan tortib, beligacha urushdagiday qonga bulgʻandi⁺. ⁶Yoʻab ajalidan besh kun burun oʻlsin, oʻliklar diyoriga* tinchgina kirmasin. Shunga aqlingni ishlat. ⁷Giladlik Borzulayning oʻgʻillariga sadoqatli boʻl. Ular sening dasturxoningdan taom yeydiganlar orasida boʻlsin. Chunki men akang Absalomdan qochib yurganimda, ular mening oldimda hoziru nozir boʻlishdi*⁺. ⁸Esingda boʻlsin: yoningda Benyamin qabilasidan Boxurimlik Gera oʻgʻli Shimax ham bor. Moxanayimga qochib oʻtayotganimda, u meni yomon qargʻagan edi*. Lekin keyinroq u meni kutib olish uchun Iordan daryosi boʻyiga chiqdi. Men Egamiz nomi bilan ont ichib, unga: “Seni oʻldirmayman”, degan edim*⁺. ⁹Lekin sen uni aybsiz deb bilma. Sen aqlli odamsan, nima qilishni oʻzing bilasan. U qarib qolgan boʻlsa ham, oʻldirilishi kerak.

Dovudning oʻlimi

¹⁰Nihoyat, Dovud olamdan oʻtib, Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi⁺. ¹¹Dovud Isroilda qirq yil shohlik qildi: shundan yetti yili Xevronda, oʻttiz uch yili Quddusda oʻtdi⁺. ¹²Shunday qilib, Sulaymon otasi Dovud oʻrniga taxtga oʻtirdi. Uning shohligi mustahkam boʻldi⁺.

Odoniyoning oʻlimi

¹³Xaggitning oʻgʻli Odoniyo Sulaymonning onasi Botsheva huzuriga keldi.

— Tinchlikmi, bu yerga yaxshilik bilan keldingmi? — deb soʻradi Botsheva.

— Ha, yaxshilik bilan, — dedi Odoniyo. ¹⁴— Sizda gapim bor edi.

— Gapiraver, — dedi Botsheva.

¹⁵Odoniyo gap boshladi:

— Yaxshi bilasiz, men shoh boʻlishim kerak edi*. Butun Isroil xalqi menga, boʻlajak shoh, deb koʻz tikib turgan edi. Lekin shohlik qoʻldan ketdi, Egamizning xohishi bilan ukamga nasib qilgan ekan⁺. ¹⁶Endi sizdan bir oʻtinchim bor, faqat yoʻq demang.

— Gapir, — dedi Botsheva.

¹⁷— Iltimosim shuki, — dedi Odoniyo, — shoh Sulaymon bilan gaplashsangiz, Shunamlik Obishani menga xotinlikka bersa. Siz aytsangiz, yoʻq demaydi⁺.

¹⁸— Yaxshi, men shohga sen toʻgʻringda aytib koʻray–chi, — dedi Botsheva.

¹⁹Botsheva, Odoniyo haqida gaplashay deb, shoh Sulaymon huzuriga ketdi. Shoh unga peshvoz chiqib, taʼzim qildi, keyin yana taxtiga oʻtirdi. Shohning onasi uchun ham taxt qoʻyib berishdi. Botsheva shohning oʻng tomoniga* oʻtirdi.

²⁰— Senga bitta kichkinagina iltimosim bor, qaytarmagin, — dedi Botsheva.

— Soʻrang, onajon, tilagingiz bajo boʻlar, — dedi shoh.

²¹— Shunamlik Obishani akang Odoniyoga xotinlikka bersang, — dedi Botsheva.

²²Sulaymon kinoyali ohangda onasiga dedi:

— Nimaga Odoniyo uchun siz faqat Shunamlik Obishani soʻrayapsiz? Odoniyo akam boʻlgandan keyin, u uchun shohlikni ham soʻrayvering. Axir, ruhoniy Abuatar, Zeruya oʻgʻli Yoʻab uning tarafini olishlarini bilasiz–ku!⁺

²³Shoh Sulaymon Egamiz nomi bilan ont ichib, shunday dedi:

— Agar Odoniyoni shu gapi uchun oʻldirmasam, Xudo meni har qanday jazoga mubtalo qilsin, undan ham battarrogʻiga duchor qilsin. ²⁴Otam Dovudning taxtiga meni oʻtqazib, kuch–qudratimni oshirgan va Oʻzi aytganiday, mening sulolamni yaratgan Xudo shohid! Odoniyo shu bugunoq oʻldiriladi!⁺

²⁵Shoh Sulaymon Binayoni joʻnatdi. Binayo Odoniyoni oʻldirdi⁺.

Abuatarning badargʻa qilinishi va Yoʻabning oʻldirilishi

²⁶Ruhoniy Abuatarga esa Sulaymon shu gaplarni aytdi:

— Sen Onotoʻtga* — oʻzingning yeringga joʻnab qol! Sen aslida oʻlimga loyiqsan! Lekin sen otam Dovudning oldida Egamiz Rabbiyning Sandigʻini olib borgan eding, otam bilan birga har narsaga bardosh bergan eding. Shuning uchun hozir seni oʻldirmayman!⁺

²⁷Sulaymon Abuatarni Egamizning ruhoniyligidan mahrum qildi. Shunday qilib, Egamizning Shiloʻda Elax xonadoni haqida aytgan soʻzlari bajo boʻldi*⁺.

²⁸Bu xabarni Yoʻab ham eshitdi. Absalomga ergashmagan boʻlsa ham, Odoniyo isyon koʻtarganda, Yoʻab unga qoʻshilgan edi. Odoniyoning oʻlimi haqida eshitgan Yoʻab Egamizning Muqaddas chodiriga qochib bordi va qurbongohning burchagidan ushlab oldi*⁺. ²⁹“Yoʻab Egamizning Chodiriga qochib ketibdi, qurbongoh yonida ekan” degan xabarni Sulaymonga yetkazishdi. Sulaymon oʻsha zahoti Binayoni joʻnatib: “Bor, uni oʻldirib kel”, deb buyurdi. ³⁰Binayo Egamizning Chodiriga kelib, Yoʻabga: “Shohimiz seni, Chodirdan chiqsin, deyaptilar”, deb xabar berdi. Yoʻab esa: “Yoʻq, men shu yerda oʻlishni istayman”, deb javob qildi. Binayo: “Yoʻab menga shunday–shunday dedi”, deb shohga yetkazdi. ³¹Shoh Binayoga:

— U nima degan boʻlsa, aytganini qil, — dedi, — uni oʻldirib, dafn qil, toki Yoʻab toʻkkan begunoh qonlarning javobgarligi mening va otam xonadonining gardanida qolmasin⁺. ³²Egamiz uning qonini oʻzining boshiga yetkazsin. U otam Dovudga bildirmasdan, ikkita solih, oʻziga qaraganda yaxshi insonni oʻldirgan edi. Ulardan biri Isroil lashkarboshisi Nar oʻgʻli Abnur, ikkinchisi esa Yahudo lashkarboshisi Eter oʻgʻli Emosa* edi⁺. ³³Ikkovining qoni to abad Yoʻabning gardanida, uning nasli gardanida qolsin. Egamiz Dovudni, uning naslini, xonadonini va toj–taxtini to abad salomat qilsin!

³⁴Soʻng Binayo borib, Yoʻabni ham oʻldirdi. Yoʻab choʻl yaqinidagi oʻz uyida dafn qilindi. ³⁵Shoh Sulaymon Yoʻabning oʻrniga Binayoni lashkarboshi, Abuatarning oʻrniga Zodoʻxni ruhoniy qilib tayinladi⁺.

Shimaxning oʻlimi

³⁶Shundan soʻng shoh odam yuborib, Shimaxni chaqirtirib keldi va unga shunday dedi:

— Quddusda oʻzingga bir uy qur va oʻsha yerda oʻtir. U yerdan hech qayerga chiqma⁺. ³⁷Shuni bilib qoʻyki, oʻsha yerdan chiqib, Qidron soyligidan* oʻtsang, oʻsha kuniyoq oʻliming muqarrardir. Oʻzingning boshingni oʻzing yeysan⁺.

³⁸— Xoʻp boʻladi, shoh hazratlari, gapingiz toʻgʻri, — dedi Shimax shohga. — Nima buyursalar, men, qulingiz, bajo aylarman.

Shunday qilib, Shimax uzoq vaqt Quddusda yashab qoldi.

³⁹Lekin oradan uch yil oʻtib, bir voqea yuz berdi: Shimaxning ikki quli Gat* shohi Oxishning yoniga qochib ketdi. Shoh Oxish Maxo deganning oʻgʻli edi. Shimaxga: “Qullaring Gatda ekan”, deb xabar berdilar⁺. ⁴⁰Shimax eshagini egarladi va qullarini izlab Gatga — Oxish huzuriga yoʻl oldi. U yerga borib, qullarini qaytarib olib keldi. ⁴¹Shundan keyin Sulaymonga: “Shimax Quddusdan Gatga borib, yana qaytib kelibdi”, deb xabar berdilar. ⁴²Shoh Shimaxni chaqirtirib kelib, unga shunday dedi:

— Senga: “Bilib qoʻy, Quddusdan chiqib, biror yerga borgan kuningoq oʻlishing muqarrar”, deb Egamiz nomi bilan ont ichdirib, qattiq ogohlantirmaganmidim?! Sen esa: “Xoʻp boʻladi! Gapingiz toʻgʻri” degan eding. ⁴³Nega Egamizga ichgan ontingga va mening amrimga itoat qilmading⁺?

⁴⁴Shoh yana Shimaxga aytdi:

— Otam Dovudga qilgan yomonliklaringni oʻzing bilasan, yuragingda muhrlanib qolgan. Qilgan yomonliklaring uchun senga Egamizdan qaytsin!⁺ ⁴⁵Shoh Sulaymon esa Egamizning marhamatidan bahramand boʻlsin, Dovudning toj–taxti Egamizning oldida to abad mustahkam tursin!⁺

⁴⁶Soʻng shoh Sulaymon Binayoga amr berdi, u chiqiboq, Shimaxni oʻldirdi. Shunday qilib, Sulaymonning shohligi xavf–xatardan xoli boʻlib, mustahkamlandi.

3–BOB

Sulaymon Egamizdan donolik soʻraydi

3¹•Sulaymon Misr shohi — firʼavnning qizlaridan biriga uylanib, firʼavn bilan aloqasini mustahkamladi, xotinini esa Quddusdagi Dovud qalʼasiga olib keldi. U oʻz saroyini, Egamizning uyini va Quddus atrofidagi devorni bitirgunga qadar, xotini oʻsha yerda yashadi⁺. ²Xalq hali ham turli joylardagi sajdagohlarda* qurbonlik qilib yurardi, chunki oʻsha kunlargacha Egamizga atab bir uy qurilmagan edi.

³Sulaymon Egamizni sevardi, shuning uchun otasi Dovudning koʻrsatmalari boʻyicha yurardi. Lekin u ham sajdagohlarda qurbonlik qilar va tutatqi tutatardi⁺.

⁴Shoh qurbonlik qilish uchun Givonga* ketdi. Chunki eng asosiy sajdagoh oʻsha yerda edi. Sulaymon ilgari ham oʻsha qurbongohda minglab kuydiriladigan qurbonliklar keltirgan edi⁺.

⁵Sulaymon Givonda kechasi tush koʻrdi. Tushida Egamiz zohir boʻldi. Xudo unga:

— Tila tilagingni! — dedi⁺.

⁶Sulaymon aytdi:

— Ey Xudoyim! Otam Dovud Sening quling edi. Otam Senga sodiq boʻlib, solihlik bilan, toʻgʻri koʻngil bilan yurgani uchun unga ulugʻ sevgingni koʻrsatding. Otamga marhamat qilib, bugun uning taxtiga oʻtirmogʻi uchun unga bir oʻgʻil ato etding. ⁷Ey Egam Xudo, endi bu qulingni otam Dovud oʻrniga shoh qilding. Men esa bir yosh boladayman, koʻp narsaga aqlim yetmaydi, nima qilishimni ham bilmayman⁺. ⁸Endi men, quling, Oʻzing tanlab olgan xalqni boshqarishim lozim. Koʻpligidan bu xalqni hisoblab chiqishning imkoni ham yoʻq⁺. ⁹Endi xalqingga shohlik qilishim uchun menga aql–idrok bergin, toki yaxshilik bilan yomonlikning farqiga borayin. Binobarin, Sening shu qadar behisob xalqingga kim hukmronlik qila oladi?!⁺

¹⁰Sulaymon soʻragan narsalar Rabbiyga maʼqul boʻldi. ¹¹Soʻng Xudo unga dedi:

— Sen oʻzing uchun uzoq umr soʻramading, oʻzing uchun boylik istamading, dushmanlaringning jonini soʻramading. Aksincha, toʻgʻri hukm etmoq uchun oʻzingga aql–idrok soʻrading. ¹²Oʻzingning soʻraganingga koʻra, senga donishmandlik va aql–idrok ato qilaman. Sendan avval oʻzingga oʻxshagani dunyoga kelmagan edi, bundan soʻng ham senga oʻxshagani dunyoga kelmas⁺. ¹³Yana oʻzing soʻramagan narsalarni — boylik va shon–shuhratni ham beraman: umring boʻyi shohlar orasida senga teng keladigani boʻlmas⁺. ¹⁴Sen ham otang Dovud singari, Mening yoʻllarimdan yursang, farmonlarimga, amrlarimga rioya qilsang, umringni yanada uzaytiraman⁺.

¹⁵Sulaymon uygʻonib ketdi, hammasi tush edi. Shundan keyin u Quddusga keldi va Egamizning Ahd sandigʻi* oldida turib, kuydiriladigan qurbonliklarni va tinchlik qurbonliklarini keltirdi, hamma aʼyonlariga ziyofat berdi⁺.

Sulaymonning donishmandligidan bir lavha

¹⁶Bir kuni ikkita fohisha xotin shohning huzuriga kelib, uning oldiga kirishdi. ¹⁷Xotinlardan biri gap boshladi:

— Hazrati oliylari! Men mana bu ayol bilan bir uyda yashayman. U bilan uyda qolganimda, mening koʻzim yoridi. ¹⁸Shundan keyin, uchinchi kuni bu ayol ham farzand koʻrdi. Xullas, biz birga edik. Uyda faqat ikkovimiz, boshqa odam yoʻq edi. ¹⁹Manavi xotin kechasi bolasini bosib olgan ekan, bolasi oʻlib qolibdi. ²⁰Yarim kechasi turib, men uxlab yotganimda, oʻgʻlimni bagʻrimdan olib, oʻzining yoniga qoʻyibdi. Nobud boʻlgan bolasini esa mening yonimga yotqizib qoʻyibdi. ²¹Bolamni emizish uchun saharda tursam, u jonsiz yotgan ekan. Faqat tong yorishgandagina mening oʻgʻlim emasligini bildim.

²²Ikkinchi xotin esa:

— Yoʻq, tirigi — mening oʻgʻlim, oʻlgan bola — seniki! — dedi.

Birinchisi esa:

— Yoʻq, oʻlgan bola — seniki, tirigi — meniki! — dedi.

Shunday qilib, ular shoh huzurida mojaro qilishdi. ²³Nihoyat, shoh dedi:

— Biringiz: “Tirigi — mening oʻgʻlim, nobud boʻlgani — seniki”, deyapsiz. Ikkinchingiz esa: “Yoʻq, nobud boʻlgani — seniki, tirigi — meniki”, deyapsiz.

²⁴Shundan keyin shoh:

— Menga bir qilich olib kelinglar! — deb buyurdi. Shohga qilich olib kelishdi. ²⁵— Tirik bolani ikkiga boʻlinglar. Yarmini biriga, yarmini esa ikkinchisiga beringlar! — deb buyurdi.

²⁶Shu zahoti bolasi tirik qolgan ayol shohga dedi:

— Hazrati oliylari! Tirik qolgan bolani manavi ayolga beravering! Uni oʻldirmasangiz boʻldi!

Bu ayolning farzandi uchun joni achirdi.

Narigisi esa:

— Menga ham boʻlmasin, senga ham, ikkiga boʻlaveringlar! — dedi.

²⁷Shu onda shoh:

— Toʻxtanglar, bolani oʻldirmanglar! — dedi. — Bolani rahmdil ayolga beringlar, onasi oʻshadir.

²⁸Shoh chiqargan bu hukmni butun Isroil xalqi eshitdi. Shundan keyin shohdan hayiqadigan boʻldilar, chunki eʼtibor bersalar, adolatli hukm qilish uchun Xudo unga donishmandlik ato qilgan ekan⁺.

4–BOB

Sulaymonning aʼyonlari

4¹Sulaymon butun Isroilning shohi edi. ²Uning qoʻli ostidagi aʼyonlar quyidagilar edi:

Zodoʻx oʻgʻli Ozariyo — ruhoniy,⁺

³Shishoning oʻgʻillari Elixorut va Oxiyo — kotib,

Oxilud oʻgʻli Yohushafat — tarixnavis,⁺

⁴Yohayido oʻgʻli Binayo — lashkarboshi,

Zodoʻx bilan Abuatar — ruhoniy,⁺

⁵Natan oʻgʻli Ozariyo — hokimlarning nazoratchisi,

Natan oʻgʻli Zabud — ruhoniy va shohning maslahatchisi,⁺

⁶Oxisar — saroy boshqaruvchisi,

Abdax oʻgʻli Odoniram — qarollarning boshligʻi edi⁺.

⁷Sulaymonning oʻn ikkita hokimi boʻlib, ular Isroil hududlarini boshqarar, shohni va shoh xonadonini oziq–ovqat bilan taʼminlardilar. Har bittasi yiliga bir oy davomida shoh xonadoniga oziq–ovqat yetkazib berishi shart edi. ⁸Ularning ismlari quyidagicha edi:

Efrayim qirlarida — Banxur,

⁹Moxaz, Shalbim, Bayt–Shamash, Eloʻn–Bayt–Xanon degan shaharlarda — Bandaxor,

¹⁰Arboʻt va Soʻxu shaharlarida, butun Xafer oʻlkasida — Banxesed,

¹¹Butun Nafoʻt–Doʻr* degan joyda — Banabunadav (Sulaymonning qizi Toʻfat Banabunadavning xotini edi),⁺

¹²Tanax va Magidoʻ shaharlarida, butun Bayt–Shan hududida — Oxilud oʻgʻli Bano (bu joy Yizril etagidagi Zoraton shahridan Ovil–Maxla shahrigacha va Yoxmayom shahrining narigi tomoniga qadar boʻlgan yerlardir),⁺

¹³Giladdagi Ramoʻt shahrida — Bangeber, shuningdek, Manashe oʻgʻli Yovir urugʻiga qarashli Gilad oʻlkasidagi qishloqlar, Bashan oʻlkasidagi Argob hududi, devor bilan oʻralgan va darvozasi bronza tamba bilan mustahkamlangan oltmishta katta shahar ham unga qarashli edi⁺.

¹⁴Moxanayim yerlarida — Iddo oʻgʻli Oxinadav,

¹⁵Naftali hududida — Oximas (u Sulaymonning qizi Bosimatga uylangan edi),

¹⁶Osher hududida va Boloʻt shahrida — Xushay oʻgʻli Bano,

¹⁷Issaxor yerlarida — Paruvax oʻgʻli Yohushafat,

¹⁸Benyamin yerlarida — Ela oʻgʻli Shimax,

¹⁹Gilad oʻlkasida — Uri oʻgʻli Geber. Ilgari Gilad oʻlkasida Amor shohi Sixoʻn va Bashan shohi Oʻg hukmronlik qilishgan.

Yahudo yurtining oʻz hukmdori bor edi*⁺.

Sulaymon hukmronligining ravnaq topishi

²⁰Yahudo va Isroil xalqi shu qadar koʻp ediki, goʻyo dengiz qirgʻogʻidagi qumni eslatardi. Ular yeb–ichib, xursandchilik bilan yashardi⁺. ²¹Sulaymon Furot daryosidan Filistlar yeriga va Misr chegaralariga qadar boʻlgan hamma oʻlkalarda shohlik qilardi. Bu oʻlkalardagi xalqlar Sulaymonga oʻlpon toʻlab, umr boʻyi unga tobe boʻldilar⁺.

²²Sulaymon xonadonining bir kunlik ozigʻi quyidagicha edi: 300 togʻora* sifatli un va 600 togʻora* kepakli un, ²³ogʻilxonada boqilgan 10 ta semiz mol va yaylovda boqilgan 20 ta buqa, 100 ta qoʻy, bulardan tashqari, bugʻular, kiyiklar, ohular, semiz parrandalar.

²⁴Furot daryosining gʻarbidagi Tifsaxdan Gʻazo shahriga qadar boʻlgan oʻlkalarda, daryoning gʻarb tomonidagi hamma shohlar ustidan Sulaymon hukmron edi. Atrofdagi hamma yurtlar bilan aloqasi yaxshi edi⁺. ²⁵Sulaymon hayotligida Dandan Bershebagacha boʻlgan Yahudo va Isroil yurtidagi har bir odam oʻz uzumzorida, oʻz anjir daraxti ostida tinchgina umr kechirardi⁺.

²⁶Sulaymonning otxonalarida jang aravalari uchun 4000* oti va 12.000 uchqur otlari bor edi⁺. ²⁷Oʻsha oʻn ikki hokimning har biri shoh Sulaymonni, shoh Sulaymonning dasturxonidan taom yeydiganlarning hammasini belgilangan oyda oziq–ovqat bilan taʼminlardi, birorta ham kamchilikka yoʻl qoʻyishmasdi. ²⁸Har biri oʻzining navbati kelganda shoh tayinlagan yerga* jang aravalarining otlari va boshqa otlar uchun arpa, somon ham olib kelishardi.

²⁹Shunday qilib, Xudo Sulaymonga dengiz qirgʻogʻidagi qum kabi cheksiz–chegarasiz donolik, idrok, tengsiz aql berdi. ³⁰Sulaymonning donoligi butun sharq xalqlarining donoligidan, butun Misr xalqining donoligidan ham ortiq edi⁺. ³¹U hamma insonlardan, Zerax urugʻidan boʻlgan Etxandan, Moxul oʻgʻillari Xaman, Qolkoʻl, Dardaxdan ham dono edi. Atrofdagi hamma xalqlar orasida uning dongʻi ketgan edi⁺. ³²U 3000 matal, 1005 ta qoʻshiqlar ijro etdi⁺. ³³U Lubnondagi sadr daraxtidan tortib, devorda oʻsgan issopgacha, qoʻyingki, jamiki dov–daraxtlar, hayvonlar, qushlar, sudralib yuruvchilar, baliqlar haqida soʻz yuritardi. ³⁴Sulaymonning donoligi haqida eshitgan dunyodagi hamma shohlar uning oldiga odamlarini yuborardi. Barcha xalqlardan kelgan bu odamlar Sulaymonning donoligidan bahramand boʻlardi⁺.

5–BOB

Sulaymon Egamizning uyini qurishga tayyorgarlik koʻradi

5¹•Tir* shohi Xiram: “Sulaymonni otasining oʻrniga moy surtib shoh qilib koʻtarishibdi” degan xabarni eshitgach, aʼyonlarini uning huzuriga joʻnatdi. Xiram Dovudni doimo oʻziga doʻst deb bilardi*⁺. ²Sulaymon ham Xiram huzuriga aʼyonlarini joʻnatib, shu gaplarni aytib yubordi:

³“Siz bilasizki, otam doimo dushmanlariga qarshi jang qilish bilan band boʻlib, oʻzining Egasi Xudoga atab bir uy bunyod eta olmadi. Nihoyat, Egam otam Dovudning dushmanlarini uning oyoqlari ostiga tashladi⁺. ⁴Egam Xudo endi menga har tarafdan osoyishtalik ato etdi: hozirda na gʻanimim bor, na hujum xavfi bor⁺. ⁵Egam otam Dovudga: «Sendan keyin taxtga oʻgʻlingni oʻtqazganimda, Menga atab uyni u barpo qiladi», degan edi. Shuning uchun Egam Xudoga atab bir uy qurmoqqa qaror qildim⁺. ⁶Endi siz amr bering, Lubnonda menga sadr daraxtlari kesib bersinlar. Mening odamlarim sizning odamlaringiz bilan birga ishlaydilar. Odamlaringizga siz soʻragan haqni beraman. Oʻzingiz bilasiz, daraxt kesishda Sidonlik odamlaringizga teng keladigan ustasi bizning oramizda yoʻq.”

⁷Xiram Sulaymon yuborgan xabarni eshitgach, juda xursand boʻlib, shunday dedi: “Oʻsha buyuk xalqni boshqarish uchun Egamiz Dovudga dono bir oʻgʻil ato qilibdi, Egamizga hamdu sanolar boʻlsin.” ⁸Keyin u Sulaymonga shunday xabar joʻnatdi:

“Menga aytib yuborgan gaplaringni eshitdim. Sadr va sarv daraxti kesishni soʻragan ekansan, ehtiyojingni qondiraman. ⁹Qarollarim yogʻochlarni Lubnondan dengizga sudrab keladilar. Qayerni tayin etsang, yogʻochlardan sol* qilib, dengiz sohili boʻylab oʻsha yerga keltirib beraman. U yerda sollarni yechdiraman, sen esa olib ketaverasan. Mening ehtiyojimni qondirib, odamlarim uchun oziq–ovqat berasan.”

¹⁰Shunday qilib, Xiram, Sulaymonning ehtiyojiga koʻra, sadr va sarv yogʻochlari berdi. ¹¹Sulaymon esa, Xiramning odamlari isteʼmol qilsin deb, 200.000 togʻora* bugʻdoy va 40.000 koʻza* toza moy berdi. U har yili Xiramga shuncha miqdorda bugʻdoy va moy berib turdi. ¹²Egamiz esa vaʼdasiga koʻra, Sulaymonga donishmandlik berdi. Xiram bilan Sulaymon oʻrtasida totuvlik paydo boʻlib, ular oʻzaro sulh tuzdilar⁺.

¹³Shoh Sulaymon butun Isroildan 30.000 qarolni majburlab oldi⁺. ¹⁴Navbati bilan oyiga 10.000 nafar qarolni Lubnonga joʻnatib turdi. Ular bir oy Lubnonda, ikki oy uyda boʻlishardi. Bu qarollarga Odoniram boshchilik qilardi⁺. ¹⁵Yana Sulaymonning ogʻir yuk tashuvchi 70.000, qirlarda tosh kesadigan 80.000 odami bor edi. ¹⁶Bulardan tashqari, qarollarni nazorat qiladigan, ishning boshida turadigan 3300 nafar nazoratchi ham bor edi. ¹⁷Sulaymon amr bergach, ular Egamizning uyi poydevorini taroshlangan toshdan barpo qilish uchun yirik marmar toshlarni kesdilar⁺. ¹⁸Sulaymonning odamlari, Xiramning odamlari, Gabolliklar* toshlarni yoʻndilar, nihoyat, Egamizning uyini qurish uchun daraxt va toshlarni hozirlab boʻldilar⁺.

6–BOB

Sulaymon Egamizning uyini quradi

6¹•Isroil xalqi Misr yurtidan chiqqaniga 480 yil boʻlganda, Sulaymon Isroil taxtiga oʻtirganiga toʻrt yil boʻlgan edi*. U oʻsha yilning ikkinchi oyida — Ziv oyida* Egamizning uyini barpo qilishni boshladi. ²Shoh Sulaymon Egamiz uchun qurayotgan uyning uzunligi 60 tirsak*, eni 20 tirsak, balandligi 30 tirsak edi. ³Egamiz uyining asosiy xonasi* oldida ayvon boʻlib, ayvonning uzunligi asosiy xonaning eni bilan bir oʻlchovda — 20 tirsak, eni 10 tirsak edi. ⁴Uyga panjarali derazalar ham yasattirdi⁺. ⁵Uyning tashqaridagi devorining yoniga va orqasiga uch qavatli yon xonalar qurdirdi⁺. ⁶Birinchi qavatning kengligi 5 tirsak, ikkinchi qavatning kengligi 6 tirsak, uchinchi qavatning kengligi 7 tirsak edi. Sulaymon uyning devorlarini, yon xonalarning hajmiga moslab, zinapoya shaklida qurdirdi. Shu sababdan yon xonalar uyning devoriga taqalmagan edi.

⁷Uy qurilishi uchun toshlardan foydalanildi. Toshlar konning oʻzida yoʻnib tayyorlandi. Shu sababdan uy qurilayotganda, na bolgʻa, na bolta, na biror temir asbob ovozi eshitildi⁺.

⁸Oʻrta qavatdagi yon xonaning eshigi uyning janub tomonida edi: aylanma zinapoya orqali oʻrta qavatga, oʻrta qavatdan esa uchinchisiga chiqilardi. ⁹Shunday qilib, Sulaymon uyning devorlarini qurib bitkazdi. Soʻng uyning tomini sadr daraxtidan qilingan toʻsinlar va taxtalar bilan yopdi. ¹⁰Uyning aylanasi boʻylab qurilgan yon xonalarning har bir qavatining balandligi 5 tirsak edi. Toʻsinlar yon xonalar bilan uyning devorini bogʻlab turardi.

¹¹Egamiz Sulaymonga shu soʻzlarni ayon qildi:

¹²— Mana, sen uyni quryapsan. Agar Mening farmonlarimga koʻra yursang, qonun–qoidalarimga rioya etsang, hamma amrlarimga itoat qilsang, oʻshanda otang Dovudga bergan vaʼdalarimni sen orqali bajaraman⁺. ¹³Har doim Isroil xalqi orasidan maskan qilaman, xalqim Isroilni aslo tark etmayman⁺.

¹⁴Shunday qilib, Sulaymon Xudoning uyini qurib boʻldi.

Egamiz uyining bezaklari haqida batafsil maʼlumotlar

¹⁵Sulaymon Egamiz uyining devori ichkarisini yerdan shiftiga qadar sadr yogʻochidan qilingan taxta bilan qoplatdi. Polini sarv yogʻochi taxtasidan qildi. ¹⁶Ichki xona uyning ichkarisiga qurilgan boʻlib, yerdan shiftiga qadar sadr yogʻochi bilan ajratilgan edi. Bu xona Eng muqaddas xona deb ataldi. Bu xonaning boʻyi 20 tirsak chiqardi⁺. ¹⁷Asosiy xonaning boʻyi esa 40 tirsak boʻlib, bu xona Eng muqaddas xonaning old tomonida edi. ¹⁸Uyning ichkarisi sadr taxtalari bilan qoplanib, taxtalarga qovoq va ochilib turgan gullar surati shunday oʻyilgan ediki, devor toshlari koʻrinmas edi⁺.

¹⁹Eng muqaddas xona Egamizning Ahd sandigʻini qoʻyish uchun hozirlangan edi. ²⁰Oʻsha xonaning uzunligi ichki tarafdan 20 tirsak, kengligi 20 tirsak, balandligi ham 20 tirsak edi. Sulaymon bu xonani toza oltin bilan qoplatdi. Sadr yogʻochidan yasalgan tutatqi qurbongohini ham oltin bilan qoplatdi*. ²¹Sulaymon uyning asosiy xonasini ham oltin bilan qoplatdi. Oltin bilan qoplangan Eng muqaddas xonaning old tomoniga oltin zanjirlar torttirdi. ²²Shunday qilib, Sulaymon uyning hamma joyini boshdan oxirigacha oltin bilan qoplatdi. Eng muqaddas xonaning kiraverishidagi tutatqi qurbongohini ham tamomila oltin bilan qoplatdi⁺.

²³Soʻng Eng muqaddas xonaga qoʻyish uchun zaytun daraxti yogʻochidan ikkita karub* yasattirdi. Karublarning balandligi 10 tirsak edi⁺. ²⁴Karublarning qanotlari 5 tirsakdan edi. Qanotlarning u uchidan bu uchigacha hammasi boʻlib 10 tirsak chiqardi. ²⁵Har ikkala karubning shakli, hajmi bir edi. ²⁶Har bir karubning balandligi 10 tirsak edi. ²⁷Sulaymon karublarni Eng muqaddas xonaga yonma–yon qoʻydi. Karublarning qanotlari choʻzilib ketgan, birining qanoti bir devorga, ikkinchisining qanoti esa narigi devorga tegib turardi. Uyning oʻrtasida esa ikkovining qanotlari bir–biriga tutashardi. ²⁸Sulaymon karublarni ham toza oltin bilan qoplatdi.

²⁹Ikkala xonaning devoriga gir aylanasi boʻylab karublar, palma daraxtlari, ochilib turgan gullarning suratini oʻydirdi. ³⁰Bu xonalarning polini ham oltin bilan qoplatdi.

³¹Eng muqaddas xonaning kirish joyiga zaytun yogʻochidan ikki tavaqali eshik yasattirdi. Eshikning kesakisi* besh qirrali edi. ³²Zaytun yogʻochidan yasalgan ikki tavaqali eshikka karublar, palma daraxtlari, ochilib turgan gullar suratini oʻydirdi, soʻng eshik ustini, karublar va palma daraxtlari suratini ham oltin bilan qoplatdi.

³³Asosiy xonaning kiraverishidagi toʻrt burchakli kesakini zaytun yogʻochidan, ³⁴ikkita eshikni sarv daraxti yogʻochidan yasadi. Eshiklarning har biri ikki tavaqali, yigʻma edi⁺. ³⁵Eshiklarning yuzasiga ham karublar, palma daraxti, ochilib turgan gullar suratini oʻydirib, ularni oltin bilan bir tekis qilib qoplatdi. ³⁶Ichki hovli devorlarining uch qatorini taroshlangan toshdan, bir qatorini sadr yogʻochidan qildirdi⁺.

³⁷Egamiz uyining poydevori Sulaymon hukmronligining toʻrtinchi yilida, aynan Ziv oyida* qoʻyilib, ³⁸oʻn birinchi yilning sakkizinchi oyida — Bul oyida* loyihaga binoan batamom, hamma ikir–chikirigacha qurib bitkazildi. Shunday qilib, Sulaymon uyni yetti yil davomida bunyod qildi.

7–BOB

Sulaymonning saroyi

7¹Sulaymon oʻziga ham saroy qurdi. U oʻz saroyini oʻn uch yilda qurib bitkazdi⁺.

²U dastlab saroydagi “Lubnon oʻrmoni” degan uyni* qurdi. Uyning uzunligi 100 tirsak*, kengligi 50 tirsak, balandligi 30 tirsak boʻlib, sadr yogʻochidan toʻrt qator ustun oʻrnatilgan, ustunlar tepasiga sadr yogʻochidan qilingan toʻsinlar tashlangan edi⁺. ³Uyning tomi sadr yogʻochi bilan qoplangan edi. Toʻsinlar qirq beshta boʻlib, har qatorda oʻn beshtadan edi. ⁴Yon devorlardagi derazalar uch qator boʻlib, bir–biriga roʻparama–roʻpara edi. ⁵Hamma eshiklar va eshiklar kesakisi* toʻrt burchakli qilib yasalgan, yon devorlarda uchtadan eshik boʻlib, bir–biriga roʻparama–roʻpara edi.

⁶Sulaymon saroyning “Ustunli koshona”sini ham qurdi. Koshonaning boʻyi 50 tirsak, eni 30 tirsak edi. Koshonaning old tomonida ayvon qurdirib, ustun bilan tiradi. Ayvonning tomi yopilgan edi⁺. ⁷Yana saroyning taxt turadigan koshonasini qurdirib, tepasidan pastiga qadar sadr yogʻochi bilan qoplatdi. Sulaymon bu koshonada oʻtirib, hukm chiqarardi⁺.

⁸Bu koshonaning orqa tomonidagi hovlida Sulaymon yashaydigan uy bor edi. Bu uy ham ayni shu tarzda qurilgan edi. Sulaymon xotini — firʼavnning qizi uchun ham xuddi shu koshona kabi bir uy qurib berdi⁺.

⁹Binolar poydevoridan tomigacha marmar toshlardan qilingan edi. Marmar toshlarning old va orqa tomoni arralab taroshlangan, belgilangan oʻlchovga koʻra tayyorlangan edi. Hovlining devorlari ham shu tarzda qurilgan edi. ¹⁰Poydevorning marmar toshlari yirik, 8 tirsakli, 10 tirsakli edi. ¹¹Devori ham marmar toshlardan qurilgan edi. Toshlar belgilangan oʻlchovga koʻra, tayyorlanib, taroshlangan edi. Devor qurilishida sadr yogʻochidan ham foydalanildi. ¹²Katta hovlining chor atrofi devor bilan oʻralgan boʻlib, uch qator taroshlangan tosh va bir qator sadr yogʻochidan qilingan edi. Egamiz uyining ichki hovlisi bilan ayvonining devorlari ham shunday qilingan edi⁺.

Usta Xurom

¹³•Shoh Sulaymon Tir shahridan Xurom degan bir odamni chaqirtirib keldi⁺. ¹⁴U Naftali qabilasidan bir beva ayolning oʻgʻli edi. Otasi Tir shahridan boʻlib, misgar oʻtgan edi. Xurom bor isteʼdodi, mahorati va aqlini ishga solib, bronzadan turli buyumlar yasashni oʻrganib olgan edi. U Sulaymon huzuriga kelgach, hamma ishlarni bajarib berdi⁺.

Bronzadan yasalgan ikkita ustun

¹⁵Xurom bronzadan ikkita ustun yasadi, har bir ustunning balandligi 18 tirsak, tevaragi 12 tirsak chiqardi⁺. ¹⁶Bronzani eritib yana ikkita ustunqosh yasadi, bu ustunqoshlar ustunlarning tepasiga qoʻyish uchun kerak edi. Ustunqoshlarning balandligi 5 tirsak edi. ¹⁷Ustunqoshlarning har biri yettita toʻrsimon bezaklaru toʻqilgan zanjirlar bilan bezatilgan edi. ¹⁸Ustunqoshlarni qoplash uchun har bir toʻrsimon naqsh atrofidan aylanasiga ikki qator qilib anor* tasviri solingan edi.

¹⁹Har bir ustunning ikkinchi ustunqoshi ham bor edi. Ularning balandligi 4 tirsak boʻlib, lolagul shaklida edi. ²⁰Ustunqoshning boʻrtiq joylariga toʻrsimon bezaklar solingan boʻlib, bezaklarning tepasi va pastiga aylantirib, 200 ta anor tasviri solingan edi. ²¹Xurom ustunlarni uyning ayvoniga oʻrnatdi: janub tomoniga oʻrnatilgan ustunga Yoxin* deb, shimol tomoniga oʻrnatilgan ustunga Boʻaz* deb nom berdi. ²²Ustunlarning tepasi lolagul shaklida edi. Shunday qilib, ustunlar tayyor boʻldi.

Bronzadan yasalgan hovuz

²³Keyin Xurom bronzani eritib dumaloq shaklda hovuz yasadi. Hovuzning bir qirgʻogʻidan narigi qirgʻogʻigacha 10 tirsak, balandligi esa 5 tirsak edi. Aylanasi 30 tirsak edi⁺. ²⁴Hovuzning tashqi tomonida, qirgʻogʻi ostida aylanasiga ikki qator qovoqsimon boʻrtiq bor edi. Har bir tirsak masofada oʻntadan shunday shakl qilingan edi. Bronza eritilib, hovuz yasalayotgan paytda, bu qovoqsimon boʻrtiqlar ham qilingan edi⁺. ²⁵Hovuz bronzadan yasalgan oʻn ikkita buqa ustiga oʻrnashtirilgan edi. Buqalarning uchtasi shimolga, uchtasi gʻarbga, uchtasi janubga va uchtasi sharqqa qaratilgan edi. Buqalarning orqa tomoni hovuzning ichkarisiga qaratilgan edi. ²⁶Hovuzning qalinligi toʻrt enli boʻlib, chetlari kosaning chetlariga oʻxshar, shakli lolagulga oʻxshardi. Unga 4000 koʻza* suv sigʻardi.

Bronzadan yasalgan aravalar

²⁷Soʻng Xurom bronzadan oʻnta arava yasadi. Har bir aravaning uzunligi ham, kengligi ham 4 tirsak, balandligi esa 3 tirsak edi. ²⁸Aravalarning tuzilishi quyidagicha edi: aravalarning toʻrtala tomonida bronzadan yasalgan toʻsiqlar boʻlib, ²⁹bu toʻsiqlarga arslon, buqa va karublarning surati solingan edi. Har bir toʻsiqning toʻrt tomoniga boʻrtiq shaklda gulchambarlar ishlangan edi. ³⁰Har bir aravaning toʻrtta bronza gʻildiragi va oʻqlari bor edi. Aravaning har toʻrtala burchagida ham togʻorani ushlab turadigan tirgovuchlar bor edi. Har bir quyma tirgovuchning yonboshida gulchambarlar yasalgan edi. ³¹Aravaning tepasida dumaloq shaklda chambarak boʻlib, aravadan bir tirsak yuqori chiqib turardi. Chambarak koʻndalangiga bir yarim tirsak edi. Chambarak ogʻzi ham aylanasiga suratlar bilan bezatilgan edi. Aravalarning toʻsiqlari esa toʻrtburchak shaklda edi. ³²Aravalarning toʻrtala gʻildiragi yon toʻsiqlarning ostida edi. Gʻildiraklarning oʻqlari aravaga mahkamlangan, har bir gʻildirakning balandligi bir yarim tirsak edi. ³³Gʻildiraklarning tuzilishi jang aravasi gʻildiragining tuzilishiga oʻxshardi: gʻildiraklarning oʻqlari, toʻgʻini, kegaylari, gupchaklari quyma edi. ³⁴Har bir aravaning toʻrt burchagida toʻrtta kashak* bor edi. Kashaklar aravaga mahkamlangan edi. ³⁵Aravaning yuqorisidan yarim tirsak balandlikda dumaloq halqa bor edi. Aravaning yuqorisidan tirgovuch va yon toʻsiqlari birga qoʻyilgan edi. ³⁶Shunday qilib, Xurom har bir tirgovuchning va yon toʻsiqlarning yuzasiga karublar, arslonlar, palma daraxtlari va gulchambarlar suratini oʻydi. ³⁷U oʻnta aravaning hammasini bir xil shakl va hajmda yasadi.

³⁸Xurom oʻnta aravaning ustiga qoʻyish uchun bronzadan oʻnta togʻora yasadi. Har bir togʻoraga 80 koʻza* suv sigʻar edi. Har bir togʻora koʻndalangiga 4 tirsak chiqardi. Har bir aravaga bittadan togʻora edi. ³⁹Xurom aravaning beshtasini Egamiz uyining janub tomoniga, beshtasini shimol tomoniga qoʻydi. Hovuz shaklini esa uyning janubi–sharq tomoniga oʻrnashtirdi. ⁴⁰U qozonlar, kurakchalar va togʻorachalar ham yasadi.

Egamiz uyi bezaklarining roʻyxati

Shunday qilib, Xurom shoh Sulaymon uchun Egamizning uyiga oid quyidagi ashyolarni yasab berdi:⁺

⁴¹ikkita ustun,

ustunlarning tepasidagi ikkita doira shaklidagi ustunqosh,

ustunqoshni oʻrab turgan ikkita toʻrsimon bezak,

⁴²ikkala bezakning yonlarida toʻrt yuzta anor tasviri, yaʼni ustunlar tepasida doira shaklidagi ikkita ustunqoshni qoplab turish uchun har bir toʻrsimon bezakning ikkala chekkasidagi anor suratlari,

⁴³oʻnta arava, aravaning ustidagi oʻnta togʻora,

⁴⁴bitta hovuz, hovuz ostidagi oʻn ikki buqa shakli,

⁴⁵qozonlar, kuraklar, togʻorachalar.

Xurom shoh Sulaymon uchun Egamizning uyiga oid ana shu ashyolarni sayqallangan bronzadan yasab berdi. ⁴⁶Shoh bu narsalarni Iordan vodiysi atroflarida — Suxot va Zoraton orasida loydan yasalgan qoliplarda quydirdi⁺. ⁴⁷Buyumlar gʻoyat koʻpligidan Sulaymon bronzani oʻlchamasdan ishlataverdi. Shuning uchun ishlatilgan bronzaning hisobi aniqlanmadi⁺.

⁴⁸Sulaymon Egamizning uyi uchun quyidagi hamma buyumlarni ham yasattirdi:

oltindan yasalgan tutatqi qurbongohi,

ustida muqaddas nonlar* turadigan oltin xontaxta,⁺

⁴⁹oʻnta toza oltindan ishlangan chiroqpoyalar (bu chiroqpoyalar Eng muqaddas xonaning oldida boʻlib, beshtasi janub tomonda, beshtasi shimol tomonda turardi),

yana oltindan gullar, moychiroqlar, qisqichlar,⁺

⁵⁰toza oltindan togʻoralar, qaychilar, togʻorachalar, kurakchalar va olovkuraklar,

Eng muqaddas xona eshigining oshiq–moshigʻi, asosiy xonaning eshiklari oshiq–moshigʻi⁺.

⁵¹Shunday qilib, shoh Sulaymon Egamizning uyiga oid hamma ishlarni bitirdi. Sulaymon otasi Dovud nazr qilgan narsalarni olib kelib, kumush, oltin va turli buyumlarni Egamizning uyi xazinasiga qoʻydi⁺.

8–BOB

Ahd sandigʻi Egamizning uyiga keltiriladi

8¹•Shundan soʻng Sulaymon Egamizning Ahd sandigʻini Dovud qalʼasidan* — Siondan Egamizning uyiga olib kelmoqchi boʻldi. Shu maqsadda u Isroil oqsoqollarini, hamma qabila yoʻlboshchilarini, Isroil xalqi urugʻboshilarini Quddus shahriga chaqirtirdi⁺. ²Ularning hammasi yettinchi oyda — Yetanim oyida*, Chayla bayrami* paytida shoh Sulaymonning huzuriga yigʻilishdi⁺. ³Isroil oqsoqollarining hammasi kelgach, ruhoniylar Sandiqni yerdan koʻtarishdi. ⁴Ruhoniylar va levilar, Egamizning Sandigʻi bilan birga, Uchrashuv chodirini*, Chodirdagi barcha muqaddas buyumlarni Egamizning uyiga olib kelishdi. ⁵Shoh Sulaymon va toʻplangan butun Isroil jamoasi Sandiqning oldida qoʻylar, buqalar soʻyib, qurbonlik qilishdi. Qurbonlik qilingan qoʻy va buqalar shu qadar koʻp ediki, hisobiga yetib boʻlmasdi. ⁶Ruhoniylar Egamizning Ahd sandigʻini alohida atalgan joyga — Eng muqaddas xonaga, karublarning qanotlari ostiga qoʻyishdi⁺. ⁷Karublarning qanotlari Sandiq usti boʻylab choʻzilgan va Sandiq hamda uning xodalarini berkitib turardi⁺. ⁸Xodalar shunchalik uzun ediki, ularning uchi Eng muqaddas xonaning shundaygina oldidan koʻrinib turardi, boshqa joydan esa koʻrinmasdi. Xodalar bugungacha* ham oʻsha yerda turibdi.

⁹Sandiqning ichida ikkita tosh lavhadan boshqa hech narsa yoʻq edi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin, Egamiz Sinay togʻida* ular bilan ahd tuzgan edi. Oʻshanda Muso bu tosh lavhalarni Sandiq ichiga solib qoʻygan edi⁺.

¹⁰Ruhoniylar Muqaddas xonadan chiqayotganlarida, Egamizning uyi bulut bilan toʻlib ketdi⁺. ¹¹Bulut nur sochib, koʻzni qamashtirardi. Ruhoniylar xizmatni davom ettirish uchun u yerga kirolmay qoldilar, chunki uy Egamizning ulugʻvorligi bilan toʻlgandi.

¹²Shunda Sulaymon ibodat qildi:

— Ey Egamiz! Sen, zimziyo zulmatda maskan qilaman, degan eding⁺. ¹³Mana endi Senga ajoyib bir uy, abadiy istiqomat qilishing uchun bir maskan barpo qildim.

Shoh Sulaymonning duosi

¹⁴•Keyin shoh orqasiga qayrilib, tik turgan jamiki Isroil jamoasini duo qildi⁺. ¹⁵Shoh dedi:

“Isroil xalqining Xudosi — Egamizga hamdu sanolar boʻlsin. U otam Dovudga bergan vaʼdasini bajardi. ¹⁶Egamiz otamga shunday degan edi*: «Xalqim Isroilni Misrdan olib chiqqan kunimdan beri Men ulugʻlanadigan uyni barpo qilish uchun Isroil qabilalarining birorta shahrini tanlamadim. Men seni, ey Dovud, xalqim Isroil ustidan hukmdor boʻlgin deb tanladim.»⁺

¹⁷Isroil xalqining Xudosi — Egamizga atab bir uy barpo qilmoq otam Dovudning niyati edi⁺. ¹⁸Lekin Egamiz otam Dovudga shunday deb aytdi: «Modomiki, Menga atab bir uy barpo qilmoqni koʻnglingga tukkan ekansan, yaxshi qilibsan. ¹⁹Biroq Menga atab oʻsha uyni sen emas, balki sening pushti kamaringdan bino boʻladigan oʻgʻling barpo qiladi.»⁺

²⁰Egamiz vaʼda bergan edi, bajo ayladi: otam Dovudning oʻrniga taxtga men chiqdim, Egamiz vaʼda etganiday, Isroil taxtiga oʻtirdim, Isroil xalqining Xudosi — Egamizga atab bir uy barpo qildim⁺. ²¹Oʻsha uyda Ahd sandigʻi uchun ham joy tayyorladim. Egamiz ota–bobolarimizni Misr yurtidan olib chiqqandan keyin, ular bilan qilgan ahd lavhasi shu Sandiqning ichida turibdi.”

Sulaymonning ibodati

²²•Sulaymon Egamizning qurbongohi oldida, Isroil jamoasi roʻparasida qoʻllarini koʻkka choʻzganicha dedi:⁺

²³“Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz! Yer yuzida ham, osmonu falakda ham Senga oʻxshashi yoʻq! Senga butun qalbi bilan bogʻlanib, Sen koʻrsatgan yoʻldan yuradigan qullaringga Oʻzing ahdingni sodiq saqlaysan⁺. ²⁴Quling — otam Dovudga Sen Oʻz ogʻzing bilan bergan vaʼdalaringni bugun Oʻz qoʻling bilan bajo aylading.

²⁵Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz! Oʻzingning qulingga — otam Dovudga: «Bolalaring ham senga oʻxshab oldimda oʻylab qadamini bossalar, sening naslingdan boʻlgan erkak zoti to abad Isroil taxtida oʻtiradi», deb vaʼda bergan eding. Endi bergan vaʼdangni ado et!⁺ ²⁶Ey Isroil xalqining Xudosi! Qulingga — otam Dovudga aytganlaring amalga oshsin, deb iltijo qilaman⁺.

²⁷Ey Xudo, Sen yer yuzida yasharmiding?! Sen osmonga, hatto falak toqiga ham sigʻmassan. Falak toqi oldida men qurgan uy nima boʻlibdi?!⁺ ²⁸Ey Egam Xudo, bugun iltijo bilan qilgan ibodatimni qabul et! Senga yolvorib qilayotgan iltijolarimga javob ber. ²⁹Sen: «Men oʻsha yerda ulugʻlanay», deb aytgan eding. Koʻzlaring kechayu kunduz oʻsha joyga — oʻsha uyga qadalib tursin. Men, quling, oʻsha tomonga qarab ibodat qilaman, ibodatlarimni tingla⁺. ³⁰Isroil xalqi bilan birga oʻsha tomonga qarab qilgan iltijolarimizga quloq tut. Samolardan — Oʻz makoningdan turib quloq sol, eshitgin–u, gunohimizdan oʻt.

³¹Kimdir gunohkorlikda ayblansa, oʻsha odam kelib, shu uyingdagi qurbongohing oldida, aybsizman, deb ont ichsa,⁺ ³²ey Egam, samodan turib quloq sol, qullaringni Oʻzing hukm et. Gunohkorning qilmishini boʻyniga qoʻy, jazosini ber. Gunohsizning esa haqligini koʻrsat, haq boʻlgani uchun uni ozod qil.

³³Xalqing Isroil Sening oldingda gunoh qilgani uchun yovga magʻlub boʻlsa, yana qaytib Seni tan olsa, oʻsha uyda Senga yolvorib iltijo qilsa,⁺ ³⁴Sen samodan turib, ularning iltijolariga quloq sol, gunohlaridan oʻt. Otalariga Oʻzing tomondan berilgan yurtga ularni qaytar.

³⁵Ular Senga qarshi gunoh qilganlari uchun osmon berkilib, yomgʻir yogʻmaganda, ular oʻsha uyga qarab, Seni yana tan olib iltijo qilsalar, Sen ularni gunohlari uchun jazolaganingda, tavba qilsalar,⁺ ³⁶qullaring Isroil xalqiga samodan turib quloq sol, ularning gunohidan oʻt. Ularga toʻgʻri yoʻl koʻrsat, toki oʻsha yoʻldan yursinlar, keyin xalqingga mulk qilib bergan yerga yomgʻir yogʻdir⁺.

³⁷Yurtda ocharchilik yo oʻlat paydo boʻlsa, garmsel*, zang kasali, chigirtka*, qurt–qumursqa bossa yoki xalqingni yovlar qamal qilsa, yoxud kulfat, xastalik ularning boshiga kelsa,⁺ ³⁸har qanday inson yoki xalqing Isroil Senga yolvorib ibodat qilsa, har kim oʻz yuragidagi dardini aytib, bu uy tomonga qoʻllarini choʻzsa, ³⁹⁻⁴⁰Sen osmondan — maskaningdan turib quloq sol va ularning gunohidan oʻt. Har birining tutgan yoʻliga qara, xizmatiga yarasha ber, toki Sen Oʻzing ota–bobolarimizga bergan yurtda umrlarining oxirigacha Sendan qoʻrqib yashasinlar. Zotan, jamiki inson bolasining koʻnglidagini yolgʻiz Sen bilasan, xolos⁺.

⁴¹Xalqing Isroildan boʻlmagan begona odam Seni deb uzoq yurtdan kelib,⁺ ⁴²Sening shuhrating, qudrating va ajoyibotlaring haqida eshitib, oʻsha uyga qarab ibodat qilsa, ⁴³Sen makoningdan turib quloq sol. Oʻsha odamning soʻraganini bajo ayla, toki yer yuzidagi hamma xalqlar Seni bilsin, xalqing Isroil kabi, Sendan hayiqadigan boʻlsin. Men barpo qilgan shu uy Senga atab qilinganini bilsin.

⁴⁴Sen xalqingni gʻanimlariga qarshi jang qilishga yuborganingda, ular Oʻzing tanlab olgan bu shaharga, Senga atab men qurgan uyga yuz burib, ibodat qilsalar, ⁴⁵osmondan turib ularning iltijolarini eshit, bajo ayla.

⁴⁶Sening oldingda ular gunoh qilganlarida, chunki gunoh qilmaydigan odamning oʻzi yoʻq, Sen gʻazablanib, ularni yaqin yoki uzoq yurtlarga asir qilib olib ketadigan dushmanlarning qoʻliga berganingda,⁺ ⁴⁷ular gʻanimlari yurtida asirlikda yurib, esini yigʻib olgach: «Gunoh qildik, shakkoklik qildik, aybdormiz», deb tavba qilib, Senga yolvorsalar,⁺ ⁴⁸gʻanimlar yurtida butun qalbi bilan, jonu dili bilan Senga qaytsalar, Oʻzing ota–bobolariga bergan yurtga, Oʻzing tanlab olgan shaharga, Senga atab men qurgan uyga yuz burib, Oʻzingga ibodat qilsalar,⁺ ⁴⁹samodan — makoningdan turib ularning qilgan iltijolarini eshit, bajo ayla. ⁵⁰Xalqing Senga qarshi qancha gunoh qilgan boʻlmasin, Senga qarshi qanchalik isyon qilgan boʻlmasin, ularni kechir. Xalqingni asir etgan yov koʻnglida shafqat qoʻzgʻatgin, toki ular xalqingga mehribonlik qilsin⁺. ⁵¹Axir, Isroil Sening xalqing, Sening ulushingdir. Ularni Misrdan — temir oʻchoq ichidan Oʻzing olib chiqqansan⁺.

⁵²Xalqing Senga doimo iltijo qilganda, men, qulingning iltijolarini, xalqing iltijolarini eshitib, ularga doimo nazaringni solib marhamat qilgin. ⁵³Zotan, ota–bobolarimizni Misrdan olib chiqqaningda, quling Muso orqali aytganingday, ularni Oʻzingning ulushing qilib, dunyodagi hamma xalqdan ajratib olding, ey Egamiz Rabbiy!”⁺

Sulaymonning soʻnggi duosi

⁵⁴Sulaymon Egamizning qurbongohi oldida tiz choʻkib, qoʻllarini koʻkka choʻzib, ibodat qilib boʻlgandan keyin, oʻrnidan turdi⁺. ⁵⁵Sulaymon tik turganicha baland ovoz bilan Isroil jamoasini duo qildi:

⁵⁶“Egamizga hamdu sanolar boʻlsin! U vaʼdasiga koʻra, Oʻzining xalqi Isroilga tinchlik–omonlik berdi. U quli Muso orqali yaxshi vaʼdalar bergan edi, oʻsha vaʼdalarning birontasi ham bajarilmay qolmadi⁺. ⁵⁷Egamiz Xudo ota–bobolarimiz bilan boʻlganiday, biz bilan ham boʻlsin, bizni tark etmasin, tashlab ketmasin. ⁵⁸Egamizning yoʻlidan yurmoq uchun, ota–bobolarimizga buyurgan amr, farmon va qonun–qoidalarga rioya etmogʻimiz uchun koʻnglimizni Oʻziga rom qilsin⁺. ⁵⁹Egamizning oldida iltijo qilarkanman, shu iltijolarimga U quloq tutib, bu qulining va Oʻzining xalqi Isroilning kundalik ehtiyojlarini bajo aylasin, ⁶⁰toki dunyodagi jamiki qavmlar Egamiz — Xudo ekanini bilib qoʻysin. Undan boshqasi yoʻq⁺. ⁶¹Hozirgiday, Uning farmonlari boʻyicha yurmoq uchun, amrlariga rioya etmoq uchun chin yurakdan Egamiz Xudoga bogʻlaninglar.”

Sulaymon qurbonliklar keltiradi

⁶²•Shundan keyin shoh va butun Isroil xalqi Egamizga atab qurbonlik qildilar. ⁶³Sulaymon 22.000 buqani, 120.000 qoʻyni Egamizga atab tinchlik qurbonligi qildi. Shu tariqa shoh va butun Isroil xalqi Maʼbadni Egamizga bagʻishladilar. ⁶⁴Shu kuni shoh Egamizning uyi oldidagi hovli oʻrtasini ham muqaddas qildi. Soʻng oʻsha yerda kuydiriladigan qurbonliklar, don nazrlari va tinchlik qurbonliklarining yogʻini nazr qildi, chunki bularning hammasi Egamizning huzuridagi bronza qurbongoh ustiga sigʻmagan edi⁺. ⁶⁵Keyin Sulaymon va u bilan birga katta jamoa — Levo–Xomatdan* tortib, Misr chegarasidagi irmoqqa* qadar yerlarda yashaydigan butun Isroil xalqi Egamiz Xudo oldida Chayla bayramini* nishonlashdi. Bayram oʻn toʻrt kun davom etdi. Ular yetti kun qurbongohning Xudoga bagʻishlanishini nishonlashdi, yetti kun Chayla bayramini qilishdi⁺. ⁶⁶Chayla bayramidan keyin* Sulaymon xalqqa ruxsat berdi, xalq shohni duo qildi. Shundan keyin Egamiz Oʻz quli Dovudga va Isroil xalqiga koʻrsatgan muruvvati tufayli hammaning koʻngli shodlikka toʻlib, uylariga qaytib ketdilar.

9–BOB

Egamiz yana Sulaymonga zohir boʻladi

9¹•Sulaymon Egamizning uyini ham, oʻzining saroyini ham qurib boʻldi. Moʻljallangan hamma yumushlarni tamom qildi. ²Shundan keyin Egamiz Sulaymonga, ilgari Givonda zohir boʻlganiday*, yana zohir boʻldi⁺. ³Egamiz unga shu soʻzlarini ayon qildi:

“Menga qilgan iltijolaringni eshitdim. Sen qurgan va Oʻzim ulugʻlanadigan uyni muqaddas qildim. Koʻzlarim, koʻnglim doimo oʻsha yerda boʻladi⁺.

⁴Sen ham Mening oldimda, otang Dovud kabi, sofdil va toʻgʻri boʻlib yursang, Men amr etgan hamma farmonlarimni ijro etsang, qonun–qoidalarimni mahkam tutsang,⁺ ⁵Isroil ustidan shohlik taxtingni abadiy mustahkam qilaman. Otang Dovudga ham: «Sening naslingdan boʻlgan erkak zoti to abad Isroil taxtida oʻtiradi», deb vaʼda bergan edim*⁺.

⁶Bordi–yu, sen ham, sening nasling ham Men koʻrsatgan yoʻldan qaytsangiz, sizlarga bergan amr va farmonlarimga rioya qilmasangiz, borib boshqa xudolarga xizmat qilsangiz, ularga topinsangiz, ⁷Isroil xalqini Oʻzim bergan yurtdan uloqtirib tashlayman. Men muqaddas qilgan, Oʻzim ulugʻlanadigan uyni tark etaman. Ana oʻshanda Isroil xalqi hammaning ogʻzida duv–duv gap boʻladi, hamma xalqlar ularni masxara qiladi⁺. ⁸Hozir ajoyib boʻlib turgan uyning yonidan oʻtganlar buning ayanchli ahvolini koʻrganda, dahshatga tushib: «Nimaga ularning Egasi bu yurtni va bu uyni mana shu ahvolga soldi ekan–a?» deb qotib qoladi⁺. ⁹Soʻng yana oʻzlari shunday xulosa chiqaradilar: «Eha, ular ota–bobolarini Misr yurtidan olib chiqqan oʻzlarining Egasi Xudodan yuz oʻgirdilar–ku! Boshqa xudolarga ergashib, oʻsha xudolarga topinib, xizmat qildilar–ku! Qilmishlariga yarasha oʻzlarining Egasi ularning boshiga shu koʻrgiliklarni solibdi–da.»”

Sulaymonning shoh Xiram bilan tuzgan bitimi

¹⁰•Sulaymon ikkala uyni — Egamizning uyini va oʻz saroyini yigirma yilda bitirgan edi⁺. ¹¹Tir shohi Xiram Sulaymonning ehtiyojiga koʻra, sadr yogʻochi, sarv yogʻochi, oltin yetkazib bergan edi. Shoh Sulaymon Xiramga bu xizmatlari uchun Jalila hududidagi yigirmata shaharni berdi. ¹²Xiram: “Sulaymon bergan shaharlarni koʻray–chi”, deb Tirdan yoʻlga chiqdi, lekin u shaharlar Xiramga maʼqul kelmadi.

¹³— Doʻstim, menga bergan shaharlaring bori–yoʻgʻi shumi?! — dedi Xiram Sulaymonga. Xiram oʻsha yerlarga Kavul* deb nom berdi va bugunga qadar shu nom bilan yuritiladi. ¹⁴Xiram esa shoh Sulaymonga 250 pud* oltin yuborgan edi.

Sulaymonning yutuqlari

¹⁵Shoh Sulaymon majburlab olgan qarollarni chaqirtirib, Egamizning uyini, oʻzining saroyini barpo ettirgan edi. Shuningdek, Quddusning sharq tomonidagi Milloni* mustahkam qildirgan va shahar devorini qurdirgan edi. Xazor, Magidoʻ va Gezer shaharlarini mustahkamlagan edi⁺. ¹⁶Misr firʼavni Gezerga bostirib kelib, shaharni qoʻlga olgan va oʻt qoʻygandi. Shu yerda istiqomat qilayotgan Kanʼon aholisini qirib tashlab, shaharni oʻzining qizi — Sulaymonning xotiniga sep qilib bergandi⁺. ¹⁷Shundan soʻng Sulaymon Gezer shahrini, Pastki Bayt–Xoʻronni,⁺ ¹⁸Baalatni, Yahudoning choʻlidagi Tamarni*, ¹⁹oʻzining hamma ombor shaharlarini, jang aravalari saqlanadigan shaharlarni, otliqlari turadigan shaharlarini qaytadan tuzatib mustahkamladi. Bundan tashqari, Quddusda, Lubnonda, shohlikning hamma burchaklarida nima istasa, barpo qildi⁺.

²⁰Shu oʻlkada qolib ketgan Amor, Pariz, Xiv, Xet va Yobus xalqlari Isroil xalqidan emasdi. ²¹Isroil xalqi ularning bu yurtda qolib ketgan avlodlarini tamomila qirib bitirolmagan edi. Sulaymon oʻsha qolib ketganlarini qarol qilib oldi. Ular bugungacha* bor. ²²Lekin Sulaymon Isroil xalqidan birortasini qul qilmadi. Aksincha, ularni shohning sipohlari, aʼyonlari, akobirlari*, lashkarboshilari, jang aravalarining qoʻmondonlari va suvorilarining qoʻmondonlari lavozimiga tayinladi⁺.

²³Sulaymonning ishboshilari 550 kishi boʻlib, ular ishlayotgan odamlar ustidan nazoratchi edilar.

²⁴Firʼavnning qizi Dovud qalʼasidan oʻziga atalgan saroyga koʻchib oʻtdi. Bu saroyni Sulaymon unga atab barpo qilgan edi. Shundan keyin Sulaymon Quddusning sharq tomonidagi Milloni* mustahkam qildirgandi⁺.

²⁵Xullas, Sulaymon Egamizning uyini bitkazdi. U Egamizga atab qurgan qurbongohda yiliga uch marta kuydiriladigan qurbonliklar va tinchlik qurbonliklari qilar, tutatqi tutatardi.

²⁶Shoh Sulaymon Edom yurtida, Qizil dengiz* boʻyidagi Elet shahri yonida joylashgan Ezyoʻn–Geber shahrida kemalar yasadi⁺. ²⁷Xiram oʻz tajribali dengizchilarini Sulaymonning odamlari bilan birga kemalarda joʻnatdi⁺. ²⁸Ular Ofir yurtiga* borib, u yerdan 900 pud* oltin olib, shoh Sulaymonga keltirib berdilar⁺.

10–BOB

Shava malikasining tashrifi

10¹•Shava* malikasi Sulaymonning dongʻini, Egamizga atab qilgan ishlarini eshitgach, Sulaymonning huzuriga keldi. U Sulaymonga topishmoqlar aytib sinab koʻrmoqchi edi⁺. ²Malika Quddusga juda koʻp miqdorda oltin va qimmatbaho toshlar, xushboʻy ziravorlar yuklangan katta karvonni boshlab keldi.

Malika Sulaymonning huzuriga kirgach, koʻnglida nima boʻlsa, hammasini unga aytdi⁺. ³Sulaymon malikaning hamma savollariga javob berdi, malikaning bironta savoliga javob berishda qiynalmadi. ⁴Shava malikasi Sulaymonning donoligini, u qurgan saroyni, ⁵dasturxonidagi noz–neʼmatlarni, xizmatkorlarining yashash sharoitlarini, shoh soqiylariyu* bakovullarini* hamda ularning xizmat liboslarini, Egamizning uyida shoh Sulaymon kuydirib, nazr qilgan qurbonliklarni koʻrdi. Malika gʻoyat hayratlanib, ⁶shohga dedi:

— Sizning ishlaringiz, donoligingiz haqida yurtimda eshitganlarim toʻgʻri ekan. ⁷Kelib oʻz koʻzlarim bilan koʻrmagunimcha, gap–soʻzlarga ishonmagan edim. Menga hatto yarmini ham aytishmagan ekan. Men eshitgandan ham koʻra, donoroq ekansiz, boyligingiz ham juda koʻp ekan. ⁸Naqadar baxtiyordir odamlaringiz! Omadlidir xizmatkorlaringiz! Ular doimo huzuringizda boʻlib, donoligingizdan bahra olishar. ⁹Sizdan mamnun boʻlib, Isroil taxti uzra oʻtqazgan Egangiz Xudoga hamdu sanolar boʻlsin. U Isroilni to abad sevgani uchun adolat va toʻgʻrilik bilan hukm etsin deb, sizni shoh qilgan ekan⁺.

¹⁰Malika Sulaymonga 250 pud* oltin, behisob xushboʻy ziravorlar, qimmatbaho toshlar hadya qildi. Hech kim shoh Sulaymonga oldin ham, keyin ham Shava malikasi berganchalik xushboʻy ziravorlar hadya qilmagan edi.

¹¹Xiramning Ofirdan oltin olib kelgan kemalari juda koʻp sandal daraxti yogʻochlari va qimmatbaho toshlar ham keltirgandi⁺. ¹²Shoh oʻsha yogʻochlardan Egamizning uyi uchun ham, shoh saroyi uchun ham jihozlar, musiqachilar uchun lira va arfalar yasattirgandi. Bugungacha bunaqa sandal daraxti yogʻochlari keltirilmagan va hech kim koʻrmagan edi.

¹³Shoh Sulaymon Shava malikasiga istaganini va soʻraganining hammasini muhayyo qildi. Bundan tashqari, malikaga koʻngildan chiqarib hadyalar inʼom etdi. Shundan keyin malika hamma odamlarini ergashtirib, oʻz yurtiga joʻnab ketdi.

Shoh Sulaymonning boyligi

¹⁴•Har yili Sulaymonga kelib turadigan oltinning ogʻirligi 1425 pud* edi. ¹⁵Odamlarning oldi–sotdisidan, savdogarlar tijoratidan olinadigan soliq va butun Arab shohlaridan, Isroildagi viloyat hokimlaridan olinadigan oʻlpon bunga kirmasdi.

¹⁶Shoh Sulaymon oltindan ikki yuzta katta qalqon yasattirdi. Har bir qalqonni yasashga yarim pud* oltin sarf boʻldi. ¹⁷Yana oltindan uch yuzta kichik qalqon ham yasattirdi. Har bir qalqon uchun 400 misqol* oltin sarf boʻldi. Shoh bu qalqonlarni “Lubnon oʻrmoni” degan uyiga* qoʻydi⁺.

¹⁸U yana fil suyagidan katta taxt yasatib, uni toza oltin bilan qoplatdi. ¹⁹Taxtning oltita pogʻonasi boʻlib, suyanchigʻining yuqorisi orqaga qayrilgan, oʻrindigʻining ikki tomonida tirsagi bor edi. Tirsaklarning yonida ikkita sher tasviri turardi. ²⁰Har bir pogʻonaning ikki chekkasida ham bittadan sher tasviri boʻlib, taxtning olti pogʻonasida jami oʻn ikkita sher tasviri bor edi. Bunday taxt boshqa birorta shohlikda boʻlmagan edi.

²¹Shoh Sulaymonning ichimlik ichadigan hamma idishlari oltindan, “Lubnon oʻrmoni” degan uyidagi hamma idishlar ham toza oltindan boʻlib, birorta ham buyum kumushdan yasalmagan edi. Sulaymon davrida kumush arzimas narsa boʻlib qolgandi⁺. ²²Dengizda, Xiramning kemalari qatorida, Sulaymonning ham savdo kemalari boʻlib, bu kemalar har uch yilda oltin, kumush, fil suyagi, turli–tuman maymunlar* olib qaytardi⁺. ²³Shunday qilib, Sulaymon boylikda ham, donolikda ham yer yuzidagi hamma shohlardan oʻtib ketdi⁺. ²⁴Sulaymonga Xudo bergan donolikni eshitmoq uchun butun dunyo uning oldiga kelgani oshiqardi⁺. ²⁵Kelganlarning har biri kumush va oltin idishlar, kiyim, qurol–aslaha, xushboʻy ziravorlar, ot va xachirlar hadya qilib olib kelar edi. Bunday hol yillab davom etardi.

²⁶Sulaymon jang aravalari va otlarni toʻpladi. Uning 1400 ta jang aravasi va 12.000 ta oti bor edi. Sulaymon bularning bir qismini jang aravalari saqlanadigan shaharlarga va bir qismini Quddusga — oʻzining yoniga joylashtirdi⁺. ²⁷Uning hukmronligi davrida Quddusda kumush koʻchadagi toshday koʻp edi. Sadr yogʻochlari ham xuddi Yahudo qir etaklarida oʻsadigan oddiy shikamora–anjir daraxtiday* serob edi. ²⁸Shohning savdogarlari Misrdan* va Quvedan Sulaymon uchun otlar olib kelishardi. Ular otlarni Quvedan sotib olishardi⁺. ²⁹Misrdan keltirilgan har bir jang aravasi uchun 600 kumush tanga*, har bir ot uchun 150 kumush tanga* toʻlashardi. Soʻng bularni barcha Xet shohlariga va Oram shohlariga sotishardi.

11–BOB

Sulaymon Xudodan yuz oʻgiradi

11¹Shoh Sulaymon firʼavnning qizidan boshqa yana Moʻablik, Ommonlik, Edomlik, Sidonlik va Xet xalqidan koʻpgina ajnabiy ayollarga koʻngil qoʻydi. ²Egamiz Isroil xalqiga bu xalqlar haqida gapirib, shunday degan edi: “Ularga qiz bermanglar ham, qiz olmanglar ham. Aks holda, ular koʻnglingizni oʻz xudolariga rom qilib qoʻyadilar.” Sulaymon esa oʻsha ayollarga shahvat bilan yopishdi⁺. ³Uning yetti yuzta xotini shohlar qizlaridan boʻlib, uch yuzta kanizagi* ham bor edi. Xotinlari sababli shoh begona xudolarga yuz burdi. ⁴Oxiri shunday boʻldiki, keksaygan chogʻida shohning koʻngli xotinlari tufayli begona xudolarga moyil boʻldi. Dovud oʻzining Egasi Xudoga chin yurakdan bogʻlangan edi, Sulaymon esa otasiga oʻxshamadi⁺. ⁵Shunday qilib, Sulaymon Sidon aholisining xudosi Ashtaret, Ommon xalqining makruh xudosi Moʻlaxga* sajda qila boshladi⁺. ⁶Sulaymon Egamiz oldida qabihliklar qildi. Otasi Dovud Egamizga sodiq qolgan boʻlsa, Sulaymon unday qilmadi. ⁷Quddusning sharqidagi tepalikda Moʻab xalqining makruh xudosi Xamoʻshga va Ommon xalqining makruh xudosi Moʻlaxga sajdagoh qurdi⁺. ⁸Hamma ajnabiy xotinlari oʻz xudolariga tutatqi tutatib, qurbonliklar keltirishlari uchun shunday qildi.

⁹⁻¹⁰Isroil xalqining Xudosi — Egamiz ikki marta Sulaymonga zohir boʻlgan edi. Shunga qaramay Sulaymon Egamizdan yuz oʻgirdi. Egamizning, begona xudolarga ergashma degan amrini bajo qilmadi. Shuning uchun Egamiz Sulaymondan qattiq gʻazablandi⁺⁺. ¹¹Egamiz Sulaymonga dedi:

— Modomiki, Sen bilan qilgan ahdimni va senga amr qilgan farmonlarimni bila turib bajarmagan ekansan, Men endi shohlikni sendan tortib olaman va tobe odamlaringdan biriga beraman⁺. ¹²Lekin otang Dovudning haqi–hurmati uchun bu ishni sen hayotligingda qilmayman. Shohlikni oʻgʻlingning qoʻlidan tortib olaman. ¹³Shunda ham shohlikning hammasini tortib olmayman, qulim Dovudning haqi–hurmati uchun, Oʻzim tanlab olgan Quddus haqi–hurmati uchun bitta qabilani* sening oʻgʻlingga qoldiraman⁺.

Sulaymonning dushmanlari

¹⁴Egamiz Sulaymonga Edomlik Hadadni dushman qilib qoʻydi. U Edom shohlari naslidan edi. ¹⁵Ancha oldin Dovud Edomliklar bilan urush qilgan edi. Oʻsha jangda Isroil xalqidan halok boʻlganlarni dafn qilish uchun lashkarboshi Yoʻab Edomga bordi⁺. ¹⁶Isroil lashkari va Yoʻab Edomdagi erkak zotini bitta qoʻymay qirib tashlagunga qadar, olti oy u yerda qolgan edilar. ¹⁷Shunda Hadadga va uning otasiga xizmat qilgan baʼzi Edomliklar Misrga qochib ketishgan edi. Oʻsha paytda Hadad kichkina bola edi. ¹⁸Ular Midiyondan joʻnab, Poronga yetib kelishdi. Porondan ham odamlar ularga qoʻshildilar. Keyin Misrga — Misr shohi firʼavn huzuriga yetib kelishdi. Firʼavn Hadadga uy berdi, oziq–ovqat tayin etdi, yer berdi⁺. ¹⁹Hadad firʼavnning hurmatini qozondi. Firʼavn Hadadga qayinsinglisini — malika Taxpanasning singlisini nikohlab berdi. ²⁰Xotini Hadadga oʻgʻli Ganuvatni tugʻib berdi. Taxpanas bolani firʼavn xonadonida tarbiya qila boshladi. Ganuvat firʼavn xonadonida uning oʻgʻillari qatorida ulgʻaydi. ²¹Hadad Misrda: “Dovud olamdan oʻtibdi, lashkarboshi Yoʻab ham vafot etibdi” degan xabarni eshitgach, firʼavnga dedi:

— Menga ijozat bersalar, oʻz yurtimga ketsam.

²²— Yurtimga ketaman, deysan, nima, mening yonimda biror narsaga muhtojlik sezyapsanmi? — deb soʻradi firʼavn.

— Yoʻq, aslo, lekin baribir, menga ijozat bersalar, — deb turib oldi Hadad.

²³Xudo Razoʻnni ham Sulaymonga dushman qilib qoʻydi. Razoʻn Elyodax deganning oʻgʻli edi. Razoʻn oʻz xoʻjayini, Zoʻvo shohi Hadadzarning dastidan qochib ketgan edi⁺. ²⁴Dovud Zoʻvoliklarni qirgach*, Razoʻn ham atrofiga bir bosqinchi guruhni toʻplab, oʻsha guruhga bosh boʻldi. Soʻng ular Damashqqa borib, u yerda joylashdilar. Damashqda oʻz hukmronligini oʻrnatdilar⁺. ²⁵U ham Sulaymon hayot paytida Isroilga dushman boʻlib qoldi. Razoʻn Oramda shoh boʻlib turar ekan, Hadad kabi, Isroilga nafrat bilan qarab, doimo dushmanlik qilib keldi.

Yeribom Sulaymonga qarshi isyon koʻtaradi

²⁶Yana Sulaymonning aʼyonlaridan biri — Efrayim qabilasidan boʻlgan Yeribom degani ham shohga qarshi bosh koʻtardi. U Zarido shahridan* Nabat deganning oʻgʻli edi. Yeribomning onasi beva ayol boʻlib, oti Zaruva edi. ²⁷Yeribom Sulaymonga qarshi bosh koʻtarganining sababi quyidagicha edi: Sulaymon Quddusning sharq tomonidagi Milloni* mustahkamlab, otasi Dovud qalʼasining devorlarini tuzattirayotganda,⁺ ²⁸qurilishda gʻayrat bilan ishlayotgan Yeribomga nazari tushdi. Yeribom juda ham qobiliyatli yigit boʻlgani uchun Sulaymon uni Yusuf qabilasidan olingan* barcha qarollarga nazoratchi qilib qoʻydi.

²⁹Bir kuni Yeribom Quddusdan tashqariga chiqqan edi, Shiloʻlik Oxiyo paygʻambar bilan yoʻlda uchrashib qoldi. Oxiyo paygʻambar yangi kiyimlar kiyib olgan ekan. U yerda ikkovidan boshqa hech kim yoʻq edi⁺. ³⁰Shu payt Oxiyo ustidagi yangi kiyimlarini yechdi–yu, yirtib oʻn ikki boʻlakka boʻlib tashladi⁺. ³¹Keyin Yeribomga dedi:

— Oʻzingga oʻn boʻlagini ol. Isroil xalqining Xudosi — Egamiz ham shunday aytmoqda: “Men Sulaymonning qoʻlidan shohlikni tortib olaman va oʻnta qabilani* senga beraman⁺. ³²Qulim Dovudning haqi–hurmati uchun, Isroilning hamma qabilalari orasidan Oʻzim tanlab olgan Quddus shahri haqi–hurmati uchun bitta qabila* Sulaymonniki boʻladi. ³³Sulaymon* Mendan yuz oʻgirib, Sidonning xudosi Ashtaretga, Moʻabning xudosi Xamoʻshga, Ommonning xudosi Moʻlaxga sajda qila boshladi. Otasi Dovudga oʻxshamadi, oldimda toʻgʻri ishlar qilmadi, farmonlarimga va qonun–qoidalarimga rioya qilmadi, yoʻllarimdan yurmadi⁺. ³⁴Ammo shohlikni undan tamomila tortib olmayman. Amr va farmonlarimga rioya qilgan va oʻzim tanlab olgan qulim Dovudning haqi–hurmati uchun Sulaymonni umrining oxirigacha shoh qilaman. ³⁵Shohlikni esa uning oʻgʻlidan tortib olib, oʻnta qabilani senga beraman. ³⁶Men oʻsha yerda ulugʻlanay deb, Oʻzim uchun Quddus shahrini tanlaganman. Qulim Dovudning chirogʻi Quddusda hech qachon oʻchmasin deb, Sulaymonning oʻgʻliga bitta qabilani beraman⁺. ³⁷Men seni Isroil* shohi qilaman, koʻngling qayerni istasa, oʻsha yerda shohlik qilaverasan. ³⁸Agar qulim Dovudga oʻxshab aytganlarimga itoat qilsang — yoʻllarimdan yursang, oldimda toʻgʻri ishlar qilsang, farmon va amrlarimga rioya qilsang, Men sen bilan boʻlaman. Isroilni senga berib, Dovudga qilganimday, xonadoning hukmronligini oʻzingdan keyin ham davom ettiraman⁺. ³⁹Sulaymonning shu qilmishlari evaziga Dovudning naslini tahqirlayman, lekin to abad emas.”

⁴⁰Sulaymon Yeribomni oʻldirmoqchi boʻldi. Yeribom esa Misrga — Misr shohi Shishaxning yoniga qochib ketdi. U Sulaymon vafot etguncha Misrda qoldi⁺.

Sulaymonning oʻlimi

⁴¹•Sulaymonning boshqa ishlari, butun faoliyati, uning donishmandligi haqida “Sulaymonning ishlari” kitobida yozib qoldirilgan. ⁴²Sulaymon Quddusda butun Isroil ustidan hukmdor edi. Uning hukmronligi qirq yil davom etdi. ⁴³Sulaymon olamdan oʻtdi. U otasi Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Raxabom shoh boʻldi.

12–BOB

Shimoldagi qabilalar isyon koʻtarishadi

12¹•Raxabom Shakam shahriga* ketdi. Jamiki Isroil* xalqi ham, Raxabomni shoh qilib koʻtaramiz deb, Shakamga kelishdi⁺. ²Nabat oʻgʻli Yeribom bu haqda eshitib, Misrdan qaytdi*. U Sulaymonning dastidan Misrga qochib ketganicha, hanuz oʻsha yerda edi⁺. ³Isroil xalqi odam yuborib, uni chaqirtirib keldi. Soʻng Yeribom bilan barcha Isroil jamoasi Raxabom huzuriga kelib, unga shu gapni aytishdi:

⁴— Otangiz bizga ogʻir boʻyinturuq solib, ogʻir mehnat qilishga bizni majburlagan edi. Endi siz mehnatimizni yengillatib, bizni boʻyinturuqdan xalos qiling. Oʻshanda biz sizga itoat etamiz⁺.

⁵— Hozir qaytib ketaveringlar, — dedi Raxabom kelganlarga. — Uch kundan keyin yana huzurimga kelinglar.

Shunday qilib, xalq qaytib ketdi.

⁶Shoh Raxabomning otasi Sulaymon hayotligi davrida oqsoqollar har doim uning oldida hoziru nozir edilar. Shoh oʻsha oqsoqollarga maslahat soldi.

— Sizlar nima deysizlar, bu xalqqa nima deb javob bersam boʻladi?

⁷Oqsoqollar shohga shunday deb maslahat berishdi:

— Agar siz bu xalqqa bugun qul boʻlib xizmat qilsangiz, ularga javob berganingizda, yaxshi soʻzingizni ayamasangiz, ular sizga bir umr xizmat qiladilar.

⁸Lekin shoh oqsoqollarning maslahatlarini rad qildi. Birga oʻsgan va oʻziga xizmat qilayotgan yosh yigitlar bilan maslahatlashdi. ⁹Shoh oʻsha yigitlarga dedi:

— Bu xalq menga: “Otangiz bizga solgan ogʻir boʻyinturuqdan endi bizni siz xalos qiling”, deyapti. Ularga nima deb javob berayin? Sizlar qanday maslahat berasizlar?

¹⁰Raxabom bilan birga oʻsib–ulgʻaygan yosh yigitlar unga shunday maslahat berishdi:

— Arz qilgan oʻsha xalqqa shunday deb ayt: “Mening jimjilogʻim otamning belidan ham yoʻgʻon. ¹¹Otam sizlarga ogʻir boʻyinturuq solgan edi, endi men undan ham battarrogʻini qilaman. Otam sizlarni qamchi bilan jazolagan ekan, men esa chayonlarga chaqtirib, jazolayman.”

¹²Raxabom Yeribomga va xalqqa: “Uchinchi kuni huzurimga kelinglar”, deb aytgani uchun, xalq aytilgan paytda shoh Raxabomning huzuriga keldi. ¹³⁻¹⁴Shoh oqsoqollarning bergan maslahatlarini pisand qilmay, yosh yigitlarning gapiga kirib, xalqqa keskin javob berdi:

— Otam sizlarga ogʻir boʻyinturuq solgan edi, endi men undan ham battarrogʻini qilaman. Otam sizlarni qamchi bilan urib jazolagan ekan, men esa chayonlarga chaqtirib jazolayman⁺.

¹⁵Shunday qilib, shoh xalqqa quloq solmadi. Egamizning Shiloʻlik Oxiyo orqali Nabat oʻgʻli Yeribomga bergan soʻzi* bajo boʻlishi uchun Xudo bu voqeani shunday rejalashtirgan edi⁺. ¹⁶Isroil xalqi qarasaki, shoh gapga quloq solmayapti. Shundan keyin xalq unga shunday xitob qildi:

“Essay oʻgʻli Dovudning bizga oʻtkazib qoʻygan joyi yoʻq,

Bizning ham undan qarzimiz yoʻq!

Ey Isroil xalqi, hamma oʻz uyiga qaytsin!

Ey Dovud, endi oʻz koʻmachingga oʻzing kul tortaver!”

Shunday qilib, Isroil xalqi uylariga tarqalib ketdi⁺. ¹⁷Raxabom faqat Yahudo shaharlarida yashaydigan Isroil xalqi ustidangina hukmronlik qiladigan boʻlib qoldi. ¹⁸Shoh Raxabom qarollar boshligʻi Odoniramni* Isroil xalqi oldiga yuborgan edi, Isroil xalqi uni toshboʻron qilib oʻldirdi. Bu xabarni shoh Raxabom eshitdi–yu, shosha–pisha jang aravasiga minib Quddusga qochdi⁺. ¹⁹Isroil xalqi oʻsha kundan boshlab Dovud xonadonidan yuz oʻgirdi.

²⁰Isroil* xalqi: “Yeribom qaytib kelibdi” degan xabarni eshitishdi–yu, odam yuborib, uni oʻzlarining huzuriga chaqirtirib kelishdi. Isroil xalqi Yeribomni butun Isroilga shoh qildi. Dovud xonadoniga sodiq boʻlgan faqat Yahudo qabilasi qoldi, boshqa hech kim bu xonadonga ergashmadi⁺.

Shamayoning bashorati

²¹Sulaymon oʻgʻli Raxabom Quddusga kelib, Yahudo va Benyamin qabilalaridan 180.000 odamni sipohlikka tanlab oldi. “Shohlikni qaytarib olaman” degan maqsadda ularni Isroil xalqiga qarshi jang qilish uchun tayyorladi. ²²Lekin oʻshanda Shamayo paygʻambarga Xudoning quyidagi soʻzlari ayon boʻldi:⁺ ²³“Yahudo shohi Sulaymon oʻgʻli Raxabomga hamda butun Yahudo va Benyamin qabilasiga, bu yerdagi boshqa xalqlarga shu gaplarni yetkaz: ²⁴«Egamiz shunday aytmoqda: qarindoshlaringiz Isroil xalqiga qarshi urush boshlamanglar! Har kim oʻz uyiga qaytsin! Chunki bu ishlar hammasi Mendan boʻldi.»”

Ular Egamizning amriga itoat etib, uylariga qaytib ketdilar.

Yeribom Xudodan yuz oʻgiradi

²⁵Yeribom Efrayim qirlaridagi Shakam shahrini mustahkam qilib, oʻsha yerda oʻrnashdi. U yerdan Paniyolga* ketib, u shaharni ham mustahkam qildi⁺. ²⁶Keyin Yeribom oʻziga oʻzi aytdi: “Shohlik yana Dovud xonadoniga qaytib qolishi mumkin. ²⁷Agar bu xalq Egamizning uyiga qurbonlik qilish uchun Quddusga boraversa, u paytda xalqning koʻngli yana oʻzlarining hukmdori Yahudo shohi Raxabomga chopadi, meni esa oʻldiradilar.”⁺

²⁸Shundan soʻng shoh Yeribom maslahatchilari bilan kengashib, ikki oltin buzoq yasadi va xalqqa dedi:

— Ey Isroil, Quddusga borib yurishingizga hojat yoʻq! Mana, sizlarni Misrdan olib chiqqan xudolaringiz!*⁺

²⁹Yeribom oltin buzoqlarning birini Baytil shahriga, ikkinchisini Dan shahriga* oʻrnashtirdi. ³⁰Xalq oltin buzoqlarga topinmoq uchun Baytilga va Danga borardi*. Bu narsalar esa hammani gunohga botirdi.

³¹Yeribom, bundan tashqari, begona xudolarga atab sajdagohlar* qurdirdi. Levi qabilasidan boʻlmagan xalqdan ruhoniylar tayinladi.

Baytildagi qurbongoh

³²⁻³³Yeribom Isroil xalqi uchun Baytilda nishonlanadigan bir bayram tayin qildi, bu bayram Yahudoda nishonlanadigan bayramga* oʻxshash edi. Bu bayramning sanasini Yeribom oʻzicha sakkizinchi oyning* oʻn beshinchi kuniga belgiladi. Oʻzi barpo qilgan sajdagohlarda xizmat qiladigan ruhoniylarni tayinladi. Oʻzi yasagan qurbongohda oʻsha bayram kuni oltin buzoqlariga atab qurbonliklar keltirdi.

13–BOB

13¹Yeribom qurbongohning yonida qurbonlik kuydirmoqchi boʻlib turgan paytda, bir paygʻambar, Egamizning amriga koʻra, Yahudodan Baytilga keldi⁺. ²Paygʻambar Egamizning amri bilan qurbongohga nido qildi:

— Qurbongoh, ey qurbongoh! Egamiz shunday aytar: “Dovud xonadonida bir oʻgʻil farzand dunyoga kelar, Uning ismi Yoʻshiyo* boʻlar. Sajdagohlarda qurbonlik kuydiradigan ruhoniylarni sening ustingda qurbon qilar. Sening ustingda inson suyaklarini yoqar.”⁺

³Paygʻambar oʻsha kuniyoq buning alomati toʻgʻrisida aytdi:

— Egamiz aytgan alomat quyidagicha boʻladi: qurbongoh yorilib ketar, ustidagi kul toʻkilar.

⁴Paygʻambarning Baytildagi qurbongohga aytgan bu soʻzlarini Yeribom eshitgach, qurbongohdan unga tomon qoʻlini uzatib: “Ushlanglar uni!” — dedi. Yeribomning paygʻambarga qarshi choʻzilgan qoʻli esa qurib, yogʻochday qotib qoldi. Uning qoʻli bukilmaydigan boʻlib qoldi. ⁵Egamizning paygʻambar orqali aytgan alomati bajo boʻldi: qurbongoh yorilib, ustidagi kul toʻkilib ketdi. ⁶Shunda shoh paygʻambarga dedi:

— Iltijo qilaman, Egangiz Xudoga men uchun yolvorib, ibodat qiling, toki qoʻlim avvalgi holiga kelsin.

Paygʻambar Egamizga ibodat qilgan edi, shohning qoʻli avvalgi holiga kelib, bukiladigan boʻldi⁺. ⁷Shoh paygʻambarga yana aytdi:

— Men bilan yur uyimga, tamaddi qilib ol, senga hadyalar beray.

⁸Paygʻambar shohga dedi:

— Boyligingning yarmini bersang ham, sen bilan bormayman, bu yerda non ham yemayman, suv ham ichmayman⁺. ⁹Egamiz menga: “Non yemaysan, suv ichmaysan, borgan yoʻlingdan qaytmaysan”, deb amr bergan.

¹⁰Shundan keyin paygʻambar Baytilga kelgan yoʻlidan qaytmay, boshqa yoʻldan ketdi.

Baytillik keksa paygʻambar

¹¹Baytilda keksa bir paygʻambar yashardi. Uning oʻgʻillari kelib, Yahudolik paygʻambarning shu kuni Baytilda qilgan ishlari haqida otalariga aytib berdilar. Paygʻambarning shohga aytgan soʻzlarini ham otalariga bayon qildilar. ¹²Otasi oʻgʻillaridan: “Oʻsha odam qaysi yoʻldan ketdi?” — deb soʻradi.

Yahudodan kelgan paygʻambarning qaysi yoʻldan ketganini unga oʻgʻillari koʻrsatdilar. ¹³Shunda keksa paygʻambar oʻgʻillariga: “Eshagimni egarlanglar!” — dedi. Oʻgʻillari paygʻambarning eshagini egarlab berdilar, u eshagiga minib joʻnadi.

¹⁴Keksa paygʻambar Yahudolik paygʻambarning izidan ketdi va nihoyat uni topdi. Yahudolik paygʻambar eman daraxti ostida oʻtirgan ekan. Keksa paygʻambar undan:

— Yahudodan kelgan paygʻambar senmisan? — deb soʻradi.

— Ha, menman, — javob berdi u. ¹⁵Keksa paygʻambar unga:

— Men bilan yur uyimga, tamaddi qilib ol, — dedi. ¹⁶U esa keksa paygʻambarga:

— Sen bilan birga qaytib borolmayman, — dedi. — Bu yerda sen bilan birga non ham yemayman, suv ham ichmayman. ¹⁷Egamiz menga: “U yerda non ham yemaysan, suv ham ichmaysan, borgan yoʻlingdan qaytmaysan”, deb amr bergan.

¹⁸Paygʻambar esa unga shunday dedi:

— Men ham senga oʻxshagan bir paygʻambarman, farishta menga Egamizning shu soʻzlarini aytdi: “Uni yoʻldan qaytarib, oʻzing bilan birga uyingga olib kel, non yeb, suv ichib olsin.”

Lekin keksa paygʻambar yolgʻon gapirayotgan edi.

¹⁹Shunday qilib, Yahudolik paygʻambar keksa paygʻambar bilan birga qaytib keldi, uning uyida tamaddi qildi. ²⁰Ular dasturxon atrofida oʻtirganlarida, keksa paygʻambarga Egamiz shu soʻzlarni ayon qildi. ²¹Keksa paygʻambar esa Yahudolik paygʻambarga dedi:

— Egamiz shunday aytmoqda: “Sen Mening soʻzimga itoat qilmading! Men, Egangiz Xudoning amriga qarshi chiqib ²²orqangga qaytding. Men senga non yema, suv ichma, deb aytgan yerda yeb–ichding. Endi sening jasading ota–bobolaring xilxonasiga dafn qilinmaydi.”

²³Yahudolik paygʻambar tamaddi qilib boʻlishi bilanoq, keksa paygʻambar uning eshagini egarlab berdi. ²⁴Yahudolik paygʻambar yoʻlda ketayotgan edi, oldidan bir sher chiqib qoldi. Sher uni tilka–pora qilib, jasadni yoʻlning ustiga tashladi. Eshak ham, sher ham jasadning oldida turardi⁺. ²⁵Shu yerdan oʻtib ketayotgan odamlar yoʻl oʻrtasidagi jasadni va jasad yonida turgan sherni koʻrdilar. Odamlar keksa paygʻambar yashaydigan shaharga borib, koʻrganlarini aytdilar. ²⁶Yahudolik paygʻambarni yoʻldan qaytarib kelgan keksa paygʻambar shu voqeani eshitib dedi:

— Egamizning amriga itoat etmagan paygʻambar oʻshadir. Shuning uchun Egamiz sherni yubordi va sher uni tilka–pora qilib tashladi. Egamiz, aytganiga binoan, uni oʻldirdi.

²⁷Keksa paygʻambar oʻgʻillariga: “Eshagimni egarlanglar!” — dedi. Oʻgʻillari eshakni egarlab berdilar. ²⁸U borib, yoʻl oʻrtasida yotgan jasadni topdi. Eshak ham, sher ham jasadning yonida turar, sher jasadni yemagan, eshakka hech qanday zarar yetkazmagan edi. ²⁹Keksa paygʻambar Yahudolik paygʻambarning jasadini yerdan koʻtarib olib, eshakka ortdi va orqasiga qaytarib olib ketdi. Uni dafn qilib, unga aza ochay deb, shaharga keldi. ³⁰Jasadni oʻzining qabriga qoʻygach: “Voy jigarim, voy jigarim!” deb qabr ustida faryod chekdi. ³¹Yahudolik paygʻambarni dafn qilgach, keksa paygʻambar oʻgʻillariga:

— Vafot etganimdan soʻng meni ham Yahudolik paygʻambar dafn qilingan xilxonaga qoʻyinglar, — dedi. — Suyaklarim uning suyaklari yonida tursin. ³²Egamizning amriga koʻra, Baytildagi qurbongoh va Samariya* shaharlaridagi hamma sajdagohlar haqida uning aytgan soʻzlari albatta bajo boʻladi.

Yeribomning gunoh ishlari

³³Bu hodisadan keyin ham Yeribom qabih yoʻldan qaytmadi. Yana sajdagohlarga oddiy xalqdan ruhoniylar tayin etdi. Kimni xohlasa, oʻshani ruhoniy qilib tayinlayverdi. ³⁴Bu gunoh ishlar Yeribom naslining yer yuzidan qirilib, yoʻqolib ketishiga sabab boʻldi⁺.

14–BOB

Yeribomning oʻgʻli vafot etadi

14¹Oʻsha paytda shoh Yeribomning oʻgʻli Abiyo kasal boʻlib qoldi. ²Yeribom xotiniga:

— Qani, tur, kiyimlaringni oʻzgartir, toki mening xotinim ekanligingni hech kim bilib qolmasin, — dedi. — Shiloʻga joʻna. Oxiyo paygʻambar oʻsha yerda. Isroil xalqining shohi boʻlishim haqida u bashorat qilgan edi*⁺. ³Oʻnta non, bir nechta kulcha, bir xumcha asal olib, Oxiyo paygʻambarning huzuriga bor. Oʻgʻlimizga nima boʻlishini u senga aytadi⁺.

⁴Xotini Yeribom aytganiday qildi, oʻrnidan turib, Shiloʻga yoʻl oldi. Oxiyoning uyiga yetib ham keldi. Oxiyo qartayganidan koʻzlari koʻrmaydigan boʻlib qolgan edi. ⁵Egamiz Oxiyoga dedi:

— Ana, Yeribomning xotini kelyapti, qara, qiyofasini oʻzgartirib olgan, oʻgʻli kasal, unga nima boʻladi — shuni sendan soʻramoqchi. Unga shunday–shunday deb ayt.

⁶Yeribomning xotini eshikni ochib, ostona hatlashi bilanoq, Oxiyo uning qadam tovushlarini eshitdi. Shu zahoti Oxiyo ayolga dedi:

— Kel, Yeribomning xotini, ichkariga kir. Meni birov tanib qolmasin, deb boshqacha kiyinib olibsanmi?! Ammo senga sovuq xabarlarim bor. ⁷Izingga qaytib bor, Yeribomga shu gaplarni yetkaz: “Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday aytmoqda: seni xalqing orasidan yuksaltirib, xalqim Isroil ustidan hukmdor qildim⁺. ⁸Shohlikni Dovud xonadonidan tortib olib, senga berdim. Biroq sen qulim Dovudga oʻxshagan boʻlmading. U mening amrlarimga rioya qilib, butun qalbi bilan Menga ergashar, oldimda toʻgʻri ishlarnigina qilardi⁺. ⁹Sen oʻzingdan oldin oʻtganlarning hammasidan ham koʻp yomon ishlar qilding. Oʻzing uchun boshqa xudolarning tasvirlarini yasab, Meni gʻazablantirding. Mendan yuz oʻgirding⁺. ¹⁰Ana shu qilmishlaring evaziga xonadoningga baloyu ofat keltiraman. Xoh qul boʻlsin, xoh ozod boʻlsin, Isroildagi har bir erkak urugʻingni qirib yuboraman. Xonadoningni, xuddi supurindini bitta qoldirmay uloqtirganday, ildizidan quritib tashlayman⁺. ¹¹Shaharda oʻlgan oilang aʼzosi koʻppaklarga yem boʻlar, qirda oʻlgani koʻkdagi qushlarga yem boʻlar. Zotan, bu soʻzlarni Egamiz aytgan.”⁺ ¹²Endi oʻrningdan tur, uyingga joʻna. Shaharga qadam qoʻyishing bilanoq, bolang nobud boʻladi. ¹³Butun Isroil xalqi bolangni dafn qiladi, unga aza tutadi. Isroil xalqining Xudosi — Egamiz Yeribom xonadonidan faqat shu bolanigina xush koʻrdi. Yeribom xonadonidan qabrga koʻmiladigan faqat shu boladir⁺. ¹⁴Shundan keyin Egamiz Oʻzi uchun Isroil ustiga bir shoh qoʻyadi. U shoh Yeribom xonadonini oʻsha kuni — oʻsha zahotiyoq qirib bitiradi⁺. ¹⁵Egamiz Isroil xalqini shunday uradiki, Isroil suv ichida oʻsgan qamishga oʻxshab titraydi. Egamiz Isroil xalqini ota–bobosiga bergan bu hosildor yurtdan yulib olib, Furot daryosining narigi tomoniga sochib yuboradi. Chunki bu xalq Asheraga* atab ustunlar yasab, Egamizni gʻazablantirdi⁺. ¹⁶Yeribom gunoh qildi, Isroil xalqini ham gunohga botirdi, shuning uchun Egamiz Isroilni tark etadi.

¹⁷Yeribomning xotini oʻrnidan turib, uyiga joʻnadi. U Tirzaga* yetib kelib, uyining ostonasidan hatlashi bilanoq, bolasi jon berdi. ¹⁸Egamizning Oʻz quli Oxiyo paygʻambar orqali aytgan soʻzlari bajo boʻldi, butun Isroil xalqi bolani dafn qilib, unga aza tutdi.

Yeribomning oʻlimi

¹⁹Yeribomning boshqa ishlari — qanday jang qilgani, qay tarzda hukmronlik qilgani — hammasi “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan⁺. ²⁰Yeribom yigirma ikki yil shoh boʻldi. U ham olamdan oʻtdi. Oʻrniga oʻgʻli Nadov shoh boʻldi.

Yahudo shohi Raxabom

²¹•Sulaymonning oʻgʻli Raxabom esa Yahudoda hukmronlik qildi. U taxtga oʻtirgan paytda qirq bir yoshda edi. Onasi Ommonlik boʻlib, ismi Namax edi. Raxabom Quddusda oʻn yetti yil shohlik qildi. Egamiz hamma Isroil qabilalarining shaharlari orasidan Quddus shahrini Oʻzi ulugʻlanishi uchun tanlab olgan edi.

²²Yahudo xalqi ham Egamiz oldida qabihliklar qildi. Gunoh ishlari bilan Xudoning rashkini qoʻzgʻatib, Uni ota–bobolaridan ham qattiqroq gʻazablantirdi. ²³Har bir tepalik joyda, har bir yashil daraxt ostida oʻzlariga sajdagohlar*, butsimon toshlar, Asheraning ustunlarini yasadilar. ²⁴Bu yurtdagi sajdagohlarda fohishlar* ham bor edi. Yahudo xalqi shunchalik koʻp qabih ishlar qildiki, ularning qilmishlari Kanʼon yurtidan Egamiz quvib yuborgan hamma xalqlarning jirkanch ishlariga barobar edi⁺.

²⁵Raxabom hukmronligining beshinchi yilida* Misr shohi Shishax Quddusga bostirib keldi⁺. ²⁶U Egamizning uyidagi va saroydagi xazinalarni tortib oldi, qoʻliga nima ilinsa, hammasini oldi. Sulaymon yasattirgan hamma oltin qalqonlarni ham oldi⁺. ²⁷Shoh Raxabom oltin qalqonlar oʻrniga bronza qalqonlar yasattirdi va ularni shoh saroyi darvozasini qoʻriqlaydigan soqchilar boshliqlari qoʻliga berdi. ²⁸Shoh Egamizning uyiga kirganda, soqchilar qalqonlarni koʻtarib borishar, keyin esa qalqonlarni joyiga eltib qoʻyishardi.

²⁹⁻³⁰Raxabom bilan Yeribom butun umri davomida urishib keldilar. Raxabomning boshqa ishlari, butun faoliyati “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ³¹Nihoyat, Raxabom olamdan oʻtib, Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Onasi Ommonlik boʻlib, ismi Namax edi. Raxabomning oʻrniga oʻgʻli Abiyo* shoh boʻldi.

15–BOB

Yahudo shohi Abiyo

15¹•Isroil shohi Yeribom hukmronlik qilayotganiga oʻn sakkiz yil boʻlganda, Abiyo Yahudoga shoh boʻldi. ²U Quddusda uch yil shohlik qildi. Onasining ismi Maxo boʻlib, u Absalomning* qizi* edi. ³Abiyo ham otasining ilgari qilgan gunohlarini davom ettirdi. Abiyo oʻzining Egasi Xudoga chin dildan bogʻlangan bobosi Dovud singari emas edi⁺. ⁴Shunga qaramay, Dovudning haqi–hurmati uchun Egasi Xudo Abiyodan keyin Abiyoning oʻgʻlini taxtga oʻtqazdi. Shunday qilib, Quddusni mustahkam qilib, shu shaharda Dovud sulolasining chirogʻini oʻchirmadi⁺. ⁵Zero, Dovud Egamiz oldida doim toʻgʻri ish qildi. Xet xalqidan boʻlgan Uriyoga* qilgan nomunosib xatti–harakatini hisobga olmaganda, Dovud umrining oxirigacha Egamizning amridan zinhor boʻyin tovlamadi⁺. ⁶⁻⁷Raxabom bilan Yeribom oʻrtasida boshlangan urush Abiyoning umri oxirigacha davom etdi. Abiyoning boshqa ishlari, butun faoliyati “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozib qoldirilgan. ⁸Abiyo olamdan oʻtib, Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Oso shoh boʻldi.

Yahudo shohi Oso

⁹•Yeribom Isroilga hukmronlik qilayotganiga yigirma yil boʻlganda, Oso Yahudo hukmdori boʻldi. ¹⁰U Quddusda qirq bir yil shohlik qildi. Buvisining ismi Maxo boʻlib, u Absalomning qizi edi. ¹¹Oso, bobosi Dovud kabi, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi. ¹²Sajdagohlardagi fohishlarni* bu yurtdan quvdi. Ota–bobolari yasagan hamma butlarni yoʻq qildi⁺. ¹³Buvisi* Maxo Asheraning* makruh tasvirini yasattirgan edi, shuning uchun Oso buvisini malikalik martabasidan* mahrum qildi. U buvisi yasattirgan butni qoʻporib tashlab, Qidron soyligida* yoqib yubordi⁺. ¹⁴Oso sajdagohlarni yoʻq qila olmagan boʻlsa–da, umr boʻyi Egamizga sodiq qoldi. ¹⁵Otasi va oʻzi Xudoga atab nazr etgan oltinu kumushlarni, idishlarni Egamizning uyiga olib keldi⁺. ¹⁶Oso bilan Isroil shohi Basho umrlarining oxirigacha bir–birlari bilan urishib oʻtdilar. ¹⁷Isroil shohi Basho Yahudoga hujum qildi. Odamlar Yahudo yurtiga osonlikcha kirib chiqa olmasligi uchun, Basho Rama shahrini* mustahkamladi.

¹⁸Oso esa Egamiz uyining xazinasida qolgan hamma oltin va kumushni hamda shoh saroyi xazinalarini oldi. Xazinalarni aʼyonlari orqali Oram shohi Banhadad huzuriga joʻnatdi. Xeziyonning nabirasi Banhadad Tavrimmoʻnning oʻgʻli edi. Oso Damashqda oʻtirgan Banhadadga shu gaplarni yetkazishni buyurdi:⁺ ¹⁹“Sening otang bilan mening otam oʻrtasida ittifoq boʻlgani kabi, sen bilan mening oʻrtamda ham ittifoq boʻlsin. Senga hadya qilib kumush va oltin berib yuboryapman. Isroil shohi Basho bilan ittifoq tuzgan eding, endi oʻshani bekor qil, toki u yurtimdan joʻnab qolsin.”

²⁰Banhadad shoh Osoning taklifini qabul qildi, lashkarboshilariga: “Isroil shaharlariga hujum qilinglar”, deb ularni oʻsha yoqqa yubordi. Ular Iyxon, Dan, Ovil–Bayt–Maxo shaharlarini, butun Naftali yerlari bilan birga Jalila koʻli* atroflarini bosib oldilar. ²¹Basho bu voqeani eshitgach, Ramani mustahkamlash fikridan voz kechib, Tirzaga qaytib keldi⁺. ²²Shoh Oso Yahudo xalqining bittasini ham qoldirmay chaqirdi. Ularga Rama shahrini mustahkamlashda Basho ishlatgan tosh va yogʻochlarni tashittirdi. Oso oʻsha tosh va yogʻochlar bilan Benyamin yerlaridagi Gebo hamda Mispax shaharlarini mustahkamladi.

²³Osoning boshqa ishlari, qahramonliklari, butun faoliyati, mustahkam qilgan shaharlari haqida “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozib qoldirilgan. U ham keksayib, oyoqlari ogʻriydigan boʻlib qoldi. ²⁴Nihoyat, Oso olamdan oʻtib, bobosi Dovudning qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Yohushafat shoh boʻldi⁺.

Isroil shohi Nadov

²⁵Oso Yahudoda shohlik qilayotganiga ikki yil boʻlganda, Nadov Isroil shohi boʻldi va ikki yil hukmronlik qildi. Nadov Yeribomning oʻgʻli edi⁺. ²⁶U ham Egamiz oldida qabihliklar qildi. Isroilni gunohga botirgan otasidan namuna oldi.

²⁷Issaxor xonadonidan Oxiyo oʻgʻli Basho Nadovga qarshi suiqasd uyushtirib, Filistlarning Gibiton shahrida uni oʻldirdi. Oʻshanda Nadov va butun Isroil lashkari Gibiton shahrini qamal qilib turgan edi⁺. ²⁸Oso Yahudoda uchinchi yili shohlik qilayotganda, Basho Nadovni oʻldirdi. Basho Nadovning oʻrniga shoh boʻldi. ²⁹U shoh boʻlgandan keyin Yeribomning butun oilasini bitta qoʻymay qirib tashladi. Shunday qilib, Egamizning Oʻz quli, Shiloʻlik Oxiyo* orqali aytgan soʻzlari* bajo boʻldi⁺. ³⁰Yeribomning oʻzi ham gunoh qilib, Isroil xalqini ham gunohga botirib, Isroil xalqining Xudosi — Egamizni gʻazablantirgani uchun shu voqealar yuz bergandi.

³¹Nadovning boshqa ishlari, butun faoliyati “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozib qoldirilgan. ³²Oso bilan Isroil shohi Basho umrlarining oxirigacha bir–biri bilan urishib oʻtdilar.

Isroil shohi Basho

³³Yahudo shohi Oso hukmronlik qilayotganiga uch yil boʻlganda, Basho Tirzada butun Isroil xalqi ustidan hukmdor boʻldi va yigirma toʻrt yil shohlik qildi. ³⁴U ham Yeribomning yoʻlidan ketib, Egamiz oldida qabihliklar qilib, Isroilni gunohga botirdi.

16–BOB

16¹Egamiz Isroil shohi Bashoga Xonin oʻgʻli Yohu orqali shu soʻzlarni ayon qilgan edi:⁺

²— Seni Men tuproq ostidan chiqarib yuksaltirdim. Seni xalqim Isroilning hukmdori qildim. Sen esa Yeribomning yoʻlidan ketib, xalqim Isroilni gunohga botirding. Gunohlaringiz Meni gʻazablantirdi⁺. ³Mana koʻrasan, Nabat oʻgʻli Yeribom xonadoni singari, sening oilangni ham ildizidan quritaman⁺. ⁴Sening xonadoningdan boʻlgan odam shaharda oʻlsa koʻppaklarga yem boʻlar, qirda oʻlsa koʻkdagi qushlarga yem boʻlar⁺.

⁵Bashoning boshqa ishlari, faoliyati, qahramonliklari “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozib qoldirilgan. ⁶Basho ham olamdan oʻtib, Tirzada ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Elox shoh boʻldi. ⁷Xonin oʻgʻli Yohu orqali Bashoga va uning xonadoniga Egamiz Oʻzining soʻzlarini ayon qilgan edi. Basho Egamiz oldida Yeribom xonadoni kabi qabihliklar qilgani va Yeribomning xonadonini qirib tashlagani uchun Egamiz undan gʻazablandi.

Isroil shohi Elox

⁸Oso Yahudoga shohlik qilayotganiga yigirma olti yil boʻlganda, Elox Isroil shohi boʻldi. Elox Bashoning oʻgʻli edi. U Tirzada istiqomat qilib, ikki yil hukmronlik qildi. ⁹Lekin jang aravalarining yarmiga qoʻmondon boʻlgan Zimri unga suiqasd uyushtirdi. Elox Tirzada turgan paytda Tirzadagi bosh vaziri Arzoning uyida ichib mast boʻlib qoldi⁺. ¹⁰Shunda Zimri ichkariga kirdi–yu, uni oʻldirdi. Soʻng Zimri shoh boʻlib oldi. Oso Yahudoda shohlik qilayotganiga yigirma yetti yil boʻlganda, shu voqea yuz berdi.

¹¹Zimri shoh boʻlib taxtga oʻtirgach, Basho xonadonini bitta qoʻymay qirib tashladi. Bashoning qarindosh–urugʻidan ham, yor–birodarlaridan ham bironta erkak zoti tirik qolmadi. ¹²Egamizning Yohu paygʻambar orqali aytgan soʻzlariga koʻra, Zimri Basho xonadonini yoʻq qildi⁺. ¹³Basho bilan uning oʻgʻli Eloxning gunohlari koʻp boʻlib, ular Isroil xalqini gunohga botirgan, oʻzlarining butlari bilan Isroil xalqining Xudosi — Egamizni gʻazablantirgani uchun shu hodisalar yuz bergan edi. ¹⁴Eloxning boshqa ishlari, butun faoliyati “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozib qoldirilgan.

Isroil shohi Zimri

¹⁵Oso Yahudoga shohlik qilayotganiga yigirma yetti yil boʻlganda, Zimri ham Tirzada yetti kun Isroilga shoh boʻldi. Isroil lashkari shu paytda Gibiton shahrini qamal qilib turgan edi. Bu shahar Filistlarniki edi⁺. ¹⁶“Zimri shohga suiqasd uyushtiribdi, shohni oʻldiribdi” degan xabarni lashkar Gibitonni qamal qilib turgan yerda eshitdi. Xalq lashkarboshi Omrini qarorgohda oʻsha kuniyoq Isroil shohi qilib koʻtardi. ¹⁷Omri Isroil lashkarini boshlab Gibitondan chiqib keldi va Tirzani qamal qildi. ¹⁸Zimri esa shaharning qoʻldan ketganini koʻrdi–yu, shoh saroyining ichki qalʼasiga kirdi. Keyin orqasidan shoh saroyiga oʻt qoʻyib yuborib, oʻzi ham nobud boʻldi. ¹⁹Zimri gunoh qilgani uchun shu hodisalar yuz bergan edi. U Yeribomning yoʻlidan yurib, Egamiz oldida qabihliklar qilgan va Isroil xalqini gunohga boshlagan edi. ²⁰Zimrining boshqa ishlari, xoinligi “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozib qoldirilgan.

Isroil shohi Omri

²¹Endi Isroil xalqi ikkiga boʻlinib qoldi. Xalqning yarmi: “Ginat oʻgʻli Tivnaxni shoh qilamiz”, deb unga ergashdi, yarmi esa Omrining etagini tutdi. ²²Omrining etagini tutgan xalq Tivnaxga ergashgan xalq ustidan gʻolib keldi, Tivnax esa oʻldi. Omri shoh boʻlib qoldi. ²³Oso Yahudoga shohlik qilayotganiga oʻttiz bir yil boʻlganda, Omri Isroil shohi boʻldi. U hammasi boʻlib oʻn ikki yil hukmronlik qildi. Olti yili Tirzada oʻtdi. ²⁴U Shamer ismli odamdan toʻrt pud* kumushga tepalikni sotib olib, u yerga shahar qurdirdi. Shaharni tepalikning oldingi egasi Shamerning ismi bilan Samariya deb atadi.

²⁵Omri ham Egamiz oldida qabihliklar qildi. U shu darajada qabihlik qildiki, avval oʻtgan shohlarning birortasi Omrichalik qabihlik qilmagan edi⁺. ²⁶Omri ham Isroil xalqini gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribomning yoʻlidan ketdi. Omri xalqni butparastlikka boshlab, Isroil xalqining Xudosi — Egamizni gʻazablantirdi. ²⁷Omrining boshqa ishlari, koʻrsatgan qahramonliklari “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozib qoldirilgan. ²⁸Nihoyat, Omri olamdan oʻtib, Samariyada ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Axab shoh boʻldi.

Isroil shohi Axab

²⁹Oso Yahudoga shohlik qilayotganiga oʻttiz sakkiz yil boʻlganda, Axab Isroil shohi boʻldi. Axab Omrining oʻgʻli edi. U Samariyada turib, yigirma ikki yil davomida Isroilni boshqardi. ³⁰Axab Egamiz oldida shunday qabihliklar qildiki, oldin oʻtgan shohlarning birortasi ham shunchalik qabihlik qilmagan edi⁺. ³¹Hatto Nabat oʻgʻli Yeribomning gunohlariga sherik boʻlgani kamlik qilganday, Sidonliklar* shohi Etbaalning qizi Izabelga uylanib, Baalga sajda qilib, xizmat qila boshladi⁺. ³²Samariyada Baalga atab qurgan uyda qurbongoh ham barpo qildi⁺. ³³Axab, buning ustiga, Asheraga* atab ustun yasadi. U oʻzidan avval oʻtgan hamma Isroil shohlaridan ziyoda gunoh qilib, Isroil xalqining Xudosi — Egamizni gʻazablantirdi.

³⁴Axab shohlik qilgan davrda Baytillik Xiyol Yerixo shahrini qaytadan qurdi. Egamizning Nun oʻgʻli Yoshua orqali qilgan bashorati* bajo boʻldi. Xiyol toʻngʻich oʻgʻli Aburamning joni evaziga shaharning poydevorini yotqizdi. Kichik oʻgʻli Saxuvning joni evaziga* esa shahar darvozasini oʻrnatdi⁺.

17–BOB

Ilyos va qurgʻoqchilik

17¹Giladning* Tishba shahridan boʻlgan Ilyos Axabga dedi:

— Men xizmat qilayotgan Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shohid! Men aytmagunimcha, shu yillarda na shudring tushadi, na yomgʻir yogʻadi*⁺.

²Ilyosga Egamiz shu soʻzlarni ayon qildi:

³— Bu yerdan ket, sharq tomonga bor. Iordan daryosi sharqidagi Xarit jilgʻasi yonida berkinib ol. ⁴Sen oʻsha jilgʻaning suvidan ichasan, qargʻalarga amr berdim: ular seni boqishadi.

⁵Ilyos Egamizning amriga binoan, bu yerdan ketdi. Iordan daryosining sharqidagi Xarit jilgʻasiga borib, oʻsha yerda qoldi. ⁶Qargʻalar unga ertalab ham, kechqurun ham non va goʻsht olib kelishar, oʻzi esa jilgʻaning suvidan ichardi. ⁷Butun yurt boʻylab yomgʻir yogʻmadi, oradan bir necha kun oʻtgach, jilgʻa ham qurib qoldi.

Ilyos va Zorafatlik beva ayol

⁸Keyin Ilyosga Egamiz shu soʻzlarni ayon qildi:

⁹— Tur oʻrningdan! Sidondagi Zorafat shahriga* borib, oʻsha yerda yasha. Shu shaharda yashaydigan bir beva ayolga amr etdim, u seni boqadi⁺.

¹⁰Ilyos Zorafatga joʻnadi. Shahar darvozasi oldiga yetib borgach, qarasa, bir ayol oʻtin terib yuribdi. Ilyos ayolni chaqirib, unga dedi:

— Iltimos, menga ichgani idishda ozgina suv bersangiz.

¹¹Ayol suvga ketayotgan edi, uni yana chaqirib aytdi:

— Iltimos, menga bir burda non ham ola keling.

¹²Ayol dedi:

— Egangiz Xudo shohid! Uyimda non uvogʻi ham yoʻq, faqat xumda bir hovuch un va xurmachada ozgina zaytun moyi bor, xolos. Ikki–uchta tarasha oʻtin terib olsam, borib, oʻzim va oʻgʻlim uchun nimadir tayyorlagan boʻlardim. Bu oxirgi yeguligimiz boʻladi. Balki keyin oʻlib ketarmiz.

¹³Ilyos ayolga dedi:

— Qoʻrqmang, boravering, yegulikni tayyorlayvering. Faqat oldin oʻsha un va moydan kulcha qilib, menga olib kelib bering. Oʻzingizga va oʻgʻlingizga esa keyin qilarsiz. ¹⁴Binobarin, Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday aytmoqda: “Men yer uzra yomgʻir yogʻdirmagunga qadar, xumdagi un tamom boʻlmas, xurmachadagi moy ham tugamas.”

¹⁵Ayol borib, Ilyosning aytganlarini qildi. Shundan keyin Ilyos bilan ayolning oilasi uchun yegulik koʻp kunlarga yetadigan boʻldi. ¹⁶Egamizning Ilyos orqali aytganlariga binoan, xumdagi un ham tamom boʻlmadi, xurmachadagi moy ham tugamadi.

¹⁷Oradan bir qancha vaqt oʻtgach, xonadon sohibasi — ayolning oʻgʻli kasal boʻlib qoldi. U shunchalik ogʻir dardga yoʻliqdiki, oxiri jon berdi. ¹⁸Ayol Ilyosga dedi:

— Mendan nima istaysiz, ey Xudoning odami?* Siz gunohlarimni Xudoga eslatgani va oʻgʻlimning oʻlimiga sababchi boʻlgani kelibsiz–da?!*

¹⁹Ilyos ayolga: “Menga bering oʻgʻlingizni!” — deb bolani ayolning quchogʻidan oldi, uni oʻzi istiqomat qiladigan boloxonaga olib chiqib, toʻshakka yotqizdi. ²⁰Soʻngra Egamizga xitob qildi:

— Ey Egam Xudo! Men shu beva ayolning mehmoniman. Nahot, uning oʻgʻlini nobud qilib, boshiga kulfat yogʻdirsang?!

²¹Ilyos bolaning ustiga uch marta choʻzilib, keyin Egamizga yana xitob qildi:

— Ey Egam Xudo! Iltijo qilaman, bu bolaga qaytadan jon ato et!⁺

²²Egamiz Ilyosning iltijosini eshitdi. U bolaga qaytadan jon ato etib, tiriltirdi. ²³Ilyos bolani boloxonadan uyga olib tushdi, uni onasiga berib: “Qarang, oʻgʻlingiz tirik!” — dedi. ²⁴Ayol esa Ilyosga:

— Endi bildim, siz Xudoning odami ekansiz, — dedi. — Egamiz chindan ham siz orqali gapirar ekan.

18–BOB

Ilyos va Baalning paygʻambarlari

18¹Oradan ancha kunlar oʻtdi. Nihoyat, qurgʻoqchilikning uchinchi yili Ilyosga Egamiz shu soʻzlarni ayon qildi:

— Axabning huzuriga bor. Men yer yuziga yomgʻir yogʻdiraman.

²Ilyos Axabga koʻringani ketdi. Bu vaqtda Samariyada dahshatli ocharchilik hukm surardi.

³Axab saroy boshqaruvchisi Obodiyoni chaqirdi. Obodiyo Egamizdan juda qoʻrqardi. ⁴Izabel Egamizning paygʻambarlarini oʻldirayotganda, Obodiyo yuzta paygʻambarni gʻorga olib ketgan va ellikta–ellikta qilib oʻsha yerda yashirgan, ularni non–suv bilan taʼminlab turgandi⁺. ⁵Axab Obodiyoga dedi:

— Yurtdagi hamma buloqlar va soyliklarga bor, oʻt–oʻlan topib, otlarni, xachirlarni boqaylik, mol–holdan ayrilib qolmaylik tagʻin.

⁶Ikkovi aylanib chiqish uchun yurt hududini taqsimlab olishdi. Axab bir yoʻldan oʻzi alohida ketdi. Obodiyo ham oʻzi alohida boshqa yoʻldan ketdi.

⁷Obodiyo yoʻlda ketayotganda, roʻparasidan Ilyos chiqib qoldi. Obodiyo Ilyosni tanidi va yetti bukilib taʼzim qilib:

— Sizmisiz, toʻram Ilyos? — deb soʻradi.

⁸— Ha, menman, — deb javob berdi Ilyos unga. — Bor, xoʻjayiningga: “Ilyos shu yerda”, deb ayt.

⁹— Mening qanday aybim borki, siz men, qulingizni Axabning qoʻliga topshiryapsiz?! — dedi Obodiyo. — Meni oʻldirish uchunmi?! ¹⁰Egangiz Xudo shohid! Birorta shohlik yoki xalq yoʻqki, xoʻjayinim sizni axtarib topish uchun oʻsha yerlarga biror odamni joʻnatmagan boʻlsin. Oʻsha shohliklardan, xalqlardan: “Ilyos bu yerda yoʻq”, deb javob kelgandan keyin ham ularga sizni topa olmaganlari haqida qasam ichdirdi. ¹¹Endi esa siz: “Bor, xoʻjayiningga, Ilyos shu yerda, deb ayt”, deyapsiz. ¹²Yoningizdan ketishim bilanoq, Egamizning Ruhi sizni biror joyga olib ketadi. Qayergaligini esa men bilolmay qolaman. Men Axabning huzuriga borib xabar berdim ham deylik. U esa sizni topa olmasa, oʻsha zahoti meni oʻldiradi. Lekin men, qulingiz, bolaligimdan Egamizdan qoʻrqaman⁺. ¹³Izabel Egamizning paygʻambarlarini oʻldirayotganda, men Egamizning paygʻambarlaridan yuztasini ellikta–ellikta qilib gʻorlarda yashirdim, ularga non–suv berib turdim. Nahotki mana shu qilgan ishlarim haqida toʻram eshitmagan boʻlsalar?! ¹⁴Endi esa siz menga: “Bor, Ilyos shu yerda, deb xoʻjayiningga ayt”, deyapsiz. U meni oʻldiradi–ku!

¹⁵— Men xizmat qilayotgan Sarvari Olam shohid! Bugun men unga albatta koʻrinaman, — dedi Ilyos.

¹⁶Shundan keyin Obodiyo Axabning yoniga borib, uni voqeadan xabardor qildi. Axab esa Ilyosni kutib olish uchun ketdi. ¹⁷Axab Ilyosni koʻrdi–yu: “Isroilga balo keltiradigan senmisan hali?!” deb doʻq urdi.

¹⁸— Isroilga balo keltiradigan men emas, — deya javob berdi Ilyos. — Aksincha, sen va otangning xonadoni Egamizning amrlaridan yuz oʻgirdingizlar, Baalga sajda qilib, Isroilga balo keltirdingizlar. ¹⁹Endi birortasiga buyur: butun Isroil xalqini, Baalning Izabel dasturxonidan taom yeydigan 450 nafar paygʻambarini, Asheraning* 400 nafar paygʻambarini menga Karmil togʻi yoniga toʻplab bersin.

²⁰Axab jamiki Isroil xalqini, paygʻambarlarni Karmil togʻi* yoniga toʻpladi⁺. ²¹Ilyos xalqning roʻparasiga chiqib, ularga tanbeh berdi:

— Qachongacha ikki kemaning uchini tutib yurasizlar?! Agar Egamiz Xudo boʻlsa, Unga ergashinglar. Bordi–yu, Baal Xudo boʻlsa, unga sajda qilinglar.

Xalqdan sado chiqmadi⁺. ²²Ilyos yana xalqqa qarab gapira boshladi:

— Egamizning paygʻambarlaridan yolgʻiz men qoldim, Baalning paygʻambarlari esa 450 kishi⁺. ²³Endi bizga ikkita buqa keltiringlar. Baalning paygʻambarlari bitta buqani tanlab olib nimtalasin, keyin oʻtinlarning ustiga qoʻyishsin, lekin olov yoqishmasin. Men ham buqaning bittasini tayyorlab oʻtinlarning ustiga qoʻyaman, lekin olov yoqmayman. ²⁴Baalning paygʻambarlari iltijo qilib, Baalni chaqirishsin. Men ham iltijo qilib, Egamizni chaqiraman. Kimning Xudosi alanga orqali javob bersa, Xudo Oʻshadir.

Xalqqa bu gap juda maʼqul keldi. ²⁵Ilyos Baalning paygʻambarlariga dedi:

— Sizlar koʻpchiliksiz, bitta buqani tanlab olib, avval sizlar nimtalanglar. Keyin xudoyingizga iltijo qilib, chaqiringlar, lekin olov yoqmanglar.

²⁶Baalning paygʻambarlari oʻzlari tanlab olgan buqani nimtalab, tayyorlab qoʻydilar. Keyin ertalabdan peshingacha: “Ey Baal, bizga javob ber!” deb oʻzlarining xudosiga iltijo qilib, chaqirdilar. Lekin na biron sado keldi, na birortasi javob berdi. Ular oʻzlari qurgan qurbongohning atrofida sakrayverdilar.

²⁷Peshin vaqti boʻldi. Ilyos endi ularning ustidan kula boshladi:

— Balandroq ovoz bilan chaqiringlar. Axir, u xudo–ku, balki xayol surib oʻtirgandir, yo biror narsa bilan mashgʻuldir, yoki yoʻlda kelayotgandir, yoki uxlab yotgan boʻlsa, uygʻotish kerakdir.

²⁸Xullas, ular baland ovoz bilan baqiraverdilar. Keyin, odatlariga koʻra, oʻzlariga pichoq va nayza sanchib, qon oqizdilar. ²⁹Peshin vaqti oʻtib ketdi. Kechki qurbonlik paytiga* qadar ular jazavaga tushib baqiraverdilar. Lekin na bir sado boʻldi, na birorta alomat, na bir javob boʻldi⁺.

³⁰Ilyos: “Menga yaqinroq kelinglar”, — deb hamma odamlarni chaqirdi. Xalq Ilyosning yoniga keldi. Shu payt Ilyos Egamizning buzilgan qurbongohini qayta tiklay boshladi. ³¹Ilyos oʻn ikkita tosh oldi. Bu toshlar Yoqbning oʻgʻillaridan kelib chiqqan qabilalarni anglatardi. Yoqubga Egamiz: “Sening noming Isroil boʻladi” degan soʻzlarni ayon qilgan edi*⁺. ³²Ilyos oʻsha toshlarni ishlatib, Egamizga atab qurbongoh qurdi. Qurbongoh atrofida bir togʻora* bugʻdoy sigʻadigan xandaq qazidi. ³³Soʻng oʻtinlarni qalashtirdi, buqani nimtalab, oʻtinlar ustiga qoʻydi.

— Toʻrtta koʻzada toʻldirib suv olib kelinglar, — dedi Ilyos odamlarga. — Suvni kuydiriladigan qurbonlikning va oʻtinlarning ustidan toʻkinglar.

³⁴Keyin: “Yana takrorlanglar!” deb buyurdi Ilyos odamlarga. Odamlar yana toʻrt koʻza suv quydilar. “Uchinchi marta ham takrorlanglar!” — dedi. Uchinchi marta ham toʻrt koʻza suv quydilar. ³⁵Shunda qurbongohning atrofida suv oqa boshladi, xandaq ham suvga toʻldi.

³⁶Kechki qurbonlik payti boʻlganda, Ilyos paygʻambar qurbongohga yaqin kelib, xitob qildi:

— Ey Ibrohimning, Isʼhoqning va Yoqubning* Xudosi — Egamiz! Bugun Sening Isroilda Xudo ekanliging, men esa Sening quling ekanligim ayon boʻlsin. Bularning hammasini Sening amringga binoan bajo qilganim ayon boʻlsin⁺. ³⁷Menga javob ber, ey Egamiz! Menga javob ber, mana bu xalq Sening Xudo ekaningni, ularning dilini Sen Oʻzingga moyil qiluvchi ekaningni bilsin.

³⁸Oʻsha zahoti Egamiz olov yubordi. Olov kuydirishga atalgan qurbonlikni, oʻtinlarni, toshlarni va tuproqni yamlamay yutib yubordi. Xandaqdagi suvni ham olov tortib ketdi⁺. ³⁹Bu hodisani kuzatib turgan xalq yuz tuban muk tushib: “Egamiz — Xudodir, Egamiz — Xudodir”, — dedi⁺.

⁴⁰Shundan soʻng Ilyos odamlarga: “Baalning paygʻambarlarini ushlanglar, birortasi ham qochib ketmasin!” deb buyurdi. Odamlar Baalning paygʻambarlarini ushladilar. Ilyos ularni Xishon daryosiga olib tushib, oʻsha yerda oʻldirdi⁺.

Qurgʻoqchilik tugaydi

⁴¹Shu voqeadan keyin Ilyos Axabga: “Bor, endi yeb–ichaver, qattiq yomgʻir yogʻadi, yomgʻir yaqinlashayotganini eshityapman”, dedi. ⁴²Axab tamaddi qilib olish uchun ketdi. Ilyos esa Karmilning tepasiga chiqdi. Peshanasi yerga tekkudek choʻkkalab oʻtirdi. ⁴³Keyin xizmatkoriga:

— Bor, dengiz tomonga qara–chi, — dedi. Xizmatkor ketdi.

— Hech narsa yoʻq ekan, — dedi u qaytib kelib.

Ilyos xizmatkoriga yetti marta: “Dengizga qara!” deb buyurdi. ⁴⁴Xizmatkor yettinchi marta ham borib qaradi.

— Ana, dengizdan kichkina bir bulut chiqib kelyapti, kattaligi odamning kafticha keladi, — dedi u, nihoyat.

Ilyos xizmatkoriga buyurdi:

— Tez borib, Axabga ayt, aravasini qoʻshib joʻnasin. Tagʻin yomgʻirda qolib ketmasin.

⁴⁵Shu payt birdan osmonni qop–qora bulut qopladi, shamol esib, shiddat bilan yomgʻir yogʻa boshladi. Axab esa aravasiga oʻtirib, Yizrilga* yoʻl oldi⁺. ⁴⁶Egamiz Ilyosga alohida kuch–qudrat ato qildi. U toʻnining etagini beliga qistirdi–da, Yizrilga qarab yugurib, Axabdan ilgarilab ketdi⁺.

19–BOB

Ilyos Sinay togʻida

19¹Axab Ilyos qilgan hamma ishlarni, barcha paygʻambarlarni qanday qilib qilichdan oʻtkazganini Izabelga aytib berdi. ²Izabel Ilyosga chopar orqali shu xabarni yetkazdi: “Paygʻambarlarning jonini qanday olgan boʻlsang, ertaga shu vaqtda men ham sening joningni olmasam, xudolar meni har qanday jazoga mubtalo qilsin, undan ham battarrogʻiga duchor qilsin.” ³Ilyos bu xabarni eshitdi–yu, oʻrnidan turib, jonini qutqarish umidida Yahudoning Bersheba shahri* tomon yoʻl oldi. Xizmatkorini oʻsha shaharda qoldirib,⁺ ⁴yolgʻiz oʻzi choʻlda bir kun yoʻl yurdi. Nihoyat, bir yulgʻun daraxti ostiga kelib oʻtirdi. Oʻziga oʻzi oʻlim tilab:

— Yetar, ey Egam! — deb xitob qildi u, — endi jonimni ola qol. Axir, ota–bobolarimdan mening ortiq joyim yoʻq⁺.

⁵Ilyos yulgʻun ostida yotib uxlab qoldi. Bir payt farishta uni turtib: “Tur, taom yeb ol”, — dedi. ⁶Ilyos turib qarasa, bosh tomonida issiq tosh ustida pishgan non, koʻzada suv turibdi. U yeb–ichib boʻlib, yana yotdi.

⁷Egamizning farishtasi ikkinchi dafʼa qaytib keldi va Ilyosga tegib: “Tur, taom yeb ol, oldingda hali uzoq yoʻl turibdi”, dedi. ⁸Ilyos oʻrnidan turib yeb–ichib oldi. Taomning quvvati bilan qirq kechayu qirq kunduz yoʻl yurib, Xudoning togʻi Sinayga* yetib keldi⁺. ⁹Ilyos Sinay togʻidagi bir gʻorga kirib, oʻsha yerda tunadi. Bir payt Egamiz undan: “Ey Ilyos, bu yerlarda nima qilib yuribsan?” deb soʻradi.

¹⁰— Ey Parvardigori Olam — Egam, Sen uchun koʻp jon kuydirgan edim, — dedi Ilyos. — Chunki Isroil xalqi Sen bilan qilgan ahddan qaytdi, qurbongohlaringni buzdi, paygʻambarlaringni qilichdan oʻtkazdi. Ey Egam, Sening paygʻambarlaringdan yolgʻiz men qoldim, xolos. Endi jonimni olish uchun meni ham qidirib yuribdilar⁺.

¹¹— Chiq, togʻda Mening roʻparamda tur, yoningdan oʻtaman, — dedi Egamiz unga.

Egamiz oʻtayotganda, qudratli boʻron togʻlarni yorib, qoyalarni parcha–parcha qilib tashladi, lekin Egamiz boʻron ichida emasdi. Shamoldan soʻng zilzila boʻldi, lekin Egamiz zilzilada ham emasdi⁺. ¹²Zilziladan soʻng esa alanga koʻtarildi. Biroq Egamiz alanga ichida ham emas ekan. Alangadan keyin esa mayin shabada tovushi eshitildi⁺. ¹³Ilyos bu tovushni eshitib, yuzini chakmoni bilan berkitib oldi. Tashqariga chiqib, gʻorning ogʻzida turdi. Shunda yana: “Ilyos, bu yerda nima qilib turibsan?” degan sado keldi.

¹⁴— Ey Parvardigori Olam — Egam, men Sen uchun koʻp jon kuydirgan edim, — dedi Ilyos. — Isroil xalqi Sen bilan qilgan ahddan qaytdi, qurbongohlaringni buzdi, paygʻambarlaringni qilichdan oʻtkazdi. Egamning paygʻambarlaridan yolgʻiz men qoldim, xolos. Endi jonimni olish uchun meni ham qidirib yuribdilar⁺.

¹⁵Egamiz unga aytdi:

— Sen kelgan yoʻlingdan orqaga qayt. Damashq yaqinidagi sahroga bor. U yerga borganingdan keyin, Xazayilning boshiga moy surt, u Oram yurtining shohi boʻlsin⁺. ¹⁶Nimshi oʻgʻli Yohuning* boshiga ham moy surt, u Isroilning shohi boʻlsin. Ovil–Maxlalik Shofot oʻgʻli Elishayning boshiga ham moy surt, u sening oʻrningga paygʻambar boʻladi⁺. ¹⁷Xazayilning qilichidan qochib qutulganni Yohu oʻldiradi, Yohuning qilichidan qochib qutulganni Elishay oʻldiradi⁺. ¹⁸Men Isroil xalqidan yetti ming odamni qoldiraman, ular Baal oldida tiz choʻkmagan, birortasi ham Baalni oʻpmagan⁺.

Elishay

¹⁹Ilyos u yerdan ketib, Shofot oʻgʻli Elishayni topdi. U oʻn ikki juft hoʻkiz bilan yer haydayotganlarning orasida boʻlib, oʻn ikkinchi juft hoʻkizni haydab ketayotgan edi. Ilyos Elishayning yonidan oʻtayotib, chakmonini uning ustiga tashladi*. ²⁰Elishay hoʻkizlarini qoldirib, Ilyosning orqasidan yugurib bordi.

— Ijozat ber, borib, ota–onamni oʻpib xayrlashib kelay, keyin orqangdan yetib boraman, — dedi u Ilyosga.

Ilyos Elishayga dedi:

— Bor, lekin men senga qilganimni oʻylab koʻr!⁺

²¹Elishay Ilyosning yonidan qaytib borib, oʻzining bir juft hoʻkizini soʻydi. Omoch–boʻyinturuqlarini yoqib, hoʻkizlarning goʻshtini pishirib, odamlarga berdi. Odamlar goʻshtni yeb boʻlgach, Elishay Ilyosning ortidan joʻnadi va unga xizmat qila boshladi⁺.

20–BOB

Oram shohi bilan urush

20¹Oram shohi Banhadad* butun lashkarini toʻpladi. Oʻttiz ikkita shoh oʻz otlari, jang aravalari bilan unga madad berdi. Banhadad Samariyani qamal qilib, bu shaharga urush boshladi⁺. ²Banhadad shaharga — Isroil shohi Axab huzuriga choparlar joʻnatib, ular orqali shu xabarni yetkazdi:

— Banhadad aytmoqda: ³“Sening oltin–kumushlaring, eng sara xotinlaring, oʻgʻillaring meniki boʻladi.”

⁴— Siz aytganday boʻla qolsin, shoh hazratlari, — deb javob yoʻlladi Isroil shohi, — oʻzim ham, mening hamma narsam ham siznikidir.

⁵Banhadadning choparlari yana qaytib kelib, Axabga shu xabarni yetkazdilar:

— Banhadad aytmoqda: “Oltiningni, kumushingni, xotinlaringni va bolalaringni menga berasan, deb senga xabar bergan edim. ⁶Ertaga shu paytda qullarimni joʻnataman: ular saroyingni, aʼyonlaringning boshpanasini birma–bir koʻrib chiqib, koʻzingni quvnatib turgan qimmatbaho hamma narsalaringni olib ketadilar.”

⁷Isroil shohi yurt oqsoqollarini chaqirib, ularga aytdi:

— Oʻylab bir qaranglar, u odam qanday yomonlikni oʻylab topadi–ya. U xotinlarimni, oʻgʻillarimni, oltin–kumushlarimni soʻrab chopar joʻnatganda, men rad qilmagandim⁺.

⁸Hammalari shohga:

— Quloq solmang uning gaplariga, rozi boʻlmang! — deb maslahat berdilar. ⁹Shunda Isroil shohi Banhadadning choparlariga shu gapni aytdi:

— Shoh hazratlariga shunday deb yetkazinglar: men unga oltinimni ham, kumushimni ham, hatto xotinlarim va bolalarimni ham berishga tayyorman, lekin bundan ortigʻiga rozi emasman.

Choparlar Banhadadga Axabning shu gapini olib keldilar. ¹⁰Banhadad Axabga yana choparlarini joʻnatib, quyidagi gapni yetkazdi:

— Samariyani yer bilan yakson qilaman, agar Samariyaning kuli orqamda yurgan mana shu odamlarimning har biriga bir hovuchdan yetib ortib qolsa, xudolar meni har qanday jazoga mubtalo qilsin, undan ham battarrogʻiga duchor qilsin.

¹¹Isroil shohi ham Banhadadning gaplariga munosib javob berdi:

— Aytib qoʻying, shohingiz sovutini kiyishdan oldin emas, yechgandan keyin maqtansin.

¹²Banhadad ittifoqdosh shohlar bilan chodirda kayfu safo qilib oʻtirgan edi. U Axabning gapini eshitishi bilanoq: “Shaharga hujum qilgani tayyorlaning!” deb amr berdi. Uning odamlari shu zahoti shaharni qurshab oldi. ¹³Oʻsha payt Isroil shohi Axabning oldiga bir paygʻambar kelib, shu gaplarni aytdi:

— Egam shunday demoqda: “Ey Axab, anavi katta qoʻshinni koʻryapsanmi? Bugun oʻshalarni sening qoʻlingga beraman. Ana oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilasan.”

¹⁴— Kim orqali beradi? — deb soʻradi Axab.

— Viloyat hokimlarining pahlavonlari orqali beraman, deb aytmoqda Egam, — gapida davom etdi paygʻambar.

— Jangni kim boshlaydi? — yana soʻradi Axab.

— Sen, — dedi paygʻambar. ¹⁵Axab viloyat hokimlarining pahlavonlarini chaqirdi: ular 232 ta ekan. Keyin Isroil lashkarining hammasini chaqirdi, ular 7000 kishi chiqdi.

¹⁶Peshin vaqtida Isroil lashkari hujum qilib qoldi. Banhadad va shohlar, yaʼni unga yordam berayotgan oʻttiz ikki shoh chodirlarda ichib mast boʻlib yotgan ekan. ¹⁷Isroil lashkari tomonidan avval viloyat hokimlarining pahlavonlari chiqdilar. Banhadad choparlar joʻnatgan edi, choparlar: “Samariyadan odamlar chiqib kelyapti”, deb unga xabar yetkazdilar.

¹⁸— Ularni tiriklayin ushlanglar! Sulh tuzishga kelishyaptimi, jang qilishgami, farqi yoʻq! — deb amr berdi Banhadad.

¹⁹Viloyat hokimlarining pahlavonlari, ularning orqasidan esa lashkar shahardan chiqib kelib, ²⁰har bir Isroil jangchisi bittadan Oramlik dushmanini oʻldirdi. Bundan sarosimaga tushgan Oram lashkari qochib qoldi. Isroil lashkari esa ularni quvlab ketdi. Oram shohi Banhadad ot ustida, otliqlar bilan birga qochib qutuldi. ²¹Isroil shohi kelib, otlarni, jang aravalarini yakson qilib tashladi. Shunday qilib, Oram lashkari qattiq magʻlubiyatga uchradi.

²²Shundan keyin paygʻambar yana Isroil shohi yoniga kelib dedi:

— Bor, yana kuch toʻpla, nima qilishingni koʻrib–bilib ol. Yanagi bahorda Oram shohi senga xavf soladi⁺.

Banhadad yana hujum qiladi

²³Ayni paytda Oram shohiga ham aʼyonlari uqtirdilar:

— Ularning xudolari — togʻlar xudolaridir. Shuning uchun bu safar ularning qoʻli baland keldi. Agar ular bilan tekislikda jang qilsak, albatta biz gʻolib kelamiz. ²⁴Endi shohimiz shunday qilsinlar: hukmdorlarning hammasini vazifalaridan chetlatsinlar. Ularning oʻrniga lashkarboshilarini tayinlasinlar. ²⁵Qancha lashkar, ot, jang aravasi yoʻqotgan boʻlsalar, oʻshancha lashkar, ot, jang aravalari toʻplab, qoʻshin tashkil qilsinlar. Keyin Isroil lashkari bilan tekislikda jang qilib, albatta ularni magʻlub etamiz.

Oram shohi aʼyonlarining maslahatini inobatga olib, ular aytganday qildi.

²⁶Keyingi yil bahorda Banhadad Isroil bilan urishish uchun otlandi. U Oram lashkarini yigʻib, Ofoq shahriga* olib chiqdi⁺. ²⁷Isroil lashkari ham yigʻilib, oziq–ovqat toʻpladi. Soʻng Oram lashkari bilan jang qilish uchun joʻnab ketdi. Isroil lashkari Oram lashkarining roʻparasida qarorgoh qurdi. Oram lashkari yurtni bosib ketgan, Isroil lashkari esa ularning oldida ikkita kichkina echki galasichalik kelardi, xolos.

²⁸Shunda paygʻambar Isroil shohi yoniga kelib, unga shu xabarni bayon qildi:

— Egam shunday aytmoqda: “Modomiki, Oram lashkari, Isroil xalqining Egasi tekislik xudosi emas, togʻlar xudosidir, deb aytayotgan ekanlar, Men mana shu katta qoʻshinning hammasini sening qoʻlingga beraman. Shunda Egangiz Men ekanligimni bilasizlar.”

²⁹Bir–biri bilan dushmanlashgan ikkala tomon yetti kun qarorgohda kutib yotdilar. Nihoyat, yettinchi kuni jang boshlandi. Isroil lashkari bir kunda Oram lashkaridan 100.000 kishini qirib tashladi. ³⁰Qolganlari Ofoqqa — shahar ichkarisiga qochib kirgan edilar, 27.000 tasini devor bosib qoldi. Banhadad ham shaharga qochib borib, bir uyning eng ichkari xonasiga kirib oldi. ³¹Aʼyonlari unga:

— Isroil shohlari rahmdil shohlardir, deb eshitgan edik, — dedilar. — Qani, endi egnimizga qanor kiyib, boʻynimizga arqon bogʻlaylik–da*, keyin Isroil shohi huzuriga boraylik. Shoyad u sizning bir qoshiq qoningizdan kechsa.

³²Hamma aʼyonlar egnilariga qanor kiyib, boʻyinlariga arqon bogʻlab, Isroil shohi huzuriga keldilar.

— Qulingiz Banhadad: “Oʻtinaman, shoh meni oʻldirmasin”, deb iltijo qilyapti, — dedilar.

— U hozir tirikmi? Axir, u mening akam–ku! — dedi Axab.

³³Bu odamlar bir alomat kutayotgan edilar. Uning gapini darrov ogʻzidan ilib olib:

— Ha, Banhadad — akangiz, — dedilar.

— Boringlar, uni olib kelinglar, — deb buyurdi Axab.

Banhadad Axabning yoniga keldi. Axab uni aravaga oʻtqazdi.

³⁴— Mening otam sening otangdan tortib olgan shaharlarni qaytarib beraman, — dedi Banhadad Axabga. — Otam Samariyada bozorlar barpo qilgan edi, xuddi shu singari, sen ham Damashqda oʻzing uchun bozorlar barpo qilasan.

— Sulh tuzganimizdan keyin men seni ozod qilaman, — dedi Axab ham oʻz navbatida. U Banhadad bilan sulh tuzgach, Banhadadni ozod qildi⁺.

Bir paygʻambar Axabga qarshi gapiradi

³⁵Paygʻambarlar guruhidan bittasi boshqasiga:

— Meni ur! — dedi. Paygʻambar Egamizning amri boʻyicha ish tutayotgan edi. Lekin sherigi paygʻambarni urishni istamadi. ³⁶Paygʻambar sherigiga shunday dedi:

— Modomiki, sen Egamizning amriga quloq solmadingmi, endi koʻrasan, yonimdan ketishing bilanoq, seni sher gʻajib tashlaydi.

U odam paygʻambarning yonidan ketib, sherga duch kelib qoldi. Sher uni tilka–pora qilib tashladi⁺.

³⁷Paygʻambar boshqa bir odamni uchratib qolib, unga ham:

— Meni ur! — dedi. U odam paygʻambarni urib, jarohat yetkazdi. ³⁸Paygʻambar nariroq borib koʻzlarini yopinchiq bilan toʻsib, qiyofasini oʻzgartirdi va yoʻl boʻyida shohni kuta boshladi. ³⁹Shoh oʻtib ketayotgan edi, paygʻambar unga qarab baqirdi:

— Ey shohim, men, qulingiz, jangga borgan edim. Qarangki, orqadan bir odam mening yonimga boshqa odamni boshlab kelib: “Bu asirni mahkam ushla, qochib ketmasin, boshing bilan javob berasan yoki evaziga ikki pud* kumush berasan”, dedi⁺. ⁴⁰Men, qulingiz, u–bu ishlar bilan mashgʻul boʻlib turganimda, asir gʻoyib boʻldi.

— Sen oʻzingga oʻzing hukm chiqarib qoʻyibsan–ku, — dedi Isroil shohi paygʻambarga⁺.

⁴¹Paygʻambar shu zahoti koʻzidan yopinchiqni oldi. Shoh bildiki, u paygʻambarlardan biri ekan. ⁴²Paygʻambar shohga dedi:

— Egamiz shunday aytmoqda: “Modomiki, Men oʻlimga mahkum etgan odamni sen qoʻlingdan chiqarib yuborgan ekansan, uning joni evaziga sening joningni olaman, uning xalqi oʻrniga sening xalqingni jazolayman.”

⁴³Gʻazablangan Isroil shohi xafahol uyiga joʻnab, Samariyaga yetib keldi.

21–BOB

Navoʻtning uzumzori

21¹Voqealar ketidan voqealar yuz beraverdi.

Yizril shahrida, Samariya shohi Axabning saroyi yonida shu yerlik Navoʻt degan odamning uzumzori bor edi.

²— Uzumzoringni menga ber, men u yerni poliz qilaman, — dedi Axab Navoʻtga. — Uzumzoring mening uyimga yaqin. Oʻsha joyning oʻrniga men senga undan ham yaxshiroq uzumzor beraman. Istasang, bahosini ayt, kumush berayin⁺.

³— Otalarimdan qolgan merosni* sizga beramanmi?! Xudo saqlasin, — deb javob qaytardi Navoʻt Axabga⁺.

⁴Yizrillik Navoʻtning: “Otalarimdan qolgan merosni sizga beramanmi?!” degan gapidan Axab gʻazablandi, xafahol uyiga keldi. Non ham yemay oʻringa kirib, teskari qarab yotaverdi⁺. ⁵Xotini Izabel Axabning yoniga kelib, undan: “Nega ruhingiz tushkun, non ham yemadingiz?” deb soʻradi. ⁶Axab boʻlib oʻtgan voqeani aytib berdi:

— Yizrillik Navoʻtga: “Uzumzoringni menga sot, kumush beraman, yoki istasang uning oʻrniga senga boshqa uzumzor beray”, desam, u: “Uzumzorimni sizga bermayman”, deb javob qildi.

⁷— Siz Isroil shohimisiz oʻzi?! — dedi Izabel Axabga. — Turing oʻrningizdan, non–pon yeb oling. Koʻnglingizni chogʻ qilavering. Yizrillik Navoʻtning uzumzorini sizga men olib beraman.

⁸Izabel Axab nomidan maktublar yozdi, Axabning muhri bilan tasdiqladi. Maktublarni Navoʻt yashayotgan shaharning oqsoqollariga, aslzodalariga yubordi⁺. ⁹Maktub quyidagi mazmunda bitilgan edi:

“Roʻza eʼlon qilinglar. Xalqni toʻplab, Navoʻtni toʻrga — hammaga koʻrinadigan joyga oʻtqazib qoʻyinglar. ¹⁰Uning roʻparasiga esa ikkita yaramas odam oʻtirsin. Ular: «Ey Navoʻt, sen Xudoni va shohni haqorat qilding», deb Navoʻtni ayblasinlar. Keyin uni tashqariga olib chiqib, toshboʻron qilib oʻldiringlar.”⁺

¹¹Navoʻt istiqomat qiladigan shahardagi odamlar, aslzodalar va oqsoqollar hammasini Izabel buyurganiday qildilar. ¹²Avval roʻza eʼlon qildilar. Keyin xalqni toʻplab, Navoʻtga toʻrdan joy berdilar. ¹³Ikkita* yaramas odam kelib, Navoʻtning roʻparasiga oʻtirdi. Ular xalqning oldida: “Navoʻt Xudoni va shohni haqorat qildi*”, deb Navoʻtga ayb qoʻyishdi. Shundan soʻng Navoʻtni shahar tashqarisiga olib chiqib, toshboʻron qilib oʻldirdilar.

¹⁴Oqsoqollar va aslzodalar: “Navoʻt toshboʻron qilib oʻldirildi”, deb Izabelga xabar berdilar.

¹⁵Izabel Navoʻtning toshboʻron qilib oʻldirilganini eshitgan zamon Axabga dedi:

— Yizrillik Navoʻt uzumzorini sizga kumushga ham sotmagan edi. Boring endi, uning oʻsha uzumzorini oʻzingizning mulkingizga qoʻshib oling. Navoʻt endi yoʻq. U oʻlibdi.

¹⁶Axab Navoʻtning oʻldirilganini eshitdi–yu: “Tezroq borib, Yizrillik Navoʻtning uzumzorini oʻzimga mulk qilib olay”, deb harakatga tushdi.

¹⁷Oʻsha payt Tishba shahridan boʻlgan Ilyosga Egamiz shu soʻzlarni ayon qilgan edi:⁺ ¹⁸“Bor, Samariyada oʻtirgan Isroil shohi Axabni kutib olish uchun chiq. U hozir Navoʻtning uzumzorida, oʻsha uzumzorni oʻziga mulk qilib olmoqchi boʻlib, u yerga keldi. ¹⁹Axabga shu gaplarni yetkaz: «Egam shunday aytmoqda: Navoʻtni oʻldirib, uning mulkini oʻzingga olmoqchimisan?! Navoʻtning qonini koʻppaklar yalagan yerda sening qoningni ham koʻppaklar yalaydi.»”⁺

²⁰— Ha, dushmanim, meni bu yerga ham topib keldingmi? — dedi Axab Ilyosga.

— Ha, topib keldim, — dedi Ilyos, — sen Egamiz oldida qabihliklarga rosa mukkangdan ketding. ²¹Egamizning gapi shunday: “Boshingga balo yogʻdiraman, seni ildizingdan quritaman. Isroildagi senga qarashli erkak zotini, xoh qul boʻlsin, xoh ozod boʻlsin, qirib tashlayman⁺. ²²Isroilni gunohga botirib, Men, Egangni gʻazablantirganing uchun sening xonadoningni Nabat oʻgʻli Yeribomning xonadoni koʻyiga, Oxiyo oʻgʻli Bashoning xonadoni koʻyiga solaman.”⁺ ²³Egamiz Izabel haqida ham aytdi: “Yizril devori ichkarisida Izabel koʻppaklarga yem boʻlar.”⁺ ²⁴Ey Axab, xonadoningdan boʻlgan odam shaharda oʻlsa koʻppaklarga yem boʻlar, qirda oʻlsa koʻkdagi qushlarga yem boʻlar⁺.

²⁵Shu paytgacha hech kim Axab singari, Egamiz oldida qabihliklarga mukkasidan ketmagan edi. Xotini Izabel esa uni gijgijlab turar edi⁺. ²⁶Axab, Amor xalqi singari, butlarga ergashib, koʻp qabihliklar qilgan edi. Amor xalqini esa gunoh ishlari uchun Egamiz u yurtdan haydab, yurtni Isroil xalqiga bergan edi⁺.

²⁷Axab Ilyosning aytganlarini eshitib, qaygʻudan kiyimlarini yirtdi, qanor kiyib oldi va roʻza tutdi*. Hatto uxlaganda ham qanorni yechmadi, doimo gʻamgin yurdi. ²⁸Shundan keyin Ilyosga Egamiz shu soʻzlarni ayon qildi: ²⁹“Koʻrdingmi, Axab tavba qilib, Mening oldimda qanday moʻmin boʻlib qoldi! U Menga itoat qilgani uchun hayoti davomida boshiga balo keltirmayman. Oʻgʻli shoh boʻlgandan soʻng, uning xonadoniga balo–qazo yogʻdiraman.”⁺

22–BOB

Mixiyo Axabni ogohlantiradi

22¹•Oradan uch yil oʻtdi. Shu vaqt oraligʻida Oram bilan Isroil oʻrtasida urush boʻlmadi. ²Uchinchi yili Yahudo shohi Yohushafat Isroil shohi huzuriga keldi⁺. ³Isroil shohi aʼyonlariga dedi:

— Giladdagi* Ramoʻt bizniki ekanini bilasizlarmi? Lekin biz bu shaharni uzoq vaqtdan buyon Oram shohidan tortib olmay, sukut saqlab kelyapmiz⁺.

⁴— Giladdagi Ramoʻt uchun jang qilmoqqa men bilan borasanmi? — deb soʻradi Axab Yohushafatdan.

— Meni goʻyo oʻzing deb bil, xalqimni oʻzingning xalqing deb, otlarimni oʻzingning otlaring deb bil, — dedi unga Yohushafat⁺. ⁵Yohushafat Isroil shohiga yana aytdi:

— Avval Egamizning xohish–irodasini bil–chi, U nima der ekan.

⁶Isroil shohi toʻrt yuzga yaqin paygʻambarni toʻplab ulardan soʻradi:

— Giladdagi Ramoʻt uchun jang qilmoqqa boraymi yoki bormaymi?

— Boraversinlar, Rabbiy u shaharni shoh hazratlarining qoʻliga beradi⁺.

⁷— Bu yerda ulardan boshqa Egamizning birorta paygʻambari qolmadimi? Agar boʻlsa, undan ham soʻrab koʻraylik, — dedi Yohushafat⁺.

⁸— Yana bir kishi bor, — dedi Axab Yohushafatga, — Yimloning oʻgʻli Mixiyo. U orqali Egamizning xohish–irodasini bilsak boʻladi. Lekin men uni yomon koʻraman, chunki u men haqimda bashorat qilsa, xayrli gap aytmaydi, har doim xunuk gap aytadi.

— Ey shoh, bunday deb aytma, — dedi Yohushafat. ⁹Isroil shohi mulozimini chaqirib:

— Tez borib, Yimloning oʻgʻli Mixiyoni olib kel, — deb buyurdi.

¹⁰Isroil shohi Axab va Yahudo shohi Yohushafat shohlik liboslarini kiyib, har qaysisi oʻz taxtida Samariya darvozasi yonidagi bugʻdoy yanchiladigan maydonda oʻtirar, hamma paygʻambarlar esa ularning roʻparasida turib bashorat qilayotgan edi. ¹¹Xanano oʻgʻli Zidqiyo temir shoxlar yasab, dedi:

— Egamiz: “Oram lashkarini qirib bitirmaguningcha, ularni shu shoxlar bilan suzaverasan”, deb aytmoqda⁺.

¹²Boshqa paygʻambarlar ham shohga:

— Ramoʻtga boraversinlar, albatta gʻalaba qiladilar, Egamiz oʻsha shaharni shohimizning qoʻllariga beradi, — deb bashorat qildilar.

¹³Mulozim Mixiyoni chaqirish uchun ketdi. U Mixiyoning oldiga borib, unga dedi:

— Qara, hozir hamma paygʻambarlar bir ogʻizdan shohga yaxshilikdan bashorat qilyaptilar. Sening bashorating ham ularnikiday boʻlsin. Sen ham yaxshilikdan karomat qil.

¹⁴— Xudo haqi! Egamiz menga nimani ayon qilsa, shuni aytaman, — dedi Mixiyo⁺.

¹⁵Mixiyo shoh huzuriga keldi.

— Ey Mixiyo, men Giladdagi Ramoʻt shahrini qaytarib olish uchun jang qilmoqchiman. Ramoʻtga hujum qilaymi yoki yoʻqmi? — deb soʻradi shoh undan.

— Hujum qilaversinlar, albatta gʻolib keladilar, — dedi Mixiyo. — Egamiz oʻsha shaharni shoh hazratlarining qoʻliga beradi.

¹⁶— Faqat haqiqatni aytishing uchun Egamiz nomini oʻrtaga qoʻyib, senga necha marta ont ichdirayin?! — deb shoh undan yana soʻradi.

¹⁷Mixiyo unga shunday javob berdi:

— Isroil xalqini koʻrib turibman, ular togʻlar ustida yoyilib yurgan choʻponsiz qoʻylarga oʻxshaydi. Egamiz menga dedi: “Ularning xoʻjayini yoʻq, har biri oʻz uyiga tinch–omon qaytib ketsin.”⁺

¹⁸— U men haqimda bashorat qilganda xayrli gap aytmaydi, balki xunuk xabar aytadi, deb senga aytmaganmidim?! — deb xafaligini izhor qildi Axab Yohushafatga.

¹⁹— Unday boʻlsa, Egamizning soʻzlarini eshitsinlar, — dedi Mixiyo Axabga. — Men Egamizni Oʻzining taxtida oʻtirgan holatda koʻrdim. Jamiki samoviy mavjudotlar Uning oʻng va chap tomonidan joy olgan edi⁺. ²⁰Egamiz ulardan soʻradi: “Axab Giladdagi Ramoʻt shahriga borib, oʻsha yerda halok boʻlsin deya, kim uni oʻziga ogʻdira oladi?” Biri unday dedi, boshqasi bunday dedi. ²¹Bir payt ruhlardan bittasi Egamizning roʻparasida paydo boʻldi va: “Uni men koʻndiraman”, dedi. ²²“Qanday qilib koʻndirasan?” soʻradi Egamiz. “Men chiqib, hamma paygʻambarlarning ogʻzida yolgʻonchi ruhga aylanaman”, dedi u. “Sen uni koʻndir, bor, aytganingday qil, sen uddasidan chiqasan”, dedi Egamiz. ²³Mana koʻrdingizmi, Egamiz hamma paygʻambarlaringizning ogʻziga yolgʻonchi ruh solib qoʻygan. U boshingizga falokat keltirishga qaror qilgan⁺.

²⁴Shu payt Xanano oʻgʻli Zidqiyo Mixiyoning oldiga kelib, uning yuziga bir shapaloq urdi:

— Nahotki Egamizning Ruhi meni tark etib, sen bilan gaplashgani ketgan boʻlsa?! Ayt–chi, u qaysi yoʻldan ketdi? — soʻradi Zidqiyo.

²⁵— Qarab tur, sichqonning ini ming tanga boʻlib, yashiringani ichkari xonaga yugurganingda koʻrasan, — dedi Mixiyo Zidqiyoga⁺.

²⁶— Mixiyoni ushlanglar! — buyurdi Isroil shohi. — Uni shahar hokimi Omonning va shahzoda Yoʻshning huzuriga olib boringlar. ²⁷Ularga mening amrimni yetkazinglar. Ular Mixiyoni zindonga tashlashsin. Men sogʻ–salomat qaytib kelgunimcha, oz–moz non–suv berib tursin, xolos⁺.

²⁸— Ey xaloyiq! Hammangiz eshitib qoʻying! Agar shoh hazratlari sogʻ–salomat qaytib kelsalar, Egamiz men orqali gapirmagan boʻladi, — dedi Mixiyo⁺.

Axabning oʻlimi

²⁹Isroil shohi Axab bilan Yahudo shohi Yohushafat Giladdagi Ramoʻt shahriga ketishdi.

³⁰— Men qiyofamni oʻzgartirib, jangga kiraman, sen esa shohlik liboslaringni kiyib ol, — dedi Axab Yohushafatga.

Axab qiyofasini oʻzgartirib, jangga kirdi⁺. ³¹Oram shohi oʻttiz ikkita jang aravalari qoʻmondoniga: “Kattasi bilan ham, kichigi bilan ham jang qilib oʻtirmanglar, asosiy hujumni Isroil shohining oʻziga qaratinglar”, deb amr bergan edi. ³²Jang aravalari qoʻmondonlari Yohushafatni koʻrgach: “Isroil shohi ana shu!” deb oʻylab unga hujum boshladilar. Lekin Yohushafat jangga daʼvat qilib baqirganda, ³³aravalarning qoʻmondonlari bildilarki, u Isroil shohi emas ekan. Qoʻmondonlar orqaga qaytdilar. ³⁴Bir odam bexosdan yoyini tortib qoʻyib yuborgan edi, oʻq toʻppa–toʻgʻri Isroil shohiga kelib tegdi. Shohning ustidagi sovuti ulangan joydan oʻq kirib ketgan ekan. Shoh ogʻir jarohatlandi.

— Otni orqaga bur, men jarohatlandim, lashkar orasidan meni olib chiqib ket! — dedi shoh izvoshchisiga⁺.

³⁵Oʻsha kuni gʻoyatda shiddatli jang boʻldi. Shoh esa aravasi ustida suyanib Oram lashkarini kuzatib turdi. Oʻq tekkan joydan aravaning ichiga qon oqardi. Kechga tomon borib shoh qazo qildi. ³⁶Kunbotar paytida lashkar orasida: “Har kim oʻz shahriga, oʻz yurtiga ketaversin!” degan ovoza tarqaldi.

³⁷Shohning jasadini Samariyaga olib kelib, oʻsha yerda dafn qildilar. ³⁸Aravani esa Samariyadagi hovuzda yuvdilar. Fohishalar ham shu yerda yuvinishardi. Egamizning aytgani* boʻldi: koʻppaklar uning qonini yaladi⁺.

³⁹Axabning boshqa ishlari, butun faoliyati, fil suyagidan qurgan saroyi, hamma mustahkam qilgan shaharlari haqida “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan⁺. ⁴⁰Axab olamdan oʻtdi. Uning oʻrniga oʻgʻli Oxoziyo shoh boʻldi.

Yahudo shohi Yohushafat

⁴¹•Isroil shohi Axab shohlik qilayotganiga toʻrt yil boʻlganda, Yohushafat Yahudoga shoh boʻlgan edi. Yohushafat Osoning oʻgʻli edi⁺. ⁴²Oʻshanda Yohushafat oʻttiz besh yoshda edi. U Quddusda yigirma besh yil shohlik qildi. Onasi Oziba Shilxining qizi edi.

⁴³Yohushafat otasi Osoning yoʻlidan yurdi. Yoʻldan ozmay, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi. Lekin sajdagohlarni yoʻq qilib tashlamadi. Xalq hamon oʻsha joylarda qurbonlik qilib, tutatqi tutatardi⁺. ⁴⁴Yohushafat Isroil shohi bilan sulh tuzdi⁺. ⁴⁵Yohushafatning boshqa ishlari, koʻrsatgan qahramonliklari, qanday jang qilgani “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ⁴⁶Otasi Oso davridan qolgan–qutgan sajdagohlardagi fohishlarni* Yohushafat yurtdan quvib chiqardi⁺.

⁴⁷Bu paytda Edomda shoh yoʻq edi, shohning noibi yurtni boshqarardi⁺.

Yohushafatning kemalari

⁴⁸Yohushafat: “Ofirdan oltin olib kelaman” deb, dengizda savdo kemalari yasadi, lekin Ezyoʻn–Geberga* borganda, kemalar parchalanib, Ofirga yeta olmadi⁺. ⁴⁹Oʻshanda Isroil shohi Oxoziyo Yohushafatga: “Mening odamlarim sening odamlaring bilan birga kemada ketsin”, degan, lekin u rozi boʻlmagan edi.

⁵⁰Yohushafat olamdan oʻtdi. U ham bobosi Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Yohuram shoh boʻldi.

Isroil shohi Oxoziyo

⁵¹Yohushafat Yahudoda shohlik qilayotganiga oʻn yetti yil boʻlganda, Oxoziyo Isroilga shoh boʻldi. Oxoziyo Axabning oʻgʻli edi. U Samariyada istiqomat qilardi. U ikki yil Isroil shohi boʻldi. ⁵²Oxoziyo Egamiz oldida qabih ishlar qildi. Ota–onasining yoʻlidan, Isroilni gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribomning yoʻlidan ketdi. ⁵³Oxoziyo Baalga xizmat qilib, unga topindi. Isroil xalqining Xudosi — Egamiz uning qilmishlaridan qattiq gʻazablandi. Binobarin, otasi ham Egamizning qahrini keltirgan edi.

1:1 …ancha qarib qoldi — taxminan 70 yoshlarda edi.

1:3 Shunam — Jalila koʻlining janubiy qirgʻogʻidan qariyb 26 kilometr janubi–sharqda joylashgan shahar.

1:5 “Men shoh boʻlaman” — Absalomning oʻlimidan keyin Dovudning toʻngʻich oʻgʻli boʻlib qolgan Odoniyo taxtga daʼvogar edi. Oʻsha davr odatiga koʻra toʻngʻich oʻgʻillar taxt vorisi boʻlishardi.

1:9 En–Roʻgʻol bulogʻi — Quddusdan janubi–sharqda, Qidron soyligida joylashgan.

1:9 …qurbonlik qilib…taklif qildi — Odoniyo taxtga daʼvogarligini bayram qilib nishonlagan.

1:33 Gixoʻn bulogʻi — En–Roʻgʻol bulogʻining yaqinida, buloqning shimolida joylashgan (shu bobning 9, 41–oyatlariga qarang). Bu buloq Quddusning asosiy suv manbai edi.

1:35 Isroil va Yahudo — bu oyatda “Isroil” degan nom shimoliy qabilalardan tashkil topgan xalqqa nisbatan ishlatilgan, “Yahudo” nomi esa janubiy qabilalardan tashkil topgan xalqqa nisbatan ishlatilgan. Dovudning oʻgʻli Sulaymon ham, Dovud singari, barcha qabilalar ustidan hukmronlik qilgan.

1:38 Xaretlik va Palatlik qoʻriqchilar — Dovud yollagan bu muhojir sipohlar shohning shaxsiy qoʻriqchilari boʻlib xizmat qilgan.

1:39 chodir — Quddusda Ahd sandigʻini vaqtincha qoldirish uchun Dovud oʻrnashtirgan chodir (2 Solnomalar 1:2-6 ga qarang). Bu paytda Quddusdagi Maʼbad hali qurilmagan, Muqaddas chodir Givondagi sajdagohda edi.

1:39 qoʻchqor shoxi — hayvonning ishlov berilgan shoxlaridan baʼzan idish sifatida foydalanilgan.

1:50 …qurbongohning burchagidan mahkam ushlab oldi — qurbongohning toʻrtala burchagining uchi hayvon shoxi shaklida yasalgan edi. Qurbongoh muqaddas hisoblangani uchun, uning shoxini ushlab turgan odamni oʻldirib boʻlmas edi.

2:5 U Isroilning ikkita lashkarboshisini…qon toʻkdi — 2 Shohlar 3:22-27, 20:7-10 ga qarang.

2:6 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

2:7 Chunki…ular mening oldimda hoziru nozir boʻlishdi — 2 Shohlar 17:27-29 ga qarang.

2:8 Moxanayimga qochib oʻtayotganimda, u meni yomon qargʻagan edi — 2 Shohlar 16:5-13 ga qarang.

2:8 Lekin keyinroq…ont ichib, unga: “Seni oʻldirmayman”, degan edim — 2 Shohlar 19:16-23 ga qarang.

2:15 …men shoh boʻlishim kerak edi — Odoniyo Sulaymondan katta edi (shu bobning 22–oyatiga qarang).

2:19 shohning oʻng tomoni — oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

2:26 Onotoʻt — Quddusdan qariyb 5 kilometr shimoli–sharqda joylashgan levilarga qarashli shahar (Ysha 21:1-3, 18 ga qarang).

2:27 Shunday qilib, Egamizning…aytgan soʻzlari bajo boʻldi — 1 Shohlar 2:27-36 ga qarang. Abuatar Elaxning kichik oʻgʻli Finxazning evarasi edi.

2:28 …qurbongohning burchagidan ushlab oldi — 1:50 izohiga qarang.

2:32 Abnur…Emosa — 2 Shohlar 3:22-27, 20:7-10 ga qarang.

2:37 Qidron soyligi — Quddus shahridan sharqda joylashgan.

2:39 Gat — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan bu shahar Filistlarning beshta asosiy shahridan biri edi.

3:2 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi. Baʼzi bir paytlarda odamlar mana shu mahalliy sajdagohlarda Egamizga sajda qilardilar.

3:4 Givon — Quddusdan qariyb 6 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan shahar. Oʻsha davrda Muqaddas chodir Quddusda joylashgan edi (2 Solnomalar 1:2-6 ga qarang).

3:15 Egamizning Ahd sandigʻi — oʻsha davrda Ahd sandigʻi Quddus shahrida, Dovud tomonidan oʻrnatilgan maxsus chodirda saqlanar edi (2 Shohlar 6:12-17 ga qarang).

4:11 Nafoʻt–Doʻr — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Nafat–Doʻr.

4:19 Yahudo yurtining oʻz hukmdori bor edi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Yahudo soʻzi yoʻq.

4:22 300 togʻora — ibroniycha matnda 30 kor, taxminan 6,6 tonnaga toʻgʻri keladi.

4:22 600 togʻora — ibroniycha matnda 60 kor, taxminan 13 tonnaga toʻgʻri keladi.

4:26 4000 — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 2 Solnomalar 9:25 ga qarang). Ibroniycha matnda 40.000.

4:28 …shoh tayinlagan yerga… — yoki …shoh Sulaymon turgan joyga….

5:1 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy hududini tashkil qiladi.

5:1 Xiram Dovudni doimo oʻziga doʻst deb bilardi — 2 Shohlar 5:11-12 ga qarang.

5:9 sol — bir–biriga bogʻlanib, daryoda oqiziladigan yogʻochlar. Yogʻochni uzoq masofaga olib borish uchun eng qulay usul sol oqizish boʻlgan.

5:11 200.000 togʻora — ibroniycha matnda 20.000 kor, taxminan 4400 tonnaga toʻgʻri keladi.

5:11 40.000 koʻza — qadimiy yunoncha tarjimadan. Oʻsha tarjimada 20.000 bat deb yozilgan, taxminan 440.000 litrga toʻgʻri keladi (yana 2 Solnomalar 2:10 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang). Ibroniycha matnda 20 kor, taxminan 4400 litrga toʻgʻri keladi.

5:18 Gabol — Oʻrta yer dengizi boʻyidagi Finikiyaga qarashli shahar boʻlib, Sidon shahridan shimolda joylashgan edi.

6:1 …Sulaymon Isroil taxtiga oʻtirganiga toʻrt yil boʻlgan edi — taxminan miloddan oldingi 960 yil.

6:1 Ziv oyi — ibroniy kalendarining ikkinchi oyi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan aprelning oʻrtasidan boshlanadi.

6:2 tirsak — bir tirsak taxminan 45 santimetrga toʻgʻri keladi. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbadning rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

6:3 asosiy xona — yaʼni Muqaddas xona.

6:20 Sadr yogʻochidan yasalgan tutatqi qurbongohini ham oltin bilan qoplatdi — yoki Tutatqi qurbongohini sadr yogʻochi bilan qoplatdi.

6:23 ikkita karub — qanotli samoviy mavjudotlarning haykallari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

6:31 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

6:37 Ziv oyi — shu bobning 1–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

6:38 Bul oyi — ibroniy kalendarining sakkizinchi oyi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan oktabrning oʻrtasidan boshlanadi.

7:2 “Lubnon oʻrmoni” degan uy — saroydagi tantanalar oʻtkaziladigan katta zal. Zal Lubnon togʻlaridagi oʻrmondan keltirilgan sadr taxtalari bilan qoplangani uchun shunday deb nomlangan boʻlishi mumkin.

7:2 tirsak — bir tirsak taxminan 45 santimetrga toʻgʻri keladi.

7:5 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

7:18 anor — qadimgi paytlarda hayot ramzi edi.

7:21 Yoxin — bu nom ibroniychadagi U (yaʼni Xudo) asos solgan iborasiga ohangdosh.

7:21 Boʻaz — bu nom ibroniychadagi Uning (yaʼni Xudoning) kuchi vositasida iborasiga ohangdosh.

7:26 4000 koʻza — ibroniycha matnda 2000 bat, taxminan 44.000 litrga toʻgʻri keladi.

7:34 kashak — imorat va boshqa qurilish ishlarida tik yoki yotqizib qoʻyilgan yogʻochni qimirlamaydigan qilib mustahkamlash uchun qoqib qoʻyiladigan yogʻoch, tirgovuch.

7:38 80 koʻza — ibroniycha matnda 40 bat, taxminan 880 litrga toʻgʻri keladi.

7:48 muqaddas nonlar — bu nonlar Maʼbadda Egamizning huzurini aks ettiruvchi timsol boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan darak berib turgan. Nonlar Maʼbaddagi maxsus xontaxtaga qoʻyilib, har Shabbat kuni yangi pishirilgan nonlar bilan almashtirib turilgan (Levilar 24:5-9 ga qarang).

8:1 …Dovud qalʼasidan… — 2 Shohlar 6:12-17 ga qarang.

8:2 Yetanim oyi — ibroniy kalendarining yettinchi oyi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

8:2 Chayla bayrami — bu bayram kuzda yigʻim–terim tugagan paytga toʻgʻri keladi.

8:4 Uchrashuv chodiri — Muqaddas chodirning yana bir nomi. Oʻsha davrda Uchrashuv chodiri Quddusdan qariyb 6 kilometr shimoli–gʻarbda — Givonda joylashgan edi (2 Solnomalar 1:2-6 ga qarang). Ahd sandigʻi esa Quddus shahrida, Dovud tomonidan oʻrnatilgan maxsus chodirda saqlanar edi (2 Shohlar 6:12-17 ga qarang).

8:8 …bugungacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

8:9 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

8:16 Egamiz otamga shunday degan edi… — 2 Shohlar 7:1-16 ga qarang.

8:37 garmsel — hosilga katta ziyon keltiradigan issiq shamol.

8:37 chigirtka — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

8:65 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni.

8:65 Misr chegarasidagi irmoq — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi Arish soyligi yoki Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan (yana Ibtido 15:18, Sahroda 34:5 va Ysha 13:3, 15:4, 47 ga qarang).

8:65 Chayla bayrami — shu bobning 2–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

8:66 Chayla bayramidan keyin… — ibroniycha matnda Sakkizinchi kunida…, Chayla bayramining yettinchi kunidan keyingi birinchi kun.

9:2 …ilgari Givonda zohir boʻlganiday… — 3:5-6 ga qarang.

9:5 Otang Dovudga…vaʼda bergan edim — 2 Shohlar 7:12-16 ga qarang.

9:13 Kavul — bu soʻz ibroniychadagi kebal, yaʼni qadrsiz soʻzi kabi talaffuz qilingan.

9:14 250 pud — ibroniycha matnda 120 talant, taxminan 4 tonnaga toʻgʻri keladi.

9:15 Quddusning sharq tomonidagi Millo — Quddus shahri tepalik ustida edi. Bu tepalikning sharq tomoni oʻpirilib ketgani uchun uni tuzatish shart boʻlgan. Tepalikning oʻpirilib ketgan joyi tuproq bilan toʻldirilgan, kengaytirilgan va mustahkamlangan edi. Tepalikning bu qismi Millo deb atalardi.

9:18 Tamar — ibroniycha matndan. Baʼzi ibroniy qoʻlyozmalarida Tadmoʻr.

9:21 …bugungacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

9:22 akobir — shoh saroyidagi yuqori martabali odam, amaldor.

9:24 Quddusning sharq tomonidagi Millo — shu bobning 15–oyati izohiga qarang.

9:26 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Aqaba qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–sharqidagi qoʻltigʻiga) ishora qiladi.

9:28 Ofir yurti — Arabiston yarim orolining janubida joylashgan boʻlishi mumkin. Ofir oltini eng sifatli oltin hisoblangan.

9:28 900 pud — ibroniycha matnda 420 talant, taxminan 14 tonnaga toʻgʻri keladi.

10:1 Shava — bu yurt Arabiston yarim orolining janubi–gʻarb tomonida boʻlgani ehtimoldan holi emas.

10:5 soqiy — shohga oʻz qoʻli bilan sharob quyadigan, saroyda yuqori martabaga ega boʻlgan, ishonchga loyiq aʼyon. Shuningdek, u shoh uchun sharob tanlashi va uni tatib koʻrib, zaharli emasligiga ishonch hosil qilishi kerak edi.

10:5 bakovul — saroyda shoh uchun tayyorlanadigan maxsus taomni tatib koʻruvchi va ovqat tayyorlash ishlarini nazorat qiluvchi mansabdor shaxs.

10:10 250 pud — ibroniycha matnda 120 talant, taxminan 4 tonnaga toʻgʻri keladi.

10:14 1425 pud — ibroniycha matnda 666 talant, taxminan 23 tonnaga toʻgʻri keladi.

10:16 yarim pud — ibroniycha matnda olti yuz shaqal, taxminan 8,5 kiloga toʻgʻri keladi.

10:17 400 misqol — ibroniycha matnda 3 mina, taxminan 1,7 kiloga toʻgʻri keladi.

10:17 “Lubnon oʻrmoni” degan uyi — 7:2 ning birinchi izohiga qarang.

10:22 turli–tuman maymunlar — yoki maymunlar va tovuslar.

10:27 shikamora–anjir daraxti — anjirning qadimgi Yaqin Sharqda keng tarqalgan bir turi. Kattaligi yongʻoq daraxtiday, barglari esa tut barglariga oʻxshash boʻlib, yil davomida bir necha bor hosil beradigan sersoya daraxt.

10:28 Misr — yoki Muzur, Quvega yondosh boʻlgan hudud (shu bobning 29–oyatida ham bor). Bu ikkala hudud hozirgi Turkiyaning janubi–gʻarbida joylashgan boʻlib, shoh Sulaymon davrida yilqichilikning markazi edi.

10:29 600 kumush tanga — ibroniycha matnda 600 shaqal kumush, taxminan 7 kiloga toʻgʻri keladi.

10:29 150 kumush tanga — ibroniycha matnda 150 shaqal kumush, taxminan 1,7 kiloga toʻgʻri keladi.

11:3 kanizak — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: choʻri boʻlgan bu ayollar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan.

11:5 Moʻlax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Milkom (shu bobning 33–oyatida ham bor).

11:13 bitta qabila — shu bobning 32–oyati izohiga qarang.

11:24 Dovud Zoʻvoliklarni qirgach… — 2 Shohlar 8:3-6 ga qarang.

11:26 Zarido shahri — Quddusdan qariyb 45 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan.

11:27 Quddusning sharq tomonidagi Millo — 9:15 izohiga qarang.

11:28 Yusuf qabilasi — bu yerda Efrayim va Manashe qabilalari haqida aytilgan. Ular Yusufning ikkala oʻgʻlining avlodlari edi.

11:31 oʻnta qabila — quyidagi qabilalarga ishora: Ruben, Shimoʻn, Dan, Naftali, Gad, Osher, Issaxor, Zabulun, Efrayim va Manashe. Yusufning ikki oʻgʻlidan kelib chiqqan Efrayim va Manashe qabilalari alohida–alohida qabilalar hisoblangan, ularning oʻziga qarashli yerlari boʻlgan (Ysha 17:14-18 ga qarang). Levi qabilasiga esa yer ulush qilib berilmagan (Ysha 13:14, 33, 14:3-4 ga qarang). Shimoʻn qabilasiga berilgan yer Yahudo qabilasi hududida joylashgan edi (Ysha 19:1-9 ga qarang). Shohlar davriga kelib, Shimoʻn qabilasiga qarashli yerlar Yahudo qabilasining yerlariga qoʻshilib ketgan edi. Shimoʻn qabilasi u yerlarda yashamasdi.

11:32 bitta qabila — Yahudo qabilasiga ishora. Yahudo qabilasi Dovudning nabirasi boʻlgan Raxabomga sodiq qolgan edi, vaqti kelib, Benyamin qabilasi ham ularga qoʻshilib, Raxabomga sodiqlik koʻrsatdilar (12:20-24 ga qarang).

11:33 Sulaymon — qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Ular.

11:37 Isroil — shimoliy qabilalardan tashkil topgan xalq nazarda tutilgan.

12:1 Shakam shahri — shimoldagi qabilalarga qarashli asosiy shahar (Ysha 24:1 ga qarang). Bu shahar Quddusdan qariyb 50 kilometr shimolda, Isroil tepaliklarida joylashgan.

12:1 Isroil — 11:37 izohiga qarang.

12:2 …Misrdan qaytdi — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan (yana 2 Solnomalar 10:2 ga qarang). Ibroniycha matnda …Misrda yashadi.

12:15 …Shiloʻlik Oxiyo orqali…Yeribomga bergan soʻzi… — 11:29-39 ga qarang.

12:18 Odoniram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Odoram. Uning Odoniram degan shakli 4:6, 5:14 dan olingan.

12:20 Isroil — shu kitobning davomida shimoliy shohlik Isroil degan nom bilan, janubiy shohlik esa Yahudo degan nom bilan yuritilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

12:25 Paniyol — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Panuval boʻlib, Giladda, Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

12:28 xudolaringiz — yoki xudoyingiz. Chiqish 32:2-4 ga qarang.

12:29 Baytil shahri…Dan shahri — Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning janubiy va shimoliy chegarasidagi shaharlar.

12:30 …Baytilga va Danga borardi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …Danga borardi.

12:31 sajdagohlar — 3:2 izohiga qarang.

12:32-33 Yahudoda nishonlanadigan bayram — yettinchi oyning oʻn beshinchi kuni Yahudoda boʻladigan mashhur Chayla bayrami (8:2 ning ikkinchi izohiga qarang).

12:32-33 sakkizinchi oy — ibroniy kalendarining Bul oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan oktabrning oʻrtasidan boshlanadi.

13:2 Yoʻshiyo — Yahudo shohi Yoʻshiyo, miloddan oldingi 640-609 yillarda hukmronlik qilgan (4 Shohlar 22:1-23:30 ga qarang).

13:32 Samariya — bu voqeadan keyin taxminan 50 yil oʻtgach, Samariya shahri qurilgan (16:23-24 ga qarang). Ancha vaqt oʻtgandan keyingina Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka Samariya nomi berilgan (4 Shohlar 17:24 ga qarang).

14:2 …Isroil xalqining shohi boʻlishim haqida u bashorat qilgan edi — 11:29-39 ga qarang.

14:15 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

14:17 Tirza — Shakamdan qariyb 10 kilometr shimoli–sharqda joylashgan (12:1 ning birinchi izohiga qarang). Samariya qurilgunga qadar bu shahar Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning poytaxti edi (16:24 ga qarang).

14:23 sajdagohlar — 3:2 izohiga qarang.

14:24 fohishlar — oʻsha paytlarda Kanʼondagi butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar. Lekin Egamiz Isroil xalqiga bu yoʻl bilan sajda qilishni qatʼiyan man etgan (Qonunlar 23:17-18 ga qarang).

14:25 Raxabom hukmronligining beshinchi yili — taxminan miloddan oldingi 926 yil.

14:31 Abiyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Abuyom (15:1, 7, 8 da ham bor).

15:2 Absalom — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Abisalom (shu bobning 10–oyatida ham bor). Uning Absalom degan shakli 2 Solnomalar 11:20 dan olingan.

15:2 Absalomning qizi — Maxo Absalomning nevarasi boʻlgan. 2 Shohlar 14:27 ga koʻra, Absalomning yolgʻiz qizi Tamara edi. 2 Solnomalar 13:2 da Maxo Uriyolning qizi deb berilgan.

15:5 Uriyo — Dovudning sipohi edi. Shoh Dovud uning xotini Botshevaga uylanish niyatida Uriyoni oʻldirtirgan (2 Shohlar 11:1-27 ga qarang).

15:12 fohishlar — 14:24 izohiga qarang.

15:13 Buvisi — ibroniycha matnda Onasi, biroq bu soʻz buvisiga yoki boshqa uzoq ona ajdodiga ham ishora qilishi mumkin. Shu bobning 2–oyatiga koʻra, Maxo Osoning buvisi, yaʼni Osoning otasi Abiyoni tuqqan onasi edi.

15:13 Ashera — 14:15 izohiga qarang.

15:13 malikalik martabasi — qadimgi Isroilda yuksak martaba hisoblangan (2:19 ga qarang).

15:13 Qidron soyligi — Quddus shahridan sharqda joylashgan. Soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

15:17 Rama shahri — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda, Efrayim qirlarida joylashgan.

15:20 Jalila koʻli — ibroniycha matnda Keneret, oʻsha vaqtda Jalila koʻli va uning atrofidagi yerlar shu nom bilan ham atalardi.

15:29 Oxiyo — u shu bobning 27–oyatidagi Oxiyodan boshqa odam.

15:29 …Egamizning Oʻz quli, Shiloʻlik Oxiyo orqali aytgan soʻzlari… — 14:7-11 ga qarang.

16:24 toʻrt pud — ibroniycha matnda ikki talant, taxminan 68 kiloga toʻgʻri keladi.

16:31 Sidon — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu shahar Livan mamlakatining janubiy hududini tashkil qiladi.

16:33 Ashera — 14:15 izohiga qarang.

16:34 Egamizning…Yoshua orqali qilgan bashorati… — Ysha 6:25 ga qarang.

16:34 …joni evaziga…joni evaziga… — bu ibora Xiyolning oʻgʻillari Yoshuaning aytgan laʼnati tufayli oʻlganligiga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin. Yoki shaharni qayta qurayotgan paytda mahalliy xudolardan madad soʻrab, ularning himoyasi ostida boʻlish uchun Xiyol oʻz oʻgʻillarini oʻsha xudolarga qurbonlik qilganiga ham ishora qilayotgan boʻlishi mumkin.

17:1 Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi oʻlka.

17:1 …na shudring tushadi, na yomgʻir yogʻadi — ob–havoni nazorat qiluvchi Baal emas (16:31-32 ga qarang), balki Isroil xalqining Xudosi — Egamiz ekanligini isbotlash uchun aytilgan.

17:9 Zorafat shahri — Sidondan (16:31 izohiga qarang) qariyb 15 kilometr janubda joylashgan.

17:18 Xudoning odami — Egamiz paygʻambarining yana bir nomi.

17:18 Siz gunohlarimni Xudoga eslatgani…kelibsiz–da?! — qadimda odamlar, agar gunoh qilsak, boshimizga kulfat keladi, deb ishonishgan.

18:19 Ashera — 14:15 izohiga qarang.

18:20 Karmil togʻi — Isroilning shimolida, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

18:29 Kechki qurbonlik payti — taxminan kunduzi soat 3 ga toʻgʻri keladi (shu bobning 36–oyatida ham bor).

18:31 Yoqubga Egamiz…ayon qilgan edi — Ibtido 32:28, 35:10 ga qarang.

18:32 bir togʻora — ibroniycha matnda ikki sexa, taxminan 15 kiloga toʻgʻri keladi.

18:36 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

18:45 Yizril — Karmil togʻidan qariyb 27 kilometr janubi–sharqda joylashgan shahar.

19:3 Bersheba shahri — Yahudoning eng janubidagi shahar, Yizrildan qariyb 210 kilometr janubda joylashgan.

19:8 Sinay — ibroniycha matnda Xorev, Sinay togʻining yana bir nomi.

19:16 Nimshi oʻgʻli Yohu — aslida Yohu Nimshining nabirasi edi (4 Shohlar 9:2 ga qarang). Ibroniychada oʻgʻil soʻzi nasl maʼnosida ham ishlatiladi.

19:19 …chakmonini uning ustiga tashladi — bu harakat Ilyos Elishayni oʻziga ergashtirib, paygʻambar boʻlishga chorlayotganining belgisi edi.

20:1 Banhadad — 15:18-20 da aytib oʻtilgan Banhadad boʻlmay, uning vorisi boʻlishi mumkin.

20:26 Ofoq shahri — Jalila koʻlining sharq tomonida joylashgan boʻlishi mumkin.

20:31 …egnimizga qanor kiyib, boʻynimizga arqon bogʻlaylik–da… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanor kiyib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Boʻyinga arqon bogʻlash esa qullarcha bosh egishning ramzi edi. Bu bilan ular Axabga asir boʻlishga ham rozilik bildirayotgan edilar.

20:39 ikki pud — ibroniycha matnda bir talant, taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

21:3 Otalarimdan qolgan meros… — Musoning qonuniga koʻra, yer dastlabki egasining avlodlariga mulk boʻlib qolar edi.

21:13 Ikkita — qonunga koʻra aybni tasdiqlash uchun kamida ikkita guvoh talab qilinardi (Qonunlar 17:6-7 ga qarang).

21:13 …Xudoni…haqorat qildi — Xudoni haqorat qilish ogʻir jinoyat boʻlib, jazosi oʻlim edi (Chiqish 22:28, Levilar 24:10-16 ga qarang).

21:27 …qaygʻudan kiyimlarini yirtdi, qanor kiyib oldi va roʻza tutdi — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Kiyimlarni yirtish, qanor kiyib olish va roʻza tutish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

22:3 Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi oʻlka.

22:38 …Egamizning aytgani… — 21:19 ga qarang.

22:46 fohishlar — 14:24 izohiga qarang.

22:48 Ezyoʻn–Geber — Sinay yarim orolining sharqida, Qizil dengizning shimoliy qirgʻogʻidagi bandargoh (9:26 ga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

+ 1:2 Voiz 4:11

+ 1:3 Ysha 19:18

+ 1:5 2Sh 3:4, 2Sh 15:1

+ 1:6 1Sol 3:2

+ 1:7 2Sh 2:18, 2Sh 8:16, 1Sh 22:20, 1Sh 23:6

+ 1:8 2Sh 20:25, 2Sh 8:18, 2Sh 7:2, 2Sh 23:8-39

+ 1:9 2Sh 17:17

+ 1:10 2Sh 12:24

+ 1:13 1Sol 22:9

+ 1:25 1Sh 10:24

+ 1:29 2Sh 4:9

+ 1:31 Nax 2:3, Dnr 2:4

+ 1:33 Est 6:7-8, 2Sol 32:30

+ 1:34 1Sh 10:1, 2Sh 15:10, 4Sh 9:13

+ 1:38 1Sh 30:14, 2Sh 8:18

+ 1:42 2Sh 15:27, 2Sh 18:27

+ 1:44 1Sh 30:14, 2Sh 8:18

+ 1:46 1Sol 29:23

+ 1:47 Ibt 47:30

+ 1:50 Chq 27:2, 3Sh 2:28

+ 1:52 1Sh 14:45, 2Sh 14:11, Luqo 21:18, Hav 27:34

+ 2:2 Ysha 23:14

+ 2:3 Qnlr 29:9

+ 2:4 2Sh 7:16, 3Sh 9:5, 2Sol 7:18

+ 2:5 2Sh 18:5, 2Sh 18:14, 2Sh 3:27, 2Sh 20:10

+ 2:7 2Sh 19:37-38, 2Sh 17:27-29

+ 2:8 2Sh 16:5-13, 2Sh 19:23

+ 2:10 Nax 3:16, Hav 2:29

+ 2:11 2Sh 2:11, 2Sh 5:4-5, 1Sol 3:4, 1Sol 29:27

+ 2:12 1Sol 29:23

+ 2:15 1Sol 22:9-10, 1Sol 28:5-7

+ 2:17 3Sh 1:1-4

+ 2:22 2Sh 16:21-22

+ 2:24 2Sh 7:11-13, 1Sol 22:10

+ 2:25 2Sh 8:18

+ 2:26 1Sh 22:20, 2Sh 15:24, Ysha 21:18, Yerm 1:1, 1Sh 23:6

+ 2:27 1Sh 2:27-36, 1Sh 3:12-14

+ 2:28 2Sh 17:25, 2Sh 18:14-15, Chq 27:2, 3Sh 1:50

+ 2:31 Chq 21:14, Sah 35:33

+ 2:32 2Sh 3:27, 2Sh 20:10

+ 2:35 3Sh 4:4, 1Sol 29:22

+ 2:36 2Sh 16:5-13

+ 2:37 2Sh 15:23

+ 2:39 1Sh 21:10, 1Sh 27:2

+ 2:43 Voiz 8:2

+ 2:44 2Sh 16:5-13

+ 2:45 Hik 25:5

• 3:1 2Sol 1:7-12

+ 3:1 3Sh 7:8, 3Sh 9:16, 2Sol 8:11, 3Sh 7:1, 3Sh 6:38, 3Sh 9:15, 3Sh 2:10

+ 3:3 3Sh 22:43

+ 3:4 1Sol 16:39

+ 3:5 3Sh 9:2

+ 3:7 1Sol 22:5, 1Sol 29:1

+ 3:8 Ibt 13:16

+ 3:9 Hik 2:3-6, Yoqb 1:5

+ 3:12 3Sh 4:29-31, 3Sh 5:12, 3Sh 10:23, Voiz 1:16

+ 3:13 3Sh 10:14-29, 1Sol 29:12

+ 3:14 Zab 90:16

+ 3:15 Ibt 40:20, Est 1:3, Est 2:18, Dnr 5:1, Mark 6:21

+ 3:28 Hik 16:10

+ 4:2 1Sol 6:9

+ 4:3 2Sh 8:16, 1Sol 18:15

+ 4:4 3Sh 2:35, 2Sh 8:18, 2Sh 20:25, 1Sol 18:16

+ 4:5 1Sol 27:33

+ 4:6 2Sh 20:24, 3Sh 5:14, 3Sh 12:18

+ 4:11 Ysha 11:2

+ 4:12 Ysha 17:11, Ysha 19:18

+ 4:13 3Sh 22:3, Sah 32:41, Qnlr 3:4

+ 4:19 Qnlr 3:8-10

+ 4:20 Ibt 22:17

+ 4:21 Ibt 15:18, 2Sol 9:26, Zab 71:8, Zab 67:29, Zab 71:10

+ 4:24 1Sol 22:9

+ 4:25 Mixo 4:4, Zkr 3:10

+ 4:26 3Sh 10:26, 2Sol 1:14, 2Sol 9:25

+ 4:30 3Sh 3:12

+ 4:31 1Sol 2:6, Zab 88:1

+ 4:32 Hik 1:1, Voiz 12:9, Qshq 1:1

+ 4:34 3Sh 10:1, 2Sol 9:23

• 5:1 2Sol 2:3-18

+ 5:1 2Sh 5:11, 1Sol 15:1

+ 5:3 1Sol 22:8, 1Sol 28:3

+ 5:4 1Sol 22:9

+ 5:5 2Sh 7:13, 1Sol 17:12, 1Sol 22:10, 1Sol 28:6

+ 5:12 3Sh 3:12

+ 5:13 3Sh 9:15, 2Sol 8:9

+ 5:14 3Sh 4:6

+ 5:17 1Sol 22:2

+ 5:18 Ysha 13:5

• 6:1 2Sol 3

+ 6:4 Hiz 40:16, Hiz 41:16, Hiz 41:26

+ 6:5 Hiz 41:6

+ 6:7 Qnlr 27:5

+ 6:12 2Sh 7:13, 2Sh 7:16

+ 6:13 Chq 25:8, Qnlr 31:6

+ 6:16 3Sh 6:33

+ 6:18 3Sh 7:24

+ 6:22 Chq 30:1, Chq 30:3, Chq 30:6

+ 6:23 Chq 25:18-20

+ 6:34 Hiz 41:24

+ 6:36 3Sh 7:12, Ezra 6:4

+ 7:1 3Sh 9:10, 2Sol 8:1

+ 7:2 3Sh 10:17-21

+ 7:6 Hiz 41:25

+ 7:7 Zab 121:5

+ 7:8 3Sh 3:1, 2Sol 8:11

+ 7:12 3Sh 6:36

• 7:13 2Sol 3:15-17, 2Sol 4:2-5, 2Sol 4:11-22

+ 7:13 2Sol 2:13-14

+ 7:14 Chq 31:3-5, Chq 35:31

+ 7:15 4Sh 25:16-17, Yerm 52:21-23

+ 7:23 4Sh 16:17

+ 7:24 3Sh 6:18

+ 7:40 Chq 27:3, Chq 38:3

+ 7:46 Ysha 3:16, Ysha 13:27

+ 7:47 4Sh 25:16, Yerm 52:20

+ 7:48 Chq 37:25-29, Chq 25:30, Chq 37:10-16

+ 7:49 Chq 25:31-40

+ 7:50 Chq 27:3

+ 7:51 2Sh 8:11-12, 1Sol 18:11

• 8:1 2Sol 5:2-14

+ 8:1 2Sh 5:7-9

+ 8:2 Lev 23:34

+ 8:6 Chq 25:22, Chq 26:33-34

+ 8:7 3Sh 6:27, 2Sol 3:10-13, 2Sol 5:8, Chq 25:13-15

+ 8:9 Chq 16:33-34, Sah 17:10, Chq 25:21, Chq 40:20, Qnlr 10:5

+ 8:10 Chq 40:34-35, Isha 6:4, Vah 15:8

+ 8:12 Zab 17:12, Zab 96:2

• 8:14 2Sol 6:3-11

+ 8:14 2Sh 6:18

+ 8:16 2Sh 7:6-8, 1Sol 17:5-7

+ 8:17 2Sh 7:2, 1Sol 17:1, 1Sol 22:7

+ 8:19 2Sh 7:12-13

+ 8:20 1Sol 28:5

• 8:22 2Sol 6:12-42

+ 8:22 Ezra 9:5

+ 8:23 Chq 15:11

+ 8:25 2Sh 7:16, 3Sh 2:4

+ 8:26 2Sol 1:9, 2Sol 6:17

+ 8:27 2Sol 2:6, Isha 66:1, Hav 7:48, Hav 17:24

+ 8:29 Qnlr 12:11

+ 8:31 Chq 22:11

+ 8:33 Lev 26:17

+ 8:35 Qnlr 11:17, 3Sh 17:1, Xag 1:10

+ 8:36 1Sh 12:23

+ 8:37 Lev 26:16, Qnlr 28:22, Amos 4:9, Xag 2:17

+ 8:39 1Sol 28:9, Hav 1:24

+ 8:41 Zab 101:16

+ 8:46 Hik 20:9, Voiz 7:20, Yoqb 3:2, 1Yuh 1:8-10, Rim 3:23

+ 8:47 Lev 26:40, Nax 9:2, Dnr 9:4-5

+ 8:48 Yerm 29:12-14

+ 8:50 Zab 105:46

+ 8:51 Qnlr 4:20, Yerm 11:4

+ 8:53 Chq 19:5, Qnlr 14:2

+ 8:54 2Sh 6:18

+ 8:56 Ysha 21:45, Ysha 23:14

+ 8:58 Zab 118:36

+ 8:60 Qnlr 4:35, Qnlr 4:39

• 8:62 2Sol 7:4-10

+ 8:64 2Sol 4:1

+ 8:65 Lev 23:34

• 9:1 2Sol 7:11-22

+ 9:2 3Sh 3:5

+ 9:3 Qnlr 11:12

+ 9:4 Zab 77:72

+ 9:5 3Sh 2:4

+ 9:7 Qnlr 4:26, Qnlr 28:37

+ 9:8 Lev 26:32, Qnlr 29:24, Yerm 22:8, Yerm 52:13

• 9:10 2Sol 8

+ 9:10 3Sh 6:38, 3Sh 7:1

+ 9:15 3Sh 5:13, 3Sh 7:1, 3Sh 7:51, 2Sh 5:9

+ 9:16 Ysha 16:10, 3Sh 3:1, 3Sh 7:8

+ 9:17 Ysha 10:10-11

+ 9:19 3Sh 4:26, 3Sh 10:26, 2Sol 1:14, 2Sol 9:25

+ 9:22 Lev 25:9, 3Sh 5:13

+ 9:24 3Sh 3:1, 3Sh 7:8, 2Sh 5:9

+ 9:26 Qnlr 2:8, 3Sh 22:48

+ 9:27 3Sh 10:11

+ 9:28 Ibt 10:29, 1Sol 29:4, Ayub 22:24, Ayub 28:16, Zab 44:10, Isha 13:12

• 10:1 2Sol 9:1-12

+ 10:1 Zab 71:10, Zab 71:15, Isha 60:6, Yerm 6:20, Hiz 27:22, Hiz 38:13, Yoʻel 3:8, 3Sh 4:34

+ 10:2 Mat 12:42, Luqo 11:31

+ 10:9 2Sol 2:11, 2Sh 8:15

+ 10:11 3Sh 9:27-28

• 10:14 2Sol 9:12-28

+ 10:17 3Sh 14:26, 3Sh 7:2

+ 10:21 3Sh 7:2

+ 10:22 Isha 23:1, Yun 1:3

+ 10:23 3Sh 3:12-13, 2Sol 1:12

+ 10:24 3Sh 4:34, 3Sh 10:1, 2Sol 9:1

+ 10:26 3Sh 4:26, 2Sol 1:14-17, 3Sh 9:19

+ 10:28 Qnlr 17:16, 2Sol 1:14-16

+ 11:2 Chq 34:16, Qnlr 7:3-4

+ 11:4 3Sh 15:4, Nax 13:26

+ 11:5 Hak 2:13

+ 11:7 Sah 21:29, 4Sh 23:13

+ 11:9 3Sh 3:5, 3Sh 9:2

+ 11:10 3Sh 9:6

+ 11:11 3Sh 11:31

+ 11:13 Qnlr 12:5, Qnlr 12:11

+ 11:15 2Sh 8:13, 1Sol 18:13

+ 11:18 Sah 10:12

+ 11:23 2Sh 10:16

+ 11:24 2Sh 8:3, 2Sh 10:18

+ 11:27 2Sh 5:9, 3Sh 9:24

+ 11:29 3Sh 12:15, 3Sh 14:2, 3Sh 15:29, 2Sol 9:29

+ 11:30 1Sh 15:27

+ 11:31 3Sh 11:11

+ 11:33 Sah 21:29, Hak 2:13, 4Sh 23:13

+ 11:36 2Sh 21:17, 4Sh 8:20

+ 11:38 2Sh 7:16

+ 11:40 3Sh 14:25, 2Sol 12:2

• 11:41 2Sol 9:29-31

• 12:1 2Sol 10:1

+ 12:1 Hak 9:6

+ 12:2 3Sh 11:26, 3Sh 11:40

+ 12:4 3Sh 4:7, 3Sh 4:22, 3Sh 9:15

+ 12:13 Hik 15:1

+ 12:15 3Sh 11:31

+ 12:16 2Sh 20:1

+ 12:18 3Sh 4:6, 3Sh 5:14

+ 12:20 Xsha 8:4

+ 12:22 2Sol 12:5, 2Sol 12:15

+ 12:25 Hak 9:45, Hak 8:17

+ 12:27 Qnlr 12:5-6

+ 12:28 4Sh 10:29, 4Sh 17:16, 2Sol 11:15, 2Sol 13:8, Xsha 8:5-6, Xsha 10:5, Xsha 13:2, Chq 32:4

+ 13:1 4Sh 23:17

+ 13:2 4Sh 23:15-16, Amos 3:14

+ 13:6 Mark 3:5, Yoqb 5:16

+ 13:8 Sah 22:18

+ 13:24 3Sh 20:36

+ 13:34 3Sh 14:10

+ 14:2 Ysha 18:1, 3Sh 11:29-31

+ 14:3 1Sh 9:7-8

+ 14:7 3Sh 16:2

+ 14:8 3Sh 11:31

+ 14:9 3Sh 12:28, Hiz 23:35

+ 14:10 Qnlr 32:36, 3Sh 15:29, 3Sh 21:21, 4Sh 9:8

+ 14:11 3Sh 16:4, 3Sh 21:24

+ 14:13 2Sol 19:3

+ 14:14 3Sh 15:27-30

+ 14:15 Qnlr 29:28

+ 14:19 2Sol 13:2-20

• 14:21 2Sol 12:1-2, 2Sol 12:9-16

+ 14:24 Qnlr 23:17

+ 14:25 3Sh 11:40

+ 14:26 3Sh 10:17

• 15:1 2Sol 13:1

+ 15:3 3Sh 11:4

+ 15:4 2Sh 21:17, 3Sh 11:36

+ 15:5 2Sh 11:3-17

• 15:9 2Sol 14:2-5, 2Sol 15:16

+ 15:12 Qnlr 23:17, 3Sh 14:24

+ 15:13 4Sh 23:4, 4Sh 23:6, 4Sh 23:12

+ 15:15 3Sh 7:51

+ 15:18 3Sh 14:26, 4Sh 12:18

+ 15:21 Qshq 6:4

+ 15:24 3Sh 22:2

+ 15:25 3Sh 14:20

+ 15:27 Ysha 19:44, Ysha 21:23-24

+ 15:29 3Sh 14:10-11, 3Sh 14:14, 3Sh 21:21

+ 16:1 2Sol 19:2, 2Sol 20:34

+ 16:2 3Sh 14:7

+ 16:3 3Sh 15:29, 3Sh 16:12

+ 16:4 3Sh 14:11, 3Sh 21:24

+ 16:9 4Sh 9:31

+ 16:12 3Sh 16:3

+ 16:15 Ysha 19:44, Ysha 21:23, 3Sh 15:27

+ 16:25 Mixo 6:16

+ 16:30 3Sh 21:25

+ 16:31 Vah 2:20, Chq 34:16, Xsha 2:13

+ 16:32 4Sh 10:21

+ 16:34 Ysha 6:26

+ 17:1 Xag 1:11

+ 17:9 Obd 1:20, Luqo 4:26

+ 17:21 4Sh 4:34-35, Hav 20:10

+ 18:4 4Sh 9:7

+ 18:12 4Sh 2:16, Hiz 3:12, Hiz 8:3, Hav 8:39

+ 18:20 Ysha 19:26

+ 18:21 4Sh 17:41, Ysha 24:15

+ 18:22 3Sh 19:10, 3Sh 19:14, 3Sh 19:18

+ 18:29 4Sh 4:31

+ 18:31 Ibt 32:28, Ibt 35:10, 4Sh 17:34

+ 18:36 1Sh 17:46

+ 18:38 Lev 9:24, Hak 6:21, 1Sol 21:26, 2Sol 7:1

+ 18:39 Zab 99:3

+ 18:40 Hak 4:7, 4Sh 10:25

+ 18:45 Yoqb 5:18

+ 18:46 4Sh 3:15, Hiz 1:3, Hiz 3:14, Ysha 19:18

+ 19:3 Ibt 21:31

+ 19:4 Ayub 6:9, Yun 4:3, Yun 4:8

+ 19:8 Chq 24:18, Chq 34:28, Qnlr 9:9, Chq 3:1

+ 19:10 3Sh 18:4, Rim 11:3

+ 19:11 Chq 24:12, Chq 34:2, Isha 29:6, Yerm 23:19, Yerm 30:23, Hiz 1:4

+ 19:12 Chq 3:2, Ayub 4:16

+ 19:14 3Sh 18:22

+ 19:15 4Sh 8:13-15

+ 19:16 4Sh 9:1-6, 4Sh 2:9-15

+ 19:17 4Sh 2:24, Xsha 6:5

+ 19:18 Rim 11:4

+ 19:20 Luqo 9:61-62

+ 19:21 2Sh 24:22

+ 20:1 3Sh 15:18, 4Sh 6:24, 4Sh 8:7, 3Sh 16:24

+ 20:7 4Sh 5:7

+ 20:22 2Sh 11:1, 2Sol 36:10

+ 20:26 1Sh 29:1

+ 20:34 3Sh 15:20

+ 20:36 3Sh 13:24

+ 20:39 4Sh 10:24

+ 20:40 Ayub 9:20, Ayub 15:6, Luqo 9:22

+ 21:2 1Sh 8:14

+ 21:3 Sah 36:7, Hiz 46:18

+ 21:4 3Sh 20:43

+ 21:8 2Sh 11:14

+ 21:10 Chq 22:28, Lev 24:16

+ 21:17 3Sh 17:1

+ 21:19 3Sh 22:38, 4Sh 9:24-26

+ 21:21 4Sh 9:8, 4Sh 10:7

+ 21:22 3Sh 15:29, 3Sh 16:11

+ 21:23 4Sh 9:10, 4Sh 9:36

+ 21:24 3Sh 14:10, 3Sh 16:4

+ 21:25 3Sh 16:31, Vah 2:20

+ 21:26 Ibt 15:16, 4Sh 21:11

+ 21:29 4Sh 9:25, 4Sh 10:1-7

• 22:1 2Sol 18:2-34

+ 22:2 3Sh 15:24

+ 22:3 Qnlr 4:43, Ysha 21:38-39

+ 22:4 4Sh 3:7

+ 22:6 3Sh 18:19

+ 22:7 4Sh 3:11

+ 22:11 Qnlr 33:17, Mixo 4:13, Zkr 1:18-19

+ 22:14 Sah 22:18, Sah 24:13

+ 22:17 Sah 27:17, Hiz 34:5

+ 22:19 Isha 6:1, Dnr 7:9, Vah 4:2

+ 22:23 Yerm 20:7, Hiz 14:9

+ 22:25 3Sh 20:30

+ 22:27 2Sol 16:10

+ 22:28 Sah 16:29, Mixo 1:2

+ 22:30 4Sh 5:22

+ 22:34 2Sol 35:23

+ 22:38 3Sh 21:19

+ 22:39 Amos 3:15

• 22:41 2Sol 20:31

+ 22:41 3Sh 15:24

+ 22:43 3Sh 3:3, 3Sh 15:14

+ 22:44 2Sol 18:1

+ 22:46 Qnlr 23:17, 3Sh 15:12

+ 22:47 2Sh 8:14, 4Sh 8:20

+ 22:48 3Sh 9:28, 1Sol 29:4, Ayub 22:24, Ayub 28:16, Zab 44:8, Isha 13:12, Qnlr 2:8

4 Shohlar

4 Shohlar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

Kirish

SHOHLAR

(TOʻRTINCHI KITOB)

Kirish

“Shohlar (toʻrtinchi kitob)”da ikki mustaqil shohlik — Yahudo va Isroil shohliklari tarixining davomi bayon etiladi. Hukmronlik qilgan shohlarning muvaffaqiyati ularning siyosiy yoki iqtisodiy yutuqlari bilan emas, balki Xudoga boʻlgan sadoqati bilan baholanadi. Bu kitobda “Shohlar (uchinchi kitob)” bilan birga Yahudo va Isroil tarixining faqat eʼtiborga sazovor boʻlgan muayyan voqealari va shaxslari haqida soʻz yuritiladi. Bundan maqsad — tarixda tanazzulga yuz tutgan ikkala shohlikning qismati toʻgʻrisida hikoya qilish orqali kitobxonga axloq borasida saboq berishdir. Bu ikkala shohlikning aholisi paygʻambarlarga quloq solmay, Xudodan yuz oʻgirganlari uchun dushmanlarga magʻlub boʻlib, oʻz yurtlaridan surgun qilinadi.

“Shohlar (uchinchi kitob)” va “Shohlar (toʻrtinchi kitob)”ning asl nusxasi bitta ibroniycha kitob boʻlib, ikkala qismini bitta oʻramga joylash uzunlik qilgani uchun, kitob ikki qismga — “Shohlar (uchinchi kitob)” va “Shohlar (toʻrtinchi kitob)”ga boʻlingan.

Kitob asosan, ikki qismdan iborat. Birinchi qism (1-17–boblar) miloddan oldingi 722 yilgacha ikkala shohlikda yuz bergan voqealarni oʻz ichiga oladi. Ossuriya shohligi Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib olib, poytaxti Samariyani yoʻq qiladi. Faqat Yahudo, yaʼni janubiy shohlik qoladi.

Kitobning ikkinchi qismi (18-25–boblar) Yahudo shohligida miloddan oldingi 586 yilgacha yuz bergan voqealar bayonidan iborat. Bobil shohi Navuxadnazar Yahudo yurtini bosib oladi. Poytaxt Quddus tamomila vayron qilinib, Yahudo va Quddus aholisining koʻpchiligi Bobilga asir qilib olib ketiladi. Quddusning qulashi Isroil tarixida eng dahshatli voqealardan biri boʻlib qoladi. Ammo kitobning oxirida koʻrinib turibdiki, Xudo itoatsiz xalqidan Oʻz mehrini ayamaydi, U shoh Dovudga bergan vaʼdasida turib, uning sulolasini asrab qoladi. Yohayixin degan Yahudo shohi Bobil asirligidan ozod boʻladi va umr boʻyi Bobil shohi dasturxonidan taom yeydi. Kitob Yahudo xalqining kelajagiga umid borligini koʻrsatish bilan tugaydi.

1–BOB

Ilyos va shoh Oxoziyo

1¹Isroil* shohi Axabning vafotidan keyin*, Moʻab yurti* Isroilga qarshi isyon koʻtardi*⁺.

²Isroil shohi Oxoziyo Samariya shahridagi saroyining tomi* panjarasidan yiqilib, qattiq shikastlandi. Soʻng choparlariga: “Filistlarning Exron shahridagi* xudosi Baal–Zabub* yoniga borib, undan soʻranglar–chi, men sogʻayarmikanman”, deb ularni joʻnatdi⁺.

³Shunda Tishba shahridan boʻlgan Ilyos paygʻambarga Egamizning farishtasi gapirdi:

— Qani, boʻl, Samariya shohi yuborgan choparlarga peshvoz chiqib, ularga shu gaplarni yetkaz: “Nima uchun sizlar Exron shahrining xudosi Baal–Zabubdan, shoh sogʻayarmikan, deb soʻrab bilish uchun boryapsizlar?! Isroilda Xudo yoʻq deb oʻylayapsizlarmi?!⁺ ⁴Endi Egam shunday aytmoqda: shohingiz shu qilgani uchun yotgan joyidan turmay, oʻladi.”

Ilyos Egamizning aytganini bajardi.

⁵Choparlar Oxoziyoning huzuriga qaytib bordilar. Shoh:

— Namuncha tez qaytib keldingizlar? — deb soʻradi.

⁶Choparlar Oxoziyoga aytdilar:

— Qarshimizdan bir odam bizga peshvoz chiqdi. Sizning huzuringizga qaytishimizni, shu xabarni yetkazishimizni aytdi: “Egamiz shunday demoqda: nimaga sen Exronning xudosi Baal–Zabubdan, sogʻayarmikanman, deb soʻrab bilish uchun choparlar joʻnatding? Isroilda Xudo yoʻq deb oʻyladingmi?! Shu qilganing uchun yotgan joyingdan turmay, oʻlasan.”

⁷Oxoziyo choparlardan:

— Sizlarga peshvoz chiqib, shu gaplarni aytgan odamning koʻrinishi qanaqa edi? — deb soʻradi.

⁸— U odam jundan toʻqilgan kiyim kiygan ekan, beliga charm kamar bogʻlab olibdi, — deb javob berishdi choparlar shohga.

— U Ilyos, — dedi Oxoziyo⁺. ⁹Shundan keyin shoh Oxoziyo Ilyosni olib kelish uchun ellikboshini ellikta sipohi bilan joʻnatdi. Ilyos togʻ tepasida oʻtirgan edi. Ellikboshi Ilyosni topib, unga dedi:

— Ey Xudoning odami!* Tezroq pastga tushar ekansiz, shohimiz shunday deb amr qilmoqda.

¹⁰— Agar men Xudoning odami boʻlsam, — deya javob berdi Ilyos, — osmondan olov tushib, seni va ellikta sipohingni yondirib yuborsin.

Shu zahoti osmondan olov tushib, ellikboshini ham, hamma sipohlarini ham yondirib yubordi⁺.

¹¹Shoh Ilyosning oldiga yana boshqa ellikboshisini ellikta sipohi bilan joʻnatdi. U ellikboshi ham:

— Ey Xudoning odami! Tezroq pastga tushar ekansiz, shohimiz shunday deb amr qilmoqda, — dedi.

¹²— Agar men Xudoning odami boʻlsam, — deb javob berdi Ilyos, — osmondan olov tushib, seni va ellikta sipohingni yondirib yuborsin.

Shu zahoti osmondan olov tushib, ellikboshini ham, ellikta sipohini ham yondirib yubordi.

¹³Oxoziyo uchinchi marta yana ellikta sipoh bilan boshqa ellikboshini joʻnatdi. Ellikboshi Ilyosning oldiga chiqib, uning qarshisida tiz choʻkdi va unga iltijo qilib dedi:

— Ey Xudoning odami! Mening jonimga va mana shu ellikta qulingizning joniga rahm qiling. ¹⁴Osmondan olov tushib, mendan oldingi ikkala ellikboshi ham barcha sipohlari bilan yonib ketgandi. Endi mening jonimga rahm qiling.

¹⁵Shunda Ilyosga Egamizning farishtasi zohir boʻlib:

— Shohdan qoʻrqma, ellikboshi bilan birga boraver, — deb aytdi. Ilyos ellikboshi bilan birga shoh huzuriga borib, ¹⁶unga shunday dedi:

— Egamiz aytmoqda: “Isroilda Xudo yoʻqday, Exronning xudosi Baal–Zabubdan, sogʻayarmikanman, deb soʻrab bilish uchun choparlar joʻnatding. Shu qilganing uchun yotgan toʻshagingdan turmay, oʻlasan.”

¹⁷Shunday qilib, Egamizning Ilyos orqali aytganiga muvofiq, shoh Oxoziyo vafot etdi. Shohning oʻgʻli boʻlmagani uchun uning oʻrniga ukasi Yoram shoh boʻldi. Bu voqea yuz berganda, Yahudo shohi Yohuram ikkinchi yil shohlik qilayotgan edi*. Yohuram Yohushafatning oʻgʻli edi.

¹⁸Oxoziyoning boshqa ishlari “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan.

2–BOB

Ilyos osmonga olinadi

2¹Egamiz Ilyosni quyun ichida osmonga koʻtarib ketadigan vaqt keldi. Ilyos bilan Elishay Gilgal shahridan* chiqib ketishayotganda,⁺ ²Ilyos Elishayga:

— Sen shu yerda qol, Egamiz menga, Baytil shahriga bor, deb amr qilgan, — dedi.

— Xudo shohid! Ont ichib aytamanki, sizdan hecham ayrilmayman, — dedi Elishay.

Soʻngra ular Baytilga joʻnadilar.

³Baytilda paygʻambarlar guruhi Elishayga peshvoz chiqib:

— Egamiz bugun hazratingni olib ketadi, buni bilasanmi? — deb soʻradilar.

— Bilaman, — dedi Elishay, — lekin menga bu toʻgʻrida gapirmanglar.

⁴Keyin Ilyos Elishayga:

— Sen shu yerda qol, Egamiz menga, Yerixo shahriga bor, deb amr bergan, — dedi.

— Xudo shohid! Ont ichib aytamanki, sizdan hecham ayrilmayman, — deya javob qaytardi Elishay. Soʻngra ular Yerixoga kelishdi⁺.

⁵Yerixoda paygʻambarlar guruhi Elishayning oldiga kelib, undan:

— Egamiz bugun hazratingni olib ketadi, buni bilasanmi? — deb soʻrashdi.

— Bilaman, — dedi Elishay, — lekin menga bu toʻgʻrida gapirmanglar.

⁶Keyin Ilyos Elishayga:

— Sen shu yerda qol, Egamiz menga, Iordan daryosiga bor, deb amr bergan, — dedi.

— Xudo shohid! Ont ichib aytamanki, sizdan hecham ayrilmayman, — dedi Elishay.

Shunday qilib, ikkovlari joʻnab ketishdi.

⁷Paygʻambarlardan elliktasi kelib, uzoqroqda Ilyos bilan Elishayning roʻparasida toʻxtadilar. Ikkovi esa Iordan daryosi boʻyida turardilar. ⁸Bir payt Ilyos chakmonini oldi–da, burab eshib, suvga urgan edi, suv ikki tomonga surilib, yoʻl ochildi. Ikkovlari quruq joydan oʻtdilar⁺.

⁹Ular narigi qirgʻoqqa oʻtib olishgach, Ilyos Elishayga dedi:

— Meni hademay Egamiz olib ketadi. Ayt, shu voqea yuz bermasdan oldin sen uchun nima qilay?

Shunda Elishay:

— Iltimos, sizning paygʻambarlik ruhingizdan menga ikki hissa koʻp meros qolsin*, toki sizning izdoshingiz boʻlay, — dedi⁺.

¹⁰— Qiyin narsani soʻrayapsan, — dedi Ilyos. — Mayli, agar men yoningdan koʻtarilib ketayotganimni koʻra olsang, istaganing bajo boʻladi. Agar koʻra olmasang, bajo boʻlmaydi.

¹¹Ular yoʻlda suhbatlashib ketishayotgan edi, birdan olov otlar qoʻshilgan olov arava paydo boʻlib, ularning oʻrtasiga yeldek uchib keldi. Ilyos quyun ichida osmonga chiqib ketdi. Shunday qilib, ikkovlari bir–birlaridan ayrildilar. ¹²Elishay buni koʻrib Ilyosga xitob qildi:

— Otam! Otam! Siz Isroilning qudratli himoyachisi edingiz! Isroilning jang aravasi va otliq lashkari kabi edingiz–a! Qayoqqa ketib qoldingiz–a!

Elishay Ilyosni boshqa koʻra olmagani uchun egnidagi kiyimini ikkiga boʻlib tashladi*⁺. ¹³Ilyosning egnidan chakmoni tushib qolgan edi. Elishay oʻsha chakmonni olib orqasiga qaytib, Iordan daryosi qirgʻogʻiga keldi. ¹⁴Elishay Ilyosning chakmonini suvga urib: “Egam Ilyosga qilganiday, men uchun ham moʻjiza koʻrsatadimi?” — dedi. Elishay chakmonini yana suvga urgan edi, daryo suvi ikki tomonga surilib yoʻl ochildi. Elishay oʻsha joydan oʻtib ketdi.

¹⁵Yerixolik paygʻambarlar guruhi olisdan Elishayni koʻrib:

— Elishayda Ilyosning ruhi bor, — deb Elishayga peshvoz chiqdilar. Uni kutib oldilar, yer oʻpib unga taʼzim qildilar. ¹⁶Soʻngra paygʻambarlar Elishayga:

— Biz, qullaringizda ellikta baquvvat odam bor, — dedilar. — Ijozat bering, ular borib, hazratingizni izlashsin. Balki Egamizning Ruhi uni biror toqqa yoki vodiyga boshlab ketgandir.

— Yoʻq, yubormanglar, — dedi Elishay ularga⁺.

¹⁷Lekin paygʻambarlar guruhi iltimos qilaverib, oxiri uni koʻndirdilar. Elishay: “Mayli, yuboringlar”, dedi. Paygʻambarlar guruhi ellikta odamni joʻnatdilar. Odamlar uch kun qidirib, Ilyosni topa olmaganlaridan keyin, ¹⁸Elishayning yoniga qaytib keldilar. Elishay bu paytda Yerixoda edi. Elishay ularga:

— Sizlarga, bormanglar, deb aytmaganmidim?! — dedi.

Elishayning moʻjizalari

¹⁹Oʻsha shaharning aholisi Elishayga murojaat qildi:

— Hazratimiz koʻrib turganlariday, shahar yaxshi yerga joylashgan, lekin suvi yaxshi emas, yeri ham hosil bermaydi.

²⁰Shunda Elishay:

— Menga yangi kosaga tuz solib beringlar, — dedi. Ular Elishayning aytganini berdilar. ²¹Elishay buloq boshiga chiqib, tuzni suvga tashladi–da, shunday dedi:

— Egamiz shunday aytmoqda: “Men bu suvni toza qildim, endi bu suv tufayli hecham oʻlim boʻlmaydi, bundan buyon yeringiz ham hosil beradi.”

²²Elishay aytganidek, suv toza boʻldi va hozirgacha* tozadir.

²³Shundan keyin Elishay u yerdan Baytil shahriga yoʻl oldi. U yoʻlda ketayotgan edi, Baytildan chiqqan yosh bolalar unga ergashib:

— Joʻnab qol, yoʻqol, kal! Joʻnab qol, kal! — deb uni masxara qilishdi⁺.

²⁴Elishay orqasiga qayrilib, bolalarga qaradi va ularni Egamizning nomi bilan qargʻadi. Shu payt oʻrmondan ikkita urgʻochi ayiq chiqib, bolalardan qirq ikkitasini burda–burda qilib tashladi.

²⁵Elishay bu yerdan Karmil togʻiga ketdi, u yerdan esa Samariyaga qaytdi⁺.

3–BOB

Moʻab va Isroil oʻrtasidagi urush

3¹Axab oʻgʻli Yoram* Samariyada Isroil taxtiga oʻtirdi va oʻn ikki yil shoh boʻldi. Bu paytda Yohushafat Yahudoda shohlik qilayotganiga oʻn sakkiz yil boʻlgan edi*. ²Yoram Egamiz oldida qabihliklar qilgan boʻlsa ham, otasi va onasichalik emasdi. Otasi Baalga atab oʻrnatgan toshni* u qoʻporib tashladi⁺. ³Shunday boʻlsa ham, Isroil xalqini gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribom qilgan gunohlarga* ergashdi⁺.

⁴Moʻab* shohi Mesha chorvachilik bilan shugʻullanardi. U Isroil shohiga har yili 100.000 ta qoʻzini va 100.000 ta qoʻyning junini oʻlpon qilib toʻlardi. ⁵Axab vafot etgandan keyin, Moʻab shohi Isroil shohiga qarshi bosh koʻtardi⁺.

⁶Shunda shoh Yoram Samariyadan chiqib, jamiki Isroil lashkarini toʻpladi. ⁷Soʻngra Yahudo shohi Yohushafatga shu xabarni yetkazdi: “Moʻab shohi menga qarshi qoʻzgʻaldi. Moʻabga qarshi urishgani men bilan borasizmi?” Yahudo shohi quyidagicha javob joʻnatdi: “Boraman, men sen bilan birgaman, mening xalqim sening xalqingdir, mening otlarim sening ham otlaringdir.”⁺ ⁸“Biz qaysi yoʻldan borishimiz kerak?” soʻradi Yahudo shohi. “Edom* sahrosidagi yoʻldan”, javob berdi shoh Yoram.

⁹Isroil, Yahudo va Edom shohlari birgalikda yoʻlga chiqdilar. Ular yetti kun yoʻl yurganlaridan keyin, birga borgan lashkar uchun ham, hayvonlar uchun ham suv tugadi⁺. ¹⁰Shunda Isroil shohi:

— Evoh, Egamiz bizni — uchala shohni Moʻab shohi qoʻliga berish uchun bir joyga toʻplabdi–da, — dedi⁺.

¹¹— Bu yerda Egamizning paygʻambari yoʻqmi? Agar boʻlsa, biz oʻsha paygʻambar orqali Egamizning xohish–irodasini bilardik, — dedi Yohushafat.

Isroil shohining aʼyonlaridan biri:

— Shofot oʻgʻli Elishay shu yerda, u doimo Ilyosning xizmatida boʻlgan edi*, — deb javob berdi⁺.

¹²— Egamizning xabarini bizga u ayta oladi, — dedi Yohushafat. Soʻngra Isroil shohi, Yohushafat va Edom shohi Elishayning huzuriga bordilar. ¹³Elishay Isroil shohiga aytdi:

— Men senga qanday yordam bera olaman?! Bor, oʻz ota–onangning paygʻambarlaridan* maslahat soʻra.

Isroil shohi Elishayga:

— Yoʻq, Egamiz bizni — uchala shohni Moʻab shohining qoʻliga berish uchun toʻplagan, — dedi⁺.

¹⁴— Oʻzim xizmatida boʻlgan Sarvari Olam shohid! — dedi Elishay. — Agar men Yahudo shohi Yohushafatni hurmat qilmaganimda, senga hech ham qaramagan, hatto nazar solmagan ham boʻlardim. ¹⁵Endi menga bir sozanda olib kelinglar!

Sozanda musiqa chalgan edi, Egamiz Elishayga Oʻz qudratidan berdi⁺. ¹⁶Elishay dedi:

— Egamiz shunday aytmoqda: “Qurib qolgan bu soylik suvga toʻladi. ¹⁷Na shamolni, na yomgʻirni koʻrasizlar, lekin bu soylik suvga toʻlib–toshadi, — deb aytmoqda Egamiz. — Oʻzlaringiz ham, ot–ulovlaringiz ham, chorvangiz ham shu suvdan ichasizlar.” ¹⁸Egamiz qiladigan bu ishlar hali kamdir: U Moʻab xalqini sizlarning qoʻlingizga beradi. ¹⁹Sizlar esa Moʻabning hamma mustahkam shaharlarini, eng chiroyli shaharlarini vayron qilasizlar, hamma mevali daraxtlarini kesib tashlaysizlar, hamma buloqlarini koʻmasizlar, hosildor dalalarining hammasini toshloq qilib, yaroqsiz holatga keltirasizlar⁺.

²⁰Keyingi kuni ertalabki qurbonlik paytida*, birdan Edom tomondan suv toʻlib–toshib oqa boshladi. Hamma yerni suv bosib ketdi⁺.

²¹Moʻab xalqi shohlar jang qilish uchun kelayotganini eshitdi–yu, hammalari — qurol koʻtarishga yaraydiganlaridan tortib, kattalarigacha yigʻilishib, chegaraga kelishdi. ²²Ular saharda turganlarida, quyosh suv ustida yogʻdu sochar, suv Moʻab lashkariga uzoqdan qonga oʻxshab qizarib koʻrinardi.

²³— Bu qon–ku, — deyishdi ular, — shohlar bir–birlari bilan jang qilibdilar, bir–birlarini qiribdilar. Qani, oʻljaga, Moʻab lashkari!

²⁴Ammo Moʻab lashkari Isroil qarorgohiga borganda, Isroil lashkari ularga birdan tashlanib, hujum qilib qoldi, Moʻab lashkari esa qochib qoldi. Isroil lashkari Moʻab yurtiga kirib ham hujumni davom ettirdi. ²⁵Shaharlarini vayron qildilar, daladagi hamma hosildor yerlarga tosh otaverib, dalani toshga toʻldirib tashladilar, buloqlarini koʻmib yubordilar, barcha mevali daraxtlarini kesdilar. Faqat Xir–Xarasot shahridagi tosh devorlar qoldi, xolos. Palaxmonchilar shaharni qurshab olib, tosh irgʻitaverdilar⁺. ²⁶Moʻab shohi jangda magʻlub boʻlayotganini anglab yetgach, yetti yuzta qilichbozini yoniga oldi. U Edom shohi kuchlarini yorib oʻtmoqchi boʻldi, lekin buning uddasidan chiqolmadi. ²⁷Shundan keyin Moʻab shohi taxt vorisi boʻlgan toʻngʻich oʻgʻlini olib keldi–da, uni devor ustida kuydirib qurbonlik qildi. Bu voqeadan Isroil lashkari qattiq vahimaga tushdi. Ular Moʻab shohidan uzoqlashib, oʻz yurtiga qaytib ketdilar⁺.

4–BOB

Elishayning beva ayolga yordami

4¹Ilgari paygʻambarlar guruhida bir paygʻambar boʻlar edi. Oʻsha paygʻambarning bevasi Elishayning oldiga kelib faryod qildi:

— Sizga xizmat qilib yurgan mening erim vafot etdi. Oʻzingiz bilasiz, u Egamizdan qoʻrqardi. Bir odam oldin qarz bergan edi. Endi u ikkala oʻgʻlimni oʻziga qul qilib olib ketgani keldi⁺.

²Shunda Elishay:

— Ayt–chi, sen uchun men nima qilay? Uyingda nima bor? — dedi.

— Bu choʻringizning uyida zaytun moyi solingan xumchadan boshqa hech vaqo yoʻq, — dedi ayol.

³— Bor, hamma qoʻshnilaringdan boʻsh idishlarini soʻrab ol, — dedi Elishay. — Iloji boricha koʻproq soʻrab ol. ⁴Borganingdan keyin oʻgʻillaring bilan birga uyga kirib, eshikni yopib qoʻy. Soʻng hamma idishga zaytun moyi quy, toʻlgan idishlarni nari surib qoʻyaver.

⁵Ayol Elishayning oldidan ketgach, oʻgʻillari bilan birga uyga kirib, eshikni berkitdi. Oʻgʻillari idishlarni uzatib turishdi, ayol esa quyaverdi.

⁶Hamma idishlar toʻlgandan keyin, ayol oʻgʻliga:

— Yana idish uzat, — dedi.

— Boshqa idish yoʻq, — dedi oʻgʻli. Shundan soʻng zaytun moy ham oqmay qoldi.

⁷Ayol paygʻambar huzuriga kelib, boʻlgan voqeani aytib berdi.

— Bor, moyni sotib, qarzingni toʻla, — dedi Elishay. — Ortib qolgan moyni ishlatib, oʻgʻillaring bilan kun kechir.

Elishay va Shunamlik boy ayol

⁸Bir kuni Elishay Shunamga* keldi. U yerda bir boy ayol: “Menikiga kirib, choy–poy ichib keting”, deb iltimos qilib, koʻndirdi.

Elishay qachon kelmasin, har doim tamaddi qilgani oʻsha ayolnikiga kiradigan boʻldi⁺.

⁹Bir kuni ayol eriga:

— Shu yoʻldan doimo oʻtib yuradigan odam Xudoning muqaddas odami ekanini bilib oldim, — dedi. ¹⁰— Keling, tom ustiga chogʻroqqina boloxona qurib, u yerga koʻrpa–toʻshak, xontaxta, kursi, moychiroq qoʻyaylik. U biznikiga kelganda, boloxonada tursin.

¹¹Kunlarning birida Elishay Shunamga kelganda, boloxonaga kirib, yonboshladi. ¹²Keyin xizmatkori Gaxaziga: “Shunamlik ayolni chaqir”, deb buyurdi. Xizmatkor ayolni chaqirib keldi. Ayol kelgach,⁺ ¹³Elishay xizmatkoriga gapirdi:

— Bu ayolga shunday deb ayt: “Sen bizga gʻamxoʻrlik qilyapsan. Buning evaziga sen uchun nima qilaylik? Sening biror ishing yuzasidan shoh bilan yoki lashkarboshi bilan gaplashish kerak emasmi?”

— Yoʻq, — dedi ayol, — men xalqim orasida yashasam, bas.

¹⁴Elishay Gaxazidan:

— Unday boʻlsa, bu ayol uchun nima qilishim kerak? — deb soʻradi.

— Uning oʻgʻli yoʻq ekan, eri esa keksayib qolibdi, — dedi Gaxazi.

¹⁵— Chaqir uni! — buyurdi Elishay. Xizmatkor ayolni chaqirib keldi, ayol eshik oldida hozir boʻldi.

¹⁶— Kelgusi yili xuddi shu paytda qoʻlingda oʻgʻlingni koʻtarib yurgan boʻlasan, — deb aytdi Elishay ayolga.

— Yoʻq, hazratim, ey Xudoning odami*, bu choʻringizni behudaga umidvor qilmang, — dedi ayol⁺.

¹⁷Lekin Elishay aytganiday, ayol homilador boʻlib, kelgusi yil oʻsha vaqtda oʻgʻil tugʻdi.

¹⁸Bola ulgʻayaverdi. Bir kuni bola oʻroqchilar orasida ishlayotgan otasi yoniga borib: ¹⁹“Voy boshim! Boshim ogʻrib ketdi!” dedi otasiga. Otasi esa xizmatkoriga: “Onasiga olib bor”, deb buyurdi. ²⁰Xizmatkor bolani koʻtarib, onasiga olib bordi. Bola tushgacha onasining tizzasida oʻtirdi–yu, soʻngra vafot etdi. ²¹Ona bolasini koʻtarib borib, paygʻambar yotadigan toʻshakka yotqizdi–da, eshikni berkitib, tashqariga chiqdi.

²²Soʻng erini chaqirib kelib, unga aytdi:

— Mening yonimga xizmatkorlaringizdan bittasini eshagi bilan birga yuboring. Men paygʻambar huzuriga borib, tezda qaytib kelaman.

²³— Nimaga uning oldiga bugun borishing kerak?! — dedi eri. — Bugun yangi oy shodiyonasi kuni emas, Shabbat kuni* ham emas.

— Hechqisi yoʻq, — dedi ayol⁺. ²⁴Shundan keyin ayol eshakni egarlab, xizmatkorga:

— Eshakni hayda, — dedi, — men senga gapirmagunimcha sekinlama.

²⁵Ayol joʻnab ketdi. U paygʻambar yoniga — Karmil togʻiga* yetib bordi. Paygʻambar uni uzoqdan koʻrib, xizmatkori Gaxaziga:

— Bu oʻsha Shunamlik ayol–ku! — dedi. ²⁶— Yugur, uni kutib ol, “Oʻzing yaxshimisan? Ering sogʻ–salomatmi? Bolang yaxshimi?” deb undan soʻra.

— Hammasi yaxshi, — dedi ayol. ²⁷Ayol toqqa, paygʻambar yoniga yetib kelgach, uning oyoqlariga yopishib oldi. Gaxazi, ayolni chetroqqa olib qoʻyay, deb yaqin kelgan edi, Elishay Gaxaziga aytdi:

— Uni tinch qoʻy, uning dili ozor chekkan. Egamiz esa buni mendan yashirdi, menga maʼlum qilmadi⁺.

²⁸— Men hazratimdan oʻgʻil soʻraganmidim?! — dedi ayol. — “Meni behudaga umidvor qilmang”, deb aytmaganmidim?!

²⁹Elishay Gaxaziga aytdi:

— Qani boʻl, mening tayogʻimni qoʻlingga olib yugur. Birortasini uchratib qolsang, u bilan salomlashma, kim senga salom bersa, salomiga alik olma. Borganingdan keyin tayogʻimni bolaning yuziga qoʻy⁺.

³⁰— Xudo shohid! Ont ichib aytamanki, sizsiz ketmayman, — dedi bolaning onasi Elishayga. Elishay oʻrnidan turib, ayolni ergashtirib ketdi. ³¹Gaxazi oldin yetib borib, tayoqni bolaning yuziga qoʻydi. Na bir sado, na bir javob boʻlmagandan keyin Elishayga peshvoz chiqib: “Bola uygʻonmayapti”, dedi⁺.

³²Elishay ichkariga kirdi. Qarasa, oʻlgan bola Elishayning toʻshagida yotgan ekan. ³³Elishay xonaga kirgach, eshikni berkitdi–da, Egamizga yolvorib ibodat qildi⁺. ³⁴Soʻng bolaning ustiga choʻzilib yotdi. U ogʻzini bolaning ogʻziga, koʻzlarini koʻzlariga, kaftini kaftiga qoʻydi, bolaning ustida choʻzilib yotganda, bolaning tanasi isidi⁺. ³⁵Soʻngra u oʻrnidan turib boloxonaning u yogʻidan bu yogʻiga yurdi. Keyin yana qaytib kelib, bolaning ustiga choʻzildi. Bola yetti marta aksirib, koʻzlarini ochdi.

³⁶Elishay Gaxaziga: “Ayolni chaqir!” — dedi. Gaxazi ayolni chaqirib keldi. Ayol Elishayning oldiga yaqinlashdi. Elishay unga: “Ol oʻgʻlingni!” — dedi.

³⁷Ayol ichkari kirib, Elishayning oyoqlariga yiqildi, boshi yerga tekkuday boʻlib taʼzim qildi. Oʻgʻlini olib, chiqib ketdi⁺.

Yana ikki moʻjiza

³⁸Elishay Gilgalga* qaytib keldi. Bu yerda ocharchilik hukm surayotgan edi. Paygʻambarlar guruhi Elishayning oldiga yigʻilishgan edi. Shunda Elishay xizmatkoriga:

— Katta qozon oʻrnatib, paygʻambarlar guruhi uchun biror taom pishir! — dedi⁺.

³⁹Paygʻambarlardan bittasi dalaga koʻkat tergani chiqdi. U yerda chirmashib oʻsadigan yovvoyi qovoqlarni topib, etagini toʻldirib qovoqlardan terdi. U qovoqlarni olib kelib toʻgʻradi va taom qaynayotgan qozonga tashladi. Oʻsha odam qovoqning qanaqaligini bilmas edi.

⁴⁰Hammalariga taomdan quyib berildi. Ular taomni tatib koʻrishlari bilanoq: “Ey paygʻambar hazratlari! Qozondagi taom zahar boʻlib ketibdi–ku!” deb shovqin koʻtardilar. Taomdan hech kim tanovul qila olmadi.

⁴¹Shunda Elishay:

— Menga un beringlar! — dedi. Unni qozonga solgach, xizmatkorga:

— Endi odamlarga quyib beraver, yeyaverishsin, — dedi. Qozondagi taom bezarar boʻlib qolgan edi.

⁴²Baal–Sholisho shahridan* bir kishi arpasining birinchi hosilidan qilingan yigirmata kulcha va bir qop yangi uzilgan boshoqni paygʻambarga olib keldi. Elishay xizmatkoriga:

— Odamlarga ber, tanovul qilishsin, — deb buyurdi⁺.

⁴³Qanday qilib shuginani yuzta odamga beraman?! — dedi xizmatkor.

— Odamlarga boʻlib ber, tanovul qilishsin, — dedi Elishay, — chunki Egamiz shunday demoqda: “Hamma toʻyadi, hatto ortib ham qoladi.”

⁴⁴Xizmatkor odamlarga kulchalarni va boshoqni boʻlib berdi. Egamiz aytganiday, odamlar yeb toʻydi, yana ortib ham qoldi.

5–BOB

Elishay Noʻmonga shifo beradi

5¹Oram shohining Noʻmon degan lashkarboshisi bor edi. Xoʻjayini uni juda ulugʻlar va hurmat qilar edi, chunki Egamiz Noʻmon orqali Oramga gʻalaba ato qilardi. Noʻmon juda dovyurak jangchi edi–yu, lekin teri kasalligiga* chalingan edi⁺.

²Oram lashkari Isroil yurtiga bostirib borganda, kichkina qizchani asir qilib olib kelgan edi. Qizcha Noʻmonning xotiniga choʻrilik qilardi. ³Qizcha bir kuni bekasiga aytib qoldi:

— Agar toʻram Samariyadagi paygʻambar* huzuriga borganlarida edi, oʻsha paygʻambar toʻramga shifo bergan boʻlardi.

⁴Shunday qilib, Noʻmon oʻz hukmdori huzuriga bordi. Shohga Isroil yurtidan keltirilgan qizchaning aytganlarini gapirib berdi. ⁵Oram shohi Noʻmonga:

— Yoʻlga otlanaver, men Isroil shohiga* maktub yozib beraman, — dedi. Noʻmon yigirma bir pud* kumush, toʻrt pud* oltin, oʻn sidra qimmatbaho kiyim–bosh olib, yoʻlga chiqdi. ⁶Noʻmon maktubni Isroil shohiga keltirib berdi. Maktub shu mazmunda bitilgan edi: “Ushbu maktub yetib borganda, bilingizki, xizmatkorim Noʻmonni sizning huzuringizga yuborgan boʻlaman, uni teri kasalligidan siz forigʻ qilishingiz mumkin.”

⁷Isroil shohi maktubni oʻqib, vahimaga tushib, kiyimlarini yirtdi:

— Oram shohi meni hayot baxsh etadigan va jon oladigan Xudo deb oʻylayaptimi?! Shifo berishim uchun u mening huzurimga odamini joʻnatibdi–ya! Mana, bilib qoʻyinglar, Oram shohi men bilan urush chiqarish uchun bahona izlayapti⁺.

⁸Isroil shohi vahimaga tushib liboslarini yirtganini Elishay paygʻambar eshitgach, shohga xabarchi orqali shu gapni yetkazdi: “Nega vahimaga tushib liboslaringizni yirtdingiz? Oʻsha odam mening oldimga kelsin, Isroilda paygʻambar borligini bilib qoʻysin.”

⁹Noʻmon otlariyu jang aravalarini Elishayning uyi eshigi oldiga olib kelib toʻxtadi. ¹⁰Elishay Noʻmonning oldiga xizmatkorini chiqarib, u orqali Noʻmonga shu gapni yetkazdi: “Bor, Iordan daryosida yetti marta yuvin, shunda tanang yangilanib, pok boʻladi.”⁺ ¹¹Noʻmon esa dargʻazab boʻldi: “Men oʻylagan edimki, paygʻambar albatta mening oldimga chiqadi, oʻzining Egasi Xudoni chaqirib iltijo qiladi. Qoʻllari bilan kasal joyimni silab, meni bu kasallikdan forigʻ qiladi. ¹²Damashqdagi Abano va Parfar daryolari Isroilning hamma daryolaridan afzal emasmi?! Men oʻsha daryolarda yuvinib, poklanib olaverardim–ku!”

Noʻmon jahl bilan burilib ketdi.

¹³Shunda xizmatkorlari kelib:

— Janobi oliylari, agar paygʻambar sizga qiyin narsani aytganda, qilmasmidingiz? — deb gapirishdi, — u sizga: “Yuvingin, pok boʻlib qolasan”, dedi xolos–ku.

¹⁴Oxiri, Noʻmon paygʻambarning aytganini qilib, Iordan suvida yetti marta shoʻngʻidi. Shunda tanasi xuddi yosh bolaning tanasi kabi yangilanib, pok boʻldi.

¹⁵Noʻmon va uning barcha hamrohlari paygʻambar huzuriga qaytib keldilar. Noʻmon Elishayning huzuriga kelgach, aytdi:

— Butun yer yuzida Isroil xalqining Xudosidan boshqa Xudo yoʻqligini bildim. Marhamat, endi men, qulingizning hadyalarini qabul qiling⁺.

¹⁶Men xizmat qilayotgan Xudo shohid! Hadyangni olmayman! — dedi Elishay.

Noʻmon Elishayni qancha majbur qilsa ham, Elishay rad etdi⁺. ¹⁷Shunda Noʻmon aytdi:

— Unday boʻlsa, men, qulingizga ikkita xachir koʻtara oladigan tuproq olib ketishga ijozat bering*. Men, qulingiz, bundan buyon Egamizdan boshqa xudolarga har xil qurbonliklaru kuydiriladigan qurbonliklar qilmayman. ¹⁸Egamiz men, qulingizni faqat bitta narsada kechirsin: xoʻjayinim xudo Rimmon uyiga borib sajda qilish uchun qoʻlimga suyanganda, men ham Rimmon uyida u bilan birga taʼzim qilaman. Oʻsha yerda taʼzim qilganimda, shu narsa uchun Egamiz meni kechirsin.

¹⁹— Eson–omon bor, — dedi unga Elishay. Noʻmon Elishay huzuridan chiqib, hali uncha uzoq yoʻl yurmagan ham ediki, ²⁰Elishay paygʻambarning xizmatkori Gaxazi oʻziga oʻzi aytdi: “Hazratim anavi Oram xalqidan Noʻmon keltirgan hadyalarni qabul qilmasdan, unga ijozat berdi. Xudo haqi! Ortidan yugurib borib, undan biror narsa undiray.”⁺ ²¹Gaxazi Noʻmonning orqasidan ketdi. Noʻmon ortidan kelayotgan Gaxazini koʻrib, uni qarshi olgani aravadan tushdi.

— Tinchlikmi? — soʻradi Noʻmon.

²²— Tinchlik, — dedi xizmatkor, — xoʻjayinim mendan aytib yubordi, uning huzuriga Efrayim qirlaridagi paygʻambarlar guruhidan ikkitasi kelibdi, ularga ikki pud* kumush va ikki sidra kiyim–bosh berarkansiz.

²³— Balki toʻrt pud* olarsan, — dedi Noʻmon va Gaxazini toʻrt pud olishga koʻndirdi. Noʻmon ikkita qopdagi toʻrt pud kumushni va ikki sidra kiyim–boshni bogʻlab, oʻzining ikkita xizmatkoriga berdi. Xizmatkorlar bu narsalarni koʻtarib, Gaxazining oldiga tushib joʻnadilar.

²⁴Tepalikka kelganlarida, Gaxazi narsalarni xizmatkorlarning qoʻlidan oldi va uyiga olib borib yashirdi. Soʻngra Noʻmonning ikkala xizmatkoriga ijozat berdi. ²⁵Gaxazi qaytib kelgach, xoʻjayinining huzuriga kirdi.

— Qayerda eding, Gaxazi? — soʻradi Elishay undan.

— Men, qulingiz, hech qayerga bormadim, — javob berdi u.

²⁶Elishay esa Gaxaziga:

— Oʻsha odam aravasidan tushib senga peshvoz chiqqanda, mening ruhim sen bilan birga emasmidi?! — dedi. — Hozir kumushu liboslar yoki zaytunzorlaru uzumzorlar, qoʻyu sigirlar, qulu choʻrilar oladigan paytmi?! ²⁷Shu qilganing uchun Noʻmonning teri kasalligi senga va sening naslingga abadiy yopishib qolsin.

Oʻsha zahoti Gaxaziga yara toshib, terisi qorday oppoq boʻlib qoldi. U Elishayning huzuridan chiqib ketdi⁺.

6–BOB

Bolta suv yuziga chiqadi

6¹Bir kuni paygʻambarlar guruhi Elishayga:

— Qarang, siz bilan biz yigʻiladigan mana shu joyimiz tor, — dedilar. ²— Ijozat bering, Iordan daryosi boʻyiga boraylik, har birimiz u yerda yogʻoch kesib, oʻsha yerda oʻzimizga boshpana quraylik.

— Mayli, boringlar, — dedi Elishay.

³— Ulardan bittasi:

— Marhamat qilib, siz ham biz, qullaringiz bilan birga boring, — dedi.

— Xoʻp, boraman, — dedi Elishay. ⁴Elishay ular bilan birga ketdi. Hammalari Iordan daryosi boʻyiga yetib kelib, daraxt kesa boshladilar. ⁵Bittasi daraxt kesayotib, boltasini suvga tushirib yubordi. U: “O, hazratim! Boltani omonatga olgan edim!” — deb baqirdi.

⁶— Bolta qaysi joyga tushdi? — soʻradi paygʻambar. Oʻsha odam Elishayga bolta tushgan joyni koʻrsatdi. Elishay daraxtdan bitta shox kesib olib, suvga tashlagan edi, bolta suv yuziga chiqdi.

⁷— Ol uni, — dedi Elishay. Oʻsha odam qoʻlini uzatib, boltani oldi.

Oram lashkari va Elishay

⁸Oram shohi Isroilga lashkar tortdi va “Falon joyga lashkarimni joylashtiraman”, deb lashkarboshilari bilan maslahatlashib oldi.

⁹Paygʻambar Isroil shohiga: “Oʻsha joydan oʻtmang, chunki u yerga Oram lashkari pistirma qoʻygan” degan xabar yubordi. ¹⁰Isroil shohi paygʻambar aytgan joyga xabarchi joʻnatdi. Oʻsha yerda yashaydigan odamlar bu xavfning chorasini koʻrdilar. Bunday voqea bir–ikki marta emas, koʻp marta yuz berdi.

¹¹Bu hodisadan Oram shohi qattiq bezovtalandi. U lashkarboshilarini chaqirib:

— Menga aytinglar–chi, qaysi biringiz Isroil shohi bilan aloqadasiz? — dedi ularga.

¹²— Hech qaysimiz, shoh janoblari! — dedi lashkarboshilardan biri. — Bu Isroildagi Elishay paygʻambarning ishi, u hatto yotoqxonangizda aytgan gapingizni ham Isroil shohiga ayon qilib turadi.

¹³— Boringlar, uning qayerdaligini bilib kelinglar! — deb buyurdi Oram shohi. — Men birortasini yuboraman–da, uni qoʻlga tushiraman.

Shundan keyin: “Elishay Doʻtanda*”, deb shohga xabar yetkazdilar⁺. ¹⁴Oram shohi oʻsha yerga otliqlar, jang aravalari va katta kuch joʻnatdi. Ular tunda kelib, shaharni oʻrab oldilar.

¹⁵Tongda paygʻambarning xizmatkori oʻrnidan turib, tashqariga chiqdi. Qarasa, shahar atrofida otliq lashkar, jang aravalari turibdi. Shunda xizmatkor:

— Evoh! Hazratim, endi nima qilamiz? — deb soʻradi.

¹⁶— Qoʻrqma, — dedi Elishay, — chunki bizning himoyachilarimiz ularnikidan juda koʻp⁺.

¹⁷Keyin Elishay iltijo qildi:

— Ey Egam! Xizmatkorimning koʻzini och, u koʻrsin!

Egamiz xizmatkorning koʻzini ochib yubordi. Elishayning atrofidagi qirlar olovli otlar va jang aravalariga toʻlib ketganini xizmatkor koʻrdi⁺.

¹⁸Oram lashkari Elishayga hujum qilgan edi, Elishay Egamizga: “Ularni koʻr qilib qoʻy!” deb iltijo qildi. Egamiz Elishayning iltijosini eshitdi–da, Oram lashkarini koʻr qilib qoʻydi⁺.

¹⁹Keyin, Elishay Oram lashkariga dedi:

— Sizlar adashib qolibsizlar, sizlar izlayotgan shahar bu emas. Ortimdan yuringlar, men sizlarni izlayotgan odamingiz oldiga olib boraman.

Shunday qilib, Elishay Oram lashkarini Samariyaga boshlab keldi. ²⁰Ular Samariyaga yetib kelganlaridan keyin Elishay:

— Ey Egamiz! Ularning koʻzlarini och, toki ular koʻrsin, — deb iltijo qilgan edi, Egamiz Oram lashkarining koʻzini ochdi. Ular qarasalar, Samariyaning oʻrtasida turibdilar.

²¹Isroil shohi Oram lashkarini koʻrgach Elishaydan:

— Ularni qirib tashlaymi, ota? — deb soʻradi.

²²— Yoʻq, oʻldirma! — dedi Elishay. — Nega oʻldirar ekansan?! Sen ularni jang qilib asir olganingda ham oʻldirmasding. Ularga non, suv ber, yeb–ichib, oʻzlarining hukmdori yoniga qaytib ketishsin⁺.

²³Shoh asirlarga katta ziyofat tayyorladi. Asirlar yeb–ichib boʻlishgach, Isroil shohi ularni yoʻllariga qaytarib yubordi. Oram lashkari oʻz hukmdori yoniga ketdi. Bu bosqinchilar qaytib Isroil yerlariga qadam bosmadilar.

Samariyada ocharchilik

²⁴Oradan ancha vaqt oʻtgach, Oram shohi Banhadad* butun lashkarini yigʻib Samariyani qamal qildi⁺. ²⁵Oram lashkari Samariyani qamal qilib turar ekan, u yerda ogʻir qahatchilik yuz berdi. Natijada eshakning kallasi sakson kumush tangaga*, ikki kosa kaptar axlati* besh kumush tangaga* sotildi.

²⁶Bir kuni Isroil shohi* shahar devori ustida ketayotgan edi, bir ayol: “Shoh hazratlari! Yordam bering”, deb faryod qildi⁺.

²⁷— Senga Egamiz yordam bermasa, men qanday yordam bera olaman?! — dedi shoh. — Men bugʻdoy yoki sharob bera olarmidim?! ²⁸Darding nima?

— Mana bu ayol: “Oʻgʻlingni ber, uni bugun yeylik, mening oʻgʻlimni ertaga yeymiz”, deb aytgan edi. ²⁹Mening oʻgʻlimni pishirib yedik. Ertasi kuni men unga: “Oʻgʻlingni ber, uni yeylik”, degan edim, u oʻgʻlini yashirib qoʻyibdi, — dedi u⁺.

³⁰Shoh ayolning soʻzlarini eshitgach, qaygʻudan liboslarini yirtdi. Xalq devor ustida ketayotgan shohning libosi ichidagi qanorni* koʻrib qoldi. ³¹Soʻngra shoh dedi:

— Agar shu bugun Elishayning boshi olinmasa, Xudo meni ne koʻyga solsa solsin, undan ham battarrogʻini qilsin.

³²Shoh xabarchi joʻnatganda, Elishay oʻz uyida oqsoqollar bilan birga oʻtirgan edi. Shoh yuborgan xabarchi Elishaynikiga kelmasdan oldin, Elishay oqsoqollarga aytdi:

— Koʻryapsizlarmi qotilni?! Mening boshimni olmoq uchun qotil oʻz odamini joʻnatdi! Qarab turinglar, xabarchi kelganda, eshikni yopinglar, uni ichkariga kiritmanglar. Hademay, xoʻjayinining oʻzi ham uning orqasidan yetib keladi!

³³Elishay oqsoqollar bilan suhbatlashib oʻtirganda, xabarchi uning oldiga kelib, shohning quyidagi soʻzlarini yetkazdi: “Shuncha kulfat Egamizdan keldi! Nima uchun men endi Unga umid bogʻlashim kerak?!”

7–BOB

7¹Elishay aytdi:

— Egamizning soʻzini eshitinglar: U shunday demoqda: “Ertaga xuddi shu paytda Samariya darvozasi oldida yarim togʻora* yaxshi un bir kumush tangadan*, bir togʻora* arpa ham bir kumush tangadan sotiladi.”

²Shohning eng yaqin amaldori shu yerda edi. U Elishayga:

— Hatto Egamiz osmonning qopqasini ochib, yomgʻir yogʻdirganda ham shunday boʻlmas–ov, — dedi. Shunda Elishay:

— Sen koʻzing bilan koʻrasan, lekin senga nasib qilmaydi, — dedi⁺.

Qamal tugaydi

³Shu vaqtda shahar darvozasi tashqarisida teri kasalligiga* chalingan toʻrtta odam: “Oʻlimimizni kutib, shu yerda oʻtiraveramizmi?!” deb bir–biriga gapirdi. ⁴“Agar shaharga kiradigan boʻlsak, u yerda ocharchilik boʻlyapti, biz ham oʻsha yerda oʻlib ketamiz. Shu yerda oʻtiraversak ham oʻlamiz. Yaxshisi, Oram lashkarining qarorgohiga boraylik. Agar bizni tirik qoldirishsa, yashaymiz, oʻldirishsa, oʻlamiz.” ⁵Ular oqshom payti Oram lashkarining qarorgohiga bormoqchi boʻlishib, otlanishdi. Oram lashkarining qarorgohi chekkasiga kelib qarasalar, u yerda birorta ham odam yoʻq ekan.

⁶Rabbiy Oram lashkariga jang aravalarining taqir–tuqurini, otlarning kishnashini, koʻp lashkarning shovqin–suronini eshittirgan edi. Ular bir–birlariga: “Isroil shohi bizga qarshi hujum qilgani Xet va Misr lashkarlarini yollaganga oʻxshaydi”, dedilar⁺. ⁷Ular oqshom payti jonlarini qutqarish uchun chodirlarini, otlarini, eshaklarini, butun qarorgohni shundayicha tashlab qochib qolgan edilar⁺.

⁸Oʻsha kasal odamlar qarorgohga kelib, bir chodirga kirdilar. Chodirda yeb–ichib, u yerdan kumush, oltin, kiyim–kechaklarni olib ketib, yashirib qoʻydilar. Keyin qaytib kelib boshqa chodirga kirdilar, u yerdan ham topganlarini olib borib yashirdilar.

⁹Soʻngra ular bir–birlariga aytdilar:

— Biz toʻgʻri ish qilmayapmiz. Bu kun — xushxabarlar yuz bergan kundir. Agar biz sustkashlik qilib, tong otishini kutsak, jazoga tortilishimiz aniq. Ketdik, shoh saroyiga borib xabar beraylik.

¹⁰Kasal odamlar borib, shahar darvozabonlarini chaqirdilar–da, ularga shunday dedilar:

— Biz Oram lashkarining qarorgohiga borgan edik. U yerda na biror tirik jon bor, na biror inson tovushi eshitiladi. Faqat bogʻlovliq otlar, eshaklar turgan ekan. Chodirlarni, qanday turgan boʻlsa, shundayligicha tashlab ketibdilar.

¹¹Darvozabonlar jar solib bu xushxabarni shoh saroyiga yetkazdilar. ¹²Shoh tunda oʻrnidan turib, lashkarboshilariga shunday dedi:

— Oram lashkari qanday reja tuzayotganlarini sizlarga aytib qoʻyay. Biz qahatchilikni boshdan kechirayotganimizni ular biladi. Shahardan chiqqanimizdan keyin, bizni tiriklayin qoʻlga olib, shaharga yorib kirishni rejalashtirgan. Shu maqsadda dalada pistirma qoʻyish uchun qarorgohdan chiqib ketgan.

¹³Shohning aʼyonlaridan biri dedi:

— Shu paytgacha qancha odam oʻldi, shaharda qolganlarimiz ham baribir oʻlimga mahkummiz! Endi bir nechta odamni yuboraylik. Ular shaharda qolgan otlardan beshtasini olsin va borib, ahvolni bilib kelsin.

¹⁴Ular ikkita otliq odamni tayyorladilar. Shoh oʻsha odamlarni Oram lashkari izidan joʻnatar ekan: “Borib, nima boʻlganini bilib kelinglar”, dedi.

¹⁵Otliqlar Oram lashkarining izidan Iordan daryosigacha borishdi. Yoʻl boʻyi kiyim–kechak, buyumlar sochilib ketgan edi. Bu narsalarni Oram lashkari shoshib–pishib qochayotganlarida tashlab ketgan edilar. Yuborilgan odamlar qaytib kelib, shohga xabar berdilar.

¹⁶Xalq Oram lashkarining qarorgohiga borib, u yerni talon–taroj qildi. Egamiz aytganiday, yarim togʻora yaxshi un bir kumush tangadan, bir togʻora arpa ham bir kumush tangadan sotildi.

¹⁷Shoh oʻsha yaqin amaldorini darvozaga tayinlagan edi. Xalq amaldorni darvoza oldida bosib, yanchib oʻtib ketdi, amaldor oʻldi. Shoh paygʻambar huzuriga borganda, paygʻambar boʻladigan hodisalarni unga oldindan aytgan edi⁺. ¹⁸Hammasi paygʻambar aytganiday boʻldi. U shohga: “Ertaga xuddi shu paytda Samariya darvozasi oldida yarim togʻora yaxshi un bir kumush tangadan, bir togʻora arpa bir kumush tangadan sotiladi”, degan edi. ¹⁹Amaldor esa paygʻambarga: “Hatto Egamiz osmonning qopqasini ochib, yomgʻir yogʻdirganda ham, shunday boʻlmas–ov”, deb javob bergan edi. Elishay esa unga: “Sen koʻzing bilan koʻrasan, lekin senga nasib qilmaydi”, degandi. ²⁰Shunday qilib, aytilgan voqea yuz berdi: xalq oʻsha amaldorni darvoza oldida bosib, yanchib oʻtib ketdi, amaldor oʻldi.

8–BOB

Shunamlik ayol qaytib keladi

8¹Elishay oʻzi tiriltirgan bolaning* onasiga shunday degan edi:

— Tur oʻrningdan, oʻzing va xonadoning ahli bilan birga joʻna. Qayerda yashay olsang, oʻsha yerda yashayver, chunki Egamiz yurtga yetti yil qahatchilik yuborishga qaror qildi⁺.

²Ayol paygʻambarning aytganlariga quloq soldi. Uning oʻzi va xonadoni ahli Filistlar yeriga borib, u yerda yetti yil istiqomat qildi. ³Oradan yetti yil oʻtgach, oʻsha ayol Filistlar yeridan qaytib keldi. Soʻng uyimni va dalamni qaytarib olay deb, shoh huzuriga keldi.

⁴Shu paytda shoh Elishayning xizmatkori Gaxazi bilan gaplashayotgan edi:

— Elishay qilgan hamma ajoyibotlar haqida menga aytib ber–chi, — dedi shoh⁺. ⁵Paygʻambar oʻlikni qanday tiriltirganini Gaxazi shohga gapirayotgan edi, haligi ayol shohdan oʻz uyi va dalasini qaytarib olish uchun soʻrab kelib qoldi.

— Shoh hazratlari! — dedi Gaxazi. — Bu oʻsha ayoldir. Ana, Elishay tiriltirgan oʻgʻli ham yonida turibdi.

⁶Shoh ayoldan boʻlib oʻtgan voqealarni soʻradi. Ayol shohga hammasini aytib berdi. Shundan soʻng shoh saroy amaldorlaridan birini chaqirib, ayol bilan birga joʻnatar ekan, amaldorga amr berdi:

— Bu ayolning hamma narsasi, bu yurtdan chiqib ketgan kundan boshlab bugungacha olingan jamiki daromadi bilan birga dalasi qaytarilsin.

Elishay va Oram shohi Banhadad

⁷Elishay Damashqqa keldi. Oram shohi Banhadad xasta edi. “Paygʻambar shu yerga kelibdi”, deb shohga xabar yetkazishdi⁺. ⁸Shoh shunda Xazayil degan odamga* dedi:

— Birorta hadya olgin–da, paygʻambarga peshvoz chiq. U orqali Egamizdan soʻrab koʻr–chi, men shu kasallikdan xalos boʻlarmikanman⁺.

⁹Xazayil Damashqdagi eng yaxshi hadyalardan qirqta tuyaga yuklab, Elishayni kutib olgani ketdi. Elishayning oldiga kelgach, unga shunday dedi:

— Oram shohi — qulingiz Banhadad meni sizning huzuringizga yubordi. “Shu kasallikdan xalos boʻlarmikanman yoki yoʻqmikan, bilib kel”, dedi.

¹⁰— Shohning huzuriga borib, albatta sogʻayib ketarkansiz, deb ayt, — dedi Elishay Xazayilga, — lekin Egamiz menga ayon qildi: shoh oʻladi.

¹¹Xazayil uyatdan qizarguncha, Elishay uning yuziga tik qarab turaverdi. Keyin paygʻambar yigʻlay boshladi.

¹²— Hazratim nechun yigʻlayaptilar? — deb soʻradi Xazayil.

— Isroil xalqiga qiladigan yovuzliklaringni bilganim uchun yigʻlayapman, — dedi Elishay. — Sen Isroil xalqining qalʼalariga oʻt qoʻyasan, yigitlarini qilichdan oʻtkazasan, goʻdaklarini yerga urib oʻldirasan, homilador ayollarning qornini yorib tashlaysan⁺.

¹³— Koʻppakdan farq qilmaydigan men, qulingiz, kim boʻlibmanki, shunaqa ishlarni qila olar ekanman?! — dedi Xazayil.

— Egamiz menga ayon qildi: sen Oram shohi boʻlasan*, — deya javob berdi Elishay⁺.

¹⁴Xazayil Elishayning huzuridan chiqib, hukmdori Banhadadning yoniga qaytib keldi.

— Elishay senga nima dedi? — soʻradi shoh Xazayildan.

— U menga aytdiki, siz albatta sogʻayib ketarkansiz, — deb javob berdi Xazayil. ¹⁵Ertasi kuni Xazayil koʻrpani olib, suvga botirdi–da, hoʻl koʻrpani shohning yuziga yopib, uni boʻgʻdi. Shunday qilib, Xazayil shohni oʻldirib, uning oʻrniga oʻzi shoh boʻldi.

Yahudo shohi Yohuram

¹⁶•Yohushafat hali Yahudo shohi boʻlib turganda, uning oʻgʻli Yohuram ham taxtga oʻtirdi*. Bu voqea Isroil shohi Yoram hukmronligining beshinchi yilida yuz berdi. ¹⁷Yohuram Yahudo shohi boʻlganda, oʻttiz ikki yoshda edi. U Quddusda sakkiz yil hukmronlik qildi.

¹⁸Xotini Axabning qizi boʻlgani uchun Yohuram ham, Axab xonadoni singari, Isroil shohlari yoʻlidan yurib, Egamiz oldida qabihliklar qildi⁺. ¹⁹Egamiz Oʻz quli Dovud haqi–hurmati uchun Yahudoni halokatga uchratishni istamadi, chunki Egamiz Dovudga: “Sening naslingga to abad soʻnmaydigan chiroq beraman”, deb vaʼda qilgan edi⁺.

²⁰Yohuram davrida Edom Yahudo shohligiga qarshi isyon qildi. Edom xalqi oʻzlarining mustaqil shohligini qurdilar⁺. ²¹Shundan soʻng Yohuram* hamma jang aravalarini boshlab Zoirga bordi. Edom lashkari Yohuramni va uning jang aravalari sardorlarini oʻrab olgan edi, lekin Yohuram tunda hujum qilib, qamalni yorib chiqdi. Yahudo lashkari uylariga qochib ketdi. ²²Oʻsha paytdan beri hozirgacha* Edom xalqi Yahudo hukmronligidan ozoddir. Oʻsha davrda Libna shahri* ham isyon koʻtargan edi.

²³Yohuramning boshqa ishlari, butun faoliyati “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ²⁴Yohuram olamdan oʻtdi. U Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Oxoziyo shoh boʻldi.

Yahudo shohi Oxoziyo

²⁵•Isroil shohi Yoram oʻn ikkinchi yil shohlik qilayotganda, Oxoziyo Yahudo shohi boʻldi. U Yohuramning oʻgʻli edi. ²⁶Oxoziyo taxtga oʻtirganda, yigirma ikki yoshda edi. U Quddusda bir yil shohlik qildi. Onasining ismi Otaliyo boʻlib, Isroil shohi Omrining nevarasi edi⁺. ²⁷Oxoziyo ham Axab xonadonining yoʻlidan ketdi. Axab nasliga oʻxshab, Egamiz oldida qabihliklar qildi. Chunki u Axab xonadoniga qarindosh edi.

²⁸Oxoziyo bilan Yoram birga Giladdagi* Ramoʻtga borib, Oram shohi Xazayilga qarshi urush ochdi. Shoh Yoram shu urushda yarador boʻldi⁺. ²⁹U yarasini davolatish uchun Yizril shahriga* qaytib keldi. Yahudo shohi Oxoziyo esa yaralangan Yoramni koʻrgani Yizrilga bordi.

9–BOB

Yohu Isroil ustidan shoh qilib tayinlanadi

9¹Elishay paygʻambarlar guruhidan bittasini chaqirib, unga dedi:

— Qani, boʻl, qoʻlingga anavi moy solingan idishni ol, Giladdagi Ramoʻtga bor⁺. ²U yerga borganingdan keyin, Yohuni qidirib top. Nimshi deganning nabirasi Yohu Yahoshafat degan odamning oʻgʻlidir. Uni oʻrtoqlari orasidan chaqirib chiqib, boshqa xonaga olib kir⁺. ³Soʻngra moy solingan idishni ol. Yohuning boshiga moyni surtgin–da, shunday degin: “Egamiz shunday aytmoqda: senga moy surtib, Isroil ustidan shoh qilib tanladim.” Keyin eshikni ochgin–u, kutmasdan qoch⁺.

⁴Yosh paygʻambar Giladdagi Ramoʻtga ketdi. ⁵Oʻsha joyga yetib kelganda, lashkarboshilar suhbatlashib oʻtirgan edi.

— Senda gapim bor, lashkarboshi, — dedi u.

— Qaysi birimizda gaping bor? — deb soʻradi Yohu.

— Senda, lashkarboshi, — dedi u Yohuga. ⁶Yohu oʻrnidan turib, boshqa xonaga kirdi. Yosh paygʻambar uning boshiga moyni surtgach, dedi:

— Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday aytmoqda: “Senga moy surtib, Oʻzimning xalqim Isroil ustidan shoh qilib tayinladim. ⁷Sen hukmdoring Axabning xonadonini qirib tashlaysan, toki paygʻambar qullarim va boshqa hamma qullarimning toʻkilgan qonlari uchun Men Izabeldan oʻch olay⁺. ⁸Axabning butun xonadoni yoʻq boʻladi. Isroilda Axabning urugʻidan har bir erkak zotini, xoh qul boʻlsin, xoh ozod boʻlsin, qirib tashlayman⁺. ⁹Axab xonadonini Nabat oʻgʻli Yeribomning xonadoni va Oxiyo oʻgʻli Bashoning xonadoni koʻyiga solaman⁺. ¹⁰Izabel esa Yizril yerlarida itlarga yem boʻladi, uni dafn qiladigan hech kimsa boʻlmaydi.”

U shunday deb eshikni ochdi–yu, qochdi⁺.

¹¹Yohu lashkarboshi doʻstlari oldiga qaytdi.

— Tinchlikmi? Anavi telba sening oldingga nima uchun kelibdi? — deb soʻrashdi doʻstlari undan.

— E, bunaqa odamlarni bilasizlar–ku, valdirayveradilar–da, ular, — dedi Yohu doʻstlariga⁺.

¹²— Ey yolgʻonchi! Qani, bizga ham ayt–chi, — deyishdi ular.

Yohu doʻstlariga: “Egamiz menga moy surtib Isroil ustidan shoh qilib tayinlabdi”, deb paygʻambarning gaplarini aytib berdi.

¹³Hammalari shoshilib qolishdi. Har kim liboslarini yechib, Yohu turgan zinapoyaga toʻshadilar va burgʻu chalib: “Yohu shoh boʻldi!” deb jar soldilar⁺.

Yohu Yoramni oʻldiradi

¹⁴Yohu Yoramga qarshi fitna uyushtirdi.

Bu paytda butun Isroil lashkari shoh Yoram boshchiligida Giladdagi Ramoʻt shahrini Oram shohi Xazayildan himoya qilayotgan edi⁺. ¹⁵Yoram* Xazayil bilan jang qilganda, Oram lashkari uni yaralagan, Yoram esa yaralarini davolatish uchun Yizrilga qaytgan edi*.

Yohu doʻstlariga:

— Agar sizlar men tomonda boʻlsangizlar, shahardan biror kimsa chiqib ketishiga va Yizrilga xabar olib borishiga yoʻl qoʻymanglar, — dedi. ¹⁶Yohu otiga minib, Yizril shahriga yoʻl oldi, chunki Yoram kasal boʻlib, u yerda yotgan edi.

Yahudo shohi Oxoziyo ham Yoramni koʻrgani kelgan edi.

¹⁷Yizril minorasi ustida qorovul turardi.

Yohuning odamlari yaqinlashib kelardi. Qorovul ularni koʻrib qolib: “Bir talay odamni koʻryapman”, dedi. Yoram qorovulga aytdi:

— Birorta otliqni yubor, odamlarni kutib olib: “Tinchlik bilan kelyapsizlarmi?” deb soʻrasin.

¹⁸Suvori Yohuga peshvoz chiqib dedi:

— Shoh: “Tinchlik bilan kelyapsizlarmi?” deb soʻrayapti.

— Tinchlikdan senga nima?! Orqamdan yur, — dedi Yohu. Qorovul esa: “Otliq ularning oldiga yetib bordi–yu, lekin qaytib kelmayapti”, deb xabar berdi.

¹⁹Endi boshqa bir otliqni yuborishdi, bunisi ham ularning oldiga kelib:

— Shohimiz: “Tinchlik bilan kelyapsizlarmi?” deb soʻrayapti, — dedi.

— Tinchlikdan senga nima?! Orqamdan yur, — dedi Yohu.

²⁰Qorovul: “Otliq ularning oldiga yetib bordi–yu, qaytib kelmadi, oʻpkasi ogʻziga tiqilganday hovliqib ot choptirib kelishidan Yohuga oʻxshaydi”, deb xabar yetkazdi.

²¹— Aravani qoʻsh! — deb buyurdi Yoram. Shohning jang aravasini qoʻshdilar. Isroil shohi Yoram va Yahudo shohi Oxoziyo oʻz aravalariga minib, Yohuni kutib olgani chiqdilar. Ular Yohuni Yizrillik Navoʻtning dalasida* kutib oldilar⁺. ²²Yoram Yohuni koʻrgach, unga:

— Tinchlik bilan keldingmi, Yohu? — deb soʻradi.

— Onang Izabel boshlagan zinoyu sehr–jodu bizda hanuzgacha davom etib kelar ekan, qanaqasiga tinchlik boʻlsin?! — dedi Yohu.

²³Yoram Oxoziyoga: “Qochdik, Oxoziyo! Xoinlik bu!” dedi–yu, ot tizginini burib, qochib qoldi. ²⁴Yohu kamonni kuchi boricha tortib, Yoramning ikkala kuragi oʻrtasini moʻljallab otdi. Oʻq Yoramning qoq yuragini teshib oʻtdi. Yoram aravasi ichiga yiqildi.

²⁵Yohu xizmatkori Bidkarga dedi:

— Uning jasadini Yizrillik Navoʻtning dalasiga olib borib tashla, shuni yodingdan chiqarmaginki, biz, ikkovimiz, Yoramning otasi Axabning ortidan jang aravasida borganimizda, Axabga qarshi Egamiz shuni ayon qilgan edi: ²⁶“Kecha Navoʻt bilan uning oʻgʻillari qonini koʻrdim. Sendan oʻsha dalada qasos olaman.” Endi Egamizning aytganiga koʻra, Yoramning jasadini olib, Navoʻtning dalasiga olib borib tashla⁺.

Yahudo shohi Oxoziyo oʻldiriladi

²⁷Yahudo shohi Oxoziyo bu hodisani koʻrib, Bayt–Xagon shahriga qarab qochdi*. Yohu uning ortidan quvib ketayotganda:

— Uni ham oʻldiringlar! — deb baqirdi. Yiblayom shahri yonidagi Gur tepaligida aravasida turgan Oxoziyoni otdilar. Oxoziyo Magidoʻ shahriga qochib borib, oʻsha yerda jon berdi⁺. ²⁸Aʼyonlari uning jasadini aravada Quddusga olib keldilar va Dovud qalʼasida, ota–bobolari xilxonasiga dafn qildilar⁺.

²⁹Axab oʻgʻli Yoram hukmronligining oʻn birinchi yilida Oxoziyo Yahudo shohi boʻlgan edi.

Izabel oʻldiriladi

³⁰Yohu Yizrilga bordi. Izabel esa bu xabarni eshitib koʻzlariga surma surtib, sochlarini tarab, derazadan qarab turgan edi. ³¹Yohu shahar darvozasidan kirgach, Izabel:

— Ha, senmisan, hukmdorini oʻldirgan Zimridan* qolishadigan joying yoʻq! Tinchlik bilan keldingmi? — dedi⁺.

³²Yohu koʻzlarini derazaga qadab:

— Kim men tomonda? Kim? — deb baqirdi. Tepada haram ogʻalaridan ikki–uchtasi paydo boʻldi. ³³— Uni pastga uloqtiringlar! — deb buyurdi Yohu. Ular Izabelni ushlab pastga uloqtirdilar. Uning qoni devorga, otlarga sachradi, Yohuning oti jasadni ezgʻilab tashladi.

³⁴Shundan keyin Yohu kelib, yeb–ichdi. Soʻngra:

— Anavi laʼnatini topib, koʻminglar, — dedi, — nima boʻlganda ham, shoh qizi–da*⁺.

³⁵Lekin Izabelning jasadini dafn qilishga borgan odamlar, uning bosh suyagi, oyogʻi va qoʻl panjasidan boshqa biror aʼzosini topa olmadilar. ³⁶Hammalari qaytib kelib, Yohuni ahvoldan xabardor qildilar. Yohu ularga shunday dedi:

— Egamizning Oʻz quli Ilyos orqali aytgan bu soʻzlari bajo boʻldi*:

“Izabelning jasadi Yizril yerlarida koʻppaklarga yem boʻlar,⁺

³⁷Uning jasadi Yizril dalalaridagi goʻngga oʻxshab qolar,

Shuning uchun hech kim, bu Izabeldir, deb aytmas.”

10–BOB

Axab xonadoni oʻldiriladi

10¹Axabning Samariya shahrida yetmishta oʻgʻli bor edi. Yohu Samariyadagi oqsoqollarga va Axab oʻgʻillarining murabbiylariga hamda Yizril beklariga shu mazmunda maktub yozib yubordi:⁺

²“Shohingizning oʻgʻillari sizlar bilan birga turibdilar, jang aravalaringiz, otlaringiz va qurol–yarogʻlaringiz ham bor, oʻzlaringiz mustahkam shaharda yashaysizlar. Ushbu maktub sizlarga yetib borishi bilanoq, ³hukmdoringiz oʻgʻillaridan eng munosibini tanlab olib, otasining oʻrniga taxtga oʻtqazinglar va hukmdoringizning xonadonini himoya qilish uchun men bilan jang qilishga tayyorlaninglar.”

⁴Ammo Samariyadagilar juda qoʻrqib ketdilar:

— Yohuga ikkita shoh bardosh berolmadi–yu, biz qanday qilib bardosh berardik?! — deyishdi ular. ⁵Shundan keyin bosh vazir, shahar hokimi, oqsoqollar, Axab oʻgʻillarining murabbiylari Yohuga shunday xabar berishdi: “Biz hech kimni shoh qilmaymiz. Biz sizning qullaringizmiz, nima buyursangiz, shuni ijro qilarmiz, sizga nima maʼqul boʻlsa, shuni qiling.”

⁶Yohu esa ularga ikkinchi marta shu mazmunda maktub yozdi: “Agar sizlar men tarafda boʻlib, menga itoat etishga tayyor boʻlsangizlar, hukmdoringiz oʻgʻillarining boshlarini olib, ertaga shu paytda Yizrilga, mening huzurimga keltiringlar.” Shohning yetmishta oʻgʻli boʻlib, ularni shaharning eng aslzodalari tarbiya qilayotgan edilar. ⁷Maktub aslzodalarning qoʻliga tekkach, ular shoh oʻgʻillarini ushlab, hammalarini — yetmish kishini boʻgʻizladilar, ularning boshlarini savatga solib, Yizrilga, Yohuning huzuriga joʻnatdilar⁺.

⁸Xabarchi Yohuga: “Ular shoh oʻgʻillarining boshlarini olib keldilar”, dedi. Yohu: “Kallalarni darvoza oldiga ikki toʻp qilib taxlanglar, ertalabgacha oʻsha yerda qolsin”, dedi.

⁹Ertasiga ertalab Yohu xalqning oldiga chiqib gapirdi:

— Oʻz hukmdorimga qarshi men isyon koʻtarib, uni oʻldirdim. Sizlar aybdor emassizlar. Lekin mana bu odamlarni kim oʻldirdi? ¹⁰Shuni bilib qoʻyinglarki, Egamizning Axab xonadoni toʻgʻrisida aytgan bironta soʻzi ijrosiz qolmaydi. Egamiz Oʻz quli Ilyos orqali aytgan soʻzini bajo qildi*⁺.

¹¹Soʻngra Yohu Yizrilda Axab xonadonining qolgan–qutganini, uning hamma aʼyonlarini, yaqinlarini, ruhoniylarini oʻldirdi. Shunday qilib, Axabning bironta ham odami tirik qolmadi.

Shoh Oxoziyoning qarindoshlari oʻldiriladi

¹²Shundan keyin Yohu Yizrildan Samariya tomon yoʻlga chiqdi. U yoʻlda choʻponlarga qarashli Bayt–Akad degan joyda ¹³Yahudo shohi Oxoziyoning qarindoshlari bilan uchrashib qoldi va ulardan: “Sizlar kimsizlar?” deb soʻradi.

— Biz Oxoziyoning qarindoshlarimiz, — deyishdi ular. — Shohning oilasidan va malika Izabelning oʻgʻillaridan xabar olgani ketyapmiz.

¹⁴— Bularni tiriklayin ushlanglar! — deb buyurdi Yohu odamlariga. Ularni tiriklayin ushlab hammalarini — qirq ikkita odamni Bayt–Akad sardobasi yonida boʻgʻizladilar. Ulardan birortasini ham tirik qoldirmadilar⁺.

Axabning boshqa qarindoshlari oʻldiriladi

¹⁵Yohu u yerdan joʻnab ketdi. Yoʻlda unga peshvoz chiqqan Yohunadav bilan uchrashib qoldi. Yohunadav Raxav degan odamning oʻgʻli edi. Yohu u bilan salomlashib:

— Senga mening niyatim xolis, sening niyating ham xolismi? — deb soʻradi.

— Shunday, — deb javob berdi Yohunadav.

— Unday boʻlsa, qoʻlingni ber, — dedi Yohu. Yohunadav qoʻlini uzatdi. Yohu uni yoniga — aravasiga oldi⁺.

¹⁶— Men bilan yur, men Egamiz uchun qanchalik jon kuydirishimni koʻrib qoʻy, — dedi Yohu unga. Soʻngra uni aravasida Samariyaga olib ketdi. ¹⁷Yohu Samariyaga yetib kelgach, Egamiz Ilyos orqali aytganiday, Axabning u yerdagi qolgan–qutgan qarindoshlarini bitta qoʻymay oʻldirdi⁺.

Baalga sigʻinganlar oʻldiriladi

¹⁸Yohu jamiki xalqni toʻplab, ularga aytdi:

— Axab Baalga unchalik sigʻinmas edi, men esa Baalga chin dildan sigʻinaman⁺. ¹⁹Endi mening oldimga Baalning hamma paygʻambarlarini chaqirib kelinglar, hech kim kelmay qolmasin, chunki men Baalga juda katta qurbonlik qilaman, kelmaganlar oʻldiriladi.

Aslida Yohu Baalga sigʻinganlarni oʻldirish maqsadida bir hiyla oʻylayotgan edi⁺.

²⁰— Baalga bagʻishlangan bayram yigʻini boʻlishini tayinlanglar, — dedi Yohu.

Bu toʻgʻrida eʼlon qildilar. ²¹Yohu butun Isroil boʻylab xabar joʻnatgan edi, Baalga sajda qiluvchilarning hammasi keldi, birontasi ham kelmay qolmadi. Hamma Baalning uyiga* kirdi. Baalning uyi liq toʻldi⁺. ²²Yohu muqaddas liboslarni saqlovchi xizmatkorga:

— Baalga sigʻinadiganlarning hammasiga liboslar keltir, — deb amr berdi.

Xizmatkor har biriga libos keltirdi. ²³Shu payt Yohu Yohunadav bilan birga Baalning uyiga kirdi–da, sajda qiluvchilarga:

— Atrofingizga yaxshilab qarang, — dedi. — Orangizda Egamizga xizmat qiladiganlardan hech kim boʻlmasin, bu yerda faqat Baalga sajda qiluvchilar boʻlsin.

²⁴Shundan keyin Yohu bilan Yohunadav kuydiriladigan va boshqa qurbonliklarni keltira boshladilar. Bundan oldin esa Yohu Baalning uyi atrofiga sakson kishini qoʻyib, ularga shunday amr bergan edi: “Qoʻlingizga mana bu odamlarni topshiryapman. Bulardan birortasi ham qochib qolmasin. Kim qochishiga yoʻl qoʻysa, boshi bilan javob beradi.”⁺

²⁵Yohu qurbonliklarni kuydirib boʻlishi bilanoq qoʻriqchilarga va lashkarboshilarga: “Ichkariga kirib, hammani oʻldiringlar, birortasi ham qochib ketmasin!” — deb buyruq berdi. Qoʻriqchilar va lashkarboshilar hammasini qilich damidan oʻtkazib, jasadlarini tashqariga otdilar. Soʻngra Baalning uyidagi ichkari xonaga kirib,⁺ ²⁶u yerdagi butsimon ustunlarni tashqariga olib chiqib, yoqib yubordilar⁺. ²⁷Baalga atalgan toshni* sindirdilar, uyini vayron qildilar. Xalq bu joyni hojatxonaga aylantirdi. Oʻsha joy bugungacha* hojatxona boʻlib qolgan⁺.

²⁸Shunday qilib, Yohu Isroil yerida Baalga sajda qilishga barham berdi. ²⁹Biroq Yohu Isroil xalqini gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribom qilgan gunohlarga ergashdi, yaʼni Baytil va Dandagi oltin buzoqlarga sajda qilishdan* u qaytmadi⁺.

³⁰Egamiz Yohuga:

— Mening oldimda toʻgʻri ish qilib muvaffaqiyat qozonding, — dedi. — Axab xonadoniga qarshi Men nima istagan boʻlsam, hammasini qilding. Buning uchun sening nasling toʻrtinchi avlodigacha Isroil taxtida oʻtiradi⁺.

³¹Ammo Yohu Isroil xalqining Xudosi — Egamizning qonunlariga butun qalbi bilan itoat qilmadi, Isroil xalqini gunohga botirgan Yeribom qilgan gunohlarga ergashdi.

Yohuning oʻlimi

³²⁻³³Oʻsha paytda Egamiz Isroil yerlarini parchalab, kichraytira boshladi.

Oram shohi Xazayil Iordan daryosining sharqida Gad, Ruben, Manashe qabilalari yashaydigan butun Gilad yerlarini, Arnon soyligidagi Aror shahridan Gilad va Bashan oʻlkalariga qadar boʻlgan jamiki Isroil yerlarini bosib oldi⁺⁺.

³⁴Yohuning boshqa ishlari, butun faoliyati va qahramonliklari haqida “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ³⁵Yohu olamdan oʻtdi. U Samariyada ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Yohuxoz shoh boʻldi. ³⁶Yohu Samariyada yigirma sakkiz yil Isroilga hukmronlik qildi.

11–BOB

Yahudo malikasi Otaliyo

11¹•Otaliyo* oʻz oʻgʻli shoh Oxoziyoning oʻldirilganini eshitgach, Yahudoda Oxoziyoning jamiki urugʻini qirib tashlashga kirishdi⁺. ²Shohning hamma oʻgʻillarini oʻldirish rejalashtirilgan edi. Shoh Yohuramning* Yohusheva* degan qizi bor edi. Yohusheva Oxoziyoga oʻgay singil edi. Yohusheva Oxoziyoning oʻgʻli Yoʻshni shohning oʻgʻillari orasidan bildirmasdan olib qochdi. Otaliyo bolani oʻldirmasligi uchun uni enagasi bilan birga Egamizning uyidagi yotoqxonaga yashirdi. ³Otaliyo yurtni boshqargan paytda, bola olti yil davomida Egamizning uyida enagasi bilan birga yashirinib yurdi.

⁴Yettinchi yili ruhoniy Yohayido Xaryollik qoʻriqchilarning* lashkarboshilariga va saroy qoʻriqchilarining lashkarboshilariga xabar berib, ularni chaqirtirdi. Hammalarini Egamizning uyiga yigʻib, ular bilan ahd tuzdi. Hammalariga Egamizning uyida ont ichirgandan keyin, shohning oʻgʻli Yoʻshni ularga koʻrsatdi. ⁵Yohayido ularga shunday buyurdi: “Endi sizlar bunday qilasizlar: Shabbat kuni xizmatda boʻlgan qoʻriqchilarning uchdan biri shoh saroyini qoʻriqlashadi⁺. ⁶Uchdan biri Sur darvozasini, uchdan biri esa saroy darvozasini qoʻriqlashadi va saroy qoʻriqchilari oʻrniga turishadi. ⁷Shabbat kuni xizmatda boʻlmagan boshqa ikki qism sipohlaringiz esa Egamizning uyi atrofida turib shohni qoʻriqlasin. ⁸Hamma qoʻlida quroli bilan shohni har tomondan oʻrab olsin, kim safga yaqinlashsa, oʻldirilsin. Shoh kirganda ham, chiqqanda ham, unga hamroh boʻlinglar.”

⁹Yuzboshilar ruhoniy Yohayidoning amrlarini soʻzsiz bajardilar. Har bir yuzboshi Shabbat kuni xizmatini boshlagan va xizmatini tugatgan qoʻriqchilarini olib, Yohayidoning yoniga bordi. ¹⁰Ruhoniy Egamizning uyida turgan shoh Dovudning nayzalariyu qalqonlarini yuzboshilarga tarqatdi⁺. ¹¹Shohni qoʻriqlash uchun uyning janub tomonidan shimol tomonigacha, qurbongohning va uyning atrofiga soqchilar jangga shay holda qoʻyildi.

¹²Yohayido Yoʻshni tashqariga olib chiqib, boshiga toj kiydirdi. Unga shohlik qonunlarini* berdi. Yoʻsh shoh deb eʼlon qilindi. Uning boshiga moy surtishdi, soʻngra: “Shohimizning umrlari uzoq boʻlsin!” deya olqishlab, qarsak chaldilar⁺.

¹³Otaliyo qoʻriqchilar bilan xalqning shovqin–suronini eshitgach, Egamizning uyiga, u yerda yigʻilganlarning yoniga bordi. ¹⁴Qarasaki, odatga koʻra, Egamizning uyiga kiraverishdagi ustun oldida shoh turibdi, shohning atrofini lashkarboshilar, karnaychilar oʻrab olgan. Yurtning butun xalqi shod–xurram, karnay chalyapti. Shunda Otaliyo gʻazabdan liboslarini yirtib: “Xoinlik! Xoinlik!” deb baqirdi⁺.

¹⁵Ruhoniy Yohayido yuzboshilarga: “U xotinni bu yerdan olib chiqib ketinglar, kimki unga ergashsa, qilichdan oʻtkazinglar”, deb buyruq berdi. Ruhoniy oʻsha ayolning Egamiz uyida oʻldirilishini istamadi. ¹⁶Otaliyo ushlandi va saroyning Ot darvozasiga keltirilib, oʻsha yerda qatl qilindi⁺.

Yohayido qilgan islohotlar

¹⁷Ruhoniy Yohayido xalq, shoh va Egamiz orasida “Biz Egamizning xalqi boʻlamiz” deb ahd tuzdi. Undan keyin xalq bilan shoh orasida ham ahd tuzdi. ¹⁸Soʻng butun xalq Baalning uyiga borib, uni buzib tashladi, u yerdagi qurbongohlarni va Baalning tasvirlarini sindirdi, Baalning ruhoniysi Mattonni esa qurbongohlarning roʻparasida oʻldirdi. Ruhoniy Yohayido Egamizning uyiga qoʻriqchilar tayin qildi⁺. ¹⁹Soʻngra yuzboshilarni, Xaryollik qoʻriqchilarni, saroy qoʻriqchilarini va jamiki xalqni yoniga olib, shohni Egamizning uyidan olib chiqdi. Ular qoʻriqchilar darvozasidan oʻtib, shohni saroyga olib keldilar va taxtga oʻtqazdilar. ²⁰Otaliyo shoh saroyida oʻldirilgani uchun yurt xalqi sevindi. Quddus osoyishta boʻlib qoldi. ²¹Yoʻsh* taxtga oʻtirgan paytda yetti yoshda edi.

12–BOB

Yahudo shohi Yoʻsh

12¹•Isroil shohi Yohu hukmronligining yettinchi yilida Yoʻsh* Yahudo shohi boʻlgan edi. U Quddusda qirq yil hukmronlik qildi. Onasi Bersheba shahridan boʻlib, ismi Zibiyox edi.

²Yoʻsh umri boʻyi Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi, chunki ruhoniy Yohayido unga yoʻl koʻrsatardi. ³Lekin sajdagohlar* hamon yoʻq qilinmagan, xalq hali ham oʻsha joylarda qurbonlik qilib, tutatqi tutatardi⁺.

⁴Yoʻsh ruhoniylarga farmon berdi:

— Egamizning uyiga ehson sifatida olib kelingan kumushni, doimiy soliqni, vaʼda qilingan nazrni va ixtiyoriy berilgan hadyalarni toʻplanglar. ⁵Bu kumushlarni ruhoniylar olib keluvchilardan qabul qilib olib, Egamiz uyining buzilgan joylarini tuzatishga sarflashsin.

⁶Yoʻsh hukmronligining yigirma uchinchi yilida ham ruhoniylar Egamiz uyining buzilgan joylarini hali tuzatmagan edilar. ⁷Shundan keyin shoh Yoʻsh ruhoniy Yohayido bilan boshqa ruhoniylarni chaqirib:

— Nimaga Egamizning uyini tuzatmayapsizlar? — dedi ularga, — endi odamlardan kumush olmanglar. Olgan kumushlaringizni Egamizning uyini tuzatishga beringlar.

⁸Ruhoniylar xalqdan oʻzlari pul yigʻmaslikka va Egamizning uyi taʼmirlanishini nazorat qilmaslikka rozi boʻlishdi. ⁹Ruhoniy Yohayido bir quti olib, qopqogʻi ustidan teshik ochdi. Uni qurbongohning yoniga — odamlar Egamizning uyiga kiradigan joyning oʻng tomoniga joylashtirdi. Ostonada qorovul boʻlib turgan ruhoniylar Egamizning uyiga keltirilgan hamma kumushni qutiga tashlayverishdi⁺. ¹⁰Qutida koʻp pul yigʻilgandan keyin, shohning mirzasi bilan oliy ruhoniy kelib, Egamizning uyiga keltirilgan kumushlarni qoplarga solib tortishardi. ¹¹Tortilgan kumushlar Egamizning uyidagi ishlarning boshida turgan odamlarga berilardi. Ular esa bu kumushlarni Egamizning uyida ishlayotgan duradgor va binokorlarga, ¹²tosh teruvchilarga, sangtaroshlarga toʻlashar, uyni tuzatmoq uchun yogʻoch va tosh sotib olishga ishlatishar, uyni tuzatishga kerak boʻlgan boshqa ashyolarga sarf qilishardi.

¹³Egamizning uyida yigʻilgan kumush bu joy uchun kumush togʻoralar, qaychilar, togʻorachalar va karnaylar, har xil oltin yoki kumush buyumlar yasashga sarf qilinmadi. ¹⁴Bu kumushning hammasi ishlovchilarga toʻlashga va uyni tuzatishga sarf qilindi. ¹⁵Egamizning uyida ishlovchilarga pul taqsimlaydigan odamlardan hisob–kitob talab qilinmadi, chunki ular halol ishlashdi⁺.

¹⁶Ayb va gunoh qurbonliklariga qoʻshib, zararni qoplash uchun beriladigan pul esa Egamizning uyiga olib kiritilmasdi. Bu pul ruhoniylarga tegishli edi⁺.

¹⁷Oʻsha paytda Oram shohi Xazayil Gat shahriga* hujum qilib, shaharni qoʻlga kiritdi. Keyin Quddusga hujum qilmoqqa qaror qildi⁺. ¹⁸Yahudo shohi Yoʻsh esa ota–bobolari — Yahudo shohlari Yohushafatning, Yohuramning, Oxoziyoning va oʻzining Egamizga atagan hamma muqaddas nazrlarini, Egamizning uyidan va saroy xazinalaridan olingan jamiki oltinlarni Oram shohi Xazayilga yubordi. Shundan keyin Xazayil Quddusga hujum qilish qaroridan qaytdi⁺.

¹⁹Yoʻshning boshqa ishlari, butun faoliyati “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ²⁰Shoh Yoʻshning aʼyonlari isyon koʻtarib, uni Silloga boradigan yoʻlda — Millodagi* uyda oʻldirdilar⁺. ²¹Uni oʻldirganlar Yoʻshning aʼyonlaridan Shimat degan odamning oʻgʻli Yoʻzabad bilan Shoʻmer deganning oʻgʻli Yohuzabad edilar. Yoʻsh Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Emoziyo shoh boʻldi.

13–BOB

Isroil shohi Yohuxoz

13¹Yahudo shohi Yoʻsh hukmronligining yigirma uchinchi yilida Yohuxoz Samariyada Isroil taxtiga oʻtirdi va oʻn yetti yil hukmronlik qildi. Yohuxoz Yohuning oʻgʻli edi⁺. ²Yohuxoz Egamiz oldida qabih ishlar qildi va Isroilni gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribomning qilgan gunohlariga ergashdi. U qabih yoʻlidan aslo qaytmadi⁺.

³Shuning uchun Egamiz Isroildan gʻazablandi va Isroil xalqini uzoq vaqt Oram shohi Xazayil bilan Xazayilning oʻgʻli Banhadadning qoʻliga berib qoʻydi⁺. ⁴Shu sababdan Yohuxoz Egamizga iltijo qilgan edi, Egamiz uning iltijolarini eshitdi. Isroil xalqi chekkan azob–uqubatlarni, Oram shohi ularni siquvga olganini Egamiz koʻrib turardi⁺. ⁵Egamiz Isroilga bir qutqaruvchi* yuborgandan keyin, ular Oram xalqining zulmidan xalos boʻldi va oldingiday tinchgina yashayverdi⁺. ⁶Ammo xalq Yeribom xonadoni Isroilga olib kirgan gunohlarga ergashaverdi, bu gunohlardan qaytmadi. Asheraga* atalgan ustun hali ham Samariyada turgan edi⁺. ⁷Oram shohi Yohuxozning lashkarini qirib, kulini koʻkka sovurgan edi. Yohuxozning ellikta otliq sipohi, oʻnta jang aravasi, oʻn mingta piyoda sipohidan boshqa kuchi qolmagan edi. ⁸Yohuxozning boshqa ishlari, butun faoliyati va uning qahramonliklari “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ⁹Yohuxoz olamdan oʻtdi. U Samariyada ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Yohoʻsh* shoh boʻldi.

Isroil shohi Yohoʻsh

¹⁰Yahudo shohi Yoʻsh hukmronligining oʻttiz yettinchi yilida Yohoʻsh Samariyada Isroil taxtiga oʻtirdi va oʻn olti yil hukmronlik qildi. Yohoʻsh Yohuxozning oʻgʻli edi. ¹¹U Egamiz oldida qabih ishlar qildi. Isroilni gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribom qilgan jamiki gunohlarga ergashdi, bu gunohlardan qaytmadi⁺.

¹²Yohoʻshning boshqa ishlari, butun faoliyati, Yahudo shohi Emoziyo bilan jang qilganda koʻrsatgan qahramonliklari “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan⁺. ¹³Yohoʻsh olamdan oʻtib, Samariyada ota–bobolari — Isroil shohlari yoniga dafn qilindi. Oʻrniga oʻgʻli Yorubom shoh boʻldi.

Elishayning oʻlimi

¹⁴Elishay tuzalmas xastalikka yoʻliqqanda, Isroil shohi Yohoʻsh uni ziyorat qilgani borib: “Otam! Otam! — deb yigʻlagan edi. — Siz Isroilning qudratli himoyachisisiz–ku! Isroilning jang aravasi va otliq lashkari kabisiz!* Bizni tashlab ketmang!”⁺

¹⁵Oʻshanda Elishay shohga: “Yoying bilan oʻqlaringni ol!” dedi. Shoh yoyi bilan oʻqlarini oldi. ¹⁶Elishay: “Yoyni hozirla!” deb shohga buyurdi. Shoh yoyni hozirlagach, Elishay qoʻllarini shohning qoʻllari ustiga qoʻydi. ¹⁷Soʻngra unga: “Sharq tomondagi derazani och!” deb buyurdi. Shoh derazani ochgandan keyin, Elishay: “Oʻqni ot!” dedi. Shoh oʻqni otdi.

— Bu oʻq Egamiz beradigan najot alomatidir, u seni Oram lashkari ustidan zafarga erishtiradi, — dedi Elishay. — Sen Oram lashkarini Ofoqda yoʻq qilasan⁺.

¹⁸Keyin Elishay shohga: “Qolgan oʻqlarni ol!” deb buyurdi. Isroil shohi oʻqlarni olgach, Elishay unga: “Oʻqlarni yerga ur!” dedi. Shoh oʻqlarni uch marta yerga urib, toʻxtab qoldi. ¹⁹Shunda paygʻambar shohdan achchiqlandi:

— Besh–olti marta urishing lozim edi, oʻshanda Oram lashkarini tamomila magʻlub qilgan boʻlarding. Endi esa ularni uch martagina magʻlub etasan, xolos.

²⁰Shundan keyin Elishay vafot etdi, uni dafn qildilar. Har yili bahorda Moʻabdan bosqinchilar Isroil yerlariga bostirib kelardi. ²¹Bir safar Isroil odamlari bir marhumni dafn qilayotgan edilar, Moʻablik bosqinchilarni koʻrdilar–u, jasadni Elishayning xilxonasiga tashlab qochdilar. Jasad Elishayning suyaklariga tekkanda tirilib ketdi va oyoqqa turdi.

Isroil bilan Oram oʻrtasidagi urush

²²Oram shohi Xazayil Yohuxozning butun shohligi davrida Isroil xalqiga zulm oʻtkazib kelgan edi⁺. ²³Ammo Egamiz Isroil xalqiga rahm–shafqat koʻrsatib, Ibrohim, Isʼhoq va Yoqb bilan qilgan ahdiga koʻra, Isroil xalqiga yuz burgan edi. Egamiz hozirgacha* Isroil xalqini Oʻz huzuridan quvib chiqarmadi va ularning qirilib ketishiga yoʻl qoʻymadi.

²⁴Oram shohi Xazayil vafot etgach, oʻrniga oʻgʻli Banhadad shoh boʻldi. ²⁵Soʻngra Yohoʻsh otasi Yohuxoz shohligi davrida boy bergan shaharlarni Xazayilning oʻgʻli Banhadaddan qaytarib oldi. Banhadadni uch marta magʻlub qilib, Isroil shaharlariga boshqatdan egalik qildi⁺.

14–BOB

Yahudo shohi Emoziyo

14¹•Isroil shohi Yohoʻsh* hukmronligining ikkinchi yilida Emoziyo Yahudo shohi boʻldi. Emoziyo Yoʻshning oʻgʻli edi⁺. ²Emoziyo shoh boʻlganda, yigirma besh yoshda edi. U Quddusda yigirma toʻqqiz yil hukmronlik qildi. Onasi Qudduslik boʻlib, ismi Yohuvaddon edi.

³Emoziyo Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qilsa ham, bobosi Dovud kabi emasdi. U har qanday ishni otasi Yoʻsh kabi qildi. ⁴Shu boisdan sajdagohlar* hamon yoʻq qilinmagan, xalq u yerlarda hali ham qurbonliklar keltirib, tutatqi tutatardi⁺.

⁵Emoziyo oʻz shohligini mustahkamlab olgandan keyin, otasini oʻldirgan aʼyonlarni yoʻq qildi⁺. ⁶Biroq Musoning Tavrot kitobida yozilganiga koʻra, qotillarning bolalarini oʻldirmadi, chunki Egamiz: “Otalar farzandlarining gunohi uchun oʻldirilmasin, farzandlar otalarining gunohi uchun oʻldirilmasin, har kim oʻzining gunohi uchungina jazolansin”, deb amr qilgan edi*⁺.

⁷Emoziyo Tuz vodiysida* oʻn mingta Edom sipohini oʻldirdi. Sela shahrini jang qilib qoʻlga qiritdi va u yerga Yoxtal deb nom berdi. Oʻsha joy hozir ham shu nom bilan yuritiladi⁺.

⁸Shundan soʻng Emoziyo Isroil shohi Yohoʻshga xabarchilar joʻnatib: “Qani, menga jang maydonida roʻbaroʻ kelib koʻr–chi”, dedi.

⁹Isroil shohi Yohoʻsh esa bunga javoban Yahudo shohi Emoziyoga shu xabarni joʻnatdi: “Lubnon togʻlarida bir gʻovtikan sadr daraxtiga, qizingni oʻgʻlimga xotinlikka ber, deb xabar yoʻllabdi. Oʻsha paytda bir yirtqich hayvon oʻsha yerdan oʻtib ketayotib, gʻovtikanni bosib yanchib ketibdi⁺. ¹⁰Shunga oʻxshab, sen ham Edom xalqini magʻlub etganing uchun magʻrurlanib ketding, Emoziyo. Oʻsha shuhrating bilan kifoyalanib, uyingda oʻtiraver. Nima uchun qitmirlik qilyapsan? Oʻz boshingni ham, Yahudo xalqining boshini ham baloga giriftor qilyapsan!”

¹¹Lekin Emoziyo quloq solmadi. Shuning uchun Isroil shohi Yohoʻsh Yahudo shohi Emoziyo ustiga yurish qildi. Ikkala tomonning lashkari Yahudoning Bayt–Shamash shahrida* roʻbaroʻ keldi⁺. ¹²Isroil lashkari Yahudo lashkarini magʻlub etdi. Yahudo lashkarining hammasi uylariga qochib ketdi. ¹³Isroil shohi Yohoʻsh Yahudo shohi Emoziyoni Bayt–Shamashda asir qilib oldi. Emoziyo Oxoziyoning nevarasi, Yoʻshning oʻgʻli edi. Soʻng Yohoʻsh Quddusga kelib, Quddus devorining Efrayim darvozasidan Burchak darvozasigacha boʻlgan 400 tirsak* qismini buzdirdi⁺. ¹⁴Egamizning uyida va saroyning xazinalarida topilgan oltinu kumushni va ashyolarni tortib oldi. Bulardan tashqari, asirlarni ham olib, Samariyaga qaytib ketdi⁺.

¹⁵Yohoʻshning boshqa ishlari, Yahudo shohi Emoziyo bilan jang qilganda koʻrsatgan qahramonliklari haqida “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan⁺. ¹⁶Yohoʻsh olamdan oʻtdi. U Samariyada ota–bobolari — Isroil shohlari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Yorubom shoh boʻldi.

Yahudo shohi Emoziyoning oʻlimi

¹⁷•Yahudo shohi Emoziyo Isroil shohi Yohoʻshning oʻlimidan keyin oʻn besh yil yashadi. ¹⁸Emoziyoning boshqa ishlari haqida “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ¹⁹Quddusda Emoziyoga qarshi fitna uyushtirildi. Emoziyo bundan xabar topib, Laxish shahriga* qochdi. Ammo dushmanlari Emoziyoning ortidan odam yuborib, uni oʻsha yerda oʻldirtirdilar⁺. ²⁰Emoziyoning jasadini otda Quddusga olib keldilar. U Dovud qalʼasida, ota–bobolarining yoniga dafn qilindi. ²¹Soʻngra Yahudo xalqi oʻn olti yoshli Uzziyoni* otasi Emoziyoning oʻrniga shoh qilib koʻtardilar. ²²Otasi Emoziyo olamdan oʻtgach, Uzziyo Elet shahrini* qaytadan Yahudo yerlariga qoʻshib olib, boshqatdan qurdi⁺.

Isroil shohi Yorubom

²³Yahudo shohi Emoziyo hukmronligining oʻn beshinchi yilida Yorubom Samariyada Isroil shohi boʻldi va qirq bir yil hukmronlik qildi. Yorubom Yohoʻshning oʻgʻli edi. ²⁴U Egamiz oldida qabih ishlar qildi va Isroilni gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribom qilgan gunohlarga ergashdi⁺.

²⁵Yorubom Levo–Xomatdan* Oʻlik dengizgacha* boʻlgan Isroil yerlarini qaytadan qoʻlga kiritdi. Zotan, Isroil xalqining Xudosi — Egamiz Oʻz quli Yunus paygʻambar orqali bu toʻgʻrida aytgan edi. Yunus Amitay deganning oʻgʻli boʻlib, u Gat–Xafer shahridan edi⁺.

²⁶Egamiz Isroil xalqi tortayotgan nihoyatda ogʻir azoblarni koʻrdi. Bu yerda Isroilga yordam berishga qodir na qul, na ozod qolgan edi⁺. ²⁷Egamiz Isroil xalqi nomini yer yuzidan oʻchirishni istamagani uchun Yorubom orqali ularni qutqargan edi.

²⁸Yorubomning boshqa ishlari, butun faoliyati, janglarda koʻrsatgan qahramonliklari, ilgaridan Yahudoga qarashli boʻlgan Damashq va Xomatni* qaytadan Isroil yerlariga qoʻshib olgani toʻgʻrisida “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan⁺. ²⁹Yorubom olamdan oʻtib, ota–bobolari — Isroil shohlari yoniga dafn qilindi. Oʻrniga oʻgʻli Zakariyo shoh boʻldi.

15–BOB

Yahudo shohi Uzziyo

15¹•Yorubom Isroilda hukmronlik qilayotganiga yigirma yetti yil boʻlganda, Uzziyo* Yahudo shohi boʻldi. Uzziyo Emoziyoning oʻgʻli edi⁺. ²Uzziyo shoh boʻlganda, oʻn olti yoshda edi. U Quddusda ellik ikki yil hukmronlik qildi. Onasi Qudduslik boʻlib, ismi Yoxoliyo edi.

³Uzziyo ham, otasi Emoziyo kabi, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi⁺. ⁴Lekin sajdagohlar* hamon yoʻq qilinmagan, xalq oʻsha joylarda hali ham qurbonliklar keltirib, tutatqi tutatardi⁺.

⁵Egamiz Uzziyoni jazolab, tuzalmas teri kasalligiga* yoʻliqtirdi. Uzziyo umrining oxirigacha bir uyda yolgʻiz yashadi. Yurtdagi xalqni ham, shoh saroyini ham oʻgʻli Yoʻtom boshqarardi⁺.

⁶Uzziyoning boshqa ishlari, butun faoliyati “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ⁷Uzziyo olamdan oʻtib, Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Yoʻtom shoh boʻldi.

Isroil shohi Zakariyo

⁸Uzziyo Yahudoda shohlik qilayotganiga oʻttiz sakkiz yil boʻlganda, Zakariyo Samariyada Isroil shohi boʻldi va olti oy hukmronlik qildi. Zakariyo Yorubomning oʻgʻli edi. ⁹U ham, otalari kabi, Egamiz oldida qabih ishlar qilib, Isroilni gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribom qilgan gunohlarga ergashdi⁺.

¹⁰Shallum degan odam Zakariyoga qarshi fitna uyushtirdi. Shallum Yobosh deganning oʻgʻli edi. Hammaning oldida Zakariyoni oʻldirib, oʻrniga oʻzi shoh boʻldi. ¹¹Zakariyoning boshqa ishlari “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ¹²Shunday qilib, Egamizning Yohuga: “Sening nasling toʻrtinchi avlodigacha Isroil taxtida oʻtiradi”, deb aytgan vaʼdasi amalga oshdi*⁺.

Isroil shohi Shallum

¹³Uzziyo Yahudoda shohlik qilayotganiga oʻttiz toʻqqiz yil boʻlganda, Shallum Isroil shohi boʻldi va Samariyada bir oy hukmronlik qildi. ¹⁴Manaxim degan odam Tirzadan* Samariyaga kelib, Shallumga suiqasd uyushtirdi. Manaxim Gadi deganning oʻgʻli edi. Manaxim Shallumni oʻldirib, oʻrniga oʻzi shoh boʻldi⁺. ¹⁵Shallumning boshqa ishlari va u qilgan fitna haqida “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ¹⁶Oʻshanda Tifsax aholisi taslim boʻlmagani uchun Manaxim Tirzadan joʻnab ketdi–da, borib Tifsax shahri va uning atrofidagi qishloqlarni qirdi. Hatto homilador ayollarning qorinlarini yorib tashladi.

Isroil shohi Manaxim

¹⁷Uzziyo Yahudoda shohlik qilayotganiga oʻttiz toʻqqiz yil boʻlganda, Gadi oʻgʻli Manaxim Isroil shohi boʻlgan edi. Manaxim Samariyada oʻn yil hukmronlik qildi. ¹⁸U Egamiz oldida qabih ishlar qilib, Isroilni gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribom qilgan gunohlarga umri boʻyi ergashdi⁺.

¹⁹Shundan keyin Ossuriya shohi Tigʻlatpilasar* Isroil yerlariga hujum qildi. “Tigʻlatpilasar meni qoʻllab–quvvatlasin, oʻzim shoh boʻlib qolay” degan maqsadda Manaxim unga 2000 pud* kumush berdi⁺. ²⁰Manaxim Isroildagi hamma boylarni odam boshiga ellik kumush tangadan* toʻlashga majbur qilib, Ossuriya shohiga berilgan kumushning oʻrnini qopladi. Shundan soʻng Ossuriya shohi Isroil yerlaridan chiqib, yurtiga qaytib ketdi.

²¹Manaximning boshqa ishlari, uning butun faoliyati “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ²²Manaxim olamdan oʻtgach, oʻrniga oʻgʻli Pakaxiyo shoh boʻldi.

Isroil shohi Pakaxiyo

²³Uzziyo Yahudoda shohlik qilayotganiga ellik yil boʻlganda, Pakaxiyo Samariyada Isroil shohi boʻldi va ikki yil hukmronlik qildi. Pakaxiyo Manaximning oʻgʻli edi. ²⁴Pakaxiyo Egamiz oldida qabih ishlar qilib, Isroilni gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribom qilgan gunohlarga ergashdi⁺.

²⁵Pekax degan lashkarboshi Pakaxiyoga qarshi fitna uyushtirdi. Pekax Ramaliyo degan odamning oʻgʻli edi. Pekax yoniga Giladlik ellikta odamni olib, Samariyadagi shoh saroyining qalʼasida Pakaxiyoni, Argob va Oreyni oʻldirdi. Uning oʻrniga Pekaxning oʻzi shoh boʻldi.

²⁶Pakaxiyoning boshqa ishlari, butun faoliyati “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan.

Isroil shohi Pekax

²⁷Uzziyo Yahudoda shohlik qilayotganiga ellik ikki yil boʻlganda, Pekax Samariyada Isroil shohi boʻldi va yigirma yil hukmronlik qildi. ²⁸U Egamiz oldida qabih ishlar qilib, Isroilni gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribom qilgan gunohlarga ergashdi⁺.

²⁹Isroil shohi Pekax davrida Ossuriya shohi Tigʻlatpilasar* bostirib kelib, Isroilning Iyxon, Ovil–Bayt–Maxo, Yonox, Kedesh, Xazor shaharlari bilan birga Gilad, Jalila va butun Naftali hududlarini qoʻlga kiritdi hamda bu yerlardagi xalqni Ossuriyaga asir qilib olib ketdi.

³⁰Yahudo shohi Yoʻtom hukmronligining yigirmanchi yilida Xoʻsheya Pekaxga fitna uyushtirib, uni oʻldirdi va oʻrniga oʻzi shoh boʻldi. Xoʻsheya Elox deganning oʻgʻli edi.

³¹Pekaxning boshqa ishlari, butun faoliyati “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan.

Yahudo shohi Yoʻtom

³²•Isroil shohi Pekax hukmronlik qilayotganiga ikki yil boʻlganda, Yoʻtom Yahudo shohi boʻldi. Yoʻtom Uzziyoning oʻgʻli edi⁺. ³³Yoʻtom yigirma besh yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn olti yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Yerusha boʻlib, u Zodoʻxning qizi edi.

³⁴Yoʻtom, otasi Uzziyo kabi, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi⁺. ³⁵Ammo sajdagohlar hamon yoʻq qilinmagan, xalq oʻsha sajdagohlarda qurbonliklar keltirib, tutatqi tutatardi. Yoʻtom Egamiz uyining Yuqori Darvozasini qurdi⁺.

³⁶Yoʻtomning boshqa ishlari, butun faoliyati haqida “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ³⁷Oʻsha kunlarda Oram shohi Ratan bilan Isroil shohi Pekaxning Yahudoga hujum qilishlariga Egamiz yoʻl qoʻyib berdi⁺. ³⁸Yoʻtom olamdan oʻtib, bobosi Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Oxoz shoh boʻldi.

16–BOB

Yahudo shohi Oxoz

16¹•Isroil shohi Pekax hukmronlik qilayotganiga oʻn yetti yil boʻlganda, Oxoz Yahudo shohi boʻldi. Oxoz Yoʻtomning oʻgʻli edi. ²Oxoz yigirma yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn olti yil hukmronlik qildi. U bobosi Dovuddan namuna olmadi, Egasi Xudo oldida toʻgʻri ishlar qilmay, ³Isroil shohlarining yoʻlidan ketdi. Kanʼon yurtidan Egamiz quvgan qavmlarning jirkanch odatlariga taqlid qilib, hatto oʻz oʻgʻlini qurbonlik qilib, olovda kuydirdi*⁺. ⁴Sajdagohlarda*, tepaliklarda va har qanday yashil daraxt ostida qurbonliklar keltirib, tutatqi tutatardi⁺.

⁵Oram shohi Ratan bilan Isroil shohi Pekax Quddusni bosib olish uchun yurish qildilar. Shaharni qamal qilib tursalar–da, Oxozni yenga olmadilar⁺. ⁶Shunda Oram shohi Ratan Elet shahrini qoʻlga kiritib, u yerdagi Yahudo xalqini haydab chiqardi. Eletga joylashgan Oram xalqi* hozir ham oʻsha yerda istiqomat qiladi⁺.

⁷Oxoz Ossuriya shohi Tigʻlatpilasarga: “Men sizga qaramman*, qulingizman, keling, menga hujum qilayotgan Oram va Isroil shohlarining qoʻlidan meni qutqaring”, deb elchilar joʻnatdi⁺. ⁸Egamizning uyidagi va shoh saroyining xazinalaridagi oltinu kumushlarni Ossuriya shohiga hadya qilib yubordi⁺.

⁹Ossuriya shohi Oxozning iltimosiga rozi boʻldi. Damashqqa hujum qilib, bu shaharni bosib oldi. Shahar aholisini Xirga surib chiqardi va shoh Ratanni oʻldirdi⁺.

¹⁰Shoh Oxoz Ossuriya shohi Tigʻlatpilasar bilan uchrashish uchun Damashqqa borganda, u yerdagi qurbongohni koʻrdi. Qurbongohning rejasini hamma ikir–chikirlarigacha chizib, tayyorlab, ruhoniy Uriyoga yubordi⁺. ¹¹Shoh Oxoz Damashqdan qaytgunga qadar, ruhoniy Uriyo, u yuborganlari boʻyicha, aynan oʻshanday qurbongoh qurdi.

¹²Shoh Damashqdan qaytgach, yangi qurbongohni koʻrib, uning ustida qurbonliklar keltirish uchun bordi. ¹³Kuydiriladigan qurbonligini va don nazrini ado etdi, yangi qurbongoh ustiga sharob nazrini quydi, tinchlik qurbonligining qonini qurbongohga sepdi. ¹⁴Egamizga bagʻishlangan oldingi bronza qurbongoh yangi qurbongoh bilan Egamizning uyi orasida edi. Oxoz bronza qurbongohni bir chetga — oʻzi qurgan yangi qurbongohning shimol tomoniga koʻchirtirib tashladi⁺. ¹⁵Soʻngra shoh Oxoz ruhoniy Uriyoga shunday farmon berdi: “Ertalabki kuydiriladigan qurbonlik bilan kechqurungi don nazrini, shohning kuydiriladigan qurbonligini va uning don nazrini, bundan tashqari, yurt xalqining kuydiriladigan qurbonligini, don nazrini va sharob nazrini mana shu katta qurbongoh ustida ado et. Kuydiriladigan qurbonlik bilan boshqa qurbonliklarning qonini shu qurbongohga sep. Kelajakda nima boʻlishi menga ayon boʻlishi uchun esa bronza qurbongohni saqla.”⁺ ¹⁶Ruhoniy Uriyo shoh Oxozning hamma farmonini bajardi.

¹⁷⁻¹⁸Shoh Oxoz Ossuriya shohini mamnun qilish uchun quyidagi ishlarni qildi: Xudoning uyidagi aravalarning yon toʻsiqlarini koʻchirtirib tashladi, bularning ustidagi togʻoralarni ham oldirdi. Bronzadan yasalgan buqalarning ustidan hovuzni* olib, toshdan qilingan toʻshama ustiga joylashtirdi. Egamizning uyi ichkarisida qurilgan va Shabbat kuni shoh foydalanadigan joyni, shoh tashqaridan kiradigan yoʻlakni oldirib tashladi⁺⁺.

¹⁹Oxozning boshqa ishlari “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ²⁰Oxoz olamdan oʻtib, Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn etildi. Oʻrniga oʻgʻli Hizqiyo shoh boʻldi.

17–BOB

Isroilning oxirgi shohi Xoʻsheya

17¹Yahudo shohi Oxoz hukmronlik qilayotganiga oʻn ikki yil boʻlganda, Xoʻsheya Samariyada Isroil shohi boʻldi va toʻqqiz yil hukmronlik qildi. Xoʻsheya Eloxning oʻgʻli edi⁺. ²U Egamiz oldida qabih ishlar qilgan boʻlsa ham, oʻzidan oldin oʻtgan Isroil shohlari qadar emasdi.

³Ossuriya shohi Shalmanasar* Xoʻsheyaga qarshi urush ochdi. Xoʻsheya taslim boʻlib, Shalmanasarga oʻlpon toʻlay boshladi⁺. ⁴Lekin keyinroq Xoʻsheya Misr firʼavni Soʻvaxdan yordam soʻrab xabarchilar joʻnatdi va Ossuriya shohiga har yili toʻlashi kerak boʻlgan oʻlponni toʻlamay qoʻydi. Xoʻsheyaning xoinlik qilganini Ossuriya shohi bilib qoldi, shuning uchun uni tutib, zindonga tashladi.

Samariyaning magʻlubiyati

⁵Shalmanasar Isroil yerlariga hujum qilib, Samariyani uch yil qamal qilib turdi⁺. ⁶Xoʻsheya hukmronligining toʻqqizinchi yilida Ossuriya shohi* Samariyani qoʻlga kiritib*, Isroil xalqini Ossuriyaga koʻchirdi. Ularni Xalax shahriga, Xavor daryosi boʻyidagi Gozan hududiga va Midiya shaharlariga joylashtirdi⁺.

⁷Isroil xalqi oʻzlarini Misr firʼavni hukmronligidan xalos qilib, Misrdan olib chiqqan Egasi Xudoga qarshi gunoh qilgan edilar. Ularning boshiga kelgan jamiki gʻam–kulfatlarning sababi shu edi. Oʻsha paytlarda Isroil xalqi begona xudolarga sajda qilishar,⁺ ⁸Kanʼon yurtidan Egamiz quvgan qavmlarning odatlariga va Isroil shohlari* oʻzlaricha joriy qilgan odatlarga binoan yashardilar⁺. ⁹Oʻzlarining Egasi Xudoga maʼqul kelmaydigan ishlarni qilardilar. Hamma yerda — qishloqlardan tortib, mustahkam shahargacha boʻlgan joylarda sajdagohlar* qurgan edilar⁺. ¹⁰Har bir tepalikning ustiga, har bir yashil daraxtning ostiga butsimon toshlarni, Asheraga* atab ustunlarni oʻrnatgan edilar⁺. ¹¹Kanʼon yurtidan Egamiz quvib yuborgan xalqlar singari, Isroil xalqi hamma sajdagohlarda qurbonliklar qilishardi. Ular qabih ishlari bilan Egamizni gʻazablantirardilar. ¹²Egamiz: “Bunday ishlarni qilmanglar”, deb aytganiga* qaramasdan, butlarga xizmat qilaverardilar⁺.

¹³Egamiz Isroil va Yahudo xalqini hamma paygʻambarlar, valiylar orqali ogohlantirib, ularga shunday amr bergan edi: “Qabih yoʻllaringizdan qaytinglar. Mening amrlarimga, farmonlarimga itoat etinglar! Men hamma qonunlarimni ota–bobolaringizga berganman, paygʻambar boʻlgan qullarim orqali sizlarga yuborganman.”⁺

¹⁴Ammo Isroil xalqi quloq solmasdi. Ular otalari kabi oʻjarlik qilaverdilar, oʻzlarining Egasi Xudoga ishonmas edilar⁺. ¹⁵Egamizning farmonlaridan, ogohlantirishlaridan va otalari bilan qilgan ahdidan yuz oʻgirib, betayin xudolarga sajda qilgani uchun oʻzlari ham betayin boʻlib qolgandilar. Egamiz: “Atrofingizdagi xalqlarga oʻxshab yashamanglar”, deb ularga amr bersa ham, oʻsha xalqlarning odatlariga koʻra, yashayverardilar⁺.

¹⁶Isroil xalqi oʻzlarining Egasi Xudoning hamma amrlaridan yuz oʻgirgandi. Ular topingani ikkita buzoq tasvirini va Asheraning ustunini yasadilar. Barcha samoviy jismlarga sajda qilib, Baalga xizmat etardilar⁺. ¹⁷Oʻgʻillarini, qizlarini qurbonlik qilib, olovda kuydirardilar*, fol ochtirib, taʼbirchilarga eʼtiqod qilardilar. Egamiz oldida qabih ishlarga mukkasidan ketib, Egamizni gʻazablantiraverdilar⁺. ¹⁸Egamiz Isroil xalqidan qattiq gʻazablanib, ularni Oʻzining huzuridan chiqarib tashlagandi. Yahudo xalqidan tashqari bironta qabila Egamizning huzurida qolmagan edi. ¹⁹Hatto Yahudo xalqi ham oʻzlarining Egasi Xudoning amrlariga rioya qilmay qoʻygandi. Ular Isroil xalqining qabih odatlariga taqlid qildilar⁺. ²⁰Oqibatda Egamiz Isroilning hamma qavmidan yuz oʻgirdi. Ularni talonchilarning qoʻliga berib, jazoladi. Oxiri, hammasini huzuridan uloqtirib tashladi⁺.

²¹Darvoqe, Egamiz Dovud xonadonidan Isroilni tortib olgandan keyin*, Isroil xalqi Nabat oʻgʻli Yeribomni shoh qilgan edi. Yeribom Isroil xalqini Egamizning yoʻlidan ozdirib, ogʻir gunohga botirdi⁺. ²²Isroil xalqi Yeribom qilgan hamma gunohlarga ergashdi, bu gunohlardan qaytmadi. ²³Natijada Egamiz paygʻambar qullari orqali aytganiday, Isroil xalqini Oʻz huzuridan quvgan va Isroil xalqi oʻz yurtlaridan Ossuriyaga surgun qilingan edilar. Ular bugungacha* oʻsha yerda yashaydilar.

Samariyaga oʻrnashgan xalqlarning butparastligi

²⁴Ossuriya shohi Bobildan, Goʻsax, Ivvax, Xomat va Sefarvayim shaharlaridan odamlarni olib kelib, Samariya* shaharlarida Isroil xalqi oʻrniga joylashtirdi. Ular Samariyani egallab, Samariya shaharlarida istiqomat qila boshladilar⁺.

²⁵Ular bu joylarga dastlab oʻrnashganlarida, Egamizga sajda qilmadilar. Shuning uchun Egamiz Samariya shaharlariga arslonlar yubordi. Arslonlar oʻsha xalqlardan baʼzi odamlarni oʻldirdi. ²⁶Soʻngra Samariyadan Ossuriya shohiga quyidagicha xabar joʻnatildi: “Siz Samariya shaharlariga koʻchirib kelib oʻrnashtirgan xalqlar bu yurt xudosining qonun–qoidalarini bilmayaptilar. Shuning uchun oʻsha xudo bu yerga arslonlar yuboryapti, odamlar esa arslonlarga yem boʻlyapti.”

²⁷Shundan keyin Ossuriya shohi quyidagicha farmon berdi: “Samariyadan asir qilib olib ketilgan ruhoniylardan birortasini oʻsha yerga qaytarib yuboringlar. Ruhoniy oʻsha yurtga borib yashasin va Samariyaning xudosi qonun–qoidalarini oʻsha yerdagi xalqlarga oʻrgatsin.” ²⁸Samariyadan koʻchirib yuborilgan ruhoniylardan biri qaytib kelib, Baytilda istiqomat qila boshladi. U oʻsha yerda oʻrnashgan xalqlarga Egamizga qanday sajda qilishni oʻrgatishga kirishdi⁺.

²⁹Lekin Samariya shaharlariga joylashgan har bir xalq oʻz xudolarining tasvirini yasayverdi. Isroil xalqi Samariyada yashaganda barpo qilgan sajdagohlarga oʻsha xudolarning tasvirini qoʻydilar. ³⁰Bobilliklar xudo Suxotvanotning, Xutliklar xudo Nargalning, Xomatliklar xudo Oshimaning, ³¹Ivvaxliklar esa xudolar Nivxaz va Tartoqning tasvirlarini yasab, oʻsha xudolarga sajda qildilar. Sefarvayimliklar oʻzlarining xudolari Odrammalek va Anammalekka bolalarini kuydirib qurbonlik qildilar⁺. ³²Ular ham Egamizga sajda qildilar, ayni paytda oʻz xudolarining sajdagohlarida xizmat qilish uchun oralaridan ruhoniylar ham saylab oldilar⁺. ³³Ular Egamizga sajda qilish bilan birga, oʻzlari oldin yashagan ona yurtining odatlariga muvofiq oʻz xudolariga ham xizmat qilaverdilar⁺. ³⁴Oʻsha xalqlar bugungacha eski odatlari boʻyicha yashab keladilar: na Egamizdan qoʻrqadilar, na Egamiz Yoqbga, yaʼni Isroil nasliga bergan farmonlarni, qoidalarni, qonun va amrlarni bajaradilar⁺.

³⁵Ilgarilari Egamiz Isroil xalqi bilan ahd tuzib, shunday amr etgan edi: “Begona xudolarga sajda qilmanglar, taʼzim qilmanglar, u xudolarga xizmat qilmanglar, qurbonlik keltirmanglar⁺. ³⁶Faqat Menga sajda qilinglar! Men, Egangiz, buyuk qudratim va ajoyibotlarim bilan sizlarni Misrdan olib chiqqanman. Menga taʼzim qilib, qurbonlik keltiringlar⁺. ³⁷Sizlar uchun yozgan farmonlarimni, qoidalarimni, qonunlarimni va amrlarimni to abad ijro etinglar, begona xudolarga sajda qilmanglar⁺. ³⁸Sizlar bilan tuzgan ahdimni unutmanglar, begona xudolarga sajda qilmanglar. ³⁹Faqat Men, Egangiz Xudogagina sajda qilinglar. Hamma gʻanimlaringiz qoʻlidan sizlarni xalos qiladigan Menman.”

⁴⁰Shunga qaramay, Samariyaga oʻrnashgan xalqlar Egamizning amrlariga quloq solmasdan eski odatlariga koʻra, yashayverdilar. ⁴¹Bu xalqlar bir paytning oʻzida ham Egamizga sajda qilar, ham oʻyib ishlangan tasvirlarga xizmat qilardilar. Ularning bolalari va nabiralari ham bugungacha otalari kabi yashaydilar⁺.

18–BOB

Yahudo shohi Hizqiyo

18¹•Isroil shohi Xoʻsheya hukmronlik qilayotganiga uch yil boʻlganda, Hizqiyo Yahudo hukmdori boʻldi. Hizqiyo Oxozning oʻgʻli edi. ²Hizqiyo yigirma besh yoshida shoh boʻldi. U Quddusda yigirma toʻqqiz yil shohlik qildi. Onasining ismi Abiyo* boʻlib, Zakariyoning qizi edi.

³Hizqiyo, bobosi Dovud kabi, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi. ⁴U sajdagohlarni* yoʻqotdi, butsimon toshlarni parchalab tashladi, Asheraning* ustunlarini kesdi. Muso bronzadan yasagan Naxushton nomli ilon tasvirini* ham sindirdi. Chunki Isroil xalqi oʻsha kungacha bronza ilon tasviriga qurbonlik keltirardi⁺.

⁵Hizqiyo Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga ishonardi. Hizqiyogacha ham, undan keyin ham Yahudo shohlari orasida unga oʻxshagani boʻlmadi⁺. ⁶Hizqiyo Egamizga nihoyatda sodiq boʻlib, Uning yoʻllaridan ozmadi. Egamiz Musoga bergan amrlarni bajardi. ⁷Egamiz Hizqiyo bilan edi. Hizqiyo nima ish qilmasin, Egamiz unga baraka berdi. U Ossuriya shohiga itoat qilmay, unga qarshi bosh koʻtardi. ⁸Hamma joyda — Gʻazo va uning atroflarigacha, qishloqlardan tortib, mustahkam shahargacha boʻlgan joylarda Filistlarni magʻlub qildi⁺.

⁹Hizqiyo hukmronligining toʻrtinchi yilida Ossuriya shohi Shalmanasar Samariyaga hujum qilib, qamal qildi. Bu paytda Isroil shohi Xoʻsheya yettinchi yil shohlik qilayotgan edi⁺. ¹⁰Qamalning uchinchi yilida* Samariya quladi. Hizqiyo hukmronligining oltinchi yilida va Isroil shohi Xoʻsheya hukmronligining toʻqqizinchi yilida Shalmanasar Samariyani oldi. ¹¹Ossuriya shohi* Isroil xalqini Ossuriyaga koʻchirib, ularni Xalax shahriga, Xavor daryosi boʻyidagi Gozan hududiga va Midiya shaharlariga joylashtirdi⁺. ¹²Ular oʻzlarining Egasi Xudoga itoat etmay, Uning ahdini buzganlari uchun shu hodisalar yuz bergandi. Xudoning Oʻz quli Muso orqali bergan birorta amriga ular quloq solmadilar, hech birini bajarmadilar⁺.

Ossuriya qoʻshini Quddusni oʻrab oladi

¹³•Hizqiyo hukmronligining oʻn toʻrtinchi yilida* Ossuriya shohi Sanxariv* Yahudo yurtiga hujum qildi. Uning hamma mustahkam shaharlarini bosib oldi. ¹⁴Yahudo shohi Hizqiyo Laxish shahrida* turgan Ossuriya shohiga shunday xabar yubordi: “Men aybdorman, mening yurtimdan keting, nimani talab qilsangiz, rozi boʻlaman.” Ossuriya shohi Yahudo shohi Hizqiyoni 640 pud* kumush va 64 pud* oltinni oʻlpon qilib toʻlashga majbur qildi⁺. ¹⁵Hizqiyo hamma kumushni Egamizning uyidan va shoh saroyining xazinalaridan topib, unga berdi⁺. ¹⁶Hizqiyo yana Egamizning uyi eshiklari bilan eshik kesakilari* ustiga ilgari oʻzi qoplatgan oltin qoplamalarni ham chiqarib olib, Ossuriya shohiga berdi.

¹⁷Keyin Ossuriya shohi oʻzining bosh qoʻmondoni, bosh vaziri va mulozimi boshchiligida katta lashkarni Laxishdan Quddusga, shoh Hizqiyoning ustiga safarbar qildi. Lashkar Quddusga borayotib, Yuqori hovuz arigʻi yonida toʻxtadi. Bu ariq kir yuvuvchining dalasiga boradigan yoʻl yonida edi⁺. ¹⁸Ular shoh Hizqiyoga xabarchi yuborgan edilar, Xilqiyo oʻgʻli Eliyaqim, Shavna va Osif oʻgʻli Yoʻx Quddusdan chiqib, Ossuriyaliklarning yoniga bordilar. Shoh Hizqiyoning saroyida Eliyaqim bosh vazir boʻlib, Shavna kotib, Yoʻx esa mushovir* boʻlib xizmat qilar edilar⁺.

¹⁹Mulozim ularga shunday dedi:

“Ulugʻ Ossuriya shohining shu gaplarini Hizqiyoga yetkazing: «Nimangga ishonyapsan oʻzi? ²⁰Harbiy mahoratingdan va kuch–qudratingdan gapiryapsan, lekin bular quruq gaplar–ku. Kimingga ishonib menga itoat etmayapsan? ²¹Ha, sen Misrga ishonyapsan. Lekin Misr yoriq qamishdan qilingan hassaga oʻxshaydi–ku. Unga suyansang, qoʻlingga sanchiladi. Misr firʼavniga ishonganlarning hammasi shu ahvolga tushadi⁺. ²²Balki sizlar: ‘Biz Egamiz Xudoga ishonamiz’, deb aytarsizlar menga. Axir, Hizqiyo oʻsha Egangizning sajdagohu* qurbongohlarini buzib tashlab, Yahudo xalqiga va Quddusliklarga: ‘Faqatgina Quddusdagi qurbongohning oldida sajda qilinglar’, deb aytgan ekan–ku!*»⁺

²³Kelinglar, endi janobi oliylari Ossuriya shohi nomidan sizlar bilan bir garov oʻynaylik. Biz sizlarga ikki mingta ot beramiz, qani, ularni minishga odam topinglar–chi! ²⁴Qani, koʻraylik–chi, shohimning qullari orasidagi eng kichik bir lashkarboshisini magʻlub qila olasizmi?! Axir, oʻzingiz Misrning jang aravalariyu otliqlariga umid bogʻlab oʻtiribsiz. ²⁵Qolaversa, bizni Egangizning xohishisiz bu yurtni vayron qilishga kelgan, deb oʻylaysizlarmi? Egangizning Oʻzi bizga: «Oʻsha joyga borib, u yerni vayron qilinglar», deb amr bergan–ku!”

²⁶Xilqiyo oʻgʻli Eliyaqim, Shavna va Yoʻx Ossuriyalik mulozimga:

— Bu qullaringga oramiycha* gapiraver, oramiychani tushunamiz. Ibroniycha gapirma. Tagʻin devor ustidagilar bizning gapimizni eshitib qolmasin, — dedilar⁺. ²⁷Mulozim esa shunday javob berdi:

— Shohim bu soʻzlarni faqat hukmdoringizga va sizlarga gapirsin deb, meni yuboribdimi?! Devor ustida toʻplangan odamlarga ham gapiryapman–da. Ular ham, sizlar kabi, tezaklarini yeb, siydiklarini ichishga giriftor qilingan.

²⁸Soʻngra u tik turib, baland ovoz bilan ibroniycha gapirdi: “Ulugʻ Ossuriya shohining gaplarini eshiting! ²⁹Shoh hazratlari shunday aytmoqda: Hizqiyo sizlarni yoʻldan urmasin. U baribir sizlarni mening qoʻlimdan qutqara olmaydi. ³⁰«Egamiz bizni albatta qutqaradi, bu shahar Ossuriya shohi qoʻliga taslim boʻlmaydi», deb Hizqiyo sizlarni Egangizdan umidvor qilmasin.

³¹Shohingiz Hizqiyoga quloq solmanglar. Mana, Ossuriya shohi aytmoqda: men bilan sulh tuzib, mening oldimga chiqinglar. Shunda har kimga oʻz uzumzoriyu anjir daraxti hosilidan yeyishga, oʻz sardobasidan suv ichishga ijozat beriladi⁺. ³²Soʻngra men sizlarni oʻz oʻlkangizga oʻxshagan bir yurtga olib boraman. U joy bugʻdoy, sharob, non, uzumzorlarga, zaytun moyi va asalga boy yurtdir. Oʻlimni emas, hayotni tanlanglar. «Egamiz bizni qutqaradi», deb sizlarni aldamoqchi boʻlgan Hizqiyoga quloq solmanglar⁺. ³³Qaysi xalqning xudosi oʻz yurtini men, Ossuriya shohining qoʻlidan qutqaribdi?! ³⁴Xomat bilan Arpad shaharlarining* xudolari qani?! Sefarvayimning, Xana va Ivvaxning* xudolari–chi?! Birorta xudo Samariyani* mening qoʻlimdan qutqara olmadi–ku!⁺ ³⁵Jamiki xalqlarning xudolaridan qaysi biri oʻz yurtini mening qoʻlimdan qutqaribdiki, Egangiz Quddusni qutqara olsa?!”⁺

³⁶Ammo xalq jim turaverdi. Birontasi ham javob bermadi. Chunki shoh Hizqiyo: “Uning gapiga javob qaytarmanglar”, deb farmon bergan edi. ³⁷Shundan keyin bosh vazir Eliyaqim, kotib Shavna va mushovir Yoʻx qaygʻudan liboslarini yirtib, Hizqiyoning oldiga keldilar–da, Ossuriyalik mulozimning gaplarini Hizqiyoga aytib berdilar.

19–BOB

Shoh Hizqiyo Ishayodan maslahat soʻraydi

19¹•Shoh Hizqiyo bularni eshitgach, qaygʻudan liboslarini yirtdi. Qanorga oʻranib*, Egamizning uyiga bordi. ²U bosh vazir Eliyaqimni, kotib Shavnani va oqsoqol ruhoniylarni Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambarning huzuriga yubordi. Hammalari qanorga oʻranib olgan edilar⁺.

³Ular Ishayoning huzuriga borib, shunday dedilar:

— Hizqiyo aytyaptiki: “Bugun jafo chekyapmiz, jazo olyapmiz, sharmanda boʻlyapmiz. Biz tugʻayotgan, lekin tugʻish uchun madori qolmagan ayolga oʻxshaymiz⁺. ⁴Barhayot Xudoni tahqirlash uchun Ossuriya shohi oʻzining mulozimini yuboribdi. Mulozimning soʻzlarini koshkiydi Egangiz Xudo eshitsa–yu, oʻsha soʻzlari uchun ularni jazolasa. Endi shahardagi tirik qolganlar uchun iltijo qiling.”⁺

⁵Shohning aytib yuborgan bu xabarini Ishayo eshitgach, ⁶Hizqiyoning aʼyonlariga shunday dedi:

— Shohingizga shu gaplarni yetkazinglar: “Egamiz shunday aytmoqda: Ossuriya shohining qullari Meni haqoratlab aytgan soʻzlaridan qoʻrqma⁺. ⁷Men Ossuriya shohining yuragiga gʻulgʻula solaman, u bir mish–mishni eshitib, oʻz yurtiga qaytib ketadi. Unga oʻz yurtida ajal keltiraman.”

Ossuriya shohining Hizqiyoga maktubi

⁸Ossuriya shohi Sanxarivning Laxish shahridan* qaytib ketganini eshitib, shohning mulozimi ham orqasiga qaytdi. Shohni Libna shahriga qarshi urishayotgan yerida topdi⁺.

⁹⁻¹⁰Sanxariv: “Habashiston* shohi Tirxoqo sen bilan urush qilgani otlandi” degan xabarni eshitdi. U Habashistonga qarshi jang boshlashdan oldin Yahudo shohi Hizqiyoga yana odamlari orqali shu gapni yetkazdi:

“Umid qilgan xudoying seni aldamasin: «Quddus Ossuriya shohiga taslim boʻlmaydi», deb seni laqillatmasin. ¹¹Axir, oʻzing eshitgansan–ku! Ossuriya shohlari hamma yurtlarni yer bilan yakson qilgan. Endi sen qutulaman, deb oʻylayapsanmi?! ¹²Otalarim qancha xalqlarni xonavayron qildi. Ularni xudolari qutqarmadi–ku! Gozan, Xoron, Razaf aholisi, Talassarda yashagan Eden xalqlari qutula oldimi?!⁺ ¹³Qani, ayt–chi, Xomat shahrining shohi qani endi?! Arpad, Sefarvayim, Xana, Ivvax shaharlarining shohlari qayerda?!”⁺

Hizqiyoning ibodati

¹⁴Hizqiyo xabarchilarning qoʻlidan maktubni olib oʻqigach, Egamizning uyiga kirdi. Maktubni Egamizning oldida ochib, yerga yoydi va ¹⁵yolvorib ibodat qildi: “Ey ikki karub* orasida taxt qurgan Isroil xalqining Xudosi — Egamiz! Butun yer yuzidagi shohliklarning tanho Xudosi Sensan. Osmonni va yerni Sen yaratgansan⁺. ¹⁶Ey Egamiz! Quloq solib, eshit. Ey Egamiz, koʻzlaringni ochib, qara. Sanxariv nimalar aytganini, u barhayot Xudoni qanday haqoratlaganini bilib qoʻy⁺. ¹⁷Ey Egamiz! Biz bilamizki, Ossuriya shohlari bir qancha xalqlarni va ularning yurtlarini vayron qilganlar. ¹⁸Oʻsha xalqlarning xudolarini olovda yoqib, yoʻq qilganlar. Chunki oʻsha narsalar xudolar emas, balki inson qoʻli bilan yogʻochdan, toshdan yasalgan narsalar edi⁺. ¹⁹Ey Egamiz Xudo! Endi Sen bizni Sanxarivning qoʻlidan qutqargin, toki butun yer yuzidagi shohliklar Sening tanho Xudo ekaningni bilishsin, ey Egamiz!”⁺

Ishayo bashorat qiladi

²⁰Omiz oʻgʻli Ishayo Hizqiyoga shunday xabar yubordi:

“Isroil xalqining Xudosi — Egamiz aytmoqda: «Ossuriya shohi Sanxariv haqida qilgan iltijolaringni eshitdim.» ²¹Egamiz unga qarshi shu soʻzlarni menga ayon qildi:

«Bokira qiz* Quddus sendan nafratlanadi,

Ustingdan kuladi.

Goʻzal Sion* orqangdan masxara qiladi,

Boshini chayqaydi.

²²Kimni haqorat qilding oʻzi?

Kimni tahqirlading?

Kimga qoʻrs gapirding?

Kiborlarcha boqding, hey?

Isroil xalqining Muqaddas Xudosiga!

²³Xabarchilaring orqali Men, Rabbiyni haqorat qilding.

Oʻzing haqingda aytdingki:

‘Koʻplab jang aravalarim bilan

Togʻ choʻqqilarini zabt etdim.

Lubnondagi inson qadami yetmagan joylarga yetib bordim.

Eng baland sadr daraxtlarini,

Eng aʼlo sarv daraxtlarini qoʻpordim.

Lubnonning eng kimsasiz maskanlariga,

Hatto eng qalin oʻrmonlariga yetib bordim⁺.

²⁴Begona yurtlarda men quduqlar qazib,

Suvlaridan ichdim.

Misrning hamma daryolarini

Oyogʻim kafti bilan quritdim.’

²⁵Eshitmaganmisan, ey Sanxariv,

Ancha oldin moʻljallab qoʻygan edim,

Buni azaldan reja qilgan edim.

Endi amalga oshirdim.

Qalʼalarni vayronaga aylantirsin deb,

Men senga kuch berdim⁺.

²⁶Qoʻlu qanoti qirqildi shahar ahlining,

Vahimaga tushib, uyatga qoldilar.

Ular dalada oʻsgan oʻt, yangi maysalar kabidir.

Tomlarda oʻsgan maysalarga* oʻxshab,

Yetilmasdan oldin qurib qoldilar⁺.

²⁷Seni har tomondan bilaman, ey Sanxariv!

Qachon urushga chiqib,

Uyingga qachon qaytishingni ham bilaman.

Bilaman: Mendan gʻazabdasan⁺.

²⁸Mendan qattiq gʻazabdasan.

Manmanliging qulogʻimga yetib keldi.

Endi men burningdan halqamni,

Ogʻzingdan suvligʻimni oʻtkazaman*.

Kelgan yoʻlingdan seni qaytarib olib ketaman.»⁺

²⁹Ey Hizqiyo, mana bular sen uchun nishona boʻladi: bu yil oʻz–oʻzidan yerdan oʻsib chiqqanlarini tanovul qilasiz. Ikkinchi yili ham oʻrnidan oʻsib chiqqanini yeysiz. Uchinchi yil esa urugʻ ekib, hosil oʻrasiz. Uzumzorlar barpo qilib, mevasin tanovul qilasiz⁺. ³⁰Yahudo xalqining qutulib qolganlari yana ildiz otib, meva beradi⁺. ³¹Xalqning qolgani Quddusdan, qutulganlari Sion togʻidan keladi. Sarvari Olam Oʻz gʻayrati bilan buni amalga oshiradi⁺.

³²Ossuriya shohi toʻgʻrisida Egamiz shunday aytmoqda: Sanxariv bu shaharga kirolmaydi, oʻqlar otolmaydi. Qalqoni bilan shaharga yaqinlashmaydi, shahar devoriga qiyalatib tuproq uydirmaydi*⁺. ³³Kelgan yoʻlidan qaytib ketadi, shaharga kirmaydi, — deb aytmoqda Egamiz. ³⁴— Oʻzimning haqi–hurmatim, qulim Dovudning haqi–hurmati bu shaharni himoya qilib, saqlayman.”

³⁵Oʻsha kechasi Egamizning farishtasi Ossuriyaliklarning qarorgohiga borib, 185.000 kishini oʻldirdi. Ertasiga uygʻonib qarasalar, qarorgoh jasadga toʻlib ketibdi⁺. ³⁶Ossuriya shohi Sanxariv qarorgohni tashlab, orqaga qaytdi. U Naynavoga* qaytib, oʻsha yerda qoldi⁺. ³⁷Bir kuni Sanxariv oʻz xudosi Nisroxning uyida sajda qilayotgan edi, oʻgʻillari Odrammalek bilan Sarizar unga qilich urib oʻldirdi. Ikkovi ham Ararat yurtiga* qochib ketdi. Sanxarivning oʻrniga oʻgʻli Isarxaddoʻn shoh boʻldi*⁺.

20–BOB

Hizqiyo kasal boʻladi

20¹•Oʻsha kunlari Hizqiyo tuzalmas xastalikka yoʻliqib, oʻlim toʻshagiga yotib qoldi. Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambar uning huzuriga kelib, shunday dedi: “Egamiz shunday aytmoqda: tayyorgarligingni koʻrib qoʻyaver, endi tuzalmaysan, oʻlasan.”

²Hizqiyo yuzini devorga burib, Egamizga yolvordi: ³“Ey Egam! Chin qalbimdan Senga sodiq boʻlib, yoʻllaringdan yurganimni va oldingda toʻgʻri ishlar qilganimni esla.” Shunday deb achchiq–achchiq yigʻladi⁺.

⁴Ishayo saroyning ichkari hovlisidan chiqib ulgurmagan ham ediki, Egamiz unga quyidagi soʻzlarini ayon qildi: ⁵“Orqangga qaytib borib, xalqimning hukmdori Hizqiyoga shu xabarni yetkaz: «Bobong Dovudning Xudosi — Egamiz shunday aytmoqda: iltijolaringni eshitdim, koʻz yoshlaringni koʻrdim. Senga sogʻligingni qaytaraman. Uchinchi kuni Mening uyimga chiqasan⁺. ⁶Umringni yana oʻn besh yilga uzaytiraman. Seni va bu shaharni Ossuriya shohining qoʻlidan xalos qilaman. Oʻzim uchun va qulim Dovudning haqi–hurmati uchun bu shaharni muhofaza qilaman.»”⁺

⁷Shundan keyin Ishayo:

— Anjir shirasini keltiringlar, shirani olib, yaraning ustiga qoʻyinglar, shunda Hizqiyo sogʻayadi, — dedi.

⁸Hizqiyo Ishayodan:

— Egamiz meni sogʻaytirishini va uchinchi kuni Egamizning uyiga borishimni qanday bilaman? Buni nima isbotlaydi? — deb soʻradi⁺.

⁹Ishayo shunday javob berdi:

— Egamiz bergan vaʼdasini bajarishini isbotlab, senga alomat koʻrsatadi. Soya Oxozning zinapoyasidan* oʻn qadam oldinga ketsinmi yoki oʻn qadam orqaga surilsinmi?

¹⁰— Soya zinapoyadan oʻn qadam ilgari ketmogʻi odatdagi holdir, shuning uchun oʻn qadam orqaga surilsin, — dedi Hizqiyo.

¹¹Ishayo paygʻambar Egamizga iltijo qilgan edi, Egamiz soyani Oxozning zinapoyasidan oʻn qadam orqaga surdi⁺.

Bobildan kelgan elchilar

¹²•Oʻsha paytlarda Bobil shohi Baladon oʻgʻli Marduxbaladon* shoh Hizqiyoga maktublaru hadyalar joʻnatdi. U Hizqiyoning xastalanganini eshitgandi. ¹³Hizqiyo elchilarni koʻrib xursand boʻldi. Xazinasidagi bor narsa — omborlardagi hamma qimmatbaho ashyolarini, oltinni, kumushni, xushboʻy hidli ziravorlarni va moylarni, qurol–yarogʻ omborini ularga koʻrsatdi. Hizqiyoning saroyidayu oʻz shohligida ularga koʻrsatmagan hech narsasi qolmadi⁺.

¹⁴Ishayo paygʻambar shoh Hizqiyoning huzuriga kelib:

— Bu odamlar qayerdan kelibdilar? Senga nima dedilar? — deb soʻradi.

— Uzoq bir yurtdan, Bobildan kelibdilar, — deb javob berdi Hizqiyo.

¹⁵Ular saroyingda nimalarni koʻrdilar? — deb soʻradi Ishayo.

— Saroyimdagi hamma narsani koʻrdilar, — deya javob berdi Hizqiyo. — Xazinalarimda men ularga koʻrsatmagan hech narsa qolmadi.

¹⁶Shunda Ishayo aytdi:

— Endi Egamizning soʻziga quloq sol. ¹⁷Egamiz aytmoqdaki: “Bir kun kelib, saroyingdagi hamma narsa, ota–bobolaringning bugungacha toʻplab qoldirganlari Bobilga tashib ketiladi. Hech narsa qolmaydi⁺. ¹⁸Sening pushti kamaringdan bino boʻlgan oʻgʻillaringdan baʼzilari ham olib ketiladi, ular Bobil shohining saroyida bichilgan qullar boʻlib xizmat qiladi.”⁺

¹⁹Hizqiyo Ishayoga:

— Egamiz sen orqali aytgan soʻzlar xosiyatlidir, — dedi–da, ichida: “Nima boʻlgandayam, umrim oxirigacha tinch, xotirjam yashar ekanman–ku”, deb oʻyladi.

Hizqiyo hukmronligining oxiri

²⁰Hizqiyoning boshqa ishlari, qahramonliklari, hovuz va quvur* qazib, qanday qilib shaharga suv keltirgani toʻgʻrisida “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan⁺. ²¹Hizqiyo olamdan oʻtgach, oʻrniga oʻgʻli Manashe shoh boʻldi.

21–BOB

Yahudo shohi Manashe

21¹•Manashe oʻn ikki yoshida shoh boʻlib, Quddusda ellik besh yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Xafzibo edi. ²U Egamiz oldida qabih ishlar qildi. Egamiz Oʻz xalqi Isroilning oldidan quvib yuborgan xalqlarning jirkanch odatlariga ergashdi. ³Otasi Hizqiyo yoʻq qilgan sajdagohlarni* qaytadan barpo etdi. U Isroil shohi Axab kabi Baalga atab qurbongohlar qurdi, Asheraning* ustunini oʻrnatdi. Barcha samoviy jismlarga sajda etib xizmat qildi⁺.

⁴Manashe Egamizning ulugʻlanishi kerak boʻlgan uyida begona xudolarga atab qurbongohlar qurdi⁺. ⁵Egamiz uyining ikkala hovlisida ham jamiki samoviy jismlarga sajda qilish uchun qurbongohlar barpo qildirdi⁺. ⁶Oʻgʻlini qurbonlik qilib, olovda kuydirdi*, follar ochtirdi, taʼbirchilarga eʼtiqod qildi, arvoh chaqiruvchilarga maslahat soldi. Egamiz oldida koʻp qabih ishlar qilib, Uni gʻazablantirdi⁺. ⁷Manashe Asheraga atab oʻyib ishlangan ustunni Egamizning uyiga qoʻydi. Egamiz bu uy toʻgʻrisida Dovud bilan uning oʻgʻli Sulaymonga shunday degan edi*: “Men bu uyni va Quddusni Isroil qavmlari yashaydigan maskanlar orasidan tanlab olganman. Men to abad oʻsha yerda ulugʻlanaman. ⁸Ular amrlarimni bitta qoldirmay bajarsalar, qulim Muso amr etgan hamma qonunlarga rioya qilsalar, Isroil xalqining ota–bobolariga Men bergan yerdan haydalishlariga yoʻl qoʻymayman.”⁺

⁹Ammo xalq quloq solmadi. Manashe xalqni shu qadar yoʻldan ozdirdiki, Kanʼon yurtidan Egamiz yoʻqotib yuborgan xalqlardan ham koʻra, koʻproq qabih ishlar qildilar.

¹⁰Egamiz Oʻz qullari — paygʻambarlar orqali shunday dedi:

¹¹— Yahudo shohi Manashe jirkanch ishlar qilgani, oʻzidan oldingi Amor xalqlaridan* ham battar qabihliklar qilgani, butlar yasab, Yahudo xalqini gunohga botirgani uchun⁺ ¹²Men, Isroil xalqining Xudosi — Egangiz, aytmoqdaman: “Quddusning va Yahudo xalqining boshiga shunday falokat keltiramanki, bu falokatni eshitganlarning boshidan hushi uchadi⁺. ¹³Samariyaga qarshi ishlatgan oʻlchov ipini va Axabning xonadoniga qarshi ishlatgan shoqulni* Quddusga qarshi ishlataman. Quddusni bu qabih xalqdan tozalab tashlayman, uni toza kosaday toʻntarib qoʻyaman⁺. ¹⁴Oʻz xalqimning omon qolganlaridan yuz oʻgiraman va gʻanimlarining qoʻliga taslim ettiraman. Gʻanimlar Quddus aholisini talon–taroj qiladi, oʻlja qilib olib ketadi. ¹⁵Chunki ular oldimda qabih ishlar qildilar. Ota–bobolari Misrdan chiqqan kundan bugungacha bu xalq Meni gʻazablantirib keladi.”

¹⁶Manashe shunchalik koʻp aybsiz qon toʻkdiki, Quddusni bu boshidan narigi boshigacha qonga botirdi. Qon toʻkishdan tashqari, Yahudo xalqini gunohga botirdi, ular Egamiz oldida qabihliklar qildilar⁺.

¹⁷Manashening boshqa ishlari, butun faoliyati, qilgan gunohlari haqida “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan⁺. ¹⁸Manashe olamdan oʻtdi va saroyidagi Uzzo degan boqqa dafn etildi. Oʻrniga oʻgʻli Omon shoh boʻldi⁺.

Yahudo shohi Omon

¹⁹•Omon shoh boʻlganda yigirma ikki yoshda edi. U Quddusda ikki yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Mashullamot boʻlib, Yotbaxlik Xoruzning qizi edi. ²⁰Omon ham, otasi Manashe kabi, Egamiz oldida qabih ishlar qildi. ²¹Xuddi otasi yurgan yoʻllardan yurib, oʻsha butlarga xizmat etib, sajda qildi⁺. ²²Ota–bobolarining Xudosi — Egamizdan yuz oʻgirib, Uning yoʻlidan yurmadi.

²³Shoh Omonning aʼyonlari fitna uyushtirib uni oʻz saroyida oʻldirdilar. ²⁴Yahudo xalqi oʻz shohi Omonga fitna uyushtirganlarning hammasini oʻldirib, oʻrniga oʻgʻli Yoʻshiyoni shoh qilib koʻtardi. ²⁵Omonning boshqa ishlari “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ²⁶Omon Uzzo bogʻida, ota–bobolari xilxonasiga dafn etildi. Uning oʻrniga oʻgʻli Yoʻshiyo shoh boʻldi⁺.

22–BOB

Yahudo shohi Yoʻshiyo

22¹•Yoʻshiyo sakkiz yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻttiz bir yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Yodido boʻlib, Bozxatlik Odayoning qizi edi⁺. ²Yoʻshiyo Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi. Oʻngga ham, chapga ham ogʻmasdan, bobosi Dovudning yoʻlidan yurdi⁺.

Qonun kitobi

³Yoʻshiyoning Shofon degan kotibi bor edi. Shofon Mashullom degan odamning nabirasi, Ozaliyo deganning oʻgʻli edi. Yoʻshiyo oʻz hukmronligining oʻn sakkizinchi yilida Shofonni Egamizning uyiga yuborayotib, unga shu gaplarni aytdi: ⁴“Oliy ruhoniy Xilqiyoning huzuriga bor. Darvozabonlar xalqdan toʻplab, Egamizning uyiga keltirgan kumushlarni u hisoblab chiqsin⁺. ⁵⁻⁶Soʻngra kumushlarni Egamizning uyida mehnat qilayotgan ishboshilarga bersin. Ishboshilar esa kumushlarni olib, Egamizning uyidagi buzilgan joylarni taʼmirlayotgan ustalarga — duradgorlarga, binokorlarga va tosh teruvchilarga bersinlar. Uyning tuzatilishi uchun lozim boʻlgan yogʻochni, yoʻnilgan toshni ham oʻsha kumushga sotib olishsin. ⁷Ularga berilgan kumushning hisobi soʻralmasin, chunki ular halol ishlashyapti.”⁺

⁸•Oliy ruhoniy Xilqiyo kotib Shofonga: “Egamizning uyidan Tavrot kitobini topib oldim”, deb kitobni Shofonga berdi. Shofon kitobni oʻqidi⁺. ⁹Keyin shohning huzuriga borib: “Xizmatkorlaringiz Egamizning uyidagi bor kumushni oʻsha yerdagi ishboshilarga berdilar”, deb hisobot berdi. ¹⁰Keyin u shohga: “Ruhoniy Xilqiyo menga kitob berdi”, dedi–da, ovoz chiqarib shohga kitobni oʻqib berdi.

¹¹Shoh Tavrotda yozilgan soʻzlarni eshitgach, qaygʻudan liboslarini yirtib tashladi. ¹²Keyin ruhoniy Xilqiyoga, Shofon oʻgʻli Oxixamga, Mixiyo oʻgʻli Axborga, kotib Shofonga va oʻzining mulozimi Osoyohga shunday farmon berdi:⁺ ¹³“Boringlar, topilgan bu kitobdagi soʻzlarga muvofiq, men toʻgʻrimda ham, butun Yahudo xalqi toʻgʻrisida ham Egamizning xohish–irodasini bilinglar. Otalarimiz bu kitobdagi soʻzlarga quloq solmaganlari, hammamiz uchun yozilgan bu soʻzlarga rioya qilmaganlari uchun, Egamizning dahshatli gʻazabi bizga qarshi gʻoyatda alanga olgan.”⁺

¹⁴Ruhoniy Xilqiyo, Oxixam, Axbor, Shofon va Osoyoh Xulda ismli paygʻambar ayol huzuriga borib, unga maslahat soldilar. Xulda paygʻambar Egamizning uyidagi muqaddas liboslar posboni Shallumning xotini edi. Shallum Tixvoning oʻgʻli, Xarxasning nabirasi edi. Xulda Quddusning Yangi dahasida yashardi⁺. ¹⁵Xulda ularga shunday dedi:

“Isroil xalqining Xudosi — Egamiz aytmoqda: sizlarni Mening huzurimga yuborgan odamga shu gaplarimni aytinglar: ¹⁶«Yahudo shohi oʻqigan kitobda yozilganday, bu yurtga ham, bu yurtda yashayotgan xalqqa ham falokat keltiraman. ¹⁷Ular Mendan yuz oʻgirganlari uchun, boshqa xudolarga qurbonliklar keltirib, oʻz qoʻllari bilan yasagan butlari tufayli* qahrimni keltirganlari uchun, bu yurtga qarshi gʻazabim alangalanadi va aslo bosilmaydi.»⁺

¹⁸Egamizning xohish–irodasini bilish uchun sizlarni yuborgan Yahudo shohiga shu xabarni beringlar: Isroil xalqining Xudosi — Egamiz sen eshitgan soʻzlaring toʻgʻrisida shuni aytmoqda: ¹⁹bu yurt vayron boʻlib, bu yurtda yashaganlar laʼnati boʻlsin degan soʻzlarimni eshitganingdan keyin, yuraging yumshadi, Menga boʻyin egding. Sen Menga boʻyin egganing uchun, qaygʻudan liboslaringni yirtib, huzurimda yigʻlaganing uchun Men iltijolaringni eshitdim⁺. ²⁰Shunga koʻra, sen ota–bobolaring yoniga xotirjam ketasan, oʻz qabringga dafn etilasan. Bu yurtga Men keltiradigan jamiki falokatlarni sen koʻrmaysan.”

Xilqiyo va uning hamrohlari bu xabarni shohga yetkazdilar⁺.

23–BOB

Yoʻshiyo butparastlikni yoʻq qiladi

23¹•Shoh Yoʻshiyo xabar berib, Yahudo va Quddusning hamma oqsoqollarini huzuriga toʻpladi. ²Jamiki Yahudo xalqi va Quddus aholisi, ruhoniylar, paygʻambarlar, zodagonlaru avom xalq shoh boshchiligida Egamizning uyiga bordi. Shoh Egamizning uyidan topilgan Tavrot kitobini* boshidan oxirigacha ularning oldida oʻqidi⁺.

³Shoh Egamizning uyi eshigi oldidagi ustun yonida turib: “Egamiz koʻrsatgan yoʻldan yuraman, amrlariga itoat etaman, shartlariga, farmonlariga butun qalbim bilan, jonu dilim bilan quloq solaman, bu kitobda yozilgan ahd soʻzlarini ado etaman”, deb Egamiz bilan qayta ahd qildi.

Butun xalq bu ahdga qoʻshildi⁺.

⁴Shoh Yoʻshiyo: “Baalga, Asheraga* va barcha samoviy jismlarga atab qilingan narsalar Egamizning uyidan olib chiqib tashlansin”, deb oliy ruhoniy Xilqiyoga, undan keyingi ruhoniylarga, Egamizning uyi darvozabonlariga farmon berdi. Oʻsha buyumlarni Quddus tashqarisidagi Qidron soyligiga* chiqarib yoqtirdi, kulini Baytilga olib keltirdi⁺.

⁵Yahudo shohlari yurtning barcha shaharlaridagi va Quddus atrofidagi sajdagohlarda* butparast ruhoniylarni tayinlagan edilar. Oʻsha ruhoniylar sajdagohlarda qurbonliklar keltirardi. Yoʻshiyo Baalga, quyoshga, oyga, sayyoralarga va jamiki samoviy jismlarga qurbonlik qilgan oʻsha ruhoniylarni yoʻq qildi⁺. ⁶U Egamizning uyidan Asheraning ustunini Quddus tashqarisiga — Qidron soyligiga chiqarib yoqdi. Maydalab kul qilib, kulni avom xalqning qabrlari ustiga sepdi⁺. ⁷Fohishlarning* Egamiz uyidagi hujralarini buzdi. U yerda ayollar Asheraga atab toʻquv ishlarini bajarishardi⁺.

⁸Yoʻshiyo Yahudo shaharlaridan hamma ruhoniylarni chiqarib yubordi. Gebodan Bershebagacha ruhoniylar qurbonliklar keltiradigan sajdagohlarni bulgʻab, harom qildi. U Quddus hokimi Yoshua darvozasining kirishidagi sajdagohlarni yoʻqotdi. Bu darvoza shaharga kirishda chap tomonda edi. ⁹Sajdagohlarning ruhoniylari Egamizning Quddusdagi qurbongohiga qurbonlik qilishmas, lekin ruhoniy birodarlarning ulushidan xamirturushsiz non tanovul qila olardilar⁺.

¹⁰Yoʻshiyo, birortasi oʻgʻlini yoki qizini Moʻlaxga qurbonlik qilmasin, olovda kuydirmasin* deb, Xinnum soyligidagi* Tofatda joylashgan sajdagohni bulgʻab, harom qildi⁺. ¹¹Yahudo shohlari quyoshga atagan otlarning haykalini Egamizning uyi eshigi oldidan yoʻqotdi. Otlar Egamiz uyining hovlisida — aʼyon Natanmalekning xonasi yonida edi. Yoʻshiyo quyoshga atalgan jang aravalarini ham olovda yoqdi.

¹²Oxozning boloxonasi tomidagi Yahudo shohlari qildirgan qurbongohlarni ham, Egamiz uyining ikkala hovlisida Manashe qildirgan qurbongohlarni ham buzdi va maydalab tuyib, Qidron soyligiga sochib yubordi⁺. ¹³Quddusning sharqida — Makruh togʻining janubida* Isroil shohi Sulaymon Sidonning makruh xudosi Ashtaret uchun, Moʻabning makruh xudosi Xamoʻsh uchun va Ommonning makruh xudosi Moʻlax* uchun qurdirgan sajdagohlarni bulgʻab, harom qildi⁺. ¹⁴U butsimon toshlarni sindirib, Asheraga atalgan ustunlarni qoʻporib tashladi, ularning oʻrnini inson suyaklari bilan toʻldirdi*⁺.

¹⁵Bundan tashqari, Isroilni gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribom Baytilda oʻrnatgan sajdagohni ham, qurbongohni* ham yoʻqotdi. Sajdagohga oʻt qoʻyib, kulini koʻkka sovurdi. U Asheraning ustuniga oʻt qoʻyib yubordi⁺. ¹⁶Soʻngra Yoʻshiyo qayrilib qarab, adirdagi qabrlarni koʻrdi. U yerdagi qabrlarni koʻrgach, odamlarini yuborib, mozorlardagi suyaklarni chiqartirdi, Egamizning soʻziga binoan, suyaklarni qurbongohda yoqdi va shu tariqa qurbongohni bulgʻab, harom qildi. Zotan, bu haqda paygʻambar qurbongohga nido qilgan edi*⁺.

¹⁷— Anavi yodgorlik toshi kimniki? — deb soʻradi Yoʻshiyo.

— Yahudodan kelib, Baytildagi qurbongohda siz qilgan ishlar toʻgʻrisida nido qilgan paygʻambarning qabridir, — deya javob berishdi shahar aholisi⁺.

¹⁸— Unga tegmanglar, — dedi shoh. — Hech kim uning suyaklarini bezovta qilmasin.

Shunday qilib, paygʻambarning suyaklariga ham, Samariyadan kelgan paygʻambarning* suyaklariga ham tegmadilar.

¹⁹Isroil shohlari butun yurt boʻylab begona xudolarning sajdagohlarini qurib Egamizni gʻazablantirgan edilar. Yoʻshiyo, xuddi Baytilda qilganiday, bu sajdagohlarni vayron qilish uchun sipohlar joʻnatdi. ²⁰Oʻsha shaharlardagi sajdagohlarning hamma ruhoniylarini qurbongohlarda boʻgʻizladi. Inson suyaklarini qurbongohlarda yoqdi. Shundan keyin Quddusga qaytib ketdi⁺.

Yoʻshiyo Fisih ziyofatini nishonlaydi

²¹•Shoh: “Egangiz Xudoning Fisih ziyofatini bu Tavrot kitobida* yozilganiday nishonlang”, deb xalqqa farmon berdi⁺. ²²⁻²³Shunday qilib, Yoʻshiyo hukmronligining oʻn sakkizinchi yilida xalq Quddusga yigʻilib, Egamizga atalgan Fisih ziyofatini katta qilib nishonladi. Isroilga rahnamolik qilgan hakamlar davridan buyon na Isroil shohlarining, na Yahudo shohlarining hukmronligi paytida Fisih ziyofati shu qadar nishonlanmagan edi.

Yoʻshiyo joriy qilgan islohotlar

²⁴Yoʻshiyo yana ruhoniy Xilqiyo Egamizning uyidan topgan kitobda yozilgan qonunni ijro etmoq maqsadida arvoh chaqiruvchilarni, folbinlarni, xonaki sanamlarni* va boshqa butlarni, Yahudo va Quddusda paydo boʻlgan hamma makruh narsalarni yoʻq qilib tashladi⁺. ²⁵Yoʻshiyodan oldin ham, keyin ham unga oʻxshab Musoning hamma qonunlariga muvofiq, butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun vujudi bilan Egamizga itoat etgan biron shoh chiqmadi⁺.

²⁶Lekin Manashe qilgan gunohlari bilan Egamizning qattiq qahrini keltirgani uchun, Egamiz Yahudoga qarshi alangalangan gʻazabini hali qaytarmagan edi⁺. ²⁷Shuning uchun Egamiz: “Isroil xalqini huzurimdan qanday haydagan boʻlsam, Yahudo xalqini ham shunday haydayman. Oʻzim tanlagan shahar — Quddusdan yuz oʻgiraman. Ha, Men oʻsha yerda ulugʻlanaman, deb aytgan uyimni* tark etaman”, degan edi⁺.

Yoʻshiyoning oʻlimi

²⁸•Yoʻshiyoning boshqa ishlari, butun faoliyati “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ²⁹Yoʻshiyo hukmronligi paytida Misr firʼavni Nexo Ossuriya shohiga yordam berish uchun Furot daryosi tomon yoʻlga chiqdi. Shoh Yoʻshiyo esa Nexoning ustiga yurish qildi. Magidoʻda* toʻqnashganlarida, Nexo Yoʻshiyoni oʻldirdi*⁺. ³⁰Aʼyonlari Yoʻshiyoning jasadini jang aravasida Magidoʻdan Quddusga olib kelib, ota–bobolari xilxonasiga dafn qildilar. Yahudo xalqi Yoʻshiyoning oʻgʻli Yohuxozga moy surtib, uni otasining oʻrniga shoh qilib koʻtardilar⁺.

Yahudo shohi Yohuxoz

³¹•Yohuxoz yigirma uch yoshida taxtga oʻtirib, Quddusda uch oy shohlik qildi. Onasining ismi Xamutal boʻlib, Libnalik Yeremiyoning* qizi edi⁺. ³²Yohuxoz ota–bobolariga oʻxshab Egamiz oldida qabih ishlar qildi.

³³Firʼavn Nexo shoh Yohuxozning Quddusdagi hukmronligiga chek qoʻyib, uni Xomat yurtidagi Rivlo shahrida* zanjirband qildi. Yurt xalqidan 200 pud* kumush va 2 pud* oltin oʻlpon talab qildi⁺. ³⁴Firʼavn Nexo Yoʻshiyoning oʻgʻli Eliyaqimni otasining oʻrniga shoh qildi va ismini oʻzgartirib Yohayiqim qoʻydi. Soʻngra Yohuxozni olib Misrga qaytdi. Yohuxoz oʻsha yerda vafot etdi⁺.

Yahudo shohi Yohayiqim

³⁵Yohayiqim firʼavn istagan oltin va kumushni berdi. Nexoga oʻlpon toʻlash uchun esa yurt xalqiga soliq soldi va har biridan boyligiga qarab oltin va kumush yigʻdi. ³⁶•Yohayiqim yigirma besh yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn bir yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Zabudo boʻlib, Rumaxlik Podiyoning qizi edi. ³⁷Yohayiqim, ota–bobolari singari, Egamiz oldida qabih ishlar qildi.

24–BOB

24¹Yahudo shohi Yohayiqim hukmronligi davrida Bobil shohi Navuxadnazar* Yahudoga hujum qildi. Yohayiqim uch yil uning hukmdorligi ostida boʻldi. Oxiri u Navuxadnazarga qarshi isyon koʻtardi⁺.

²Egamiz Oʻz qullari paygʻambarlar orqali aytganiga koʻra, Yahudo xalqiga qarshi Bobil*, Oram, Moʻab va Ommon bosqinchi toʻdalarini yuborib, bu yurt xalqini yoʻq qilmoqchi boʻldi⁺. ³⁻⁴Egamizning amri bilan Yahudo xalqining boshiga koʻp kulfatlar keldi. Manashe qilgan barcha gunohlari uchun, aybsizlarning qonini toʻkkani uchun Egamiz Yahudo xalqini Oʻz huzuridan haydamoqchi boʻldi. Manashe Quddusni aybsizlarning qoniga botirgan edi. Egamiz Manasheni bu qilmishi uchun kechirmoqchi emasdi⁺.

⁵Yohayiqimning boshqa ishlari, butun faoliyati “Yahudo shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ⁶Yohayiqim olamdan oʻtgach, oʻrniga oʻgʻli Yohayixin shoh boʻldi.

⁷Misr firʼavni qaytib oʻz yurtidan tashqariga chiqmadi*. Bobil shohi Misrning shimoliy chegarasi — Misr chegarasidagi irmoqdan* tortib, Furot daryosigacha firʼavnga qarashli boʻlgan hamma yerlarni bosib olgan edi.

Yahudo shohi Yohayixin

⁸•Yohayixin oʻn sakkiz yoshida shoh boʻlib, Quddusda uch oy hukmronlik qildi. Onasining ismi Naxushta boʻlib, Qudduslik Elnatanning qizi edi. ⁹Yohayixin ham, otasi kabi, Egamiz oldida qabih ishlar qildi.

¹⁰Oʻsha paytda Bobil shohi Navuxadnazarning lashkari Quddusni qamal qildi. ¹¹Qamal paytida Navuxadnazarning oʻzi Quddusga keldi. ¹²Yahudo shohi Yohayixinning oʻzi, onasi, xizmatkorlari, lashkarboshilari, saroy aʼyonlari Navuxadnazarga taslim boʻldilar. Bobil shohi hukmronligining sakkizinchi yilida* Yohayixin asirga olindi⁺.

¹³Egamizning aytgani boʻyicha*, Navuxadnazar Egamizning uyidagi va shoh saroyidagi barcha xazinalarni boʻshatdi. Isroil shohi Sulaymon Egamizning uyi uchun yasattirgan oltin ashyolarning hammasini maydaladi⁺. ¹⁴Jamiki Quddus aholisini, beklarni, jasur sipohlarni, hunarmandlarni, temirchilarni, hammasi boʻlib oʻn mingta odamni asir qilib olib ketdi. Yahudo xalqining eng qashshoqlaridan boshqa hech kim bu yurtda qolmadi.

¹⁵Bobil shohi Navuxadnazar Yohayixinni asir qilgandan keyin, Bobilga olib ketdi. Yohayixin bilan birga uning onasini, xotinlarini, aʼyonlarini va yurtning obroʻli odamlarini ham Quddusdan Bobilga haydab ketdi⁺. ¹⁶Bundan tashqari, hamma jasur sipohlarni — yetti mingta sipohni, jang qilishga qodir mingta hunarmand va temirchini ham asir qilib olib ketdi.

¹⁷Yohayixinning oʻrniga esa amakisi Mattaniyoni shoh qilib tayinladi va uning otini oʻzgartirib, Zidqiyo qoʻydi⁺.

Yahudo shohi Zidqiyo

¹⁸•Zidqiyo yigirma bir yoshida shoh boʻldi va Quddusda oʻn bir yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Xamutal boʻlib, Libnalik Yeremiyoning* qizi edi⁺. ¹⁹Zidqiyo ham, Yohayiqim kabi, Egamiz oldida qabih ishlar qilgani uchun ²⁰Egamiz Quddus va Yahudo xalqidan gʻoyat gʻazablangan, oqibatda ularni Oʻz huzuridan quvib yuborgan edi.

Quddus qulaydi

Zidqiyo Bobil shohiga qarshi isyon koʻtardi⁺.

25–BOB

25¹Zidqiyo hukmronligining toʻqqizinchi yili oʻninchi oyining* oʻninchi kunida Bobil shohi Navuxadnazar Quddusga qarshi butun lashkarini tortib kelib, shaharni qamal qildi. Shahar devori atrofida qamal inshootlarini* yasatdi⁺.

²Shoh Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yiligacha shahar qamalda qoldi. ³Toʻrtinchi* oyning* toʻqqizinchi kuni shaharda ocharchilik shu qadar kuchaydiki, xalq bir burda nonga zor boʻldi. ⁴Bobilliklar* Quddus devorini yorib kirdilar. Ular Quddusni har tomondan qurshab olishgan boʻlsalar–da, Yahudo sipohlari shoh bilan birga qochib ketdilar. Ular tunda saroyning bogʻi yaqinidagi ikki devor orasidagi darvozadan chiqib, Iordan vodiysi* tomonga qochgan edilar. ⁵Ammo Bobil sipohlari shohning orqasidan quvib, Yerixo tekisligida unga yetib oldilar. Butun lashkar esa shohni tashlab qochib ketdi.

⁶Bobil sipohlari shoh Zidqiyoni ushlab, Rivlo shahriga* Bobil shohi huzuriga olib keldilar. Bobil shohi Zidqiyoni hukm qildi⁺. ⁷Zidqiyoning koʻzi oldida oʻgʻillarini qatl qilib, oʻzining koʻzlarini oʻyib oldilar. Keyin uni kishanlab, Bobilga olib ketdilar⁺.

Maʼbad vayron boʻladi

⁸Beshinchi oyning yettinchi kunida, Bobil shohi Navuxadnazar hukmronligining oʻn toʻqqizinchi yilida* Bobil shohining amaldori — qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Quddusga kirdi⁺. ⁹U Egamizning uyiga, shoh saroyiga, har bir hashamatli imoratga, Quddusdagi hamma uylarga oʻt qoʻydi⁺. ¹⁰Qoʻriqchilar sardori boshchiligida butun Bobil lashkari Quddus devorlarini yiqitdi⁺. ¹¹Nabizaradon qolgan hamma xalqni — shaharda tirik qolganlarni, Bobil shohi tomonga oʻtgan qochoqlarni asir qilib olib ketdi. ¹²Uzumchilik va dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlsinlar deya, hech vaqosi yoʻq, qashshoq odamlardan baʼzilarinigina qoldirdi, xolos.

¹³Bobilliklar Egamizning uyidagi bronza ustunlarni, aravalarni, bronza hovuzni* parchalab, bronzaning hammasini Bobilga olib ketdilar⁺. ¹⁴Egamizning uyida xizmat paytida ishlatiladigan idishlarni — qozonlarni, kuraklarni, qaychilar va kurakchalarni, barcha bronza ashyolarni ham olib ketdilar⁺. ¹⁵Nabizaradon toza oltin va kumush olovkuraklarni, togʻorachalarni, hamma oltin va kumush buyumlarni olib ketdi.

¹⁶Egamizning uyi uchun Sulaymon qildirgan ikki ustun, hovuz va aravalarga behisob bronza sarf qilingan edi⁺. ¹⁷Har bir ustunning balandligi 18 tirsak* boʻlib, tepasida bronzadan yasalgan ustunqosh bor edi. Ikkala ustunqoshning balandligi 5 tirsakdan*, atroflari bronzadan yasalgan toʻrsimon bezak va anor* tasviri bilan bezatilgan edi⁺.

Yahudo xalqi Bobilga koʻchiriladi

¹⁸Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon oliy ruhoniy Sarayoni, undan keyingi ruhoniy Zafaniyoni va uchta darvozabonni ham asirga oldi⁺. ¹⁹Quddusda qolgan sipohlarning lashkarboshisini, shohning beshta shaxsiy maslahatchisini, xalqni lashkar safiga yozgan lashkarboshining kotibini va xalqdan shaharda qolgan oltmish kishini ham bandi qildi. ²⁰Ularning hammasini Rivlo shahriga — Bobil shohi huzuriga olib keldi. ²¹Bobil shohi ularni Xomat yurtida — Rivloda qatl qildi. Shunday qilib, Yahudo xalqi oʻz yurtidan surgun boʻldi.

Yahudo hokimi Gadaliyo

²²•Bobil shohi Navuxadnazar Yahudoda qolgan xalq ustidan Gadaliyoni hokim qilib tayinladi. Shofonning nabirasi Gadaliyo Oxixamning oʻgʻli edi⁺. ²³Bobil shohi Gadaliyoni hokim qilib tayinlaganini lashkarboshilar va sipohlar eshitishgach, Mispaxga*, Gadaliyoning huzuriga keldilar. Kelganlar Nataniyo oʻgʻli Ismoil, Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon, Natufolik Tanxumat oʻgʻli Sarayo, Maxolik Yazaniyo va ularning odamlari edi⁺.

²⁴Gadaliyo kelganlarga va ularning odamlariga ont ichib, shunday dedi: “Bobilliklarga tobe boʻlishdan qoʻrqmanglar. Bu yurtda oʻrnashib, Bobil shohiga xizmat qilaveringlar. Shunda sizlarga yaxshi boʻladi.”

²⁵Oʻsha yilning yettinchi oyida* shoh urugʻidan boʻlgan Ismoil oʻnta odami bilan birga Mispaxga borib, Gadaliyoni oʻldirdi. Ismoil Elishamaning nabirasi, Nataniyoning oʻgʻli edi. U Mispaxda Gadaliyo bilan birga boʻlgan Yahudo odamlarini va Bobilliklarni ham qilichdan oʻtkazdi⁺. ²⁶Shundan keyin jamiki xalq — boyu kambagʻal Bobilliklardan qoʻrqib, lashkarboshilar bilan birga, Misrga qochib ketdi⁺.

Yohayixin ozodlikka chiqadi

²⁷•Yahudo shohi Yohayixin Bobilga surgun qilinganiga oʻttiz yetti yil boʻlganda, Bobil taxtiga Evilmardux oʻtirdi*. Evilmardux oʻsha yilning oʻn ikkinchi oyi yigirma yettinchi kuni* Yahudo shohi Yohayixinni zindondan ozod qildi⁺. ²⁸Unga yaxshi munosabatda boʻldi, Bobilga surgun qilingan boshqa shohlardan koʻra, balandroq martaba berdi. ²⁹Shunday qilib, Yohayixin zindon kiyimlarini yechdi. Umr boʻyi doimo Bobil shohining dasturxonidan taom yedi. ³⁰Umrining oxirigacha shoh tarafidan kundalik ehtiyoji har doim qondirildi.

1:1 Isroil — mazkur kitobda shimoliy shohlik Isroil degan nom bilan, janubiy shohlik esa Yahudo degan nom bilan yuritilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

1:1 Isroil shohi Axabning vafotidan keyin… — shoh Axab taxminan miloddan oldingi 850 yilda vafot etdi.

1:1 Moʻab yurti — Oʻlik dengizning sharqiy qirgʻogʻida joylashgan.

1:1 …Moʻab yurti Isroilga qarshi isyon koʻtardi — Moʻab yurtini shoh Dovud bosib olib, oʻziga qaram qilib olgan edi (2 Shohlar 8:2 ga qarang). Moʻab isyonining batafsil bayoni 3:4-27 da yozilgan.

1:2 …saroyining tomi… — qadimgi paytlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odatda atrofi panjara yoki toʻsiq bilan oʻralgan edi. Odamlar tomga chiqib dam olishardi.

1:2 Exron shahri — Exron Filistlarning muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahri edi. Exron Samariyadan qariyb 65 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

1:2 Baal–Zabub — Exron aholisi Kanʼon xudosi Baalni shu nom bilan atashardi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BAAL soʻziga qarang.

1:9 Xudoning odami — Egamiz paygʻambarining yana bir nomi.

1:17 …Yoram shoh boʻldi. Bu voqea yuz berganda, Yahudo shohi Yohuram ikkinchi yil shohlik qilayotgan edi — 3:1 ga koʻra, bu voqea Yahudo shohi Yohuramning otasi Yohushafat hukmronligining oʻn sakkizinchi yilida yuz bergan. Qadim zamonlarda ota bilan oʻgʻil bir vaqtning oʻzida taxtda oʻtirib hukmronlik qilgan hollar ham boʻlgan. Shoh ota vafot etgan paytda, oʻgʻil anchadan beri shohlikni boshqarib kelayotgan boʻlar edi (yana 8:16 ga qarang).

2:1 Gilgal shahri — Baytildan qariyb 13 kilometr shimolda joylashgan.

2:9 …menga ikki hissa koʻp meros qolsin… — qonun boʻyicha, qadimgi Isroilda toʻngʻich oʻgʻilga otasidan ikki hissa meros qolar edi, bu oyatda Elishay toʻngʻich oʻgʻilning ulushini soʻrayapti (Qonunlar 21:17 ga qarang).

2:12 …egnidagi kiyimini ikkiga boʻlib tashladi — bu harakat qaygʻuning bir belgisi edi.

2:22 …hozirgacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

3:1 Yoram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yohuram (shu bobning 6–oyatida ham bor).

3:1 …Yoram Samariyada Isroil taxtiga oʻtirdi…Bu paytda Yohushafat Yahudoda shohlik qilayotganiga oʻn sakkiz yil boʻlgan edi — 1:17 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

3:2 Baalga atab oʻrnatgan tosh — lugʻatdagi BUTSIMON TOSH iborasiga qarang.

3:3 …Isroil xalqini gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribom qilgan gunohlar… — Yeribom Isroilda hukmronlik qilgan vaqtda, Isroil xalqi sajda qilsin deb, ikkita oltin buzoq yasagan va birini Baytil shahriga, ikkinchisini Dan shahriga oʻrnashtirgan edi (3 Shohlar 12:26-30 ga qarang).

3:4 Moʻab — bu yurt Oʻlik dengizning sharqiy qirgʻogʻida joylashgan edi.

3:8 Edom — bu yurt Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi. Yoram Oʻlik dengizni aylanib oʻtib, Moʻabga janub tomondan hujum qilishni rejalashtirgan edi.

3:11 …u doimo Ilyosning xizmatida boʻlgan edi… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …u Ilyosning qoʻliga suv quyib turar edi….

3:13 …oʻz ota–onangning paygʻambarlari… — bu yerda Kanʼon xalqlarining xudolari Baal va Ashera nazarda tutilgan (3 Shohlar 16:30-33, 18:19 ga qarang). Shoh Yoramning otasi Axab va onasi Izabel oʻsha xudolarga sajda qilishar edi.

3:20 …ertalabki qurbonlik paytida… — ertalab soat toʻqqizlarda.

4:8 Shunam — Isroildagi bir shahar, Samariyadan qariyb 40 kilometr shimolda joylashgan.

4:16 Xudoning odami — Egamiz paygʻambarining yana bir nomi.

4:23 …Yangi oy shodiyonasi kuni…Shabbat kuni… — tabarruk kunlar boʻlib, odamlarning nazarida paygʻambardan maslahat olish uchun eng yaxshi payt hisoblanardi.

4:25 Karmil togʻi — Shunamdan qariyb 32 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan.

4:38 Gilgal — Baytildan qariyb 13 kilometr shimolda joylashgan shahar.

4:42 Baal–Sholisho shahri — bu shahar Isroilning aynan qayerida joylashgani maʼlum emas, ehtimol Shakam atroflarida joylashgan boʻlishi mumkin.

5:1 teri kasalligi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir (shu bobning 6, 11, 27–oyatlarida ham bor). Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi.

5:3 Samariyadagi paygʻambar — Elishay paygʻambar nazarda tutilgan.

5:5 Isroil shohi — Isroil shohi Yoram nazarda tutilgan (3:1 ga qarang).

5:5 yigirma bir pud — ibroniycha matnda oʻn talant, taxminan 340 kiloga toʻgʻri keladi.

5:5 toʻrt pud — ibroniycha matnda olti ming shaqal, taxminan 68 kiloga toʻgʻri keladi.

5:17 …qulingizga ikkita xachir koʻtara oladigan tuproq olib ketishga ijozat bering — qadimda odamlar, har bir yurtning oʻz xudosi bor va u xudolarga faqatgina oʻsha yurtlarda yoki oʻsha yurtning tuprogʻidan qurilgan qurbongohda sajda qilish mumkin, deb ishonishgan.

5:22 ikki pud — ibroniycha matnda bir talant, taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

5:23 toʻrt pud — ibroniycha matnda ikki talant, taxminan 68 kiloga toʻgʻri keladi.

6:13 Doʻtan — Samariyadan qariyb 15 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan shahar.

6:24 Oram shohi Banhadad — Oramning bir nechta shohi Banhadad ismi bilan atalgan edi. Bu oyatdagi Banhadad 3 Shohlar 20:1 da aytib oʻtilgan Banhadad boʻlmasligi ham mumkin.

6:25 sakson kumush tanga — ibroniycha matnda sakson shaqal kumush, taxminan 900 grammga toʻgʻri keladi.

6:25 ikki kosa kaptar axlati — ibroniycha matnda chorak qab kaptar axlati, taxminan 300 millilitrga toʻgʻri keladi. Kaptar axlati yegulik yoki yonilgʻi sifatida ishlatilgan boʻlishi mumkin. Bu, ehtimol, ayrim oʻsimlik urugʻlarining poʻstlogʻidan yoki qovurilgan loviyadan tayyorlanadigan biror taomning ogʻzaki nomi ham boʻlgandir.

6:25 besh kumush tanga — ibroniycha matnda besh shaqal kumush, taxminan 55 grammga toʻgʻri keladi.

6:26 Isroil shohi — bu oʻrinda Yohuxoz yoki Yoʻsh, hattoki Yoram ham nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

6:30 …qaygʻudan liboslarini yirtdi…libosi ichidagi qanor… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Kiyimlarni yirtish va qanor kiyib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

7:1 yarim togʻora — ibroniycha matnda bir sexa, taxminan 7,5 kiloga toʻgʻri keladi (shu bobning 16, 18–oyatlarida ham bor).

7:1 bir kumush tanga — ibroniycha matnda bir shaqal kumush, taxminan 11 grammga toʻgʻri keladi (shu bobning 16, 18–oyatlarida ham bor).

7:1 bir togʻora — ibroniycha matnda ikki sexa, taxminan 15 kiloga toʻgʻri keladi (shu bobning 16, 18–oyatlarida ham bor).

7:3 teri kasalligi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir (shu bobning 8–oyatida ham bor). 5:1 izohiga qarang.

8:1 …oʻzi tiriltirgan bola… — bu voqeaning batafsil bayoni 4:8-37 da berilgan.

8:8 …Xazayil degan odam… — Banhadadning aʼyonlaridan biri boʻlishi mumkin.

8:13 …sen Oram shohi boʻlasan… — ilgari Xudo buni Ilyos paygʻambarga ayon qilgan edi (3 Shohlar 19:15 ga qarang). Ilyos paygʻambar Elishayning ustozi edi.

8:16 Yohushafat hali Yahudo shohi boʻlib turganda, uning oʻgʻli Yohuram ham taxtga oʻtirdi — qadim zamonlarda ota bilan oʻgʻil bir vaqtning oʻzida taxtda oʻtirib hukmronlik qilgan hollar ham boʻlgan. Shoh ota vafot etgan paytda, oʻgʻil anchadan beri shohlikni boshqarib kelayotgan boʻlar edi.

8:21 Yohuram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoram (shu bobning 23, 24–oyatlarida ham bor).

8:22 …hozirgacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

8:22 Libna shahri — Quddusdan qariyb 20 kilometr gʻarbda joylashgan.

8:28 Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi oʻlka.

8:29 Yizril shahri — Isroilning shimolida, Ramoʻtdan qariyb 65 kilometr masofada joylashgan.

9:15 Yoram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yohuram (shu bobning 17, 21, 22, 23, 24–oyatlarida ham bor).

9:15 Yoram…Yizrilga qaytgan edi — 8:28-29 ga qarang.

9:21 …Yizrillik Navoʻtning dalasi… — Navoʻt va uning dalasi bilan bogʻliq boʻlgan voqeaning bayoni 3 Shohlar 21:1-29 da berilgan.

9:27 …Bayt–Xagon shahriga qarab qochdi… — yoki …bogʻdagi uyning yoʻlidan qochdi….

9:31 …hukmdorini oʻldirgan Zimri… — Zimri lashkarboshi edi, u taxtni egallash niyatida Isroil shohi Eloxni va uning butun oilasini oʻldirgan edi. Ammo Zimrining hukmronligi yetti kun davom etgan, xolos (3 Shohlar 16:8-20 ga qarang).

9:34 shoh qizi — Izabel Sidon shohi Etbaalning qizi edi (3 Shohlar 16:31 ga qarang).

9:36 Egamizning…aytgan bu soʻzlari bajo boʻldi — Egamiz aytgan soʻzlarning batafsil bayoni 3 Shohlar 21:23 da berilgan.

10:10 Egamiz…aytgan soʻzini bajo qildi — Egamiz aytgan soʻzlarning batafsil bayoni 3 Shohlar 21:17-24 da berilgan.

10:21 Baalning uyi — bu ibodatxonani Izabelning eri shoh Axab qurdirgan edi (3 Shohlar 16:32 ga qarang).

10:27 Baalga atalgan tosh — lugʻatdagi BUTSIMON TOSH iborasiga qarang.

10:27 …bugungacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

10:29 …Isroil xalqini gunohga botirgan Nabat oʻgʻli Yeribom qilgan gunohlar…Baytil va Dandagi oltin buzoqlarga sajda qilish… — voqeaning tafsiloti bilan tanishish uchun 3 Shohlar 12:26-30 ga qarang.

11:1 Otaliyo — Isroil shohi Axabning qizi — Yahudo shohi Yoramning bevasi edi (8:16-18, 26 ga qarang).

11:2 Yohuram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoram.

11:2 Yohusheva — 2 Solnomalar 22:11 ga koʻra, Yohusheva ruhoniy Yohayidoning xotini edi (shu bobning 4–oyatiga qarang).

11:4 Xaryollik qoʻriqchilar — shoh yollagan bu muhojir sipohlar shohning shaxsiy qoʻriqchilari boʻlib xizmat qilgan.

11:12 shohlik qonunlari — yoki shohlik muhri. Bu oʻrinda ishlatilgan ibroniycha soʻz qonunlarning bir nusxasini (Qonunlar 17:18-19 ga qarang) yoki shohlik muhri boʻlgan uzukni bildiradi. Bunday muhr shoh hokimiyatining ramzi edi.

11:21 Yoʻsh — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yohoʻsh.

12:1 Yoʻsh — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yohoʻsh (shu bobning 2, 4, 6, 7, 18–oyatlarida ham bor).

12:3 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi. Baʼzi bir paytlarda odamlar mana shu mahalliy sajdagohlarda Egamizga sajda qilardilar.

12:17 Gat shahri — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan bu shahar Filistlarning beshta asosiy shahridan biri edi.

12:20 Millo — Quddus shahri tepalik ustida edi. Bu tepalikning sharq tomoni oʻpirilib ketgani uchun uni tuzatish shart boʻlgan. Tepalikning oʻpirilib ketgan joyi tuproq bilan toʻldirilgan, kengaytirilgan va mustahkamlangan edi. Tepalikning bu qismi Millo deb atalardi.

13:5 …bir qutqaruvchi… — kim nazarda tutilgani maʼlum emas.

13:6 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

13:9 Yohoʻsh — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻsh (shu bobning 10, 12, 13, 14, 25–oyatlarida ham bor).

13:14 Otam! Otam! …Siz Isroilning qudratli himoyachisisiz–ku! Isroilning jang aravasi va otliq lashkari kabisiz! — Elishay shu soʻzlar bilan Ilyosga murojaat qilgan edi (2:12 ga qarang).

13:23 …hozirgacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

14:1 Yohoʻsh — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻsh (shu bobning 23–oyatida ham bor).

14:4 sajdagohlar — 12:3 izohiga qarang.

14:6 …Egamiz…amr qilgan edi — Qonunlar 24:16 ga qarang.

14:7 Tuz vodiysi — Oʻlik dengizning janubidagi oʻlka.

14:11 Bayt–Shamash shahri — Quddusdan qariyb 24 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

14:13 400 tirsak — taxminan 180 metrga toʻgʻri keladi.

14:19 Laxish shahri — Quddusdan qariyb 35 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

14:21 Uzziyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ozariyo.

14:22 Elet shahri — Sinay yarim orolining sharqida, Qizil dengizning shimoliy qirgʻogʻidagi bandargoh shahar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

14:25 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni.

14:25 Oʻlik dengiz — ibroniycha matnda Araba dengizi. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Oʻlik dengiz joylashgan choʻl yerlarni bildiradi.

14:28 …Yahudoga qarashli boʻlgan Damashq va Xomat… — bu oʻrinda ikkita shohlikka tegishli boʻlgan hudud haqida gap ketyapti. Bu hududlarning markazlari Damashq va Xomatda joylashgan edi. Ilgari, Dovud va Sulaymon hukmronligi davrida, bu joylar Yahudoga qarashli edi.

15:1 Uzziyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ozariyo (shu bobning 6, 7, 8, 17, 23, 27–oyatlarida ham bor).

15:4 sajdagohlar — 12:3 izohiga qarang.

15:5 teri kasalligi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. 5:1 izohiga qarang.

15:12 …Egamizning Yohuga…aytgan vaʼdasi amalga oshdi — Zakariyo Yohuning chevarasi edi (10:28-31 ga qarang).

15:14 Tirza — Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning sobiq poytaxti (3 Shohlar 16:23-24 ga qarang).

15:19 Tigʻlatpilasar — ibroniycha matnda Pul, Tigʻlatpilasarning yana bir ismi. Tigʻlatpilasar miloddan oldingi 745-727 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan.

15:19 2000 pud — ibroniycha matnda 1000 talant, taxminan 34 tonnaga toʻgʻri keladi.

15:20 ellik kumush tanga — ibroniycha matnda ellik shaqal kumush, taxminan 600 grammga toʻgʻri keladi.

15:29 Tigʻlatpilasar — miloddan oldingi 745-727 yillarda hukmronlik qilgan. Bu oyatda tasvirlangan hodisalar taxminan miloddan oldingi 733 yilda roʻy bergan.

16:3 …hatto oʻz oʻgʻlini qurbonlik qilib, olovda kuydirdi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …hatto oʻz oʻgʻlini olovdan oʻtkazdi. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

16:4 sajdagohlar — 12:3 izohiga qarang.

16:6 Oram xalqi — ibroniycha matnda Edomliklar nazarda tutilgan boʻlishi ham mumkin.

16:7 …sizga qaramman… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …oʻgʻlingizman….

16:17-18 …aravalar…Bronzadan yasalgan buqalar…hovuz… — bu buyumlar Sulaymon hukmronlik qilgan davrda yasalgan edi. Bu buyumlarning batafsil bayoni 3 Shohlar 7:23-39 da berilgan.

17:3 Ossuriya shohi Shalmanasar — Tigʻlatpilasarning oʻgʻli boʻlib, miloddan oldingi 727-722 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan.

17:6 Ossuriya shohi — Shalmanasarning vorisi Sargon II nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

17:6 …Samariyani qoʻlga kiritib… — bu voqea miloddan oldingi 722 yilda sodir boʻlgan.

17:8 Isroil shohlari — bu yerda Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning shohlariga nisbatan aytilgan.

17:9 sajdagohlar — 12:3 izohiga qarang.

17:10 Ashera — 13:6 izohiga qarang.

17:12 Egamiz…aytgani… — Chiqish 20:4-5 ga qarang.

17:17 Oʻgʻillarini, qizlarini qurbonlik qilib, olovda kuydirardilar… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Oʻgʻillarini, qizlarini olovdan oʻtkazardilar…. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

17:21 …Egamiz Dovud xonadonidan Isroilni tortib olgandan keyin… — bu voqeaning batafsil bayoni 3 Shohlar 11:29-39 da berilgan.

17:23 …bugungacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora (shu bobning 34, 41–oyatlarida ham bor).

17:24 Samariya — poytaxtning nomi boʻlib, sobiq Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan.

18:2 Abiyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Abi. Uning Abiyo degan shakli 2 Solnomalar 29:1 dan olingan.

18:4 sajdagohlar — 12:3 izohiga qarang.

18:4 Ashera — 13:6 izohiga qarang.

18:4 Muso bronzadan yasagan Naxushton nomli ilon tasviri… — Sahroda 21:6-9 ga qarang. Naxushton nomi ibroniychadagi ilon va bronza soʻzlariga ohangdosh.

18:10 Qamalning uchinchi yilida… — yahudiylarning yil hisobi boʻyicha, yilning biror qismi ham bir toʻliq yil deb hisoblanishi mumkin edi.

18:11 Ossuriya shohi — Shalmanasarning vorisi Sargon II nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

18:13 Hizqiyo hukmronligining oʻn toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 701 yil.

18:13 Ossuriya shohi Sanxariv — miloddan oldingi 705-681 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan.

18:14 Laxish shahri — Quddusdan qariyb 35 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

18:14 640 pud — ibroniycha matnda 300 talant, taxminan 10 tonnaga toʻgʻri keladi.

18:14 64 pud — ibroniycha matnda 30 talant, taxminan 1 tonnaga toʻgʻri keladi.

18:16 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

18:18 mushovir — lugʻaviy maʼnosi maslahatchi. Bu oʻrinda xabarchi. U shohlik ichidagi va xalq orasidagi xabarni shohga, shohning farmonlarini xalqqa yetkazib turgan.

18:22 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi. Baʼzi bir paytlarda odamlar mana shu mahalliy sajdagohlarda Egamizga sajda qilardilar.

18:22 Axir, Hizqiyo…aytgan ekan–ku! — Hizqiyoning qilgan ishlaridan Xudo mamnun edi (shu bobning 3-5–oyatlariga va Qonunlar 12:2-7 ga qarang). Ammo Ossuriya shohi bu soʻzlarni Yahudo xalqini va Quddus aholisini Hizqiyoga qarshi qoʻzgʻatish niyatida, Xudoga itoat qilmaslikka va ishonmaslikka undash maqsadida aytgan edi (shu bobning 28-35–oyatlariga qarang).

18:26 oramiycha — oramiy tili oʻsha davrda tijoratda va xalqaro diplomatik doiralarda ishlatilgan.

18:34 Xomat bilan Arpad shaharlari — hozirgi Suriyada joylashgan.

18:34 …Sefarvayimning, Xana va Ivvaxning… — bu shaharlar qayerda joylashgani maʼlum emas.

18:34 Samariya — Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning poytaxti boʻlib, Ossuriya tomonidan bosib olingan.

19:1 …qaygʻudan liboslarini yirtdi. Qanorga oʻranib… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Kiyimlarni yirtish va qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

19:8 Laxish shahri — Quddusdan qariyb 35 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

19:9-10 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

19:15 ikki karub — qanotli samoviy mavjudotlarning haykallari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

19:21 Bokira qiz — shahar yoki yurt ahliga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul.

19:21 Sion — Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

19:26 Tomlarda oʻsgan maysalar — qadimgi Isroilda odatda uylarning tomlari tuproqdan boʻlib, shibbalangan. Baʼzan tomlarda maysalar oʻsib chiqar, lekin quyosh va garmsel taʼsirida tez qurib qolar edi.

19:28 Endi men burningdan halqamni, Ogʻzingdan suvligʻimni oʻtkazaman — Ossuriyaliklar asirlarga shunday munosabatda boʻlishar edi.

19:32 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uydirmaydi — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devorga qiyalatib tuproq uyganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

19:36 Naynavo — Nineviya nomi bilan ham maʼlum.

19:37 Ararat yurti — keyinchalik Armaniston tarkibiga kirgan. Hozirda esa Turkiyaning bir qismini tashkil qiladi.

19:37 …Isarxaddoʻn shoh boʻldi — miloddan oldingi 681-669 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan.

20:9 Oxozning zinapoyasi — arxeologik topilmalarga koʻra, bu oyatdagi zinapoyalar vaqtni koʻrsatadigan maxsus qurilma sifatida xizmat qilar edi.

20:12 Marduxbaladon — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Barduxbaladon. Marduxbaladon miloddan oldingi 722-710 va 704-703 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

20:20 quvur — bu quvur 520 metr uzunlikda boʻlib, qoyani oʻyib qilingan edi. Suv quvur orqali shahar devori tashqarisidagi Gixoʻn soyligidan shahar ichidagi Siloam hovuziga kelib tushar edi. 2 Solnomalar 32:2-4, 30 ga qarang.

21:3 sajdagohlar — 12:3 izohiga qarang.

21:3 Ashera — 13:6 izohiga qarang.

21:6 Oʻgʻlini qurbonlik qilib, olovda kuydirdi… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Oʻgʻlini olovdan oʻtkazdi…. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

21:7 …Egamiz bu uy toʻgʻrisida…shunday degan edi… — 3 Shohlar 9:3-5 ga qarang.

21:11 Amor xalqlari — bu oʻrinda umumiy nom boʻlib, bu nom ostida Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerlarda yashagan jamiki xalqlar nazarda tutilgan.

21:13 Samariyaga qarshi ishlatgan oʻlchov ipi…Axabning xonadoniga qarshi ishlatgan shoqul… — oʻlchov ipi va shoqul bu oʻrinda Xudoning adolatli hukmini bildiradigan ramz sifatida ishlatilgan. Xudo Samariyaga qarshi chiqargan hukm haqida shu kitobning 17:5-23–oyatlarida, Axab va uning xonadoniga qarshi chiqargan hukm haqida esa 3 Shohlar 22:1-38 da va shu kitobning 10:1-11, 17–oyatlarida yozilgan. Shoqul — binokorlikda devor, ustun va shu kabilarning vertikal holatini aniqlash uchun ishlatiladigan, bir uchiga ogʻirlik bogʻlangan ipdan iborat asbob.

22:17 …oʻz qoʻllari bilan yasagan butlari tufayli… — yoki …barcha qilmishlari tufayli….

23:2 Tavrot kitobi — ibroniycha matnda Ahd kitobi, Tavrot kitobining yana bir nomi (22:8, 11 ga qarang).

23:4 Ashera — 13:6 izohiga qarang.

23:4 Qidron soyligi — Quddus shahridan sharqda joylashgan. Soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

23:5 sajdagohlar — 12:3 izohiga qarang.

23:7 Fohishlar — oʻsha paytlarda Kanʼondagi butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar. Lekin Egamiz Isroil xalqiga bu yoʻl bilan sajda qilishni qatʼiyan man etgan (Qonunlar 23:17-18 ga qarang).

23:10 …oʻgʻlini yoki qizini Moʻlaxga qurbonlik qilmasin, olovda kuydirmasin… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …oʻgʻlini yoki qizini Moʻlaxga olovdan oʻtkazmasin…. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

23:10 Xinnum soyligi — Quddus shahridan janubda joylashgan.

23:13 …Makruh togʻining janubida… — Zaytun togʻining janubidagi tepalikka ishora. U yerda Sulaymon umrining oxirida butparast xotinlari taʼsirida Kanʼon xalqlarining xudolari uchun sajdagohlar barpo qilgandi (3 Shohlar 11:1-7 ga qarang).

23:13 Moʻlax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Milkom.

23:14 …ularning oʻrnini inson suyaklari bilan toʻldirdi… — shu tufayli oʻsha joy harom hisoblanib, sajda uchun yaroqsiz edi.

23:15 …Yeribom Baytilda oʻrnatgan sajdagoh…qurbongoh… — bu voqeaning batafsil bayoni 3 Shohlar 12:32-33 da berilgan.

23:16 …Egamizning soʻziga binoan…bu haqda paygʻambar qurbongohga nido qilgan edi — Egamiz aytgan soʻzlarning batafsil bayoni 3 Shohlar 13:1-3 da berilgan.

23:18 …Samariyadan kelgan paygʻambar… — bu paygʻambar haqida 3 Shohlar 13:11-32 da batafsil yozilgan. Paygʻambar Baytil shahrining oʻzidan edi. Baytil shahri Isroilda, yaʼni shimoliy shohlikda joylashgan. Oʻsha davrda Isroil Samariya deb yuritilar edi.

23:21 Tavrot kitobi — ibroniycha matnda Ahd kitobi, Tavrot kitobining yana bir nomi (22:8, 11 ga qarang).

23:24 xonaki sanamlar — ibroniycha matnda terafim. Odamlar bu sanamlardan fol ochishda foydalangan boʻlsalar kerak.

23:27 …Men oʻsha yerda ulugʻlanaman, deb aytgan uyim… — Egamiz aytgan soʻzlarning batafsil bayoni 3 Shohlar 8:16-29 da berilgan.

23:29 Magidoʻ — Jalila koʻlidan qariyb 40 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

23:29 …Misr firʼavni Nexo…Yoʻshiyoni oʻldirdi — shu paytda Misr firʼavni Nexo (miloddan oldingi 609-595 yillarda hukmronlik qilgan) Ossuriyaliklar tomonida edi. Nexo Ossuriya shohining qoʻli ostidagi yerlarni saqlab qolishda unga yordam bermoqchi boʻlib, Bobil lashkariga qarshi urush qilish uchun shimol tomon yoʻl olgandi. Yahudo shohi Yoʻshiyo esa Misr va Ossuriyaning bu ittifoqidan mamnun emasdi, chunki ularning kuchayishi Yahudo shohligining osoyishtaligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin edi.

23:31 Yeremiyo — mashhur Yeremiyo paygʻambar emas, uning otdoshi.

23:33 Rivlo shahri — bu shahar Orontes daryosi boʻyida, hozirgi Suriya hududida joylashgan edi.

23:33 200 pud — ibroniycha matnda 100 talant, taxminan 3,4 tonnaga toʻgʻri keladi.

23:33 2 pud — ibroniycha matnda bir talant, taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

24:1 Bobil shohi Navuxadnazar — miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

24:2 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

24:7 Misr firʼavni qaytib oʻz yurtidan tashqariga chiqmadi — miloddan oldingi 605 yilda Karxamish shahridagi jangda Navuxadnazar Misr lashkarini magʻlub qildi. Ammo bir necha yildan soʻng orqaga chekinishga majbur boʻldi, Yohayiqim esa bundan foydalanib isyon koʻtardi (shu bobning 1–oyatiga qarang).

24:7 Misr chegarasidagi irmoq — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi Arish soyligi yoki Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan (yana Ibtido 15:18, Sahroda 34:5 va Ysha 13:3, 15:4, 47 ga qarang).

24:12 Bobil shohi hukmronligining sakkizinchi yilida… — bu voqealar miloddan oldingi 597 yilda sodir boʻlgan.

24:13 Egamizning aytgani boʻyicha… — Egamiz aytgan bu soʻzlarning batafsil bayoni 20:16-18 da berilgan.

24:18 Yeremiyo — mashhur Yeremiyo paygʻambar emas, uning otdoshi.

25:1 Zidqiyo hukmronligining toʻqqizinchi yili oʻninchi oyi — miloddan oldingi 589 yilning oʻninchi oyi. Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

25:1 qamal inshootlari — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devor yoniga baland qurilmalar yasaganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

25:3 Toʻrtinchi — ibroniycha matnda bu soʻz yoʻq. Toʻrtinchi soʻzi Yeremiyo 52:5-6 dan olingan.

25:3 Toʻrtinchi oy — ibroniy kalendarining Tammuz oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyunning oʻrtasidan boshlanadi. Zidqiyo shohligining oʻn birinchi yilida sodir boʻlgan bu voqea miloddan oldingi 586 yilga toʻgʻri keladi.

25:4 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 5, 10, 13, 24, 25, 26–oyatlarida ham bor).

25:4 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysining bir qismiga, aynan Oʻlik dengizning shimolidagi yerlarga nisbatan ishlatilgan.

25:6 Rivlo shahri — 23:33 ning birinchi izohiga qarang.

25:8 Beshinchi oyning yettinchi kunida…oʻn toʻqqizinchi yilida… — ibroniy kalendarining beshinchi oyi, yaʼni miloddan oldingi 586 yilning avgust oyi.

25:13 …bronza ustunlar…aravalar…bronza hovuz… — bu buyumlar Sulaymon hukmronlik qilgan davrda yasalgan. Mazkur buyumlarning batafsil bayoni 3 Shohlar 7:15-39 da berilgan.

25:17 18 tirsak — taxminan 8,1 metrga toʻgʻri keladi.

25:17 5 tirsak — ibroniycha matnda 3 tirsak. “5 tirsak” degan ibora 3 Shohlar 7:16, 2 Solnomalar 3:15, Yeremiyo 52:22 dan olingan. 5 tirsak taxminan 2,3 metrga, 3 tirsak taxminan 1,4 metrga toʻgʻri keladi.

25:17 anor — qadimgi paytlarda hayot ramzi edi.

25:23 Mispax — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda joylashgan shahar.

25:25 Oʻsha yilning yettinchi oyi — miloddan oldingi 586 yilning yettinchi oyi. Ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

25:27 …Bobil taxtiga Evilmardux oʻtirdi — u Navuxadnazarning oʻgʻli boʻlib, miloddan oldingi 562-560 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

25:27 oʻsha yilning oʻn ikkinchi oyi yigirma yettinchi kuni — ibroniy kalendarining oʻn ikkinchi oyi, yaʼni miloddan oldingi 561 yilning aprel oyi.

+ 1:1 3Sh 22:37, 2Sh 8:2, 4Sh 3:5

+ 1:2 Hav 20:9, Ysha 13:3, Mat 10:25, Mat 12:24, Mark 3:22, Luqo 11:15, 4Sh 8:8

+ 1:3 3Sh 17:1, 3Sh 21:17

+ 1:8 Zkr 13:4, Mat 3:4, Mark 1:6

+ 1:10 Ayub 1:16, Luqo 9:54

+ 2:1 Ibt 5:24, 3Sh 19:19-21, Ysha 5:9

+ 2:4 3Sh 16:34

+ 2:8 Chq 14:21, Chq 14:29, Ysha 3:16

+ 2:9 Sah 11:17, Sah 11:25, Qnlr 21:17

+ 2:12 4Sh 6:17, 4Sh 13:14

+ 2:16 3Sh 18:12, Hiz 3:12, Hiz 8:3, Hav 8:39

+ 2:23 Ayub 19:18

+ 2:25 Ysha 19:26, 3Sh 18:20

+ 3:2 3Sh 16:31, 4Sh 10:26

+ 3:3 3Sh 12:28-32

+ 3:5 4Sh 1:1

+ 3:7 3Sh 22:4

+ 3:9 3Sh 22:47

+ 3:10 Ysha 7:7

+ 3:11 3Sh 22:7

+ 3:13 3Sh 18:19, 3Sh 22:6

+ 3:15 1Sh 10:5, 1Sh 16:17, 3Sh 18:46

+ 3:19 Qnlr 20:19

+ 3:20 Chq 29:39-40

+ 3:25 Isha 16:7

+ 3:27 Mixo 6:7

+ 4:1 Lev 25:39-41, Nax 5:5, Mat 18:25

+ 4:8 Ysha 19:18

+ 4:12 4Sh 5:20-27, 4Sh 8:4-5

+ 4:16 Ibt 18:14

+ 4:23 Sah 28:11

+ 4:27 Mat 28:9, Ibt 18:17, Amos 3:7

+ 4:29 3Sh 18:46, Chq 7:19, Chq 14:26, Luqo 10:4

+ 4:31 3Sh 18:29, Yuhn 11:11

+ 4:33 Yoqb 5:16

+ 4:34 3Sh 17:21, Hav 20:10

+ 4:37 Ibr 11:35

+ 4:38 Ysha 5:9, 4Sh 2:1

+ 4:42 1Sh 9:4, Mat 14:16-21, Mat 15:32-38, Mark 6:37-44, Mark 8:4-9, Luqo 9:13-17, Yuhn 6:5-13

+ 5:1 Luqo 4:27, Lev 13:3

+ 5:7 Qnlr 32:39, 3Sh 20:7

+ 5:10 Lev 14:7

+ 5:15 Dnr 2:47

+ 5:16 Dnr 5:17

+ 5:20 4Sh 4:12, 4Sh 8:4-5

+ 5:27 Chq 4:6, Sah 12:10

+ 6:13 Ibt 37:17

+ 6:16 2Sol 32:7

+ 6:17 Zab 67:18, Zkr 1:8, Zkr 6:1

+ 6:18 Ibt 19:11

+ 6:22 2Sol 28:15, Hik 25:21, Rim 12:20

+ 6:24 3Sh 15:18, 3Sh 20:1, 4Sh 8:27

+ 6:26 2Sh 14:4

+ 6:29 Lev 26:29, Qnlr 28:57, Mrs 4:10

+ 7:2 Mal 3:10, 4Sh 7:17

+ 7:6 2Sh 5:24, 4Sh 6:17

+ 7:7 Zab 47:6

+ 7:17 4Sh 7:2

+ 8:1 4Sh 4:35-37, Ibt 41:27

+ 8:4 4Sh 4:12, 4Sh 5:20-27

+ 8:7 4Sh 6:24

+ 8:8 3Sh 19:15, 3Sh 19:17, 1Sh 9:7, 4Sh 1:2

+ 8:12 4Sh 10:32, 4Sh 12:17, 4Sh 13:22, Amos 1:3-4, Zab 136:9, Isha 13:16, Xsha 14:1, Nox 3:10, Xsha 14:1, Amos 1:13

+ 8:13 3Sh 19:15, 3Sh 19:17

• 8:16 2Sol 21:4-20

+ 8:18 3Sh 12:28-30, 3Sh 16:31-33

+ 8:19 2Sh 21:17, 3Sh 11:36

+ 8:20 Ibt 27:40, 3Sh 22:47

• 8:25 2Sol 22:1-6

+ 8:26 4Sh 11:1

+ 8:28 4Sh 8:15, 3Sh 22:3

+ 9:1 4Sh 8:28

+ 9:2 3Sh 19:16

+ 9:3 1Sh 10:1

+ 9:7 3Sh 18:4

+ 9:8 Qnlr 32:36

+ 9:9 3Sh 14:10, 3Sh 15:29, 3Sh 16:11, 3Sh 21:21-22

+ 9:10 3Sh 21:23, 4Sh 9:36

+ 9:11 Yerm 29:26, Xsha 9:7

+ 9:13 Mat 21:8, Mark 11:8, 2Sh 15:10, 3Sh 1:34

+ 9:14 4Sh 8:28-29

+ 9:21 2Sol 22:7, 3Sh 21:1

+ 9:26 3Sh 21:19

+ 9:27 2Sol 22:9

+ 9:28 4Sh 23:30

+ 9:31 3Sh 16:9-13

+ 9:34 3Sh 16:31

+ 9:36 3Sh 21:23, 4Sh 9:10

+ 10:1 3Sh 16:24

+ 10:7 3Sh 21:21, 4Sh 9:8

+ 10:10 3Sh 21:19, 3Sh 21:21, 3Sh 21:29

+ 10:14 2Sol 22:8

+ 10:15 1Sol 2:55, Yerm 35:8

+ 10:17 3Sh 21:19, 3Sh 21:21, 3Sh 21:29

+ 10:18 3Sh 16:31-32

+ 10:19 3Sh 18:19, 3Sh 22:6

+ 10:21 3Sh 16:32

+ 10:24 3Sh 20:39

+ 10:25 3Sh 18:40

+ 10:26 4Sh 3:2

+ 10:27 4Sh 23:14

+ 10:29 3Sh 12:28

+ 10:30 4Sh 15:12

+ 10:32 4Sh 8:12

+ 10:33 Qnlr 2:36

• 11:1 2Sol 22:10

+ 11:1 4Sh 8:26, 4Sh 9:27, Hak 9:5

+ 11:5 1Sol 9:25

+ 11:10 2Sh 8:7, 1Sol 18:7

+ 11:12 Qnlr 17:18-19, 1Sh 10:24

+ 11:14 4Sh 23:3, 2Sol 6:13, 2Sol 34:31

+ 11:16 Nax 3:28, Yerm 31:40

+ 11:18 4Sh 10:27

• 12:1 2Sol 24

+ 12:3 3Sh 15:14, 3Sh 22:43

+ 12:9 Mark 12:41, Luqo 21:1

+ 12:15 4Sh 22:7

+ 12:16 Lev 4:24, Lev 5:15, Lev 7:7, Sah 18:19

+ 12:17 4Sh 8:12

+ 12:18 3Sh 15:18

+ 12:20 2Sol 24:23-26

+ 13:1 4Sh 11:2

+ 13:2 3Sh 12:28, 3Sh 14:16

+ 13:3 Hak 2:14, 4Sh 8:12

+ 13:4 Chq 3:7, Chq 3:9

+ 13:5 Hak 3:9

+ 13:6 3Sh 16:33

+ 13:11 3Sh 12:28, 3Sh 14:16

+ 13:12 4Sh 14:8-15

+ 13:14 4Sh 2:12, 4Sh 6:17

+ 13:17 3Sh 20:26

+ 13:22 4Sh 8:12

+ 13:25 4Sh 13:19

• 14:1 2Sol 25:1-4, 2Sol 25:17-24

+ 14:1 4Sh 12:21

+ 14:4 4Sh 12:3

+ 14:5 4Sh 12:20

+ 14:6 Qnlr 24:16

+ 14:7 2Sh 8:13, Isha 16:1, Ysha 15:38

+ 14:9 Hak 9:8-15

+ 14:11 Ysha 15:10

+ 14:13 Nax 8:16, Yerm 31:38, Zkr 14:10

+ 14:14 3Sh 7:51, 4Sh 12:18

+ 14:15 4Sh 13:12

• 14:17 2Sol 25:25-28

+ 14:19 Ysha 10:3

+ 14:22 Qnlr 2:8, 3Sh 9:26

+ 14:24 3Sh 12:28, 3Sh 14:16

+ 14:25 Sah 34:8, 3Sh 8:65, Ysha 9:13, Yun 1:1

+ 14:26 Qnlr 32:36, 4Sh 9:8, Chq 3:7, 4Sh 13:23

+ 14:28 2Sol 8:3

• 15:1 2Sol 26:1-4, 2Sol 26:21-23

+ 15:1 4Sh 14:21

+ 15:3 2Sol 25:2

+ 15:4 3Sh 15:14, 3Sh 22:43

+ 15:5 Lev 13:3, Lev 13:46

+ 15:9 3Sh 12:28, 3Sh 14:16

+ 15:12 4Sh 10:30

+ 15:14 3Sh 14:17

+ 15:18 3Sh 12:28, 3Sh 14:16

+ 15:19 1Sol 5:26, Xsha 5:13

+ 15:24 3Sh 12:28, 3Sh 14:16

+ 15:28 3Sh 12:28, 3Sh 14:16

• 15:32 2Sol 27

+ 15:32 4Sh 15:7

+ 15:34 2Sol 26:4

+ 15:35 3Sh 15:14, 3Sh 22:43, 2Sol 23:20

+ 15:37 4Sh 16:5, Isha 7:1

• 16:1 2Sol 28

+ 16:3 3Sh 12:28-30, Lev 18:21, Qnlr 18:10

+ 16:4 Qnlr 12:2

+ 16:5 4Sh 15:37, Isha 7:1

+ 16:6 Qnlr 2:8, 4Sh 14:22

+ 16:7 4Sh 15:19, 4Sh 15:29

+ 16:8 4Sh 12:18

+ 16:9 Isha 22:6, Amos 1:5, Amos 9:7

+ 16:10 Isha 8:2

+ 16:14 Chq 27:1, 2Sol 4:1

+ 16:15 Chq 29:39-41

+ 16:17 3Sh 7:27-39, 3Sh 7:23-26

+ 16:18 Yerm 2:18, Hiz 16:28, Hiz 23:12

+ 17:1 4Sh 15:30

+ 17:3 Qnlr 28:36

+ 17:5 Qnlr 28:52, 4Sh 18:9-12, Amos 3:11

+ 17:6 1Sol 5:26

+ 17:7 Lev 25:38, Chq 20:2

+ 17:8 Lev 18:3, Qnlr 18:9

+ 17:9 4Sh 18:8

+ 17:10 Chq 23:24

+ 17:12 Chq 20:4-5

+ 17:13 Nax 9:30, Yerm 18:11, Yerm 36:3

+ 17:14 Qnlr 9:6, 2Sol 30:8

+ 17:15 Qnlr 29:25, Yerm 2:5, Rim 1:21, Qnlr 12:30

+ 17:16 3Sh 12:28, 3Sh 14:15, 3Sh 16:33, Qnlr 4:19, 4Sh 21:3, 4Sh 23:5

+ 17:17 Lev 18:21, Qnlr 18:10

+ 17:19 Yerm 3:8

+ 17:20 4Sh 13:3, 4Sh 15:29

+ 17:21 3Sh 11:11, 3Sh 11:31, 3Sh 12:20, 3Sh 12:28-30

+ 17:24 Ezra 4:2, Ezra 4:10

+ 17:28 3Sh 12:29

+ 17:31 Qnlr 12:31

+ 17:32 3Sh 12:29

+ 17:33 Zfn 1:5

+ 17:34 Ibt 32:28, Ibt 35:10

+ 17:35 Qnlr 5:9, Hak 6:10

+ 17:36 Qnlr 6:13

+ 17:37 Chq 20:5

+ 17:41 3Sh 18:21

• 18:1 2Sol 29:1-2

+ 18:4 Qnlr 16:21-22, 2Sol 31:1, Sah 21:8-9

+ 18:5 4Sh 23:25

+ 18:8 4Sh 17:9

+ 18:9 4Sh 17:3-7, Amos 3:11

+ 18:11 1Sol 5:26

+ 18:12 Xsha 14:1

• 18:13 2Sol 32:1-19, Isha 36

+ 18:14 Ysha 15:39

+ 18:15 3Sh 15:18, 4Sh 12:18

+ 18:17 Ysha 15:39, Isha 7:3

+ 18:18 Isha 22:20, Isha 22:15, Isha 37:2

+ 18:21 Hiz 29:6, Isha 30:2

+ 18:22 4Sh 18:4, 2Sol 31:1

+ 18:26 Ezra 4:7, Dnr 2:4

+ 18:31 3Sh 4:25

+ 18:32 Qnlr 8:7-10

+ 18:34 4Sh 17:24, Isha 10:9

+ 18:35 Dnr 3:15, 4Sh 19:12, Isha 10:11

• 19:1 2Sol 32:20-22, Isha 37

+ 19:2 Isha 22:15, Isha 22:20, Isha 36:3

+ 19:3 Xsha 13:13

+ 19:4 2Sh 16:12

+ 19:6 Isha 10:24

+ 19:8 Ysha 10:29-30

+ 19:12 Ibt 11:31

+ 19:13 4Sh 18:33-34

+ 19:15 Qnlr 6:4, 3Sh 18:39, Nax 9:6, Zab 85:10, Isha 44:6

+ 19:16 Zab 30:3, Zab 70:2, 2Sol 6:40, Dnr 9:18

+ 19:18 Yerm 16:20, 2Sol 32:19

+ 19:19 Zab 82:19

+ 19:23 Zab 19:8

+ 19:25 Isha 45:7

+ 19:26 Zab 128:6

+ 19:27 Zab 138:1-2

+ 19:28 Hiz 29:4, Hiz 38:4, Amos 4:2, Xbq 1:15

+ 19:29 Isha 7:11

+ 19:30 Isha 27:6

+ 19:31 Isha 9:7

+ 19:32 2Sh 20:15

+ 19:35 2Sh 24:16, 1Sol 21:15, Nox 3:3

+ 19:36 Ibt 10:11, Yun 1:2

+ 19:37 Ibt 8:4, Yerm 51:27, Ezra 4:2

• 20:1 2Sol 32:24-26, Isha 38:1-8

+ 20:3 4Sh 18:3

+ 20:5 Zab 38:13, Zab 55:9

+ 20:6 4Sh 19:34

+ 20:8 Hak 6:17

+ 20:11 Ysha 10:13

• 20:12 2Sol 32:31, Isha 39

+ 20:13 2Sol 32:27

+ 20:17 4Sh 24:13, 2Sol 36:10, Yerm 20:5, Yerm 27:19-21, Mixo 4:10

+ 20:18 4Sh 24:12, 4Sh 25:7, 2Sol 33:11

+ 20:20 Nax 2:14, 2Sol 32:27-33

• 21:1 2Sol 33:1-9

+ 21:3 4Sh 18:4, 3Sh 16:32-33, Qnlr 16:21, Qnlr 4:19, 4Sh 17:16, 4Sh 23:5, Yerm 8:2

+ 21:4 Qnlr 12:11, 3Sh 18:29, Yerm 7:30, Yerm 32:34

+ 21:5 3Sh 6:36, 3Sh 7:12

+ 21:6 Lev 18:21, Qnlr 18:10, Lev 19:26, Lev 19:31

+ 21:8 3Sh 9:3, 2Sol 7:12

+ 21:11 Yerm 15:4, Ibt 15:16, 3Sh 21:26

+ 21:12 1Sh 3:11, Yerm 19:3

+ 21:13 3Sh 21:21, 4Sh 17:6

+ 21:16 4Sh 24:4

+ 21:17 2Sol 33:18

+ 21:18 4Sh 21:26, Yuhn 19:41, 2Sol 33:20

• 21:19 2Sol 33:21-25

+ 21:21 4Sh 21:2-7

+ 21:26 4Sh 21:18

• 22:1 2Sol 34:1-13

+ 22:1 Ysha 15:39

+ 22:2 Qnlr 5:32

+ 22:4 4Sh 12:9-15

+ 22:7 4Sh 12:15

• 22:8 2Sol 34:14-28

+ 22:8 Chq 24:7, Qnlr 31:24-26

+ 22:12 Yerm 26:24, Yerm 39:14, Yerm 40:5

+ 22:13 Qnlr 29:27

+ 22:14 Luqo 2:36, Hav 21:9, 1Kor 11:5, Zfn 1:10

+ 22:17 Qnlr 31:29

+ 22:19 Lev 26:31, Yerm 44:22, Isha 57:15

+ 22:20 4Sh 23:24, Isha 57:1-2

• 23:1 2Sol 34:29-32

+ 23:2 Qnlr 31:11

+ 23:3 4Sh 11:14, 2Sol 15:12, 2Sol 29:10, 2Sol 34:31

+ 23:4 4Sh 21:3, 3Sh 15:13

+ 23:5 4Sh 17:16, 4Sh 21:3

+ 23:6 Qnlr 16:21

+ 23:7 Qnlr 23:17, 3Sh 14:24

+ 23:9 Hiz 44:10-14

+ 23:10 Ysha 15:8, Yerm 7:31-32, Yerm 19:6, Lev 18:21, Qnlr 18:10

+ 23:12 4Sh 21:4-5

+ 23:13 Sah 21:29, 3Sh 11:5-7

+ 23:14 Chq 23:24, 4Sh 10:27

+ 23:15 3Sh 12:28

+ 23:16 Lev 26:30, 3Sh 13:2

+ 23:17 3Sh 13:30-31

+ 23:20 Chq 22:20, Lev 26:30, 3Sh 13:2

• 23:21 2Sol 35:1-19

+ 23:21 Chq 12:3-11, Qnlr 16:2-8

+ 23:24 Lev 19:31, Lev 20:27, Qnlr 18:10-12

+ 23:25 4Sh 18:5

+ 23:26 4Sh 21:11, Yerm 15:4

+ 23:27 4Sh 21:4

• 23:28 2Sol 35:20-27

+ 23:29 Yerm 46:2, Ysha 17:11

+ 23:30 4Sh 9:28, 1Sh 10:1

• 23:31 2Sol 36:1-4

+ 23:31 4Sh 24:18

+ 23:33 Sah 34:11, Yerm 39:5

+ 23:34 4Sh 24:17, Dnr 1:7, Yerm 22:12

• 23:36 2Sol 36:5-8

+ 24:1 Yerm 25:1, Dnr 1:1

+ 24:2 4Sh 20:17, 4Sh 21:12-14, 4Sh 23:27

+ 24:3 4Sh 21:2-7, 4Sh 21:16, 4Sh 21:23-26

• 24:8 2Sol 36:9-10

+ 24:12 4Sh 20:18, Yerm 24:1-2, Hiz 17:12-13

+ 24:13 4Sh 20:17, Yerm 20:5, Dnr 1:2

+ 24:15 Qnlr 28:36, Yerm 24:1, Hiz 17:12

+ 24:17 4Sh 23:34, Yerm 37:1, Dnr 1:7

• 24:18 2Sol 36:11-21, Yerm 39:1-10, Yerm 52:1-27

+ 24:18 4Sh 23:31

+ 24:20 Hiz 17:15

+ 25:1 Qnlr 28:52

+ 25:6 Sah 34:11, 4Sh 23:33, Yerm 21:7, Hiz 23:24

+ 25:7 Zfn 1:8, Qnlr 28:36, 4Sh 20:18

+ 25:8 Yerm 32:1, Yerm 39:9, Yerm 40:1

+ 25:9 Lev 26:31, Hiz 16:41

+ 25:10 Nax 1:3

+ 25:13 3Sh 7:15-37, 2Sol 4:1-15, Yerm 27:19

+ 25:14 3Sh 7:45, 3Sh 7:50

+ 25:16 3Sh 7:47

+ 25:17 3Sh 7:15-22

+ 25:18 1Sol 6:14, Ezra 7:1, Yerm 21:1, Yerm 29:25, Yerm 37:3

• 25:22 Yerm 40:7-9, Yerm 41:1-3

+ 25:22 4Sh 22:12, Yerm 26:24, Yerm 39:14, Yerm 40:5, Yerm 40:7

+ 25:23 Ysha 18:26

+ 25:25 Yerm 36:13

+ 25:26 Yerm 43:4-7

• 25:27 Yerm 52:31-34

+ 25:27 4Sh 24:12, 4Sh 24:15, Yerm 27:7

1 Solnomalar

1 Solnomalar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

Kirish

SOLNOMALAR

(BIRINCHI KITOB)

Kirish

“Solnomalar (birinchi kitob)” va “Solnomalar (ikkinchi kitob)”larda Isroil xalqining tarixi bayon qilinadi. Garchi ikkala kitobda “Shohlar” kitoblaridagi koʻp voqealar takrorlansa ham, Isroil tarixi “Shohlar” kitoblaridagiga qaraganda bir oz boshqacharoq nuqtayi nazardan yoritiladi. “Shohlar” kitoblari Isroil xalqi Bobilga surgun qilingan davrda yozilgan boʻlsa, “Solnomalar” kitoblari xalq surgundan ona yurtiga qaytgandan keyin yozilgan edi. Shu sababdan “Solnomalar” kitoblarida nasabnomalarga, shoh Dovud va shoh Sulaymonning hukmronligi davriga, shuningdek, Maʼbadning qurilishi bilan bogʻliq boʻlgan voqealarga alohida urgʻu va eʼtibor berilgan. Shu orqali muallif surgundan qaytib kelgan xalqni oʻz oʻtmishi bilan bogʻlab turgan rishtalarni koʻrsatmoqchi boʻladi, Xudoning qilayotgan ishlarini madh etadi.

“Solnomalar (birinchi kitob)” va “Solnomalar (ikkinchi kitob)”ning asl nusxasi bitta ibroniycha kitob boʻlib, ikkala qismni bitta oʻramga joylash uzunlik qilgani uchun, kitob ikki qismga — “Solnomalar (birinchi kitob)” va “Solnomalar (ikkinchi kitob)”ga boʻlingan.

“Solnomalar (birinchi kitob)”da shoh Dovud bosh qahramondir. U Quddusni Xudoga sajda qilish markaziga aylantiradi. Xudoga toʻgʻri yoʻllar bilan sajda qilishni oʻz xalqiga oʻrgatadi. Maʼbadni Dovudning oʻgʻli Sulaymon qurgan boʻlsa–da, Dovud Maʼbadning asoschisi sifatida shuhrat qozonadi. U Xudoga chin koʻngildan sajda qiladigan va itoat etadigan inson sifatida namuna qilib koʻrsatiladi.

“Solnomalar (birinchi kitob)”ning koʻp qismida roʻyxat berilgan boʻlib, bu roʻyxatga Odam Atodan shoh Shoul davrigacha boʻlgan nasllar kiritilgan (1-9–boblar). Shoulning oʻlimi toʻgʻrisidagi xabardan keyin (10–bob), shoh Dovudga urgʻu beriladi (11-29–boblar). Dovud qay tarzda shoh boʻlgani va Quddusni poytaxt qilgani hikoya qilinadi. Dovudning sipohlari va lashkarboshilari toʻgʻrisidagi maʼlumot beriladi. Soʻng Dovud muqaddas Ahd sandigʻini yangi joyga — Quddusga koʻchirgani haqida soʻz yuritiladi. Kitobning oxirida Dovud Xudoning Maʼbadini qurish uchun qanday tayyorgarlik koʻrgani va oʻgʻli Sulaymonga sajda marosimlariga oid koʻrsatmalar bergani toʻgʻrisida bayon qilinadi.

1–BOB

Odam Atodan Ibrohimgacha boʻlgan nasllar

Odam Atodan Nuh oʻgʻillarigacha boʻlgan nasllar

1¹•Odam Atodan Shis tugʻildi, Shisning nasli quyidagilardir: Enoʻsh, ²Xenan, Maxaliyol, Yored, ³Xanoʻx*, Matushaloh, Lamak ⁴va Nuh.

Nuhning Som, Xom va Yofas degan uch oʻgʻli bor edi*.

Yofasdan kelib chiqqan xalqlar

⁵Yofas nasli: Goʻmer, Magoʻg, Moday, Yovon, Tuval, Meshex, Tiros va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

⁶Goʻmer nasli: Ashkanoz, Rifat*, Toʻxarmo va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

⁷Yovon nasli: Elishox, Tarshish, Kit, Roʻdon va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

Xomdan kelib chiqqan xalqlar

⁸Xom nasli: Kush*, Mizra*, Fut, Kanʼon va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

⁹Kush nasli: Savo, Xavila, Sabto, Ramo, Sabtaxo va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

Ramo nasli: Shava, Dedon va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

¹⁰Kushning naslida yana Nimroʻd degani ham bor edi. Nimroʻd yer yuzidagi birinchi buyuk jangchi edi.

¹¹Mizra nasli: Lud, Onom, Laxov, Naftux, ¹²Patroʻs, Kasluv, Xaftoʻr va ulardan kelib chiqqan xalqlar. Kasluvdan Filist xalqi kelib chiqdi*.

¹³Kanʼon nasli: Kanʼonning toʻngʻich oʻgʻli Sidon, Xet va ulardan kelib chiqqan xalqlar. ¹⁴Kanʼondan Yobus, Amor, Girgosh, ¹⁵Xiv, Oruq, Sin, ¹⁶Arvod, Zamar va Xomat xalqlari ham kelib chiqdi.

Somdan kelib chiqqan xalqlar

¹⁷Som nasli: Elam, Oshur, Arpaxshod, Lud, Oram va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

Oram nasli: Uz, Xul, Geter, Meshex* va ulardan kelib chiqqan xalqlar.

¹⁸Arpaxshodning Shilax degan oʻgʻli bor edi. Shilaxning Ibir* degan oʻgʻli bor edi.

¹⁹Ibir ikki oʻgʻil koʻrdi: birinchisining ismini Palax qoʻydi, chunki uning davrida dunyo boʻlinib ketdi*. Ikkinchisining ismi Yoxton edi.

²⁰Yoxtonning nasli: Elmoʻdod, Shalaf, Xazormavat, Yorax, ²¹Hadoram, Uzol, Dikla, ²²Obal*, Abumayl, Shava, ²³Ofir, Xavila, Yoʻvov va ulardan kelib chiqqan xalqlar. Yoxtonning nasli mana shular edi.

²⁴Somdan Ibrohimgacha boʻlgan nasllar quyidagicha edi: Som, Arpaxshod, Shilax, ²⁵Ibir, Palax, Ravu, ²⁶Sarugʻ, Naxoʻr, Terah, ²⁷Ibrom, yaʼni Ibrohim⁺.

Ibrohimning nasli

²⁸•Ibrohimning oʻgʻillari Isʼhoq va Ismoildir⁺. ²⁹Ularning nasl–nasabi quyidagichadir:

Ismoilning toʻngʻich oʻgʻli — Navayot, keyingilari — Kedar, Adbal, Mivsom, ³⁰Mishmo, Dumax, Masso, Hadad, Temo, ³¹Yatur, Nofish va Kedemax. Mana shular Ismoilning oʻgʻillaridir.

³²Choʻri* Xaturo Ibrohimga tugʻib bergan oʻgʻillar — Zimron, Yoxshon, Midon, Midiyon, Yishboq va Shuvax. Yoxshonning Shava va Dedon degan oʻgʻillari bor edi. ³³Midiyonning Efax, Ifar, Xanoʻx, Avido va Eldax degan oʻgʻillari bor edi. Mana shularning hammasi Xaturoning avlodlaridir.

³⁴Ibrohim oʻgʻli Isʼhoqning Esov bilan Yoqub* degan oʻgʻillari bor edi⁺.

Esovning nasli

³⁵Esovning oʻgʻillari — Elifaz, Ruvel, Yoush, Yalom va Koʻrax.

³⁶Elifazning oʻgʻillari — Temon, Oʻmar, Zafoʻ*, Gatam, Xanaz va Timna ismli choʻrisi tuqqan oʻgʻli Omolek*.

³⁷Ruvelning oʻgʻillari — Naxat, Zerax, Shammox va Mizzo.

Edomning tub aholisi

³⁸•Seir* oʻgʻillari — Loʻton, Shoʻval, Ziboʻn, Anah, Dishon, Ezer va Dishan.

³⁹Loʻtonning oʻgʻillari — Xoʻri bilan Xoʻmam. Loʻtonning Timna degan singlisi ham bor edi.

⁴⁰Shoʻvalning oʻgʻillari — Eliyon, Monaxat, Ebal, Shafo* va Oʻnam.

Ziboʻnning oʻgʻillari — Oyo bilan Anah.

⁴¹Anahning oʻgʻli — Dishon.

Dishonning oʻgʻillari — Xamdon*, Eshbon, Yitron va Xeron.

⁴²Ezerning oʻgʻillari — Bilxan, Zavon va Oqon*.

Dishanning oʻgʻillari — Uz va Oron.

Edom shohlari va yoʻlboshchilari

⁴³•Hali Isroilda shohlar boʻlmasdan oldin ham, Edomda shohlar hukmronlik qilgan edi. Bu shohlar quyidagilardir:

Bavoʻr oʻgʻli Belax. U Dinxaba shahridan edi.

⁴⁴Belax vafot etgach, uning oʻrniga Zerax oʻgʻli Yoʻvov shoh boʻldi. U Bozrax shahridan edi⁺.

⁴⁵Yoʻvov vafot etgandan keyin, uning oʻrniga Xushom shoh boʻldi. U Temon yurtidan edi⁺.

⁴⁶Xushom vafot etgach, uning oʻrniga Badad oʻgʻli Hadad shoh boʻldi. U Obit shahridan edi. Hadad Moʻab yurtida Midiyon lashkarini qirib tashlagan edi.

⁴⁷Hadad vafot etgandan keyin, uning oʻrniga Samlo shoh boʻldi. U Masrixo shahridan edi.

⁴⁸Samlo vafot etgandan keyin, uning oʻrniga Shovul shoh boʻldi. U Furot daryosi* boʻyidagi Rexoboʻt shahridan edi.

⁴⁹Shovul vafot etgandan keyin, uning oʻrniga Axbor oʻgʻli Baalxanon shoh boʻldi.

⁵⁰Baalxanon vafot etgandan keyin, uning oʻrniga Hadad shoh boʻldi. U Pogʻu* shahridan edi. Hadadning xotini Maxitaval edi, Maxitavalning otasi — Matrid, bobosi Mezaxab edi. ⁵¹Oxiri Hadad ham olamdan oʻtdi.

Edom yoʻlboshchilari quyidagilar edi: Timno, Elvo*, Yetet,⁺ ⁵²Oxolibom, Elox, Pinon, ⁵³Xanaz, Temon, Mivzar, ⁵⁴Maxdiyol va Irom. Edom yoʻlboshchilari ana shulardan iboratdir.

2–BOB

Yoqubning nasli

2¹Yoqubning* oʻgʻillari quyidagilardir: Ruben, Shimoʻn, Levi, Yahudo, Issaxor, Zabulun,⁺ ²Dan, Yusuf, Benyamin, Naftali, Gad va Osher.

Yahudoning nasli

³Yahudoning Gʻur, Oʻnan va Shelo degan oʻgʻillari bor edi. Bu uchala oʻgʻilni unga Kanʼonlik Botshuva* tugʻib bergandi. Yahudoning toʻngʻich oʻgʻli Gʻur Egamizning oldida qabih ishlar qilgani uchun, Egamiz uning jonini oldi⁺. ⁴Yahudoning kelini Tamara ham Yahudoga Paraz va Zerax degan oʻgʻillarni tugʻib berdi. Yahudoning hammasi boʻlib besh oʻgʻli bor edi⁺.

⁵Parazdan Xazron va Xomul ismli ikki oʻgʻil tugʻildi⁺.

⁶Zeraxning beshta oʻgʻli boʻlib, ularning ismlari Zimri, Etxan, Xaman, Qolkoʻl va Dardax* edi⁺. ⁷Zerax avlodidan boʻlgan Karmi ismli bir odamning Oxun* degan oʻgʻli bor edi. Oxun Egamizga bagʻishlangan narsalarning bir nechtasini olib, Isroil xalqiga kulfat keltirgandi⁺.

⁸Etxanning oʻgʻli Ozariyo edi.

Yahudoning nabirasi Xazrondan Dovudgacha boʻlgan nasllar

⁹•Xazronning uchta oʻgʻli boʻlib, ismlari Yaraxmal, Ram va Xolib* edi.

¹⁰Ramdan Ominadav tugʻildi, Ominadav Yahudo yoʻlboshchisi Naxshoʻnning otasi edi⁺. ¹¹Naxshoʻndan Salmoʻn tugʻildi, Salmoʻndan Boʻaz tugʻildi, ¹²Boʻazdan Obid tugʻildi va Obiddan Essay tugʻildi.

¹³Essayning yetti oʻgʻli boʻlib, toʻngʻichi — Eliyob, ikkinchisi — Abunadav, uchinchisi — Shimo,⁺ ¹⁴toʻrtinchisi — Natanil, beshinchisi — Radday, ¹⁵oltinchisi — Ozim, yettinchisi Dovud edi*. ¹⁶Ularning Zeruya va Obigayl degan singillari bor edi. Zeruyaning uchta oʻgʻli boʻlib, ularning ismlari Abushay, Yoʻab va Osoyil edi⁺. ¹⁷Obigayl Ismoil qavmidan boʻlgan Eter bilan turmush qurib, Emosani tugʻdi⁺.

Xazronning nasli

¹⁸Xazron oʻgʻli Xolibning Oziba va Yariyoʻt degan xotinlari bor edi. Oziba Xolibga uch oʻgʻil: Yesher, Shoʻvav va Ardunni tugʻib berdi. ¹⁹Oziba olamdan oʻtgach, Xolib Efrataga uylandi. Efrata unga Xurni tugʻib berdi. ²⁰Xurdan Uri tugʻildi, Uridan Bazalil tugʻildi⁺.

²¹Xazron oltmish yoshga kirganda Moxirning qizi — Giladning singlisiga uylandi. U Xazronga Saxuv ismli oʻgʻil tugʻib berdi⁺. ²²Saxuvdan Yovir tugʻildi. U Giladdagi yigirma uchta shahar ustidan hukmronlik qilardi⁺. ²³Keyinchalik Gashur va Oram xalqlari Yovir shaharlarini*, shuningdek, Qanot shahri va atrofidagi oltmishta qishloqni qoʻlga kiritishdi. Bu yerlarda yashayotgan xalq Giladning otasi Moxirning urugʻidan edi⁺.

²⁴Xazron vafot etgandan keyin, oʻgʻli Xolib otasining beva qolgan Efrata ismli xotiniga uylangan edi. Ular Ashxur ismli oʻgʻil koʻrdilar*. Ashxur Taxuva shahriga asos soldi*⁺.

Xazron oʻgʻli Yaraxmalning nasli

²⁵Xazronning toʻngʻich oʻgʻli Yaraxmaldan bino boʻlgan oʻgʻillar quyidagilardir: toʻngʻich oʻgʻli Ram, soʻngra Bunax, Oren, Ozim va Oxiyodir⁺. ²⁶Yaraxmalning Otara ismli boshqa xotini ham bor edi. Otara Oʻnamni tugʻdi.

²⁷Yaraxmalning toʻngʻich oʻgʻli Ramdan Maz, Yomin va Exer bino boʻldi.

²⁸Oʻnamning Shammay va Yodo degan oʻgʻillari bor edi.

Shammay Nadov va Abushur ismli oʻgʻillar koʻrdi.

²⁹Abushurning Abuhayil degan xotini boʻlib, ular Axbon va Moʻlid degan oʻgʻillar koʻrdi.

³⁰Nadovdan Saled va Opayim degan oʻgʻillar bino boʻldi. Saled befarzand oʻtib ketdi.

³¹Opayim — Yishining otasi, Yishi — Shashonning otasi, Shashon Oxlayning* otasi edi.

³²Shammayning ukasi Yodoning Eter va Yoʻnatan ismli ikkita oʻgʻli bor edi. Eter befarzand oʻtib ketdi.

³³Yoʻnatanning Palaf va Zozo ismli ikkita oʻgʻli bor edi.

Mana shularning hammasi Yaraxmalning nasli edi.

³⁴Shashonning oʻgʻli boʻlmay, faqat qizlari bor edi, xolos. Shashonning Yarxo ismli bir Misrlik quli ham bor edi. ³⁵Shashon qizini oʻzining quli Yarxoga uzatdi. Ular oʻgʻil koʻrishdi va ismini Attay qoʻyishdi.

³⁶Attaydan Natan tugʻildi, Natandan Zabad tugʻildi, ³⁷Zabaddan Eflol tugʻildi, Efloldan Obid tugʻildi, ³⁸Obiddan Yohu tugʻildi, Yohudan Ozariyo tugʻildi, ³⁹Ozariyodan Xalez tugʻildi, Xalezdan Elasax tugʻildi, ⁴⁰Elasaxdan Sismay tugʻildi, Sismaydan Shallum tugʻildi, ⁴¹Shallumdan Yoxamiyo tugʻildi, Yoxamiyodan Elishama tugʻildi.

Xazron oʻgʻli Xolibning nasli

⁴²Yaraxmalning ukasi Xolib ikki oʻgʻil koʻrdi, toʻngʻichining ismi Mesho va kenjasining ismi Morisho edi. Meshodan Zif tugʻildi, Morishodan Xevron tugʻildi.

⁴³Xevron Koʻrax, Tappux, Rahem va Shema ismli oʻgʻillar koʻrdi. ⁴⁴Shemadan Raxam tugʻildi, Raxamdan Yorixim tugʻildi. Shemaning akasi Rahem Shammay ismli oʻgʻil koʻrdi. ⁴⁵Shammaydan Moyun tugʻildi. Moyundan Baytzur tugʻildi.

⁴⁶Xolibning Efax ismli choʻrisi* unga Xoronni, Moʻzoni va Gazezni tugʻib berdi. Xoron ham Gazez ismli bir oʻgʻil koʻrdi. ⁴⁷Efaxning otasi Yohdoyning Raxem, Yoʻtom, Geshon, Palat va Shaf degan oʻgʻillari ham bor edi.

⁴⁸Xolibning Maxo ismli boshqa bir choʻrisi* unga Shabar va Tirxano ismli oʻgʻillar tugʻib berdi. ⁴⁹Keyinroq ular Shaf va Shavo ismli yana ikki oʻgʻil koʻrishdi. Shaf Madmanno shahriga, Shavo esa Maxbinax va Giviyo shaharlariga asos soldi*. Xolibning Axsa ismli bir qizi ham bor edi⁺.

⁵⁰Mana shularning hammasi Xolibning nasli edi.

Xolib oʻgʻli Xurning nasli

Efrataning Xolibdan tugʻilgan toʻngʻich oʻgʻli Xur uch oʻgʻil koʻrdi. Birinchisining ismi Shoʻval boʻlib, u Xirat–Yoʻrim shahriga asos soldi⁺. ⁵¹Ikkinchisining ismi Salmo boʻlib, u Baytlahm shahriga asos soldi. Uchinchisining ismi Xoref boʻlib, u Bayt–Gader shahriga asos soldi.

⁵²Xirat–Yoʻrimning asoschisi Shoʻvaldan Horu xalqi va Monaxat shahrining yarim aholisi bino boʻldi. ⁵³Xirat–Yoʻrim aholisi Yitar urugʻi, Fut urugʻi, Shumot urugʻi va Mishroy urugʻlaridan tashkil topgan edi. Zorox va Eshtoyoʻl shaharlarining aholisi ham shu urugʻlardan kelib chiqqan⁺.

⁵⁴Natufo, Otroʻt–Bayt–Yoʻab va Zorox shaharlarining aholisi hamda Monaxat shahrining yarim aholisi Baytlahmning asoschisi Salmo naslidan tashkil topgan edi. ⁵⁵Yabiz shahrida istiqomat qilgan kotiblarning urugʻlari* ham Salmo naslidan kelib chiqqan boʻlib, ular Tirotliklar, Shimatliklar va Suxotliklar degan nom bilan yuritilardi. Bular Xayin xalqidan boʻlgan Xammat ismli bir odamning avlodlari edilar. Xammat Raxav urugʻining bobokaloni edi*⁺.

3–BOB

Shoh Dovudning nasli

3¹•Dovud Xevronda turgan paytda tugʻilgan oʻgʻillari mana shular edi:

toʻngʻichi — Omnoʻn. Omnoʻnning onasi Yizrillik Oxinavam edi.

Ikkinchisi — Doniyor. Doniyorning onasi Karmillik Obigayl edi⁺.

²Uchinchisi — Absalom. Absalomning onasi Gashur shohi Talmayning qizi Maxo edi.

Toʻrtinchisi — Odoniyo. Odoniyoning onasi Xaggit edi⁺.

³Beshinchisi — Shafatiyo. Shafatiyoning onasi Obida edi.

Oltinchisi — Yitrom. Yitromning onasi Eglax edi.

⁴Dovudning bu olti oʻgʻli Xevronda tugʻilgan edi.

Dovud bu yerda yetti yilu olti oy, Quddusda esa oʻttiz uch yil hukmronlik qildi⁺. ⁵Dovudning Quddusda tugʻilgan oʻgʻillari esa quyidagilardir: Shammuva*, Shoʻvav, Natan va Sulaymon. Bu toʻrtala oʻgʻilni Dovudga Omiyolning qizi Botsheva* tugʻib bergan⁺. ⁶Dovudning yana toʻqqizta oʻgʻli boʻlib, oʻgʻillarining ismlari quyidagicha edi: Yibxar, Elishuva*, Elfalat*, ⁷Noʻgax, Nafax, Yofiya, ⁸Elishama, Elyodax va Elifalet.

⁹Bu oʻgʻillaridan tashqari, Dovudga kanizaklar* ham oʻgʻillar tugʻib bergan edi. Dovudning Tamara degan qizi ham bor edi⁺.

Shoh Sulaymonning nasli

¹⁰Sulaymonning naslidan chiqqan shohlar quyidagilar edi: Raxabom, Abiyo, Oso, Yohushafat,⁺ ¹¹Yohuram*, Oxoziyo, Yoʻsh,⁺ ¹²Emoziyo, Uzziyo*, Yoʻtom,⁺ ¹³Oxoz, Hizqiyo, Manashe,⁺ ¹⁴Omon va Yoʻshiyo⁺.

¹⁵Yoʻshiyoning toʻrt oʻgʻli bor edi. Toʻngʻichi — Yoʻxanon, ikkinchisi — Yohayiqim, uchinchisi — Zidqiyo va toʻrtinchisi Yohuxoz* edi⁺.

¹⁶Yohayiqimning Yohayixin* bilan Zidqiyo degan oʻgʻillari bor edi⁺.

Shoh Yohayixinning nasli

¹⁷Bobilga asir qilib olib ketilgan Yohayixinning* oʻgʻillari quyidagilardir: Shaltiyol, ¹⁸Malkirom, Podiyo, Shenazar, Yoxamiyo, Xoʻshama va Nadaviyo.

¹⁹Podiyoning Zarubabel va Shimax degan oʻgʻillari bor edi.

Zarubabelning Mashullom, Xanoniyo degan oʻgʻillari va Shalumit degan bir qizi bor edi⁺. ²⁰Zarubabelning yana Xashuva, Oxil, Barxiyo, Xasadiyo va Yoshaxesed ismli beshta oʻgʻli bor edi.

²¹Xanoniyoning oʻgʻillari Pilatiyo va Yeshayo edi. Yeshayodan Rafiyo tugʻildi, Rafiyodan — Arnan, Arnandan — Obodiyo, Obodiyodan Shaxaniyo tugʻildi.

²²Shaxaniyoning nasli quyidagicha edi: uning Shamayo ismli bir oʻgʻli va Xattush, Yixal, Boriyox, Nariyo va Shofot ismli beshta nabirasi bor edi. Hammasi boʻlib oltita edilar⁺.

²³Nariyoning Eliyoʻnay, Xizqiyo va Ozrikom degan uch oʻgʻli bor edi.

²⁴Eliyoʻnayning Xoʻdaviyo, Eliashab, Paliyo, Oqquv, Yoʻxanon, Daloyo va Onanax degan yettita oʻgʻli bor edi.

4–BOB

Yahudoning nasli

4¹Yahudoning Paraz, Xazron, Karmi, Xur va Shoʻval degan oʻgʻillari bor edi⁺.

²Shoʻval oʻgʻli Rayodan Yaxat tugʻildi. Yaxatdan Oximay va Loʻhad tugʻildilar. Bular Zorox shahri aholisining ajdodlari edilar⁺.

³⁻⁴Xolib oʻgʻli Xurning avlodlari Baytlahm shahriga asos soldilar*. Xur onasi Efrataning toʻngʻich oʻgʻli edi. Xurning Etom, Panuval va Eyzar degan oʻgʻillari bor edi. Etomning Yizril, Yishmo va Yidbosh ismli uch oʻgʻli va Xazaleypoʻn ismli bir qizi bor edi. Panuval Gadoʻr shahriga, Eyzar esa Xusha shahriga asos soldi⁺.

⁵Taxuva shahriga asos solgan* Ashxurning Xela va Naro ismli ikkita xotini bor edi⁺. ⁶Naro Ashxurga toʻrtta oʻgʻil tugʻib berdi. Ularning ismlari Oxizam, Xafer, Tamanax va Axashtori edi. ⁷Xotini Xela esa Zaret, Izxor va Etnan ismli uch oʻgʻilni tugʻib berdi.

⁸Kozning Onib va Zobeba degan oʻgʻillari bor edi. Koz Xarum oʻgʻli Oxarxel urugʻlarining bobokaloni edi.

⁹Yabiz ismli bir odam bor edi. U birodarlariga qaraganda, baland obroʻga ega edi. Onasi: “Uni dard chekib tuqqanman”, deb ismini Yabiz* qoʻygan edi. ¹⁰Yabiz Isroil xalqining Xudosiga shunday deb yolvordi: “Koshkiydi, Sen meni muborak qilib, hududimni kengaytirsang. Yonimda boʻlsang, meni dardga yoʻliqtirmay, kulfatdan saqlasang.” Xudo uning iltijolarini bajo qildi.

¹¹Shuxoning akasi Xalubdan Maxir tugʻildi. Maxirdan Eshtun tugʻildi. ¹²Eshtundan Baytrafa, Posiyox va Taxinno tugʻildilar. Taxinno Naxosh shahriga asos soldi*. Bularning avlodlari Raxada istiqomat qilardilar.

¹³Xanazning Oʻtniyol bilan Sarayo degan ikki oʻgʻli bor edi. Oʻtniyolning ham Xatat bilan Miyonoʻtay* degan ikki oʻgʻli bor edi⁺. ¹⁴Miyonoʻtaydan Oʻfrax tugʻildi. Sarayodan Yoʻab tugʻildi. Yoʻab Gay–Xaroshim* shahriga asos soldi. U yerda yashagan odamlarning hammasi hunarmand edi.

¹⁵Yafunax oʻgʻli Xolib uch oʻgʻil koʻrdi. Ularning ismlari Iru, Elox va Nayam edi. Eloxdan Xanaz tugʻildi⁺.

¹⁶Yoxalilning Zif, Zifo, Tirayo va Osoriyol degan oʻgʻillari bor edi.

¹⁷⁻¹⁸Ezraxning Eter, Mirod, Ifar va Yolun degan oʻgʻillari bor edi. Mirod firʼavnning qizi Bitiyoga uylandi, ular Maryam ismli bir qiz hamda Shammay va Yishbox ismli ikki oʻgʻil koʻrishdi. Yishbox Eshtamoʻva shahriga asos soldi. Mirod Yahudo qabilasidan oʻziga yana bir xotin oldi. Bu xotini unga Yored, Xaber va Yohutal ismli uch oʻgʻil tugʻib berdi. Yored Gadoʻr shahriga, Xaber Soʻxu shahriga va Yohutal Zonoʻvax shahriga asos soldilar.

¹⁹Xoʻdiyo Naxamning singlisiga uylandi. Ulardan Keylaxda istiqomat qilgan Xarm urugʻi va Eshtamoʻvada istiqomat qilgan Maxo urugʻlari kelib chiqdi*.

²⁰Shimonning Omnoʻn, Rina, Banxanon va Tiloʻn degan oʻgʻillari bor edi.

Yishining Zoʻxit va Banzoʻxit degan oʻgʻillari bor edi.

Sheloning nasli

²¹Yahudoning Shelo ismli oʻgʻli ham bor edi. Sheloning nasli quyidagilardan tashkil topgan edi: Lexa shahrini qurgan Gʻur, Morisho shahrini qurgan Lado, Bayt–Ashbiya shahrida yashagan zigʻir toʻquvchilarning urugʻi,⁺ ²²Yoʻxim va Xozeba shahrining aholisi. Yoʻsh va Soraf ham Sheloning naslidan kelib chiqqan edilar. Ular Moʻablik ayollarga uylanib, Baytlahm shahriga oʻrnashib olgan edilar*. Bu maʼlumotlar qadimgi yozuvlardan olingan. ²³Shu naslga tegishli odamlar shoh saroyida kulollar sifatida xizmat qilib, Natayim va Gadera shaharlarida yashashardi.

Shimoʻnning nasli

²⁴Shimoʻnning Yamuvol*, Yomin, Yoriv, Zoʻxar* va Shovul ismli oʻgʻillari bor edi⁺.

²⁵Shovulning Shallum degan oʻgʻli, Mivsom degan nabirasi va Mishmo degan chevarasi bor edi.

²⁶Mishmoning Xammuvol degan oʻgʻli, Zakkur ismli nabirasi va Shimax degan chevarasi bor edi.

²⁷Shimax oʻn olti oʻgʻil va olti qiz koʻrdi. Lekin aka–ukalarining farzandlari kam boʻlgani uchun Shimoʻn qabilasi, Yahudo qabilasi kabi, koʻpaymadi.

²⁸Shimoʻn nasli Bersheba, Moʻlodax, Xazor–Shuvol,⁺ ²⁹Bilxax, Ezam, Toʻlad, ³⁰Batuval, Xoʻrmax, Zixlax, ³¹Bayt–Markobot, Xazor–Susum, Bayt–Biriy va Sharayim shaharlarida istiqomat qilardilar. Dovud shoh boʻlgunga qadar, mana shu shaharlar Shimoʻn nasliga qarashli edi. ³²Ular yana Etom, Oyin, Rimmon, Toʻxan va Oshon nomli beshta shaharda ham istiqomat qilardilar. ³³Janubi–gʻarbdagi Baalat* shahrigacha choʻzilgan bu shaharlar va ularning atrofidagi hamma qishloqlar Shimoʻn nasliga qarashli edi. Ular shu joylarda yashab, oʻz nasabnomalari haqidagi maʼlumotlarni yozib qoʻygan edilar.

³⁴⁻³⁸Quyidagilar Shimoʻn naslining urugʻboshilari edi: Mashuvav, Yamlax, Emoziyo oʻgʻli Yoʻsha, Yoʻel va Yoʻshyiviyo oʻgʻli Yohu. Yohu Sarayoning nevarasi, Osiyolning evarasi edi. Eliyoʻnay, Yaqoʻvo, Yoshuxayo, Osoyoh, Odil, Yesimil, Binayo va Shifi oʻgʻli Zizo ham Shimoʻn naslining urugʻboshilari edi. Zizo Elonning nevarasi, Yodiyoning evarasi, Shamayo oʻgʻli Shimrining chevarasi edi.

Ularning urugʻlari nihoyatda koʻpaygani uchun, ³⁹ular qoʻy–echkilariga yaylov axtarib, vodiyning sharqiy chetida joylashgan Gadoʻr shahrigacha bordilar. ⁴⁰U yerdagi keng, tinch va osoyishta joylar koʻm–koʻk yaylovlarga boy ekanini koʻrdilar. Bu yerlar azaldan Xom nasliga qarashli edi.

⁴¹Yahudo shohi Hizqiyo hukmronlik qilgan davrda yuqorida nomlari roʻyxat qilingan Shimoʻn nasli Xom nasliga va ular orasida oʻrnashib olgan Munim urugʻiga hujum qildilar. Ularning hammasini bitta qoldirmay qirib tashladilar. U yerda qoʻylar uchun yaylovlar koʻp boʻlgani uchun ularning joyiga oʻzlari oʻrnashib oldilar⁺. ⁴²Soʻng Shimoʻn naslidan besh yuz kishi Yishining Pilatiyo, Nariyo, Rafiyo va Uziyol ismli toʻrt oʻgʻli boshchiligida Seir togʻlariga* borib,⁺ ⁴³Omolek naslining omon qolganlarini qirib tashladilar. Shimoʻn nasli bugunga qadar* oʻsha joylarda yashab kelyapti⁺.

5–BOB

Ruben nasli

5¹Ruben Yoqubning* toʻngʻich oʻgʻli edi. Ammo u otasining toʻshagini bulgʻagani uchun*, toʻngʻichlik huquqi* Yusufning oʻgʻillariga berilgan edi. Shu sababdan Ruben nasabnomada toʻngʻich sifatida roʻyxatda yoʻq⁺. ²Rubenning ukasi Yahudo aka–ukalari orasida eng kuchlisi boʻlib, yoʻlboshchi uning qabilasidan chiqdi*. Lekin shunga qaramay, toʻngʻichlik huquqi Yusufniki boʻldi⁺. ³Ruben toʻrt oʻgʻil koʻrdi. Ularning ismlari Xanoʻx, Palluv, Xazron va Karmi edi⁺.

⁴Yoʻelning nasli quyidagilardan iborat edi: Yoʻelning oʻgʻli — Shamayo, Shamayoning oʻgʻli — Goʻg, Goʻgning oʻgʻli — Shimax, ⁵Shimaxning oʻgʻli — Mixo, Mixoning oʻgʻli — Rayo, Rayoning oʻgʻli — Baal ⁶va Baalning oʻgʻli — Berax. Ossuriya shohi Tigʻlatpilasar* Beraxni asir qilib, olib ketgan edi. Berax Ruben qabilasining yoʻlboshchisi edi⁺.

⁷Ruben qabilasining quyidagi urugʻboshilari ham nasabnoma roʻyxatida qayd etilgan: Yaviyol, Zakariyo⁺ ⁸va Belax. Belax Azazning oʻgʻli, Shemaning nevarasi va Yoʻelning evarasi edi. Ular Aror shahrida hamda shimoldagi Navo va Baal–Miyonga qadar choʻzilgan yerlarda yashadilar. ⁹Ularning Gilad oʻlkasidagi podasi haddan tashqari koʻp boʻlgani uchun, ular sharqdagi sahrogacha boʻlgan hamma yerlarni egallab olgan edilar. Bu sahro Furot daryosigacha choʻzilgan edi⁺.

¹⁰Ruben nasli shoh Shoul davrida Hojar urugʻiga qarshi urush ochdi. Ularni magʻlub qilib, Giladning sharqidagi hamma yerlarini egallab oldi⁺.

Gad nasli

¹¹Gad qabilasi Bashan oʻlkasida, Ruben qabilasining shimolida yashagan edi. Ularning hududi Salko shahriga qadar choʻzilgandi⁺. ¹²Yoʻel Bashanda yoʻlboshchi edi, uning oʻng qoʻl yordamchisi Shofom edi, Yanay va Shofot urugʻboshilar edilar.

¹³Gad qabilasining qolgan aʼzolari quyidagi yetti uruqqa tegishli edi: Mikoyil, Mashullom, Sheba, Yoʻray, Yaqan, Ziya va Ibir. ¹⁴Bular Abuhayilning oʻgʻillari boʻlib, ularning yettinchi avlodigacha boʻlgan ajdodlari quyidagilar edilar: Xuri, Yoroʻvax, Gilad, Mikoyil, Yashishay, Yaxdu va Buz. ¹⁵Goʻnoning nevarasi, Abdil oʻgʻli Oxi bu urugʻlarning yoʻlboshchisi edi.

¹⁶Gad qabilasi Giladda, Bashanda va oʻsha yerdagi shaharlarda hamda Sharondagi butun yaylovlarda istiqomat qilardi⁺.

¹⁷Bu maʼlumotlarning hammasi Yahudo shohi Yoʻtom va Isroil shohi Yorubom hukmronligi davrida nasabnomaga kiritilgandi⁺.

Iordan sharqidagi qabilalar lashkari

¹⁸Ruben, Gad qabilalari va Manashe qabilasi yarmining* 44.760 nafar jangga tayyor, mohir sipohlari bor edi. Bu sipohlar kamonkashlar boʻlib, qilich va qalqon bilan ham qurollangan edilar. ¹⁹Ular Hojar urugʻiga, Yatur, Nofish va Nadav qabilalariga hujum qildilar. ²⁰Jang paytida bu sipohlar Xudoga iltijo qildilar. Ular Xudoga ishonganlari uchun Xudo iltijolariga javob berib, Hojar urugʻini va barcha ittifoqchilarini ularning qoʻliga berib, magʻlub qildi. ²¹Ular dushmanning chorvasidan 50.000 ta tuya, 250.000 ta qoʻy, 2000 ta eshakni oʻlja oldilar va 100.000 odamni asir qildilar. ²²Gʻanimning koʻpchiligi jangda qirilib ketgandi, chunki Xudoning Oʻzi ularga qarshi jang qilgan edi. Ruben va Gad qabilalari hamda Manashe qabilasining yarmi surgungacha* oʻsha yerlarda yashab qoldilar⁺.

Iordan sharqidagi Manashe qabilasining yarmi

²³Manashe qabilasining yarmi Sanir, yaʼni Xermon togʻidagi Baal–Xermonga qadar choʻzilgan Bashan oʻlkasida joylashib, koʻpaydi⁺. ²⁴Qabilaning urugʻboshilari quyidagilar edi: Ifar, Yishi, Eliyol, Ozriyol, Yeremiyo, Xoʻdaviyo va Yaxdiyol. Ular bahodir jangchilar boʻlib, oʻz urugʻlarining mashhur boshliqlari edilar.

Iordan sharqidagi qabilalar surgun qilinadi

²⁵Ruben va Gad qabilalari hamda Manashe qabilasining yarmi ota–bobolarining Xudosiga qarshi gunoh qildilar. Ular Xudoga bevafolik qilib, Xudo qirib yuborgan oʻsha yurtdagi xalqlarning xudolariga sigʻina boshladilar. ²⁶Shuning uchun Isroil xalqining Xudosi Ossuriya shohi Poʻlni, yaʼni Tigʻlatpilasarni yuborib, Ruben, Gad qabilalarini va Manashe qabilasining yarmini magʻlub qildi. Shoh Tigʻlatpilasar ularni asir olib, Xalax, Xavor va Xara hududlariga hamda Gozan daryosining boʻylariga surgun qildi*. Ular bugungacha oʻsha yerlarda istiqomat qilib kelyaptilar⁺.

6–BOB

Oliy ruhoniylar xonadonining shajarasi

6¹•Levining oʻgʻillari Gershon, Qohot va Marori edi⁺.

²Qohotning oʻgʻillari Imrom, Izxor, Xevron va Uziyol edi⁺.

³Imromning Horun va Muso ismli ikki oʻgʻli va Maryam ismli bir qizi bor edi.

Horunning oʻgʻillari Nadov, Abihu, Elazar va Itamar edi⁺.

⁴Elazardan Finxaz tugʻildi, Finxazdan Abushuva tugʻildi,⁺ ⁵Abushuvadan Bukki tugʻildi, Bukkidan Uzzi tugʻildi, ⁶Uzzidan Zaraxiyo tugʻildi, Zaraxiyodan Maroyoʻt tugʻildi, ⁷Maroyoʻtdan Emoriyo tugʻildi, Emoriyodan Oxitob tugʻildi, ⁸Oxitobdan Zodoʻx tugʻildi, Zodoʻxdan Oximas tugʻildi,⁺ ⁹Oximasdan Ozariyo tugʻildi, Ozariyodan Yoʻxanon tugʻildi,⁺ ¹⁰Yoʻxanondan Ozariyo tugʻildi. Shoh Sulaymon Quddusda qurgan Maʼbadda* Ozariyo ruhoniy boʻlib xizmat qilgan edi. ¹¹Ozariyodan Emoriyo tugʻildi, Emoriyodan Oxitob tugʻildi, ¹²Oxitobdan Zodoʻx tugʻildi, Zodoʻxdan Shallum tugʻildi,⁺ ¹³Shallumdan Xilqiyo tugʻildi, Xilqiyodan Ozariyo tugʻildi, ¹⁴Ozariyodan Sarayo tugʻildi, Sarayodan Yohuzadax tugʻildi⁺.

¹⁵Egamiz shoh Navuxadnazar orqali Yahudo va Quddus xalqini surgun qilganda*, Yohuzadax ham badargʻa boʻlgan edi⁺.

Levining boshqa nasli

¹⁶Levining oʻgʻillari Gershon, Qohot va Marori edi⁺.

¹⁷Gershonning oʻgʻillari ismi Lubnax va Shimax edi.

¹⁸Qohotning oʻgʻillari Imrom, Izxor, Xevron va Uziyol edi⁺.

¹⁹Marorining oʻgʻillari Maxli va Mushi edi.

Ota xonadoniga koʻra, roʻyxatga olingan Levi urugʻlari quyidagilardan iborat edi:⁺

²⁰Gershon nasli quyidagilar edi: Gershondan Lubnax tugʻildi, Lubnaxdan Yaxat tugʻildi, Yaxatdan Zimmo tugʻildi, ²¹Zimmodan Yoʻx tugʻildi, Yoʻxdan Yiddo tugʻildi, Yiddodan Zerax tugʻildi, Zeraxdan Yotaray tugʻildi.

²²Qohotning nasli quyidagilar edi: Qohotdan Ominadav tugʻildi, Ominadavdan Koʻrax tugʻildi, Koʻraxdan Asir tugʻildi, ²³Asirdan Elqana tugʻildi, Elqanadan Abuasaf* tugʻildi, Abuasafdan Asir tugʻildi,⁺ ²⁴Asirdan Taxat tugʻildi, Taxatdan Uriyol tugʻildi, Uriyoldan Uzziyo tugʻildi, Uzziyodan Shovul tugʻildi.

²⁵Elqananing Emosay va Oximoʻt degan ikki oʻgʻli bor edi. ²⁶Oximoʻtdan Elqana tugʻildi, Elqanadan Zoʻfay tugʻildi, Zoʻfaydan Naxat tugʻildi, ²⁷Naxatdan Eliyob tugʻildi, Eliyobdan Yeroxam tugʻildi, Yeroxamdan Elqana tugʻildi, Elqanadan Shomuil tugʻildi*.

²⁸Shomuilning ikki oʻgʻli bor edi, toʻngʻichining ismi Yoʻel, kenjasining ismi Abiyo edi.

²⁹Marorining nasli quyidagilar edi: Maroridan Maxli tugʻildi, Maxlidan Lubnax tugʻildi, Lubnaxdan Shimax tugʻildi, Shimaxdan Uzzox tugʻildi, ³⁰Uzzoxdan Shimo tugʻildi, Shimodan Xaggiyo tugʻildi, Xaggiyodan Osoyoh tugʻildi.

Maʼbad sozandalari

³¹Ahd sandigʻi Egamizning uyiga kelgandan keyin, Dovud u yerdagi xizmatga sozandalar tayinlagandi⁺. ³²Sulaymon Quddusda Egamizning uyini qurgunga qadar, ular Muqaddas chodirning oldida* qoʻshiq aytib xizmat qilishardi. Oʻz xizmatlarini berilgan koʻrsatmalar asosida ado etishardi⁺. ³³U yerda xizmat qilgan odamlar quyidagi urugʻlardan edi:

Qoʻshiqchi Xaman Qohot urugʻidan boʻlib, uning nasabnomasi quyidagicha edi: Xaman — Yoʻelning oʻgʻli, Yoʻel — Shomuilning oʻgʻli,⁺ ³⁴Shomuil — Elqananing oʻgʻli, Elqana — Yeroxamning oʻgʻli, Yeroxam — Eliyolning oʻgʻli, Eliyol — Toʻvaxning oʻgʻli, ³⁵Toʻvax — Zufning oʻgʻli, Zuf — Elqananing oʻgʻli, Elqana — Maxatning oʻgʻli, Maxat — Emosayning oʻgʻli, ³⁶Emosay — Elqananing oʻgʻli, Elqana — Yoʻelning oʻgʻli, Yoʻel — Ozariyoning oʻgʻli, Ozariyo — Zafaniyoning oʻgʻli, ³⁷Zafaniyo — Taxatning oʻgʻli, Taxat — Asirning oʻgʻli, Asir — Abuasafning oʻgʻli, Abuasaf — Koʻraxning oʻgʻli, ³⁸Koʻrax — Izxorning oʻgʻli, Izxor — Qohotning oʻgʻli, Qohot — Levining oʻgʻli, Levi — Yoqubning* oʻgʻli.

³⁹Xamanning oʻng qoʻl yordamchisi Osif ismli qarindoshi edi. Osifning nasabnomasi quyidagicha edi: Osif — Barxiyoning oʻgʻli, Barxiyo — Shimoning oʻgʻli,⁺ ⁴⁰Shimo — Mikoyilning oʻgʻli, Mikoyil — Bosiyoning oʻgʻli, Bosiyo — Malkiyoning oʻgʻli, ⁴¹Malkiyo — Itnoning oʻgʻli, Itno — Zeraxning oʻgʻli, Zerax — Odayoning oʻgʻli, ⁴²Odayo — Etxanning oʻgʻli, Etxan — Zimmoning oʻgʻli, Zimmo — Shimaxning oʻgʻli, ⁴³Shimax — Yaxatning oʻgʻli, Yaxat — Gershonning oʻgʻli, Gershon — Levining oʻgʻli.

⁴⁴Xamanning chap qoʻl yordamchisi Etxan ismli qarindoshi edi. U Marori urugʻidan edi. Etxanning nasabnomasi quyidagicha edi: Etxan — Xishining oʻgʻli, Xishi — Abdining oʻgʻli, Abdi — Malluxning oʻgʻli,⁺ ⁴⁵Mallux — Xashaviyoning oʻgʻli, Xashaviyo — Emoziyoning oʻgʻli, Emoziyo — Xilqiyoning oʻgʻli, ⁴⁶Xilqiyo — Omzining oʻgʻli, Omzi — Banixning oʻgʻli, Banix — Shamerning oʻgʻli, ⁴⁷Shamer — Maxlining oʻgʻli, Maxli — Mushining oʻgʻli, Mushi — Marorining oʻgʻli, Marori — Levining oʻgʻli.

⁴⁸Xudoning uyidagi boshqa hamma xizmatga Levi qabilasining qolgan aʼzolari tayinlangan edilar.

Horunning nasli

⁴⁹Faqat Horun va uning nasli qurbongohda qurbonlik kuydirib, tutatqi qurbongohida xushboʻy tutatqi tutatishlari mumkin edi. Ular Eng muqaddas xonadagi barcha xizmatni ado etib, Xudoning quli Muso bergan hamma buyruqlarga koʻra, Isroil xalqini gunohdan poklar edilar⁺.

⁵⁰Horunning nasli quyidagilar edi: Horunning oʻgʻli — Elazar, Elazarning oʻgʻli — Finxaz, Finxazning oʻgʻli — Abushuva,⁺ ⁵¹Abushuvaning oʻgʻli — Bukki, Bukkining oʻgʻli — Uzzi, Uzzining oʻgʻli — Zaraxiyo, ⁵²Zaraxiyoning oʻgʻli — Maroyoʻt, Maroyoʻtning oʻgʻli — Emoriyo, Emoriyoning oʻgʻli — Oxitob, ⁵³Oxitobning oʻgʻli — Zodoʻx, Zodoʻxning oʻgʻli — Oximas.

Levilar yashagan shaharlar

⁵⁴•Levilarga ajratilgan shaharlardan Qohot urugʻining Horun nasli birinchi boʻlib ulush olgan edi. Ularga qurʼa boʻyicha* berilgan hududga⁺ ⁵⁵Yahudo yurtidagi Xevron shahri va uning atrofidagi yaylovlar kirgan edi. ⁵⁶Ammo oʻsha shaharning atrofidagi dalalaru qishloqlar Yafunax oʻgʻli Xolibga berildi⁺. ⁵⁷Horun nasliga quyidagi shaharlar va ularning atrofidagi yaylovlar berildi: panoh shahar* Xevron, bundan tashqari, Libna, Yatir, Eshtamoʻva, ⁵⁸Xoʻlun*, Davir, ⁵⁹Oyin*, Yutto* va Bayt–Shamash. ⁶⁰Benyamin qabilasining hududidan quyidagi shaharlar va ularning atrofidagi yaylovlar ham berildi: Givon*, Gebo, Elimat va Onotoʻt. Qohot urugʻining Horun nasliga hammasi boʻlib oʻn uchta shahar berildi. ⁶¹Qohot naslining qolganlariga esa Iordanning gʻarb tomonidagi Manashe qabilasiga qarashli hududdan oʻnta shahar qurʼa boʻyicha taqsimlab berildi.

⁶²Gershon urugʻiga, xonadonlariga koʻra, Issaxor, Osher, Naftali va Bashandagi Manashe qabilalarining hududlaridan oʻn uchta shahar qurʼa boʻyicha berildi.

⁶³Marori urugʻiga, xonadonlariga koʻra, Ruben, Gad va Zabulun qabilalarining hududlaridan oʻn ikkita shahar qurʼa boʻyicha berildi.

⁶⁴Shunday qilib, Isroil xalqi levilarga yashash uchun shaharlarni va oʻsha shaharlar atrofidagi yaylovlarni ajratib berdi. ⁶⁵Yuqorida nomlari aytib oʻtilgan Yahudo, Shimoʻn va Benyamin qabilalari hududlaridan ajratilgan shaharlar ham qurʼa boʻyicha taqsimlangan edi.

⁶⁶Qohot urugʻining baʼzi xonadonlariga Efrayim qabilasining hududidan quyidagi shaharlar va ularning atrofidagi yaylovlar berildi: ⁶⁷Efrayim qirlaridagi panoh shahar Shakam, Gezer, ⁶⁸Yoxmayom, Bayt–Xoʻron, ⁶⁹Oyjavlon va Gat–Rimmon. ⁷⁰Qohot urugʻining qolgan xonadonlariga esa Iordanning gʻarb tomonidagi Manashe qabilasining yarmiga qarashli ikki shahar berildi: Onar va Bilom. Bu shaharlarning atrofidagi yaylovlar ham ularga berildi.

⁷¹Gershon urugʻiga quyidagi shaharlar va ularning atrofidagi yaylovlar berildi:

Iordanning sharq tomonidagi Manashe qabilasining hududidan — Ashtaroʻt va Bashandagi Goʻlon,

⁷²Issaxor qabilasining hududidan — Kedesh, Dovarat, ⁷³Ramoʻt va Onem,

⁷⁴Osher qabilasining hududidan — Moshol, Abdoʻn, ⁷⁵Huqqoq va Rexob,

⁷⁶Naftali qabilasi hududidan — Xammon, Xiratayim va Jaliladagi Kedesh.

⁷⁷Marori urugʻining qolgan xonadonlariga quyidagi shaharlar va ularning atrofidagi yaylovlar berildi:

Zabulun qabilasining hududidan — Yoxnayom, Kartax*, Rimmono va Tovur,

⁷⁸⁻⁷⁹Yerixo roʻparasidagi Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan Ruben qabilasining hududidan — Yaxaz*, Kadamoʻt, Mifat va choʻldagi Bazer,

⁸⁰Gad qabilasining hududidan — Giladdagi Ramoʻt, Moxanayim, ⁸¹Xashbon va Yazir.

7–BOB

Issaxor nasli

7¹Issaxorning Toʻlo, Puvax, Yoshuv va Shimron degan toʻrtta oʻgʻli bor edi⁺.

²Toʻloning oltita oʻgʻli bor edi: Uzzi, Rafiyo, Yoriyol, Yaxmay, Yibsam va Shomuil. Ular oʻz xonadonlarining urugʻboshilari edilar. Shoh Dovud davrida Toʻloning nasabnomasida 22.600 nafar jangchi qayd etilgan edi.

³Uzzining Yizraxiyo degan oʻgʻli bor edi. Yizraxiyoning toʻrtta oʻgʻli boʻlib, ismlari Mikoyil, Obodiyo, Yoʻel va Ishshiyo edi. Yizraxiyo va uning oʻgʻillari urugʻboshilar edi. ⁴Ularning xotinlari va bolalari nihoyatda koʻp boʻlgani uchun nasabnomasiga koʻra, jang qilishga qodir 36.000 odami bor edi.

⁵Issaxor qabilasining nasabnomasida hammasi boʻlib 87.000 nafar jangchi qayd etilgan edi⁺.

Benyamin nasli

⁶Benyaminning Belax, Boxir va Yodiyol degan uch oʻgʻli bor edi⁺.

⁷Belaxning Ezboʻn, Uzzi, Uziyol, Yarimoʻt va Iri degan beshta oʻgʻli bor edi. Ularning beshovi ham urugʻboshilar boʻlib, nasabnomasida 22.034 nafar bahodir jangchi qayd etilgan edi.

⁸Boxirning Zomiro, Yoʻsh, Eliazar, Eliyoʻnay, Omri, Yorimoʻt, Abiyo, Onotoʻt va Elimat degan oʻgʻillari bor edi. Bularning hammasi Boxirning oʻgʻillari edi. ⁹Ularning nasabnomasida urugʻboshilardan tashqari 22.200 nafar jangchi qayd etilgan edi.

¹⁰Yodiyolning Bilxan degan bitta oʻgʻli, Bilxanning esa Yoush, Benyamin, Ehud, Xanano, Zaton, Tarshish va Oxishar degan yetti oʻgʻli bor edi. ¹¹Ularning hammasi urugʻboshilar boʻlib, nasabnomasiga koʻra, jang qilishga tayyor 17.200 nafar odami bor edi.

¹²Shupim va Xupim xalqlari — Irdan, Xushim xalqi esa Oxerdan kelib chiqqandi.

Naftali nasli

¹³Naftalining Yaxziyol, Goʻno, Izar va Shillem* degan toʻrtta oʻgʻli bor edi. Ular Bilxaxning* naslidan edi⁺.

Manashe nasli

¹⁴⁻¹⁵Oramlik choʻrisi* Manashega Osriyol va Moxir ismli ikki oʻgʻil tugʻib berdi. Zalofxod Manashening avlodidan boʻlib, faqat qizlar koʻrgan edi. Moxir Giladning otasi edi, u Maxo ismli bir qizga uylangandi. Maxo Xupim va Shupimning singlisi edi⁺⁺. ¹⁶Maxo Moxirga ikki oʻgʻil tugʻib berdi. Ularning ismini Parash va Sharash qoʻydilar. Parash Ulom va Rahem ismli ikki oʻgʻil koʻrdi. ¹⁷Ulomning Badon degan oʻgʻli bor edi.

Manashe nevarasi Moxir oʻgʻli Giladning nasli mana shulardan iboratdir.

¹⁸Giladning singlisi Xamaleka Ishxoʻd, Abuazar va Maxlo ismli uchta oʻgʻilni tugʻdi. ¹⁹Shamidoning Oxiyon, Shakam, Lixi va Oniyom degan oʻgʻillari bor edi⁺.

Efrayim nasli

²⁰Efrayimning Shutalax degan oʻgʻli bor edi. Shutalaxdan Barid tugʻildi, Bariddan — Taxat, Taxatdan — Eladax, Eladaxdan — Taxat,⁺ ²¹Taxatdan — Zabad, Zabaddan Shutalax tugʻildilar.

Efrayimning Shutalaxdan tashqari yana Eyzar va Elad ismli ikki oʻgʻli ham bor edi. Ular Gat shahrining tub aholisiga qarashli chorvani oʻgʻirlamoqchi boʻlganlarida, Gatliklar ularni oʻldirgan edilar. ²²Ularning otasi Efrayim koʻp kunlar aza tutdi. Qarindoshlari unga tasalli bergani keldilar. ²³Efrayim xotini bilan yana qovushgan edi, xotini homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻdi. Efrayim: “Uyimda baxtsizlik yuz bergan edi”, deb oʻgʻlining ismini Bariyo* qoʻydi.

²⁴Efrayimning Shero degan bir qizi bor edi. Shero Tepadagi Bayt–Xoʻron va Pastdagi Bayt–Xoʻron shaharlarini hamda Uzan–Shero shahrini qurdi⁺.

²⁵Efrayimning Refax ismli bir oʻgʻli ham bor edi. Refaxdan Rashaf tugʻildi, Rashafdan — Telax, Telaxdan — Taxan, ²⁶Taxandan — Laden, Ladendan — Omihud, Omihuddan — Elishama,⁺ ²⁷Elishamadan — Nun, Nundan Yoshua tugʻildilar⁺.

²⁸Efrayim nasli janubdagi Baytil shahri, sharqdagi Naron shahri va gʻarbdagi Gezer shahrigacha choʻzilgan hududni qoʻlga kiritib, oʻsha yerga oʻrnashib olgan edi. Ularning hududiga oʻsha shaharlar atrofidagi barcha qishloqlar, Shakam va Oya shaharlari hamda ularning atrofidagi qishloqlar kirgan edi.

²⁹Manashe qabilasi Bayt–Shan, Tanax, Magidoʻ va Doʻr shaharlari va oʻsha shaharlar atrofidagi qishloqlarda oʻrnashib olgan edi.

Bu joylarda Yoqbning* oʻgʻli Yusuf avlodlari yashagan edi⁺.

Osher nasli

³⁰Osherning oʻgʻillari quyidagilardir: Yimnax, Yishvo, Yishvi va Bariyo. Osherning Serax ismli bir qizi ham bor edi⁺.

³¹Bariyoning Xaber va Malxiyol ismli ikki oʻgʻli boʻlib, Malxiyol Birzayit shahrini qurgan edi.

³²Xaberning Yaflet, Shoʻmer va Xoʻtam ismli uch oʻgʻli va Shuva ismli bir qizi bor edi.

³³Yafletning oʻgʻillari — Poʻsax, Bimxal va Oshvot.

³⁴Shoʻmerning* oʻgʻillari — Oxi, Roxgax, Xubbo va Oram.

³⁵Shoʻmerning ukasi Xoʻtamning* oʻgʻillari — Zoʻfax, Yimno, Shalash va Amal.

³⁶Zoʻfaxning oʻgʻillari — Suvax, Xarnatar, Shuvol, Beri, Yimra, ³⁷Bazer, Xoʻd, Shammo, Shilsho, Yitron va Bera.

³⁸Eterning oʻgʻillari — Yafunax, Fispa va Orro.

³⁹Ulloning oʻgʻillari — Orax, Xanniyol va Riziyo.

⁴⁰Osher nasli ana shulardan iborat boʻlib, ular urugʻboshilar, mashhur bahodir jangchilar, obroʻli yoʻlboshchilar edilar. Osher qabilasining nasabnomasida jang qilishga qodir 26.000 kishi qayd etilgan edi.

8–BOB

Yana Benyamin nasli haqida

8¹Benyaminning beshta oʻgʻli bor edi. Toʻngʻich oʻgʻli — Belax, ikkinchisi — Oshbol, uchinchisi — Axrax, ²toʻrtinchisi — Noʻxax, beshinchisi Rafa edi⁺.

³Belaxning oʻgʻillari quyidagilardir: Adar, Gera, Abihud, ⁴Abushuva, Noʻmon, Oxoʻva, ⁵Gera, Shafufon va Xurom.

⁶⁻⁷Ehudning Noʻmon, Oxiyo va Gera ismli oʻgʻillari boʻlib, ular Gebo shahri aholisining urugʻboshilari edilar. Gebo aholisi Monaxatga quvib yuborilganda, Gera xalqni boshlab ketgan edi. Geraning Uzzo va Oxixud ismli ikki oʻgʻli bor edi.

⁸Shaxarayim ikkala xotini Baro va Xushimni qoʻyib yuborgandan keyin, Moʻab yurtida oʻgʻillar koʻrgan edi. ⁹Hoʻdash ismli yangi xotini unga Yoʻvov, Zibiyo, Mesho, Malkam, ¹⁰Yus, Sahiyo va Mirmo degan yetti oʻgʻil tugʻib bergan edi. Shaxarayimning bu hamma oʻgʻillari urugʻboshilar edilar. ¹¹Shaxarayimning yana Abutav va Elfal degan ikkita oʻgʻli ham bor edi. Shaxarayim Moʻabga koʻchib kelmasdan oldin, bu oʻgʻillarni unga xotini Xushim tugʻib bergan edi.

¹²⁻¹³Elfalning Ibir, Mishom, Shamad, Bariyo va Shema degan oʻgʻillari bor edi. Shamad Onoʻ va Loʻd shaharlarini, shuningdek, bularning atrofidagi qishloqlarni barpo qilgan edi. Bariyo bilan Shema esa Oyjavlon shahri aholisining urugʻboshilari boʻlib, Gat aholisini quvib yuborgan edilar⁺.

¹⁴Oxyo, Shoshax, Yorimoʻt, ¹⁵Zabadiyo, Arod, Eder, ¹⁶Mikoyil, Yishpo va Yoʻxo Bariyoning oʻgʻillari edi.

¹⁷Zabadiyo, Mashullom, Xizqi, Xaber, ¹⁸Yishmaray, Yizliyo va Yoʻvov Elfalning oʻgʻillari edi.

¹⁹Yaxim, Zixri, Zabdi, ²⁰Elivenay, Zillatay, Eliyol, ²¹Odayo, Baroyo va Shimrot Shimaxning oʻgʻillari edi.

²²Yishpon, Ibir, Eliyol, ²³Abdoʻn, Zixri, Xanon, ²⁴Xanoniyo, Elam, Ontoʻtiyo, ²⁵Yifdayo va Panuval Shoshaxning oʻgʻillari edi.

²⁶Shamsharay, Shaxariyo, Otaliyo, ²⁷Yarshiyo, Ilyos va Zixri Yeroxamning oʻgʻillari edi.

²⁸Ularning hammasi oʻz naslining urugʻboshilari boʻlib, ismlari oʻz nasli nasabnomasida qayd etilgan edi. Ular Quddusda yashadilar.

²⁹•Yaviyol* Givon shahriga asos solib, oʻsha shaharda oʻrnashdi*. Xotinining ismi — Maxo, ³⁰toʻngʻich oʻgʻlining ismi — Abdoʻn, keyingilariniki Zur, Kish, Baal, Nar*, Nadov, ³¹Gadoʻr, Oxyo, Zakariyo* ³²va Mixloʻt edi. Mixloʻt Shimomning* otasi edi. Ular Quddusda oʻz urugʻlari bilan yonma–yon yashardi.

Shoh Shoulning nasli

³³Nar — Kishning otasi, Kish shoh Shoulning otasi edi. Shoulning toʻrtta oʻgʻli boʻlib, ismlari Yoʻnatan, Malkishuva, Abunadav va Ishbosit* edi⁺.

³⁴Yoʻnatandan Mefibosit* tugʻildi, Mefibositdan Mixo tugʻildi⁺.

³⁵Mixoning Pitoʻn, Malek, Tariya va Oxoz degan oʻgʻillari bor edi.

³⁶Oxozdan Yohuvaddo tugʻildi, Yohuvaddodan Elimat, Ozmobit va Zimri tugʻildilar. Zimridan Moʻzo tugʻildi, ³⁷Moʻzodan Bina tugʻildi, Binadan Rafiyo* tugʻildi, Rafiyodan Elasax tugʻildi, Elasaxdan Oziyol tugʻildi.

³⁸Oziyolning oltita oʻgʻli boʻlib, ularning ismlari Ozrikom, Boxaru, Ismoil, Shariyo, Obodiyo va Xanon edi. Bularning hammasi Oziyolning oʻgʻillari edi.

³⁹Oziyolning ukasi Eshexning uchta oʻgʻli boʻlib, toʻngʻichi — Ulom, ikkinchisi — Yoush, uchinchisi Elifalet edi. ⁴⁰Ulomning oʻgʻillari bahodir jangchi va kamonkashlar edilar. Ularning koʻp oʻgʻillari va nabiralari bor edi, hammasi boʻlib 150 nafar edi.

Benyamin qabilasi mana shulardan iborat edi.

9–BOB

9¹•Shunday qilib, butun Isroil xalqi nasabnomada qayd etilib, ushbu maʼlumotlarning hammasi “Isroil shohlari kitobi”ga kiritilgan.

Surgundan Quddusga qaytib kelgan xalq

Yahudo xalqi Egamizga xiyonat qilgani uchun Bobilga surgun qilingan edi⁺. ²Surgundan birinchi boʻlib oddiy xalq oʻz shaharlaridagi mulklariga qaytib keldi. Ular bilan birga baʼzi ruhoniylar, levilar va Maʼbad xizmatkorlari ham qaytishgandi⁺. ³Yahudo, Benyamin, Efrayim va Manashe qabilasidan boʻlganlar Quddusga borib oʻrnashdilar. Qaytib kelganlar orasida quyidagilar bor edi:

Yahudo qabilasidan qaytib kelganlari

⁴Yahudo oʻgʻli Paraz naslidan boʻlgan Utay. U Omihudning oʻgʻli, Omrining nabirasi, Imrining evarasi va Banixning chevarasi edi⁺.

⁵Shelo naslidan — Sheloning toʻngʻich oʻgʻli Osoyoh va uning oʻgʻillari,

⁶Zerax naslidan — Yoval.

Hammasi boʻlib Yahudo qabilasidan Quddusga qaytib kelganlar 690 kishini tashkil qilar edi.

Benyamin qabilasidan qaytib kelganlari

⁷Benyamin qabilasidan quyidagilar Quddusga qaytib kelgan edilar: Mashullom oʻgʻli Sallu. U Xoʻdaviyoning nevarasi va Xassinuvaning evarasi edi. ⁸Yana Yeroxam oʻgʻli Yibnayo va Uzzi oʻgʻli Elox qaytib kelgan. Elox Mixrining nevarasi edi. Shafatiyo oʻgʻli Mashullom ham qaytib kelgan. U Ruvelning nevarasi va Yibniyoning evarasi edi.

⁹Nasabnomaga kiritilgan Benyamin nasli 956 kishini tashkil qilgan edi. Yuqorida aytib oʻtilganlarning hammasi urugʻboshilar edi.

Ruhoniylardan qaytib kelganlari

¹⁰Quyidagi ruhoniylar Quddusga qaytib kelgan edilar: Yodayo, Yohayiriv va Yoxin. ¹¹Yana Xudo uyining bosh amaldori Ozariyo qaytib kelgan edi. U Xilqiyoning oʻgʻli, Mashullomning nevarasi, Zodoʻxning evarasi va Oxitob oʻgʻli Maroyoʻtning chevarasi edi. ¹²Yeroxam oʻgʻli Odayo ham qaytib kelgandi. U Peshxurning nevarasi va Malkiyoning evarasi edi. Odil oʻgʻli Masay ham qaytib kelgandi. U Yaxzironing nevarasi, Mashullomning evarasi va Immar oʻgʻli Mashillamatning chevarasi edi.

¹³Hammasi boʻlib 1760 nafar ruhoniy qaytib kelgan edi. Ular urugʻboshilar boʻlib, Xudoning uyida xizmat qilish uchun layoqatli edilar.

Levilardan qaytib kelganlari

¹⁴Quyidagi levilar Quddusga qaytib kelgan edilar: Xashshub oʻgʻli Shamayo. U Marori urugʻidan boʻlib, Ozrikomning nevarasi, Xashaviyoning evarasi edi. ¹⁵Yana Bogʻbaqar, Xaresh, Galol va Mattaniyo qaytib kelgandi. Mattaniyo Mixaning oʻgʻli, Zixrining nevarasi va Osifning evarasi edi. ¹⁶Shamayo oʻgʻli Obodiyo ham qaytib kelgandi. U Galolning nevarasi va Yodutunning evarasi edi. Oso oʻgʻli Barxiyo ham qaytib kelgandi. U Elqananing nabirasi boʻlib, Natufo shahrining qishloqlarida yashagan edi.

Maʼbad darvozabonlaridan qaytib kelganlari

¹⁷⁻¹⁸Levi qabilasidan boʻlgan, Quddusga qaytib kelgan Maʼbad darvozabonlari quyidagilar edi: Shallum, Oqquv, Talmoʻn, Oximan va ularning qarindosh–urugʻlari. Shallum ularning boshligʻi edi. U bugungacha* sharq tomondagi Shoh darvozasida soqchilik qilib kelmoqda⁺. ¹⁹Abuasafning* nabirasi Kori oʻgʻli Shallumga va uning Koʻrax urugʻidan boʻlgan qarindoshlariga Maʼbad* darvozasida soqchilik qilish vazifasi topshirilgan edi. Ularning ota–bobolari ham ilgarilari Egamizning Muqaddas chodiri kirishida soqchilik xizmatida boʻlganlar. ²⁰Elazar oʻgʻli Finxaz* ularning ustidan boshliq edi. Egamiz u bilan birga edi⁺.

²¹Mashalmiyo oʻgʻli Zakariyo ham Maʼbadning* darvozasida soqchilik qiladigan boʻldi⁺.

²²Darvozani qoʻriqlash uchun hammasi boʻlib 212 darvozabon tanlab olindi. Ular oʻz qishloqlarida nasabnomalari boʻyicha roʻyxatga olindilar. Oʻz vaqtida ularning ota–bobolarini darvozabonlik vazifasiga shoh Dovud bilan Shomuil paygʻambar tayinlagan edilar⁺. ²³Bu darvozabonlar va ularning avlodlari Egamizning uyi darvozalarida soqchilik qilishardi.

²⁴Darvozabonlar Maʼbadning sharq, gʻarb, shimol va janub tomonidagi darvozalarini qoʻriqlar edilar. ²⁵Ularning qishloqlaridagi qarindoshlari aniq belgilangan bir vaqtda kelib, ular bilan birga yetti kun davomida xizmat qilishga majbur edilar⁺. ²⁶Toʻrt nafar bosh darvozabon Levi qabilasidan edi. Ular Xudoning uyidagi omborxona va xazinalar uchun masʼul edilar. ²⁷Xudoning uyini qoʻriqlash va ertalablari darvozalarni ochish ularning zimmasida boʻlgani uchun, ular tunni Xudoning uyi yonida oʻtkazar edilar⁺.

²⁸Maʼbad xizmatida foydalaniladigan asbob–anjomlar uchun baʼzi levilar masʼul edilar. Ularning vazifasi asbob–anjomlarni ishlatishdan oldin va ishlatilgandan keyin sanash edi. ²⁹Baʼzi levilar esa jihozlarga, Muqaddas xonadagi boshqa buyumlarga, sifatli unga, sharobga, zaytun moyiga, tutatqiga va ziravorlarga masʼul edilar. ³⁰Biroq ziravorlarning aralashmasini faqat ruhoniylar tayyorlay olar edilar⁺. ³¹Levilardan biri — Koʻrax naslidan boʻlgan Shallumning toʻngʻich oʻgʻli Mattitiyo nazr nonlarini* pishirishga tayinlangan edi. ³²Uning Qohot naslidan boʻlgan baʼzi birodarlari esa Shabbat kuni xontaxtaga qoʻyiladigan muqaddas nonlarni* tayyorlashga masʼul edilar⁺.

³³Levilarning qoʻshiqchilari Maʼbaddagi xonalarda yashar edilar. Ular urugʻboshilar boʻlib, kechayu kunduz xizmatda boʻlganlari uchun boshqa barcha vazifalardan ozod qilingan edilar⁺. ³⁴Yuqorida nomlari aytib oʻtilgan levilar urugʻboshilar boʻlib, nasabnoma roʻyxatiga boshliqlar sifatida kiritilgan edilar. Ular Quddusda yashardilar.

Shoh Shoulning nasl–nasabi

³⁵•Yaviyol Givon shahriga asos solib, oʻsha shaharda oʻrnashdi*. Xotinining ismi — Maxo, ³⁶toʻngʻich oʻgʻlining ismi — Abdoʻn, keyingilariniki Zur, Kish, Baal, Nar, Nadov, ³⁷Gadoʻr, Oxyo, Zakariyo va Mixloʻt edi. ³⁸Mixloʻt Shimomning otasi edi. Ular Quddusda oʻz urugʻlari bilan yonma–yon yashardi.

³⁹Nar — Kishning otasi, Kish shoh Shoulning otasi edi. Shoulning toʻrtta oʻgʻli boʻlib, ismlari Yoʻnatan, Malkishuva, Abunadav va Ishbosit* edi⁺.

⁴⁰Yoʻnatandan Mefibosit* tugʻildi, Mefibositdan Mixo tugʻildi.

⁴¹Mixoning Pitoʻn, Malek, Tariya va Oxoz* degan oʻgʻillari bor edi.

⁴²Oxozdan Yohuvaddo* tugʻildi, Yohuvaddodan Elimat, Ozmobit va Zimri tugʻildilar. Zimridan Moʻzo tugʻildi, ⁴³Moʻzodan Bina tugʻildi, Binadan Rafiyo tugʻildi, Rafiyodan Elasax tugʻildi, Elasaxdan Oziyol tugʻildi.

⁴⁴Oziyolning oltita oʻgʻli boʻlib, ularning ismlari Ozrikom, Boxaru, Ismoil, Shariyo, Obodiyo va Xanon edi. Oziyolning oʻgʻillari ana shular edilar.

10–BOB

Shoh Shoulning oʻlimi

10¹•Filistlar Isroil lashkari bilan jang qildi. Isroil lashkari Filistlarning oldiga tushib qochdi, koʻplari Gilbova togʻida* halok boʻldi⁺. ²Filistlar Shoul bilan uning oʻgʻillari ortidan tushdilar. Natijada Shoulning oʻgʻillari Yoʻnatan, Abunadav va Malkishuva oʻldirildi⁺. ³Shoulning atrofida jang tobora avjiga chiqdi. Shu payt Filist kamonkashlari Shoulga qarata oʻq otdilar. Shoul yaralandi. ⁴U qurolbardoriga:

— Qilichingni sugʻurgin–da, menga sanch, toki anavi sunnatsizlar kelib, meni xoʻrlamasinlar, — dedi.

Lekin qurolbardori qoʻrqdi, Shoulning aytganini qilmadi. Shunda Shoul qilichini qinidan sugʻurib, oʻzini qilich ustiga tashladi⁺. ⁵Qurolbardori ham Shoulning halok boʻlganini koʻrib, oʻzini qilichi ustiga tashlab, oʻldi. ⁶Shunday qilib, Shoul, uning uchala oʻgʻli va butun xonadoni bir kunda halok boʻlishdi. ⁷Yizril vodiysida* yashaydigan Isroil xalqi oʻz sipohlarining qochganini, Shoul bilan oʻgʻillari oʻlganini koʻrishdi–yu, shaharlarini tashlab qochishdi. Filistlar bu shaharlarga kelib oʻrnashib olishdi.

⁸Ertasi kuni Filistlar halok boʻlganlarni talon–taroj qilgani jang maydoniga kelishdi. Birdan ular Gilbova togʻida Shoul bilan uning oʻgʻillarining jasadlari yotganini koʻrib qolishdi. ⁹Ular Shoulning kiyimlarini yechishdi, boshini kesib, qurollarini olishdi. Filist yurti boʻylab xabarchilar joʻnatib, bu xushxabarni oʻz butxonalarida eʼlon qilib, xalqqa eshittirishdi⁺. ¹⁰Shoulning qurol–aslahasini oʻz xudolari uyiga qoʻyishdi, boshini esa xudo Doʻgʻon* uyining devoriga qoqib qoʻyishdi⁺. ¹¹Giladdagi Yobosh* aholisi Filistlarning Shoulni nimalar qilganini eshitishdi⁺. ¹²Shunda hamma jasur yigitlar Shoul bilan oʻgʻillarining jasadlarini olib, Yobosh shahriga keltirishdi. Suyaklarini Yoboshdagi eman daraxti tagiga dafn qilgach, yetti kun roʻza tutishdi*⁺.

¹³Shunday qilib, Shoul Egamizga qilgan sadoqatsizligi uchun halok boʻlgan edi. U Egamizning soʻziga itoat etmadi. Buning ustiga, arvoh chaqiruvchiga maslahat solgan edi*⁺. ¹⁴Egamizning xohish–irodasini esa soʻramadi. Shuning uchun Egamiz uni oʻldirib, shohlikni Essay oʻgʻli Dovudga berdi.

11–BOB

Dovud Isroil shohi boʻladi

11¹•Jamiki Isroil xalqi Xevronga* — Dovudning huzuriga yigʻilib shunday dedi:

— Biz sizning jigaringizmiz. ²Ilgari Shoul shoh boʻlganda ham, urushlarda Isroil lashkariga oʻzingiz bosh boʻlar edingiz. Egangiz Xudo sizga: “Sen xalqim Isroilning choʻponi boʻlib, ularni boqasan, xalqim Isroilga sen rahnamolik qilasan”, deb aytgan edi⁺.

³Shunday qilib, Dovud Xevronda Isroil oqsoqollari bilan Egamiz oldida ahd qildi. Isroil oqsoqollari, Egamizning Shomuil orqali bergan soʻziga muvofiq, Dovudning boshiga moy surtib, uni Isroil ustidan shoh qilib koʻtarishdi⁺.

Dovud Quddusni bosib oladi

⁴Shoh Dovud bilan hamma Isroil sipohlari Quddusga yurish qildilar. Oʻsha davrda Quddus shahri Yobus deb atalgan boʻlib, u yerning oʻtroq xalqi Yobus xalqi deb atalar edi⁺. ⁵Yobus aholisi Dovudga: “Sen bu yerga kira olmaysan”, dedi. Ammo Dovud Sion qalʼasiga* bostirib kirib, qalʼani egalladi. Keyinchalik bu qalʼaga “Dovud qalʼasi” deb nom berildi. ⁶Dovud: “Kimki Yobuslarga birinchi boʻlib hujum qilsa, u lashkarboshi boʻladi”, deb aytgan edi. Zeruya oʻgʻli Yoʻab birinchi boʻlib hujum qildi va lashkarboshi boʻldi⁺. ⁷Dovud qalʼada yashay boshladi. Shuning uchun bu joy “Dovud qalʼasi” deb nom oldi. ⁸Dovud Quddusning sharq tomonidagi Millodan* boshlab, butun shahar atrofini devor bilan oʻrab mustahkamladi. Yoʻab esa shaharning qolgan joylarini tuzatdi⁺. ⁹Dovud tobora kuchayib borardi, chunki Sarvari Olam unga yor edi⁺.

Dovudning “Uch qahramon” va “Oʻttiz qahramon” degan guruhlaridagi bahodir jangchilar

¹⁰•Quyida shoh Dovudning bahodir jangchilari roʻyxati berilgan. Ular qolgan Isroil xalqi bilan birgalikda Egamizning vaʼdasiga muvofiq, Dovudni shoh deb eʼlon qilganlar hamda uning shohligi uchun kuchli tayanch boʻlganlar.

¹¹Dovudga xizmat qilgan bahodir jangchilar quyidagilar: birinchisi — Xaxmoʻn urugʻidan Yoshuvam. U “Uch* qahramon”ning* sardori edi. U nayzasi bilan uch yuz kishiga hujum qilib, hammasini bir jangda oʻldirgan edi.

¹²“Uch qahramon”dan ikkinchisi Oxoʻva urugʻidan Doʻdoʻ oʻgʻli Elazar edi. ¹³Filistlar jang qilish uchun Pas–Dammimda toʻplanganda, Elazar Dovud bilan birga edi. U yerdagi dalaning bir qismiga arpa ekilgan edi. Isroil lashkari qocha boshlagach, ¹⁴Elazar bilan Dovud dalaning oʻrtasida turib olib, u yerni himoya qilishdi. Filistlarni qirib tashlashdi. Shu tariqa, Egamiz ularni katta gʻalabaga erishtirdi.

¹⁵“Oʻttiz qahramon”* guruhi tarkibiga kirgan oʻsha uchta qahramon* Dovudning yoniga — Adullam gʻori oldidagi qoyaga ketishdi*. Rafa vodiysida* Filistlar lashkari qarorgoh qurgan edi⁺. ¹⁶Bu paytda Dovud oʻzining adirdagi qarorgohida edi. Bitta Filist qoʻnolgʻasi esa Baytlahmda joylashgan edi. ¹⁷Dovud hasrat bilan:

— Qaniydi birortasi Baytlahm darvozasining yonidagi quduqdan menga suv olib kelib bersa! — dedi. ¹⁸Oʻsha uchta qahramon Filistlar qarorgohini yorib oʻtishdi–da, Baytlahmdagi darvozaning yonidagi quduqdan suv tortib, Dovudga olib kelishdi. Lekin Dovud suvni ichmay, yerga toʻkib, Egamizga bagʻishladi⁺.

¹⁹— Bunday qilishdan meni Xudoyimning Oʻzi asrasin! — deb xitob qildi u. — Shu yigitlarning qonini ichaymi? Axir, ular jonini xavf–xatarga qoʻyib, suv olib kelishdi–ku!

Shuning uchun ham Dovud suvni ichishni istamadi. “Uch qahramon” ana shunday jasurlik koʻrsatishgan edi.

²⁰Yoʻabning akasi Abushay “Oʻttiz* qahramon”ning sardori edi. Abushay nayzasi bilan uch yuz kishini oʻldirdi. Shu tariqa u “Uch qahramon” singari dong taratdi⁺. ²¹U “Oʻttiz qahramon”dan ham mashhur edi, ularning yoʻlboshchisi boʻldi. Lekin “Uch qahramon”dan biri hisoblanmasdi.

²²Kabzil shahridan Yohayido oʻgʻli Binayo degan jasur bir jangchi bor edi. U ajoyib ishlar qildi, Moʻablik ikki dovyurak odamni* oʻldirdi. Qor yoqqan kunda bir xandaqqa tushib, sherni oʻldirdi⁺. ²³Yana boʻyi besh tirsak* keladigan devday bir Misrlikni ham oʻldirdi. Misrlikning qoʻlidagi nayzasi toʻquvchining dastgohi xodasiday kelardi. Binayo uning ustiga tayoq bilan bostirib bordi. Nayzani Misrlikning qoʻlidan tortib oldi–da, oʻsha nayza bilan uni oʻldirdi⁺. ²⁴Binayoning qilgan ishlari ana shulardir. Shu tariqa, Binayo “Uch qahramon” kabi dong taratdi. ²⁵U “Oʻttiz qahramon” orasida shuhrat topdi, lekin “Uch qahramon”dan biri hisoblanmasdi. Dovud uni qoʻriqchilar sardori qilib tayinladi.

²⁶Boshqa bahodir jangchilar quyidagilardir:

Yoʻabning ukasi Osoyil,

Baytlahm shahridan Doʻdoʻ oʻgʻli Elxanon,⁺

²⁷Xaroʻd shahridan Shammox*,

Palonlik Xalez,

²⁸Taxuva shahridan Ixesh oʻgʻli Ero,

Onotoʻt shahridan Abuazar,

²⁹Xusha shahridan Sibaxay,

Oxoʻva urugʻidan Zalmon*,

³⁰Natufo shahridan Maxray va Banax oʻgʻli Xaled,

³¹Benyamin naslidan Givolik Ribay oʻgʻli Etxay,

Piraton shahridan Binayo,

³²Gash soyliklaridan Xuray,

Bayt–Araba shahridan Abualvon*,

³³Boxurim* shahridan Ozmobit,

Shalbim shahridan Eliyaxba,

³⁴Gizonlik Yoshon* oʻgʻillari,

Xaror shahridan Shaxey oʻgʻli Yoʻnatan,

³⁵Xarorlik Shoror* oʻgʻli Oxiyom,

Ur oʻgʻli Elifal,

³⁶Maxirotlik Xafer,

Palonlik Oxiyo,

³⁷Karmil shahridan Xazro,

Ezbay oʻgʻli Paray*,

³⁸Natanning ukasi Yoʻel,

Xagri oʻgʻli Mivxor,

³⁹Ommon xalqidan Zilax,

Baroʻt shahridan Zeruya oʻgʻli Yoʻabning qurolbardori Naxray,

⁴⁰Yitar urugʻidan Ero va Goriv,

⁴¹Xet xalqidan Uriyo,

Oxlay oʻgʻli Zabad,⁺

⁴²Ruben qabilasining yoʻlboshchisi Shizo oʻgʻli Adinax va uning oʻttiz jangchisi,

⁴³Maxo oʻgʻli Xanon,

Mitanlik Yoshafat,

⁴⁴Ashtarutlik Uzziya,

Arorlik Xoʻtamning oʻgʻillari Shomo va Yaviyol,

⁴⁵Shimri oʻgʻli Yodiyol va uning ukasi Tizlik Yoʻxo,

⁴⁶Maxavlik Eliyol,

Elnamning oʻgʻillari Yarivay va Yoʻshaviyo,

Moʻab yurtidan Yitmo,

⁴⁷Eliyol, Obid va Zoʻvolik Yasiyol.

12–BOB

Dovudning Benyamin qabilasidan ilk izdoshlari

12¹Birmuncha vaqt oldin* Dovud shoh Shouldan qochib, Zixlax shahrida yashab yurgan paytda* baʼzi bahodir jangchilar unga qoʻshilgan edilar. Urushlarda Dovud tomonida jang qilgan bu jangchilar⁺ ²Benyamin qabilasidan, Shoulning qarindosh–urugʻlaridan edilar. Ular mohir kamonkashlar boʻlib, ham oʻng, ham chap qoʻli bilan oʻq va toshlarni otar edilar⁺. ³Ularning bosh sardori Givolik Shamoning oʻgʻli Oxazar edi. Oxazarning oʻng qoʻl yordamchisi ukasi Yoʻsh edi. Quyidagilar esa jangchilar edi:

Ozmobitning oʻgʻillari — Yiziyol va Palat,

Baraka va Onotoʻtlik Yohu,

⁴“Oʻttiz qahramonning” sardori va mohir jangchisi — Givonlik Yishmayo,

Yeremiyo, Yaxaziyol, Yoʻxanon, Gaderalik Yoʻzabad,

⁵Eluzay, Yarimoʻt, Boliyo, Shamariyo va Xaruflik Shafatiyo,

⁶Koʻrax naslidan — Elqana, Ishshiyo, Ozariyol, Yoʻazar va Yoshuvam,

⁷Gadoʻrlik Yeroxamning oʻgʻillari — Yoʻlax va Zabadiyo.

Dovudning Gad qabilasidan izdoshlari

⁸Gad qabilasidan baʼzilari Dovudga qoʻshilmoqchi boʻlib, adirlardagi pana joylarga bordilar. Ular tajribali bahodir jangchilar boʻlib, qalqon va nayzani ustalik bilan ishlatardilar. Sherday jasur, togʻ kiyiklariday chaqqon edilar⁺.

⁹Eyzar ularning bosh sardori boʻlib, ikkinchisi — Obodiyo, uchinchisi — Eliyob, ¹⁰toʻrtinchisi — Mishmanax, beshinchisi — Yeremiyo, ¹¹oltinchisi — Attay, yettinchisi — Eliyol, ¹²sakkizinchisi — Yoʻxanon, toʻqqizinchisi — Elzabad, ¹³oʻninchisi — Yeremiyo, oʻn birinchisi Maxbanay edi.

¹⁴Gad qabilasidan boʻlgan bu jangchilar sardorlar boʻlib, orasidagi eng zaifi yuz kishiga, eng kuchlisi esa ming kishiga bas kela olar edi. ¹⁵Ular Iordan daryosining toshqin mavsumida — yilning birinchi oyida daryodan kechib oʻtib, sharqiy va gʻarbiy qirgʻoqlardagi vodiylarda yashaydigan xalqni quvib chiqargan edilar⁺.

Dovudning Benyamin va Yahudo qabilasidan izdoshlari

¹⁶Bir kuni Benyamin va Yahudo qabilasidan baʼzilar adirlardagi pana joylarga, Dovudning yoniga keldilar. ¹⁷Dovud ularni kutib olgani chiqib, ularga dedi: “Agar bu yerga tinchlik bilan, menga yordam bergani kelgan boʻlsangizlar, qatorimizga marhamat qilinglar. Bordi–yu, meni dushmanlarim qoʻliga topshirmoqchi boʻlib kelgan boʻlsangizlar, ota–bobolarimizning Xudosi buni koʻrib jazoingizni bersin. Men sizlarga hech qanday yomonlik qilganim yoʻq.”

¹⁸Shunda “Oʻttiz qahramon”ning sardori Emosayni Xudoning Ruhi qamrab oldi va Emosay gapira boshladi:

“Biz siznikimiz, ey Dovud!

Siz tomondamiz, ey Essay oʻgʻli!

Omon boʻling, iloyim omon boʻling!

Sizga yordam berganlar ham omon boʻlsin!

Sizni qoʻllagan Xudoyingizning Oʻzidir.”

Dovud ularni jangchilari qatoriga qoʻshib, lashkarining sardorlari qilib tayinladi.

Dovudning Manashe qabilasidan izdoshlari

¹⁹Dovud Filistlarga qoʻshilib, Shoulga qarshi urushga otlanganda*, Manashe qabilasidan baʼzilari Dovud tomonga oʻtib olgan edilar. Biroq natijada Dovud Filistlar tomonida jang qila olmagan edi, chunki Filist beklari maslahatlashib: “Agar Dovud oʻz xoʻjayini Shoul tomonga oʻtib olsa, boshimiz ketadi”, deb uni orqaga qaytarib yuborgan edilar⁺. ²⁰Dovud Zixlaxga qaytib ketayotganda, uning tomoniga Manashe qabilasidan quyidagilar oʻtib olgan edilar: Adnax, Yoʻzabad, Yodiyol, Mikoyil, Yoʻzabad, Elixu, Zillatay. Ular Manashe qabilasining mingboshilari hamda ²¹bahodir jangchilari boʻlganlari uchun Dovud ularni oʻz lashkari ustidan lashkarboshilar qilib tayinladi. Ular bosqinchi toʻdalarni yoʻq qilishda Dovudga yordam bergan edilar. ²²Kundan–kunga Dovudga qoʻshilgan odamlarning soni koʻpayib borar edi. Natijada Xudoning lashkari singari buyuk bir lashkar hosil boʻldi.

Dovud lashkarining roʻyxati

²³Dovud Xevronda* turgan paytda koʻp mohir jangchilar kelib, uning lashkari qatoriga qoʻshilgan edilar. Egamizning soʻziga binoan, Shoulning oʻrniga Dovudni taxtga oʻtqizmoqchi boʻlgan oʻsha jangchilarning soni quyidagicha edi:⁺

²⁴Yahudo qabilasidan qalqon va nayza bilan qurollangan 6800 kishi.

²⁵Shimoʻn qabilasidan — 7100 nafar bahodir jangchi.

²⁶Levi qabilasidan — 4600 kishi. ²⁷Bularning qatoriga Horun xonadonining yoʻlboshchisi Yohayido va uning 3700 odami, ²⁸yosh jangchi Zodoʻx va uning urugʻidan 22 nafar sardor ham kirgan edi⁺.

²⁹Benyamin qabilasidan — Shoulga qarindosh boʻlgan 3000 kishi. Benyamin qabilasining koʻpchiligi shu paytgacha Shoul xonadoniga sadoqatini saqlab kelgan edi.

³⁰Efrayim qabilasidan — oʻz urugʻida dong taratgan 20.800 bahodir jangchi.

³¹Iordan daryosining gʻarb tomonidagi Manashe qabilasining yarmidan — 18.000 kishi. Ular maxsus tanlab olingan boʻlib, Dovudni shoh qilish maqsadi bilan Xevronga kelgan edilar.

³²Issaxor qabilasidan — 200 nafar lashkarboshi va ularning qoʻl ostidagi odamlari. Bu lashkarboshilar Isroil xalqining nima qilishini va qachon qilishini yaxshi bilishar edi.

³³Zabulun qabilasidan — 50.000 mohir jangchi. Ular Dovudga cheksiz sadoqati bilan xizmat qilish uchun tish–tirnogʻigacha qurollanib, jangga tayyor boʻlib kelgan edilar.

³⁴Naftali qabilasidan — 1000 nafar sardor hamda qalqon va nayza bilan qurollangan 37.000 kishi.

³⁵Dan qabilasidan — jangga tayyor 28.600 kishi.

³⁶Osher qabilasidan — jangga tayyor 40.000 mohir jangchi.

³⁷Iordan daryosining sharq tomonidagi Ruben, Gad qabilalaridan va Manashe qabilasining yarmidan — 120.000 kishi. Ular barcha jang aslahalari bilan qurollangan edilar.

³⁸Bu jangchilarning hammasi jangovar holatda boʻlib, Dovudni butun Isroil ustidan shoh qilish maqsadida Xevronga kelgan edilar. Isroilning qolgan xalqi ham Dovudni shoh qilish maqsadiga qoʻshilgan edi. ³⁹Jangchilar Dovudning huzurida uch kun qolib, qarindoshlari tayyorlagan taomlardan yeb, ichimliklardan ichib, ziyofat qilishdi. ⁴⁰Shimoldagi Issaxor, Zabulun va Naftali qabilalarining olis hududlaridan ham odamlar kelishgan edi. Ular eshak, tuya, xachir, hoʻkizlarga bir talay un, anjir qoqi, mayiz*, sharob, zaytun moyi kabi yeguliklar ortib, olib kelishgan edi. Bulardan tashqari, koʻplab mol va qoʻylarni yetaklab kelishgandi. Ha, butun Isroilda xursandchilik hukmron edi.

13–BOB

Ahd sandigʻi Xirat–Yoʻrimdan keltiriladi

13¹•Dovud har bir lashkarboshisi — mingboshi va yuzboshilari bilan maslahatlashdi. ²⁻³Soʻng butun Isroil jamoasiga dedi: “Shoh Shoul davrida biz Xudoyimizning Ahd sandigʻiga eʼtiborsiz boʻlib keldik*. Kelinglar, Ahd sandigʻini qaytarib olib kelaylik. Butun Isroil boʻylab xabar joʻnatib yurtdagi jamiki qarindosh–urugʻlarimizni shu yerga yigʻaylik, oʻz shaharlarida yashaydigan ruhoniylaru levilar ham oldimizga yigʻilib kelishsin. Agar siz bunga rozi boʻlsangiz va bu Egamiz Xudoning irodasi boʻlsa, shuni qilaylik.” ⁴Butun jamoaga bu taklif maʼqul tushib, hamma taklifga rozi boʻldi.

⁵Shunday qilib, Dovud Xudoning Sandigʻini Xirat–Yoʻrimdan* Quddusga olib kelish uchun butun yurtdagi — Misrdagi Shixor daryosidan tortib, to shimoldagi Levo–Xomat shahriga* qadar boʻlgan joylardagi jamiki Isroil xalqini toʻpladi. ⁶Ular birgalikda Xudoning Ahd sandigʻini olib kelish uchun Yahudodagi Baalax, yaʼni Xirat–Yoʻrim shahriga yoʻl olishdi. Ahd sandigʻi ikki karub* orasida taxt qurgan Egamizning nomi bilan atalgan edi⁺. ⁷Xudoning Sandigʻi Abunadavning uyida edi. Sandiq yangi arava ustiga ortilgach, Uzzox bilan Oxyo* aravani haydab ketishdi. ⁸Dovud va jamiki Isroil xalqi Xudoning huzurida berilib oʻyin–kulgi qilayotgan edilar. Ular lira, arfa, childirma, zil va karnaylar chalib, qoʻshiqlar bilan bu voqeani bayram qilayotgan edilar.

⁹Ular Noxun* degan odamning xirmoniga yetganlarida, hoʻkizlar qoqilib ketdi. Uzzox Sandiqni ushlab qolmoqchi boʻlib qoʻlini uzatdi⁺. ¹⁰Lekin Uzzox Ahd sandigʻiga qoʻl uzatgani uchun*, Egamiz undan gʻazablandi. Uzzoxni urib, jonini oldi. Uzzox oʻsha yerda — Xudoning oldida jon berdi. ¹¹Egamiz Uzzoxni nobud qilgani uchun Dovud qattiq gʻazablandi. Oʻsha kundan buyon shu joy “Paraz–Uzzox”* deb aytiladi.

¹²Dovud oʻsha kuni Xudodan qoʻrqib: “Qanday qilib Xudoning Sandigʻini oʻzim bilan olib kela olar ekanman?” deb oʻyladi. ¹³U Sandiqni oʻzi bilan Dovud qalʼasiga olib bormay, uni Gatlik* Obidadomning uyiga tashlab ketdi. ¹⁴Xudoning Sandigʻi u yerda uch oy turdi. Obidadomning xonadoniga va jamiki mol–mulkiga Egamiz baraka berdi⁺.

14–BOB

Dovudning Quddusdagi faoliyati

14¹•Tir* shohi Xiram Dovud huzuriga elchilar yubordi. Ular bilan Dovudga saroyining qurilishi uchun sadr yogʻochlarini joʻnatdi, tosh teruvchilar va duradgorlarni yoʻlladi⁺. ²Dovud endi bildiki, Egamiz uni Isroil ustidan shoh qilib tayinlagan ekan, Oʻz xalqining haqi–hurmati uchun uning shohligini nihoyatda yuksaltirgan ekan.

³Dovud Quddusda yana xotinlar oldi, ular Dovudga yanada koʻp oʻgʻil–qizlar tugʻib berishdi. ⁴Dovudning Quddusda tugʻilgan farzandlari quyidagilar edi: Shammuva, Shoʻvav, Natan, Sulaymon,⁺ ⁵Yibxar, Elishuva, Elfalat, ⁶Noʻgax, Nafax, Yofiya, ⁷Elishama, Elyodax* va Elifalet.

Filist xalqi ustidan gʻalaba

⁸•Filistlar: “Dovudga moy surtilibdi. U butun Isroil xalqi ustidan shoh boʻlibdi” degan xabarni eshitishdi. Shundan keyin barcha Filist lashkari Dovudni qidirib jangga otlandilar. Bundan xabar topgan Dovud ham oʻz lashkari bilan ularga qarshi jangga otlandi. ⁹Filistlar kelib, Rafa vodiysini* talon–taroj qila boshladilar⁺. ¹⁰Dovud Xudodan:

— Filistlarga hujum qilaymi? Ularni qoʻlimga berasanmi? — deb soʻradi*.

— Hujum qil! — deb javob berdi Egamiz Dovudga. — Ularni qoʻlingga beraman.

¹¹Shunday qilib, Dovud Baal–Perazimga borib, u yerda Filistlarni tor–mor qildi. Keyin shunday dedi:

— Suv toʻgʻondan toshib, dalani bosgani singari, Xudo gʻanimlarimni bosib, mening qoʻlim bilan ularni uloqtirib yubordi.

Shu sababdan bu yerga “Baal–Perazim”* degan nom berildi⁺. ¹²Filistlar oʻsha yerda xudolarining tasvirlarini tashlab qochgan edilar, Dovud ularni yondirib yuborishni buyurdi.

¹³Koʻp oʻtmay Filistlar vodiyga qaytib kelib, u yerlarni yana talon–taroj qila boshladilar. ¹⁴Dovud tagʻin Xudoning xohish–irodasini soʻradi. Xudo esa unga shunday javob berdi:

— Sen ularning old tomonidan hujum qilma. Ularni aylanib oʻtgin–da, mumiyo daraxtlari tomondan yaqinlashib bor. ¹⁵Mumiyo daraxtlari tepasida Mening qadamim tovushlarini eshitganing zahoti ularga hujum qil. Oʻshanda Men Filist lashkarini yoʻq qilish uchun sening qarshingdan chiqqan boʻlaman⁺.

¹⁶Dovud Xudo amr berganiday qilib, Givondan Gezer shahrigacha boʻlgan joylarda Filistlar lashkarini tor–mor qildi. ¹⁷Dovudning dongʻi hamma yurtlarga taraldi. Egamiz hamma xalqlarni undan qoʻrqadigan qilib qoʻydi⁺.

15–BOB

Ahd sandigʻini olib kelishga tayyorgarlik

15¹Dovud oʻzi uchun Dovud qalʼasida uylar barpo qildi. Xudoning Sandigʻi uchun ham joy tayyorlab, chodir qurdi. ²Keyin u shunday amr berdi: “Xudoning Sandigʻini faqat levilar koʻtarib yursin. Zero, Egamiz Oʻz Sandigʻini koʻtarib yurish uchun levilarni tanlagandir. Ularni Oʻziga abadiy xizmat qilish uchun tanlab olgandir.”

³Dovud oʻzi tayyorlagan joyga Egamizning Sandigʻini olib kelish uchun jamiki Isroil xalqini Quddusda toʻpladi. ⁴Soʻngra quyidagi Horun naslini va levilarni yigʻdi:⁺

⁵Qohot naslidan — urugʻboshi Uriyol va u bilan birga uning 120 nafar qarindoshi,

⁶Marori naslidan — urugʻboshi Osoyoh va u bilan birga 220 nafar qarindoshi,

⁷Gershon naslidan — urugʻboshi Yoʻel va u bilan birga 130 nafar qarindoshi,

⁸Elizofon naslidan — urugʻboshi Shamayo va u bilan birga 200 nafar qarindoshi,

⁹Xevron naslidan — urugʻboshi Eliyol va u bilan birga 80 nafar qarindoshi,

¹⁰Uziyol naslidan — urugʻboshi Ominadav va u bilan birga 112 nafar qarindoshi.

¹¹Dovud ikkala ruhoniyni — Zodoʻx bilan Abuatarni, levilardan Uriyol, Osoyoh, Yoʻel, Shamayo, Eliyol va Ominadavni chaqirib,⁺ ¹²ularga dedi: “Sizlar Levi qabilasining urugʻboshilarisiz. Shunday ekan, Isroil xalqining Xudosi — Egamizning Sandigʻini men tayyorlagan joyga olib kela olishingiz uchun oʻzlaringizni va levi birodarlaringizni poklanglar*. ¹³Oldingi safar Sandiqni levilar olib kelmagani uchun Egamiz Xudo bizdan qattiq gʻazablangan edi*. Ha, biz Undan Sandiqni qanday olib kelishimiz kerakligini soʻramagan edik.”⁺

¹⁴Ruhoniylar va levilar Isroil xalqining Xudosi — Egamizning Sandigʻini olib kelish uchun oʻzlarini pokladilar. ¹⁵Ular Egamizning Muso orqali bergan amriga muvofiq*, Xudoning Sandigʻini xodalar bilan yelkalariga ortib, koʻtarib ketdilar⁺.

¹⁶Bulardan tashqari, Dovud Levi qabilasining urugʻboshilariga, qarindoshlaringiz orasidan sozandalarni tayinlang, deb buyurgan edi. Ular arfa, lira va zillarni chalib, bu musiqa asboblarining joʻrligida shodiyona qoʻshiqlar aytishlari kerak edi⁺. ¹⁷Levilar Marori urugʻidan quyidagi sozandalarni tayinlagan edilar: Yoʻel oʻgʻli Xaman, Barxiyo oʻgʻli Osif va Qushayo oʻgʻli Etxan⁺. ¹⁸Ularning yordamchilari qilib quyidagilar tayinlangan edi: Zakariyo, Yaziyol*, Shamiromoʻt, Yoxiyol, Unno, Eliyob, Binayo, Masiyo, Mattitiyo, Elifaleh, Mixniyo hamda darvozabonlar Obidadom va Yaviyol. ¹⁹Sozandalardan Xaman, Osif va Etxan bronza zillar chalishlari kerak edi⁺. ²⁰Zakariyo, Aziyol, Shamiromoʻt, Yoxiyol, Unno, Eliyob, Masiyo va Binayo arfalarni chalishlari kerak edi*. ²¹Mattitiyo, Elifaleh, Mixniyo, Obidadom, Yaviyol va Ozaziyo esa sakkiz torli liralarni chalib, kuy ijrosida yetakchilik qilishlari kerak edi.

²²Levilarning boshligʻi Xonaniyo mohir sozanda boʻlgani uchun uni qoʻshiqchilar rahbari qilib tayinlagan edilar. ²³⁻²⁴Ahd sandigʻini qoʻriqlash uchun Barxiyo, Elqana, Obidadom va Yoxiyo tayinlangan edilar. Ruhoniylar Shabaniyo, Yoshafat, Natanil, Emosay, Zakariyo, Binayo va Eliazar Xudoning Sandigʻi oldida karnaylar chalib borishlari kerak edi⁺.

Ahd sandigʻi Quddusga keltiriladi

²⁵•Dovud, Isroil oqsoqollari va mingboshilar Egamizning Ahd sandigʻini Obidadomning uyidan olib kelish uchun katta tantana bilan ketdilar. ²⁶Ahd sandigʻini koʻtarib kelayotgan levilarga Xudoning Oʻzi yordam berdi. Shu sababdan ular yettita buqa va yettita qoʻyni qurbonlik qildilar⁺. ²⁷Sandiqni koʻtarib kelayotgan barcha levilar, qoʻshiqchilar va qoʻshiqchilar rahbari Xonaniyo singari, Dovud ham mayin zigʻirdan toʻqilgan rido kiyib olgan edi. Dovud ridodan tashqari ruhoniylarning muqaddas libosini* ham kiygan edi. ²⁸Shunday qilib, butun Isroil xalqi sevinchli xitoblar bilan, arfa va lira kuylari hamda burgʻu, karnay, zillar sadolari ostida Egamizning Ahd sandigʻini olib keldi.

²⁹Ular Egamizning Sandigʻini Dovud qalʼasiga olib kirishayotganda, Shoulning qizi Mixal* derazadan qarab turgan edi. U sakrab oʻynayotgan shoh Dovudni koʻrdi–yu, oʻz koʻnglida uni past koʻrdi⁺.

16–BOB

16¹Levilar Xudoning Sandigʻini Dovud maxsus tayyorlagan chodirning ichkarisiga olib kirib qoʻydilar. Keyin Xudoga kuydiriladigan qurbonliklarni va tinchlik qurbonliklarini keltirdilar⁺. ²Dovud qurbonliklar qilib boʻlgandan keyin, Egamizning nomidan xalqni duo qildi. ³Soʻng Isroil jamoasidagi har bir odamga — erkagu ayolga, bir donadan gardish non, bir hovuchdan xurmo* va bir hovuchdan mayiz* tarqatdi.

⁴U levilardan baʼzilarini Egamizning Sandigʻi oldida xizmat qilish uchun tayinladi. Ular Isroil xalqining Xudosi — Egamizni ulugʻlab, Unga shukronalar aytishlari va madhiyalar kuylashlari kerak edi⁺. ⁵Osif ularning rahnamosi edi, uning yordamchilari esa Zakariyo, Yaviyol, Shamiromoʻt, Yoxiyol, Mattitiyo, Eliyob, Binayo, Obidadom va Yaviyol edilar. Ular arfa va lira cholgʻuvchilari, Osifning oʻzi zil cholgʻuvchisi,⁺ ⁶ruhoniylar Binayo bilan Yaxaziyol esa karnay cholgʻuvchilari boʻlib, ular har kuni Xudoning Ahd sandigʻi oldida musiqa asboblarini chalishlari kerak edi.

Dovudning shukrona qoʻshigʻi

⁷•Oʻsha kuni Dovud birinchi marta Osif bilan uning qarindoshlari zimmasiga Egamizga hamdu sanolar aytish masʼuliyatini yuklagan edi.

⁸Egamizga shukur ayting, Unga sajda qiling,

Boshqa xalqlar orasida Uning ishlarini bildiring⁺.

⁹Tarannum qilib Uni, hamdu sano ila qoʻshiq ayting,

Uning jamiki ajoyib ishlarini soʻzlab bering⁺.

¹⁰Egamizning muqaddas nomi ila faxrlaning,

Egamizga yuz burganlarning qalbi shodlikka toʻlsin.

¹¹Qudratli Egamizga yuz buring!

Uning huzurida boʻlishga intiling⁺.

¹²⁻¹³Ey sizlar, Egamizning quli Isroil* nasli,

Ey Yoqb oʻgʻillari — Egamizning tanlaganlari,

Egamiz qilgan ajoyibotlarini esda tuting,

Uning moʻjizalarini, chiqargan hukmlarini unutmang⁺.

¹⁴U Egamiz Xudodir,

U butun yer yuzini adolatli hukm qiladi⁺.

¹⁵Shunday ekan, Uning ahdini doimo yodda tuting,

Minglab nasllar osha vaʼdasini unutmang⁺.

¹⁶Egamizning Ibrohim bilan qilgan ahdiga rioya qiling,

Isʼhoqqa qasam ichib bergan vaʼdasiga sodiq qoling⁺.

¹⁷Egamiz bu ahdni Yoqubga berdi,

Ha, Isroil bilan abadiy ahd qilib shunday dedi*:

¹⁸“Kanʼon yurtini senga beraman,

Uni oʻzingga abadiy mulk qilib olasan.”⁺

¹⁹Oʻsha vaqtda ularning soni kam edi,

Ha, juda kamchilik edilar.

Ular bu yurtga kelgindi edi⁺.

²⁰Kezardi bir xalq orasidan boshqasiga,

Bir shohlikdan boshqa yurtga.

²¹Egamiz hech kimga ularni ezishlariga yoʻl qoʻymadi,

Ularni deb shohlarga tanbeh berdi⁺.

²²Aytdiki: “Men tanlaganlarga tegmanglar,

Paygʻambarlarimga* zarar keltirmanglar.”⁺

²³Ey olam, Egamizni tarannum eting!

Har kuni Uning najotidan soʻylang.

²⁴Eʼlon qiling elatlar orasida Uning shuhratini,

Jamiki xalqlar orasida Uning ajoyibotlarini⁺.

²⁵Egamiz buyukdir, koʻp maqtovga loyiqdir,

Jamiki xudolardan U izzatlidir⁺.

²⁶Zotan, xalqlarning hamma xudolari butlardir,

Egamiz esa samolarni yaratgandir⁺.

²⁷Shuhratu ulugʻvorlik Uning huzuridadir,

Qudratu shodlik Uning maskanidadir.

²⁸Egamizga hamdlar ayting, ey zamin xalqlari!

Egamizning qudratiyu shuhratiga hamdlar oʻqing!⁺

²⁹Egamizning sharafiga hamdlar oʻqing!

Nazrlar keltirib, Uning huzuriga kiring!

Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling!*

³⁰Ey zamin ahli, Uning oldida titrab turing!

Olam mustahkam oʻrnashgan, hech qachon tebranmaydi.

³¹Samolar shod boʻlsin, zamin quvonsin,

Elatlar orasida aytishsin: “Egamiz Shohdir!”⁺

³²Dengizu undagi hamma jonzot guvullasin.

Dalalaru undagi har narsa sevinch ila joʻshsin,⁺

³³Oʻrmondagi daraxtlar shodlikdan qoʻshiq aytsin.

Egamiz oldida ular qoʻshiq aytar,

Ana, Zaminni boshqarmoq uchun U kelayotir⁺.

³⁴Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir!

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

³⁵Yana shunday deb aytinglar:

“Ey najotkorimiz Xudo, bizlarni qutqar,

Bizni xalqlardan xalos qil,

Ularning orasidan toʻplab ol.

Oʻzing muqaddassan, Senga shukur aytaylik,

Madhga loyiq ishlaring bilan faxrlanaylik.

³⁶Isroil xalqining Xudosi — Egamizga

To abad olqishlar boʻlsin.”

Shundan keyin jamiki xalq: “Omin!” deb Egamizga hamdu sanolar aytdi⁺.

Dovud Quddus va Givonda sajda qilishni yoʻlga qoʻyadi

³⁷Dovud Osifni va uning qarindoshlarini Egamizning Ahd sandigʻi oldidagi doimiy xizmatga tayinladi. Ular har kuni oʻsha yerda oʻz vazifalarini bajarar edilar⁺. ³⁸Ularga bu xizmatda Obidadom va uning oltmish sakkizta qarindoshi yordam berishlari kerak edi. Yodutun oʻgʻli Obidadom va Xoʻsax darvozabon edilar. ³⁹Dovud ruhoniy Zodoʻxni va uning ruhoniy qarindoshlarini Givondagi sajdagohda*, Egamizning Muqaddas chodirida xizmat qilishga tayinladi⁺. ⁴⁰Ular, Egamizning Isroil xalqiga bergan qonuniga muvofiq, har kuni ertalab va kechqurun qurbongoh ustida qurbonliklar kuydirishlari lozim edi⁺. ⁴¹Ularning yonida Xaman, Yodutun va nomma–nom aytib tanlangan boshqa odamlar ham xizmat qilib, Egamizga: “Uning sodiq sevgisi abadiydir”, deya hamdu sano aytishlari kerak edi⁺. ⁴²Xaman bilan Yodutun hamdu sanoning kuyi uchun masʼul boʻlib, karnay, zil va boshqa musiqa asboblarini chalishlari kerak edi. Yodutunning oʻgʻillari darvozabon qilib tayinlangan edi⁺.

⁴³•Shundan keyin hamma odamlar uylariga qaytib ketdilar, Dovud ham oʻz oilasini duo qilgani uyiga qaytdi.

17–BOB

Natan paygʻambar shoh Dovudga xabar beradi

17¹Dovud oʻz saroyiga oʻrnashib olgach, Natan paygʻambarga dedi:

— Qarang, men sadr yogʻochidan qurilgan uyda yashayapman, Egamizning Ahd sandigʻi esa chodirda turibdi⁺.

²— Koʻnglingda nima boʻlsa, shuni qilaver, Xudo sen bilan, — dedi Natan.

³Oʻsha kuni kechasi Natanga Egamizning soʻzi ayon boʻldi:

⁴“Qulim Dovudning oldiga borgin–da, unga shu gaplarni yetkaz: «Egam shunday demoqda: istiqomat qilishim uchun uyni Menga sen qurmaysan. ⁵Isroil xalqini Misrdan olib chiqqanimdan to shu kungacha biror uyda yashagan emasman. U yerdan–bu yerga koʻchib yurdim, chodirda maskan qildim. ⁶Men hech qachon Isroil xalqining hakamlariga* shikoyat qilmadim. Xalqimga choʻponlik qilish vazifasini ularning zimmasiga yuklagan boʻlsam–da, hech qachon ularning birortasiga: ‘Nima uchun Menga sadr daraxti yogʻochidan uy qurib bermadingizlar?’ deb aytmadim.»

⁷Endi qulim Dovudga ayt: «Sarvari Olam shunday demoqda: Men seni yaylovlardagi qoʻy suruvi orasidan tanlab olib, xalqim Isroilga hukmdor qildim⁺. ⁸Qayerga borsang, sen bilan boʻldim, hujum qilganingda, hamma gʻanimlaringni yoʻq qildim. Endi sening nomingni olamdagi ulugʻ odamlarning nomi singari mashhur qilaman⁺. ⁹⁻¹⁰Xalqim Isroilga ilk hakamlarni tayinlaganimdan buyon vijdonsiz odamlar xalqimni ezib keldilar. Endi xalqim Isroil uchun bir yurt tayin etib, ularni oʻsha yerga oʻtqazaman. Ular oʻz yurtida istiqomat qilishadi, boshqa behalovat boʻlishmaydi. Hamma gʻanimlaringni senga boʻysundiraman. Men, Egang, sen uchun bir xonadon barpo etaman, deb aytmoqdaman⁺. ¹¹Sen olamdan oʻtib, ota–bobolaring yoniga dafn qilinganingdan keyin ham, Men oʻgʻillaringdan birini, pushti kamaringdan bino boʻlgan farzandingni shoh qilib, uning shohligini mustahkamlayman⁺. ¹²Menga atab uyni u quradi. Men esa uning taxtini to abad mustahkam qilaman⁺. ¹³Men unga ota boʻlaman, u esa Menga oʻgʻil boʻladi. Men sendan oldingi shohni marhamatimdan mahrum qilgan edim. Lekin oʻgʻlingdan hech qachon marhamatimni darigʻ tutmayman⁺. ¹⁴Men uni Oʻz xonadonim va shohligim ustiga abadiy oʻtqazaman, uning taxti to abad mustahkam boʻladi.»”⁺

¹⁵Xudo ayon qilganlarning hammasini Natan Dovudga aytdi.

Dovud shukrona aytib ibodat qiladi

¹⁶•Shundan keyin shoh Dovud Egamizning huzurida oʻtirib*, shunday ibodat qildi:

“Ey Parvardigor Egam! Men kim boʻlibman, xonadonim nima boʻlibdiki, Sen meni bu qadar ulugʻlading?! ¹⁷Buning ustiga, ey Xudo, Sen kelajak zamonda yuz beradigan voqealarni xabar qilding. Bu qulingning xonadoni uchun koʻp vaʼda berding. Nazaringda meni ulugʻ odamday bilding*, ey Parvardigor Egam! ¹⁸Sen bu qulingni shuhratga erishtirding, Senga bundan ortiq nima ham deya olardim?! Axir, bu qulingni bilasan–ku. ¹⁹Ey Egam, Sen bu qulingning haqi–hurmati uchun Oʻz xohishingga muvofiq, shunday ulugʻvor ish qilding. Bu buyuk vaʼdalaringni bizga ayon qilding.

²⁰Senga oʻxshagan boshqa xudo haqida hech qachon eshitmaganmiz. Sening aslo oʻxshashing yoʻq. Ey Egam, Sendan oʻzga Xudo yoʻq!⁺ ²¹Xalqing Isroilga oʻxshashi yoʻq! Ey Xudoyim, boshqa qaysi xalqni Sen qullikdan xalos qilib, Oʻzingning xalqing qilding?! Sen Oʻz xalqingni Misrdan olib chiqib, butun olamga shuhratingni yoyding. Buyuk va ajoyib ishlaring orqali xalqing oldidan begona xalqlarni quvding⁺. ²²Xalqing Isroilni to abad Oʻzingning xalqing qilding. Ey Egam, Sen ularning Xudosi boʻlding.

²³Ey Egam! Bu qulingga va uning xonadoniga qarata aytgan soʻzingda to abad tur, bergan vaʼdangni bajar, ²⁴toki odamlar, Sarvari Olam — Isroil xalqining Xudosi ekan, deb nomingni to abad maqtab yursinlar. Ha, quling Dovudning xonadonini Oʻzing har doim mustahkam qilgin. ²⁵Zotan, Sen, ey Xudoyim, bu qulingga, sening xonadoningni barpo etaman, deb ayon etgansan! Shu sababdan bu quling Senga ibodat qilishga jurʼat etdi. ²⁶Ey Egam! Sen Xudosan. Sen bu qulingga ana shunday ezgu narsalarni vaʼda qilgansan. ²⁷Agar Oʻzing maʼqul koʻrsang, bu qulingning xonadoniga marhamat qilgin, toki Sening huzuringda to abad tursin. Zotan, Sen marhamat qilgan xonadon, ey Egam, to abad marhamatga sazovor boʻlgʻay.”

18–BOB

Dovudning jangdagi gʻalabalari

18¹•Birmuncha vaqt oʻtgach, Dovud yana Filistlarga hujum qilib, ularni magʻlub qildi. Gat shahri* va uning atrofidagi qishloqlarni Filistlardan tortib oldi.

²Soʻng Moʻab xalqini ham magʻlub qildi. Moʻab xalqi Dovudga qaram boʻlib, oʻlpon toʻlaydigan boʻlishdi.

³Zoʻvo* shohi Hadadzar Furot daryosi boʻylariga yurish qilib, oʻsha yerlarda oʻz hokimiyatini oʻrnatmoqchi boʻlgan bir paytda Dovud unga hujum qildi. Dovud Hadadzarni Xomat shahri yonida tor–mor etdi⁺. ⁴Hadadzarning 1000 ta jang aravasini, 7000 otliq va 20.000 piyoda sipohini asirga oldi. Oʻzining 100 ta jang aravasi uchun kerakli otlarni qoldirib, boshqa hamma otlarni mayib qildi⁺.

⁵Damashqdagi Oram xalqi Zoʻvo shohi Hadadzarga yordamga kelgan edi, Dovud ulardan 22.000 kishini oʻldirdi. ⁶Soʻng Damashqdagi Oram xalqining shaharlariga oʻzining qoʻnolgʻalarini joylashtirdi. Oram xalqi ham Dovudga qaram boʻlib, oʻlpon toʻlaydigan boʻldi. Shunday qilib, Dovud qayerga bormasin, Egamiz uni zafarga erishtirdi.

⁷Dovud Hadadzarning aʼyonlari koʻtarib yuradigan oltin qalqonlarni qoʻlga kiritib, Quddusga keltirdi⁺. ⁸Yana Hadadzarning qoʻli ostidagi shaharlari boʻlgan Tivxat va Xundan koʻp bronza olib keldi. Keyinchalik Sulaymon bu bronzadan hovuz, ustunlar va har xil ashyolar yasattirdi*⁺.

⁹Xomat* shohi Toʻax*: “Dovud Hadadzarning butun lashkarini magʻlub qilibdi” degan xabarni eshitib qoldi. ¹⁰Toʻax shoh Dovudning huzuriga oʻgʻli Yoramni* yuborib, qutladi, jangda Hadadzardan gʻolib kelgani uchun Dovudni olqishladi. Toʻax Hadadzar bilan uzoq vaqtdan beri urishib kelardi. U Dovudga oltin, kumush, bronza idishlarni tortiq qilib yubordi. ¹¹Shoh Dovud bu inʼomlarni boshqa yurtlardan — Edom, Moʻab, Ommon, Filist va Omolekdan tortib olib kelgan oltinu kumushlar bilan birga Egamizga nazr qildi⁺.

¹²Zeruya oʻgʻli Abushay Tuz vodiysida* Edom xalqidan 18.000 kishini halok qildi. ¹³U Edom yurtiga* oʻz qoʻnolgʻalarini joylashtirdi. Edom xalqi Dovudga qaram boʻldi. Dovud qayerga bormasin, Egamiz uni zafarga erishtirdi⁺.

¹⁴•Dovud butun Isroilda shohlik qilar ekan, xalqini odillik bilan boshqarardi. ¹⁵Zeruya oʻgʻli Yoʻab — lashkarboshi, Oxilud oʻgʻli Yohushafat mushovir* edi⁺. ¹⁶Oxitob oʻgʻli Zodoʻx bilan Abuatar oʻgʻli Oximalek* — ruhoniy, Sarayo* mirza edi⁺. ¹⁷Yohayido oʻgʻli Binayo Xaretlik va Palatlik qoʻriqchilarning* boshligʻi edi. Dovudning oʻgʻillari saroyda yuksak lavozimdagi aʼyonlar edilar⁺.

19–BOB

Dovud Ommon va Oram xalqlarini magʻlub qiladi

19¹•Oradan bir qancha vaqt oʻtgach, Ommon* shohi Naxosh olamdan oʻtib, oʻrniga oʻgʻli Xanun shoh boʻldi⁺. ²Dovud: “Naxosh menga sodiq edi, men ham uning oʻgʻli Xanunga sodiq boʻlayin”, deb koʻnglidan oʻtkazdi. Shunday qilib, Dovud Xanunga otasining vafoti munosabati bilan tasalli berish uchun oʻz elchilarini joʻnatdi.

Dovudning elchilari Xanunga tasalli bergani Ommon yurtiga borishgach, ³Ommon beklari Xanunga shunday deb oʻrgatishdi: “Dovud bu odamlarini otangiz hurmati uchun joʻnatgan, deb oʻylaysizmi? Yoʻq, bu elchilar sizning huzuringizga yomon niyat bilan kelishgan, ular yurtni kuzatib, tekshirib, keyin qoʻlga kiritishmoqchi.” ⁴Shu gapdan soʻng Xanun Dovudning elchilarini ushladi, ularning soqollarini qirdirib, kiyimlarini sonlarigacha kestirib, orqaga qaytarib yubordi. ⁵Elchilar qaytib ketishdi. Dovud bu voqeani eshitdi–yu, elchilarini kutib olish uchun odamlar joʻnatdi. Elchilar juda sharmandali ahvolda qolgan edilar. Shoh oʻsha elchilariga: “Soqolingiz oʻsguncha Yerixoda qolinglar, keyin mening oldimga qaytib kelinglar”, deb ayttirib yubordi.

⁶Ommon xalqi: “Endi Dovudning gʻazabiga duchor boʻldik”, deb oʻyladilar. Shuning uchun Xanun va Ommon xalqi Oram–Naxrayimdan, Oram–Maxodan va Zoʻvo shohliklaridan* jang aravalari va otliqlar yollash uchun 2000 pud* kumush yubordilar⁺. ⁷Xanun 32.000 ta jang aravasini va Maxo shahri shohini lashkari bilan yolladi. Maxo shohi kelib, Midavo shahri* yonida qarorgoh qurdi. Ommon xalqi ham oʻz shaharlaridan chiqib, jangga otlandi⁺.

⁸Dovud bu xabarni eshitdi–yu, lashkarboshi Yoʻab boshchiligida qoʻriqchilarining hammasini urushga safarbar qildi. ⁹Ommon lashkari shahar* darvozasi oldida Dovudga qarshi saf tortdi. Yordamga kelgan shohlar ham yalanglikda alohida saf tortdilar.

¹⁰Yoʻab gʻanim toʻdalari orqayu oldindan hujum qilayotganini koʻrdi. U Isroilning saralangan sipohlaridan tanlab oldi–da, Oram lashkariga qarshi saf torttirdi. ¹¹Qolganlariga esa ukasi Abushayni bosh qilib, Ommonlarga qarshi shay qilib qoʻydi⁺. ¹²Yoʻab Abushayga:

— Oram lashkari mendan ustun kelsa, sen yordamga kelasan, — dedi. — Bordi–yu, Ommonlar sendan baland kelsa, men yordamga boraman. ¹³Bardam boʻl! Xalqimiz va Xudoyimizning shaharlari uchun mardlarcha kurash olib boraylik. Egamizning xohish–irodasi bajo boʻlsin⁺.

¹⁴Yoʻab boshchiligidagi sipohlar Oram lashkariga qarshi tashlandilar. Oram lashkari esa ularning oldiga tushib qochib qoldi. ¹⁵Ularning qochganini koʻrgan Ommonlar ham Yoʻabning ukasi Abushaydan qochib, shaharga berkindilar. Shundan keyin Yoʻab Quddusga qaytib ketdi.

¹⁶Oram lashkari Isroil lashkaridan yengilganini anglab yetgach, xabarchilar yuborib, Furot daryosining narigi tomonida turgan oʻz lashkarini chaqirtirib keldilar. Ularga lashkarboshi qilib, shoh Hadadzar lashkarining qoʻmondoni Shoʻvaxni* tayinladilar⁺. ¹⁷Dovud bu voqeani eshitib, jamiki Isroil lashkarini yigʻdi. Iordan daryosini kechib oʻtib, Oram lashkariga qarshi saf tortdi. Oram lashkari hujumga oʻtdi. ¹⁸Ammo ular bu safar ham Isroil lashkarining oldiga tushib qochib qolishdi. Dovud Oram lashkarining 7000 nafar jang aravasi aravakashini va 40.000 nafar sipohini oʻldirdi. Hadadzarning lashkarboshisi Shoʻvax ham Dovudning qoʻlidan halok boʻldi.

¹⁹Shunday qilib, Hadadzarning qoʻli ostidagi shohlar Isroildan magʻlub boʻlib, Dovud bilan sulh tuzishga majbur boʻlishdi. Ular Dovudga qaram boʻlib qolishdi. Shundan keyin Oram xalqi Ommon xalqiga yordam berishdan bosh tortadigan boʻldi.

20–BOB

Dovud Rabba shahrini bosib oladi

20¹•Bahor boshlanib, shohlar urushga ketadigan payt ham boʻldi. Yoʻab lashkarni jangga boshladi. Ular Ommon yurtini yakson qilib, Rabba shahrini* qamal qilishdi. Dovudning oʻzi Quddusda qolgan edi. Yoʻab Rabbaga hujum qilib, shaharni qoʻlga kiritdi⁺. ²Dovud Rabbaga yetib borgach, Ommon shohining boshidagi tojini* oldi. Qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan, ogʻirligi ikki pud* keladigan bu oltin toj Dovudning boshiga kiydirildi. Dovud shahardan katta miqdorda oʻlja ham yigʻdi. ³U shahar aholisini arra, choʻkich va bolta bilan bajariladigan ishlarga majbur qildi. Dovud Ommon shaharlarining hammasida shu usulni qoʻlladi. Shundan keyin u jamiki lashkarini boshlab, Quddusga qaytib ketdi.

Filist pahlavonlariga qarshi jang

⁴Shundan soʻng Gezer shahrida Filistlar bilan yana urush chiqdi. Xushalik Sibaxay bu urushda Sof* degan odamni oʻldirdi. Sof Rafa xalqidan* edi. Filistlar Isroil xalqiga boʻyin egdilar⁺.

⁵Koʻp oʻtmay Isroil lashkari bilan Filistlar oʻrtasida yana urush boʻldi. Yovir oʻgʻli Elxanon Gatlik* Goʻliyotning* ukasi Laxmini oʻldirdi. Goʻliyot nayzasining sopi toʻquvchining dastgohi xodasiday kelardi⁺.

⁶Soʻngra yana Gat shahrida urush boʻldi. U yerda ham Rafa xalqidan devday bir odam bor edi. Uning qoʻl–oyoqlari olti barmoqli edi, hammasi boʻlib yigirma toʻrtta barmogʻi bor edi. ⁷Oʻsha odam Isroil lashkarini haqorat qilgan edi, Yoʻnatan uni oʻldirdi. Yoʻnatan Dovudning akasi Shimoning oʻgʻli edi⁺.

⁸Dovud va uning odamlari tomonidan oʻldirilgan oʻsha Filistlar Gatlik boʻlib, Rafa xalqidan edilar⁺.

21–BOB

Dovud xalqni roʻyxat qiladi

21¹•Shayton Isroilga qarshi qoʻzgʻalib, Dovudni Isroil xalqini sanab chiqishga undadi⁺. ²Dovud Yoʻabga va lashkarboshilarga shunday buyruq berdi:

— Boringlar, Bershebadan Dangacha boʻlgan joylarni kezib, Isroil xalqini sanab chiqinglar. Menga natijasini olib kelinglar, toki qancha aholi borligini men bilayin⁺.

³Lekin Yoʻab shunday dedi:

— Egam xalqning hozirgi sonini yuz karra koʻpaytirsin! Ey shoh hazratlari, bu xalqning hammasi sizning qullaringiz emasmi?! Nechun hazratim xalqni sanashga ehtiyoj sezib qoldilar?! Nechun Isroilga gunoh orttirmoqchilar?!⁺

⁴Lekin Yoʻab soʻzidan shohning soʻzi ustun keldi. Yoʻab borib, butun Isroil yurtini kezib chiqdi. Soʻngra Quddusga qaytib keldi. ⁵Yoʻab roʻyxat natijasini Dovudga maʼlum qildi. Butun Isroilda jang qilishga qodir 1.100.000 odam, Yahudoda esa jang qilishga qodir 470.000 odam bor ekan⁺. ⁶Yoʻab Levi qabilasi bilan Benyamin qabilasini roʻyxatga kiritmagan edi, chunki shohning bu buyrugʻidan u tamom norozi edi⁺.

⁷•Xalq roʻyxatga olingani Xudoga ham maʼqul kelmadi. U Isroil xalqini jazoladi. ⁸Shunda Dovud:

— Bu ishni qilib ogʻir gunohga botdim, aqlsizlarcha ish tutdim. Oʻtinaman, bu qulingning gunohini kechir, — deb Xudoga iltijo qildi⁺.

⁹Dovudning xizmatida boʻlgan valiy Gadga Egamiz dedi:⁺

¹⁰— Borib Dovudga shu gaplarni yetkaz: “Egam shunday deb aytmoqda: Men senga uchta jazoni taklif qilaman, shulardan bittasini tanla, keyin senga oʻsha jazoni yuboraman.”

¹¹Gad Dovudning huzuriga borib, unga shunday dedi:

— Egamiz aytmoqda: “Oladigan jazoingni oʻzing tanla. ¹²Uch yil ocharchilik boʻlsinmi? Yoki uch oy davomida dushmanlaring seni taʼqib qilib, qirsinmi? Yoki Egamning Oʻzi senga uch kun davomida qilichi bilan hujum qilib, Oʻz farishtasi orqali butun yurtni oʻlatga giriftor qilsinmi?” Meni Yuborganga nima deb javob berayin?

¹³— Men juda ogʻir ahvolda qoldim–ku, — dedi Dovud Gadga. — Nima boʻlsa ham, odamzodning qoʻliga tushmayin. Mayli, Egamning Oʻzi meni jazolasin, chunki U gʻoyat rahmdil⁺.

¹⁴Shunday qilib, Egamiz Isroil yurtiga oʻlat yubordi. Natijada Isroil xalqidan 70.000 odam nobud boʻldi⁺. ¹⁵Xudo Quddusni vayron qilish uchun bir farishtani yubordi. Lekin farishta shaharni vayron qilmoqchi boʻlib turganda, Egamiz rahm qilib, balo–qazo joʻnatmaydigan boʻldi. Xalqni qirayotgan farishtaga:

— Boʻldi, bas! Yetadi! — deb amr berdi.

Egamizning farishtasi oʻsha paytda Quddusda — Yobus xalqidan boʻlgan Aravno* ismli odamning xirmonida* turgan edi⁺.

¹⁶Dovud qarasa, Egamizning farishtasi yer bilan osmon oʻrtasida, qoʻlidagi yalangʻochlangan qilichini Quddus tomonga choʻzib turgan ekan. Shunda qanor kiygan* Dovud va oqsoqollar muk tushdilar.

¹⁷— Xalqni sanashga amr bergan menman–ku, — deya yolvordi Xudoga Dovud. — Gunoh qilgan menman, men aybdorman! Qoʻyday beozor bu insonlar nima ayb qilibdi? Ey Egam Xudo, gʻazabingni menga va otam xonadoniga socha qol! Xalqingni esa oʻlatdan xalos et.

¹⁸•Shundan keyin Egamizning farishtasi Gadga buyurdi:

— Dovudga borib ayt: “Yobus xalqidan boʻlgan Aravnoning xirmoniga borib, oʻsha yerda Egamizga atab bir qurbongoh qur.”

¹⁹Gad borib, Dovudga Egamizning buyrugʻini yetkazdi. Dovud uning aytganini qilib, xirmonga bordi. ²⁰Oʻsha payti Aravno bilan uning toʻrt oʻgʻli bugʻdoy yanchayotgan edilar. Birdaniga ular farishtani koʻrib qoldilar. Oʻgʻillarning toʻrtalasi ham qochib yashirinib oldilar. ²¹Xuddi oʻsha zahoti Dovud ham xirmonga yaqinlashib qolgan edi. Aravno Dovudni koʻrishi bilanoq xirmondan chiqib, yerga muk tushib taʼzim qildi. ²²Dovud Aravnoga aytdi:

— Menga xirmoningni toʻliq narxiga sot, men Egamga atab qurbongoh qurmoqchiman, toki oʻlat xalqdan daf boʻlsin⁺.

²³— Xirmonimni olavering, — deya javob berdi Aravno. — Shoh hazratlari nimani maʼqul koʻrsalar, shuni qilsinlar. Mana, kuydirib qurbonlik qilishlari uchun hoʻkizlarimni beraman, oʻtin uchun xoʻptirim* bor, don nazri uchun bugʻdoyim ham tayyor. Hammasini olavering⁺.

²⁴— Boʻlmaydi! — dedi shoh Dovud. — Sendan bu narsalarni toʻliq narxiga sotib olaman. Sening mulkingni Egamga bagʻishlamayman. Tekin tushgan qurbonliklarni Egamga kuydirib nazr qilmayman.

²⁵Dovud Aravnoga oʻsha yer uchun olti yuz oltin tanga* berdi. ²⁶Dovud u yerda Egamizga atab qurbongoh qurib, kuydiriladigan qurbonliklar va tinchlik qurbonliklarini atadi. Soʻngra Egamizga iltijo qildi. Egamiz uning iltijosiga javob berib, qurbongoh ustiga osmondan olov tushirdi⁺.

²⁷Shundan soʻng Egamiz farishtaga: “Qilichingni* qiniga qaytarib solib qoʻy!” deb amr bergan edi, farishta itoat etdi. ²⁸Dovud qilgan iltijosiga Egamizdan javob olganini koʻrgach, Aravnoning xirmonida yana qurbonliklar keltirdi. ²⁹Muso sahroda yasagan Egamizning chodiri va qurbonlik kuydiriladigan qurbongoh oʻsha paytda Givondagi* sajdagohda joylashgan edi⁺. ³⁰Ammo Dovud Xudoga iltijo qilgani u yerga bormagandi. Chunki u Egamizning farishtasi qilichidan qoʻrqqan edi.

22–BOB

22¹Dovud shunday dedi: “Egamiz Xudoning uyi ham, Isroil xalqi qurbonliklar kuydiradigan qurbongoh ham shu yerda boʻladi.”⁺

Maʼbadni qurishga tayyorgarlik

²Dovud Isroil yurtidagi barcha musofirlarni bir joyga yigʻdirdi. Ulardan baʼzilarini Xudoning uyini qurish uchun tosh kesib yoʻnadigan sangtaroshlar qilib tayinladi⁺. ³Dovud yogʻoch darvozalar uchun oshiq–moshiq va mixlar yasagani koʻp miqdorda temir saqlab qoʻydi. Bronza ham shunchalik koʻp ediki, hech kim uning hisobiga yeta olmasdi⁺. ⁴U behisob sadr yogʻochini ham saqlab qoʻydi. Sidonliklar va Tirliklar* koʻp miqdorda sadr yogʻochlari olib kelgan edilar⁺. ⁵Dovud ichida shunday deb aytar edi: “Oʻgʻlim Sulaymon yosh, tajribasiz. Egamiz uchun quriladigan uy esa shu qadar salobatli boʻlishi kerakki, uning dongʻi butun dunyoga yoyilib, barcha xalqlar orasida shuhrat topishi kerak. Shunday ekan, qurilish uchun hamma tayyorgarlikni oʻzim koʻrib qoʻyaveray.” Shuning uchun Dovud oʻlimidan oldin koʻp miqdordagi ashyolarni tayyorlab qoʻygan edi⁺.

⁶Soʻngra Dovud oʻgʻli Sulaymonni chaqirtirib, Isroil xalqining Xudosi — Egamiz uchun uy qurishni unga topshirdi.

⁷— Oʻgʻlim! — deb gapini boshladi Dovud, — Men Egam Xudoga atab bir uy qurish niyatida edim⁺. ⁸Lekin Egam menga shunday soʻzini yuborgan edi: “Sen koʻp jang qilib, koʻp qon toʻkding. Yer yuzida, Mening oldimda shu qadar koʻp qon toʻkkaning uchun Menga atab uyni sen qurmaysan⁺. ⁹Ammo sendan bir oʻgʻil tugʻiladi. Oʻgʻling tinchliksevar odam boʻladi. Men uni atrofdagi hamma gʻanimlardan xalos qilib, tinchlikka erishtiraman. Uning ismi Sulaymon* boʻladi. Uning hukmronligi davrida Isroilga tinchlik, osoyishtalik ato qilaman⁺. ¹⁰Menga atab uyni oʻsha oʻgʻling quradi. U Menga oʻgʻil boʻladi, Men unga ota boʻlaman. Uning Isroildagi shohlik taxtini to abad mustahkam qilaman.”⁺ ¹¹Endi, oʻgʻlim, Xudo senga yor boʻlsin. Uning uyini qurayotganingda, Egang Xudo Oʻz vaʼdasiga muvofiq, seni muvaffaqiyatga erishtirsin. ¹²Egam senga idrok bilan fahm–farosat bersin, toki U Isroil hukmronligini senga topshirganda, sen Egang Xudoning qonuniga rioya qila olgin. ¹³Agar sen Egamizning Isroil uchun Musoga amr etgan qonun–qoidalarini bitta qoldirmay bajarsang, muvaffaqiyatga erishasan. Dadil va botir boʻl. Qoʻrqma, vahimaga tushma⁺. ¹⁴Men Egamizning uyi uchun koʻp mashaqqatlar bilan 200.000 pud* oltin, 2.000.000 pud* kumush, behisob miqdorda bronza va temir tayyorladim. Yana yogʻoch va tosh ham tayyorlab qoʻydim. Sen bularga yana qoʻshishing lozim. ¹⁵Sening koʻp ishchilaring bor. Ularning orasida turli hunarmandlar — tosh yoʻnuvchilar, tosh teruvchilar, duradgorlar, ¹⁶oltin, kumush, bronza va temirga ishlov beradigan, behisob mohir ustalar bor. Qani, ishga bel bogʻla. Xudo senga yor boʻlsin.

¹⁷Dovud Isroilning barcha yoʻlboshchilariga, Sulaymonga yordam beringlar, deb amr qilib, shunday dedi: ¹⁸“Egangiz Xudo sizlar bilan birga boʻlib, sizlarga har tomondan tinchlik ato etdi. Bizdan oldin bu yurtda yashagan xalqni U mening qoʻlimga berdi. Ular endi Egamizga va Uning xalqiga qaram boʻlib qoldi⁺. ¹⁹Endi butun qalbingiz va yuragingiz bilan Egangiz Xudoga intiling. Boringlar, Parvardigor Egamizga atab uy qurishni boshlanglar, toki Ahd sandigʻi va muqaddas ashyolar oʻsha yerda saqlanadigan boʻlsin.”

23–BOB

23¹Dovud rosa keksayib, umri oxirlab qolgach, oʻgʻli Sulaymonni Isroil ustidan shoh qildi⁺.

Levilar va ularning vazifalari

²Dovud Isroilning hamma yoʻlboshchilarini, ruhoniylarini va levilarni toʻpladi. ³U oʻttiz va undan yuqori yoshdagi levilarni hisobladi. Ularning jami 38.000 erkak chiqdi⁺. ⁴Shunda Dovud aytdi: “Bulardan 24.000 nafari Egamizning uyidagi ishlar uchun masʼul boʻladi, 6000 nafari amaldorlar va hakamlar boʻlib xizmat qiladi, ⁵4000 nafari darvozabon boʻladi, qolgan 4000 nafari esa men yasattirgan musiqa asboblarini chalib, Egamizni madh qiladi.”⁺

⁶Dovud levilarni urugʻlariga koʻra, Gershon, Qohot va Marori guruhlariga boʻldi⁺.

Gershon nasli

⁷Gershonning Lubnax* va Shimax degan ikki oʻgʻli bor edi⁺.

⁸Lubnaxning uchta oʻgʻli boʻlib, toʻngʻichi Yoxiyol, oʻrtanchasi Zatom va kenjasi Yoʻel edi⁺.

⁹Ular Lubnax naslining urugʻboshilari edilar. Shimaxning Shalumoʻt, Xaziyol va Xaron ismli uch oʻgʻli bor edi.

¹⁰⁻¹¹Keyinchalik Shimax yana toʻrt oʻgʻil koʻrdi, ularning tartibi quyidagicha edi: Yaxat, Zizo, Yoush va Bariyo. Yoush bilan Bariyoning oʻgʻillari kam boʻlgani uchun ular bitta xonadon hisoblanardilar.

Qohot nasli

¹²Qohotning toʻrtta oʻgʻli boʻlib, ularning ismlari Imrom, Izxor, Xevron va Uziyol edi⁺.

¹³Imromning oʻgʻillari Horun va Muso edi. Horun Xudoga bagʻishlangan boʻlib, eng muqaddas ashyolar uchun masʼuliyat to abad uning va uning nasli zimmasiga yuklangan edi. Ular Egamizning huzurida qurbonliklar keltirishlari, Unga xizmat qilishlari va to abad Uning nomidan xalqni duo qilishlari kerak edi⁺. ¹⁴Xudoning odami Musoga kelsak, uning oʻgʻillari Levi qabilasining bir qismi hisoblanardi⁺.

¹⁵Musoning Gershom va Eliazar degan ikki oʻgʻli bor edi⁺.

¹⁶Gershomning oʻgʻillari orasida Shavuvol toʻngʻichi edi⁺.

¹⁷Eliazarning toʻngʻich farzandi Raxaviyo edi. Eliazarning undan boʻlak oʻgʻillari boʻlmasa–da, Raxaviyoning oʻgʻillari nihoyatda koʻp edi⁺.

¹⁸Qohotning ikkinchi oʻgʻli Izxor ham oʻgʻillar koʻrgan edi. Uning toʻngʻich oʻgʻli Shalumit edi.

¹⁹Qohotning uchinchi oʻgʻli Xevron toʻrt oʻgʻil koʻrgan edi. Toʻngʻich oʻgʻlining ismi Yoriyo, keyingilariniki Emoriyo, Yaxaziyol va Yoxamom edi⁺.

²⁰Qohotning kenja oʻgʻli Uziyolning ikki oʻgʻli bor edi: toʻngʻichi Mixo va kenjasi Ishshiyo⁺.

Marori nasli

²¹Marorining Maxli va Mushi degan ikkita oʻgʻli bor edi.

Maxlining Elazar va Kish ismli ikkita oʻgʻli bor edi⁺. ²²Elazar oʻgʻil koʻrmay oʻtib ketdi. Undan faqat qizlar tugʻildi. Uning qizlari oʻzlarining amakivachchalari — Kishning oʻgʻillariga turmushga chiqdilar⁺.

²³Mushining Maxli, Eder va Yorimoʻt ismli uch oʻgʻli bor edi⁺.

²⁴Xullas, levilarning nomma–nom roʻyxatga kiritilgan avlodlari, ularning urugʻ va xonadonlari shulardan iborat edi. Yigirma va undan yuqori yoshdagi levilar Egamizning uyidagi xizmatga tayinlangan edilar⁺.

²⁵Dovud shunday degan edi: “Isroil xalqining Xudosi — Egamiz Oʻz xalqiga tinchlik ato qildi. Endi U Quddusda abadiy istiqomat qiladi⁺. ²⁶Shunday ekan, bundan buyon levilar Muqaddas chodirni yoki unda ishlatiladigan ashyolarni koʻtarib yurishlari shart emas.” ²⁷Dovudning oxirgi farmoniga koʻra, yigirma va undan yuqori yoshdagi levilar roʻyxatga olingan edilar.

²⁸Levilarning vazifasi Egamizning uyidagi xizmatda Horun nasliga yordam berish edi. Bunga: hovli va yon xonalarga masʼul boʻlish, muqaddas ashyolarni poklash va Egamizning uyidagi har qanday boshqa yumushlarni bajarish vazifalari kirar edi⁺. ²⁹Shuningdek, levilar Egamiz huzuridagi xontaxta ustiga qoʻyiladigan nonlar, don nazri uchun sifatli un, xamirturushsiz chalpaklar, pishirib tayyorlanadigan nazrlar, zaytun moyi aralashtirilgan nazrlar, nazrlarning ogʻirligi, soni va hajmi uchun masʼul edilar. ³⁰Har kuni ertalab va kechqurun ular Maʼbadda Egamizga shukronalar aytib, hamdu sanolar kuylashlari kerak edi. ³¹Shabbat kunlari, yangi oy va boshqa belgilangan bayramlarda qurbonliklar kuydirilganda ham shukronalar aytib, hamdu sanolar kuylash ularning zimmasida edi. Egamizning huzurida doimo xizmat qilayotgan levilarning soni qoidaga muvofiq boʻlishi shart edi⁺.

³²Demak, levilar Uchrashuv chodiri* va Maʼbad uchun masʼul boʻlib, Egamizning uyida xizmat qilgan oʻz qarindoshlari — Horun nasliga yordam berishlari kerak edi.

24–BOB

Ruhoniylar va ularning vazifalari

24¹Horun nasli xizmat uchun guruh–guruhlarga boʻlindi. Horunning Nadov, Abihu, Elazar va Itamar ismli toʻrt oʻgʻli bor edi⁺. ²Lekin Nadov bilan Abihu otalaridan oldin, oʻgʻil koʻrmasdan vafot etganlari uchun, Elazar bilan Itamar ruhoniy boʻldilar⁺. ³Shoh Dovud Horun naslini, bajaradigan vazifalariga koʻra, guruhlarga boʻldi. Unga bu ishda Elazar naslidan boʻlgan Zodoʻx va Itamar naslidan boʻlgan Oximalek yordam berdilar⁺. ⁴Elazar naslidagi urugʻboshilarning soni Itamar naslinikiga qaraganda koʻproq boʻlgani uchun, Elazar nasli 16 guruhga, Itamar nasli esa 8 guruhga boʻlindi. ⁵Maʼbadda Xudoga xizmat qiladigan malakali rahnamolarning baʼzilari Elazar naslidan, boshqalari esa Itamar naslidan edilar. Shu sababdan tarafkashlikka yoʻl qoʻymaslik uchun bajaradigan vazifalari ularga qurʼa boʻyicha* boʻlib berildi.

⁶Elazar va Itamar nasllari uchun navbatma–navbat qurʼa tashlandi. Levilardan boʻlgan kotib Natanil oʻgʻli Shamayo qurʼa natijalarini qayd etib turdi. Shoh, uning aʼyonlari, ruhoniy Zodoʻx, Abuatar oʻgʻli Oximalek hamda ruhoniy va levi xonadonlarining urugʻboshilari bunga shohid boʻldilar.

⁷Birinchi qurʼa Yohayirivga tushdi.

Ikkinchi qurʼa Yodayoga tushdi⁺.

⁸Uchinchi qurʼa Xarimga tushdi.

Toʻrtinchi qurʼa Sayoʻrimga tushdi.

⁹Beshinchi qurʼa Malkiyoga tushdi.

Oltinchi qurʼa Miyominga tushdi.

¹⁰Yettinchi qurʼa Xakkoʻzga tushdi.

Sakkizinchi qurʼa Abiyoga tushdi⁺.

¹¹Toʻqqizinchi qurʼa Yeshuvaga tushdi.

Oʻninchi qurʼa Shaxaniyoga tushdi.

¹²Oʻn birinchi qurʼa Eliashabga tushdi.

Oʻn ikkinchi qurʼa Yaximga tushdi.

¹³Oʻn uchinchi qurʼa Xuppaga tushdi.

Oʻn toʻrtinchi qurʼa Eshebovga tushdi.

¹⁴Oʻn beshinchi qurʼa Bildaxga tushdi.

Oʻn oltinchi qurʼa Immarga tushdi.

¹⁵Oʻn yettinchi qurʼa Xazirga tushdi.

Oʻn sakkizinchi qurʼa Xapizezga tushdi.

¹⁶Oʻn toʻqqizinchi qurʼa Patixiyoga tushdi.

Yigirmanchi qurʼa Yoxizqiyolga tushdi.

¹⁷Yigirma birinchi qurʼa Yoxinga tushdi.

Yigirma ikkinchi qurʼa Gamulga tushdi.

¹⁸Yigirma uchinchi qurʼa Daloyoga tushdi.

Yigirma toʻrtinchi qurʼa Maziyoga tushdi.

¹⁹Har bir guruh Egamiz uyidagi oʻz vazifasini ularning bobokaloni Horun tomonidan belgilangan koʻrsatmalar asosida bajarishi lozim edi. Bu koʻrsatmalarni Horunga Isroil xalqining Xudosi — Egamiz bergan edi.

Levi urugʻboshilarining roʻyxati

²⁰Levidan bino boʻlgan boshqa urugʻboshilar quyidagilar edi:

Imrom naslidan — Shavuvol*,

Shavuvol naslidan — Yoxidayo,⁺

²¹Raxaviyo naslidan — yoʻlboshchi Ishshiyo,

²²Izxor naslidan — Shalumit*,

Shalumit naslidan — Yaxat,

²³Xevron naslidan — toʻngʻichi Yoriyo, ikkinchisi — Emoriyo*, uchinchisi — Yaxaziyol va toʻrtinchisi — Yoxamom,⁺

²⁴Uziyol naslidan — Mixo,

Mixo naslidan — Shomir,

²⁵Mixoning ukasi — Ishshiyo,

Ishshiyo naslidan — Zakariyo,

²⁶⁻²⁷Marori naslidan — Maxli, Mushi va Yaziyo,

Yaziyo naslidan — Shoʻham, Zakkur va Ibri,

²⁸⁻²⁹Maxli naslidan — Elazar va Kish. Elazarning oʻgʻillari yoʻq edi.

Kish naslidan — Yaraxmal*,

³⁰Mushi naslidan — Maxli, Eder va Yarimoʻt.

Levi nasli, urugʻlari boʻyicha, ana shulardan iborat edi.

³¹Ular ham Horun nasli singari, qurʼa tashlab, bajaradigan vazifalarini aniqlab olgan edilar. Shoh Dovud, Zodoʻx, Oximalek, ruhoniy va levi xonadonlarining urugʻboshilari bunga shohid edilar. Katta oʻgʻil xonadoni, kichik oʻgʻil xonadoni qatori, qurʼa tashladi⁺.

25–BOB

Maʼbad sozandalari va ularning vazifalari

25¹Dovud bilan levi yoʻlboshchilari levilarning Osif, Xaman va Yodutun urugʻlarini sozandalar qilib tayinladilar. Ularning vazifasi lira, arfa va zillar chalib, bashorat qilish edi. Sozandalarning roʻyxati va ularning bajaradigan vazifasi quyidagicha edi:⁺

²Osifning toʻrt oʻgʻli Zakkur, Yusuf, Nataniyo va Osorilax otasining rahbarligi ostida boʻlib, shohning buyrugʻi bilan bashorat qilishar edi.

³Yodutunning olti oʻgʻli Gadaliyo, Zari, Yeshayo, Shimax*, Xashaviyo va Mattitiyo otasining rahbarligi ostida boʻlib, ular lira joʻrligida bashorat qilishar, Egamizga shukronalar va hamdu sanolar aytishar edi.

⁴Xamanning Bukkiyox, Mattaniyo, Uziyol, Shavuvol, Yarimoʻt, Xanoniyo, Xonin, Eliota, Gidalti, Romamtizer, Yoshbaxasha, Maloʻti, Xoʻtir va Maxaziyoʻt ismli oʻn toʻrtta oʻgʻli bor edi. ⁵Bularning hammasi shoh xizmatida boʻlgan valiy Xamanning oʻgʻillari edilar. Xudo Oʻz vaʼdasiga binoan, Xamanni siylab, unga oʻn toʻrtta oʻgʻil bergan edi. Uning uch qizi ham bor edi. ⁶Oʻgʻillarning hammasi otasining rahbarligi ostida zil, arfa va liralarni chalib, Egamizning uyida sozanda boʻlib xizmat qilishar edi. Osif, Yodutun va Xaman bevosita shohning buyruqlariga boʻysunishardi.

⁷⁻⁹Bu sozandalar qarindoshlari bilan birga 288 kishini tashkil qilib, Egamizning huzurida yuksak mahorat bilan musiqa chalishar edi. Ular xonadonlariga koʻra, 24 guruhga boʻlindi. Har bir guruh 12 kishidan tashkil topgan boʻlib, bir rahbarga ega edi. Ularning hammasi — yoshu qari, ustozu shogird oʻz vazifalarini bilib olish uchun qurʼa tashlashdi*.

Birinchi qurʼa Osif xonadonidagi Yusuf va uning guruhiga tushdi.

Ikkinchi qurʼa Gadaliyo va uning guruhiga tushdi⁺.

¹⁰Uchinchi qurʼa Zakkur va uning guruhiga tushdi.

¹¹Toʻrtinchi qurʼa Zari* va uning guruhiga tushdi.

¹²Beshinchi qurʼa Nataniyo va uning guruhiga tushdi.

¹³Oltinchi qurʼa Bukkiyox va uning guruhiga tushdi.

¹⁴Yettinchi qurʼa Osorilax* va uning guruhiga tushdi.

¹⁵Sakkizinchi qurʼa Yeshayo va uning guruhiga tushdi.

¹⁶Toʻqqizinchi qurʼa Mattaniyo va uning guruhiga tushdi.

¹⁷Oʻninchi qurʼa Shimax va uning guruhiga tushdi.

¹⁸Oʻn birinchi qurʼa Uziyol* va uning guruhiga tushdi.

¹⁹Oʻn ikkinchi qurʼa Xashaviyo va uning guruhiga tushdi.

²⁰Oʻn uchinchi qurʼa Shavuvol* va uning guruhiga tushdi.

²¹Oʻn toʻrtinchi qurʼa Mattitiyo va uning guruhiga tushdi.

²²Oʻn beshinchi qurʼa Yarimoʻt va uning guruhiga tushdi.

²³Oʻn oltinchi qurʼa Xanoniyo va uning guruhiga tushdi.

²⁴Oʻn yettinchi qurʼa Yoshbaxasha va uning guruhiga tushdi.

²⁵Oʻn sakkizinchi qurʼa Xonin va uning guruhiga tushdi.

²⁶Oʻn toʻqqizinchi qurʼa Maloʻti va uning guruhiga tushdi.

²⁷Yigirmanchi qurʼa Eliota va uning guruhiga tushdi.

²⁸Yigirma birinchi qurʼa Xoʻtir va uning guruhiga tushdi.

²⁹Yigirma ikkinchi qurʼa Gidalti va uning guruhiga tushdi.

³⁰Yigirma uchinchi qurʼa Maxaziyoʻt va uning guruhiga tushdi.

³¹Yigirma toʻrtinchi qurʼa Romamtizer va uning guruhiga tushdi.

26–BOB

Maʼbad darvozabonlari va ularning vazifalari

26¹Maʼbad darvozasida xizmat qilish uchun quyidagi levilar tayinlangan edi:

Koʻrax naslidagi Osif xonadonidan — Kori oʻgʻli Mashalmiyo.

²Mashalmiyoning yetti oʻgʻli bor edi: toʻngʻichi — Zakariyo, ikkinchisi — Yodiyol, uchinchisi — Zabadiyo, toʻrtinchisi — Yatniyol,⁺ ³beshinchisi — Elam, oltinchisi — Yohuxanon va yettinchisi — Elixoʻnay.

⁴⁻⁵Xudo Obidadomni barakalab, unga sakkiz oʻgʻil bergan edi: toʻngʻich oʻgʻli — Shamayo, ikkinchisi — Yohuzabad, uchinchisi — Yoʻx, toʻrtinchisi — Soxor, beshinchisi — Natanil, oltinchisi — Omiyol, yettinchisi — Issaxor va sakkizinchisi — Fullatay⁺⁺.

⁶Obidadomning toʻngʻichi Shamayoning ham oʻgʻillari bor edi. Ular nihoyatda qobiliyatli boʻlganlari uchun oʻzlarining ota xonadonida urugʻboshilar edilar. ⁷Ularning ismlari Oʻtnax, Rafail, Obid va Elzabad edi. Shamayoning qarindoshlari Elixu bilan Samaxiyo ham nihoyatda qobiliyatli edilar. ⁸Obidadomning bu avlodi jami oltmish ikki kishini tashkil qilib, hammasi qobiliyatli, oʻz xizmatiga layoqatli edilar⁺.

⁹Mashalmiyoning oʻgʻillari va aka–ukalari oʻn sakkiz kishini tashkil qilib, hammasi qobiliyatli edilar.

¹⁰Marori naslidan boʻlgan Xoʻsaxning toʻrt oʻgʻli bor edi. Uning Shimri degan oʻgʻli yoʻlboshchi edi. Shimri toʻngʻich oʻgʻil boʻlmasa ham, otasi uni yoʻlboshchi qilgan edi. ¹¹Xoʻsaxning ikkinchi oʻgʻli — Xilqiyo, uchinchisi — Tavaliyo va toʻrtinchisi Zakariyo edi. Xoʻsax xonadonining oʻn uch aʼzosi Maʼbad darvozabonlari boʻlib xizmat qilar edilar.

¹²Darvozabonlar xonadonlari boʻyicha guruhlarga boʻlingan edilar. Ular Egamizning uyida xizmat qilayotgan boshqa levilar singari oʻz vazifalariga ega edilar. ¹³Har bir xonadon katta–kichikligiga qaramay qurʼa tashlab*, qoʻriqlaydigan darvozasini aniqlab oldi⁺.

¹⁴Sharq tomondagi darvoza uchun qurʼa tashlanganda, qurʼa Mashalmiyoga* tushdi. Soʻngra oʻgʻli Zakariyo uchun qurʼa tashlandi, unga shimol tomondagi darvoza tushdi. Zakariyo dono maslahatchi edi. ¹⁵Obidadom uchun qurʼa tashlanganda, unga janub tomondagi darvoza tushdi. Oʻgʻillari uchun qurʼa tashlanganda, ularga omborxonani qoʻriqlash tushdi⁺. ¹⁶Gʻarb tomondagi darvoza va yuqori yoʻl ustidagi Shallexet darvozasi uchun qurʼa tashlanganda, qurʼa Shupim bilan Xoʻsaxga tushdi. Darvozabonlar oʻz xizmatini belgilangan vaqtda, ketma–ketlikda uzluksiz ravishda bajarishlari lozim edi. ¹⁷Sharq tomondagi darvozada kuniga oltita darvozabon, shimol tomondagi darvozada toʻrtta, janub tomondagi darvozada ham toʻrtta darvozabon turardi. Shuningdek, ikkita omborxonada ikkitadan darvozabon turardi. ¹⁸Gʻarb tomondagi hovliga kelsak, yoʻlakda toʻrtta darvozabon, hovlining ichida esa ikkita darvozabon turardi.

¹⁹Koʻrax va Marori naslidan boʻlgan darvozabonlarga mana shu qoʻriqchilik vazifasi topshirilgan edi.

Boshqa levilar va ularning vazifalari

²⁰Oxiyo boshchiligidagi boshqa levilar* Xudoning uyidagi xazinalar va nazr qilingan hadyalar xazinalari uchun masʼul edilar. ²¹Gershon urugʻidan boʻlgan Lubnax* Yoxiyolning otasi edi. Lubnaxning naslidan bir necha urugʻboshilar chiqdi⁺. ²²Yoxiyolning oʻgʻillari Zatom bilan Yoʻel Egamizning uyidagi xazinalar uchun masʼul edilar.

²³Imrom, Izxor, Xevron va Uziyol urugʻlariga ham vazifalar taqsimlanib berildi.

²⁴Muso oʻgʻli Gershomning urugʻidan Shavuvol Maʼbadning bosh xazinaboni edi⁺. ²⁵Gershomning ukasi Eliazarning nasli quyidagilar edi: Eliazarning oʻgʻli — Raxaviyo, Raxaviyoning oʻgʻli — Yeshayo, Yeshayoning oʻgʻli — Yoram, Yoramning oʻgʻli — Zixri va Zixrining oʻgʻli — Shalumoʻt⁺. ²⁶Shalumoʻt va uning xonadoni Egamizga nazr qilingan hadyalar xazinasi uchun masʼul edi. Bu xazinada shoh Dovudning, urugʻboshilar, mingboshilar, yuzboshilar va lashkarboshilarning Xudoga nazr qilgan hadyalari saqlanar edi⁺. ²⁷Ular jangda qoʻlga kiritgan oʻljaning bir qismini Egamizning uyini taʼminlash uchun nazr qilardilar. ²⁸Shalumoʻt va uning xonadoni barcha hadyalar uchun masʼul edilar. Valiy Shomuil, Kish oʻgʻli Shoul, Nar oʻgʻli Abnur va Zeruya oʻgʻli Yoʻab nazr qilgan hadyalar ham ularning nazorati ostida edi.

²⁹Izxor naslidan Xonaniyo va uning oʻgʻillari Isroil xalqi uchun maʼmurlar va hakamlar qilib tayinlandilar. Ular Maʼbaddan tashqarida xizmat qilishardi⁺.

³⁰Xevron naslidan Xashaviyo va uning 1700 nafar qobiliyatli qarindoshi ham maʼmurlar qilib tayinlandilar. Ular Iordan daryosining gʻarb tomonidagi qabilalar uchun masʼul boʻlib, Egamizning va shohning xizmatiga oid masalalarni yechishar edi⁺. ³¹Xevron naslidagi Yoriyo, nasabnoma maʼlumotiga koʻra, Xevron naslining yoʻlboshchisi edi. Dovud hukmronligining qirqinchi yilida nasabnomalarga oid barcha yozma maʼlumotlar koʻrib chiqilgan edi. Shunda Giladdagi Yazir shahrida Xevron nasli orasida qobiliyatli odamlar borligi aniqlandi⁺. ³²Shoh Dovud Yoriyoni va uning 2700 nafar qobiliyatli qarindoshini maʼmurlar qilib tayinladi. Ular Iordan daryosining sharq tomonidagi Ruben, Gad va Manashe qabilasining yarmi uchun masʼul boʻlib, Xudoning va shohning xizmatiga oid barcha masalalarni hal qilishlari kerak edi.

27–BOB

Isroildagi harbiy tuzum

27¹•Quyida Isroil xalqining urugʻboshilari, mingboshilari va yuzboshilarining, shuningdek, ularning sardorlari roʻyxati berilgan. Bu sardorlar shohning xizmatida boʻlib, har yili bir oy davomida vazifasini oʻtayotgan harbiy qismlar uchun masʼul edilar. Har bir qism 24.000 odamdan tashkil topgan edi.

²Birinchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Zabdiyol oʻgʻli Yoshuvam edi. ³Yoshuvam Paraz naslidan edi⁺.

⁴Ikkinchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Oxoʻva urugʻidan boʻlgan Doʻdoʻ edi. Doʻdoʻning oʻng qoʻl yordamchisi Mixloʻt edi.

⁵Uchinchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Binayo edi. U ruhoniy Yohayidoning oʻgʻli boʻlib,⁺ ⁶“Oʻttiz qahramon” orasidagi bahodir jangchilardan biri edi. “Oʻttiz qahramon”ning sardori ham ana shu Binayo* edi. Binayoning oʻgʻli Omizabod qismning bosh qoʻmondoni edi.

⁷Toʻrtinchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Yoʻabning ukasi Osoyil edi. Osoyildan keyin oʻgʻli Zabadiyo otasining oʻrnini egalladi⁺.

⁸Beshinchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Shamhut edi. U Yizro urugʻidan edi.

⁹Oltinchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Taxuvalik Ixesh oʻgʻli Ero edi.

¹⁰Yettinchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Palonlik Xalez edi. U Efrayim qabilasidan edi.

¹¹Sakkizinchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Xushalik Sibaxay edi. Sibaxay Zerax urugʻidan edi⁺.

¹²Toʻqqizinchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Onotoʻtlik Abuazar edi. Abuazar Benyamin qabilasidan edi.

¹³Oʻninchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Natufolik Maxray edi. Maxray Zerax urugʻidan edi.

¹⁴Oʻn birinchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Piratonlik Binayo edi. Binayo Efrayim qabilasidan edi.

¹⁵Oʻn ikkinchi oyda xizmat qiladigan qismning sardori Natufolik Xaled* edi. Xaled Oʻtniyol urugʻidan edi⁺.

Isroil qabilalarining yoʻlboshchilari

¹⁶Isroil qabilalarining yoʻlboshchilari quyidagilar edi:

Ruben qabilasining yoʻlboshchisi — Zixri oʻgʻli Eliazar,

Shimoʻn qabilasining yoʻlboshchisi — Maxo oʻgʻli Shafatiyo,

¹⁷Levi qabilasining yoʻlboshchisi — Kamuvol oʻgʻli Xashaviyo,

Horun naslining yoʻlboshchisi — Zodoʻx,⁺

¹⁸Yahudo qabilasining yoʻlboshchisi — Dovudning akasi Elixu,

Issaxor qabilasining yoʻlboshchisi — Mikoyil oʻgʻli Omri,

¹⁹Zabulun qabilasining yoʻlboshchisi — Obodiyo oʻgʻli Yishmayo,

Naftali qabilasining yoʻlboshchisi — Ozriyol oʻgʻli Yarimoʻt,

²⁰Efrayim qabilasining yoʻlboshchisi — Ozaziyo oʻgʻli Xoʻsheya,

Gʻarbdagi Manashe qabilasining yarmiga yoʻlboshchi — Podiyo oʻgʻli Yoʻel,

²¹Giladdagi Manashe qabilasining yarmiga* yoʻlboshchi — Zakariyo oʻgʻli Eddo,

Benyamin qabilasining yoʻlboshchisi — Abnur oʻgʻli Yasiyol,

²²Dan qabilasining yoʻlboshchisi — Yeroxam oʻgʻli Ozariyol.

Isroil qabilalarining yoʻlboshchilari ana shulardan iborat edi.

²³Dovud Isroil xalqini sanab chiqqanda, yigirma yoshdan pastini roʻyxatga kiritmagan edi, chunki Egamiz: “Isroil xalqini osmondagi yulduzlar kabi koʻpaytiraman”, deb vaʼda bergan edi⁺. ²⁴Zeruya oʻgʻli Yoʻab xalqni sanashni boshlagandi–yu, lekin oxiriga yetkazmagandi*. Xalq sanalgani uchun Egamiz Isroilga gʻazabini sochgandi*. Shu sababdan bu sanoqning natijasi shoh Dovudning yilnomasiga kiritilmadi⁺.

Shoh mulkini boshqaruvchilar

²⁵Odil oʻgʻli Ozmobit saroy xazinaboni edi.

Uzziyo oʻgʻli Yoʻnatan esa qolgan hamma yerdagi — shaharlardagi, qishloqlardagi va qalʼalardagi xazinalar uchun masʼul edi.

²⁶Xalub oʻgʻli Ezri yerga ishlov beradigan dehqonlar uchun masʼul edi.

²⁷Ramalik Shimax uzumzorlar uchun masʼul edi.

Shafomlik Zabdi sharob omborlari uchun masʼul edi.

²⁸Gederlik Baalxanon Yahudo qir etaklaridagi zaytunzorlar va shikamora–anjirzorlar* uchun masʼul edi.

Yoʻsh zaytun moyi omborlari uchun masʼul edi.

²⁹Sharonlik Shitray Sharon tekisligida boqiladigan podalar uchun masʼul edi.

Adlay oʻgʻli Shofot vodiylarda boqiladigan podalar uchun masʼul edi.

³⁰Ismoil urugʻidan Obil tuya podalari uchun masʼul edi.

Mironoʻtlik Yoxidayo eshak podalari uchun masʼul edi.

³¹Hojar urugʻidan Yoziz qoʻy suruvlari uchun masʼul edi.

Ana shularning hammasi shoh Dovud mulkini nazorat qilar edilar⁺.

Dovudning shaxsiy maslahatchilari

³²Dovudning amakisi Yoʻnatan donishmand odam boʻlib, maslahatchi va tafsirchi edi. Xaxmoʻn oʻgʻli Yoxiyol shoh oʻgʻillarining murabbiysi edi. ³³Oxitofel shohning maslahatchisi edi. Orux urugʻidan Xushay shohning doʻsti edi⁺. ³⁴Oxitofeldan keyin uning oʻrniga Binayo oʻgʻli Yohayido va Abuatar maslahatchi boʻldi. Yoʻab shoh qoʻshinining lashkarboshisi edi⁺.

28–BOB

Dovud Maʼbadni qurish uchun koʻrsatma beradi

28¹Dovud Isroildagi hamma aʼyonlarni — qabila yoʻlboshchilarini, shohga xizmat qiladigan harbiy qismlar sardorlarini, mingboshilarni, yuzboshilarni, shoh va shahzodalar mulkini va podalarini boshqaruvchilarni, saroy aʼyonlarini, bahodir pahlavonlarni va boshqa hamma jangchilarni Quddusda toʻpladi⁺.

²Shoh Dovud ularning oldida turib, gapirdi:

“Birodarlarim, xalqim, gapimni eshitinglar! Men Xudoning oyoq kursisi boʻlmish Egamizning Ahd sandigʻi* uchun bir oromgoh qurmoqchi edim. Qurilish uchun hamma tayyorgarlikni ham koʻrib qoʻygan edim⁺. ³Lekin Xudo: «Menga atab uyni sen qurmaysan, sen jang qilib, koʻp qon toʻkding», — dedi⁺.

⁴Vaholanki, Isroil xalqining Xudosi — Egamiz butun otam xonadonidan meni tanlab oldi. Meni to abad Isroilning shohi qildi. U Yahudo qabilasini yetakchi qilib tanladi, Yahudo qabilasidan esa otamning xonadonini ravo koʻrdi, otamning oʻgʻillari orasidan esa meni mamnuniyat ila butun Isroil ustidan shoh qildi⁺. ⁵Egamiz menga koʻp oʻgʻillar berdi, hamma oʻgʻillarim orasidan Isroil shohi qilib Sulaymonni tanladi. Ha, Egamizning shohligi taxtiga u oʻtiradi⁺. ⁶Egamiz menga aytdi: «Men uchun uyni va hovlilarni quradigan oʻgʻling Sulaymondir. Men uni Oʻzimga oʻgʻil qilib tanladim, Men unga ota boʻlaman⁺. ⁷Agar u bugungiday, Mening amrlarimu qonunlarimga qatʼiyat bilan rioya qilib yursa, uning taxtini to abad mustahkam qilaman.»

⁸Shuning uchun endi Egamizning jamoasi Isroil xalqining koʻzi oʻngida va Xudoyimizning guvohligida sizlarga aytayin: Egangiz Xudoning amrlarini bitta qoldirmay bajaring. Ana shunda sizlar mana shu hosildor yurtga egalik qilasizlar, bolalaringizga ham uni abadiy meros qilib qoldirasizlar.

⁹Endi Sulaymon oʻgʻlim, otangning Xudosini tan olgin, butun onging bilan sidqidildan Unga xizmat qilgin. Zotan, Egamiz har bir insonning yuragini sinaydi, niyatu fikrlarimizni U biladi. Agar Uni izlasang, topasan. Agar Uni tark etsang, U ham seni abadiy tashlab ketadi⁺. ¹⁰Gapimga quloq sol! Maʼbad qurish uchun Egamiz seni tanlagan ekan, qani, dadil boʻlib, ishga bel bogʻla!”

¹¹Dovud Maʼbad binolarining, omborxonalarining, boshqa xonalarining va Eng muqaddas xonaning, yaʼni gunohdan poklash joyining chizma loyihalarini oʻgʻli Sulaymonga berdi. ¹²Shuningdek, Dovud Egamiz uyining hovlilari va atrofidagi xonalari, Xudo uyining xazinalari va nazr qilingan hadyalar saqlanadigan xonalari uchun koʻnglidagi niyatlarini* aytdi. ¹³Ruhoniylar va levilarning tuzumiga, ularning Egamizning uyida qilinadigan barcha xizmatlariga va xizmat paytida foydalaniladigan barcha ashyolarga oid koʻrsatmalar berdi⁺. ¹⁴Xizmatda ishlatiladigan quyidagi idish va jihozlarni yasash uchun oltin va kumush vaznini belgilab berdi: ¹⁵moychiroqlar va chiroqpoyalar, ¹⁶muqaddas nonlar qoʻyiladigan oltin xontaxta, kumush xontaxtalar, ¹⁷sanchqilar, togʻorachalar, koʻzalar, jomlar va ¹⁸tutatqi qurbongohi. Bundan tashqari, oltin aravaning, yaʼni qanotlarini yoyib, Egamizning Ahd sandigʻini qoplab turgan oltin karublarning loyihasini* ham Sulaymonga berdi⁺.

¹⁹⁻²⁰Soʻngra Dovud oʻgʻli Sulaymonga shunday dedi:

— Bularning hammasini men Egamning boshchiligida yozdim, loyihaning ikir–chikirlarini Uning Oʻzi menga ayon qildi. Dadil va botir boʻl! Ishni boshla! Qoʻrqma, vahimaga tushma! Parvardigor Egamiz — mening Xudoyim sen bilan birgadir. Egamizning uyidagi ishlar bitmaguncha, U seni tashlab qoʻymaydi, tark etmaydi⁺⁺. ²¹Mana, ruhoniylar va levilar guruhlari Xudoning uyidagi har qanday xizmatni qilishga tayyor boʻlib turibdilar. Mohir hunarmandlar senga bajonidil yordam beradilar. Butun xalq va ularning yoʻlboshchilari amringga muntazirdirlar.

29–BOB

Maʼbad qurilishi uchun hadyalar

29¹Shoh Dovud butun jamoaga shunday dedi:

“Xudo tanlagan oʻgʻlim Sulaymon hali yosh, tajribasiz, qiladigan ishi esa ulkandir, chunki bu Muqaddas koshona* inson uchun emas, balki Parvardigor Egamiz uchundir⁺. ²Xudoyimning uyini qurish uchun men qoʻlimdan kelganicha oltin, kumush, bronza, temir, yogʻoch, aqiq toshlar, bezak uchun firuza toshlar, rango–rang toshlar, har xil qimmatbaho toshlar va marmar yigʻdim. ³Endi esa, Xudoyimning uyiga boʻlgan sadoqatimni koʻrsatib, bularga qoʻshimcha qilgan holda shaxsiy xazinamdagi oltin va kumushni beraman. ⁴Men berayotgan mana bu 6000 pud* Ofir* oltinini va 14.000 pud* toza kumushni binolarning devorlarini qoplash uchun⁺ ⁵hamda hunarmandlar yasaydigan ashyolar uchun ishlatinglar. Qani, yana kim bugun Egamizga oʻz sadoqatini koʻrsatmoqchi? Kim Maʼbadning qurilishiga nazrlar bermoqchi?”⁺

⁶Shunda urugʻboshilar, qabila yoʻlboshchilari, mingboshilar, yuzboshilar va shohning aʼyonlari koʻngildan chiqarib nazrlar berdilar. ⁷Ular Xudo uyining qurilishi uchun 10.000 pud* oltin, 10.000 oltin tanga*, 20.000 pud* kumush, 36.000 pud* bronza va 200.000 pud* temir nazr qildilar. ⁸Kimda qimmatbaho toshlar boʻlsa, ularni Egamizning uyi xazinasiga berdilar. Xazinaga Gershon naslidan boʻlgan Yoxiyol masʼul edi⁺. ⁹Odamlar yoʻlboshchilarning bergan bu hadyalari uchun sevindilar, chunki hammalari koʻngildan chiqarib bergan bu nazrlarini yakdillik bilan Egamizga keltirgan edilar. Shoh Dovud ham juda xursand boʻldi⁺.

Dovud Xudoni madh qiladi

¹⁰Dovud butun jamoaning koʻzi oldida Egamizga hamdu sano oʻqidi:

“Ey bobomiz Yoqbning* Xudosi — Egamiz! Senga to abad hamdu sanolar boʻlsin! ¹¹Ey Egamiz! Sen buyuk, qudratli, shuhratli, salobatli va ulugʻdirsan. Zotan, yeru osmondagi barcha narsa Senikidir. Ey Egamiz! Sen Shohsan. Sen har narsadan yuksaksan⁺. ¹²Boylik va shon–sharafning manbai Sensan. Ha, Sen hamma narsa ustidan hukmronsan. Kuch–qudrat egasi Oʻzingsan. Odamlarni yuksaltiradigan, ularga kuch beradigan Sensan⁺. ¹³Endi, ey Xudoyimiz, biz Senga shukurlar aytamiz, Sening ulugʻ nomingni madh qilamiz.

¹⁴Lekin men kim boʻlibman, mening xalqim nima boʻlibdiki, biz koʻngildan chiqarib Senga nazr bera oladigan boʻlsak? Axir, hamma narsa Sendan kelgan! Biz bugun bor–yoʻgʻi Sening narsangni Oʻzingga qaytarib berdik, xolos. ¹⁵Biz Sening oldingda, ota–bobolarimiz singari musofiru mehmonmiz. Bizning umrimiz soyaday izsiz oʻtib ketadi⁺. ¹⁶Ey Egamiz Xudo! Biz Sening muqaddas ismingga atab uy barpo qilish uchun yiqqan mana shu boyliklarning hammasi Sendan kelgan. Ha, hammasi Oʻzingnikidir⁺. ¹⁷Ey Xudoyim! Bilaman, Sen yurakni sinaysan, solih odamdan xushnud boʻlasan. Mana shu nazrlarni men Senga chin dildan, koʻnglimdan chiqarib berdim. Hozir esa shu yerda turgan xalqing ham nazrlarini Senga xursandchilik bilan ataganini koʻrdim⁺. ¹⁸Ey ota–bobolarimiz Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubning Xudosi — Egamiz! Xalqingning yuragidagi bu niyatu maqsadlarini to abad saqla, ularning yuragini Oʻzingga bur. ¹⁹Oʻgʻlim Sulaymon Sening amrlaringga, shartlaringga va qonunlaringga rioya qila olishi uchun va men hozirligini koʻrib qoʻygan Muqaddas koshonani qura olishi uchun unga kuchli istak ato qilgin.”⁺

²⁰Shundan keyin Dovud butun jamoaga: “Egangiz Xudoni olqishlang!” dedi. Ular ota–bobolarining Xudosi — Egamizni olqishladilar. Unga taʼzim qilib, Egamiz va shohning oldida muk tushdilar.

²¹Ertasi kuni ular mingta buqa, mingta qoʻchqor va mingta qoʻzini Egamizga kuydiriladigan qurbonlik qildilar. Bular bilan birga sharob nazrlarini va butun Isroil xalqi uchun bir talay boshqa qurbonliklarni keltirdilar. ²²Oʻsha kuni jamiki Isroil xalqi katta xursandchilik bilan Egamiz huzurida yeb–ichdi.

Ular Dovud oʻgʻli Sulaymonni ikkinchi marta* shoh deb eʼlon qildilar. Soʻng Sulaymon va Zodoʻxning boshlariga moy surtib, Sulaymonni Egamizning shahzodasi, Zodoʻxni esa ruhoniy qilib tayinladilar⁺. ²³Sulaymon Egamizning taxtiga oʻtirib, otasi Dovudning oʻrniga shoh boʻldi. U katta muvaffaqiyatga erishdi, butun Isroil xalqi unga itoat qilar edi⁺. ²⁴Barcha yoʻlboshchilar, bahodir jangchilar va shoh Dovudning hamma oʻgʻillari shoh Sulaymonga sodiq boʻlishga soʻz berdilar. ²⁵Egamiz Sulaymonni shu qadar yuksaltirdiki, butun Isroil xalqi uni nihoyatda izzat qiladigan boʻldi. Darhaqiqat, Sulaymondan oldin hech qanday shoh Isroilda bunday dabdabali shuhratga erishmagan edi⁺.

Dovud hukmronligining soʻnggi paytlari

²⁶Essay oʻgʻli Dovud butun Isroil ustidan shoh boʻlgandi. ²⁷U Isroilda qirq yil shohlik qildi: shundan yetti yili Xevronda, oʻttiz uch yili Quddusda oʻtdi⁺. ²⁸Dovud davlatu shuhrat orttirdi. Yoshini yashab, oshini oshab, olamdan oʻtdi. Oʻrniga oʻgʻli Sulaymon shoh boʻldi.

²⁹Shoh Dovudning butun faoliyati boshdan oxirigacha valiy Shomuilning, Natan paygʻambarning va valiy Gadning qoʻlyozmalarida bayon etilgan⁺. ³⁰Dovudning hukmronligi davrida koʻrsatgan qahramonliklari, Isroil xalqining va oʻzining boshidan kechirgan voqealar hamda atrofdagi shohliklarda yuz bergan hodisalar oʻsha kitoblarga kiritilgan.

1:3 Xanoʻx — sharq yozma adabiyotida Idris paygʻambar deb eʼtirof etilgan.

1:4 …va Nuh. Nuhning Som, Xom va Yofas degan uch oʻgʻli bor edi — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana Ibtido 6:10 ga qarang). Ibroniycha matnda …Nuh, Som, Xom va Yofas.

1:6 Rifat — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Difat. Uning Rifat degan shakli Ibtido 10:3 dan olingan.

1:8 Kush — Misrdan janubda oʻrnashgan xalqning bobokaloni edi. Ibroniycha matndagi bu soʻz odatda Habashiston deb tarjima qilinadi. Qadimgi Habashiston hududi hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining baʼzi qismlarini oʻz ichiga olgan.

1:8 Mizra — Misr xalqining bobokaloni edi. Ibroniycha matndagi bu soʻz odatda Misr deb tarjima qilinadi.

1:12 Kasluvdan Filist xalqi kelib chiqdi — ibroniycha matndan. Eski Ahdning baʼzi joylarida, Filist xalqi Xaftoʻrdan kelib chiqqan, deb yozilgan (Yeremiyo 47:4, Amos 9:7 ga qarang). Shu bois, baʼzi tarjimalarda Kasluv oʻrniga Xaftoʻr soʻzi ishlatilib Xaftoʻrdan Filist xalqi kelib chiqdi deb aytilgan. Oyatdan koʻrinib turibdiki, Kasluv va Xaftoʻr qondosh xalqlar boʻlgan. Filistlar Kasluv xalqi istiqomat qilgan yerlardan kelib chiqib, keyinchalik Xaftoʻrda, yaʼni hozirgi Krit orolida oʻrnashgan boʻlishlari mumkin. Kasluv xalqi haqida deyarli hech qanday maʼlumot saqlanib qolmagan.

1:17 …Oram va ulardan kelib chiqqan xalqlar. Oram nasli: Uz, Xul, Geter, Meshex… — bitta ibroniy qoʻlyozmasidan va qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana Ibtido 10:23 ga qarang). Ibroniycha matnda …Oram, Uz, Xul, Geter, Meshex….

1:18 Ibir — ehtimol, ibroniy soʻzi shu soʻzdan hosil boʻlgan. Ibroniy soʻzi millat maʼnosida dastlab Ibrohimga va uning nasliga nisbatan qoʻllanilgan (Ibtido 10:21, 14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12 va 43:32 ga qarang).

1:19 …Palax…davrida dunyo boʻlinib ketdi — ibroniychada Palax ismining maʼnosi — boʻlinib ketdi. Bu gapda Xudo insoniyatni turli millat va tillarga boʻlgani, ularni butun yer yuzi boʻylab tarqatib yuborgani nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (Ibtido 11:1-9 ga qarang). Palax soʻzining oʻzagi boʻlgan ibroniycha feʼl Zabur 54:10 da ishlatilgan. Oʻsha oyatda sano ijodkori Xudodan dushmanlarning gapini chalkashtirishni (yaʼni boʻlib tashlashni) soʻragan.

1:22 Obal — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ebal. Uning Obal degan shakli Ibtido 10:28 dan olingan.

1:32 choʻri — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: choʻri boʻlgan ayollar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan.

1:34 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

1:36 Zafoʻ — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Zafi. Uning Zafoʻ degan shakli Ibtido 36:11 dan olingan.

1:36 …va Timna ismli choʻrisi tuqqan oʻgʻli Omolek — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana Ibtido 36:12 ga qarang). Ibroniycha matnda …Timno va Omolek.

1:38 Seir — Edom xalqining bobokaloni (Ibtido 36:20-21 ga qarang). Bu xalq Oʻlik dengizning janubida oʻrnashgan. Edom yurtining yana bir nomi Seir edi.

1:40 Shafo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shafi. Uning Shafo degan shakli Ibtido 36:23 dan olingan.

1:41 Xamdon — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xamron. Uning Xamdon degan shakli Ibtido 36:26 dan olingan.

1:42 Oqon — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yaqon. Uning Oqon degan shakli Ibtido 36:27 dan olingan.

1:48 Furot daryosi — ibroniycha matnda daryo, Furot daryosi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

1:50 Pogʻu — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Pogʻiy. Uning Pogʻu degan shakli Ibtido 36:39 dan olingan.

1:51 Elvo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Eliyo. Uning Elvo degan shakli Ibtido 36:40 dan olingan.

2:1 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

2:3 Botshuva — yoki Shuvaning qizi.

2:6 Dardax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Daro. Uning Dardax degan shakli 3 Shohlar 4:31 dan olingan.

2:7 Oxun — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Oxor. Uning Oxun degan shakli Ysha 7:1 dan olingan. Ibroniychada Oxor ismining maʼnosi — kulfat (Ysha 7:1-26 ga qarang).

2:9 Xolib — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xalubay. Uning Xolib degan shakli shu bobning 18–oyatidan olingan.

2:15 …yettinchisi Dovud edi — 1 Shohlar 16:10-13 da yozilishicha, Dovud Essayning sakkizinchi oʻgʻli boʻlib, Shomuil paygʻambar Xudoning amriga koʻra, unga moy surtgan edi. Bu roʻyxatda esa Essayning faqat yettita oʻgʻli qayd etilgan. Yetti raqami yahudiylar madaniyatida hurmat–ehtirom ramzi boʻlgani uchun, bu roʻyxatda Dovud yettinchi oʻgʻil deb tilga olingan boʻlishi mumkin.

2:23 Yovir shaharlari — ibroniycha matnda Xavot–Yovir, maʼnosi Yovir shaharlari.

2:24 Xazron vafot etgandan keyin…Ular Ashxur ismli oʻgʻil koʻrdilar — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Xazron Xolib–Efrata shahrida vafot etgandan keyin, uning xotini Abiyo Ashxur ismli bir oʻgʻilni tugʻdi. Yana shu bobning 19 va 50–oyatlariga qarang, bu oyatlarda Efrata degan ism Xolibning xotiniga nisbatan ishlatilgan.

2:24 Ashxur Taxuva shahriga asos soldi — ibroniycha matnda Ashxur Taxuvaning otasi boʻldi. Ibroniycha matnda shu bobning bir nechta joyida “otasi boʻldi” degan ibroniycha iborani shaharga asos soldi deb tarjima qilsa ham boʻladi.

2:31 Oxlay — Shashonning qizi (shu bobning 34–oyatiga qarang).

2:46 choʻri — 1:32 izohiga qarang.

2:48 choʻri — 1:32 izohiga qarang.

2:49 asos soldi — shu bobning 24–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang. Asos soldi va asoschisi degan soʻzlar shu bobning 50, 51, 52, 54–oyatlarida ham bor.

2:55 kotiblarning urugʻlari — yoki Soʻfarim urugʻlari.

2:55 Xammat Raxav urugʻining bobokaloni edi — yoki Xammat Baytraxavning otasi edi.

3:5 Shammuva — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shimo. Uning Shammuva degan shakli 14:4 dan olingan (yana 2 Shohlar 5:14 ga qarang).

3:5 Botsheva — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Botshuva.

3:6 Elishuva — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Elishama. Uning Elishuva degan shakli 14:5 dan va 2 Shohlar 5:15 dan olingan.

3:6 Elfalat — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Elifalet. Uning Elfalat degan shakli 14:5 dan olingan.

3:9 kanizaklar — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: kanizaklar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan.

3:11 Yohuram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoram.

3:12 Uzziyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ozariyo.

3:15 Yohuxoz — ibroniycha matnda Shallum, Yohuxozning yana bir ismi (4 Shohlar 23:30 ga qarang).

3:16 Yohayixin — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoxoniyo (shu bobning 17–oyatida ham bor).

3:17 Bobilga asir qilib olib ketilgan Yohayixin — 4 Shohlar 24:10-15 ga qarang.

4:3-4 Xurning avlodlari Baytlahm shahriga asos soldilar — ibroniycha matnda Xur Baytlahmning otasi boʻldi. Ibroniycha matnda shu bobning bir nechta joyida “otasi boʻldi” degan ibroniycha iborani shaharga asos soldi deb tarjima qilsa ham boʻladi.

4:5 asos solgan — shu bobning 3-4–oyatlari izohiga qarang.

4:9 Yabiz — bu ism ibroniychadagi dard soʻziga ohangdosh.

4:12 asos soldi — shu bobning 3-4–oyatlari izohiga qarang. Shu bobning 14, 17-18–oyatlarida ham bor.

4:13 …bilan Miyonoʻtay… — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan, qadimiy lotincha tarjimadan. Ibroniycha matnda bu soʻzlar yoʻq.

4:14 Gay–Xaroshim — ibroniychadagi maʼnosi hunarmandlar vodiysi.

4:19 Ulardan…kelib chiqdi — yoki Keylax va Eshtamoʻva Xoʻdiyoning avlodlari boʻlib, Keylax Xarm urugʻidan, Eshtamoʻva esa Maxo urugʻidan edi.

4:22 Ular…Baytlahm shahriga oʻrnashib olgan edilar — yoki Ular Moʻab va Yoshuvlahmda hukmronlik qilar edilar.

4:24 Yamuvol — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Namuvol. Uning Yamuvol degan shakli Ibtido 46:10, Chiqish 6:15 dan olingan.

4:24 Zoʻxar — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Zerax. Uning Zoʻxar degan shakli Ibtido 46:10, Chiqish 6:15 dan olingan.

4:33 Baalat — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Baal.

4:42 Seir togʻlari — Edom yurtiga qarashli boʻlgan togʻli yerlar.

4:43 bugunga qadar — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

5:1 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

5:1 …u otasining toʻshagini bulgʻagani uchun… — Ibtido 35:22, 49:3-4 ga qarang.

5:1 toʻngʻichlik huquqi — qadimgi Isroilda toʻngʻich oʻgʻilga merosning katta qismi va otasining butun xonadonini boshqarish huquqi berilar edi.

5:2 …yoʻlboshchi uning qabilasidan chiqdi — shoh Dovud nazarda tutilgan.

5:6 Tigʻlatpilasar — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Tigʻlatpilnasar (shu bobning 26–oyatida ham bor). Tigʻlatpilasar miloddan oldingi 745-727 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan. Shu bobning 26–oyatiga va 4 Shohlar 15:29 ga qarang.

5:18 Manashe qabilasi yarmi — Iordan daryosining sharq tomonida oʻrnashgan qabilaning yarmi nazarda tutilgan (Ysha 13:8, 29-31 ga qarang). Qabilaning ikkinchi yarmi Iordan daryosining gʻarb tomonidagi Kanʼon yurtida oʻrnashgan edi (Ysha 22:7 ga qarang).

5:22 surgun — shu bobning 26–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

5:26 Shoh Tigʻlatpilasar ularni…surgun qildi — bu hodisalar taxminan miloddan oldingi 733 yilda roʻy bergan. Tigʻlatpilasar miloddan oldingi 745-727 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan.

6:10 Maʼbad — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi uy.

6:15 Egamiz shoh Navuxadnazar orqali Yahudo va Quddus xalqini surgun qilganda… — 4 Shohlar 24:8-17, 25:1-21 ga qarang.

6:23 Abuasaf — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ebuasaf (shu bobning 37–oyatida ham bor). Uning Abuasaf degan shakli Chiqish 6:24 dan olingan.

6:27 …Elqanadan Shomuil tugʻildi — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana shu bobning 28, 33-34–oyatlariga va 1 Shohlar 1:19-20 ga qarang). Ibroniycha matnda bu soʻzlar yoʻq.

6:32 …Muqaddas chodirning oldida… — ibroniycha matnda …Muqaddas chodir, Uchrashuv chodirining oldida…. Muqaddas chodir yana Uchrashuv chodiri deb ham aytiladi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MUQADDAS CHODIR iborasiga qarang.

6:38 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

6:54 …qurʼa boʻyicha… — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

6:57 panoh shahar — Sahroda 35:9-15, Qonunlar 19:1-13, Ysha 20:1-9 ga qarang.

6:58 Xoʻlun — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Xilen. Uning Xoʻlun degan shakli Ysha 21:15 dan olingan.

6:59 Oyin — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Oshon. Uning Oyin degan shakli Ysha 21:16 dan olingan.

6:59 Yutto — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan (yana Ysha 21:16 ga qarang). Ibroniycha matnda bu nom yoʻq.

6:60 Givon — Ysha 21:17 dan olingan. Ibroniycha matnda bu nom yoʻq.

6:77 Yoxnayom, Kartax — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana Ysha 21:34 ga qarang). Ibroniycha matnda bu nomlar yoʻq.

6:78-79 Yaxaz — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Yaxzo.

7:13 Shillem — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shallum. Uning Shillem degan shakli Ibtido 46:24 dan olingan (yana Sahroda 26:49 ga qarang).

7:13 Bilxax — Yoqubning xotini Rohilaning choʻrisi (Ibtido 30:1-7, 46:23-25 ga qarang).

7:14-15 choʻri — 1:32 izohiga qarang.

7:23 Bariyo — bu ism ibroniychadagi baxtsizlik soʻziga ohangdosh.

7:29 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

7:34 Shoʻmer — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shamer. Uning Shoʻmer degan shakli shu bobning 32–oyatidan olingan.

7:35 Xoʻtam — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xalem. Uning Xoʻtam degan shakli shu bobning 32–oyatidan olingan.

8:29 Yaviyol — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana 9:35 ga qarang). Ibroniycha matnda bu ism yoʻq.

8:29 Yaviyol Givon shahriga asos solib, oʻsha shaharda oʻrnashdi — ibroniycha matnda Yaviyol Givonning otasi boʻldi va Givon shahrida oʻrnashdi. “Otasi boʻldi” degan ibroniycha iborani shaharga asos soldi deb tarjima qilsa ham boʻladi.

8:30 Nar — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana 9:36 ga qarang). Ibroniycha matnda bu ism yoʻq.

8:31 Zakariyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Zakar. Uning Zakariyo degan shakli 9:37 dan olingan.

8:32 Shimom — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shimox. Uning Shimom degan shakli 9:38 dan olingan.

8:33 Ishbosit — ibroniycha matnda Ishbaal, Ishbositning yana bir ismi (2 Shohlar 2:8-10 ga qarang).

8:34 Mefibosit — ibroniycha matnda Maribaal, Mefibositning yana bir ismi (2 Shohlar 4:4 ga qarang).

8:37 Rafiyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Rafax. Uning Rafiyo degan shakli 9:43 dan olingan.

9:17-18 …bugungacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

9:19 Abuasaf — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ebuasaf. Uning Abuasaf degan shakli Chiqish 6:24 dan olingan.

9:19 Maʼbad — ibroniycha matnda chodir, bu oʻrinda Maʼbad nazarda tutilgan.

9:20 Finxaz — Sahroda 25:1-13 ga qarang.

9:21 Maʼbad — ibroniycha matnda Uchrashuv chodiri, bu oʻrinda Maʼbad nazarda tutilgan.

9:31 nazr nonlari — Levilar 2:4-7, 7:9 ga qarang.

9:32 muqaddas nonlar — bu nonlar Maʼbadda Egamizning huzurini aks ettiruvchi timsol boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan darak berib turgan. Nonlar Maʼbaddagi maxsus xontaxtaga qoʻyilib, har Shabbat kuni yangi pishirilgan nonlar bilan almashtirib turilgan (Levilar 24:5-9 ga qarang).

9:35 Yaviyol Givon shahriga asos solib, oʻsha shaharda oʻrnashdi — ibroniycha matnda Yaviyol Givonning otasi boʻldi va Givon shahrida oʻrnashdi. “Otasi boʻldi” degan ibroniycha iborani shaharga asos soldi deb tarjima qilsa ham boʻladi.

9:39 Ishbosit — ibroniycha matnda Ishbaal, Ishbositning yana bir ismi (2 Shohlar 2:8-10 ga qarang).

9:40 Mefibosit — ibroniycha matnda Maribaal, Mefibositning yana bir ismi (2 Shohlar 4:4 ga qarang).

9:41 Oxoz — qadimiy suryoniycha va lotincha tarjimalardan (yana 8:35 ga qarang). Ibroniycha matnda bu ism yoʻq.

9:42 Yohuvaddo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yorox. Uning Yohuvaddo degan shakli 8:36 dan olingan.

10:1 Gilbova togʻi — Jalila koʻlidan qariyb 32 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

10:7 Yizril vodiysi — Gilbova togʻidan shimoli–sharqda joylashgan.

10:10 xudo Doʻgʻon — Filist xalqining bosh xudosi (1 Shohlar 5:2 ga qarang).

10:11 Yobosh — 1 Shohlar 11:1-11 ga qarang.

10:12 …yetti kun roʻza tutishdi — oʻsha davrdagi urf–odatlarga koʻra, yetti kunlik roʻza azadorlikni bildirardi.

10:13 …arvoh chaqiruvchiga maslahat solgan edi — 1 Shohlar 28:3-25 ga qarang.

11:1 Xevron — Quddusdan qariyb 32 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan shahar.

11:5 Sion qalʼasi — aslida Yobus xalqining qalʼasi, bu qalʼa Quddusdagi Sion tepaligida joylashgan edi.

11:8 Quddusning sharq tomonidagi Millo — Quddus shahri tepalik ustida edi. Bu tepalikning sharq tomoni oʻpirilib ketgani uchun uni tuzatish shart boʻlgan. Tepalikning oʻpirilib ketgan joyi tuproq bilan toʻldirilgan, kengaytirilgan va mustahkamlangan edi. Tepalikning bu qismi Millo deb atalardi.

11:11 Uch — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana 2 Shohlar 23:8 ga qarang). Ibroniycha matnda Oʻttiz. “Uch” va “oʻttiz” soʻzlari ibroniychada deyarli bir xil yoziladi.

11:11 “Uch qahramon” — bular eng dongdor jangchilar guruhi edi. Ular mashhur “Oʻttiz qahramon” guruhining maxsus bir qismi boʻlgan.

11:15 “Oʻttiz qahramon” — mashhurlikda ikkinchi oʻrinda turgan jangchilar guruhi.

11:15 “Oʻttiz qahramon” guruhi tarkibiga kirgan oʻsha uchta qahramon… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Oʻttiztadan uchtasi…. Baʼzilar, matnda “Uch qahramon”dan boshqa uchta jangchiga ishora qilinadi, deb tushunadilar. Lekin shu bobdagi 19–oyatning ikkinchi qismida berilgan xulosada, 11-19–oyatlarda oʻsha uchta jangchi toʻgʻrisida soʻz ketyapti, degan fikr aytiladi.

11:15 …Adullam gʻori oldidagi qoyaga ketishdi — Dovud Shoulning taʼqibidan qochib yurgan paytda bu voqea yuz bergan boʻlishi mumkin (1 Shohlar 22:1-6 ga qarang).

11:15 Rafa vodiysi — Quddusdan bir necha kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

11:20 Oʻttiz — qadimiy suryoniycha tarjimadan. Ibroniycha matnda Uch. “Uch” va “oʻttiz” soʻzlari ibroniychada deyarli bir xil yoziladi. Shu bobning 21–oyatida ham bor.

11:22 Moʻablik ikki dovyurak odam — yoki Moʻabdagi ikkita ulkan sher yoki Moʻablik Oriyolning ikki oʻgʻli.

11:23 besh tirsak — taxminan 2,3 metrga toʻgʻri keladi.

11:27 Shammox — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shammoʻt. Uning Shammox degan shakli 2 Shohlar 23:25 dan olingan.

11:29 Zalmon — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ilay. Uning Zalmon degan shakli 2 Shohlar 23:28 dan olingan.

11:32 Abualvon — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Abil. Uning Abualvon degan shakli 2 Shohlar 23:31 dan olingan.

11:33 Boxurim — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Baxarum. Uning Boxurim degan shakli 2 Shohlar 23:31 dan olingan.

11:34 Yoshon — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xoshim. Uning Yoshon degan shakli 2 Shohlar 23:32-33 dan olingan.

11:35 Shoror — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Soxor. Uning Shoror degan shakli 2 Shohlar 23:32-33 dan olingan.

11:37 Paray — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Naray. Uning Paray degan shakli 2 Shohlar 23:35 dan olingan.

12:1 Birmuncha vaqt oldin — bu bobda bayon qilingan voqealar Dovud Isroil taxtiga oʻtirishidan oldin (11:1-9 ga qarang), Shouldan qochib yurgan davrga taalluqli.

12:1 …Dovud shoh Shouldan qochib, Zixlax shahrida yashab yurgan paytda… — 1 Shohlar 27:1-6 ga qarang.

12:19 Dovud Filistlarga qoʻshilib, Shoulga qarshi urushga otlanganda… — 1 Shohlar 29:1-11 ga qarang.

12:23 Xevron — 11:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

12:40 …anjir qoqi, mayiz… — qadimgi paytlarda odamlar anjir va uzumlarni quritgandan keyin, qoqilarni hovuchlarida qattiq siqib, dumaloq shakl berganlar. Shu tariqa qoqilar uzoq vaqt saqlangan va kundalik isteʼmol qilinadigan yegulik boʻlgan.

13:2-3 …biz Xudoyimizning Ahd sandigʻiga eʼtiborsiz boʻlib keldik… — yoki …biz Xudoning irodasini bilishga intilmadik….

13:5 Xirat–Yoʻrim — Quddusdan 15 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan shahar. Filistlar jangda Ahd sandigʻini oʻlja qilib olgan edilar. Ular Ahd sandigʻini Isroil xalqiga qaytarib yuborgandan keyin, Sandiq Xirat–Yoʻrimga olib kelingandi (1 Shohlar 6:13-7:2 ga qarang).

13:5 Levo–Xomat shahri — yoki Xomat dovoni.

13:6 ikki karub — Ahd sandigʻining qopqogʻi ustidagi qanotli samoviy mavjudotlar haykallari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

13:7 Uzzox bilan Oxyo — Abunadavning oʻgʻillari (2 Shohlar 6:3-4 ga qarang).

13:9 Noxun — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xidon. Uning Noxun degan shakli 2 Shohlar 6:6 dan olingan.

13:10 …Uzzox Ahd sandigʻiga qoʻl uzatgani uchun… — Ahd sandigʻi muqaddas boʻlib, Xudo Oʻz xalqi orasida ekanining ramzi edi. Ahd sandigʻiga qoʻl tekkizish qatʼiyan man etilgandi (Sahroda 4:5-6, 15 ga qarang). Dovud Xudoning koʻrsatmalariga rioya qilmay (Chiqish 25:12-15 ga qarang), Ahd sandigʻini aravaga orttirgandi.

13:11 “Paraz–Uzzox” — ibroniychadagi maʼnosi Uzzoxning jazosi, yaʼni Xudo Uzzoxni urdi.

13:13 Gat — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan bu shahar Filistlarning beshta asosiy shahridan biri edi.

14:1 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

14:7 Elyodax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Balyodo. Uning Elyodax degan shakli 3:8 dan va 2 Shohlar 5:16 dan olingan.

14:9 Rafa vodiysi — Quddusdan bir necha kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

14:10 …Xudodan…deb soʻradi — shoh biror muhim qaror chiqarishdan oldin, Xudoning xohishini bilish uchun ruhoniylarga murojaat qilardi. Bunday hollarda ruhoniylar Urim va Tummim degan muqaddas narsalardan foydalanishardi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun Chiqish 28:15 ning ikkinchi izohiga qarang. Xudo Oʻz xohish–irodasini odamlarga baʼzan paygʻambarlar yoki tushlar orqali bildirgan (1 Shohlar 14:36, 28:6 ga qarang).

14:11 “Baal–Perazim” — ibroniychadagi maʼnosi toshqinday bosib yoʻq qiluvchi xudo.

15:12 …oʻzlaringizni va levi birodarlaringizni poklanglar — diniy xizmatni lozim darajada bajarishga monelik qiladigan nopoklikdan tozalanish marosimi nazarda tutilgan.

15:13 Oldingi safar…Egamiz Xudo bizdan qattiq gʻazablangan edi — 13:7-10 oyatlarga va 13:10 izohiga qarang.

15:15 …Egamizning Muso orqali bergan amriga muvofiq… — Chiqish 25:12-15, Sahroda 4:5-6, 15 ga qarang.

15:18 …Zakariyo, Yaziyol… — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimadan (yana shu bobning 20–oyatiga qarang). Ibroniycha matnda …Zakariyo, Ban, Yaziyol….

15:20 …arfalarni chalishlari kerak edi — ibroniycha matnda …alamoʻtga muvofiq arfalarni chalishlari kerak edi. Ibroniychada “alamoʻt” soʻzi musiqiy termin boʻlishi mumkin.

15:27 ruhoniylarning muqaddas libosi — ibroniycha matnda zigʻir matosidan tikilgan efod, yaʼni ruhoniylar kiyib yuradigan libos.

15:29 Mixal — Dovudning xotinlaridan biri (1 Shohlar 18:20-27 ga qarang).

16:3 xurmo — yoki bir parcha goʻsht.

16:3 …bir hovuchdan xurmo va bir hovuchdan mayiz… — qadimgi paytlarda odamlar xurmo va uzumlarni quritgandan keyin, qoqilarni hovuchlarida qattiq siqib, dumaloq shakl berganlar. Shu tariqa qoqilar uzoq vaqt saqlangan va kundalik isteʼmol qilinadigan yegulik boʻlgan.

16:12-13 Isroil — Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

16:17 …shunday dedi… — Ibtido 12:7, 17:8, 26:3, 28:13 ga qarang.

16:22 Paygʻambarlarim — Ibrohim, Isʼhoq, Yoqubga ishora (Ibtido 20:7 ga qarang).

16:29 Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! — yoki Muqaddas maskanining ulugʻvorligida Egamizga sajda qiling! yoxud Muqaddas liboslarda Egamizga sajda qiling!

16:39 Givondagi sajdagoh — Quddusdan qariyb 6 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan. Oʻsha davrda Ahd sandigʻi Quddus shahrida, Dovud tomonidan oʻrnatilgan maxsus chodirda saqlanar edi (15:1 ga va shu bobning 1–oyatiga qarang). Muqaddas chodir va qurbonlik kuydiriladigan qurbongoh esa Givonda joylashgan edi.

17:6 hakamlar — Isroil yoʻlboshchilari baʼzan hakamlar deb atalgan. Isroil xalqi dushmanlariga qarshi urush ochganda, hakamlar lashkarboshi sifatida xizmat qilardi. Shuningdek, hakamlar qozi vazifasini, ayrim hollarda diniy vazifalarni ham bajarar edilar.

17:16 …Egamizning huzurida oʻtirib… — Dovud Quddusda Ahd sandigʻini qoʻygan maxsus chodirda oʻtirgan boʻlishi mumkin (15:1, 16:1 ga qarang). Ahd sandigʻi Xudo Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzi edi.

17:17 Nazaringda meni ulugʻ odamday bilding… — yoki Inson bilishni istagan narsani Sen menga ayon etding….

18:1 Gat shahri — 13:13 izohiga qarang.

18:3 Zoʻvo — bu yurt Damashqdan shimolda joylashgan edi.

18:8 Sulaymon…yasattirdi — 3 Shohlar 7:13-26, 40-45 ga qarang.

18:9 Xomat — bu yurt Zoʻvo yurtidan shimolda joylashgan edi.

18:9 Toʻax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Toʻvu (shu bobning 10–oyatida ham bor). Uning Toʻax degan shakli 2 Shohlar 8:9 dan olingan.

18:10 Yoram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Hadoram. Uning Yoram degan shakli 2 Shohlar 8:10 dan olingan.

18:12 Tuz vodiysi — Oʻlik dengizning janubidagi oʻlka.

18:13 Edom yurti — Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi.

18:15 mushovir — lugʻaviy maʼnosi maslahatchi. Bu oʻrinda xabarchi. U shohlik ichidagi va xalq orasidagi xabarni shohga, shohning farmonlarini xalqqa yetkazib turgan.

18:16 Oximalek — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Abumalek. Uning Oximalek degan shakli 2 Shohlar 8:17 dan olingan.

18:16 Sarayo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shavsho. Uning Sarayo degan shakli 2 Shohlar 8:17 dan olingan.

18:17 Xaretlik va Palatlik qoʻriqchilar — Dovud yollagan bu muhojir sipohlar shohning shaxsiy qoʻriqchilari boʻlib xizmat qilgan.

19:1 Ommon — bu yurt Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan edi.

19:6 …Oram–Naxrayimdan, Oram–Maxodan va Zoʻvo shohliklaridan… — Isroildan shimolda va shimoli–sharqda joylashgan ittifoqdosh shohliklar.

19:6 2000 pud — ibroniycha matnda 1000 talant, taxminan 34 tonnaga toʻgʻri keladi.

19:7 Midavo shahri — Oʻlik dengizning shimoliy qirgʻogʻidan qariyb 20 kilometr sharqda joylashgan.

19:9 shahar — Ommon yurtining poytaxti Rabba nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (shu bobning 15–oyatiga va 20:1 ga qarang).

19:16 Shoʻvax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shoʻfax. Uning Shoʻvax degan shakli 2 Shohlar 10:16 dan olingan.

20:1 Rabba shahri — Ommon yurtining poytaxti.

20:2 Ommon shohining boshidagi toj — yoki Milkomning haykali ustidagi toj. Milkom — Ommon xalqining xudosi Moʻlaxning yana bir nomi.

20:2 ikki pud — ibroniycha matnda bir talant, taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

20:4 Sof — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Sippay. Uning Sof degan shakli 2 Shohlar 21:18 dan olingan.

20:4 Rafa xalqi — Isroil xalqidan avval Kanʼonda yashagan, gavdasi ulkan, kuchli jangchilari bilan mashhur boʻlgan xalq (Qonunlar 2:10-11, 20-21, 3:11 ga qarang).

20:5 Gat — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan bu shahar Filistlarning beshta asosiy shahridan biri edi.

20:5 Goʻliyot — 1 Shohlar 17:4-11, 40-54 ga qarang.

21:15 Aravno — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Oʻrnan (shu bobning 18-28–oyatlarida ham bor). Uning Aravno degan shakli 2 Shohlar 24:16 dan olingan.

21:15 …Yobus xalqidan boʻlgan Aravno ismli odamning xirmonida… — bu joy qadimgi Quddusning tashqarisidagi tepalikda joylashgan. Keyinroq Sulaymon Maʼbadni shu yerda qurgan (22:1 ga va 2 Solnomalar 3:1 ga qarang).

21:16 …qanor kiygan… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanor kiyib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

21:23 xoʻptir — ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta. Donni boshoqdan ajratib olish uchun oʻrilib xirmonga yoyilgan bugʻdoy ustidan xoʻptir yurgizilardi.

21:25 olti yuz oltin tanga — ibroniycha matnda olti yuz shaqal oltin, taxminan 7 kiloga toʻgʻri keladi.

21:27 Qiliching — shu bobning 16–oyatiga qarang.

21:29 Givon — 16:39 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

22:4 Sidon…Tir… — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shaharlar. Bu shaharlar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

22:9 Sulaymon — bu ism ibroniychadagi tinchlik soʻziga ohangdosh.

22:14 200.000 pud — ibroniycha matnda 100.000 talant, taxminan 3400 tonnaga toʻgʻri keladi.

22:14 2.000.000 pud — ibroniycha matnda 1.000.000 talant, taxminan 34.000 tonnaga toʻgʻri keladi.

23:7 Lubnax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Laden (shu bobning 8, 9–oyatlarida ham bor). Uning Lubnax degan shakli 6:17 dan olingan (yana Chiqish 6:17, Sahroda 3:18 ga qarang).

23:32 Uchrashuv chodiri — Muqaddas chodirning yana bir nomi.

24:5 …qurʼa boʻyicha… — 6:54 izohiga qarang.

24:20 Shavuvol — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shuvavol. Uning Shavuvol degan shakli 23:16 dan olingan (yana 26:24 ga qarang).

24:22 Shalumit — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shalumoʻt. Uning Shalumit degan shakli 23:18 dan olingan.

24:23 Xevron naslidan — toʻngʻichi Yoriyo, ikkinchisi — Emoriyo… — ikkita ibroniy qoʻlyozmasidan va qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana 23:19 ga qarang). Ibroniycha matnda Yoriyo naslidan — ikkinchisi Emoriyo….

24:28-29 …Maxli naslidan…Yaraxmal… — yoki …Marori naslidan — Elazar. Elazarning oʻgʻillari yoʻq edi. Kish naslidan — Yaraxmal….

25:3 Shimax — bitta ibroniy qoʻlyozmasidan va qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana 25:17 ga qarang). Ibroniycha matnda bu ism yoʻq.

25:7-9 …qurʼa tashlashdi — 6:54 izohiga qarang.

25:11 Zari — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yizri. Uning Zari degan shakli shu bobning 3–oyatidan olingan.

25:14 Osorilax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yasarelax. Uning Osorilax degan shakli shu bobning 2–oyatidan olingan.

25:18 Uziyol — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ozariyol. Uning Uziyol degan shakli shu bobning 4–oyatidan olingan.

25:20 Shavuvol — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shuvavol. Uning Shavuvol degan shakli shu bobning 4–oyatidan olingan.

26:13 …qurʼa tashlab… — 6:54 izohiga qarang.

26:14 Mashalmiyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shalamiyo. Uning Mashalmiyo degan shakli shu bobning 2–oyatidan olingan.

26:20 Oxiyo boshchiligidagi boshqa levilar… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada Ularning levi birodarlari….

26:21 Lubnax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Laden. Uning Lubnax degan shakli 6:17 dan olingan (yana Chiqish 6:17, Sahroda 3:18 ga qarang).

27:6 Binayo — 11:22-25 ga qarang.

27:15 Xaled — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xalday. Uning Xaled degan shakli 11:30 dan olingan.

27:21 Giladdagi Manashe qabilasining yarmi — Gilad oʻlkasi Iordan daryosining sharq tomonida boʻlib, Manashe qabilasining yarmi shu yerda oʻrnashgan edi (Ysha 13:8, 29-31 ga qarang). Qabilaning ikkinchi yarmi Iordan daryosining gʻarb tomonidagi Kanʼon yurtida oʻrnashgan edi (Ysha 22:7 ga qarang).

27:24 …Yoʻab xalqni sanashni boshlagandi–yu, lekin oxiriga yetkazmagandi — 21:1-6 ga qarang.

27:24 …Egamiz Isroilga gʻazabini sochgandi — 21:7-15 ga qarang.

27:28 shikamora–anjir — anjirning qadimgi Yaqin Sharqda keng tarqalgan bir turi. Kattaligi yongʻoq daraxtiday, barglari esa tut barglariga oʻxshash boʻlib, yil davomida bir necha bor hosil beradigan sersoya daraxt.

28:2 Xudoning oyoq kursisi boʻlmish Egamizning Ahd sandigʻi — Ahd sandigʻi ustidagi ikki karub orasidagi joy Xudoning yer yuzidagi taxti deb hisoblanardi (2 Shohlar 6:2 ga qarang).

28:12 koʻnglidagi niyatlari — yoki Xudoning Ruhi unga ayon qilgan rejalar.

28:18 …oltin aravaning, yaʼni…oltin karublarning loyihasi… — Eski Ahdning baʼzi oyatlarida karublar Xudoning taxtini koʻtarib yuradigan vosita sifatida tasvirlanadi (Hizqiyol 1, 10–boblarga qarang). Karublar haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

29:1 Muqaddas koshona — ibroniycha matnda koshona, Maʼbad nazarda tutilgan (shu bobning 19–oyatida ham bor).

29:4 6000 pud — ibroniycha matnda 3000 talant, taxminan 102 tonnaga toʻgʻri keladi.

29:4 Ofir — bu yurt Arabiston yarim orolining janubida joylashgan boʻlishi mumkin. Ofir oltini eng sifatli oltin hisoblangan.

29:4 14.000 pud — ibroniycha matnda 7000 talant, taxminan 238 tonnaga toʻgʻri keladi.

29:7 10.000 pud — ibroniycha matnda 5000 talant, taxminan 170 tonnaga toʻgʻri keladi.

29:7 10.000 oltin tanga — ibroniycha matnda 10.000 oltin darik. Darik oltin tanga boʻlib, taxminan 8 grammga toʻgʻri keladi, demak, berilgan oltinning umumiy ogʻirligi taxminan 80 kiloga toʻgʻri keladi.

29:7 20.000 pud — ibroniycha matnda 10.000 talant, taxminan 340 tonnaga toʻgʻri keladi.

29:7 36.000 pud — ibroniycha matnda 18.000 talant, taxminan 612 tonnaga toʻgʻri keladi.

29:7 200.000 pud — ibroniycha matnda 100.000 talant, taxminan 3400 tonnaga toʻgʻri keladi.

29:10 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (shu bobning 18–oyatida ham bor). Ibtido 32:27-28 ga qarang.

29:22 ikkinchi marta — Sulaymon birinchi marta shoh deb eʼlon qilingani haqida 23:1 yoki 3 Shohlar 1:32-36 da soʻz yuritilgan boʻlishi mumkin. Qadimiy yunoncha tarjimada ikkinchi marta iborasi yoʻq.

• 1:1 Ibt 5, Ibt 10, Ibt 11:10-26

+ 1:27 Ibt 17:5, Luqo 3:34-36

• 1:28 Ibt 25:1-4, Ibt 25:12-16, Ibt 36:1-19

+ 1:28 Ibt 16:15-16, Ibt 21:2-3

+ 1:34 Ibt 25:25-26, Ibt 32:28

• 1:38 Ibt 36:20-30

• 1:43 Ibt 36:31-39

+ 1:44 Isha 34:6, Isha 63:1

+ 1:45 Ibt 36:15, Ayub 2:11, Hiz 25:13

+ 1:51 Ibt 36:40-43

+ 2:1 Ibt 29:32-35, Ibt 30:6-20, Chq 1:1-4

+ 2:3 Ibt 38, Ibt 46:12, Sah 26:19-20

+ 2:4 Rut 4:12, Mat 1:3

+ 2:5 Rut 4:18

+ 2:6 3Sh 4:31, Zab 88:1

+ 2:7 Ysha 7:1, Ysha 7:25

• 2:9 Rut 4:18-22, Mat 1:3-6

+ 2:10 Sah 1:7, Sah 2:3

+ 2:13 1Sh 16:6-9, 1Sh 17:13, 1Sol 20:7

+ 2:16 2Sh 2:18

+ 2:17 2Sh 19:13, 2Sh 20:9-10, 2Sh 17:25

+ 2:20 Chq 31:2

+ 2:21 Sah 26:29, Sah 32:39

+ 2:22 Sah 32:41

+ 2:23 Ysha 13:13, Ysha 13:30

+ 2:24 2Sh 14:2, 1Sol 4:5

+ 2:25 1Sol 2:9

+ 2:49 Ysha 15:31, Ysha 15:17

+ 2:50 1Sol 2:19

+ 2:53 1Sol 4:2

+ 2:55 4Sh 10:15, Yerm 35:2, Yerm 35:8, Sah 24:21, Hak 1:16

• 3:1 2Sh 3:1-5, 2Sh 5:14-16

+ 3:1 1Sh 25:43, 2Sh 13:1

+ 3:2 2Sh 13:37, 2Sh 15:10, 3Sh 1:5-6

+ 3:4 2Sh 2:11, 2Sh 5:4-5

+ 3:5 1Sol 14:4-7, 2Sh 11:3

+ 3:9 2Sh 13:1

+ 3:10 2Sol 9:31, 2Sol 13:1, 2Sol 14:1, 2Sol 17:1

+ 3:11 2Sol 21:1, 2Sol 22:1, 2Sol 24:1

+ 3:12 2Sol 25:1, 4Sh 15:1, 2Sol 26:1, 2Sol 27:1

+ 3:13 2Sol 28:1, 2Sol 29:1, 2Sol 33:1

+ 3:14 2Sol 33:21, 2Sol 34:1

+ 3:15 2Sol 36:11, 2Sol 36:1, Yerm 22:11

+ 3:16 4Sh 24:8-15, 2Sol 36:9-10

+ 3:19 Ezra 2:2, Ezra 3:2, Nax 12:1, Xag 1:1, Xag 2:20-23, Zkr 4:6-10

+ 3:22 Nax 3:29, Ezra 8:2

+ 4:1 Ibt 46:12, 1Sol 2:4-7

+ 4:2 1Sol 2:53

+ 4:4 1Sol 2:50-51

+ 4:5 1Sol 2:24

+ 4:13 Ysha 15:17, Hak 1:13, Hak 3:9

+ 4:15 Sah 13:6, Sah 13:31

+ 4:21 Ibt 38:5, Sah 26:20

+ 4:24 Sah 26:12-14

+ 4:28 Ysha 19:1-9

+ 4:41 2Sol 29:1, 2Sol 20:1, 2Sol 26:7

+ 4:42 Ibt 36:8

+ 4:43 1Sh 15:8, 1Sh 30:17

+ 5:1 Ibt 29:32, Ibt 35:22, Ibt 49:3-4, Ibt 48:15-22

+ 5:2 Ibt 49:8-10, Mixo 5:2

+ 5:3 Ibt 46:9, Chq 6:14, Sah 26:5-6

+ 5:6 2Sol 28:20

+ 5:7 Sah 32:38

+ 5:9 Ysha 22:9

+ 5:10 1Sol 5:19, 1Sol 27:31, Zab 82:7

+ 5:11 Qnlr 3:10, Ysha 12:5, Ysha 13:11

+ 5:16 Qshq 2:1, Hav 9:35

+ 5:17 2Sol 27:1, 4Sh 14:23

+ 5:22 4Sh 15:29, 4Sh 17:6

+ 5:23 Qnlr 3:9, Qshq 4:8, Hiz 27:5

+ 5:26 4Sh 15:19, 4Sh 15:29, 4Sh 17:6, 4Sh 18:11

• 6:1 Ezra 7:1-5

+ 6:1 Ibt 46:11, Chq 6:16, Sah 26:57

+ 6:2 Chq 6:18

+ 6:3 Sah 26:59, Lev 10:1, Lev 10:12

+ 6:4 Sah 25:7

+ 6:8 2Sh 8:17, 3Sh 2:35

+ 6:9 3Sh 4:2

+ 6:12 1Sol 9:11, Nax 11:11

+ 6:14 4Sh 25:18, Ezra 7:1, Yerm 52:24

+ 6:15 2Sol 36:20

+ 6:16 Ibt 46:11, Chq 6:16, Sah 26:57

+ 6:18 Chq 6:18

+ 6:19 Chq 6:19, 1Sol 23:21

+ 6:23 Chq 6:24

+ 6:31 1Sol 16:1-6

+ 6:32 2Sol 5:2

+ 6:33 1Sol 15:17, 1Sol 25:1

+ 6:39 1Sol 15:17, 1Sol 25:1, 2Sol 5:12

+ 6:44 1Sol 15:17, 1Sol 25:1, 2Sol 5:12

+ 6:49 Chq 30:7, Lev 1:7, Lev 4:20

+ 6:50 1Sol 6:4-8

• 6:54 Sah 35:1-8, Ysha 21:1-42

+ 6:54 Chq 6:16-19, Sah 3:17-20

+ 6:56 Ysha 14:13

+ 7:1 Ibt 46:13, Sah 26:23

+ 7:5 Sah 1:29

+ 7:6 Ibt 46:21, Sah 26:38, 1Sol 8:1-5

+ 7:13 Ibt 46:24-25, Sah 26:48-49, Ibt 30:7-8

+ 7:14 Sah 26:31, Ibt 50:23, Sah 32:39

+ 7:15 Sah 26:33, Sah 27:1

+ 7:19 Sah 26:32, Ysha 17:2

+ 7:20 Sah 26:35-37

+ 7:24 Ysha 16:3, Ysha 16:5

+ 7:26 Sah 1:10, Sah 7:48

+ 7:27 Sah 13:9, Sah 13:17

+ 7:29 Ysha 17:11

+ 7:30 Ibt 46:17-18, Sah 26:44-46

+ 8:2 Ibt 46:21, Sah 26:38-41, 1Sol 7:6-12

+ 8:12 Ezra 2:33

• 8:29 1Sol 9:35-44

+ 8:33 1Sh 9:1, 1Sh 14:51, 1Sh 14:49, 1Sh 31:2, 1Sol 10:2

+ 8:34 1Sh 14:49, 1Sh 31:2, 1Sol 9:40, 1Sol 10:2, 2Sh 9:12

• 9:1 Nax 11:1-22

+ 9:1 2Sol 36:20

+ 9:2 Ezra 2:70, Nax 7:73

+ 9:4 1Sol 2:5-6, Ibt 38:29, Ibt 38:5, Ibt 38:30

+ 9:17 Ezra 2:42, Nax 7:45

+ 9:20 Sah 25:7-13

+ 9:21 1Sol 26:2

+ 9:22 2Sol 8:14

+ 9:25 4Sh 11:5

+ 9:27 Sah 1:53

+ 9:30 Chq 30:23-25

+ 9:32 Lev 24:5-9

+ 9:33 Nax 10:39, Zab 133:1

• 9:35 1Sol 8:29-38

+ 9:39 1Sh 9:1, 1Sh 14:51

• 10:1 1Sh 31

+ 10:1 1Sh 28:4

+ 10:2 1Sh 14:49, 1Sol 8:33, 1Sol 9:39

+ 10:4 Hak 9:54, 2Sh 1:10

+ 10:9 2Sh 1:20

+ 10:10 Hak 16:23, 1Sh 5:2

+ 10:11 1Sh 11:1-11, 2Sh 21:10

+ 10:12 2Sh 21:12

+ 10:13 1Sh 13:13, 1Sh 15:23, 1Sh 28:7

• 11:1 2Sh 5:1-3, 2Sh 5:6-10

+ 11:2 1Sh 18:13, Zab 77:71

+ 11:3 1Sh 16:13

+ 11:4 Ysha 15:63, Hak 1:8, Hak 1:21

+ 11:6 2Sh 8:16

+ 11:8 3Sh 9:15, 3Sh 9:24, 3Sh 11:27, 2Sol 32:5

+ 11:9 Est 9:4

• 11:10 2Sh 23:8-39, 1Sol 27:1-15

+ 11:15 1Sh 22:1, 2Sh 5:18

+ 11:18 1Sh 7:6

+ 11:20 2Sh 2:18

+ 11:22 Ysha 15:21, 2Sh 8:18

+ 11:23 1Sh 17:50

+ 11:26 2Sh 2:18-23

+ 11:41 2Sh 11:3-17

+ 12:1 1Sh 27:6

+ 12:2 Hak 3:15, Hak 20:16

+ 12:8 Qnlr 33:20

+ 12:15 Ysha 3:15

+ 12:19 1Sh 29:2-9

+ 12:23 1Sh 15:28, 1Sh 16:13, 1Sh 28:17

+ 12:28 2Sh 8:17

• 13:1 2Sh 6:1-11

+ 13:6 Ysha 15:9, Ysha 15:60, 1Sh 7:1-2, Chq 25:22

+ 13:9 Sah 4:15

+ 13:14 1Sol 26:4-5

• 14:1 2Sh 5:11-16

+ 14:1 3Sh 5:1

+ 14:4 1Sol 3:5-8

• 14:8 2Sh 5:17-25

+ 14:9 2Sh 23:13

+ 14:11 Isha 28:21

+ 14:15 4Sh 7:6

+ 14:17 Chq 15:14-16, Chq 23:27, Qnlr 2:25

+ 15:4 1Sol 6:16-30

+ 15:11 2Sh 20:25

+ 15:13 1Sol 13:7-11

+ 15:15 Chq 25:14, Sah 7:9

+ 15:16 2Sol 5:12, Zab 150:3-5

+ 15:17 1Sol 6:33, 1Sol 6:39, 1Sol 6:44

+ 15:19 3Sh 4:31, Zab 88:1

+ 15:24 Sah 10:8

• 15:25 2Sh 6:12-19

+ 15:26 Sah 23:1, Ayub 42:8

+ 15:29 1Sh 14:49, 1Sh 18:20-28, 1Sh 19:11-17, Zab 150:4

+ 16:1 1Sol 15:1

+ 16:4 1Sol 6:31

+ 16:5 1Sol 6:39

• 16:7 Zab 104:1-15, Zab 95, Zab 105:1, Zab 105:47-48

+ 16:8 Isha 12:4

+ 16:9 Yerm 21:2

+ 16:11 Zab 23:6, Zab 26:8

+ 16:12 Zab 76:12-13

+ 16:14 Isha 26:9

+ 16:15 Qnlr 7:9

+ 16:16 Ibt 17:2, Ibt 26:3

+ 16:18 Ibt 35:11-12

+ 16:19 Qnlr 7:7, Qnlr 26:5

+ 16:21 Ibt 12:17, Ibt 20:3

+ 16:22 Ibt 20:7

+ 16:24 Zab 9:2

+ 16:25 2Sh 22:4, Zab 17:4, Zab 144:3, Chq 18:11

+ 16:26 Isha 44:24, Yerm 10:12

+ 16:28 Zab 28:1

+ 16:31 Isha 44:23, Isha 49:13, Zab 92:1

+ 16:32 Zab 97:7

+ 16:33 Zab 9:9

+ 16:34 2Sol 5:13, 2Sol 20:21, Ezra 3:11, Zab 105:1

+ 16:36 Zab 40:14

+ 16:37 1Sol 16:5

+ 16:39 1Sol 15:11, 3Sh 3:4

+ 16:40 Chq 29:38

+ 16:41 1Sol 6:33

+ 16:42 1Sol 25:1, Zab 38:1

• 16:43 2Sh 6:19

+ 17:1 2Sh 7:1, 2Sh 12:1

+ 17:7 1Sh 16:11-13, Zab 77:70

+ 17:8 1Sh 18:14

+ 17:9 Hak 2:14-16, 1Sh 12:11

+ 17:11 3Sh 2:10

+ 17:12 3Sh 8:19

+ 17:13 Zab 88:27, 2Kor 6:18, Ibr 1:5

+ 17:14 Zab 88:5, Zab 88:30, Zab 88:36-37, Zab 131:12, Yuhn 7:42

• 17:16 2Sh 7:18-29

+ 17:20 Chq 15:11

+ 17:21 Qnlr 4:7, Qnlr 26:19, Qnlr 33:29

• 18:1 2Sh 8:1-14

+ 18:3 1Sh 14:47

+ 18:4 Ysha 11:6

+ 18:7 4Sh 11:10, 2Sol 23:9

+ 18:8 3Sh 7:15-47

+ 18:11 3Sh 7:51

+ 18:13 Ibt 25:23, Ibt 27:40, Sah 24:18

• 18:14 2Sh 8:15-18, 2Sh 20:23-26

+ 18:15 2Sh 2:13, 1Sol 11:6, 3Sh 4:3

+ 18:16 2Sh 15:24, 2Sh 20:25, 1Sol 24:3

+ 18:17 2Sh 23:20, 3Sh 2:35, 3Sh 4:4

• 19:1 2Sh 10

+ 19:1 1Sh 11:1

+ 19:6 2Sh 8:3

+ 19:7 Sah 21:30, Ysha 13:9, Ysha 13:16

+ 19:11 1Sol 18:12

+ 19:13 1Sh 3:18

+ 19:16 3Sh 11:23

• 20:1 2Sh 11:1, 2Sh 12:26-31, 2Sh 21:18-22

+ 20:1 2Sh 11:1, Qnlr 3:11

+ 20:4 Qnlr 2:11

+ 20:5 1Sh 17:7

+ 20:7 1Sh 16:9, 2Sh 13:3, 1Sol 2:13

+ 20:8 Ysha 11:22

• 21:1 2Sh 24:1-9

+ 21:1 Ayub 1:6, Zkr 3:1, Mat 4:3, 1Kor 7:5, 1Sal 3:5, Vah 12:9-10

+ 21:2 Hak 20:1, Sah 1:2-4

+ 21:3 Qnlr 1:11

+ 21:5 Hak 20:17, 1Sh 11:8

+ 21:6 1Sol 27:24

• 21:7 2Sh 24:10-17

+ 21:8 2Sh 12:13, 1Sh 13:13

+ 21:9 1Sh 22:5

+ 21:13 Zab 118:156

+ 21:14 Chq 30:12

+ 21:15 4Sh 19:35, 2Sol 32:21, Isha 37:36, Hav 12:23, Yun 3:9

• 21:18 2Sh 24:18-25

+ 21:22 Sah 16:47-48

+ 21:23 3Sh 19:21

+ 21:26 2Sol 3:1, Lev 9:24, Hak 6:21, 3Sh 18:38

+ 21:29 1Sol 16:39, 2Sol 1:3

+ 22:1 2Sol 3:1

+ 22:2 3Sh 5:17

+ 22:3 3Sh 7:47

+ 22:4 3Sh 5:6

+ 22:5 1Sol 29:1

+ 22:7 2Sh 7:2, 3Sh 8:17, 1Sol 17:1

+ 22:8 3Sh 5:3, 1Sol 28:3

+ 22:9 3Sh 5:4, 3Sh 4:24

+ 22:10 2Sh 7:13-14

+ 22:13 Ysha 1:6, 1Sol 28:20

+ 22:18 1Sol 23:25

+ 23:1 1Sol 29:28

+ 23:3 Sah 4:3

+ 23:5 2Sol 29:26, Nax 12:36

+ 23:6 Chq 6:16, Sah 26:57

+ 23:7 1Sol 26:21-22

+ 23:8 1Sol 29:8

+ 23:12 Chq 6:18, 1Sol 6:18

+ 23:13 Chq 6:20, Chq 28:1, Sah 6:22-27

+ 23:14 Qnlr 33:1

+ 23:15 Chq 18:3-5

+ 23:16 1Sol 26:24

+ 23:17 1Sol 26:25

+ 23:19 1Sol 24:23

+ 23:20 1Sol 24:24

+ 23:21 Chq 6:19, 1Sol 23:21

+ 23:22 Sah 36:8

+ 23:23 1Sol 24:30

+ 23:24 Sah 4:3, Sah 8:24-25, 2Sol 31:17, Ezra 3:8

+ 23:25 1Sol 22:18

+ 23:28 Sah 3:6-9

+ 23:31 Sah 28:9-15

+ 24:1 Chq 6:23

+ 24:2 Lev 10:2, Sah 3:4

+ 24:3 2Sh 8:17

+ 24:7 Ezra 2:36, Nax 7:39

+ 24:10 Luqo 1:5

+ 24:20 1Sol 23:13-23

+ 24:23 1Sol 26:31

+ 24:31 1Sol 25:8, 1Sol 26:13, Nax 11:1

+ 25:1 1Sol 6:33, 1Sol 6:39, 1Sol 15:17, 1Sol 16:42

+ 25:8 1Sol 26:13

+ 26:2 1Sol 9:21

+ 26:4 1Sol 15:18, 1Sol 15:21, 1Sol 15:24

+ 26:5 2Sh 6:11, 1Sol 13:14

+ 26:8 1Sol 16:38

+ 26:13 1Sol 25:8

+ 26:15 Nax 12:25

+ 26:21 1Sol 23:7-8

+ 26:24 1Sol 23:16

+ 26:25 1Sol 23:16

+ 26:26 2Sh 8:11

+ 26:29 Nax 11:16

+ 26:30 1Sol 27:17

+ 26:31 1Sol 24:23, Ysha 21:39, 1Sol 6:81

• 27:1 2Sh 23:8-39, 1Sol 11:10-47

+ 27:3 Sah 26:19-20

+ 27:5 2Sh 8:18

+ 27:7 2Sh 2:18-23

+ 27:11 2Sh 21:18, 1Sol 20:4

+ 27:15 Ysha 15:17, Hak 1:13, Hak 3:9, 1Sol 4:13

+ 27:17 1Sol 26:30, 1Sol 24:3

+ 27:23 Ibt 15:5

+ 27:24 1Sol 21:6-7

+ 27:31 1Sol 5:10, Zab 82:7

+ 27:33 2Sh 15:12, 2Sh 16:20, 2Sh 15:37, 2Sh 17:7, 3Sh 4:5

+ 27:34 1Sol 11:6

+ 28:1 1Sol 23:2

+ 28:2 Isha 60:13, Isha 66:1, Hiz 43:7, 2Sh 7:1, 1Sol 17:1

+ 28:3 2Sh 7:5, 3Sh 5:3, 1Sol 22:8

+ 28:4 1Sh 16:12-13, 1Sol 17:27, Ibt 49:8, Zab 77:68, 1Sol 5:2

+ 28:5 1Sol 3:1-9, 1Sol 14:3-7, 1Sol 22:9, 2Sol 1:8, 2Sol 6:10

+ 28:6 2Sh 7:13-14

+ 28:9 1Sol 29:17, Hik 17:3, 3Sh 8:39, 2Sol 6:30, Hav 1:24, 2Sol 15:2, Isha 55:6, Yerm 29:13

+ 28:13 1Sol 23:6, 1Sol 24:6

+ 28:18 Chq 25:20, Zab 17:11, Zab 98:1

+ 28:19 Chq 25:40

+ 28:20 Ysha 1:6, 1Sol 22:13

+ 29:1 3Sh 3:7, 1Sol 22:5

+ 29:4 Ibt 10:29, 3Sh 9:28, Ayub 22:24

+ 29:5 Chq 25:2

+ 29:8 1Sol 23:7-8

+ 29:9 2Kor 9:7

+ 29:11 Zab 23:1, Zab 88:12

+ 29:12 3Sh 3:13, 2Sol 20:6

+ 29:15 Lev 25:23, Zab 38:13, Zab 118:19, Ayub 14:2, Zab 101:12, Zab 143:4

+ 29:16 Xag 2:8

+ 29:17 1Sol 28:9, Hik 17:3

+ 29:19 1Sol 22:14

+ 29:22 3Sh 1:39, 3Sh 2:35

+ 29:23 3Sh 2:12

+ 29:25 2Sol 1:1, 3Sh 3:13, 2Sol 1:12

+ 29:27 2Sh 2:11, 2Sh 5:4-5, 3Sh 2:11

+ 29:29 1Sh 16:13, 2Sh 7:2, 1Sh 22:5

2 Solnomalar

2 Solnomalar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

Kirish

SOLNOMALAR

(IKKINCHI KITOB)

Kirish

“Solnomalar (ikkinchi kitob)”da Isroil tarixining davomi bayon qilinadi. Garchi “Solnomalar (birinchi kitob)” va “Solnomalar (ikkinchi kitob)”larda “Shohlar” kitoblaridagi koʻp voqealar takrorlansa ham, Isroil tarixi “Shohlar” kitoblaridagiga qaraganda, bir oz boshqacharoq nuqtayi nazardan yoritiladi. Mazkur kitobda asosiy eʼtibor shoh Sulaymonga, u qurgan Maʼbadga va Maʼbaddagi sajda marosimlariga qaratiladi.

“Solnomalar (birinchi kitob)” va “Solnomalar (ikkinchi kitob)”ning asl nusxasi bitta ibroniycha kitob boʻlib, ikkala qismni bitta oʻramga joylash uzunlik qilgani uchun, kitob ikki qismga — “Solnomalar (birinchi kitob)” va “Solnomalar (ikkinchi kitob)”ga boʻlingan.

“Solnomalar (ikkinchi kitob)” shoh Sulaymonning hukmronligi tarixi bilan boshlanadi. Soʻngra miloddan oldingi 586 yilda Quddus shahrining qulashigacha Yahudo va Isroil shohliklarida yuz bergan voqealar hikoya qilinadi.

Shoh Sulaymon Isroilning dono shohi sifatida dong taratadi. “Solnomalar (ikkinchi kitob)”ning dastlabki qismida (1-9–boblar) Sulaymon hukmronligi davridagi voqealar, xususan, Quddusdagi Maʼbadning qurilishi, Xudoga bagʻishlanishi va ilk sajda marosimlari haqida bayon qilinadi.

Kitobning ikkinchi qismi (10-36–boblar) Isroildagi shimoliy qabilalarning isyoni bilan boshlanadi. Bu qabilalar oʻzlari mustaqil davlat tuzib, Xudoga sajda qilish uchun Quddusdagi Maʼbadga bormay qoʻyadilar. Natijada, mamlakat ikkita alohida shohlikka — janubda Yahudo shohligiga va shimolda Isroil shohligiga boʻlinib ketadi. Kitobning bu qismida Quddusning qulashi va vayron boʻlishigacha yuz bergan voqealar bayon qilinadi. Mazkur kitob, “Shohlar (uchinchi kitob)” va “Shohlar (toʻrtinchi kitob)”dan farqli ravishda, Isroil, yaʼni shimoliy shohlik toʻgʻrisida kam maʼlumot beradi. “Solnomalar (ikkinchi kitob)”da yozilishicha, Isroil xalqi Xudodan yuz oʻgirib, koʻp gunoh qilgan. Shuning uchun ularning tarixi bayon qilinishga arzimas edi. Mazkur kitobda butun eʼtibor Maʼbaddagi sajda marosimlarini tiklagan shohlarga qaratiladi.

“Solnomalar (ikkinchi kitob)”da, xuddi “Solnomalar (birinchi kitob)”dagi singari, Xudoga toʻgʻri yoʻllar bilan sajda qilish muhimligiga katta eʼtibor beriladi. Yahudo shohlari Hizqiyo va Yoʻshiyo Xudoga boʻlgan sadoqati, qonunga itoatkorligi va amalga oshirgan islohotlari tufayli yuksak obroʻga sazovor boʻlgan shohlar hisoblanadi.

Mazkur kitobda Quddusning vayron boʻlishi va Yahudo xalqi Bobilga asir qilib olib ketilishi toʻgʻrisida ham hikoya qilinadi. Yahudo xalqiga berilgan umid vaʼdasi kitobga yakun yasaydi. Fors shohi Kurush[1] asirlarga Yahudoga qaytishlari uchun ijozat berib, ularga Maʼbadni qayta qurishni buyuradi. Maʼbad Yahudo xalqi orasidagi Xudoning huzurini bildirib, oʻtmish va kelajakni bogʻlab turadigan rishta boʻlib xizmat qiladi.

1–BOB

Shoh Sulaymon donolik soʻrab ibodat qiladi

1¹•Dovud oʻgʻli Sulaymon oʻz hokimiyatini mustahkamlab oldi. Egasi Xudo u bilan birga boʻlib, uni nihoyatda yuksaltirdi⁺. ²Sulaymon jamiki Isroil xalqini — mingboshilarni, yuzboshilarni, hakamlarni, Isroilning hamma yoʻlboshchilarini va urugʻboshilarini chaqirtirdi. ³Sulaymon bilan butun jamoa Givondagi sajdagohga* yoʻl olishdi. Egamizning quli Muso sahroda qurdirgan Xudoning Uchrashuv chodiri* oʻsha davrda Givonda joylashgan edi⁺. ⁴Xudoning Ahd sandigʻi esa Dovudning tashabbusi bilan Xirat–Yoʻrimdan Quddusga olib kelingan edi*, chunki Dovud Sandiq uchun Quddusda bir joy tayyorlab, chodir oʻrnatib qoʻygan edi⁺. ⁵Bazalil qurgan bronza qurbongoh esa hanuz Givondagi Egamiz Muqaddas chodirining qarshisida joylashgan edi. Bazalil Urining oʻgʻli va Xurning nevarasi edi. Sulaymon va jamoa qurbongoh oldida Egamizga sajda qildilar⁺. ⁶Soʻng Sulaymon Egamizning oldida Uchrashuv chodirining qarshisidagi oʻsha bronza qurbongoh ustiga chiqib, mingta qurbonlik kuydirdi.

⁷Oʻsha kuni kechasi Xudo Sulaymonga zohir boʻlib, unga:

— Tila tilagingni! — dedi.

⁸Sulaymon Xudoga aytdi:

— Sen otam Dovudga ulugʻ sevgingni koʻrsatding. Meni uning oʻrniga shoh qilding⁺. ⁹Ey Parvardigor Egam! Otam Dovudga bergan vaʼdang ustidan chiq. Axir, Sen meni yerning qumiday koʻp boʻlgan bir xalq ustidan shoh qilding⁺. ¹⁰Bu xalqni boshqara olishim uchun menga donolik va ilmu maʼrifat bergin. Boʻlmasa Sening shu qadar behisob xalqingga kim hukmronlik qila oladi?!

¹¹Xudo Sulaymonga shunday javob berdi:

— Men seni xalqim ustidan shoh qildim. Sen oʻzing uchun mol–mulk, boylik, shon–shuhrat yoki dushmanlaringning jonini soʻramading, hatto oʻzingga uzoq umr ham tilamading. Aksincha, Mening xalqimni boshqaray deb, donolik va ilmu maʼrifat soʻraganing uchun ¹²donolik va ilmu maʼrifat senga hadya boʻlsin. Bularga qoʻshimcha qilib senga boylik, mol–mulk va shon–shuhrat beraman, sengacha oʻtgan va sendan keyin boʻladigan hech qaysi shoh senga teng kelmaydi⁺.

¹³Shundan keyin Sulaymon Givondagi sajdagohda joylashgan Uchrashuv chodiridan Quddusga qaytib ketdi. U Isroil ustidan hukmronlik qila boshladi.

Shoh Sulaymonning boyligi

¹⁴•Sulaymon jang aravalari va otlarni toʻpladi. Uning 1400 ta jang aravasi va 12.000 ta oti* bor edi. Sulaymon bularning bir qismini jang aravalari saqlanadigan shaharlarga va bir qismini Quddusga — oʻzining yoniga joylashtirdi⁺. ¹⁵Uning hukmronligi davrida Quddusda oltinu kumush koʻchadagi toshday koʻp edi. Sadr yogʻochlari ham xuddi Yahudo qir etaklarida oʻsadigan oddiy shikamora–anjir daraxtiday* serob edi. ¹⁶Shohning savdogarlari Misrdan* va Quvedan Sulaymon uchun otlar olib kelishardi. Ular otlarni Quvedan sotib olishardi⁺. ¹⁷Misrdan keltirilgan har bir jang aravasi uchun 600 kumush tanga*, har bir ot uchun 150 kumush tanga* toʻlashardi. Soʻng bularni barcha Xet shohlariga va Oram shohlariga sotishardi.

2–BOB

Maʼbad qurilishi uchun tayyorgarlik

2¹•Sulaymon Egamizga atab Maʼbad va oʻzi uchun shohona saroy bunyod etishga qaror qildi. ²Sulaymon 70.000 nafar yuk tashuvchini, qirlarda tosh kesadigan 80.000 nafar sangtaroshni va bular ustidan nazoratchi qilib 3600 kishini yolladi.

³Sulaymon Tir* shohi Xiramga shu xabarni yetkazdi:

“Bir vaqtlar siz otam Dovudga saroyini qurish uchun sadr yogʻochlarini joʻnatganingiz kabi, menga ham sadr yogʻochlarini joʻnating⁺. ⁴Men Egam Xudoga atab bir uy qurmoqchiman. U yerda xushboʻy tutatqilar tutatiladi, doimiy ravishda muqaddas nonlar nazr qilinib, xontaxta ustiga teriladi. Ertalab va kechqurunlari qurbonliklar kuydiriladi, shuningdek, Shabbat kunlarida, yangi oy shodiyonalarida va Egamiz Xudo belgilagan bayramlarda kuydiriladigan qurbonliklar keltiriladi. Isroil xalqi bularga doimo, avlodlar osha rioya qiladi.

⁵Men qurmoqchi boʻlgan uy hashamatli boʻladi, chunki Xudoyimiz boshqa xudolardan buyukdir⁺. ⁶Lekin kim Unga bir uy qura olar?! U osmonga, hatto falak toqiga ham sigʻmaydi–ku! Men kim boʻlibmanki, Unga uy qura olsam?! Faqat Unga qurbonliklar keltirish uchun bir joy tayyorlay olaman, xolos⁺.

⁷Shunday ekan, menga mohir bir ustani yuboring. U oʻymakorlikdan tashqari, oltin, kumush, bronza va temirga ishlov bera oladigan, safsar, qizil va koʻk matolar toʻqiy oladigan boʻlsin. U Yahudo va Quddusda, otam Dovud saralagan mohir ustalarim bilan birga ishlaydi⁺.

⁸Menga Lubnondan sadr, sarv va sandal yogʻochlarini joʻnating. Sizning xizmatkorlaringiz Lubnon daraxtlarini kesishga usta ekanini bilaman. Mening odamlarim sizning odamlaringiz bilan birga ishlaydilar. ⁹Ular men uchun katta miqdorda yogʻoch tayyorlab berishsin. Men qurmoqchi boʻlgan uy ulkan va hashamatli boʻlishi kerak. ¹⁰Men yogʻoch kesadigan xizmatkorlaringizga ish haqi qilib 200.000 togʻora* yanchilgan bugʻdoy, 200.000 togʻora arpa, 40.000 koʻza* sharob va 40.000 koʻza zaytun moyi yuboraman.”

¹¹Shundan keyin Tir shohi Xiram maktub orqali Sulaymonga shunday javob berdi:

“Egamiz Oʻz xalqini sevgani uchun ular ustidan sizni shoh qildi.”⁺

¹²Xiram yana shu gaplarni aytdi:

“Yeru koʻkni yaratgan Isroil xalqining Xudosi — Egamizga hamdu sanolar boʻlsin. U shoh Dovudga dono, aqlli, fahm–farosatli oʻgʻil ato qilibdi. Shu oʻgʻil Egamizga atab Maʼbadni va oʻzi uchun saroyni bunyod qiladi.

¹³Sizga Xurom ismli aqlli, mohir bir ustani yuboryapman⁺. ¹⁴Uning onasi — Dan qabilasidan, otasi esa — Tirlik. Uning oʻzi oltin, kumush, bronza, temir, tosh va yogʻochga ishlov beradigan mohir ustadir. U safsar, koʻk, qizil matolarni va mayin zigʻir matosini ham toʻqishni biladi, shuningdek, turli oʻymakorlik ishlarini bajara oladi, har qanday naqshni sola oladi. Xurom sizning ustalaringiz va otangiz boʻlmish xoʻjayinim Dovud yetishtirgan ustalar bilan birga ishlaydi.

¹⁵Janobi oliylari! Oʻzingiz aytgan bugʻdoy, arpa, zaytun moyi, sharobni qullaringizga yuboring. ¹⁶Sizga kerak boʻladigan har qanday daraxtni biz Lubnondan kesib beramiz, yogʻochlardan sol qilib, dengiz sohili boʻylab Yaffaga* qadar keltirib beramiz. Siz oʻsha yerdan yogʻochlarni Quddusga olib ketaverasiz.”⁺

Maʼbad qurilishi boshlandi

¹⁷Shundan keyin Sulaymon otasi Dovud singari, Isroil yurtida istiqomat qilayotgan musofirlarning hammasini roʻyxatga oldi. Musofirlarning soni 153.600 kishi ekan⁺. ¹⁸Sulaymon ularning 70.000 nafarini ogʻir yuk tashuvchi, 80.000 nafarini qirlarda tosh kesadigan sangtarosh, 3600 nafarini esa ishlayotganlar ustidan nazoratchi qilib tayinladi.

3–BOB

3¹•Sulaymonning otasi shoh Dovud Egamizning uyi uchun Quddusda bir joy tayyorlab qoʻygan edi. Bu joy Moriyox togʻida — Dovudga Egamiz zohir boʻlgan Yobuslik Aravnoning* xirmonida edi. Sulaymon Egamizning uyini oʻsha yerda barpo qila boshladi⁺. ²Qurilish Sulaymon hukmronligining toʻrtinchi yili ikkinchi oyining* ikkinchi kunida boshlangan edi. ³Sulaymon Xudoning uyi uchun poydevor qoʻydi, poydevorning uzunligi (qadimgi oʻlchov birligiga asosan) 60 tirsak*, eni 20 tirsak edi. ⁴Uyning asosiy xonasi oldida ayvon boʻlib, ayvonning uzunligi asosiy xonaning eni bilan bir oʻlchovda — 20 tirsak, balandligi ham 20 tirsak* edi. Sulaymon ayvonning ichini toza oltin bilan qoplatdi. ⁵Asosiy xonaning devorlarini oldin sarv yogʻochi bilan qoplatib, ustidan toza oltinni qoplatdi, soʻng xurmo daraxti va zanjirlar shakllarini oʻydirib soldirdi. ⁶Uyni qimmatbaho toshlar bilan bezattirdi. Parvayimdan keltirilgan oltin bilan ⁷uyning toʻsinlarini, ostonalarini, devorlarini va eshiklarini qoplatdi. Devorlarga karublar* suratini oʻydirdi.

⁸Sulaymon Eng muqaddas xonani ham qurdirdi. Bu xonaning uzunligi asosiy xonaning eni bilan bir oʻlchovda — 20 tirsak, eni ham 20 tirsak edi. Sulaymon bu xonani 1300 pud* toza oltin bilan qoplatdi. ⁹Ishlatilgan oltin mixlarning umumiy ogʻirligi 125 misqol* edi. Yuqori xonalarning devorlari ham oltin bilan qoplandi.

¹⁰Soʻng Sulaymon ikkita karub shaklini yasattirdi. Ularni oltin bilan qoplatib, Eng muqaddas xonaga oʻrnashtirdi⁺. ¹¹⁻¹³Karublar yonma–yon, kiraverishga qaratib qoʻyilgan edi. Har birining ikkitadan qanoti boʻlib, har bir qanotining uzunligi besh tirsak edi. Qanotlar yoyilgan holda yasalgan boʻlib, karublarning bir qanoti devorga tegib turar edi. Ikkinchi qanoti esa xonaning markazida boshqa karubning qanotiga tegib turar edi. Ikkala karubning yoyilgan qanotlari jami 20 tirsakni tashkil qilar edi. ¹⁴Sulaymon koʻk, safsar, qizil matolardan va mayin zigʻir matosidan ichki parda* qildirib, pardaning ustiga karublar suratini soldirdi⁺.

Ikki bronza ustun

¹⁵Sulaymon 18 tirsak* balandlikdagi ikki ustun yasattirib, ularni Egamiz uyining old tomoniga oʻrnatdi. Har bir ustun tepasida ustunqosh boʻlib, ustunqoshning balandligi 5 tirsak edi⁺. ¹⁶Ustunqoshlar toʻqilgan zanjirlar va yuzta anor* tasviri bilan bezatilgan edi. ¹⁷Ustunlar uyning oldiga — bittasi oʻng tomonga, ikkinchisi chap tomonga oʻrnatilgan edi. Oʻng tomondagi ustunga Yoxin* deb, chap tomondagisiga Boʻaz* deb nom berildi.

4–BOB

Maʼbad anjomlari

4¹•Shoh Sulaymon bronza qurbongoh yasattirdi. Qurbongohning uzunligi 20 tirsak*, eni ham 20 tirsak, balandligi 10 tirsak edi⁺. ²Keyin bronzani eritib, dumaloq shaklda hovuz yasatdi. Hovuzning bir qirgʻogʻidan narigi qirgʻogʻigacha 10 tirsak, balandligi esa 5 tirsak edi. Aylanasi 30 tirsak edi⁺. ³Hovuzning tashqi tomonida, qirgʻogʻi ostida aylanasiga ikki qator buqa shakli bor edi. Har bir tirsak masofada oʻntadan shunday shakl qilingan edi. Bronza eritilib, hovuz yasalayotgan paytda, bu buqa shakllari ham qilingan edi. ⁴Hovuz bronzadan yasalgan oʻn ikkita buqa ustiga oʻrnashtirilgan edi. Buqalarning uchtasi shimolga, uchtasi gʻarbga, uchtasi janubga va uchtasi sharqqa qaratilgan edi. Buqalarning orqa tomoni hovuzning ichkarisiga qaratilgan edi. ⁵Hovuzning qalinligi toʻrt enli boʻlib, chetlari kosaning chetlariga oʻxshar, shakli lolagulga oʻxshardi. Unga 6000 koʻza* suv sigʻardi.

⁶Sulaymon oʻnta togʻora ham yasatdi. Togʻoraning beshtasi hovuzning chap tomoniga, beshtasi oʻng tomoniga oʻrnatildi. Bu togʻoralar qurbonlik qilib kuydiriladigan hayvonlarni yuvish uchun moʻljallangan edi. Hovuz esa ruhoniylarning yuvinishi uchun edi⁺.

⁷⁻⁸Sulaymon loyihaga binoan oʻnta oltin chiroqpoya bilan oʻnta xontaxta yasatib, ularni Maʼbadning asosiy xonasiga oʻrnattirdi. Beshta chiroqpoya bilan beshta xontaxtani xonaning oʻng tomoniga, qolgan beshta chiroqpoya bilan beshta xontaxtani xonaning chap tomoniga oʻrnashtirdi. Bulardan tashqari, oltindan yuzta togʻoracha ham yasattirdi⁺. ⁹Sulaymon ruhoniylar uchun ichki hovlini qurdirdi. Bundan tashqari, u tashqi hovlini qurdirib, ikki hovli orasiga eshiklar yasattirdi. Eshiklarni bronza bilan qoplatdi. ¹⁰Hovuzni Egamiz uyining janubi–sharq tomonidagi burchagiga oʻrnattirdi.

¹¹Xurom qozonlar, kurakchalar va togʻorachalar ham yasadi. Shunday qilib, u shoh Sulaymon uchun Xudoning uyiga oid quyidagi ashyolarni yasab berdi:

¹²ikkita ustun,

ustunlarning tepasidagi ikkita doira shaklidagi ustunqosh,

ustunqoshni oʻrab turgan ikkita toʻrsimon bezak,

¹³ikkala bezakning yonlarida toʻrt yuzta anor* tasviri, yaʼni ustunlar tepasida doira shaklidagi ikkita ustunqoshni qoplab turish uchun har bir toʻrsimon bezakning ikkala chekkasidagi anor suratlari,

¹⁴aravalar, aravalar ustidagi togʻoralar,

¹⁵bitta hovuz, hovuz ostidagi oʻn ikki buqa shakli,

¹⁶qozonlar, kuraklar, sanchqilar va bularga aloqador barcha buyumlar.

Xurom shoh Sulaymon uchun Egamizning uyiga oid ana shu ashyolarni sayqallangan bronzadan yasab berdi. ¹⁷Shoh bu narsalarni Iordan vodiysi atroflarida — Suxot va Zoraton* orasida loydan yasalgan qoliplarda quydirdi. ¹⁸Sulaymon bu narsalarning hammasini koʻp miqdorda yasattirdi, shuning uchun ishlatilgan bronzaning hisobini aniqlab boʻlmadi.

¹⁹Sulaymon Xudoning uyi uchun quyidagi hamma buyumlarni ham yasattirdi:

oltindan yasalgan tutatqi qurbongohi,

ustida muqaddas nonlar* turadigan xontaxtalar,

²⁰toza oltindan ishlangan chiroqpoyalar va ularning moychiroqlari, bular loyihaga binoan, Eng muqaddas xonaning oldida yonib turishi kerak edi,

²¹yana toza oltindan gullar, moychiroqlar, qisqichlar,

²²qaychilar, togʻorachalar, kurakchalar va olovkuraklar yasatdi. Eng muqaddas xona va asosiy xona eshiklari ham toza oltindan yasalgan edi.

5–BOB

5¹Shunday qilib, Sulaymon Egamizning uyiga oid hamma ishlarni bitirdi. Soʻngra u otasi Dovud nazr qilgan narsalarni olib kelib, kumush, oltin va hamma buyumlarni Xudoning uyi xazinasiga qoʻydi.

Ahd sandigʻi Maʼbadga keltiriladi

²•Shundan soʻng Sulaymon Egamizning Ahd sandigʻini Dovud qalʼasidan* — Siondan Egamizning uyiga olib kelmoqchi boʻldi. Shu maqsadda u Isroil oqsoqollarini, hamma qabila yoʻlboshchilarini, Isroil xalqi urugʻboshilarini Quddus shahriga chaqirtirdi⁺. ³Ularning hammasi yettinchi oyda*, Chayla bayrami* paytida shohning huzuriga yigʻilishdi.

⁴Isroil oqsoqollarining hammasi kelgach, levilar Sandiqni yerdan koʻtarishdi. ⁵Ruhoniylar va levilar, Sandiq bilan birga Uchrashuv chodirini*, Chodirdagi barcha muqaddas buyumlarni Egamizning uyiga olib kelishdi. ⁶Shoh Sulaymon va toʻplangan butun Isroil jamoasi Sandiqning oldida qoʻylar, buqalar soʻyib qurbonlik qilishdi. Qurbonlik qilingan qoʻy va buqalar shu qadar koʻp ediki, hisobiga yetib boʻlmasdi.

⁷Ruhoniylar Egamizning Ahd sandigʻini alohida atalgan joyga — Eng muqaddas xonaga, karublarning qanotlari ostiga qoʻyishdi. ⁸Karublarning qanotlari Sandiq usti boʻylab choʻzilgan va Sandiq hamda uning xodalarini berkitib turardi⁺. ⁹Xodalar shunchalik uzun ediki, ularning uchi Eng muqaddas xonaning shundaygina oldidan koʻrinib turardi, boshqa joydan esa koʻrinmasdi. Xodalar bugungacha* ham oʻsha yerda turibdi. ¹⁰Sandiqning ichida ikkita tosh lavhadan boshqa hech narsa yoʻq edi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin, Egamiz Sinay togʻida* ular bilan ahd tuzgan edi. Oʻshanda Muso bu tosh lavhalarni Sandiq ichiga solib qoʻygan edi⁺.

¹¹⁻¹⁴Bu yerda hozir boʻlgan ruhoniylarning hammasi, qaysi guruhga qarashli boʻlishidan qatʼi nazar, oʻzlarini poklagan edilar. Jamiki levi sozandalari — Osif, Xaman, Yodutun, ularning oʻgʻillari va qarindoshlari mayin zigʻir matosidan tikilgan liboslarni kiyib olgan edilar. Levilar zil, arfa va liralarni koʻtarib qurbongohning sharq tomonida turdilar. Ularning yonidan karnay chaladigan 120 nafar ruhoniy joy oldi. Sozandalaru karnaychilar joʻr boʻlib, Egamizga hamdu sano va shukrona aytar edilar. Karnay, zil va boshqa sozlar joʻrligida qoʻshiqchilar Egamizga shunday hamdu sano kuylar edilar:

“Egamiz yaxshidir,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.”

Ruhoniylar Muqaddas xonadan chiqib ketayotganlarida, birdaniga Xudoning uyini bulut qoplab, Egamizning ulugʻvorligi uyni toʻldirdi. Shuning uchun ruhoniylar oʻz xizmatini davom ettira olmadilar⁺⁺⁺⁺.

6–BOB

Sulaymonning nutqi

6¹Shunda Sulaymon ibodat qildi:

— Ey Egamiz! Sen, zimziyo zulmatda maskan qilaman, degan eding⁺. ²Mana endi Senga ajoyib bir uy, abadiy istiqomat qilishing uchun bir maskan barpo qildim.

³•Keyin shoh orqasiga qayrilib, tik turgan jamiki Isroil jamoasini duo qildi⁺. ⁴Shoh dedi:

“Isroil xalqining Xudosi — Egamizga hamdu sanolar boʻlsin. U otam Dovudga bergan vaʼdasini bajardi. ⁵Egamiz otamga shunday degan edi*: «Xalqim Isroilni Misrdan olib chiqqan kunimdan beri Men ulugʻlanadigan uyni barpo qilish uchun Isroil qabilalarining birorta shahrini tanlamagan edim, birorta odamni xalqimga hukmron qilib saylamagan edim. ⁶Mana endi esa ulugʻlanishim uchun Quddusni tanladim. Men seni, ey Dovud, xalqim Isroil ustidan hukmdor boʻlgin deb tanladim.»⁺

⁷Isroil xalqining Xudosi — Egamizga atab bir uy barpo qilmoq otam Dovudning niyati edi⁺. ⁸Lekin Egamiz otam Dovudga shunday deb aytdi: «Modomiki, Menga atab bir uy barpo qilmoqni koʻnglingga tukkan ekansan, yaxshi qilibsan. ⁹Biroq Menga atab oʻsha uyni sen emas, balki sening pushti kamaringdan bino boʻladigan oʻgʻling barpo qiladi.»⁺

¹⁰Egamiz vaʼda bergan edi, bajo ayladi: otam Dovudning oʻrniga taxtga men chiqdim, Egamiz vaʼda etganiday, Isroil taxtiga oʻtirdim, Isroil xalqining Xudosi — Egamizga atab bir uy barpo qildim⁺. ¹¹Oʻsha uyga Ahd sandigʻini oʻrnashtirdim. Egamizning Isroil xalqi bilan qilgan ahd lavhalari shu Sandiqning ichida turibdi.”

Sulaymonning ibodati

¹²•Sulaymon Egamizning qurbongohi oldida, Isroil jamoasi roʻparasida qoʻllarini koʻkka choʻzdi⁺. ¹³U supaning ustida turar edi. Bu supani Sulaymon bronzadan yasattirib, uni hovlining oʻrtasiga oʻrnattirgan edi. Supaning uzunligi besh tirsak, eni ham besh tirsak, balandligi uch tirsak* edi. Sulaymon butun Isroil jamoasi oldida tiz choʻkib, qoʻllarini koʻkka choʻzgancha, ¹⁴ibodat qila boshladi:

“Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz! Yer yuzida ham, osmonu falakda ham Senga oʻxshashi yoʻq! Senga butun qalbi bilan bogʻlanib, Sen koʻrsatgan yoʻldan yuradigan qullaringga Oʻzing ahdingni sodiq saqlaysan⁺. ¹⁵Quling — otam Dovudga Sen Oʻz ogʻzing bilan bergan vaʼdalaringni bugun Oʻz qoʻling bilan bajo aylading.

¹⁶Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz! Oʻzingning qulingga — otam Dovudga: «Bolalaring ham senga oʻxshab qonunlarimga rioya qilib, oʻylab qadamini bossalar, sening naslingdan boʻlgan erkak zoti to abad Isroil taxtida oʻtiradi», — deb vaʼda bergan eding. Endi bergan vaʼdangni ado et!⁺ ¹⁷Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz! Quling Dovudga aytganlaring amalga oshsin, deb iltijo qilaman⁺.

¹⁸Ey Xudo, Sen yer yuzida inson zoti bilan yasharmiding?! Sen osmonga, hatto falak toqiga ham sigʻmassan. Falak toqi oldida men qurgan uy nima boʻlibdi?!⁺ ¹⁹Ey Egam Xudo, iltijo bilan qilgan ibodatimni qabul et! Senga yolvorib qilayotgan iltijolarimga javob ber. ²⁰Sen: «Men oʻsha yerda ulugʻlanay», deb aytgan eding. Koʻzlaring kechayu kunduz oʻsha joyga — oʻsha uyga qadalib tursin. Men, quling, oʻsha tomonga qarab ibodat qilaman, ibodatlarimni tingla⁺. ²¹Isroil xalqi bilan birga oʻsha tomonga qarab qilgan iltijolarimizga quloq tut. Samolardan — Oʻz makoningdan turib quloq sol, eshitgin–u, gunohimizdan oʻt.

²²Kimdir gunohkorlikda ayblansa, oʻsha odam kelib, shu uyingdagi qurbongohing oldida, aybsizman, deb ont ichsa,⁺ ²³ey Egam, samodan turib quloq sol, qullaringni Oʻzing hukm et. Gunohkorning qilmishini boʻyniga qoʻy, jazosini ber. Gunohsizning esa haqligini koʻrsat, haq boʻlgani uchun uni ozod qil.

²⁴Xalqing Isroil Sening oldingda gunoh qilgani uchun yovga magʻlub boʻlsa, yana qaytib Seni tan olsa, oʻsha uyda Senga yolvorib iltijo qilsa,⁺ ²⁵Sen samodan turib, ularning iltijolariga quloq sol, gunohlaridan oʻt. Otalariga va ularga Oʻzing tomondan berilgan yurtga ularni qaytar.

²⁶Ular Senga qarshi gunoh qilganlari uchun osmon berkilib, yomgʻir yogʻmaganda, ular oʻsha uyga qarab, Seni yana tan olib iltijo qilsalar, Sen ularni gunohlari uchun jazolaganingda, tavba qilsalar,⁺ ²⁷qullaring Isroil xalqiga samodan turib quloq sol, ularning gunohidan oʻt. Ularga toʻgʻri yoʻl koʻrsat, toki oʻsha yoʻldan yursinlar, keyin xalqingga mulk qilib bergan yerga yomgʻir yogʻdir⁺.

²⁸Yurtda ocharchilik yo oʻlat paydo boʻlsa, garmsel*, zang kasali, chigirtka*, qurt–qumursqa bossa yoki xalqingni yovlar qamal qilsa, yoxud kulfat, xastalik ularning boshiga kelsa,⁺ ²⁹har qanday inson yoki xalqing Isroil Senga yolvorib ibodat qilsa, har kim oʻz dard–hasratini aytib, bu uy tomon qoʻllarini choʻzsa, ³⁰⁻³¹Sen samodan — maskaningdan turib quloq sol va ularning gunohidan oʻt. Har birining tutgan yoʻliga qara, xizmatiga yarasha ber, toki Sen Oʻzing ota–bobolarimizga bergan yurtda ular umrlarining oxirigacha Sendan qoʻrqib, Sening yoʻllaringdan yursinlar. Zotan, jamiki inson bolasining koʻnglidagini yolgʻiz Sen bilasan, xolos⁺.

³²Xalqing Isroildan boʻlmagan begona odam Seni deb uzoq yurtdan kelsa, Sening shuhrating, qudrating va ajoyibotlaring haqida eshitib, oʻsha uyga qarab ibodat qilsa,⁺ ³³Sen makoningdan turib quloq sol. Oʻsha odamning soʻraganini bajo ayla, toki yer yuzidagi hamma xalqlar Seni bilsin, xalqing Isroil kabi Sendan hayiqadigan boʻlsin. Men barpo qilgan shu uy Senga atab qilinganini bilsin.

³⁴Sen xalqingni gʻanimlariga qarshi jang qilishga yuborganingda, ular Oʻzing tanlab olgan bu shaharga, Senga atab men qurgan uyga yuz burib, ibodat qilsalar, ³⁵samodan turib ularning iltijolarini eshit, bajo ayla.

³⁶Sening oldingda ular gunoh qilganlarida, chunki gunoh qilmaydigan odamning oʻzi yoʻq, Sen gʻazablanib, ularni yaqin yoki uzoq yurtlarga asir qilib olib ketadigan dushmanlarning qoʻliga berganingda,⁺ ³⁷ular gʻanimlari yurtida asirlikda yurib, esini yigʻib olgach: «Gunoh qildik, shakkoklik qildik, aybdormiz», deb tavba qilib, Senga yolvorsalar,⁺ ³⁸asir boʻlgan yurtda butun qalbi bilan, jonu dili bilan Senga qaytsalar, Oʻzing ota–bobolariga bergan yurtga, Oʻzing tanlab olgan shaharga, Senga atab men qurgan uyga yuz burib, ibodat qilsalar,⁺ ³⁹samodan — makoningdan turib ularning qilgan iltijolarini eshit, bajo ayla. Xalqing Senga qarshi qancha gunoh qilgan boʻlmasin, ularni kechir.

⁴⁰Endi, ey Xudoyim, bizga nazar sol, shu joyda qilgan ibodatlarimizga quloq tut⁺.

⁴¹Qani, ey Parvardigor Egam, kel oromgohingga

Qudrating ramzi boʻlgan Sandiq bilan birga.

Ey Parvardigor Egam!

Ruhoniylaring najot kiyimlarini kiyishsin.

Taqvodorlaring ezguligingdan shod boʻlishsin⁺.

⁴²Ey Parvardigor Egam!

Tanlagan shohingni rad qilmagin!

Quling Dovudga koʻrsatgan sevgingni yodingda tutgin.”⁺

7–BOB

Maʼbad Egamizga bagʻishlanadi

7¹•Sulaymon ibodat qilib boʻlishi bilanoq, osmondan alanga tushib, kuydiriladigan va boshqa qurbonliklarni yamlab yubordi. Egamizning ulugʻvorligi Maʼbadni toʻldirdi⁺. ²Shuning uchun ruhoniylar Egamizning uyiga kira olmadilar. ³Jamiki Isroil xalqi olov tushganini va Egamizning ulugʻvorligi Maʼbadni toʻldirganini koʻrgach, hammalari yerga muk tushib, taʼzim qildilar va Egamizga sajda qilib, Unga shukrona aytdilar:

“Egamiz yaxshidir,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.”⁺

⁴Shundan keyin shoh va barcha xalq Egamizga atab qurbonlik qildilar. ⁵Shoh Sulaymon 22.000 buqani, 120.000 qoʻyni Egamizga atab qurbonlik qildi. Shu tariqa shoh va butun xalq Maʼbadni Egamizga bagʻishladilar. ⁶Ruhoniylar oʻz joylarini egalladilar. Levilar ham musiqa asboblarini koʻtarib, ruhoniylar singari oʻz joylariga turdilar. Dovud bu musiqa asboblarini Egamizga hamdu sano aytish uchun yasattirgan edi, Dovudning oʻzi Egamizni madh etib, “Uning sodiq sevgisi abadiydir” deb hamdu sano aytganda, oʻsha musiqa asboblaridan foydalangan edi. Xalq tik turar, levilarning qarshisidan joy olgan ruhoniylar esa karnaylar chalardilar.

⁷Sulaymon Egamizning uyi oldidagi hovli oʻrtasini ham muqaddas qildi. Soʻng oʻsha yerda kuydiriladigan qurbonliklar, don nazrlari va tinchlik qurbonliklarining yogʻini nazr qildi, chunki bularning hammasi u yasattirgan bronza qurbongoh ustiga sigʻmagan edi⁺.

⁸Keyin Sulaymon va u bilan birga nihoyatda katta jamoa — Levo–Xomatdan* tortib, Misr chegarasidagi irmoqqa* qadar yerlarda yashaydigan butun Isroil xalqi yetti kun davomida Chayla bayramini* nishonlashdi⁺. ⁹Ular yetti kun qurbongohning Xudoga bagʻishlanishini nishonlashdi, keyin yana yetti kun Chayla bayramini qilishdi. Chayla bayramidan keyin* muqaddas yigʻin qilishdi. ¹⁰Yettinchi oyning* yigirma uchinchi kuni Sulaymon xalqni oʻz uylariga joʻnatdi. Egamizning Dovudga, Sulaymonga va Isroil xalqiga koʻrsatgan muruvvati tufayli hammaning koʻngli shodlikka toʻlgan edi.

¹¹•Sulaymon Egamizning uyini ham, oʻzining saroyini ham qurib boʻldi. Moʻljallangan hamma yumushlarni muvaffaqiyat bilan tamom qildi.

Xudo Sulaymonga zohir boʻladi

¹²Keyin Egamiz kechasi Sulaymonga zohir boʻlib, unga aytdi:

“Menga qilgan iltijolaringni eshitdim, bu uyni Oʻzimga qurbonliklar keltiriladigan joy qilib tanladim⁺. ¹³Yomgʻir yogʻmasin deb, osmonni berkitganimda, yoki chigirtkalarga*, yer yuzini yeb bitiringlar deb, amr berganimda, yoxud xalqimning orasiga oʻlat kasalini yuborganimda,⁺ ¹⁴Mening nomim bilan atalgan xalqim tavba qilib, Menga iltijo qilsa, Menga yuz burib qabih yoʻllaridan qaytsa, Men osmondan turib ularning iltijolarini eshitaman, gunohlarini kechirib, yurtiga shifo beraman⁺. ¹⁵Endi sizlarga nazarimni solaman, bu joyda qilgan ibodatlaringizga quloq tutaman⁺. ¹⁶Men to abad ulugʻlanishim uchun bu uyni tanlab, muqaddas qildim. Bu uydan koʻzimni uzmayman, qalbim u yerni maskan qiladi⁺.

¹⁷Agar sen Mening oldimda otang Dovud kabi yursang, Men amr etgan hamma farmonlarimni ijro etsang, qonun–qoidalarimni mahkam tutsang, ¹⁸shohlik taxtingni abadiy mustahkam qilaman. Shunda otang Dovud bilan tuzgan ahdim, unga: «Sening naslingdan boʻlgan erkak zoti to abad Isroilda hukmronlik qiladi», deb aytgan gaplarim* amalga oshadi⁺. ¹⁹Bordi–yu, sen va sening nasling yoʻlimdan qaytsangiz, bergan amr va farmonlarimni tark etsangiz, borib boshqa xudolarga xizmat qilsangiz, ularga topinsangiz, ²⁰sizlarni Oʻzim bergan yurtdan qoʻporib tashlayman. Ulugʻlanishim uchun muqaddas qilgan bu uyni tark etaman. Ana oʻshanda bu uy hammaning ogʻzida duv–duv gap boʻladi, hamma xalqlar uyimni masxara qiladi⁺. ²¹Hozir ajoyib boʻlib turgan uyning yonidan oʻtganlar dahshatga tushadilar:

— Nimaga ularning Egasi bu yurtni va bu uyni mana shu ahvolga soldi ekan–a? — deydigan boʻladilar⁺. ²²Soʻng yana oʻzlari shunday xulosa chiqaradilar:

— Eha, ular ota–bobolarini Misr yurtidan olib chiqqan Egasi Xudodan yuz oʻgirdilar–ku! Boshqa xudolarga ergashib, oʻsha xudolarga topinib, xizmat qildilar–ku! Qilmishlariga yarasha oʻzlarining Egasi ularning boshiga shu koʻrgiliklarni solibdi–da.”

8–BOB

Shoh Sulaymonning erishgan yutuqlari

8¹•Sulaymon Egamizning uyini va oʻz saroyini yigirma yilda bitirgan edi⁺. ²Soʻngra u shoh Xiram bergan shaharlarni qaytadan qurib, Isroil xalqini oʻsha shaharlarga joylashtirdi.

³Sulaymon Xomat–Zoʻvoga* yurish qilib, u joyni qoʻlga kiritdi. ⁴U sahrodagi Tadmoʻr shahrini va Xomatdagi ombor shaharlarni tuzatib mustahkamladi. ⁵U yana Tepadagi Bayt–Xoʻronni va Pastki Bayt–Xoʻronni qaytadan qurdi, bu shaharlarni devor bilan oʻradi, tambalanadigan darvozalar oʻrnatdi⁺. ⁶Baalat shahrini, oʻzining hamma ombor shaharlarini, hamma jang aravalari saqlanadigan shaharlarni, otliqlari* turadigan shaharlarini qaytadan tuzatib mustahkamladi. Bundan tashqari, Quddusda, Lubnonda, shohlikning hamma burchaklarida nima istasa, barpo qildi. ⁷Kanʼonda qolib ketgan Amor, Pariz, Xiv, Xet va Yobus xalqlari Isroil xalqidan emasdi. ⁸Isroil xalqi ularning bu yurtda qolib ketgan avlodlarini qirib bitirmagan edi. Sulaymon oʻsha qolib ketganlarini qarol qilib oldi. Ular bugungacha* bor. ⁹Lekin Sulaymon Isroil xalqidan birortasini qarollik uchun qul qilmadi. Aksincha, ularni shohning sipohlari, aʼyonlari, jang aravalarining qoʻmondonlari va suvorilarining qoʻmondonlari lavozimiga tayinladi⁺. ¹⁰Sulaymonning ishboshilari 250 kishi boʻlib, ular odamlar ustidan nazoratchi edilar.

¹¹Sulaymon firʼavnning qizini Dovud qalʼasidan unga atab barpo qilgan yangi saroyga koʻchirtirdi. U shunday degan edi: “Mening xotinim Dovud qalʼasida ortiq yashay olmaydi, chunki Egamizning Sandigʻi saqlangan har qanday joy muqaddasdir.”⁺

¹²Sulaymon Maʼbad ayvonining qarshisida qurgan qurbongoh ustida Egamizga qurbonliklar kuydira boshladi⁺. ¹³Bu qurbonliklarni u Musoning talablariga rioya qilgan holda, Shabbat kunlarida, yangi oy shodiyonalarida va yilda bir martadan nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayramida, Hosil bayramida* va Chayla bayramida keltirar edi⁺. ¹⁴Sulaymon, otasi Dovud joriy qilgan qoidaga koʻra, ruhoniylar va levilarning xizmatlarini taqsimlab berdi. Levilar Egamizni madh qilishda va kundalik ishlarda ruhoniylarga yordam berardilar. Sulaymon Maʼbad darvozabonlarini ham guruhlarga boʻlib, har bir darvozada ularning har kuni qiladigan ishlarini taqsimlab berdi. U bularning hammasini Xudoning odami Dovudning farmoniga muvofiq qildi⁺. ¹⁵Shoh Dovudning ruhoniylarga, levilarga, xazinalarga va boshqa narsalarga oid birorta koʻrsatmasi eʼtibordan chetda qolmadi.

¹⁶Shunday qilib, Sulaymon hamma ishni oʻz nihoyasiga yetkazdi. Egamiz uyining poydevori qoʻyilgandan boshlab, to uy tamomila qurilib boʻlguncha bajarilgan hamma ish muvaffaqiyatli boʻldi. ¹⁷Shundan soʻng Sulaymon Edom yurtidagi Qizil dengiz* qirgʻogʻida joylashgan Ezyoʻn–Geber va Elet shaharlariga ketdi⁺. ¹⁸Shoh Xiram oʻz kemachilari va tajribali dengizchilari boshchiligida kemalarni Sulaymonga joʻnatdi. Ular Sulaymonning odamlari bilan birga Ofir yurtiga* suzib borib, u yerdan Sulaymonga 960 pud* oltin keltirib berdilar⁺.

9–BOB

Shava malikasi Quddusga tashrif buyuradi

9¹•Shava* malikasi Sulaymonning dongʻini eshitgach, Quddusga keldi. U Sulaymonga topishmoqlar aytib sinab koʻrmoqchi edi. Malika oʻzi bilan juda koʻp miqdorda oltin va qimmatbaho toshlar, xushboʻy ziravorlar yuklangan katta karvonni boshlab kelgan edi. Malika Sulaymonning huzuriga kirgach, koʻnglida nima boʻlsa, hammasini unga aytdi⁺. ²Sulaymon malikaning hamma savollariga javob berdi, malikaning bironta savoliga javob berishda qiynalmadi. ³Shava malikasi Sulaymonning donoligini, u qurgan saroyni, ⁴dasturxonidagi noz–neʼmatlarni, xizmatkorlarining yashash sharoitlarini, shoh soqiylariyu* bakovullarini* hamda ularning xizmat liboslarini, Egamizning uyida shoh Sulaymon kuydirib, nazr qilgan qurbonliklarni* koʻrdi. Malika gʻoyat hayratlanib, ⁵shohga dedi:

— Sizning ishlaringiz, donoligingiz haqida yurtimda eshitganlarim toʻgʻri ekan. ⁶Kelib oʻz koʻzlarim bilan koʻrmagunimcha, gap–soʻzlarga ishonmagan edim. Menga donoligingizning hatto yarmini ham aytishmagan ekan. Men eshitgandan ham ortiq boʻlib chiqdingiz! ⁷Naqadar baxtiyordir odamlaringiz! Omadlidir xizmatkorlaringiz! Ular doimo huzuringizda boʻlib, donoligingizdan bahra olishar. ⁸Sizdan mamnun boʻlib, Oʻz vakili sifatida sizni Isroil taxti uzra oʻtqazgan Egangiz Xudoga hamdu sanolar boʻlsin. U Isroilni to abad sevgani uchun adolat va toʻgʻrilik bilan hukm etsin deb, sizni shoh qilgan ekan⁺.

⁹Malika Sulaymonga 250 pud* oltin, behisob xushboʻy ziravorlar va qimmatbaho toshlar hadya qildi. Shava malikasi hadya qilgan xushboʻy ziravorlarning sifati shu qadar yuqori ediki, ularga teng keladigani yoʻq edi.

¹⁰Xiram bilan Sulaymonning Ofirdan oltin olib kelgan xizmatkorlari sandal daraxti yogʻochlari va qimmatbaho toshlarni ham keltirgandilar⁺. ¹¹Shoh oʻsha yogʻochlardan Egamizning uyi uchun ham, shoh saroyi uchun ham zinalar, musiqachilar uchun lira va arfalar yasattirdi. Bularga oʻxshaganini Yahudo yurtida hech kim hech qachon koʻrmagan.

¹²Shoh Sulaymon Shava malikasiga istaganini va soʻraganining hammasini muhayyo qildi, malikaga olib kelganidan ham ziyodroq narsa berdi. Shundan keyin malika hamma odamlarini ergashtirib oʻz yurtiga joʻnab ketdi.

Shoh Sulaymonning boyligi

¹³•Har yili Sulaymonga kelib turadigan oltinning ogʻirligi 1425 pud* edi. ¹⁴Odamlar va savdogarlarning oldi–sotdisidan olinadigan soliq bunga kirmasdi. Arab shohlari va Isroil hokimlari ham Sulaymonga oltin, kumush olib kelishardi. ¹⁵Shoh Sulaymon oltindan ikki yuzta katta qalqon yasattirdi. Har bir qalqonni yasashga yarim pud* oltin sarf boʻldi. ¹⁶Yana oltindan uch yuzta kichik qalqon ham yasattirdi. Har bir qalqon uchun 400 misqol oltin* sarflandi. Shoh bu qalqonlarni “Lubnon oʻrmoni” degan uyiga* qoʻydi⁺.

¹⁷U yana fil suyagidan katta taxt yasatib, uni toza oltin bilan qoplatdi. ¹⁸Taxtning oltita pogʻonasi va oʻrindiqqa ulangan oltin oyoq kursisi bor edi. Oʻrindiqning ikki tomonida tirsagi bor edi. Tirsaklarning yonida ikkita sher tasviri turardi. ¹⁹Har bir pogʻonaning ikki chekkasida ham bittadan sher tasviri boʻlib, taxtning olti pogʻonasida jami oʻn ikkita sher tasviri bor edi. Bunday taxt boshqa birorta shohlikda boʻlmagan edi. ²⁰Shoh Sulaymonning ichimlik ichadigan hamma idishlari oltindan, “Lubnon oʻrmoni” degan uyidagi hamma idishlar ham toza oltindan edi. Sulaymon davrida kumush arzimas narsa boʻlib qolgan edi. ²¹Dengizda, Xiramning kemalari qatorida, Sulaymonning ham savdo kemalari* boʻlib, bu kemalar har uch yilda oltin, kumush, fil suyagi, turli–tuman maymunlar* olib qaytardi⁺.

²²Shunday qilib, Sulaymon boylikda ham, donolikda ham yer yuzidagi hamma shohlardan oʻtib ketdi⁺. ²³Sulaymonga Xudo bergan donolikni eshitmoq uchun yer yuzidagi hamma shohlar uning oldiga kelgani oshiqardi⁺. ²⁴Kelganlarning har biri kumush va oltin idishlar, kiyim, qurol–aslaha, xushboʻy ziravorlar, ot va xachirlar hadya qilib olib kelar edi. Bunday hol yillab davom etardi.

²⁵Sulaymonning otlari va jang aravalari uchun 4000 ta otxonasi, bulardan tashqari, 12.000 ta uchqur oti* ham bor edi. Sulaymon otlarning bir qismini aravalar saqlanadigan shaharlarga, ikkinchi qismini oʻz yoniga — Quddusga joylashtirgan edi⁺. ²⁶U Furot daryosidan to Filistlar yeriga qadar va Misr chegaralariga qadar boʻlgan hamma shohlar ustidan hukmronlik qilardi⁺. ²⁷Uning hukmronligi davrida Quddusda kumush koʻchadagi toshday koʻp edi. Sadr yogʻochlari ham xuddi Yahudo qir etaklarida oʻsadigan oddiy shikamora–anjir daraxtiday* serob edi. ²⁸Shohning savdogarlari Sulaymon uchun Misrdan* va boshqa barcha yurtlardan otlar olib kelishardi⁺.

Sulaymonning oʻlimi

²⁹•Sulaymonning boshqa ishlari boshdan oxirigacha Natan paygʻambarning tarix kitobida, Shiloʻlik Oxiyoning bashoratlarida va valiy Yiddoning vahiylarida bayon etilgan. Valiy Yiddoning vahiylarida Nabat oʻgʻli Yeribom hukmronligi toʻgʻrisida ham yozilgan. ³⁰Sulaymon Quddusda butun Isroil ustidan hukmdor edi. Uning hukmronligi qirq yil davom etdi. ³¹Sulaymon olamdan oʻtdi. U otasi Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Raxabom shoh boʻldi.

10–BOB

Shimoldagi qabilalar qoʻzgʻoloni

10¹•Raxabom Shakam shahriga* ketdi. Jamiki Isroil xalqi* ham, Raxabomni shoh qilib koʻtaramiz deb, Shakamga kelishdi⁺. ²Nabat oʻgʻli Yeribom bu haqda eshitib, Misrdan qaytdi. U Sulaymonning dastidan Misrga qochgan edi⁺. ³Isroil xalqi odam yuborib, uni chaqirtirib keldi. Soʻng Yeribom bilan birgalikda hammasi Raxabom huzuriga kelib, unga shu gapni aytishdi:

⁴— Otangiz bizga ogʻir boʻyinturuq solib, ogʻir mehnat qilishga bizni majburlagan edi. Endi siz mehnatimizni yengillatib, bizni boʻyinturuqdan xalos qiling. Oʻshanda biz sizga itoat etamiz⁺.

⁵— Uch kundan keyin huzurimga kelinglar, — dedi Raxabom kelganlarga.

Shunday qilib, xalq qaytib ketdi.

⁶Shoh Raxabomning otasi Sulaymon hayotligi davrida oqsoqollar har doim uning oldida hoziru nozir edilar. Shoh oʻsha oqsoqollarga maslahat soldi:

— Sizlar nima deysizlar, bu xalqqa nima deb javob bersam boʻladi?

⁷Oqsoqollar shohga shunday deb maslahat berishdi:

— Agar siz bu xalqqa mehr koʻrsatib, ularni mamnun qilsangiz, ulardan yaxshi soʻzingizni ayamasangiz, ular sizga bir umr xizmat qiladilar.

⁸Lekin shoh oqsoqollarning maslahatini rad qildi. Birga oʻsgan va oʻziga xizmat qilayotgan yosh yigitlar bilan maslahatlashdi. ⁹Shoh oʻsha yigitlarga dedi:

— Bu xalq menga: “Otangiz bizga solgan ogʻir boʻyinturuqdan endi bizni siz xalos qiling”, deyapti. Ularga nima deb javob berayin? Sizlar qanday maslahat berasizlar?

¹⁰Raxabom bilan birga oʻsib–ulgʻaygan yosh yigitlar unga shunday maslahat berishdi:

— Arz qilgan oʻsha xalqqa shunday deb ayt: “Mening jimjilogʻim otamning belidan ham yoʻgʻon. ¹¹Otam sizlarga ogʻir boʻyinturuq solgan edi, endi men undan ham battarrogʻini qilaman. Otam sizlarni qamchi bilan jazolagan ekan, men esa chayonlarga chaqtirib, jazolayman.”

¹²Raxabom Yeribomga va xalqqa: “Uchinchi kuni huzurimga kelinglar”, deb aytgani uchun xalq aytilgan paytda shoh Raxabomning huzuriga keldi. ¹³⁻¹⁴Shoh oqsoqollarning bergan maslahatlarini pisand qilmay, yosh yigitlarning gapiga kirib, xalqqa keskin javob berdi:

— Otam sizlarga ogʻir boʻyinturuq solgan edi, endi men undan ham battarrogʻini qilaman. Otam sizlarni qamchi bilan urib jazolagan ekan, men esa chayonlarga chaqtirib jazolayman.

¹⁵Shunday qilib, shoh xalqqa quloq solmadi. Egamizning Shiloʻlik Oxiyo orqali Nabat oʻgʻli Yeribomga bergan soʻzi* bajo boʻlishi uchun Xudo bu voqeani shunday rejalashtirgan edi⁺. ¹⁶Isroil xalqi qarasaki, shoh gapga quloq solmayapti. Shundan keyin xalq unga shunday xitob qildi:

“Essay oʻgʻli Dovudning bizga oʻtkazib qoʻygan joyi yoʻq,

Bizning ham undan qarzimiz yoʻq!

Ey Isroil xalqi, har biringiz oʻz uyingizga qayting!

Ey Dovud, endi oʻz koʻmachingga oʻzing kul tortaver!”

Shunday qilib, Isroil xalqi uylariga tarqalib ketdi⁺. ¹⁷Raxabom faqat Yahudo shaharlarida yashaydigan Isroil xalqi ustidangina hukmronlik qiladigan boʻlib qoldi.

¹⁸Shoh Raxabom qarollar boshligʻi Odoniramni* Isroil xalqi oldiga yuborgan edi, Isroil* xalqi uni toshboʻron qilib oʻldirdi. Bu xabarni shoh Raxabom eshitdi–yu, shosha–pisha jang aravasiga minib Quddusga qochdi⁺. ¹⁹Isroil xalqi oʻsha kundan boshlab Dovud xonadonidan yuz oʻgirdi.

11–BOB

Shamayoning bashorati

11¹Raxabom Quddusga kelib, Yahudo va Benyamin qabilalaridan 180.000 odamni sipohlikka tanlab oldi. “Shohlikni qaytarib olaman” degan maqsadda ularni Isroil xalqiga qarshi jang qilish uchun tayyorladi. ²Lekin oʻshanda Shamayo paygʻambarga Egamizning quyidagi soʻzlari ayon boʻldi:⁺

³— Yahudo shohi Sulaymon oʻgʻli Raxabomga hamda Yahudo va Benyamin hududlarida istiqomat qilayotgan butun Isroil xalqiga shu gaplarni yetkaz: ⁴“Egamiz shunday deb aytmoqda: qarindoshlaringizga qarshi urush boshlamanglar! Har kim oʻz uyiga qaytsin! Chunki bu ishlar hammasi Mendan boʻldi.”

Ular Egamizning amriga itoat etib, Yeribomga qarshi urush qilmadilar.

⁵Raxabom Quddusda yashadi, u mudofaa uchun Yahudodagi quyidagi shaharlarni mustahkamladi:⁺ ⁶Baytlahm, Etom, Taxuva, ⁷Bayt–Zur, Soʻxu, Adullam, ⁸Gat, Morisho, Zif, ⁹Odorayim, Laxish, Ozikah, ¹⁰Zorox, Oyjavlon va Xevron. Bu shaharlar Yahudo va Benyamin hududlaridagi mustahkam shaharlar boʻldi. ¹¹Raxabom qalʼalarni mustahkamladi. U yerga qoʻmondonlar tayin qilib, oziq–ovqat, zaytun moyi va sharob gʻamladi. ¹²Har bir shaharni qalqon va nayzalar bilan taʼminlab, mudofaani gʻoyat kuchaytirdi. Shu tariqa u Yahudo va Benyamin qabilalarini qoʻli ostida saqladi.

Ruhoniylar va levilar Yahudo yurtiga keladilar

¹³Isroilning barcha hududlaridagi ruhoniylar va levilar Raxabomning tarafdorlari edilar. ¹⁴Levilar hatto oʻz yaylovlarini va mulklarini tashlab, Yahudo va Quddusga kelgan edilar. Chunki Isroil shohi Yeribom va uning oʻgʻillari levilarga Egamizning ruhoniylari sifatida xizmat qilishga yoʻl qoʻymagan edilar⁺. ¹⁵Yeribom sajdagohlarda* xizmat qilish uchun oʻz ruhoniylarini tayinladi. Ular Yeribom yasattirgan oltin buzoqlarga va echki jinlarga* topinar edilar⁺. ¹⁶Isroilning hamma qabilalaridan Egamizga* chin yurakdan intilganlar esa levilar va ruhoniylarga ergashib, Quddusga keldilar. Ular Quddusda ota–bobolarining Xudosi — Egamizga qurbonlik qilishardi. ¹⁷Buning natijasida Yahudo shohligi mustahkam boʻldi. Ular Dovud bilan Sulaymonga qanday xizmat qilgan boʻlsalar, Raxabomga ham uch yil davomida sadoqat bilan xizmat qildilar.

Raxabomning xonadoni

¹⁸Raxabom Dovud oʻgʻli Yarimoʻtning qizi Maxalatga uylandi. Maxalatning onasi Abuhayil, Essay oʻgʻli Eliyobning qizi edi⁺. ¹⁹Maxalat Raxabomga Yoush, Shamariyo va Zaham degan oʻgʻillar tugʻib berdi. ²⁰Keyinchalik Raxabom Absalomning qizi Maxoni* oʻziga xotin qilib oldi. Maxo unga Abiyo, Attay, Zizo va Shalumit degan oʻgʻillar tugʻib berdi. ²¹Raxabom boshqa xotinlari va kanizaklariga* qaraganda, Absalomning qizi Maxoni yaxshi koʻrardi. Raxabomning oʻn sakkizta xotini va oltmishta kanizagi boʻlib, u yigirma sakkiz oʻgʻil va oltmish qiz koʻrdi.

²²Raxabom xotini Maxo tuqqan oʻgʻli Abiyoni taxt vorisi qilish niyatida, hamma aka–ukalari orasida bosh shahzoda qilib tayinladi⁺. ²³Raxabom donolarcha ish tutib, qolgan oʻgʻillariga masʼuliyatni taqsimlab berdi, ularni Yahudo va Benyamin hududidagi mustahkam shaharlarga oʻrnashtirdi. Ularga hamma narsani moʻl qilib yetkazdi, ularni koʻp xotinlarga uylantirdi.

12–BOB

Misr Yahudo yurtiga hujum qiladi

12¹•Raxabom oʻz hukmronligini mustahkamlab, kuchayib ketgach, u bilan birga butun xalq Egamizning qonunlaridan yuz oʻgirdi. ²Ular Egamizga qilgan bevafoligi uchun Raxabom hukmronligining beshinchi yilida* Misr shohi Shishax Quddusga bostirib keldi⁺. ³Shishax oʻzi bilan 1200 ta jang aravasini, 60.000 nafar otliq lashkarni, shuningdek, Misrdan Liviyalik, Suxotlik va Habashistonlik* son–sanoqsiz qoʻshinni tortib keldi. ⁴Shishax Yahudoning mustahkam shaharlarini qoʻlga kiritib, Quddusgacha yetib bordi⁺.

⁵Shunda Shamayo paygʻambar shoh Raxabomning va Yahudo lashkarboshilarining oldiga keldi. Ular oʻsha paytda Shishaxdan qochib, Quddusga toʻplanishgan edi. Shamayo paygʻambar ularga dedi:

— Egamiz shunday demoqda: “Sizlar Meni tark etdingiz, shuning uchun Men ham sizlarni tark etib, Shishaxning qoʻliga beraman.”⁺

⁶Shunda lashkarboshilar bilan shoh oʻz ayblarini tan olib: “Egamiz adolatlidir”, dedilar⁺. ⁷Ular ayblarini tan olganlarini Egamiz koʻrgach, Shamayoga shu soʻzlarini ayon qildi: “Ular gunohlariga iqror boʻldilar, shuning uchun ularni qirib tashlamayman. Shishax hujum qilganda, ularni qisman xalos etaman. Shishaxning qoʻli orqali Quddusga gʻazabimni sochmayman. ⁸Biroq ularni Shishaxga qaram qilib qoʻyaman, shunda ular Menga xizmat qilish bilan boshqa yurtlarning shohlariga xizmat qilish orasidagi farqni bilib oladilar.”

⁹Misr shohi Shishax Quddusga bostirib kelganda, Egamizning uyidagi va saroydagi xazinalarni tortib oldi, qoʻliga nima ilinsa, hammasini oldi. Sulaymon yasattirgan oltin qalqonlarni ham oldi⁺. ¹⁰Shoh Raxabom oltin qalqonlar oʻrniga bronza qalqonlar yasattirdi va ularni shoh saroyi darvozasini qoʻriqlaydigan soqchilar boshliqlari qoʻliga berdi. ¹¹Shoh Egamizning uyiga kirganda, soqchilar qalqonlarni koʻtarib borishar, keyin esa qalqonlarni joyiga eltib qoʻyishardi. ¹²Raxabom oʻz ayblarini tan olgani uchun Egamiz gʻazabidan tushib, Yahudo xalqini tamomila qirib yubormadi. Yahudodagi ahvol yaxshilandi⁺.

Raxabomning hukmronligi

¹³•Shoh Raxabom Quddusda hukmronlik qilib, kuchayib boraverdi. U taxtga oʻtirgan paytda qirq bir yoshda edi. Uning onasi Ommonlik boʻlib, ismi Namax edi. Raxabom Quddusda oʻn yetti yil shohlik qildi. Egamiz hamma Isroil qabilalarining shaharlari orasidan Quddus shahrini Oʻziga sajda qilishlari uchun tanlab olgan edi. ¹⁴Raxabom chin yurakdan Egamizga intilmagani uchun qabihlik qilaverdi.

¹⁵Raxabom bilan Yeribom butun umri davomida urishib keldilar. Raxabomning butun faoliyati boshdan oxirgacha Shamayo paygʻambar va valiy Yiddo yozgan nasabnomada bayon etilgan⁺. ¹⁶Nihoyat, Raxabom olamdan oʻtib, Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Abiyo shoh boʻldi.

13–BOB

Abiyo bilan Yeribom oʻrtasidagi urush

13¹•Isroil shohi Yeribom hukmronlik qilayotganiga oʻn sakkiz yil boʻlganda, Abiyo Yahudoga shoh boʻldi. ²U Quddusda uch yil shohlik qildi. Onasining ismi Maxo* boʻlib, Givolik Uriyolning qizi edi.

Abiyo bilan Yeribom oʻrtasida urush boʻldi. ³Abiyo saralangan odamlardan tashkil topgan 400.000 nafar botir jangchisini urushga boshladi. Yeribom esa Abiyoga qarshi 800.000 nafar saralangan bahodir jangchini saf torttirdi. ⁴Abiyo Efrayim qirlaridagi Zamorayim togʻi yon bagʻriga chiqib, gapirdi:

“Ey Yeribom va butun Isroil xalqi, gapimni eshiting! ⁵Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shoh Dovud bilan qatʼiy ahd tuzib, Isroil ustidan hukmronlik qilishni to abad unga va uning nasliga topshirgan. Nahotki buni bilmasangiz?!⁺ ⁶Shunday boʻlsa–da, Nabat oʻgʻli Yeribom Dovud oʻgʻli Sulaymonning xizmatida boʻla turib, oʻz xoʻjayiniga qarshi bosh koʻtardi⁺. ⁷Atrofiga bir guruh allaqanday yaramas odamlarni toʻplab, Sulaymon oʻgʻli Raxabomga qarshi fitna uyushtirdi. Raxabom oʻsha paytda yosh, tajribasiz boʻlgani uchun ularga qarshilik koʻrsata olmadi.

⁸Endi esa sizlar Dovud nasli qoʻlidagi Egamizning shohligiga qarshi urush qilmoqchisizlar. Ha, sizlar koʻpchiliksiz. Yeribom xudolar sifatida yasattirib bergan oltin buzoqlar* ham yoningizda⁺. ⁹Sizlar Horunning naslidan boʻlgan Egamizning ruhoniylarini va levilarni quvib yubordingizlar. Begona xalqlardan oʻrnak olib, oddiy odamlarni ruhoniy qilib tayinladingizlar. Qoyil–e! Yosh buqasi yoki yettita qoʻchqori boʻlgan har kim soxta xudolaringizga ruhoniylik qila oladi–ya!⁺

¹⁰Lekin Xudoyimiz Egamizdir, biz Undan yuz oʻgirmadik. Egamizga xizmat qilayotgan ruhoniylarimiz Horun naslidandir. Levilar ularga xizmatda yordam berishyapti. ¹¹Ular har kuni ertalab va kechqurun Egamizga kuydiriladigan qurbonliklar atashadi, xushboʻy tutatqilar tutatishadi, poklangan xontaxtaga muqaddas nonlar qoʻyishadi, har oqshom oltin chiroqpoyadagi moychiroqlarni yoqishadi. Ha, biz Egamiz Xudoning talablarini bajaramiz, sizlar esa Uni tark etdingizlar. ¹²Xudo biz bilan birgadir, U bizning yoʻlboshchimizdir. Uning ruhoniylari karnaylar chalib, sizlarga qarshi jangga daʼvat qiladi. Ey Isroil xalqi! Ota–bobolaringizning Xudosi — Egamizga qarshi jang qilmang, siz baribir muvaffaqiyatga erishmaysiz!”⁺

¹³Shu orada Yeribom bildirmay sipohlarining bir qismini Yahudo lashkarining orqa tomoniga pistirma qoʻyish uchun joʻnatdi. Sipohlarining asosiy qismi esa Yahudo lashkarining old tomonida saf tortgan edi. ¹⁴Yahudo lashkari qarashsa, qurshovda qolishibdi. Ular Egamizdan yordam soʻrab yolvorishdi, ruhoniylar karnaylarini chalishdi. ¹⁵Yahudo lashkari ovozi boricha hayqirishdi. Ularning jangovar hayqirigʻi ostida Xudo Yeribomni hamda butun Isroil lashkarini Abiyo va Yahudo xalqi oldida magʻlub qildi. ¹⁶Isroil lashkari Yahudo lashkari oldiga tushib qochishdi. Xudo Isroil lashkarini Yahudo lashkarining qoʻliga berdi. ¹⁷Abiyo va uning lashkari ularga ogʻir talafot yetkazdilar. Isroil lashkarining 500.000 nafar saralangan sipohi qurbon boʻldi. ¹⁸Yahudo lashkari ota–bobolarining Xudosi — Egamizga tayangani uchun jangda Isroil lashkarini magʻlub qilib, gʻalabaga erishgan edi.

¹⁹Abiyo Yeribomni taʼqib qilib, Baytil, Yashono va Efroʻn shaharlarini hamda oʻsha shaharlar atrofidagi qishloqlarni qoʻlga kiritdi. ²⁰Yeribom Abiyo davrida oldingi qudratini tiklay olmadi. Egamiz shoh Yeribomning jonini olib, uni halok qildi⁺.

²¹Abiyo esa kuchayib boraverdi. U oʻn toʻrtta xotinga uylanib, yigirma ikkita oʻgʻil va oʻn oltita qiz koʻrdi.

²²Abiyoning boshqa ishlari, uning faoliyati va tutgan yoʻllari Yiddo paygʻambarning tarixida bayon etilgan⁺.

14–BOB

Shoh Oso Habashistonni magʻlub qiladi

14¹Abiyo olamdan oʻtdi. Uni Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qildilar, uning oʻrniga oʻgʻli Oso shoh boʻldi. Uning hukmronligi davrida yurtda oʻn yil tinchlik, osoyishtalik boʻldi. ²•Oso Egasi Xudoning oldida yaxshi va toʻgʻri ishlar qildi. ³U begona xudolarga atalgan qurbongohlarni va sajdagohlarni* yoʻq qildi, butsimon toshlarni parchalab tashladi, Asheraning* ustunlarini kesdi⁺. ⁴Oso Yahudo xalqiga: “Ota–bobolaringizning Xudosi — Egamizga yuz buring, Uning qonun va amrlariga rioya qiling”, deb farmon berdi. ⁵U Yahudoning hamma shaharlaridan sajdagohlarni va tutatqi qurbongohlarini yoʻqotdi. Uning hukmronligi davrida shohlikda tinchlik, osoyishtalik boʻldi. ⁶Yurtda tinchlik hukmron boʻlgan paytda, Oso Yahudodagi shaharlarni mustahkamladi. Egamiz unga osoyishtalik ato qilgani uchun oʻsha yillari urush boʻlmadi⁺. ⁷Oso Yahudo xalqiga aytdi: “Kelinglar, shaharlarni devorlar bilan oʻraylik, minoralar quraylik, tambalanadigan darvozalar oʻrnatib, shaharlarni mustahkamlaylik. Biz Egamiz Xudoga itoat qilganimiz uchun, bu yurt hali ham bizniki. Xudo bizga har tarafdan osoyishtalik ato qilgan.” Shunday qilib, ular qurilish qildilar, huzur–halovatga yetishdilar. ⁸Osoning Yahudo qabilasidan 300.000 sipohi boʻlib, ular qalqon va nayzalar bilan qurollangan edilar. Benyamin qabilasidan esa 280.000 sipohi boʻlib, ular qalqon va yoylar bilan qurollangan edilar. Ularning hammasi bahodir jangchilar edi.

⁹Habashistonlik* Zerax behisob lashkari va 300 jang aravasi bilan Yahudo yurtiga hujum qilib, Morisho shahrigacha* bostirib bordi⁺. ¹⁰Oso unga qarshi yoʻlga otlandi. Ikkala tomon Morisho yaqinidagi Zafito vodiysida saf tortishdi. ¹¹Oso oʻzining Egasi Xudoga iltijo qildi: “Ey Egamiz! Yolgʻiz Sengina zaif odamga kuchli raqibini magʻlub qilishga yordam bera olasan. Ey Egamiz Xudo! Bizga yordam ber! Biz Senga tayanamiz. Sening noming bilan bu behisob lashkarga qarshi jangga otlandik. Ey Egamiz! Sen bizning Xudoyimizsan. Inson zoti Seni magʻlub qilishiga yoʻl qoʻyma!”

¹²Oso va Yahudo lashkari hujumni boshlagach, Egamiz Habashistonliklarni magʻlub qildi. Habashistonliklar qocha boshladilar. ¹³Oso lashkari bilan ularni Garorgacha* quvib bordi. Habashistonliklarning birortasi ham qochib qutula olmadi. Ularning hammasi Egamizning va Uning lashkari oldida qirilib ketdi. Yahudo lashkari koʻp miqdorda oʻlja olib qaytdi. ¹⁴Garor atrofidagi shaharlarda yashaydigan xalq yuz bergan voqeani eshitib, Egamizdan qoʻrqib qolgan edi. Shu sababdan Yahudo lashkari oʻsha shaharlarning hammasini magʻlub qilib, talon–taroj qildi, u yerdan moʻl oʻlja olib ketdi⁺. ¹⁵Ular choʻponlarning chodirlariga ham hujum qilib, koʻp miqdorda qoʻy, echki, tuyalarni oldilar. Soʻngra Quddusga qaytib ketdilar.

15–BOB

Shoh Osoning islohotlari

15¹Odod oʻgʻli Ozariyoni Xudoning Ruhi qamrab oldi⁺. ²Ozariyo Osoning huzuriga borib dedi:

— Ey shoh Oso! Ey Yahudo va Benyamin xalqi! Gapimga quloq solinglar. Sizlar Egamiz bilan boʻlar ekansiz, U ham sizlar bilan birga boʻladi. Agar sizlar Egamizni izlasangizlar, Uni topasizlar. Agar Uni tark etsangizlar, U ham sizlarni tark etadi⁺. ³Isroil xalqi uzoq vaqt davomida* haqiqiy Xudosiz yashadi. Ularga taʼlim beradigan ruhoniy yoʻq edi, ular qonundan mahrum edilar. ⁴Lekin boshlariga ogʻir kulfat tushganda, ular Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga yuz burdilar, Uni izladilar, shunda topdilar. ⁵Oʻsha notinch davrda yoʻlga chiqish xatarli edi, chunki hamma joyda tartibsizlik va behalovatlik hukmron edi. ⁶Bir xalq ikkinchisini yakson qilardi, bir shahar boshqasini vayron etar edi, chunki Xudo ularni iztirobga solib, behalovat qilib qoʻygan edi⁺. ⁷Lekin sizlar dadil boʻlinglar! Tushkunlikka tushmanglar! Sizlar qilgan ishlaringiz uchun mukofot olasizlar⁺.

⁸Shoh Oso Odod oʻgʻli Ozariyo paygʻambarning aytgan bashoratini eshitgach*, dadillashdi. U Yahudo va Benyamin yerlaridan, shuningdek, Efrayim qirlarida qoʻlga kiritgan shaharlardan makruh butlarni yoʻq qildi. Maʼbad hovlisidagi Egamizning qurbongohini tuzatdi. ⁹U Yahudo va Benyamin xalqini, shuningdek, oralarida istiqomat qilayotgan Efrayim, Manashe va Shimoʻn qabilasidan boʻlgan musofirlarni toʻpladi. Ularning koʻpchiligi Oso hukmronligi davrida Yahudoga koʻchib kelgan edilar, chunki Egasi Xudo Oso bilan birga boʻlganini koʻrgan edilar⁺. ¹⁰Ular Oso hukmronligining oʻn beshinchi yili uchinchi oyida* Quddusda toʻplandilar. ¹¹Oʻsha kuni oʻzlari olib kelgan oʻljalardan 700 ta buqa va 7000 ta qoʻyni Egamizga qurbonlik qildilar⁺. ¹²Soʻng ota–bobolarining Xudosiga — Egamizga butun qalbi bilan, jonu dili bilan intilishga ahd qildilar⁺. ¹³Kimki Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga intilmasa, xoh yosh boʻlsin, xoh qari, xoh erkak boʻlsin, xoh ayol, oʻldiriladigan boʻldi⁺. ¹⁴Ular baland ovozda Egamizga qasamyod qildilar, hayqirdilar, karnay va burgʻular chaldilar. ¹⁵Jamiki Yahudo xalqi chin dildan qasamyod qilgani uchun xursand boʻldi. Ular Egamizni astoydil izlaganlari uchun Uni topdilar. Egamiz ularga har tarafdan osoyishtalik ato qildi⁺.

¹⁶Shoh Osoning buvisi* Maxo Asheraning* makruh tasvirini yasattirgan edi, shuning uchun Oso buvisini malikalik martabasidan* mahrum qildi. U buvisi yasattirgan butni qoʻporib tashlab, parcha–parcha qilgandan keyin, Qidron soyligida* yoqib yubordi⁺. ¹⁷Oso Isroildagi sajdagohlarni* yoʻq qilmagan boʻlsa ham, umr boʻyi Egamizga sodiq qoldi. ¹⁸Otasi va oʻzi Xudoga atab nazr etgan oltinu kumushlarni, idishlarni Xudoning uyiga olib keldi. ¹⁹Oso hukmronligining oʻttiz beshinchi yiliga qadar urush boʻlmadi.

16–BOB

Isroil shohi Basho Yahudoga hujum qiladi

16¹•Oso hukmronligining oʻttiz oltinchi yilida Isroil shohi Basho Yahudoga hujum qildi. Odamlar Yahudo yurtiga osonlikcha kirib chiqa olmasligi uchun, Basho Rama shahrini* mustahkamladi. ²Oso Egamizning uyidagi va saroydagi xazinalardan kumush va oltinlarni olib, Damashqda oʻtirgan Oram shohi Banhadadga joʻnatdi. Oso unga shu xabarni ham yubordi:⁺ ³“Sening otang bilan mening otam oʻrtasida ittifoq boʻlgani kabi, sen bilan mening oʻrtamda ham ittifoq boʻlsin. Senga kumush va oltin berib yuboryapman. Isroil shohi Basho bilan ittifoq tuzgan eding, endi oʻshani bekor qil, toki u yurtimdan joʻnab qolsin.”

⁴Banhadad shoh Osoning taklifini qabul qildi, lashkarboshilariga: “Isroil shaharlariga hujum qilinglar”, deb ularni oʻsha yoqqa yubordi. Ular Iyxon, Dan, Ovil–Bayt–Maxo* shaharlarini va Naftali hududidagi barcha ombor shaharlarni bosib oldilar. ⁵Basho bu voqeani eshitgach, Ramani mustahkamlash fikridan voz kechib, ishni toʻxtatib qoʻydi. ⁶Shoh Oso jamiki Yahudo xalqini chaqirtirib, ularga Rama shahrini mustahkamlashda Basho ishlatgan tosh va yogʻochlarni tashittirdi. Oso oʻsha tosh va yogʻochlar bilan Gebo hamda Mispax shaharlarini mustahkamladi.

⁷Shu vaqtda valiy Xonin Yahudo shohi Osoning huzuriga kelib, unga aytdi:

— Sen Egang Xudoga suyanmasdan, Oram shohiga suyanding. Shuning uchun Oram shohining lashkarini qoʻldan boy berding⁺. ⁸Nahotki Habashistonliklar* bilan Liviyaliklar esingda boʻlmasa?! Ular son–sanoqsiz lashkarlari, koʻplab jang aravalari va otliq sipohlari bilan kelgan edi–ku. Oʻshanda Sen Egamizga suyanganing uchun, Egamiz ularni sening qoʻlingga bergan edi⁺. ⁹Egamiz yer yuzidagi hammani kuzatib turadi, Unga sodiq boʻlganlarga U kuch–qudrat beradi. Sen aqlsizlarcha ish tutding. Bundan buyon sening boshing urushdan chiqmaydi⁺.

¹⁰Oso valiyning bu gaplaridan gʻazablandi. U gʻazab ustida valiyni zindonga tashladi. Xalqdan baʼzilarini ham shafqatsizlarcha eza boshladi⁺.

Oso hukmronligining oxirgi davri

¹¹Osoning butun faoliyati boshidan oxirigacha “Yahudo va Isroil shohlari kitobi”da yozib qoldirilgan. ¹²Hukmronligining oʻttiz toʻqqizinchi yilida Osoning oyoqlari ogʻriydigan boʻlib qoldi. Uning ahvoli juda ogʻir boʻlishiga qaramay, u kasallik paytida ham Egamizga yuzini burmadi, faqat tabiblardan yordam soʻradi. ¹³Nihoyat, Oso qirq bir yil hukmronlik qilib, olamdan oʻtdi. ¹⁴Uni attorlar tayyorlagan turli–tuman ziravorlar bilan toʻla tobutga yotqizdilar. U Dovudning qalʼasida, oʻzi uchun qoyada oʻydirgan qabrga dafn qilindi. Uning sharafiga katta gulxan yoqdilar.

17–BOB

Yahudo shohi Yohushafat

17¹Yohushafat otasi Oso oʻrniga shoh boʻldi, u Isroildan oʻzini himoya qilish uchun mudofaani kuchaytirdi. ²U Yahudodagi hamma mustahkam shaharlarga harbiy qismlarni joylashtirdi. Yahudo yerlarida hamda otasi Oso qoʻlga kiritgan Efrayim shaharlarida koʻplab qoʻnolgʻalar oʻrnashtirdi⁺. ³Yohushafat otasi Osodan* oʻrnak olib, uning ilk hukmronligi yillariga taqlid qilgani uchun Egamiz u bilan birga boʻldi. Yohushafat Baalga sigʻinmay, ⁴otasining Xudosiga intildi, Isroil shohlari yoʻllaridan yurmasdan, Xudoning amrlariga itoat etdi⁺. ⁵Shuning uchun Egamiz uning hokimiyatini mustahkam qildi. Butun Yahudo xalqi Yohushafatga oʻlpon toʻlardi, u katta boylik va shuhrat topdi. ⁶Egamizga itoat qilishdan u zavq olar edi. Shu bois, u Yahudodagi sajdagohlarni* yoʻqotdi, Asheraga* atalgan ustunlarni chopib tashladi.

⁷Hukmronligining uchinchi yilida xalqqa taʼlim berish uchun oʻz aʼyonlari Banxayilni, Obodiyoni, Zakariyoni, Natanilni va Mixiyoni Yahudo shaharlariga joʻnatdi. ⁸Levilardan Shamayo, Nataniyo, Zabadiyo, Osoyil, Shamiromoʻt, Yoʻnatan, Odoniyo, Toʻviyoxu va Toʻdoniyo hamda ruhoniylar Elishama va Yohuram ularga hamroh boʻldilar. ⁹Ular Egamizning Tavrot kitobini olib, Yahudoning hamma shaharlariga borishdi va xalqqa taʼlim berishdi.

¹⁰Yahudo atroflaridagi xalqlarga Egamiz qoʻrquv soldi, shuning uchun oʻsha xalqlar Yohushafatga qarshi urush qilmadilar⁺. ¹¹Baʼzi Filistlar Yohushafatga katta miqdorda kumushni oʻlpon qilib olib keldilar. Arablar ham 7700 ta qoʻchqor va 7700 ta taka olib keldilar. ¹²Yohushafat tobora kuchayib boraverdi. U Yahudoda qalʼalar va ombor shaharlar qurdirdi. ¹³U yerga koʻp miqdorda oziq–ovqat toʻpladi. Quddusga tajribali bahodir jangchilarni joylashtirdi. ¹⁴Bu jangchilar xonadonlari boʻyicha safarbar qilingan edilar:

Yahudo qabilasining sipohlariga lashkarboshi Adnah edi. Uning qoʻli ostida 300.000 nafar bahodir jangchi boʻlib, ular 1000 nafar jangchidan tashkil topgan boʻlinmalarga boʻlingan edilar.

¹⁵Ikkinchi lashkarboshi Yohuxanon edi, uning qoʻli ostida 280.000 nafar sipohi bor edi.

¹⁶Uchinchi lashkarboshi Zixri oʻgʻli Amasiyo edi, uning qoʻli ostida 200.000 nafar sipohi bor edi. Amasiyo oʻz xohishi bilan Egamizga xizmat qilayotgan edi.

¹⁷Benyamin qabilasining sipohlariga lashkarboshi Elyodax edi. U bahodir jangchi boʻlib, qoʻli ostida yoy va qalqon bilan qurollangan 200.000 nafar sipohi bor edi.

¹⁸Elyodaxning oʻng qoʻl yordamchisi Yohuzabad edi, uning qoʻli ostida qurollangan 180.000 nafar sipohi bor edi.

¹⁹Bu jangchilar shohga Quddusda xizmat qilar edilar. Bulardan tashqari, shoh mustahkam shaharlarga boshqa harbiy qismlarni joylashtirgan edi.

18–BOB

Mixiyo paygʻambar shoh Axabni ogohlantiradi

18¹•Yohushafat nihoyatda boy boʻlib, obroʻsi oshib ketdi. U oʻgʻliga Isroil shohi Axabning qizini olib berib, Axab bilan aloqasini mustahkamladi⁺. ²Oradan bir necha yil oʻtgach, Yohushafat Axabni koʻrgani Samariya shahriga bordi. Axab Yohushafat va uning hamrohlari sharafiga koʻplab mol–qoʻy soʻydi. U Yohushafatni Giladdagi* Ramoʻt shahriga hujum qilishga koʻndirmoqchi boʻlib*:⁺

³— Giladdagi Ramoʻt uchun jang qilmoqqa men bilan borasanmi? — deb soʻradi.

— Meni goʻyo oʻzing deb bil, xalqimni oʻzingning xalqing deb bil. Biz sen bilan birga urushga boramiz, — dedi unga Yahudo shohi Yohushafat⁺. ⁴Yohushafat Isroil shohiga yana aytdi:

— Avval Egamizning xohish–irodasini bil–chi, U nima der ekan.

⁵Isroil shohi toʻrt yuz paygʻambarni toʻplab ulardan soʻradi:

— Giladdagi Ramoʻt uchun jang qilmoqqa boraymi yoki bormaymi?

— Boraversinlar, Xudo u shaharni shoh hazratlarining qoʻliga beradi⁺.

⁶— Bu yerda ulardan boshqa Egamizning birorta paygʻambari qolmadimi? Agar boʻlsa, undan ham soʻrab koʻraylik, — dedi Yohushafat⁺.

⁷— Yana bir kishi bor, — dedi Axab Yohushafatga, — Yimloning oʻgʻli Mixiyo. U orqali Egamizning xohish–irodasini bilsak boʻladi. Lekin men uni yomon koʻraman, chunki u men haqimda bashorat qilsa, xayrli gap aytmaydi, har doim xunuk gap aytadi.

— Ey shoh, bunday deb aytma, — dedi Yohushafat.

⁸Isroil shohi mulozimini chaqirib:

— Tez borib, Yimloning oʻgʻli Mixiyoni olib kel, — deb buyurdi.

⁹Isroil shohi Axab va Yahudo shohi Yohushafat shohlik liboslarini kiyib, har qaysisi oʻz taxtida Samariya darvozasi yonida oʻtirar, hamma paygʻambarlar esa ularning roʻparasida turib bashorat qilayotgan edi. ¹⁰Xanano oʻgʻli Zidqiyo temir shoxlar yasab, dedi:

— Egamiz: “Oram lashkarini qirib bitirmaguningcha, ularni shu shoxlar bilan suzaverasan”, deb aytmoqda⁺.

¹¹Boshqa paygʻambarlar ham shohga:

— Ramoʻtga boraversinlar, albatta gʻalaba qiladilar, Egamiz oʻsha shaharni shohimizning qoʻllariga beradi, — deb bashorat qildilar.

¹²Mulozim Mixiyoni chaqirish uchun ketdi. U Mixiyoning oldiga borib, unga dedi:

— Qara, hozir hamma paygʻambarlar bir ogʻizdan shohga yaxshilikdan bashorat qilyaptilar. Sening bashorating ham ularnikiday boʻlsin. Sen ham yaxshilikdan karomat qil.

¹³— Xudo haqi! Xudoyim menga nimani ayon qilsa, shuni aytaman, — dedi Mixiyo⁺.

¹⁴Mixiyo shoh huzuriga keldi.

— Ey Mixiyo, men Giladdagi Ramoʻt shahrini qaytarib olish uchun jang qilmoqchiman. Ramoʻtga hujum qilaymi yoki yoʻqmi? — deb soʻradi shoh undan.

— Hujum qilaversinlar, albatta gʻolib keladilar, — dedi Mixiyo. — Oʻsha shahar shoh hazratlarining qoʻliga beriladi.

¹⁵— Faqat haqiqatni aytishing uchun Egamiz nomini oʻrtaga qoʻyib, senga necha marta ont ichdirayin? — deb shoh undan yana soʻradi.

¹⁶Mixiyo unga shunday javob berdi:

— Isroil xalqini koʻrib turibman, ular togʻlar ustida yoyilib yurgan choʻponsiz qoʻylarga oʻxshaydi. Egamiz menga dedi: “Ularning xoʻjayini yoʻq, har biri oʻz uyiga tinch–omon qaytib ketsin.”⁺

¹⁷— U men haqimda bashorat qilganda xayrli gap aytmaydi, balki xunuk xabar aytadi, deb senga aytmaganmidim?! — deb xafaligini izhor qildi Axab Yohushafatga.

¹⁸— Unday boʻlsa, Egamizning soʻzlarini eshitsinlar, — dedi Mixiyo Axabga. — Men Egamizni Oʻzining taxtida oʻtirgan holatda koʻrdim. Jamiki samoviy mavjudotlar Uning oʻng va chap tomonidan joy olgan edi⁺. ¹⁹Egamiz ulardan soʻradi: “Isroil shohi Axab Giladdagi Ramoʻt shahriga borib, oʻsha yerda halok boʻlsin deya, kim uni oʻziga ogʻdira oladi?” Biri unday dedi, boshqasi bunday dedi. ²⁰Bir payt ruhlardan bittasi Egamizning roʻparasida paydo boʻldi va: “Uni men koʻndiraman”, dedi. “Qanday qilib koʻndirasan?” soʻradi Egamiz. ²¹“Men chiqib, hamma paygʻambarlarning ogʻzida yolgʻonchi ruhga aylanaman”, dedi u. “Sen uni koʻndir, bor, aytganingday qil, sen uddasidan chiqasan”, dedi Egamiz. ²²Mana koʻrdingizmi, Egamiz paygʻambarlaringizning ogʻziga yolgʻonchi ruh solib qoʻygan. U boshingizga falokat keltirishga qaror qilgan.

²³Shu payt Xanano oʻgʻli Zidqiyo Mixiyoning oldiga kelib, uning yuziga bir shapaloq urdi:

— Nahotki Egamizning Ruhi meni tark etib, sen bilan gaplashgani ketgan boʻlsa?! Ayt–chi, u qaysi yoʻldan ketdi? — soʻradi Zidqiyo.

²⁴— Qarab tur, sichqonning ini ming tanga boʻlib, yashiringani ichkari xonaga yugurganingda koʻrasan, — dedi Mixiyo Zidqiyoga⁺.

²⁵— Mixiyoni ushlanglar! — buyurdi Isroil shohi. — Uni shahar hokimi Omonning va shahzoda Yoʻshning huzuriga olib boringlar. ²⁶Ularga mening amrimni yetkazinglar. Ular Mixiyoni zindonga tashlashsin. Men sogʻ–salomat qaytib kelgunimcha, oz–moz non–suv berib tursin, xolos⁺.

²⁷— Ey xaloyiq! Hammangiz eshitib qoʻying! Agar shoh hazratlari sogʻ–salomat qaytib kelsalar, Egamiz men orqali gapirmagan boʻladi, — dedi Mixiyo⁺.

Axab halok boʻladi

²⁸Isroil shohi Axab bilan Yahudo shohi Yohushafat Giladdagi Ramoʻt shahriga ketishdi.

²⁹— Men qiyofamni oʻzgartirib, jangga kiraman, sen esa shohlik liboslaringni kiyib ol, — dedi Axab Yohushafatga.

Axab qiyofasini oʻzgartirib, jangga kirdi. ³⁰Oram shohi jang aravalari qoʻmondoniga: “Kattasi bilan ham, kichigi bilan ham jang qilib oʻtirmanglar, asosiy hujumni Isroil shohining oʻziga qaratinglar”, deb amr bergan edi. ³¹Jang aravalari qoʻmondonlari Yohushafatni koʻrgach: “Isroil shohi ana shu!” deb oʻylab unga hujum boshladilar. Yohushafat lashkarini jangga daʼvat qilib baqirganda, Egamiz unga yordam berib, hujumni qaytardi. ³²Aravalarning qoʻmondonlari bildilarki, u Isroil shohi emas ekan. Qoʻmondonlar orqaga qaytdilar.

³³Bir odam bexosdan yoyini tortib qoʻyib yuborgan edi, oʻq toʻppa–toʻgʻri Isroil shohiga kelib tegdi. Shohning ustidagi sovuti ulangan joydan oʻq kirib ketgan ekan. Shoh ogʻir jarohatlandi.

— Otni orqaga bur, men jarohatlandim, lashkar orasidan meni olib chiqib ket! — dedi shoh izvoshchisiga⁺. ³⁴Oʻsha kuni gʻoyatda shiddatli jang boʻldi. Shoh Axab esa aravasi ustida suyanib, Oram lashkarini kuzatib turdi. Kechga tomon borib shoh qazo qildi.

19–BOB

Valiy Yohu Yohushafatga tanbeh beradi

19¹Yahudo shohi Yohushafat Quddusdagi saroyiga sogʻ–salomat qaytib keldi. ²Xonin oʻgʻli valiy Yohu shoh Yohushafat bilan uchrashgani borib, unga dedi:

— Qabihlarga yordam berib, Egamizdan nafratlanganlarni yaxshi koʻrish toʻgʻrimi? Qilgan bu ishing uchun Egamiz sendan gʻazablandi⁺. ³Shunga qaramay, sen yaxshi ishlar ham qilgansan. Sen Asheraning* ustunlarini Yahudo yurtidan yoʻq qilgansan, butun yuraging bilan Xudoga intilishga qatʼiy qaror etgansan⁺.

Shoh Yohushafatning islohotlari

⁴Yohushafat Quddusda yashar edi. Biroq u tez–tez xalq orasiga chiqib, janubdagi Bershebadan tortib, to shimoldagi Efrayim qirlarigacha borar edi. Butun xalqni ota–bobolarining Xudosiga — Egamizga yuz burishga daʼvat etardi. ⁵U Yahudodagi mustahkam shaharlarning har biriga hakamlar tayinlab,⁺ ⁶ularga shunday koʻrsatma berdi:

— Hukm qilishda ehtiyot boʻlinglar, chunki sizlar inson nomidan emas, balki Egamiz nomidan hukm qilasiz. Hukm qilayotganingizda U sizlar bilan birga boʻladi⁺. ⁷Egamizdan qoʻrqing. Hukm chiqarganingizda ehtiyot boʻling, chunki Egamiz Xudo nohaqlikka, tarafkashligu poraga toqat qilmaydi⁺.

⁸Egamizning qonuni bilan bogʻliq boʻlgan hukmlarni chiqarish va odamlar orasidagi munozaralarni yechish uchun Yohushafat Quddusda baʼzi levilarni, ruhoniylarni va Isroil urugʻboshilarini tayinladi. Ular Quddusda yashardilar⁺. ⁹Yohushafat ularga shunday deb uqtirdi:

— Oʻz vazifangizni Egamizdan qoʻrqqan holda, sidqidildan, odilona bajaring⁺. ¹⁰Boshqa shaharda istiqomat qiladigan birodarlaringiz oldingizga qotillik yoki qonun, amr, farmon, qoidalar bilan bogʻliq boʻlgan daʼvolar bilan kelsa, ularni ogohlantiring, toki ular Egamizga qarshi gunoh qilib qoʻymasinlar, oʻzlarining va sizning boshingizga Egamizning qahrini keltirmasinlar. Shunday qilsangiz, aybdan xoli boʻlasizlar⁺. ¹¹Sizlar Egamizning ishlari yuzasidan hamma hisobotni oliy ruhoniy Emoriyoga, shohning ishlari yuzasidan boʻlgan hisobotni esa Yahudo qabilasining boshligʻi Ismoil oʻgʻli Zabadiyoga berasizlar. Sud qarorlari amalga oshishini levilar nazorat qilib turadilar. Dadil boʻlinglar, toʻgʻri ish qilganga Xudo yor boʻlsin!

20–BOB

Edomga qarshi urush

20¹Oradan bir oz vaqt oʻtgach, Moʻabliklar bilan Ommonliklar hamda Mavun xalqining* bir qismi Yohushafatga qarshi urishgani otlandilar. ²Xabarchilar kelib, Yohushafatga: “Son–sanoqsiz lashkar Edomdan* — Oʻlik dengizning narigi qirgʻogʻidan sizga qarshi kelmoqda. Ular Xazazon–Tamarni qoʻlga kiritib boʻlishgan”, deb aytdilar. (Xazazon–Tamarning boshqa nomi En–Gedi* edi.)⁺ ³Yohushafat qoʻrqib ketdi. U Egamizning xohish–irodasini bilmoqchi boʻlib, butun Yahudo boʻylab roʻza eʼlon qildi⁺. ⁴Yahudoning hamma shaharlaridan xalq Quddusga yigʻilib, Egamizdan madad tiladi.

Shoh Yohushafatning ibodati va gʻalabasi

⁵Yohushafat Yahudo va Quddus jamoasi qarshisida — Egamizning uyi oldidagi yangi hovlida turib, ⁶iltijo qildi:

“Ey ota–bobolarimizning Xudosi — Egamiz! Samodagi yagona Xudo Sensan. Sen yer yuzidagi barcha xalqlarga hukmronlik qilasan. Kuch–qudrat egasi Oʻzingsan. Kim Senga bas kela oladi?!⁺ ⁷Ey Xudoyimiz! Xalqing Isroil bu yurtga kelganda, Sen ularning oldidan mahalliy xalqni haydab yubording, bu yurtni doʻsting Ibrohimning nasliga to abad berding⁺. ⁸Ota–bobolarimiz bu yerda yashab, Senga atab bir Maʼbad barpo qildilar. Ular shunday degan edilar: ⁹«Boshimizga urush, oʻlat va ocharchilik kabi kulfatlar tushganda, biz shu uying oldiga — Sening huzuringga kelamiz. Zero, Sen shu yerdasan. Kulfat ichra Senga yolvoramiz, shunda Sen iltijolarimizni eshitib, bizga najot berasan.»⁺

¹⁰Mana qara, Ommon, Moʻab va Edom yurtining* xalqlari bizga hujum qilyaptilar. Bizning ota–bobolarimiz Misrdan chiqqanlarida, Sen ularga bu yurtlarga kirishga ijozat bermagan eding. Ular oʻsha yurtlarni aylanib oʻtib ketgan va u xalqlarni qirib yubormagan edilar⁺. ¹¹Endi esa bu xalqlarning bizga qaytargan mukofotini koʻrib qoʻy! Sen bizga mulk qilib bergan yurtdan ular bizni haydab yubormoqchilar. ¹²Ey Xudoyimiz! Sen Oʻzing ularni jazola, chunki bizga hujum qilgan bu ulkan lashkarga biz qarshilik qilishga ojizmiz. Nima qilishni biz bilmaymiz, Sendan keladigan yordamga koʻz tutib turibmiz.”⁺

¹³Shu paytda jamiki Yahudo erkaklari xotin, bola–chaqalari bilan Egamizning oldida — Maʼbadda turgan edilar. ¹⁴Shu on Egamizning Ruhi jamoa orasida turgan levi Zakariyo oʻgʻli Yaxaziyolni qamrab oldi. Yaxaziyol Osif urugʻidan boʻlib, Binayoning nevarasi, Yaviyolning evarasi va Mattaniyoning chevarasi edi⁺. ¹⁵Yaxaziyol dedi:

— Eshitinglar, ey Yohushafat hazratlari, butun Yahudo va Quddus ahli! Egamiz sizlarga shunday demoqda: bu son–sanoqsiz lashkardan qoʻrqmanglar, vahimaga tushmanglar! Bu jang sizniki emas, Xudonikidir. ¹⁶Ertaga ularga hujum qilinglar. Ular Ziz dovonidan oshib keladilar. Sizlar ularni Yarubol adirlarining* etagidagi soylik boshida topasizlar. ¹⁷Bu urushda sizlar jang qilmaysizlar. Sizlar joyingizni egallab, kutinglar. Egamiz sizlarni gʻalabaga erishtirganini koʻrasizlar. Ey Yahudo va Quddus ahli! Qoʻrqmanglar, vahimaga tushmanglar. Ertaga ularga hujum qilinglar, Egamiz sizlar bilan birga boʻladi⁺.

¹⁸Shundan keyin Yohushafat yer oʻpib taʼzim qildi. Butun Yahudo va Quddus ahli ham taʼzim qilib, Egamizga sajda qildi. ¹⁹Qohot va Koʻrax nasllaridan boʻlgan levilar tik turib, Isroil xalqining Xudosi — Egamizga baland ovoz bilan hamdu sano oʻqidilar⁺.

²⁰Yahudo lashkari tong saharda turib, Taxuva adirlariga yoʻl oldi. Ular yoʻlga chiqqanlarida, Yohushafat turib dedi:

— Eshiting, ey Yahudo va Quddus ahli! Egangiz Xudoga ishoning, shunda bexatar boʻlasiz! Egamizning paygʻambarlari aytgan gaplariga ishoning, shunda muvaffaqiyatga erishasiz!⁺

²¹Yohushafat xalq bilan maslahatlashib boʻlgandan keyin, Egamizni tarannum etadigan, muqaddasligining goʻzalligiga hamdu sano oʻqiydigan qoʻshiqchilarni tayinladi. Ular lashkar oldida: “Egamizga shukronalar ayting, Uning sodiq sevgisi abadiydir”, deb qoʻshiq aytishlari kerak edi⁺.

²²Ular qoʻshiq va hamdu sano aytishni boshlashlari bilanoq, Yahudoga qarshi kelgan Ommon, Moʻab va Edom xalqlariga Egamiz gʻoyibdan hujum qildi, ularni tor–mor etdi. ²³Ommon va Moʻab xalqlari Edom xalqiga hujum qilib, ularni bitta qoldirmay qirib tashlashdi. Ularni yoʻq qilganlaridan keyin esa bir–birlarini qirishdi⁺.

²⁴Yahudo xalqi adirlarning butun manzarasini koʻrsa boʻladigan balandlikka yetib kelganlarida, gʻanimlar tomonga qarab, faqat yerda choʻzilib yotgan murdalarni koʻrdilar. Birontasi ham qochib qutulmagan edi. ²⁵Yohushafat oʻlja olish uchun lashkarini boshlab borganda, ular koʻp miqdorda yuk hayvonlarini, mol–holni*, kiyim–kechaklarni* va qimmatbaho buyumlarni topdilar. Koʻtara olgunlaricha narsa olib ketdilar. Oʻljaning koʻpligidan, ular uch kun narsa tashidilar. ²⁶Toʻrtinchi kuni ular Baraka vodiysida yigʻilishib, Egamizga hamdu sano aytdilar. Shu sababdan bu vodiyning nomi bugungi kunda ham Baraka* vodiysi deb yuritiladi. ²⁷Keyin butun Yahudo va Quddus xalqi Yohushafat boshchiligida xursandchilik bilan Quddusga qaytdilar, chunki Egamiz ularga dushmanlari ustidan tantana qilishga imkon bergan edi. ²⁸Ular arfa, lira va karnay chalib, Quddusga — Egamizning uyiga keldilar. ²⁹Egamiz xalqi Isroilning dushmanlarini magʻlub qilganini eshitgan barcha xalqlar Xudodan qoʻrqib qolishdi⁺. ³⁰Yohushafatning shohligi tinchlikdan bahra topdi, Xudo ularga har tarafdan osoyishtalik ato qildi⁺.

Yohushafat hukmronligining soʻnggi davri

³¹•Shunday qilib, Yohushafat Yahudoda hukmronlik qildi. U taxtga oʻtirgan paytda oʻttiz besh yoshda boʻlib, Quddusda yigirma besh yil shohlik qildi. Onasi Oziba Shilxining qizi edi. ³²Yohushafat otasi Osoning yoʻlidan yurdi, yoʻldan ozmay, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi. ³³Ammo sajdagohlarni* yoʻq qilib tashlamadi. Xalq hanuz ota–bobolarining Xudosiga chin yurakdan bogʻlanmagan edi.

³⁴Yohushafatning boshqa ishlari boshdan oxirigacha Xonin oʻgʻli Yohuning qoʻlyozmalarida bayon etilgan boʻlib, “Isroil shohlari kitobi” tarkibiga kiritilgan⁺.

³⁵Keyinchalik Yahudo shohi Yohushafat Isroil shohi Oxoziyo bilan ittifoq tuzdi. Oxoziyo koʻp qabih ishlar qilgan edi. ³⁶Ular birgalikda Ezyoʻn–Geberda dengiz savdo kemalarini* yasadilar. ³⁷Shunda Morisholik Doʻdavahu oʻgʻli Eliazar Yohushafatga qarshi bashorat qilib: “Sen Oxoziyo bilan ittifoq tuzganing uchun, Egamiz bu kemalaringni buzib tashlaydi”, deb ogohlantirdi. Kemalar parchalanib, ular dengizga* chiqishga muvaffaq boʻla olmadilar.

21–BOB

21¹Yohushafat olamdan oʻtdi. U ham Dovud qalʼasida, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning oʻrniga oʻgʻli Yohuram shoh boʻldi.

Yahudo shohi Yohuram

²Yohuramning Ozariyo, Yoxiyol, Zakariyo, Ozariyohu, Mikoyil va Shafatiyo degan ukalari bor edi. Bularning hammasi shoh Yohushafatning oʻgʻillari edi. ³Otasi ularga koʻp miqdorda oltinu kumush va qimmatbaho ashyolar bilan birga Yahudo yurtidagi mustahkam shaharlarni hadya etgan edi. Yohuramni esa, toʻngʻich oʻgʻil boʻlgani uchun taxt vorisi qilgan edi. ⁴•Yohuram otasi oʻrniga taxtga oʻtirib, oʻzini mustahkamlab olgandan keyin, ukalarining hammasini va Isroil aʼyonlaridan baʼzilarini qilichdan oʻtkazdi.

⁵Yohuram Yahudo shohi boʻlganda, oʻttiz ikki yoshda edi. U Quddusda sakkiz yil hukmronlik qildi. ⁶Xotini Axabning qizi boʻlgani uchun Yohuram ham, Axab xonadoni singari, Isroil shohlari yoʻlidan yurib, Egamiz oldida qabihliklar qildi⁺. ⁷Shunday boʻlsa–da, Dovudning xonadonini Egamiz halokatga uchratishni istamadi, chunki U Dovud bilan ahd qilib: “Sening naslingga to abad soʻnmaydigan chiroq beraman”, deb vaʼda qilgan edi*⁺.

Edomliklarning isyoni

⁸Yohuram davrida Edom Yahudo shohligiga qarshi isyon qildi. Edom xalqi oʻzlarining mustaqil shohligini qurdilar⁺. ⁹Yohuram hamma lashkarboshilari va jang aravalarini Edomga boshlab bordi. Edom lashkari Yohuramni va uning jang aravalari sardorlarini oʻrab oldi, lekin Yohuram tunda hujum qilib, qamalni yorib chiqdi. ¹⁰Oʻsha paytdan beri hozirgacha* Edom xalqi Yahudo hukmronligidan ozoddir. Yohuram ota–bobolarining Xudosi — Egamizni tark etgani uchun Libna shahri* ham oʻsha davrda isyon koʻtargan edi. ¹¹Yohuram Yahudo qirlarida sajdagohlar* barpo qildi, u Yahudo va Quddus aholisini Xudoga bevafolik qilishga boshladi, ularni haq yoʻldan ozdirdi.

¹²Oʻsha paytda Ilyos paygʻambar unga quyidagicha maktub yubordi:

“Bobong Dovudning Xudosi — Egamiz shunday demoqda: sen otang Yohushafatning yoʻlidan yurmading, Yahudo shohi Osoning izidan ham bormading,⁺ ¹³balki Isroil shohlarining yoʻlidan yurding. Axab xonadoni Isroilni Menga bevafolik qilishga boshlaganday, sen ham Yahudo va Quddus aholisini Menga bevafolik qilishga boshlading. Sen hatto oʻz ukalaringni oʻldirding, ular sendan yaxshiroq edi⁺. ¹⁴Shu sababdan Men, Egangiz, sening xalqing, bolalaring, xotinlaring boshiga va butun mol–mulkingga ogʻir kulfat keltiraman. ¹⁵Sen oʻzing esa ogʻir ichak xastaligiga yoʻliqasan. Ichak–chovoqlaring tashqariga chiqqunga qadar, xastaliging kundan–kunga kuchayib boraveradi.”

¹⁶Egamiz Filistlarni va Habashiston* yonida yashayotgan Arablarni Yohuramga qarshi qoʻzgʻatdi⁺. ¹⁷Ular Yahudoga bostirib kelib, shoh saroyidagi hamma boyliklarni, shohning oʻgʻillarini va xotinlarini olib ketdilar. Shohning Oxoziyodan* boshqa oʻgʻli qolmadi. Oxoziyo shohning kenja oʻgʻli edi.

Shoh Yohuram xastalanib vafot etadi

¹⁸Shundan keyin Egamiz shoh Yohuramni tuzalmas ichak xastaligiga yoʻliqtirdi. ¹⁹Oradan ikki yil oʻtgach, Yohuramning xastaligi zoʻrayib, ichak–chovoqlari tashqariga chiqdi. Yohuram qattiq azob–uqubat tortib, vafot etdi. Odamlar Yohuramning ota–bobolari sharafiga gulxan yoqishgan boʻlsa–da, Yohuramning sharafiga gulxan yoqishmadi⁺.

²⁰Yohuram taxtga oʻtirgan paytda oʻttiz ikki yoshda boʻlib, Quddusda sakkiz yil hukmronlik qildi. Uning oʻlimi uchun hech kim qaygʻurmadi. Garchi uni Dovud qalʼasiga dafn etgan boʻlsalar–da, shohlar qabriga dafn qilmadilar.

22–BOB

Yahudo shohi Oxoziyo

22¹•Arablar bosqinchilik safari davomida Yohuramning kenja oʻgʻli Oxoziyodan boshqa hamma oʻgʻillarini qatl qilgan edilar. Shuning uchun Quddus aholisi Oxoziyoni oʻzlariga shoh qilishdi. ²Oxoziyo taxtga oʻtirganda, yigirma ikki* yoshda edi. U Quddusda bir yil shohlik qildi. Onasining ismi Otaliyo boʻlib, Isroil shohi Omrining nevarasi edi⁺. ³Oxoziyo ham Axab xonadoni yoʻlidan yurdi, chunki onasi unga qabih ishlar qilishni maslahat berardi. ⁴Oxoziyo Axab nasliga oʻxshab, Egamiz oldida qabihliklar qildi. Otasi Yohuramning vafotidan keyin, shoh Axab xonadonining boshqa aʼzolari Oxoziyoning maslahatchilari boʻlib, uni halokatga boshladilar⁺. ⁵Oxoziyo ularning maslahatiga kirib, Isroil shohi Axab oʻgʻli Yoram* bilan birga Giladdagi* Ramoʻtga borib, Oram shohi Xazayilga qarshi urush ochdi. Shoh Yoram shu urushda yarador boʻldi⁺. ⁶U yarasini davolatish uchun Yizril shahriga* qaytib keldi. Yahudo shohi Oxoziyo* esa yaralangan Yoramni koʻrgani Yizrilga bordi.

⁷Xudo Oxoziyoning bu tashrifini uning halokati uchun ishlatdi. Oxoziyo Yoramnikiga yetib borgach, Yoram bilan birgalikda Nimshining nevarasi* Yohuni kutib olgani chiqdi. Yohuni Egamiz Axab xonadonini qatl qilish uchun tanlagan edi. ⁸Yohu Axab xonadoni ustidan chiqarilgan hukmni ijro etayotgan paytda, Oxoziyo bilan birga kelgan Yahudo aʼyonlariga va Oxoziyoning jiyanlariga duch keldi. Ularning hammasini bitta qoldirmay qirib yubordi⁺. ⁹Soʻng Oxoziyoni qidira boshladi. Yohuning odamlari Samariyada yashirinib yurgan Oxoziyoni qoʻlga oldilar. Uni Yohuning oldiga olib kelib oʻldirdilar. Ammo keyin dafn qildilar, chunki ular: “Eha, bu Egamizga chin yurakdan intilgan Yohushafatning nevarasi–ku!” deb aytgan edilar. Oxoziyo xonadonida shohlik qiladigan hech bir kimsa qolmadi⁺.

Yahudo malikasi Otaliyo taxtga oʻtiradi

¹⁰•Otaliyo* oʻz oʻgʻli shoh Oxoziyoning oʻldirilganini eshitgach, Yahudoda Oxoziyoning jamiki urugʻini qirib tashlashga kirishdi⁺. ¹¹Shohning hamma oʻgʻillarini oʻldirish rejalashtirilgan edi. Shoh Yohuramning Yohusheva* degan qizi bor edi. Yohusheva Oxoziyoning oʻgay singlisi boʻlib, ruhoniy Yohayidoga turmushga chiqqan edi. Yohusheva Oxoziyoning oʻgʻli Yoʻshni shohning oʻgʻillari orasidan bildirmasdan olib qochdi. Otaliyo bolani oʻldirmasligi uchun, uni enagasi bilan birga Egamizning uyidagi yotoqxonaga yashirdi. ¹²Otaliyo yurtni boshqargan paytda, bola olti yil davomida Xudoning uyida ular bilan birga yashirinib yurdi.

23–BOB

Otaliyoga qarshi isyon

23¹Yettinchi yili ruhoniy Yohayido qoʻrqmay harakatga tushdi. U quyidagi yuzboshilar bilan ahd qildi: Yeroxam oʻgʻli Ozariyo, Yohuxanon oʻgʻli Ismoil, Obid oʻgʻli Ozariyo, Odayo oʻgʻli Masiyo va Zixri oʻgʻli Elishafat. ²Ular Yahudo yurtini kezib chiqdilar, Yahudoning hamma shaharlaridan levilarni va Isroil urugʻboshilarini yigʻib, Quddusga olib keldilar. ³Kelganlarning hammasi Xudoning uyiga yigʻilib, oʻsha yerda shoh bilan ahd qildilar. Yohayido ularga shunday dedi:

— Mana shohning oʻgʻli! Egamizning Dovud oʻgʻillari haqida bergan vaʼdasiga muvofiq, bu oʻgʻil hukmronlik qilsin⁺. ⁴Endi sizlar bunday qilasizlar: Shabbat kuni xizmat qiladigan ruhoniy va levilarning uchdan bir qismi darvozalarni qoʻriqlasin⁺. ⁵Uchdan biri — shohning uyida, uchdan biri esa Asos darvozasida boʻlsin. Xalq ommasi Egamiz uyining hovlilarida tursin. ⁶Egamizning uyiga ruhoniylar bilan xizmatdagi levilardan boshqa hech kim kirmasin. Faqat ular kira oladilar, chunki ular muqaddasdirlar. Qolgan odamlar Egamizning koʻrsatmalariga rioya qilib, tashqarida qolsinlar. ⁷Levilar qoʻlida quroli bilan shohni har tomondan oʻrab olsinlar, Egamizning uyiga kim kirsa oʻldirilsin. Shoh kirganda ham, chiqqanda ham, unga hamroh boʻlinglar.

⁸Levilar va butun Yahudo xalqi ruhoniy Yohayidoning amrlarini soʻzsiz bajardilar. Har bir yuzboshi Shabbat kuni xizmatini boshlagan va xizmatini tugatgan qoʻriqchilarini olib qoldi, chunki oʻsha kuni Yohayido qoʻriqchilarining birorta boʻlinmasiga ketishga ijozat bermagan edi. ⁹Ruhoniy Yohayido Xudoning uyida turgan shoh Dovudning nayzalarini hamda katta va kichik qalqonlarini yuzboshilarga tarqatdi. ¹⁰Shohni qoʻriqlash uchun uyning janub tomonidan shimol tomonigacha, qurbongohning va uyning atrofiga odamlarni jangga shay holda joylashtirdi. ¹¹Yohayido Yoʻshni tashqariga olib chiqib, boshiga toj kiydirdi. Unga shohlik qonunlarini* berdi. Yoʻsh shoh deb eʼlon qilindi. Yohayido va uning oʻgʻillari Yoʻshning boshiga moy surtishdi, soʻngra: “Shohimizning umrlari uzoq boʻlsin!” deya hayqirishdi⁺.

Otaliyo oʻldiriladi

¹²Otaliyo yugurayotgan va shohni olqishlayotgan xalqning shovqin–suronini eshitgach, Egamizning uyiga, u yerda yigʻilganlarning yoniga bordi. ¹³Qarasaki, odatga koʻra, Egamizning uyiga kiraverishdagi ustun oldida shoh turibdi, shohning atrofini lashkarboshilar, karnaychilar oʻrab olgan. Yurtning butun xalqi shod–xurram, karnay chalyapti, qoʻshiqchilar musiqa asboblari joʻrligida bayram oʻtkazyapti. Shunda Otaliyo gʻazabdan liboslarini yirtib: “Xoinlik! Xoinlik!” deb baqirdi⁺. ¹⁴Ruhoniy Yohayido yuzboshilarni chaqirib: “U xotinni bu yerdan olib chiqib ketinglar, kimki unga ergashsa, qilichdan oʻtkazinglar”, deb buyruq berdi. Ruhoniy oʻsha ayolning Egamiz uyida oʻldirilishini istamadi. ¹⁵Otaliyo ushlandi va saroyning Ot darvozasiga keltirilib, oʻsha yerda qatl qilindi⁺.

Ruhoniy Yohayidoning islohotlari

¹⁶Ruhoniy Yohayido xalq, shoh va Egamiz orasida “Biz Egamizning xalqi boʻlamiz” deb ahd tuzdi. ¹⁷Soʻng butun xalq Baalning uyiga borib, uni buzib tashladi, u yerdagi qurbongohlarni va Baalning tasvirlarini sindirdi, Baalning ruhoniysi Mattonni esa qurbongohlarning roʻparasida oʻldirdi⁺.

¹⁸Yohayido Dovud bergan koʻrsatmalarga rioya qilgan holda, Egamiz uyining nazoratini levi ruhoniylariga topshirdi. Ularga, Musoning qonunida yozilganiday, Egamizga kuydiriladigan qurbonliklar keltirishni va Dovud amr etganday, shod–xurramlik bilan qoʻshiq aytishni buyurdi⁺. ¹⁹Hech kim Egamizning uyiga harom boʻlib kirmasin deb, darvozaga soqchilarni joylashtirdi⁺. ²⁰Soʻngra yuzboshilarni, aslzodalarni, xalq yoʻlboshchilarini va jamiki xalqni yoniga olib, shohni Egamizning uyidan olib chiqdi. Ular Yuqori darvozadan oʻtib, shohni saroyga olib keldilar va taxtga oʻtqazdilar ²¹Otaliyo oʻldirilgani uchun yurt xalqi sevindi. Quddus osoyishta boʻlib qoldi.

24–BOB

Yahudo shohi Yoʻsh

24¹•Yoʻsh shoh boʻlganda, yetti yoshda edi. U Quddusda qirq yil hukmronlik qildi. Onasi Bersheba shahridan boʻlib, ismi Zibiyox edi. ²Ruhoniy Yohayido hayotligida Yoʻsh Egamizning oldida toʻgʻri ishlar qildi. ³Yohayido Yoʻshga ikkita xotin olib berdi. Ular Yoʻshga oʻgʻil–qizlar tugʻib berishdi.

⁴Oradan bir oz vaqt oʻtgach, Yoʻsh Egamizning uyini tuzatishga qaror qildi. ⁵U ruhoniylarni va levilarni toʻplab, ularga aytdi:

— Yahudo shaharlariga borib, Xudoyingizning uyini tuzatish uchun jamiki Isroil xalqidan yiliga toʻlanadigan soliqni yigʻib kelinglar. Bu ishni tezlik bilan bajaringlar.

Lekin levilar bu ishni orqaga surdilar. ⁶Shunda shoh oliy ruhoniy Yohayidoni chaqirtirib, undan soʻradi:

— Nimaga siz levilarni soliq yigʻib kelishlari uchun joʻnatmadingiz? Egamizning quli Muso Muqaddas ahd chodirining* xarajatlarini qoplash uchun bu soliqni Isroil jamoasiga solgan–ku⁺.

⁷Qabih ayol Otaliyoning izdoshlari Xudoning uyiga bostirib kirib, u yerdagi Egamizga bagʻishlangan ashyolarni Baalning sajda marosimlari uchun ishlatgan edilar.

⁸Shohning buyrugʻi bilan bir quti yasalib, Egamiz uyi darvozasining tashqi tomoniga oʻrnatildi. ⁹“Xudoning quli Muso sahroda Isroil xalqiga solgan soliqni Egamizga olib kelinglar”, deb Yahudo va Quddus boʻylab eʼlon qilindi. ¹⁰Jamiki yoʻlboshchilar va xalq bajonidil soliq pullarini olib kelib, qutini toʻldiraverdilar⁺. ¹¹Qutida koʻp pul yigʻilgandan keyin, levilar qutini shoh aʼyonlariga olib borishar edi. Shohning mirzasi bilan oliy ruhoniyning yordamchisi qutini boʻshatib, uni oʻz joyiga qaytarib qoʻyishar edi. Ular har kuni shunday qilishardi. Shu tariqa koʻp miqdorda kumush toʻplashdi. ¹²Shoh va Yohayido bu kumushlarni Egamizning uyidagi ishlarning boshida turgan odamlarga berdi. Ular esa bu kumushga Egamizning uyini tuzatish uchun tosh teruvchilar, duradgorlar, temir va bronzaga ishlov beradigan ustalarni yolladilar.

¹³Hammalari chin yurakdan mehnat qilishdi, Xudoning uyini oldingi holatida tiklab, mustahkamlashdi. ¹⁴Ular hamma ishlarni tugatishgach, qolgan kumushlarni shoh bilan Yohayidoga berishdi. Bu kumushlardan Egamizning uyi uchun buyumlar — xizmatda va qurbonliklar kuydirishda ishlatiladigan idishlar, shuningdek, oltin va kumush anjomlar yasaldi. Ruhoniy Yohayido davrida Egamizning uyida doimo kuydiriladigan qurbonliklar keltirilardi.

Ruhoniy Yohayidoning siyosati bekor qilinadi

¹⁵Yohayido rosa keksayib, bir yuz oʻttiz yoshida vafot etdi. ¹⁶U Isroil xalqi, Xudo va Xudoning uyi uchun qilgan xizmatlari evaziga Dovud qalʼasida shohlar yoniga dafn qilindi.

¹⁷•Yohayidoning vafotidan keyin Yahudo aʼyonlari shoh huzuriga kelishib, unga taʼzim qildilar. Shoh ularning maslahatlariga quloq soldi. ¹⁸Natijada xalq ota–bobolarining Xudosi — Egamizning uyini tark etib, Asheraning* ustunlariga va butlarga sigʻina boshladi. Ularning bu gunohlari tufayli, Yahudo va Quddus ustiga Egamiz gʻazabini sochdi⁺. ¹⁹U, xalqimni qaytaray deb, oldilariga paygʻambarlarni yubordi. Biroq xalq paygʻambarlarning ogohlantirishlariga quloq solmadi⁺.

²⁰Xudoning Ruhi ruhoniy Yohayidoning oʻgʻli Zakariyoni qamrab oldi. Zakariyo xalqning oldida turib, shunday deb aytdi:

— Xudo shunday demoqda: “Nimaga sizlar Mening amrlarimga itoat etmayapsizlar? Shuning uchun rohat–farogʻatga erisholmaysizlar. Sizlar Men, Egangizni tark etganlaringiz uchun, Men ham sizlarni tark etaman.”⁺

²¹Aʼyonlar Zakariyoga qarshi fitna uyushtirdilar. Shohning farmoni bilan uni Egamizning uyi hovlisida toshboʻron qilib oʻldirdilar⁺. ²²Shoh Yoʻsh Zakariyoning otasi Yohayido koʻrsatgan sadoqatini eslamadi, aksincha, uning oʻgʻlini oʻldirdi. Zakariyo jon berayotganda: “Egamiz bu qilmishingizni koʻrib, jazoingizni bersin”, dedi⁺.

Shoh Yoʻsh hukmronligining soʻnggi davri

²³Oʻsha yilning oxirida* Oram lashkari Yoʻshga hujum qildi. Ular Yahudo va Quddusni bosib olib, hamma xalq yoʻlboshchilarini oʻldirishdi, olgan hamma oʻljalarini Damashq shohiga joʻnatishdi. ²⁴Garchi Oram lashkari ozchilik boʻlsa ham, Egamiz ularning qoʻliga Yahudoning katta lashkarini topshirgandi. Chunki Yahudo xalqi ota–bobolarining Xudosi — Egamizni tark etgandi. Shunday qilib, shoh Yoʻsh jazosini oldi⁺.

²⁵Yoʻsh jangda ogʻir yaralandi. Oram lashkari ketishlari bilanoq, Yoʻshning ikki aʼyoni unga fitna uyushtirdilar. Ular ruhoniy Yohayidoning oʻldirilgan oʻgʻli uchun Yoʻshdan oʻch olib, uni oʻz toʻshagida oʻldirdilar. Yoʻshni Dovud qalʼasiga dafn qildilar, biroq shohlar qabriga uni qoʻymadilar. ²⁶Yoʻshga fitna uyushtirganlar Ommonlik Shimat degan ayolning oʻgʻli Yoʻzabad* va Moʻablik Shoʻmer* degan ayolning oʻgʻli Yohuzabad edilar. ²⁷Yoʻshning oʻgʻillari toʻgʻrisidagi toʻliq axborot, Yoʻshga qarshi aytilgan koʻp bashoratlar va Xudoning uyi tuzatilgani toʻgʻrisidagi maʼlumotlar “Shohlar kitobiga sharhlar”da bayon etilgan. Yoʻshning oʻrniga oʻgʻli Emoziyo shoh boʻldi.

25–BOB

Yahudo shohi Emoziyo

25¹•Emoziyo taxtga oʻtirgan paytda, yigirma besh yoshda edi. U Quddusda yigirma toʻqqiz yil hukmronlik qildi. Onasi Qudduslik boʻlib, ismi Yohuvaddon edi. ²Emoziyo Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi, ammo chin yurakdan qilmagan edi. ³Emoziyo oʻz shohligini mustahkamlab olgandan keyin, otasini oʻldirgan aʼyonlarni yoʻq qildi⁺. ⁴Biroq Musoning qonunida yozilganiga koʻra, qotillarning bolalarini oʻldirmadi, chunki Egamiz: “Otalar farzandlarining gunohi uchun oʻldirilmasin, farzandlar otalarining gunohi uchun oʻldirilmasin, har kim oʻzining gunohi uchungina oʻlim jazosiga tortilsin”, deb amr qilgan edi*⁺.

Edom yurtiga qarshi urush

⁵Emoziyo Yahudo va Benyamin qabilalarini, ularning urugʻlariga koʻra, harbiy qismlarga boʻldi. Ular ustidan mingboshi va yuzboshilarni tayinladi. Emoziyoning lashkari yigirma va undan yuqori yoshdagi 300.000 saralangan jangchidan tashkil topgan boʻlib, ularning hammasi urushga yaroqli, qilich va qalqonni mohirlik bilan ishlata olar edi⁺. ⁶Bulardan tashqari, Emoziyo 200 pud* kumushga Isroildan 100.000 bahodir jangchini yolladi. ⁷Lekin Xudoning bir odami Emoziyoning huzuriga kelib, shu gapni aytdi:

— Ey shoh! Isroil lashkari sen bilan bormasin, chunki Egamiz ular bilan emas. Isroil* xalqiga yordam berishdan Egamiz voz kechgan. ⁸Sen jasorat bilan jang qilsang ham, baribir Xudo seni gʻanimlaring oldida magʻlub qiladi, chunki yordam beradigan va magʻlub qiladigan Xudodir.

⁹Emoziyo Xudoning odamidan soʻradi:

— Isroil lashkari uchun toʻlagan ikki yuz pud kumush nima boʻladi?

Xudoning odami:

— Egamiz senga bundan ham koʻprogʻini berishga qodir, — deya javob berdi.

¹⁰Shundan keyin Emoziyo Isroildan* kelgan lashkarga javob berib, ularni uylariga qaytarib yubordi. Ular Yahudo xalqidan qattiq gʻazablanib, jahl ustida uylariga qaytib ketdilar.

¹¹Emoziyo jasorat koʻrsatib, lashkarini Tuz vodiysiga* boshlab bordi. U yerda Edomliklardan* 10.000 nafarini oʻldirdi⁺. ¹²Yahudo lashkari ularning yana 10.000 nafarini tiriklayin asirga olib, qoya choʻqqisidan pastga itarib yubordi. Ularning hammasi toshlarga urilib halok boʻldilar⁺.

¹³Shu orada Emoziyo orqaga qaytarib yuborgan Isroil lashkari Samariya bilan Bayt–Xoʻron oraligʻidagi Yahudo shaharlariga hujum qildi, ular 3000 kishini oʻldirib, koʻp oʻlja oldilar.

¹⁴Emoziyo Edomliklarni magʻlub qilgandan keyin oʻzi bilan Edomliklarning xudolarini olib keldi. Ularni oʻziga xudo qilib oʻrnatdi, oʻsha xudolarga sajda qilib, qurbonliklar keltirdi⁺. ¹⁵Egamiz bundan qattiq gʻazablanib, Emoziyoning huzuriga paygʻambarini yubordi. Paygʻambar unga shu soʻzlarini aytdi:

— Nimaga sen begona xudolarga sajda qilyapsan? Bu xudolar oʻz xalqini sening qoʻlingdan qutqara olmadi–ku!

¹⁶— Qachondan beri sen shohning maslahatchisi boʻlib qolding?! — deb paygʻambarning gapini boʻldi shoh. — Ovozingni oʻchir! Boʻlmasa joningni olaman.

Paygʻambarning gapi ogʻzida qoldi, biroq u shohni shunday deb ogohlantirib qoʻydi:

— Sen shu ishni qilib, mening maslahatimga quloq solmaganing uchun Xudo seni nobud qilishga qaror qilganini bilaman.

Isroil xalqi Yahudo yurtini magʻlub qiladi

¹⁷Yahudo shohi Emoziyo oʻz aʼyonlari bilan maslahatlashib, Isroil shohi Yohoʻshga*: “Qani, menga jang maydonida roʻbaroʻ kelib koʻr–chi*”, degan xabar joʻnatdi. Yohoʻsh Yohuxozning oʻgʻli, Yohuning nabirasi edi.

¹⁸Isroil shohi Yohoʻsh esa bunga javoban Yahudo shohi Emoziyoga shu xabarni joʻnatdi: “Lubnon togʻlarida bir gʻovtikan sadr daraxtiga, qizingni oʻgʻlimga xotinlikka ber, deb xabar yoʻllabdi. Oʻsha paytda bir yirtqich hayvon oʻsha yerdan oʻtib ketayotib, gʻovtikanni bosib yanchib ketibdi⁺. ¹⁹Shunga oʻxshab sen ham: «Koʻrib qoʻy, Edomni magʻlub qildim», deb maqtanib, yuraging kiborlikka toʻlibdi. Uyingda oʻtiraver. Nima uchun qitmirlik qilyapsan? Oʻz boshingni ham, Yahudo xalqining boshini ham baloga giriftor qilyapsan!”

²⁰Lekin Emoziyo quloq solmadi. Bu Xudoning ishi edi. Yahudo xalqi Edomning xudolariga sajda qilgani uchun, Xudo ularni dushmanning qoʻliga berishga qaror qilgan edi. ²¹Shuning uchun Isroil shohi Yohoʻsh Yahudo shohi Emoziyo ustiga yurish qildi. Ikkala tomonning lashkari Yahudoning Bayt–Shamash shahrida* roʻbaroʻ keldi⁺. ²²Isroil lashkari Yahudo lashkarini magʻlub etdi. Yahudo lashkarining hammasi uylariga qochib ketdi. ²³Isroil shohi Yohoʻsh Yahudo shohi Emoziyoni Bayt–Shamashda asir qilib oldi. Emoziyo Oxoziyoning* nevarasi, Yoʻshning oʻgʻli edi. Soʻng Yohoʻsh Emoziyoni Quddusga olib bordi. U yerda Quddus devorining Efrayim darvozasidan Burchak darvozasigacha boʻlgan 400 tirsak* qismini buzdirdi⁺. ²⁴Xudoning uyida Obidadomning* nasli qoʻriqlagan hamma oltinu kumushni va ashyolarni tortib oldi. Bulardan tashqari, saroy xazinasini va asirlarni olib, Samariyaga qaytib ketdi⁺.

²⁵Yahudo shohi Emoziyo Isroil shohi Yohoʻshning oʻlimidan keyin oʻn besh yil yashadi. ²⁶Emoziyoning boshqa ishlari boshdan oxirgacha “Yahudo va Isroil shohlari kitobi”da yozilgan. ²⁷Emoziyo Egamizdan yuz oʻgirgan vaqtda Quddusda unga qarshi fitna uyushtirildi. Emoziyo bundan xabar topib, Laxish shahriga* qochdi. Ammo dushmanlari Emoziyoning ortidan odam yuborib, uni oʻsha yerda oʻldirtirdilar⁺. ²⁸Emoziyoning jasadini otda Quddusga olib keldilar. U Dovud qalʼasida* ota–bobolarining yoniga dafn qilindi.

26–BOB

Yahudo shohi Uzziyo

26¹•Shundan keyin Yahudo xalqi oʻn olti yoshli Uzziyoni otasi Emoziyoning oʻrniga shoh qildi. ²Emoziyoning vafotidan soʻng, Uzziyo ilgarilari Yahudoga qarashli boʻlgan Elet shahrini* qoʻlga kiritib, qaytadan qurdi⁺.

³Uzziyo shoh boʻlganda, oʻn olti yoshda edi. U Quddusda ellik ikki yil hukmronlik qildi. Onasi Qudduslik boʻlib, ismi Yoxoliyo edi. ⁴Uzziyo ham, otasi Emoziyo kabi, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi⁺. ⁵Zakariyo hayotligi davrida Uzziyo Xudoga intilardi, Zakariyo unga Xudoning yoʻlidan yurishni oʻrgatardi*. Uzziyo Egamizga intilgan paytda, Xudo unga huzur–halovat bagʻishladi⁺.

⁶Uzziyo Filistlarga qarshi urush boshlab, Gat, Yobnax va Ashdod shaharlarining devorlarini buzib tashladi. U Ashdod hududida va Filistlarga qarashli boshqa joylarda shaharlar qurdi. ⁷U Filistlarga, Gur–Baalda yashaydigan Arablarga va Mavunlarga qarshi urush qilganda, Xudo unga madad berdi⁺. ⁸Mavun xalqi* Uzziyoga oʻlpon toʻlaydigan boʻldi. U nihoyatda kuchayib ketganidan, shuhrati Misr chegarasigacha yoyildi⁺. ⁹Bundan tashqari, Uzziyo Quddusdagi Burchak darvozasi, Soylik darvozasi va devorning qayrilgan joylarida minoralar qurib, bu minoralarni mustahkamladi⁺. ¹⁰U sahroda mudofaa qoʻrgʻonlarini qurdirdi. Yahudo qir etaklarida va tekisliklarda boqilgan podalari koʻp boʻlgani uchun, koʻplab sardobalar qazdirdi. Dehqonchilikka ixlos qoʻygani uchun adirlaru unumdor yerlarda ekinlar ektirib, uzumzorlar barpo qildi. U yerda ishlaydigan dehqonu bogʻbonlari bor edi.

¹¹Uzziyoning mohir jangchilardan tashkil topgan lashkari bor edi. Bu jangchilarni kotib Yaviyol va uning yordamchisi Masiyo safarbar qilib, ularni boʻlinmalarga boʻlgan edi. Kotib Yaviyol bilan Masiyo Xanoniyoning qoʻli ostida ish olib borar edilar. Xanoniyo shohning aʼyoni edi. ¹²Bu saralangan jangchilarga 2600 urugʻboshi qoʻmondonlik qilardi. ¹³Ularning qoʻli ostida jami 307.500 bahodir jangchi boʻlib, bu katta lashkar shohni dushmanlaridan himoya qilar edi. ¹⁴Uzziyo butun lashkarni qalqonlar, nayzalar, dubulgʻalar, sovutlar, kamonlar va sopqon toshlari bilan taʼminlagan edi. ¹⁵U Quddusdagi minoralar ustiga va shahar devori burchaklariga olimlari kashf etgan oʻq otadigan qurollar va katta toshlarni uloqtiradigan qurollarni oʻrnatdi. Xudo unga yordam bergani uchun u nihoyatda qudratli boʻlib, shuhrati har yoqqa taraldi.

Shoh Uzziyo takabburligi uchun jazolanadi

¹⁶Uzziyo kuchayib ketgandan keyin, halokatga olib boradigan kiborlikka berildi. U Egamizning Maʼbadiga kirib, tutatqi qurbongohida tutatqi tutatdi, shu yoʻsin oʻzining Egasi Xudoga itoatsizlik qildi. ¹⁷Ruhoniy Ozariyo Egamizning saksonta jasur ruhoniysi bilan birga Uzziyoning ketidan bordi. ¹⁸Ular shoh Uzziyoga tanbeh berib deyishdi:

— Ey shohimiz! Egamizga tutatqi tutatish sizning ishingiz emas. Bu Horun naslidan boʻlgan ruhoniylarning ishidir*. Tutatqi tutatishga ular bagʻishlanganlar. Qani boʻling, bu muqaddas joydan chiqib keting! Siz oʻzboshimchalik qildingiz. Bu qilmishingiz uchun Parvardigor Egamiz sizni yuksaltirarmidi?!⁺

¹⁹Uzziyo oʻsha paytda qoʻlidagi olovkuragi bilan tutatqi tutatishga tayyor boʻlib turgan edi. U ruhoniylarning tanbehidan qattiq gʻazablangan edi, shu zahotiyoq peshanasiga yara toshdi*. Bu hodisa Egamizning uyidagi tutatqi qurbongohi oldida, ruhoniylarning koʻz oʻngida sodir boʻldi. ²⁰Oliy ruhoniy Ozariyo bilan boshqa ruhoniylar shoh peshanasidagi qoʻrqinchli yaralarni koʻrishgach, shohni tashqariga olib chiqishga shoshildilar. Shohning oʻzi ham tashqariga otlandi, chunki Egamiz uni jazolagan edi⁺. ²¹Uzziyo umrining oxirigacha teri kasalligidan tuzalmadi. U alohida bir uyda yolgʻiz yashadi. Egamizning uyiga kirish unga man etilgan edi. Yurtdagi xalqni ham, shoh saroyini ham oʻgʻli Yoʻtom boshqarardi⁺.

²²Uzziyoning boshqa ishlarini boshdan oxirgacha Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambar yozib qoldirgan⁺. ²³Uzziyo olamdan oʻtib, shohlar qabristonining bir chetiga dafn qilindi. Biroq teri kasalligiga chalingani uchun uni shohlar xilxonasiga qoʻymadilar. Uning oʻrniga oʻgʻli Yoʻtom shoh boʻldi.

27–BOB

Yahudo shohi Yoʻtom

27¹•Yoʻtom yigirma besh yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn olti yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Yerusha boʻlib, u Zodoʻxning qizi edi. ²Yoʻtom, otasi Uzziyo kabi, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi. Ammo otasidan farqli ravishda Egamizning Maʼbadida tutatqi tutatmadi*. Xalq esa hamon buzuq odatlarini davom ettirardi⁺.

³Yoʻtom Egamiz uyining Yuqori Darvozasini qurdi va Ofel tepaligidagi* devor ustida katta ishlarni olib bordi⁺. ⁴Bundan tashqari, u Yahudoning qirlarida shaharlar, oʻrmonzorlarda qalʼalar va minoralar qurdirdi. ⁵U Ommonliklarga qarshi jang qilib, ularni boʻysundirdi. Ommonliklar uch yil davomida Yoʻtomga quyidagi miqdordagi oʻlponni toʻlashga majbur boʻldilar: 200 pud* kumush, 100.000 togʻora* bugʻdoy va 100.000 togʻora arpa.

⁶Yoʻtom Egasi Xudoga sodiqlik bilan itoat etgani uchun qudratli boʻlib ketdi.

⁷Yoʻtomning boshqa ishlari, qilgan janglari va tutgan yoʻllari “Isroil va Yahudo shohlari kitobi”da yozilgan. ⁸U yigirma besh yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn olti yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Yerusha boʻlib, u Zodoʻxning qizi edi. ⁹Yoʻtom olamdan oʻtib, Dovud qalʼasida dafn qilindi. Oʻrniga oʻgʻli Oxoz shoh boʻldi.

28–BOB

Yahudo shohi Oxoz

28¹•Oxoz yigirma yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn olti yil hukmronlik qildi. U bobosi Dovuddan namuna olmadi, Egamizning oldida toʻgʻri ishlar qilmay, ²Isroil shohlarining yoʻlidan ketdi. U Baalga sajda qilish uchun Baalning quyma tasvirlarini yasadi. ³Xinnum soyligida* butlarga atab qurbonliklar kuydirdi. Kanʼon yurtidan Egamiz quvgan qavmlarning jirkanch odatlariga taqlid qilib, hatto oʻz oʻgʻillarini qurbonlik qilib, olovda kuydirdi*⁺. ⁴Sajdagohlarda*, tepaliklarda va har qanday yashil daraxt ostida qurbonliklar keltirib, tutatqi tutatardi⁺.

Oram va Isroil xalqlari Yahudo yurtiga hujum qiladi

⁵Shoh Oxoz gunoh qilgani uchun, Egasi Xudo uni Oram shohining qoʻliga berdi. Oram shohi Oxozni magʻlub qilib, xalqidan juda koʻpchiligini asir qilib, Damashqqa olib ketdi.

Bundan tashqari, Egamiz shoh Oxozni Isroil shohi qoʻliga berdi. Isroil shohi Oxozning boshiga katta qirgʻin solib, uni magʻlub qildi⁺. ⁶Bir kunning oʻzida Isroil shohi Ramaliyo oʻgʻli Pekax Yahudo lashkarining 120.000 bahodir jangchisini oʻldirdi. Bunga sabab Yahudo xalqi oʻz ota–bobolarining Xudosi — Egamizni tark etgani boʻldi. ⁷Isroil* xalqidan boʻlgan bahodir jangchi Zixri shohning oʻgʻli Masiyoni, saroy boshqaruvchisi Ozrikomni va shohning oʻng qoʻl vaziri Elqanani oʻldirdi. ⁸Yahudo xalqi ularga qarindosh boʻlishiga qaramay, Isroil lashkari ulardan 200.000 nafar ayol va oʻgʻil–qizlarini asir qilib, katta oʻlja bilan birga, Samariyaga olib ketishdi.

Odod paygʻambar

⁹Egamizning Odod degan paygʻambari Samariyada edi. U qaytib kelgan Isroil lashkarini qarshilab chiqib, ularga shunday dedi:

— Ota–bobolaringizning Xudosi — Egangiz Oʻz xalqi Yahudodan gʻazablangani uchun ularni sizning qoʻlingizga topshirdi. Sizlar esa ularni shunchalik qahr bilan qirdingizki, ularning sadosi samolarga yetdi⁺. ¹⁰Shunisi yetmaganday, sizlar Yahudo va Quddus xalqining erkagu ayolini oʻzingizga qul qilmoqchi boʻldingiz. Oʻzingizga bir qarang, Egangiz Xudo oldida qilgan qilmishlaringizning hammasi turgan–bitgani gunoh–ku! ¹¹Endi gapimni eshiting! Asir qilgan bu qarindoshlaringizni orqaga qaytarib yuboring. Aks holda, Egamiz Oʻz gʻazabini sizning ustingizga sochadi.

¹²Isroil* xalqining baʼzi yoʻlboshchilari ham, chunonchi, Yoʻxanon oʻgʻli Ozariyo, Mashillamoʻt oʻgʻli Barxiyo, Shallum oʻgʻli Yoxizqiyo va Hadlay oʻgʻli Emosa urushdan qaytib kelganlarga oʻz noroziligini bildirib, ¹³dedilar:

— Asirlarni bu yerga olib kelmanglar! Biz Egamizga qarshi gunoh qilib, Uning qahrini keltirib boʻldik. Sizlar esa shusiz ham ortib yotgan gunohimiz ustiga yana gunoh orttirmoqchisizlar.

¹⁴Shunda sipohlar Isroil aʼyonlari va butun jamoa oldida asirlarni ozod qilib, oʻljalarni topshirdilar. ¹⁵Yuqorida nomlari aytilgan toʻrtta yoʻlboshchi asirlarning orasidagi yalangʻoch boʻlganlarning hammasiga oʻlja olingan narsalardan ust–bosh, oyoq kiyim berdilar, yedirdilar, ichirdilar, yaralariga moy surtdilar. Keyin zaiflarni eshaklarga mindirib, asirlarning hammasini Yahudoga qarashli palma shahri Yerixoga olib bordilar. Soʻng Samariyaga qaytib keldilar⁺.

Shoh Oxoz Ossuriyadan yordam soʻraydi

¹⁶Oʻsha paytda shoh Oxoz Ossuriya shohidan yordam soʻrab, huzuriga odam joʻnatdi, ¹⁷chunki Edomliklar yana Yahudo yurtiga hujum qilib, koʻp asirlarni olib ketgan edilar⁺. ¹⁸Shu orada Filistlar ham Yahudo qir etaklaridagi hamda Nagav choʻlidagi* shaharlarga hujum qilib, Bayt–Shamash, Oyjavlon va Gaderoʻt shaharlarini qoʻlga kiritdilar, shuningdek, Soʻxu, Timnax va Gimzo shaharlarini va bu shaharlar atrofidagi qishloqlarni qoʻlga olib, oʻsha joylarga oʻrnashib oldilar⁺. ¹⁹Shoh Oxoz Yahudo xalqini gunoh qilishga undab, Egamizga haddan tashqari koʻp xiyonat qilgani uchun, Yahudo xalqini Egamiz shu qadar tahqirlagan edi. ²⁰Ossuriya shohi Tigʻlatpilasar* kelib, Oxozga yordam berish oʻrniga zulmni kuchaytirdi⁺. ²¹Oxoz Egamizning uyidan, shoh saroyidan va aʼyonlarning uyidan qimmatbaho narsalarni olib, Ossuriya shohiga oʻlpon qilib berdi. Biroq bu ham yordam bermadi.

Shoh Oxozning gunohlari

²²Hayotining eng qiyin damlarida ham oʻsha shoh Oxoz Egamizga yanada battarroq xiyonat qildi. ²³Uni magʻlub qilgan Oram xalqining xudolariga qurbonliklar keltirdi. U ichida shunday derdi: “Oram shohlarining xudolari ularga yordam berdi, agar men Oram xudolariga qurbonlik keltirsam, ular menga ham yordam berishadi.” Vaholanki, bu xudolar shoh Oxozning va uning qoʻli ostidagi butun xalqning halokatiga sabab boʻldi. ²⁴Oxoz Egamizning uyidagi hamma ashyolarni yigʻishtirib olib, chiqarib tashladi. Egamizning uyi eshiklarini berkitib, Quddusning har burchagida qurbongohlar qurdirdi. ²⁵Yahudoning hamma shaharlarida begona xudolarga qurbonliklar kuydirish uchun sajdagohlar barpo qilib, ota–bobolarining Xudosi — Egamizni gʻazablantirdi.

²⁶Oxozning boshqa ishlari va tutgan yoʻllari boshidan oxirigacha “Yahudo va Isroil shohlari kitobi”da yozilgan. ²⁷Oxoz olamdan oʻtib, Quddusda dafn qilindi. Lekin uni Isroil shohlari xilxonasiga koʻmmadilar. Uning oʻrniga oʻgʻli Hizqiyo shoh boʻldi.

29–BOB

Yahudo shohi Hizqiyo

29¹•Hizqiyo yigirma besh yoshida shoh boʻldi. U Quddusda yigirma toʻqqiz yil shohlik qildi. Onasining ismi Abiyo boʻlib, Zakariyoning qizi edi. ²Hizqiyo, bobosi Dovud kabi, Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi.

Maʼbad poklanadi

³Hizqiyo oʻz hukmronligining birinchi yili birinchi oyida* Egamizning uyi eshiklarini qaytadan ochdi*, ularni tuzattirdi. ⁴Soʻng ruhoniylarni va levilarni chaqirtirib, ularni Maʼbadning sharqiy hovlisiga toʻpladi. ⁵Hizqiyo ularga dedi:

— Gapimni eshitinglar, ey levilar! Oʻzlaringizni poklanglar, ota–bobolaringiz Xudosi — Egamizning uyini ham poklanglar! Bu muqaddas joydan harom narsalarni chiqarib tashlanglar! ⁶Bizning ota–bobolarimiz bevafo edilar. Ular Egamiz Xudo oldida yomon ishlar qilib, Uni tark etdilar. Egamizning makonidan yuzlarini oʻgirib, Unga orqalarini burdilar. ⁷Maʼbad eshiklarini yopib tashladilar, chiroqlarni oʻchirib qoʻydilar. Isroil xalqining Xudosiga atab, muqaddas maskanda tutatqi tutatilmaydigan, qurbonliklar kuydirilmaydigan boʻldi⁺. ⁸Shuning uchun Yahudo va Quddusga Egamiz Oʻz qahrini sochdi. Ularning ahvolidan hamma yoqasini ushlab, dahshatu vahimaga tushdi. Siz oʻzingiz ham bundan xabardorsiz. ⁹Shuning uchun otalarimiz jangda halok boʻldi, xotinu oʻgʻil–qizlarimiz asirlikka olib ketildi. ¹⁰Egamiz bizdan Oʻz qahrini qaytarsin deb, men Isroil xalqining Xudosi — Egamiz bilan ahd qilishga qaror etdim⁺. ¹¹Oʻgʻillarim! Endi eʼtiborsiz boʻlmanglar, chunki Egamiz sizlarni Uning huzurida xizmat qilishingiz uchun va qurbonliklar kuydirishingiz uchun tanlab olgan⁺.

¹²Levilardan quyidagilar shu yerda edilar:

Qohot naslidan — Emosay oʻgʻli Maxat, Ozariyo oʻgʻli Yoʻel,

Marori naslidan — Abdi oʻgʻli Kish va Yoxalil oʻgʻli Ozariyo,

Gershon naslidan — Zimmo oʻgʻli Yoʻx, Yoʻx oʻgʻli Eden,⁺

¹³Elizofon naslidan — Shimri, Yoval,

Osif naslidan — Zakariyo, Mattaniyo,⁺

¹⁴Xaman naslidan — Yoxiyol, Shimax,

Yodutun naslidan — Shamayo va Uziyol⁺.

¹⁵Ruhoniylar bilan levilar qolgan levi birodarlarini toʻplab, hammasi oʻzlarini pokladilar. Soʻng shohning farmoni boʻyicha, Egamizning qonun–qoidalariga rioya qilgan holda, Egamizning uyini poklay boshladilar*. ¹⁶⁻¹⁷Ular birinchi oyning* birinchi kunida ishga kirishib, sakkiz kun davomida Egamiz uyining hovlilarini pokladilar. Keyingi sakkiz kun davomida uyning oʻzini pokladilar. Ruhoniylar Egamizning uyiga kirib, Maʼbaddagi hamma harom–xarish narsalarni Egamiz uyining hovlisiga olib chiqdilar. Levilar esa bu narsalarni shahar tashqarisiga, Qidron soyligiga* olib borib tashladilar. Birinchi oyning oʻn oltinchi kuniga kelib, hamma ishlarini tugatdilar⁺.

¹⁸Soʻngra ular shoh Hizqiyo huzuriga borib, shunday dedilar:

— Biz Egamizning butun uyini, qurbonlik kuydiriladigan qurbongohni va qurbongohning hamma ashyolarini, muqaddas nonlar qoʻyiladigan xontaxtani va xontaxtaning hamma ashyolarini pokladik. ¹⁹Shoh Oxoz oʻz bevafoligi dastidan chiqarib tashlagan hamma ashyolarni biz olib kelib, pokladik. Mana, ularning hammasi Egamizning qurbongohi oldida turibdi⁺.

Maʼbadda xizmat tiklanadi

²⁰Shoh Hizqiyo ertasi kuni saharda shahar aʼyonlarini toʻplab, hammalarini Egamizning uyiga boshlab bordi. ²¹Ular shoh xonadonining va Yahudo xalqining gunohini yuvish uchun hamda Maʼbadni poklash uchun gunoh qurbonligi* qilib yettita buqa, yettita qoʻchqor, yettita qoʻchqor qoʻzi va yettita takani olib keldilar. Horun naslidan boʻlgan ruhoniylarga shoh: “Bularni Egamizning qurbongohida nazr qilinglar!” deb buyurdi. ²²Ruhoniylar buqalarni soʻyib, qonini qurbongohga sepdilar. Keyin qoʻchqorlarni soʻyib, qonini qurbongohga sepdilar. Qoʻzilarni ham soʻyib, qonini qurbongohga sepdilar⁺. ²³Soʻngra gunoh qurbonligi qilinadigan takalarni shoh va jamoa oldiga olib keldilar. Ular qoʻllarini takalar ustiga qoʻydilar⁺. ²⁴Ruhoniylar takalarni soʻydilar, butun xalqni gunohlaridan poklash uchun qonni qurbongohga sepdilar. Negaki, shoh: “Kuydiriladigan qurbonliklar va gunoh qurbonliklari jamiki Isroil uchun qilinsin”, deb farmon bergan edi.

²⁵Hizqiyo shoh Dovudning koʻrsatmalariga rioya qilib, levilarni Egamizning uyiga joylashtirdi, ularga zil, arfa va liralarni berdi. Bu koʻrsatmalarni Dovudga Egamiz Oʻz paygʻambarlari Gad va Natan orqali bergan edi. Gad shoh Dovudning xizmatidagi valiy edi⁺. ²⁶Levilar Dovudning cholgʻu asboblarini olib, ruhoniylar karnaylarini olib, oʻz joylarini egalladilar⁺. ²⁷Shundan keyin Hizqiyo: “Qurbongohda qurbonliklar kuydirilsin!” deb buyurdi. Qurbonliklar kuydirila boshlangan zahoti qoʻshiqchilar Dovudning cholgʻu asboblari va karnaylar joʻrligida Egamizga hamdu sanolar aytishni boshladilar. ²⁸Qurbonliklar kuydirilib boʻlguncha, butun jamoa sajda qilib, qoʻshiqchilar qoʻshiq aytib, karnaychilar karnay chalib turdilar. ²⁹Qurbonlik tugagach, shoh Hizqiyo va butun xalq tiz choʻkib, Xudoga sajda qildi. ³⁰Shoh Hizqiyo bilan aʼyonlar levilarga: “Dovud va valiy Osif yozgan sanolarni aytib, Egamizni madh qilinglar!” deb buyurdilar. Levilar sevinch ila sano kuylab, tiz choʻkib sajda qildilar.

³¹Keyin Hizqiyo xalqqa dedi:

— Mana, sizlar oʻzingizni Egamizga bagʻishladingizlar. Endi atagan qurbonligu shukrona nazrlaringizni Egamizning uyiga olib kelinglar.

Jamoa qurbonliklar va shukrona nazrlarini keltirdi. Baʼzilari esa koʻngildan chiqarib kuydiriladigan qurbonlik uchun hayvonlarni ham olib keldilar. ³²Kuydiriladigan qurbonlik uchun 70 ta buqa, 100 ta qoʻchqor va 200 ta qoʻzi keltirildi. ³³Bulardan tashqari, jamoa 600 ta buqa va 3000 ta qoʻyni qurbonlik qilish uchun olib keldi. ³⁴Ammo ruhoniylar ozchilik boʻlganlari uchun kuydiriladigan hayvonlarning terisini shilishga ulgura olmayotgan edilar. Shu sababdan ularning qarindoshlari levilar to ish tugaguncha va boshqa ruhoniylar oʻzlarini poklaguncha ularga qarashib turdilar. Levilar, ruhoniylarga qaraganda, oʻzlarini poklash masalasiga jiddiyroq yondashgan edilar. ³⁵Kuydiriladigan qurbonliklarning miqdori nihoyatda koʻp edi. Bulardan tashqari, tinchlik qurbonliklarining yogʻlari va kuydiriladigan qurbonliklar bilan birga keltiriladigan sharob nazri ham gʻoyatda moʻl edi. Shu yoʻsinda, Egamiz uyidagi xizmat qayta tiklandi. ³⁶Xudoning Oʻz xalqiga qilgan bu ishidan Hizqiyo va butun jamoa sevindi. Bularning hammasi qisqa vaqtda sodir boʻlgan edi.

30–BOB

Shoh Hizqiyo Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayramini nishonlaydi

30¹⁻⁴Isroil xalqi Fisih ziyofatini* oʻz vaqtida — birinchi oyda* nishonlay olmagan edi, chunki koʻp ruhoniylar oʻzlarini hanuz poklamagan va odamlarning aksariyat qismi Quddusga yigʻilmagan edi. Shuning uchun shoh Hizqiyo, uning aʼyonlari va Quddusdagi jamoa Fisih ziyofatini ikkinchi oyda* nishonlashga qaror qildilar. Shoh Hizqiyo butun Isroil va Yahudo xalqiga, shuningdek, Efrayim va Manashe qabilalariga bu haqda xabar joʻnatib, ularni Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga atalgan Fisih ziyofatini nishonlash uchun Egamizning Quddusdagi uyiga taklif qildi⁺⁺.

⁵Janubdagi Bershebadan tortib, to shimoldagi Dan shahrigacha boʻlgan Isroil hududlarida istiqomat qilgan hamma odamlar Fisih ziyofatini nishonlash uchun Quddusga taklif qilindi. Negaki bu ziyofat ancha vaqtdan beri, qonunda koʻrsatilganday, butun xalq tomonidan nishonlanmagan edi⁺. ⁶Choparlar shoh va uning aʼyonlari nomidan yozilgan maktubni butun Isroil va Yahudo xalqlariga yetkazdilar. Maktubda quyidagilar bitilgan edi:

“Ey Ossuriya bosqinchilaridan* omon qolgan Isroil xalqi! Ibrohimning, Isʼhoqning va Yoqbning* Xudosi — Egamizga qaytinglar, shunda U ham sizga qaytadi⁺. ⁷Egasi Xudoga xiyonat qilgan ota–bobolaringizga va Isroillik qarindoshlaringizga oʻxshamanglar. Oʻzingiz koʻrib turganingizday Xudo ularni qattiq jazoladi⁺. ⁸Ota–bobolaringiz singari qaysar boʻlmanglar, Egamizga boʻysuninglar, Uning Maʼbadiga kelinglar. Egamiz Maʼbadni abadiy muqaddas qilgan. Egangiz Xudoga sajda qilinglar, ana shunda U gʻazabidan tushadi⁺. ⁹Agar Egamizga qaytsangiz, qarindoshu bola–chaqalaringizni asir qilgan bosqinchilar ularga rahm qiladilar, uylariga qaytib kelishlariga yoʻl qoʻyadilar. Zotan, Egangiz Xudo inoyatli va rahmdildir. Unga qaytsangiz, U sizdan yuzini oʻgirmaydi.”⁺

¹⁰Shunday qilib, choparlar to shimoldagi Zabulun hududigacha boʻlgan Efrayim va Manashe hududlaridagi hamma shaharlarga kirib chiqdilar. Lekin odamlar zaharxandalik bilan ularni masxara qildilar. ¹¹Faqat Osher, Manashe va Zabulun qabilasidan baʼzilari itoat etib, Quddusga keldilar. ¹²Yahudo xalqini esa Xudo birlashtirib, ularga shoh va aʼyonlarning koʻrsatmasini bajarishga xohish bergan edi. Bu koʻrsatma Egamizning amriga asoslangan edi.

¹³Ikkinchi oyda Xamirturushsiz non bayramini* nishonlash uchun juda koʻp xalq Quddusga yigʻildi. ¹⁴Ular Quddusdagi hamma begona qurbongohlarni va hamma tutatqi qurbongohlarini qoʻporib, Qidron soyligiga* uloqtirib tashladilar⁺. ¹⁵Ikkinchi oyning oʻn toʻrtinchi kuni esa Fisih qoʻzilarini soʻydilar. Oʻzlarini poklamagan ruhoniylar va levilar uyatli ahvolda qolganidan poklanish marosimini ado etib, kuydiriladigan qurbonliklarini Egamizning uyiga olib keldilar. ¹⁶Soʻng ular Xudoning odami Musoning qonuniga muvofiq Maʼbadda oʻz joylarini egalladilar. Ruhoniylar levilarning qoʻlidan qurbonlik qonini olib, qurbongohga sepdilar⁺. ¹⁷Xalqdan koʻpchiligi oʻzlarini poklamagani uchun Fisih qoʻzisini qurbon qila olmadilar. Bunday odamlarning Fisih qoʻzisini soʻyish va Egamizga atash vazifasini levilarning oʻzlari bajardilar. ¹⁸Efrayim, Manashe, Issaxor va Zabulun qabilasidan kelganlarning aksariyati oʻzlarini poklamagan boʻlsalar–da, Xudoning qonuniga zid ravishda Fisih taomidan tanovul qildilar. Lekin Hizqiyo ular uchun quyidagicha ibodat qildi: “Ey Egam, muruvvating ila bu bandalaringni kechir⁺. ¹⁹Ular poklanish marosimini ado etmagan boʻlsalar–da, ey Egamiz, ular Senga chin yurakdan sajda qilishga qaror etganlar. Axir, Sen ota–bobolarining Xudosisan.” ²⁰Hizqiyoning ibodatini Egamiz eshitib, xalqni kechirdi, ularga zarar yetkazmadi.

²¹Quddusda toʻplangan xalq katta xursandchilik bilan yetti kun davomida Xamirturushsiz non bayramini nishonladi. Levilar va ruhoniylar har kuni sozlarning baland kuylari joʻrligida Egamizni madh qildilar⁺. ²²Hizqiyo Egamizga xizmat qilishda mohirlik koʻrsatgan hamma levilarni ruhlantirdi. Xullas, xalq tinchlik nazrlarini qurbon qildi, ota–bobolarining Xudosiga — Egamizga shukronalar aytib, yetti kun bayram taomini tanovul qildi.

Ikkinchi bayram

²³Butun jamoa bayramni yana yetti kun nishonlashga qaror qildi. Shunday qilib, ular yana yetti kun xursandchilik bilan bayram qildilar. ²⁴Yahudo shohi Hizqiyo jamoaga qurbonlik qilish uchun 1000 ta buqa va 7000 ta qoʻy berdi. Shoh aʼyonlari esa 1000 ta buqa va 10.000 ta qoʻy berdilar. Juda koʻp ruhoniylar oʻzlarini pokladilar. ²⁵Yahudo xalqi, ruhoniylar, levilar, Isroil xalqi, Isroil va Yahudoda istiqomat qilayotgan musofirlar oʻzlarida yoʻq xursand edilar. ²⁶Quddusda katta xursandchilik hukm surardi. Isroil shohi Dovud oʻgʻli Sulaymon zamonidan beri Quddusda bunday voqea yuz bermagan edi⁺. ²⁷Soʻngra ruhoniylar va levilar turib, xalqni duo qildilar. Ularning ibodati Xudoning samodagi muqaddas makoniga yetib, ijobat boʻldi⁺.

31–BOB

Shoh Hizqiyoning islohotlari

31¹Bayram tugagandan keyin, oʻsha yerdagi butun xaloyiq Yahudo, Benyamin, Efrayim va Manashe hududidagi shaharlarga borib, butsimon toshlarni parchalab tashladilar, Asheraning* ustunlarini kesdilar, sajdagohlar* va qurbongohlarni vayron qildilar. Bittasini ham qoldirmadilar. Shundan keyin hammalari oʻz shaharlariga, oʻzlarining mulkiga qaytdilar⁺.

²Hizqiyo ruhoniylarni va levilarni guruhlarga boʻldi. Har bir guruhga quyidagi vazifalarni taqsimlab berdi: Egamizning Maʼbadi hovlisida kuydiriladigan qurbonliklarni va tinchlik qurbonliklarini nazr qilish, u yerda xizmat qilib, hamdu sano va madhiyalar aytish⁺. ³Egamizning qonuniga koʻra, har kuni ertalab va kechqurun, Shabbat kunlari, yangi oy shodiyonalari va tayinlangan bayram kunlari kuydiriladigan qurbonliklar keltirilishi lozim edi. Shoh Hizqiyo oʻzining shaxsiy mulkidan bu qurbonliklar uchun hayvonlarni berdi⁺. ⁴U Quddusda yashagan xalqqa: “Ruhoniylar va levilarga tegishli ulushni beringlar, toki ular oʻzlarini toʻliq Egamizning qonunlarini bajarishga bagʻishlasinlar”, deb farmon berdi⁺. ⁵Farmon berilgach, xalq bugʻdoyning, sharob, zaytun moyi, asal va dalada yetishtirilgan donlarning birinchi hosilidan moʻl qilib olib keldilar. Ular olib kelgan hamma narsaning ushri* nihoyatda moʻl edi⁺. ⁶Yahudo shaharlarida yashagan Isroil va Yahudo xalqi mol–qoʻylarining ushrini hamda Egasi Xudoga atab bagʻishlangan inʼomlarning ushrini olib kelib, uyum–uyum qildilar⁺. ⁷Xalq inʼomlar olib kelishni uchinchi oyda* boshlab, yettinchi oyda* tugatdi. ⁸Hizqiyo va uning aʼyonlari kelib uyum–uyum inʼomlarni koʻrishgach, Egamizga hamdu sano aytib, Isroil xalqini duo qilishdi.

⁹Hizqiyo ruhoniylar va levilardan bu inʼomlar haqida soʻraganda, ¹⁰Zodoʻx xonadonidan boʻlgan oliy ruhoniy Ozariyo Hizqiyoga shunday javob berdi: “Xalq inʼomlarni Egamizning uyiga olib kela boshlaganidan beri, ozuqamiz yetarli. Juda koʻp ortib qolgani ham bor. Ha, Egamiz Oʻz xalqiga baraka berdi, ortganining koʻpligini bir koʻrib qoʻying.”⁺ ¹¹Shunda Hizqiyoning buyrugʻiga binoan, Egamiz uyining omborxonalari tayyorlandi⁺. ¹²Bu omborxonalarga hamma hadyalar, ushrlar va bagʻishlangan inʼomlar qoʻyildi. Bularga nazoratchi qilib levi Xonaniyo, uning yordamchisi qilib ukasi Shimax tayinlandi. ¹³Ularning qoʻli ostida quyidagi oʻn nafar levi ishlaydigan boʻldi: Yoxiyol, Ozaziyo, Naxat, Osoyil, Yarimoʻt, Yoʻzabad, Eliyol, Yismaxiyo, Maxat va Binayo. Bularning hammasi shoh Hizqiyo va oliy ruhoniy Ozariyo tomonidan tayinlangan edilar.

¹⁴Kori Maʼbadning sharqiy darvozasi darvozaboni boʻlib, Xudoga koʻngildan qilingan nazrlar uchun masʼul edi. Kori levi Yimnaxning oʻgʻli edi. Uning vazifasi Egamizga atalgan inʼomlarni va eng muqaddas nazrlarni ruhoniylar va levilarga boʻlib berish edi. ¹⁵Uning sodiq yordamchilari Eden, Minyomin, Yeshuva, Shamayo, Emoriyo va Shaxaniyo edilar. Ular ruhoniylarga qarashli shaharlarda xizmat qilib, u yerdagi ruhoniylarning oilalariga guruhlari boʻyicha ulush taqsimlab berishar edi. Yoshu qariga bir xil ulush ajratishardi:⁺ ¹⁶Egamizning uyidagi xizmatni guruhlari boʻyicha bajaradigan hamma erkaklarga, shuningdek, nasabnomada nomlari qayd etilgan uch va undan yuqori yoshdagi oʻgʻil bolalarga ulush berishardi. ¹⁷Ular xonadonlari boʻyicha roʻyxatga olingan ruhoniylarga, shuningdek, yigirma va undan yuqori yoshdagi levilarga ulush ajratishardi. Levilarning roʻyxati bajaradigan vazifalari va guruhlari asosida tuzilgan edi⁺. ¹⁸Nasabnomada nomlari qayd etilgan hamma erkaklarning oilalariga — xotini, oʻgʻil–qizlari, chaqaloqlariga ham ulush berilardi. Zotan, ular oʻzlarini pok saqlashda sadoqat koʻrsatar edilar. ¹⁹Shaharlarning chetlarida istiqomat qilgan, Horun naslidan boʻlgan ruhoniylarga kelsak, ularga ham ulush tarqatadigan odamlar tayinlangan edi. Bu odamlar ruhoniy urugʻidan boʻlgan har bir erkak zotiga va roʻyxatga olingan har bir leviga ulush berishar edi.

²⁰Shu yoʻsinda, Hizqiyo butun Yahudo boʻylab ulush tarqatish vazifasini uddaladi. U Egasi Xudo oldida yaxshi, toʻgʻri va halol ishlar qildi⁺. ²¹Maʼbad xizmatiga, Xudoning qonunlari va amrlariga oid qilgan har bir ishini Xudoga intilgan holda, chin yurakdan qilgani uchun koʻp muvaffaqiyatga erishdi.

32–BOB

Ossuriyaliklar Quddusga xavf soladi

32¹•Shoh Hizqiyo sadoqat bilan bajargan bu ishlaridan keyin, Ossuriya shohi Sanxariv* Yahudoga bostirib keldi. U mustahkam shaharlarni egallab olish maqsadida ularni qamal qildi. ²Sanxariv Quddusga hujum qilmoqchi boʻlganini Hizqiyo bilgach, ³lashkarboshilari va jangchilariga maslahat soldi. Ular shahar tashqarisidagi buloqlar oqimini toʻxtatishga qaror qildilar. ⁴Bir talay xaloyiq toʻplanib: “Nimaga endi Ossuriya shohi kelib, moʻl–koʻl suvga ega boʻlar ekan”, deya hamma buloqlarni va hududdan oqib oʻtgan irmoqni toʻxtatdi. ⁵Hizqiyo qatʼiyat bilan ishga kirishib, buzilgan devorni qurdirdi, devor ustiga minoralar oʻrnatdi. Shahar devorining tashqarisidan yana bir devor koʻtartirdi. Shuningdek, Dovud qalʼasining sharq tomonidagi Milloni* tuzattirdi, koʻplab qurol–aslaha va qalqonlar yasattirdi⁺. ⁶Shahardagi hamma erkaklar ustidan lashkarboshilar tayinlab, ularni shahar darvozasi oldidagi maydonga toʻpladi. Hammalariga dalda berib, shunday dedi: ⁷“Dadil va botir boʻlinglar, qoʻrqmanglar. Ossuriya shohi va uning toʻdalari oldida vahimaga tushmanglar, chunki buyuk kuch biz tomonda, ular tomonda emas⁺. ⁸Ular tomonda insoniy qudrat boʻlsa, biz tomonda Egamiz Xudodir. U bizga yordam beradi, biz uchun jang qiladi.” Yahudo shohi Hizqiyoning soʻzlaridan xalq ruhlanib ketdi⁺.

⁹Ossuriya shohi Sanxariv jamiki lashkari bilan Laxish shahrini* qamal qilgan paytda, oʻz aʼyonlarini Quddusga — Yahudo shohi Hizqiyo va Quddus aholisi oldiga quyidagi xabar bilan joʻnatdi:

¹⁰“Ossuriya shohi Sanxariv shunday demoqda: sizlar oʻzi nimangizga ishonyapsizlar? Nimaga qamalda qolgan Quddusda hanuz oʻtiribsizlar? ¹¹Ossuriya shohi qoʻlidan Egamiz Xudo bizni qutqaradi, deb Hizqiyo sizlarni aldamasin. U sizlarni ochligu tashnalikdan halok qilmoqchi! ¹²Egangizning sajdagohlarini* va qurbongohlarini yoʻq qilgan Hizqiyoning oʻzi emasmi?! U Yahudo xalqiga va Quddusliklarga: «Faqat bitta qurbongoh oldida sajda qilinglar, yolgʻiz oʻshaning ustida qurbonliklar keltiringlar», deb aytgan ekan*⁺. ¹³Nahotki men va otalarim boshqa yurtlarning xalqlarini nimalar qilganini bilmasangiz?! Oʻsha xalqlarning xudolari qani?! Birortasi oʻz yurtini mening qoʻlimdan qutqara oldimi?!⁺ ¹⁴Mening ota–bobolarim yer yuzidan supurib tashlagan qaysi bir xalqning xudosi oʻz yurtini mening qoʻlimdan qutqara olibdiki, Xudoyingiz sizni qutqara olsa?! ¹⁵Endi Hizqiyoning aldovlariga uchmanglar, u sizlarni yoʻldan urmasin. Unga ishonmanglar, biror xalqning yoki shohlikning xudosi oʻz xalqini mening qoʻlimdan yoki otalarimning qoʻlidan qutqara olmagan. Xudoyingiz kim boʻlibdiki, sizlarni mening qoʻlimdan qutqara olsa.”⁺

¹⁶Sanxarivning aʼyonlari gapida davom etib, Parvardigor Egamiz va Uning quli Hizqiyoni haqoratladilar. ¹⁷Shoh Sanxariv yozgan maktubida ham Isroil xalqining Xudosi — Egamizni tahqirlab, Uni shunday soʻzlar bilan masxara qilgan edi: “Boshqa yurtlarning xudolari oʻz xalqlarini mening qoʻlimdan qutqara olmagani singari, Hizqiyoning xudosi ham oʻz xalqini mening qoʻlimdan qutqara olmaydi.” ¹⁸Aʼyonlar bu gaplarini ibroniy tilida devor ustida turgan Quddus xalqiga baqirib aytdilar. Ular Quddusni qoʻlga kiritish niyatida aholini vahimaga solib, qoʻrqitib qoʻymoqchi edilar. ¹⁹Quddus Xudosini boshqa xalqlarning xudolari qatorida koʻrdilar, U toʻgʻrida xuddi inson qoʻli bilan yaratilgan butlar haqida gapirganday gapirdilar.

²⁰Shoh Hizqiyo va Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambar Xudoga iltijo qilib yordam soʻradilar. ²¹Egamiz farishtasini joʻnatgan edi, farishta Ossuriya shohi qarorgohidagi hamma bahodir jangchilarni, lashkarboshilarni va aʼyonlarni qirib tashladi. Sanxariv sharmandalarcha oʻz yurtiga qaytib ketdi. U oʻz xudosining uyiga kirganda, oʻgʻillarining baʼzilari unga qilich urib oʻldirdilar⁺.

²²Shunday qilib, Egamiz shoh Hizqiyoni va Quddus aholisini Ossuriya shohi Sanxarivning qoʻlidan va butun gʻanimlari qoʻlidan qutqardi. Yahudo xalqiga Egamiz har tarafdan osoyishtalik ato qildi*. ²³Koʻp odamlar Quddusga tashrif buyurib, Egamizga nazrlar, Yahudo shohi Hizqiyoga qimmatbaho tortiqlar olib keldilar. Oʻsha paytdan boshlab hamma xalqlar Hizqiyoni yuksak darajada hurmat qiladigan boʻldilar.

Shoh Hizqiyoning xastaligi

²⁴Oʻsha kunlari Hizqiyo tuzalmas xastalikka yoʻliqib, oʻlim toʻshagiga yotib qoldi. U Egamizga ibodat qilgan edi, Egamiz unga javob berib, xastaligidan tuzalishini tasdiqlaydigan bir alomat koʻrsatdi⁺. ²⁵Ammo Hizqiyo noshukurchilik qilib, oʻzini magʻrur tutgani uchun oʻz boshiga hamda Yahudo va Quddus ustiga Egamizning gʻazabini keltirdi⁺. ²⁶Nihoyat, Hizqiyo va Quddus aholisi yuragidagi magʻrurligidan tavba qildi. Shu sababdan Egamiz shoh Hizqiyo davrida xalqqa gʻazabini sochmadi⁺.

Shoh Hizqiyoning boyligi va hashamati

²⁷Hizqiyo boy–badavlat boʻlib, yuksak obroʻga erishdi. U oʻzining kumushlari, oltin, qimmatbaho toshlari, ziravorlari, qalqonlari va hamma qimmatli buyumlari uchun xazinalar qurdirdi. ²⁸Bugʻdoy, sharob va zaytun moylari uchun omborxonalar, barcha turdagi mollari uchun ogʻilxonalar, qoʻylari uchun qoʻtonlar qurdirdi. ²⁹Koʻplab shaharlar bunyod etib, poda va suruvlarini koʻpaytirdi, chunki Xudo unga behad boylik bergan edi. ³⁰Hizqiyo Gixoʻn bulogʻining yuqori qismini berkitib, qazdirgan quvur orqali suvni Quddus ichiga olib kirdi*. U hamma ishlarida muvaffaqiyatga erishdi⁺. ³¹Biroq Bobil shahzodalari Yahudo yurtida yuz bergan moʻjizali alomat toʻgʻrisida soʻrash uchun oʻz elchilarini Hizqiyo huzuriga joʻnatganlarida*, Xudo Hizqiyoni oʻz holiga qoʻyib qoʻygandi. Xudo Hizqiyoni sinab, uning dilidagi asl niyatlarini bilmoqchi edi.

³²Hizqiyoning boshqa ishlari, qilgan yaxshiliklari “Yahudo va Isroil shohlari kitobi”dagi “Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambarning vahiysi”da yozilgan. ³³Hizqiyo olamdan oʻtib, Dovud nasli xilxonasining toʻriga dafn qilindi*. Hizqiyo vafot etganda, butun Yahudo xalqi va Quddus aholisi unga izzat–hurmat koʻrsatdi. Uning oʻrniga oʻgʻli Manashe shoh boʻldi.

33–BOB

Yahudo shohi Manashe

33¹•Manashe oʻn ikki yoshida shoh boʻlib, Quddusda ellik besh yil hukmronlik qildi. ²U Egamiz oldida qabih ishlar qildi. Egamiz Oʻz xalqi Isroilning oldidan quvib yuborgan xalqlarning jirkanch odatlariga ergashdi. ³Otasi Hizqiyo buzib tashlagan sajdagohlarni* qaytadan barpo etdi, Baalga atab qurbongohlar qurdi, Asheraga* atab ustunlar oʻrnatdi. Barcha samoviy jismlarga sajda etib xizmat qildi⁺. ⁴Manashe Egamizning to abad ulugʻlanishi kerak boʻlgan uyida begona xudolarga atab, qurbongohlar qurdi⁺. ⁵Egamiz uyining ikkala hovlisida ham jamiki samoviy jismlarga sajda qilish uchun qurbongohlar barpo qildirdi⁺. ⁶Oʻgʻillarini Xinnum soyligida* qurbonlik qilib, olovda kuydirdi*, follar ochtirdi, taʼbirchilarga eʼtiqod qildi, sehr–jodu bilan shugʻullandi, arvoh chaqiruvchilarga maslahat soldi. Egamiz oldida koʻp qabih ishlar qilib, Uni gʻazablantirdi⁺. ⁷Oʻzi yasattirgan butni Xudoning uyiga oʻrnatdi. Xudo bu uy toʻgʻrisida Dovud bilan uning oʻgʻli Sulaymonga shunday degan edi*: “Men bu uyni va Quddusni Isroil qavmlari yashaydigan maskanlar orasidan tanlab olganman. Men to abad oʻsha yerda ulugʻlanaman. ⁸Ular amrlarimni bitta qoldirmay bajarsalar, qulim Muso orqali bergan qonun–qoida va talablarimga rioya qilsalar, Isroil xalqining ota–bobolariga Men bergan yerdan haydalishlariga yoʻl qoʻymayman.”⁺ ⁹Manashe Yahudo xalqini va Quddus ahlini shu qadar yoʻldan ozdirdiki, ular Kanʼon yurtidan Egamiz yoʻqotib yuborgan xalqlardan ham koʻra, koʻproq qabih ishlar qildilar.

Shoh Manashe tavba qiladi

¹⁰Egamiz shoh Manasheni va uning xalqini ogohlantirdi, lekin ular quloq solmadilar. ¹¹Shuning uchun Egamiz ularga qarshi Ossuriya lashkarboshilarini joʻnatdi. Ular Manasheni asirga oldilar, burnidan halqa oʻtkazib, uni zanjirband qildilar va Bobilga olib keldilar⁺. ¹²U kulfatda qolgach, Egasi Xudodan shafqat soʻrab iltijo qildi, ota–bobolarining Xudosiga boʻyin egdi. ¹³Iltijo qilganda, Xudo Manashening iltijosini qabul qildi, uni yana Quddusga — oʻz shohligiga qaytardi. Shunda Manashe, Egamiz haqiqatan ham Xudo ekanligini bildi⁺.

¹⁴Shundan keyin Manashe Dovud qalʼasining sharq tomonidagi tashqi devorini tuzatib, uni baland qilib koʻtartirdi. Bu devor Qidron soyligidagi Gixoʻn bulogʻidan to shimoldagi Baliq darvozasigacha va shahardagi Ofel tepaligining* atrofi boʻylab qurilgan edi. Manashe Yahudoning hamma mustahkam shaharlariga lashkarboshilar tayinladi⁺. ¹⁵Egamizning uyidan begona xudolarning tasvirlarini va oʻzi oʻrnatgan butni olib tashladi, Egamizning uyi turgan togʻda va Quddusning boshqa joylarida oʻzi qurdirgan qurbongohlarni buzdirib, shahar tashqarisiga chiqartirdi. ¹⁶Soʻng Egamizning qurbongohini qaytadan qurdirib, qurbongoh ustida tinchlik qurbonliklari va shukrona qurbonliklarini atadi. Yahudo xalqiga: “Isroil xalqining Xudosi — Egamizga sajda qilinglar”, deb farmon berdi. ¹⁷Xalq boshqa sajdagohlarda qurbonlik qilishda davom etdi. Ammo qilgan barcha qurbonliklarini ular Egasi Xudoga atar edilar.

Manashe hukmronligining soʻnggi davrlari

¹⁸Manashening boshqa ishlari, Xudoga qilgan ibodati, Isroil xalqining Xudosi — Egamiz nomidan valiylar unga bergan xabarlar “Isroil shohlari tarixi” kitobida yozilgan. ¹⁹Uning iltijosi va Xudoning bergan javobi, tavba qilmasdan oldin qilgan hamma gunohlari va Xudoga qilgan xiyonati, qurdirgan sajdagohlari, sigʻingan butlari va Asheraning ustunlari toʻgʻrisida valiylar kitobida* yozilgan. ²⁰Manashe olamdan oʻtib, oʻz uyida dafn qilindi. Oʻrniga oʻgʻli Omon shoh boʻldi.

Yahudo shohi Omon

²¹•Omon shoh boʻlganda, yigirma ikki yoshda edi. U Quddusda ikki yil hukmronlik qildi. ²²Omon ham, otasi Manashe kabi, Egamiz oldida qabih ishlar qildi. Otasi Manashe yasattirgan hamma butlarga qurbonlik qilib, xizmat etdi⁺. ²³Otasi Manashe Egamizga boʻyin eggan boʻlsa, Omon Egamizga boʻyin egmadi, otasidan ham koʻproq gunoh orttirdi⁺.

²⁴Omonning aʼyonlari fitna uyushtirib, uni oʻz saroyida oʻldirdilar. ²⁵Yahudo xalqi oʻz shohi Omonga fitna uyushtirganlarning hammasini oʻldirib, oʻrniga oʻgʻli Yoʻshiyoni shoh qilib koʻtardi.

34–BOB

Yahudo shohi Yoʻshiyo

34¹•Yoʻshiyo sakkiz yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻttiz bir yil hukmronlik qildi. ²U Egamiz oldida toʻgʻri ishlar qildi. Oʻngga ham, chapga ham ogʻmasdan, bobosi Dovudning yoʻlidan yurdi⁺. ³Hukmronligining sakkizinchi yilida, yoshligidan bobosi Dovudning Xudosiga intila boshladi. Hukmronligining oʻn ikkinchi yilida esa Yahudo va Quddusni sajdagohlardan*, Asheraning* ustunlaridan, oʻyma va quyma butlardan tozalay boshladi⁺. ⁴Uning koʻrsatmasi bilan Baalning qurbongohlari buzdirildi, bu qurbongohlarning yonidagi tutatqi qurbongohlari ham sindirib tashlandi. Asheraning ustunlari, shuningdek, oʻyma va quyma butlar parchalanib, boʻlaklari oʻsha butlarga qurbonlik qilganlarning qabrlari ustiga sochib tashlandi⁺. ⁵Yoʻshiyo butparast ruhoniylarning suyaklarini oʻzlari sajda qilgan qurbongohlar ustida yoqdi. Shunday qilib, u Yahudo va Quddusni pokladi⁺. ⁶Shimoldagi Naftali hududigacha boʻlgan Manashe, Efrayim va Shimoʻn shaharlaridagi va ularning atrofida boʻlgan vayronalardagi ⁷qurbongohlarni sindirdi, Asheraga atalgan ustunlarni kesdi, butlarni parchalab tashladi. Isroil yurti boʻylab hamma tutatqi qurbongohlarini buzdi. Shundan keyin Quddusga qaytib ketdi.

Qonun kitobi topiladi

⁸Yoʻshiyo yurtni va Egamizning uyini poklagandan keyin, hukmronligining oʻn sakkizinchi yilida Ozaliyo oʻgʻli Shofonni, Quddus hokimi Masiyoni va mushovir Yoʻxoz oʻgʻli Yoʻxni Egasi Xudoning uyini tuzatishga yubordi. ⁹Ular oliy ruhoniy Xilqiyoning oldiga kelib, Xudoning uyiga keltirilgan kumushni unga topshirdilar. Levi darvozabonlari bu kumushni Manashe, Efrayim va Isroil xalqining omon qolganlaridan, shuningdek, Yahudo, Benyamin qabilalaridan va Quddus aholisidan toʻplab olgan edilar. ¹⁰Ular kumushni Egamizning uyida mehnat qilayotgan ishboshilarga topshirdilar. Ishboshilar esa kumushni olib, Egamizning uyidagi buzilgan joylarni taʼmirlayotgan ustalarga toʻladilar. ¹¹Qolganini esa duradgor va binokorlarga berdilar. Ular bu kumushga Yahudo shohlari qarovsiz qoldirgan xarob binolarni tuzatish uchun tosh va yogʻochlarni sotib oldilar.

¹²Ishchilar sidqidildan mehnat qildilar. Ularga nazoratchi qilib Marori naslidan levilar Yaxat va Obodiyo tayinlandi, Qohot urugʻidan esa levilar Zakariyo va Mashullom tayinlandi. Musiqa asboblarini chaladigan hamma levilar⁺ ¹³yuk tashuvchilarga hamda turli xizmatdagi ishchilarga masʼul edilar. Levilarning baʼzilari esa kotib, maʼmur va darvozabon edilar.

¹⁴•Egamizning uyidagi kumush olib chiqilayotganda, ruhoniy Xilqiyo Egamizning Muso orqali bergan Tavrot kitobini topib oldi⁺. ¹⁵U kotib Shofonga:

— Egamizning uyidan Tavrot kitobini topib oldim, — deb kitobni Shofonga berdi. ¹⁶Shofon esa kitobni shohga olib borib, hisobot berdi: “Qullaringiz topshirilgan hamma ishlarni bajaryaptilar. ¹⁷Ular Egamizning uyidagi bor kumushni oʻsha yerdagi ishboshilarga va ishchilarga berdilar.” ¹⁸Soʻng: “Ruhoniy Xilqiyo mana bu kitobni menga berdi”, — deya qoʻshimcha qilgach, Tavrot kitobini shohga ovoz chiqarib oʻqib berdi.

¹⁹Shoh Tavrot soʻzlarini eshitgach, vahimaga tushganidan kiyimlarini yirtdi. ²⁰Keyin ruhoniy Xilqiyoga, Shofon oʻgʻli Oxixamga, Mixiyo* oʻgʻli Axborga*, kotib Shofonga va oʻzining mulozimi Osoyohga shunday farmon berdi:⁺

²¹— Boringlar, topilgan bu kitobdagi soʻzlarga muvofiq, men toʻgʻrimda ham, Isroil va Yahudo xalqlarining omon qolganlari toʻgʻrisida ham Egamizning xohish–irodasini soʻranglar. Otalarimiz bu kitobdagi soʻzlarga quloq solmaganlari uchun, Egamizning amrlariga rioya qilmaganlari uchun Egamizning dahshatli gʻazabi bizning ustimizga yogʻildi⁺.

²²Ruhoniy Xilqiyo va shoh joʻnatgan odamlar Xulda ismli paygʻambar ayol huzuriga borib, unga maslahat soldilar. Xulda paygʻambar Egamizning uyidagi muqaddas liboslar posboni Shallumning xotini edi. Shallum Tixvoning* oʻgʻli, Xarxasning* nabirasi edi. Xulda Quddusning yangi dahasida yashardi⁺. ²³Xulda ularga shunday dedi:

“Isroil xalqining Xudosi — Egamiz demoqda: sizlarni Mening huzurimga yuborgan odamga shu gaplarimni aytinglar: ²⁴«Men bu yurtga ham, bu yurtda yashayotgan xalqqa ham falokat keltiraman. Yahudo shohi huzurida oʻqilgan kitobdagi hamma laʼnatlarni ularga yogʻdiraman. ²⁵Ular Mendan yuz oʻgirganlari uchun, boshqa xudolarga qurbonliklar keltirib, oʻz qoʻllari bilan yasagan butlari tufayli* qahrimni keltirganlari uchun bu yurtga gʻazabim yogʻiladi va aslo bosilmaydi.»⁺

²⁶Egamizning xohish–irodasini bilish uchun sizlarni yuborgan Yahudo shohiga shu xabarni beringlar: Isroil xalqining Xudosi — Egamiz sen eshitgan soʻzlaring toʻgʻrisida shuni aytmoqda: ²⁷«Sen bu yurtga va yurtning xalqiga qarshi aytgan soʻzlarimni eshitganingdan keyin, yuraging yumshadi, Menga boʻyin egding. Sen Menga boʻyin egganing uchun, qaygʻudan liboslaringni yirtib, huzurimda yigʻlaganing uchun Men iltijolaringni eshitdim⁺. ²⁸Shunga koʻra, sen ota–bobolaring yoniga xotirjam ketasan, oʻz qabringga dafn etilasan. Bu yurtga va uning ahliga Men keltiradigan jamiki falokatlarni sen koʻrmaysan.»”

Xilqiyo va uning hamrohlari bu xabarni shohga yetkazdilar⁺.

Shoh Yoʻshiyoning ahdi

²⁹•Shoh Yoʻshiyo xabar berib, Yahudo va Quddusning hamma oqsoqollarini oʻz huzuriga toʻpladi. ³⁰Jamiki Yahudo xalqi va Quddus aholisi, ruhoniylar, levilar, zodagonlaru avom xalq shoh boshchiligida Egamizning uyiga bordi. Shoh Egamizning uyidan topilgan Tavrot kitobini* boshidan oxirigacha ularning oldida oʻqidi⁺. ³¹Shoh Egamizning uyi eshigi oldidagi oʻz joyida turib: “Egamiz koʻrsatgan yoʻldan yuraman, amrlariga itoat etaman, shartlariga, farmonlariga butun qalbim bilan, jonu dilim bilan quloq solaman, bu kitobda yozilgan ahd soʻzlarini ado etaman”, deb Egamiz bilan qayta ahd qildi⁺. ³²Soʻngra u Benyamin qabilasiga va Quddusdagi hamma odamlarga bu ahdga rioya qilish toʻgʻrisida farmon berdi. Oʻsha kundan boshlab Quddus aholisi ota–bobolarining Xudosi bilan qilgan ahd talablarini bajara boshladilar. ³³Yoʻshiyo Isroil xalqiga qarashli hamma hududlardan makruh butlarni yoʻqotdi. Isroil xalqining hammasini Egasi Xudoga sajda qildirdi. Uning davrida xalq ota–bobolarining Xudosi — Egamizdan yuz oʻgirmay, Unga xizmat qildi⁺.

35–BOB

Shoh Yoʻshiyo Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayramini nishonlaydi

35¹•Shoh Yoʻshiyo Quddusda Egamizning sharafiga Fisih ziyofatini* nishonladi. Birinchi oyning* oʻn toʻrtinchi kuni Fisih qoʻzilari qurbonlik qilindi⁺. ²Yoʻshiyo ruhoniylarni xizmatga tayinlab, Egamizning uyidagi xizmatga ularni ragʻbatlantirdi. ³Soʻng Egamizga bagʻishlangan va xalqqa taʼlim bergan levilarga dedi:

— Muqaddas Sandiqni Isroil shohi Dovud oʻgʻli Sulaymon qurgan Egamizning uyiga olib kiringlar. Sandiqni bundan buyon yelkangizda koʻtarib yurishga hojat yoʻq. Endi Egangiz Xudoga va Uning xalqi Isroilga xizmat qilinglar⁺. ⁴Shoh Dovudning va oʻgʻli Sulaymonning yozib qoldirgan koʻrsatmalariga muvofiq*, xonadoningiz va guruhlaringiz boʻyicha xizmatga tayyorlaninglar⁺. ⁵Muqaddas maskanga shunday tartibda joylashinglarki, Isroil xalqining birorta xonadoni eʼtiboringizdan chetda qolib ketmasin. ⁶Fisih qoʻzisini soʻyib, oʻzingizni poklanglar. Soʻng yurtdoshlaringiz uchun Fisih qoʻzilarini tayyorlab beringlar. Xullas, Egamizning Muso orqali bergan koʻrsatmalariga rioya qilinglar.

⁷Shoh Yoʻshiyo bu yerda hozir boʻlgan xalqqa Fisih qurbonliklari uchun 30.000 ta qoʻzi va uloqchani, 3000 ta buqani berdi. Bularning hammasi shohning shaxsiy mulkidan edi⁺. ⁸Shohning aʼyonlari ham xalqqa, ruhoniy va levilarga qurbonliklar uchun koʻngildan chiqarib hayvonlarni berdilar. Xudoning uyida xizmat qiluvchilarning boshliqlari Xilqiyo, Zakariyo va Yoxiyol ruhoniylarga Fisih qurbonliklari uchun 2600 ta qoʻzi bilan uloqcha va 300 ta buqa berdilar. ⁹Xonaniyo, uning ukalari Shamayo va Natanil, levilarning yoʻlboshchilari Xashaviyo, Yaviyol va Yoʻzabad Fisih qurbonliklari uchun levilarga 5000 ta qoʻzi bilan uloqcha va 500 ta buqa berdilar.

¹⁰Fisih marosimiga oid tayyorgarliklar tugagach, ruhoniylar bilan levilar shohning buyrugʻiga binoan oʻz joylarini egalladilar⁺. ¹¹Levilar Fisih qoʻzilarini boʻgʻizlab, qonini ruhoniylarga berdilar. Ruhoniylar qonni qurbongohga sepdilar. Levilar esa qoʻzilarning terisini shilishga kirishdilar. ¹²Ular soʻyilgan qoʻzi, uloqcha va buqalarning qurbongohda kuydiriladigan qismlarini ajratib qoʻydilar. Soʻng bularni odamlarga xonadonlari boʻyicha taqsimlab berdilar. Toki har bir xonadon oʻziga tegishli qurbonligini Egamizga bagʻishlab, Musoning qonunidagi koʻrsatmalarga binoan keltirsin. ¹³Levilar qonun–qoidaga muvofiq, Fisih qoʻzilarini olovda pishirdilar, muqaddas qurbonliklar goʻshtini esa togʻoralarda, qozonlarda va tovalarda qaynatdilar. Goʻsht tayyor boʻlgach, uni darrov xalqning oldiga dasturxonga tortdilar⁺. ¹⁴Shundan soʻnggina levilar oʻzlari uchun va ruhoniylar uchun Fisih taomini tayyorlashga kirishdilar. Negaki, Horun naslidan boʻlgan ruhoniylarning qoʻli kechgacha boʻshamadi, ular kuydiriladigan qurbonliklarni va yogʻlarni kuydirish bilan ovora edilar. ¹⁵Osif naslidan boʻlgan qoʻshiqchilar shoh Dovudning, Osif, Xaman va shohning valiysi Yodutunning koʻrsatmasiga binoan oʻz joylarida turdilar. Maʼbad darvozabonlari ham oʻz joylaridan siljimadilar. Levi birodarlari ularga Fisih taomini tayyorlaganlari uchun xizmatlarini toʻxtatishga zarurat boʻlmadi⁺.

¹⁶Shunday qilib, oʻsha kuni shoh Yoʻshiyoning farmoniga koʻra, Egamizga bagʻishlangan hamma xizmatlar bajarildi. Fisih ziyofati nishonlanib, Egamizning qurbongohida kuydiriladigan qurbonliklar keltirildi. ¹⁷Isroil xalqi Fisih ziyofatini va yetti kun davomida Xamirturushsiz non bayramini nishonladi⁺. ¹⁸Shomuil paygʻambar davridan buyon Isroilda Fisih ziyofati bu singari nishonlanmagan edi. Isroil shohlaridan birortasi, Yoʻshiyo singari Fisih ziyofatini ruhoniylar, levilar, jamiki Yahudo va Isroil xalqi hamda Quddus aholisi ishtirokida nishonlamagan edi. ¹⁹Bu Fisih ziyofati shoh Yoʻshiyo hukmronligining oʻn sakkizinchi yilida nishonlandi.

Yoʻshiyo hukmronligining soʻnggi davri

²⁰•Bu voqealardan soʻng, Yoʻshiyo Maʼbadni tartibga solib boʻlgach, Misr shohi Nexo jang qilgani Furot daryosi boʻyidagi Karxamish shahriga lashkarini boshlab keldi. Yoʻshiyo unga qarshi otlandi*⁺. ²¹Lekin Nexo Yoʻshiyoga elchilar orqali shunday xabar yubordi:

“Ey Yahudo shohi! Sen bu jangga aralashma! Men senga emas, oʻz dushmanlarimga qarshi urushga otlandim. Xudo menga, shoshil, deb amr berdi. Xudo men tomonda, Unga qarshilik koʻrsatishni bas qil, aks holda, nobud boʻlasan.”

²²Ammo Yoʻshiyo jang qilishdan qaytmadi. Xudoning Nexo orqali aytgan soʻzlariga quloq solmadi. Shohona kiyimlarini oʻzgartirib, Magidoʻ* tekisligida jangga kirdi⁺. ²³Jang paytida Misr kamonkashlari shoh Yoʻshiyoga oʻq otdilar. Shunda shoh aʼyonlariga: “Meni bu yerdan olib chiqinglar, ogʻir yaralandim”, dedi⁺. ²⁴Aʼyonlar Yoʻshiyoni jang aravasidan olib, boshqa jang aravasiga soldilar–da, Quddusga olib keldilar. Yoʻshiyo shu yerda vafot etdi. U ota–bobolarining xilxonasiga dafn qilindi. Butun Yahudo va Quddus aholisi Yoʻshiyo uchun aza tutdi⁺. ²⁵Yeremiyo paygʻambar shoh Yoʻshiyoga atab marsiya aytdi. Shu kunga qadar* erkak va ayol qoʻshiqchilar Yoʻshiyoni xotirlaganlarida shu marsiyani aytishadi, bu Isroilda odat boʻlib qoldi. Bu marsiya qoʻshigʻi “Marsiyalar toʻplami”ga kiritilgan.

²⁶Yoʻshiyoning boshqa ishlari, Egamizga sodiqligi, Uning qonuniga binoan olib borgan faoliyati, ²⁷hayotidagi barcha voqealar, boshdan oxirigacha “Isroil va Yahudo shohlari kitobi”da yozilgan.

36–BOB

Yahudo shohi Yohuxoz

36¹•Yahudo xalqi Yoʻshiyoning oʻgʻli Yohuxozni otasining oʻrniga shoh qilib koʻtardi. ²Yohuxoz yigirma uch yoshida taxtga oʻtirib, Quddusda uch oy shohlik qildi. ³Soʻngra Misr shohi Nexo uni Quddus taxtidan tushirib, yurt xalqidan 200 pud* kumush va 2 pud* oltin oʻlpon talab qildi. ⁴Misr shohi Yohuxozning ukasi Eliyaqimni Yahudo va Quddusga shoh qilib tayinladi. Uning ismini oʻzgartirib Yohayiqim qoʻydi. Akasi Yohuxozni esa Misrga olib ketdi⁺.

Yahudo shohi Yohayiqim

⁵•Yohayiqim yigirma besh yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn bir yil hukmronlik qildi. U Egasi Xudoning oldida qabih ishlar qildi. ⁶Bobil shohi Navuxadnazar* Yahudoga hujum qildi. U Yohayiqimni Bobilga olib ketish niyatida zanjirband qildi*⁺. ⁷Egamizning uyidagi bir qancha idishlarni Bobilga olib ketib, ularni Bobildagi saroyiga* qoʻydi⁺.

⁸Yohayiqimning boshqa ishlari, uning qilgan jirkanch qilmishlari, hamma kamchiliklari “Isroil va Yahudo shohlari kitobi”da yozilgan. Uning oʻrniga oʻgʻli Yohayixin shoh boʻldi.

Yahudo shohi Yohayixin

⁹•Yohayixin oʻn sakkiz* yoshida shoh boʻlib, Quddusda uch oy va oʻn kun hukmronlik qildi. U Egamizning oldida qabih ishlar qildi. ¹⁰Oʻsha yili bahorda shoh Navuxadnazar Yohayixinni hibsga olib, Bobilga olib ketdi. U bilan birga Egamizning uyidagi qimmatbaho idishlarni ham olib ketdi. Yohayixinning oʻrniga amakisi* Zidqiyoni Yahudo va Quddus ustidan shoh qilib tayinladi⁺.

Yahudo shohi Zidqiyo

¹¹•Zidqiyo yigirma bir yoshida shoh boʻlib, Quddusda oʻn bir yil hukmronlik qildi. ¹²U Egasi Xudoning oldida qabih ishlar qildi. Egamizning soʻzlarini ayon qilgan Yeremiyo paygʻambarga boʻyin egmadi⁺.

Quddus qulaydi

¹³Shoh Navuxadnazar Zidqiyoga Xudoning nomi bilan sadoqat ontini ichdirgan boʻlsa ham, Zidqiyo Navuxadnazarga qarshi isyon koʻtardi. U qaysarlik qilib, Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga tavba qilishdan bosh tortdi⁺. ¹⁴Bosh ruhoniylarning hammasi omma qatorida oʻzga xalqlarning jirkanch odatlariga taqlid qilib, Xudoga oʻta bevafo boʻldilar. Shu yoʻsin, ular Egamizning Oʻzi muqaddas qilgan Quddusdagi uyni bulgʻadilar⁺. ¹⁵•Ota–bobolarining Xudosi — Egamiz Oʻz xalqi va maskaniga rahm qilib, ularning oldiga qayta–qayta paygʻambarlarini joʻnatdi⁺. ¹⁶Lekin ular Xudoning elchilarini haqorat qilib, Xudoning soʻzlaridan nafratlandilar, paygʻambarlarni masxara qildilar. Oxiri Egamiz Oʻz xalqidan shu qadar gʻazablandiki, ular najotsiz qoldilar⁺.

¹⁷Egamiz ularga qarshi Bobil* shohini tortib keldi. Bobil shohi Maʼbadda ularning yoshlarini qilichdan oʻtkazdi, na yosh erkakka, na ayolga, na keksaga, na xastaga shafqat qildi. Xudo Yahudo xalqining hammasini Bobil shohining qoʻliga bergan edi⁺. ¹⁸Bobil shohi Xudoning uyidagi kattayu kichik buyumlarni, jamiki xazinani, shoh va uning aʼyonlari xazinalarini, xullas, hamma narsani Bobilga olib ketdi. ¹⁹Xudoning uyiga esa oʻt qoʻydi, Quddus devorini buzib tashladi, barcha hashamatli binolarni yondirdi, Quddusdagi hamma qimmatbaho ashyolarni yoʻq qilib tashladi. ²⁰Qilichdan omon qolganlarini esa Bobilga surgun qildi. Fors shohligi qaror topgunga qadar Yahudo xalqi Bobil shohiga va uning avlodlariga qul boʻlib qoldi. ²¹Yurt boʻm–boʻsh choʻlga aylandi. Yerga dam berilmagan yillarning* soni toʻlguncha, yetmish yil davomida tashlandiq boʻlib yotdi. Shunday qilib, Egamizning Yeremiyo paygʻambar orqali aytgan soʻzlari* amalga oshdi⁺.

Shoh Kurush Yahudo xalqiga ozodlik beradi

²²•Fors shohi Kurush hukmronligining birinchi yilida* Egamizning Yeremiyo orqali bildirgan soʻzlari* bajo boʻlishi uchun, Egamiz shoh Kurushning yuragiga Quddusdagi Maʼbadni qayta qurish istagini soldi. Shunday qilib, Kurush oʻz shohligining hamma tomoniga xabarchilar joʻnatdi va yozma farmonda quyidagilarni eʼlon qildi:⁺

²³“Fors shohi Kurush shunday demoqda: Samoviy Xudo — Egamiz yer yuzidagi jamiki shohliklarni menga bergan. U Yahudo yurtidagi Quddusda Oʻziga bir uy qurishni menga topshirdi. Xudoning xalqidan boʻlgan har bir kimsa Quddusga borsin, Egasi Xudo unga yor boʻlsin.”⁺

[1] Fors shohi Kurush — Kir ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 539-530 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

1:3 Givondagi sajdagoh — Quddusdan qariyb 6 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan.

1:3 Uchrashuv chodiri — Muqaddas chodirning yana bir nomi.

1:4 Xudoning Ahd sandigʻi…Quddusga olib kelingan edi… — 1 Solnomalar 13:5-14, 15:25-16:1 ga qarang.

1:14 ot — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz aravakash maʼnosini ham ifodalashi mumkin.

1:15 shikamora–anjir daraxti — anjirning qadimgi Yaqin Sharqda keng tarqalgan bir turi. Kattaligi yongʻoq daraxtiday, barglari esa tut barglariga oʻxshash boʻlib, yil davomida bir necha bor hosil beradigan sersoya daraxt.

1:16 Misr — yoki Quvega yondosh boʻlgan Muzur nomli hudud boʻlishi mumkin (shu bobning 17–oyatida ham bor). Muzur va Quve hududlari hozirgi Turkiyaning janubi–gʻarbida joylashgan boʻlib, shoh Sulaymon davrida yilqichilik markazi edi.

1:17 600 kumush tanga — ibroniycha matnda 600 shaqal kumush, taxminan 7 kiloga toʻgʻri keladi.

1:17 150 kumush tanga — ibroniycha matnda 150 shaqal kumush, taxminan 1,7 kiloga toʻgʻri keladi.

2:3 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

2:10 200.000 togʻora — ibroniycha matnda 20.000 kor, taxminan 4400 tonnaga toʻgʻri keladi.

2:10 40.000 koʻza — ibroniycha matnda 20.000 bat, taxminan 440.000 litrga toʻgʻri keladi.

2:16 Yaffa — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan boʻlib, Quddus uchun bandargoh vazifasini oʻtagan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

3:1 Aravno — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Oʻrnan. Uning Aravno degan shakli 2 Shohlar 24:16 dan olingan.

3:2 Sulaymon hukmronligining toʻrtinchi yili ikkinchi oyi — taxminan miloddan oldingi 960 yilning ikkinchi oyi. Ibroniy kalendarining Ziv oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan aprelning oʻrtasidan boshlanadi.

3:3 tirsak — bir tirsak taxminan 45 santimetrga toʻgʻri keladi.

3:4 20 tirsak — qadimiy suryoniycha tarjimadan, qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda 120 tirsak.

3:7 karublar — qanotli samoviy mavjudotlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

3:8 1300 pud — ibroniycha matnda 600 talant, taxminan 21 tonnaga toʻgʻri keladi.

3:9 125 misqol — ibroniycha matnda 50 shaqal, taxminan 550 grammga toʻgʻri keladi.

3:14 ichki parda — Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan ajratib turar edi (Chiqish 26:31-33 ga qarang).

3:15 18 tirsak — qadimiy suryoniycha tarjimadan (yana 3 Shohlar 7:15, 4 Shohlar 25:17, Yeremiyo 52:21 ga qarang). Ibroniycha matnda 35 tirsak, ikkala ustunning umumiy balandligi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

3:16 anor — qadimgi paytlarda hayot ramzi edi.

3:17 Yoxin — bu nom ibroniychadagi U (yaʼni Xudo) asos solgan iborasiga ohangdosh.

3:17 Boʻaz — bu nom ibroniychadagi Uning (yaʼni Xudoning) kuchi vositasida iborasiga ohangdosh.

4:1 tirsak — bir tirsak taxminan 45 santimetrga toʻgʻri keladi.

4:5 6000 koʻza — ibroniycha matnda 3000 bat, taxminan 66.000 litrga toʻgʻri keladi.

4:13 anor — qadimgi paytlarda hayot ramzi edi.

4:17 Zoraton — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Zarido. Uning Zoraton degan shakli 3 Shohlar 7:46 dan olingan.

4:19 muqaddas nonlar — bu nonlar Maʼbadda Egamizning huzurini aks ettiruvchi timsol boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan darak berib turgan. Nonlar Maʼbaddagi maxsus xontaxtaga qoʻyilib, har Shabbat kuni yangi pishirilgan nonlar bilan almashtirib turilgan (Levilar 24:5-9 ga qarang).

5:2 …Dovud qalʼasidan… — 1 Solnomalar 15:25-16:1 ga qarang.

5:3 yettinchi oy — ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

5:3 Chayla bayrami — bu bayram kuzda yigʻim–terim tugagan paytga toʻgʻri keladi.

5:5 Uchrashuv chodiri — Muqaddas chodirning yana bir nomi. Oʻsha davrda Uchrashuv chodiri Quddusdan qariyb 6 kilometr shimoli–gʻarbda — Givonda joylashgan edi (1:3 ga qarang). Ahd sandigʻi esa Quddus shahrida, Dovud tomonidan oʻrnatilgan maxsus chodirda saqlanar edi (1:4 ga qarang).

5:9 …bugungacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

5:10 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

6:5 Egamiz otamga shunday degan edi… — 1 Solnomalar 17:1-14 ga qarang.

6:13 …uzunligi besh tirsak, eni ham besh tirsak, balandligi uch tirsak… — uzunligi va eni taxminan 2,3 metrga, balandligi taxminan 1,4 metrga toʻgʻri keladi.

6:28 garmsel — hosilga katta ziyon keltiradigan issiq shamol.

6:28 chigirtka — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

7:8 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni.

7:8 Misr chegarasidagi irmoq — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi Arish soyligi yoki Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan (yana Ibtido 15:18, Sahroda 34:5 va Ysha 13:3, 15:4, 47 ga qarang).

7:8 Chayla bayrami — 5:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

7:9 Chayla bayramidan keyin… — ibroniycha matnda Sakkizinchi kunida…, Chayla bayramining yettinchi kunidan keyingi birinchi kun.

7:10 Yettinchi oy — 5:3 ning birinchi izohiga qarang.

7:13 chigirtkalar — 6:28 ning ikkinchi izohiga qarang.

7:18 unga…aytgan gaplarim — 2 Shohlar 7:12-16 ga qarang.

8:3 Xomat–Zoʻvo — yoki Xomat va Zoʻvo (1 Solnomalar 18:9-10 ga qarang), bu yurtlar Damashqdan shimolda joylashgan edi.

8:6 otliqlar — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz otlar maʼnosini ham ifodalashi mumkin.

8:8 …bugungacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

8:13 Hosil bayrami — ibroniycha matnda Haftalar bayrami, Hosil bayramining yana bir nomi.

8:17 Qizil dengiz — ibroniycha matnda dengiz. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Aqaba qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–sharqidagi qoʻltigʻiga) ishora qiladi.

8:18 Ofir yurti — Arabiston yarim orolining janubida joylashgan boʻlishi mumkin. Ofir oltini eng sifatli oltin hisoblangan.

8:18 960 pud — ibroniycha matnda 450 talant, taxminan 15 tonnaga toʻgʻri keladi.

9:1 Shava — bu yurt Arabiston yarim orolining janubi–gʻarb tomonida boʻlgani ehtimoldan holi emas.

9:4 soqiy — shohga oʻz qoʻli bilan sharob quyadigan, saroyda yuqori martabaga ega boʻlgan, ishonchga loyiq aʼyon. Shuningdek, u shoh uchun sharob tanlashi va uni tatib koʻrib, zaharli emasligiga ishonch hosil qilishi kerak edi.

9:4 bakovul — saroyda shoh uchun tayyorlanadigan maxsus taomni tatib koʻruvchi va ovqat tayyorlash ishlarini nazorat qiluvchi mansabdor shaxs.

9:4 Egamizning uyida shoh Sulaymon kuydirib, nazr qilgan qurbonliklar — qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan (yana 3 Shohlar 10:5 ga qarang).

9:9 250 pud — ibroniycha matnda 120 talant, taxminan 4 tonnaga toʻgʻri keladi.

9:13 1425 pud — ibroniycha matnda 666 talant, taxminan 23 tonnaga toʻgʻri keladi.

9:15 yarim pud — ibroniycha matnda olti yuz shaqal, taxminan 8,5 kiloga toʻgʻri keladi.

9:16 400 misqol oltin — ibroniycha matnda 300…oltin deb yozilgan boʻlib, oʻlchov birligi berilmagan. 300 biqo (yaʼni yarim shaqal) oltin nazarda tutilgan boʻlishi mumkin, taxminan 1,7 kiloga toʻgʻri keladi (3 Shohlar 10:17 ga qarang).

9:16 “Lubnon oʻrmoni” degan uyi — 3 Shohlar 7:2 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

9:21 savdo kemalari — ibroniycha matnda Tarshish kemalari, ulkan savdo kemalari aynan shu nom bilan atalardi. Tarshish hozirgi Ispaniyaning hududida joylashgan bandargoh shahar boʻlib, oʻzining katta savdo kemalari bilan mashhur edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

9:21 turli–tuman maymunlar — yoki maymunlar va tovuslar.

9:25 uchqur ot — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz otliq maʼnosini ham ifodalashi mumkin.

9:27 shikamora–anjir daraxti — 1:15 izohiga qarang.

9:28 Misr — yoki Muzur (1:16 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

10:1 Shakam shahri — shimoldagi qabilalarga qarashli asosiy shahar (Ysha 24:1 ga qarang). Bu shahar Quddusdan qariyb 50 kilometr shimolda, Isroil tepaliklarida joylashgan.

10:1 Isroil xalqi — shimoliy qabilalardan tashkil topgan xalq nazarda tutilgan.

10:15 …Shiloʻlik Oxiyo orqali…Yeribomga bergan soʻzi… — 3 Shohlar 11:29-39 ga qarang.

10:18 Odoniram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Hadoram.

10:18 Isroil — shu kitobning davomida shimoliy shohlik Isroil degan nom bilan, janubiy shohlik esa Yahudo degan nom bilan yuritilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

11:15 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi.

11:15 echki jinlar — odamlarning tasavvuriga koʻra, bu jinlar sahroda yashardilar.

11:16 Egamiz — ibroniycha matnda Isroil xalqining Xudosi — Egamiz, ravon oʻqilishi uchun mazkur tarjimada soddalashtirilgan.

11:20 Absalomning qizi Maxo — Absalomning nevarasi boʻlgan. 2 Shohlar 14:27 ga koʻra, Absalomning yolgʻiz qizi Tamara edi. 13:2 da Maxo Uriyolning qizi deb tanitilgan.

11:21 kanizaklar — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: kanizaklar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan.

12:2 Raxabom hukmronligining beshinchi yili — taxminan miloddan oldingi 926 yil.

12:3 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik. Kush degan joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

13:2 Maxo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Mixiyo. Uning Maxo degan shakli 3 Shohlar 15:2 dan olingan (yana 11:20 ga qarang).

13:8 Yeribom…yasattirib bergan oltin buzoqlar… — 3 Shohlar 12:26-30 ga qarang.

14:3 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

14:3 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

14:9 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik (shu bobning 12, 13–oyatlarida ham bor). 12:3 izohiga qarang.

14:9 Morisho shahri — Quddusdan qariyb 40 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

14:13 Garor — Filistlarning shahri boʻlib, Yahudo yurtidan janubi–gʻarbda joylashgan.

15:3 …uzoq vaqt davomida… — hakamlar davriga ishora (Hakamlar 2:8-23 ga qarang).

15:8 …Odod oʻgʻli Ozariyo paygʻambarning aytgan bashoratini eshitgach… — qadimiy suryoniycha va lotincha tarjimalardan (yana shu bobning 1–oyatiga qarang). Ibroniycha matnda …bu soʻzlarni va Odod paygʻambarning aytgan bashoratini eshitgach….

15:10 Oso hukmronligining oʻn beshinchi yili uchinchi oyi — miloddan oldingi 895 yilning uchinchi oyi. Ibroniy kalendarining Shavon oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan mayning oʻrtasidan boshlanadi.

15:16 buvisi — ibroniycha matnda onasi, biroq bu soʻz buvisiga yoki katta momolarning biriga ishora qilishi ham mumkin. 11:20 va 13:1-2 ga koʻra, Maxo Osoning buvisi, yaʼni Osoning otasi Abiyoni tuqqan onasi edi.

15:16 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

15:16 malikalik martabasi — qadimgi Isroilda yuksak martaba hisoblangan (3 Shohlar 2:19 ga qarang).

15:16 Qidron soyligi — Quddus shahridan sharqda joylashgan. Soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

15:17 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

16:1 Rama shahri — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda, Efrayim qirlarida joylashgan.

16:4 Ovil–Bayt–Maxo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ovil–Mayim. Uning Ovil–Bayt–Maxo degan shakli 3 Shohlar 15:20 dan olingan.

16:8 Habashistonliklar — ibroniycha matnda Kushliklar. 12:3 izohiga qarang.

17:3 otasi Oso — ibroniycha matnda otasi. Baʼzi ibroniy qoʻlyozmalarida va qadimiy yunoncha tarjimada otasi Dovud. Bu oʻrinda Oso hukmronligining dastlabki yillariga ishora qilingan boʻlsa kerak, chunki oʻsha paytlarda Oso Xudoning yoʻlidan yurardi (14:2-6, 11, 15:8-15 ga qarang), hukmronligining soʻnggi yillarida esa u Xudoga suyanmay qoʻygandi (16:7-12 ga qarang).

17:6 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

17:6 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

18:2 Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi oʻlka.

18:2 …Yohushafatni Giladdagi Ramoʻt shahriga hujum qilishga koʻndirmoqchi boʻlib… — oʻsha davrda Ramoʻt shahri Oram shohining qoʻli ostida edi (3 Shohlar 22:1-4 ga qarang).

19:3 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

20:1 Mavun xalqi — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda Ommonliklar.

20:2 Edom — bitta ibroniy qoʻlyozmasidan. Ibroniycha matnda Oram. “Oram” va “Edom” soʻzlari ibroniychada deyarli bir xil yoziladi. Edom Oʻlik dengizning janubida joylashgan yurt edi.

20:2 En–Gedi — Oʻlik dengizning gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan shahar.

20:10 Edom yurti — ibroniycha matnda Seir togʻlari (shu bobning 22, 23–oyatlarida ham bor). Edom yurtining yana bir nomi Seir edi.

20:16 Yarubol adirlari — En–Gedi yonida (shu bobning 2–oyatiga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

20:25 …ular koʻp miqdorda yuk hayvonlarini, mol–holni… — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …ular murdalar orasidan koʻp miqdorda mol–holni….

20:25 kiyim–kechaklar — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy lotincha tarjimadan. Ibroniycha matnda murdalar.

20:26 Baraka — ibroniy tilida bu soʻz, xuddi oʻzbek tilidagiday, qut–baraka maʼnosini ifodalaydi, lekin hamdu sano maʼnosida ham kelishi mumkin.

20:33 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

20:36 savdo kemalari — ibroniycha matnda Tarshish kemalari. 9:21 ning birinchi izohiga qarang.

20:37 dengiz — ibroniycha matnda Tarshish. Mazkur oʻrinda bu soʻz uzoq safarga chiqish va oʻzga yurtlarga borib, savdo–sotiq bilan shugʻullanishga ishora qiladi. 9:21 ning birinchi izohiga qarang.

21:7 U…vaʼda qilgan edi — 3 Shohlar 11:36 ga qarang.

21:10 …hozirgacha… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

21:10 Libna shahri — Quddusdan qariyb 20 kilometr gʻarbda joylashgan.

21:11 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

21:16 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. 12:3 izohiga qarang.

21:17 Oxoziyo — ibroniycha matnda Yohuxoz, Oxoziyoning yana bir ismi (22:1 ga qarang).

22:2 yigirma ikki — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan va qadimiy suryoniycha tarjimadan (yana 4 Shohlar 8:26 ga qarang). Ibroniycha matnda qirq ikki.

22:5 Yoram — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yohuram (shu bobning 6, 7–oyatlarida ham bor).

22:5 Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi oʻlka.

22:6 Yizril shahri — Isroilning shimolida, Ramoʻtdan qariyb 65 kilometr masofada joylashgan.

22:6 Oxoziyo — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan (yana 4 Shohlar 8:29 ga qarang). Ibroniycha matnda Ozariyo.

22:7 nevarasi — ibroniycha matnda oʻgʻli. Aslida Yohu Nimshining nevarasi edi (4 Shohlar 9:2 ga qarang). Ibroniychada oʻgʻil soʻzi nasl maʼnosida ham ishlatiladi.

22:10 Otaliyo — Isroil shohi Axabning qizi — Yahudo shohi Yohuramning bevasi edi (21:5-6, 22:2 ga qarang).

22:11 Yohusheva — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yohushaviyat. Uning Yohusheva degan shakli 4 Shohlar 11:2 dan olingan.

23:11 shohlik qonunlari — yoki shohlik muhri. Bu oʻrinda ishlatilgan ibroniycha soʻz qonunlarning bir nusxasini (Qonunlar 17:18-19 ga qarang) yoki shohlik muhri boʻlgan uzukni bildiradi. Bunday muhr shoh hokimiyatining ramzi edi.

24:6 Muqaddas ahd chodiri — ibroniycha matnda Guvohlik chodiri, Muqaddas chodirning yana bir nomi. Ibroniycha matndagi iboraning guvohlik soʻzi oʻnta amr yozilgan ikkita tosh lavhaga ishora qiladi. Bu tosh lavhalar Xudo va Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahdning dalili, yaʼni toshga bitilgan guvohlik boʻlib xizmat qilardi. Muso davrida bu ikki tosh lavha Muqaddas chodirdagi Ahd sandigʻining ichida saqlanardi (Chiqish 40:20 ga qarang).

24:18 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

24:23 yilning oxiri — ibroniycha kalendarga koʻra, bahorning boshlanishiga — mart oyining oʻrtasiga toʻgʻri keladi.

24:26 Yoʻzabad — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Zabad. Uning Yoʻzabad degan shakli 4 Shohlar 12:21 dan olingan.

24:26 Shoʻmer — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shimrit. Uning Shoʻmer degan shakli 4 Shohlar 12:21 dan olingan.

25:4 Egamiz…amr qilgan edi — Qonunlar 24:16 ga qarang.

25:6 200 pud — ibroniycha matnda 100 talant, taxminan 3,4 tonnaga toʻgʻri keladi.

25:7 Isroil — ibroniycha matnda Efrayim. Efrayim qabilasi Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Bu shohlikning poytaxti Samariya edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

25:10 Isroil — ibroniycha matnda Efrayim. Shu bobning 7–oyati izohiga qarang.

25:11 Tuz vodiysi — Oʻlik dengizning janubidagi oʻlka.

25:11 Edom — ibroniycha matnda Seir (shu bobning 14–oyatida ham bor). Edom yurtining yana bir nomi Seir edi.

25:17 Yohoʻsh — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻsh (shu bobning 18, 21, 23, 25–oyatlarida ham bor).

25:17 …menga jang maydonida roʻbaroʻ kelib koʻr–chi… — ibroniycha matnda …kel, bir–birimizga yuzlanaylik…, bu vaziyatda jang maydonida kuch sinashishga daʼvat.

25:21 Bayt–Shamash shahri — Quddusdan qariyb 24 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

25:23 Oxoziyo — ibroniycha matnda Yohuxoz, Oxoziyoning yana bir ismi (22:1, 11 ga qarang).

25:23 400 tirsak — taxminan 180 metrga toʻgʻri keladi.

25:24 Obidadom — 1 Solnomalar 13:13-14 ga qarang.

25:27 Laxish shahri — Quddusdan qariyb 35 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

25:28 Dovud qalʼasi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan (yana 4 Shohlar 14:20 ga qarang). Ibroniycha matnda Yahudo shahri.

26:2 Elet shahri — Sinay yarim orolining sharqida, Qizil dengizning shimoliy qirgʻogʻidagi bandargoh shahar.

26:5 …Zakariyo unga Xudoning yoʻlidan yurishni oʻrgatardi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …Zakariyo Xudoning vahiylarini taʼbirlovchi edi.

26:8 Mavun xalqi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Ommonliklar.

26:18 Bu Horun naslidan boʻlgan ruhoniylarning ishidir — Chiqish 30:1-10, Sahroda 16:39-40 ga qarang.

26:19 …yara toshdi — bu ibora ibroniychada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir (shu bobning 20, 21, 23–oyatlarida ham bor). Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi. Teri kasalliklaridan birortasiga yoʻliqqan kishi harom hisoblanar edi. Xasta odam kasalligini boshqalarga yuqtirmasligi va ularni harom qilmasligi uchun, boshqalardan ajratib qoʻyilar edi (Levilar 13:45-46 ga qarang).

27:2 …otasidan farqli ravishda Egamizning Maʼbadida tutatqi tutatmadi — 26:16-18 ga qarang.

27:3 Ofel tepaligi — koʻhna Quddus shahri aynan shu tepalik ustida joylashgan boʻlishi mumkin. Shaharning bu qismi yana “Dovud qalʼasi” deb atalar edi.

27:5 200 pud — ibroniycha matnda 100 talant, taxminan 3,4 tonnaga toʻgʻri keladi.

27:5 100.000 togʻora — ibroniycha matnda 10.000 kor, taxminan 2200 tonnaga toʻgʻri keladi.

28:3 soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

28:3 …hatto oʻz oʻgʻillarini qurbonlik qilib, olovda kuydirdi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …hatto oʻz oʻgʻillarini olovdan oʻtkazdi. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

28:4 Sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

28:7 Isroil — ibroniycha matnda Efrayim. 25:7 izohiga qarang.

28:12 Isroil — ibroniycha matnda Efrayim. 25:7 izohiga qarang.

28:18 …Yahudo qir etaklari…Nagav choʻli… — Yahudo qirlari Yahudo yurtining gʻarbida, Nagav choʻli esa hozirgi Isroilning janubida, yaʼni Oʻlik dengizning janubi–gʻarbida joylashgan edi. Demak, Filistlar gʻarbdan, Edomliklar esa janubi–sharqdan hujum qilishgan.

28:20 Tigʻlatpilasar — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Tigʻlatpilnasar. Tigʻlatpilasar miloddan oldingi 745-727 yillarda hukmronlik qilgan.

29:3 birinchi oy — ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

29:3 …Hizqiyo…Egamizning uyi eshiklarini qaytadan ochdi — shoh Oxoz Maʼbad eshiklarini qulflab qoʻygan edi. Shu sababdan xalq u yerda Xudoga sajda qila olmagandi (28:22-25 ga qarang).

29:15 …Egamizning uyini poklay boshladilar — 1 Solnomalar 23:28 ga qarang.

29:16-17 Qidron soyligi — 15:16 ning oxirgi izohiga qarang.

29:16-17 birinchi oy — shu bobning 3–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang.

29:21 gunoh qurbonligi — birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan qurbonligi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan GUNOH QURBONLIGI iborasiga qarang.

30:1-4 Fisih ziyofati — Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlishi munosabati bilan nishonlangan ziyofat (Chiqish 12:1-42 ga qarang).

30:1-4 birinchi oy — 29:3 ning birinchi izohiga qarang.

30:1-4 ikkinchi oy — ibroniy kalendarining Ziv oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan aprelning oʻrtasidan boshlanadi.

30:6 Ossuriya bosqinchilari — 4 Shohlar 17:1-23 ga qarang.

30:6 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

30:13 Xamirturushsiz non bayrami — bu bayram Fisih ziyofatining ertasi kuni boshlanar edi. Bir–biriga ulanib ketgani uchun, bu ikkala bayramga bitta bayram deb ishora qilingan (shu bobning 15, 21–oyatlariga qarang). Isroil xalqi Fisih taomi bilan birga va bir hafta nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayrami davomida faqat xamirturushsiz nonlarni isteʼmol qilishi kerak edi (Chiqish 12:14-20, 13:3-10 ga qarang).

30:14 Qidron soyligi — 15:16 ning oxirgi izohiga qarang.

31:1 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

31:1 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

31:5 ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi. Levilar 27:30-33, Qonunlar 14:22-29, 26:12-13 ga qarang.

31:7 uchinchi oy — ibroniy kalendarining Shavon oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan mayning oʻrtasidan boshlanadi.

31:7 yettinchi oy — ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

32:1 Ossuriya shohi Sanxariv — miloddan oldingi 705-681 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan.

32:5 Millo — Dovud qalʼasi tepalik ustida edi. Bu tepalikning sharq tomoni oʻpirilib ketgani uchun uni tuzatish shart boʻlgan. Tepalikning oʻpirilib ketgan joyi tuproq bilan toʻldirilgan, kengaytirilgan va mustahkamlangan edi. Tepalikning bu qismi Millo deb atalardi.

32:9 Laxish shahri — Quddusdan qariyb 35 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

32:12 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

32:12 U Yahudo xalqiga va Quddusliklarga…deb aytgan ekan — Hizqiyoning qilgan ishlaridan Xudo mamnun edi (Qonunlar 12:2-7, 4 Shohlar 18:3-5 ga qarang). Ammo Ossuriya shohi bu soʻzlarni Yahudo xalqini va Quddus aholisini Hizqiyoga qarshi qoʻzgʻatish niyatida, Xudoga itoat qilmaslikka va ishonmaslikka undash maqsadida aytgan edi (shu bobning 13-19–oyatlariga qarang).

32:22 Yahudo xalqiga Egamiz har tarafdan osoyishtalik ato qildi — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Yahudo xalqini Egamiz har tomondan boshqarardi.

32:30 …qazdirgan quvur orqali suvni Quddus ichiga olib kirdi — bu quvur 520 metr uzunlikda boʻlib, qoyani oʻyib qilingan edi. Suv quvur orqali shahar devori tashqarisidagi Gixoʻn soyligidan shahar ichidagi Siloam hovuziga kelib tushar edi. Yana shu bobning 2-4–oyatlariga qarang.

32:31 …Bobil shahzodalari…oʻz elchilarini Hizqiyo huzuriga joʻnatganlarida… — 4 Shohlar 20:12-19 ga qarang.

32:33 …Dovud nasli xilxonasining toʻriga dafn qilindi — yoki …Dovud naslining xilxonasiga, tepalikning yuqori qismiga dafn qilindi.

33:3 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

33:3 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

33:6 soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

33:6 Oʻgʻillarini Xinnum soyligida qurbonlik qilib, olovda kuydirdi… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Oʻgʻillarini Xinnum soyligida olovdan oʻtkazdi…. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

33:7 Xudo bu uy toʻgʻrisida…shunday degan edi… — 3 Shohlar 9:3-5 ga qarang.

33:14 Ofel tepaligi — 27:3 izohiga qarang.

33:19 valiylar kitobida — yoki Xoʻzay kitobida.

34:3 sajdagohlar — 11:15 ning birinchi izohiga qarang.

34:3 Ashera — 14:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

34:20 Mixiyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Mixo. Uning Mixiyo degan shakli 4 Shohlar 22:12 dan olingan.

34:20 Axbor — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Abdoʻn. Uning Axbor degan shakli 4 Shohlar 22:12 dan olingan.

34:22 Tixvo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Toqqat. Uning Tixvo degan shakli 4 Shohlar 22:14 dan olingan.

34:22 Xarxas — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xasra. Uning Xarxas degan shakli 4 Shohlar 22:14 dan olingan.

34:25 …oʻz qoʻllari bilan yasagan butlari tufayli… — yoki …qilgan barcha qilmishlari tufayli….

34:30 Tavrot kitobi — ibroniycha matnda Ahd kitobi, Tavrot kitobining yana bir nomi (shu bobning 14, 15, 19–oyatlariga qarang).

35:1 Fisih ziyofati — 30:1-4 ning birinchi izohiga qarang.

35:1 Birinchi oy — 29:3 ning birinchi izohiga qarang.

35:4 Shoh Dovudning va oʻgʻli Sulaymonning yozib qoldirgan koʻrsatmalariga muvofiq… — 1 Solnomalar 23:1-26:32 ga qarang.

35:20 Yoʻshiyo unga qarshi otlandi — oʻsha paytda Misr firʼavni Nexo (miloddan oldingi 609-595 yillarda hukmronlik qilgan) Ossuriyaliklar tomonida edi. Nexo Ossuriya shohining qoʻli ostidagi yerlarni saqlab qolishda unga yordam bermoqchi boʻlib, Bobil lashkariga qarshi urush qilish uchun shimol tomon yoʻl olgandi. Yahudo shohi Yoʻshiyo esa Misr va Ossuriyaning bu ittifoqidan mamnun emasdi, chunki ularning kuchayishi Yahudo shohligining osoyishtaligiga xavf solishi mumkin edi.

35:22 Magidoʻ — Jalila koʻlidan qariyb 40 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

35:25 Shu kunga qadar… — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

36:3 200 pud — ibroniycha matnda 100 talant, taxminan 3,4 tonnaga toʻgʻri keladi.

36:3 2 pud — ibroniycha matnda bir talant, taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

36:6 Bobil shohi Navuxadnazar — miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

36:6 U Yohayiqimni Bobilga olib ketish niyatida zanjirband qildi — Navuxadnazar Yohayiqimni Bobilga olib ketganmi yoki yoʻqmi, matnda aniq yozilmagan. Yohayiqim uch yil davomida Navuxadnazarga qaram boʻldi. Oxiri, u Navuxadnazarga qarshi isyon koʻtardi. Yohayiqim Quddusda vafot etgan boʻlishi mumkin (4 Shohlar 24:1-6 ga qarang). Shundan keyin uning oʻgʻli Yohayixin Yahudo taxtiga oʻtirdi. Navuxadnazar uni miloddan oldingi 597 yilda Bobilga asir qilib olib ketdi (4 Shohlar 24:8-15 ga qarang).

36:7 saroy — yoki maʼbad.

36:9 oʻn sakkiz — bitta ibroniy qoʻlyozmasidan, qadimiy suryoniycha tarjimadan va qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan (yana 4 Shohlar 24:8 ga qarang). Ibroniycha matnda sakkiz.

36:10 amaki — ibroniycha matnda aka yoki uka, biroq bu ibroniycha soʻz umuman har qanday erkak qarindoshga nisbatan ham ishlatiladi. 4 Shohlar 24:17 ga koʻra, Zidqiyo Yohayixinning amakisi edi.

36:17 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

36:21 Yerga dam berilmagan yillar — Tavrot qonuniga koʻra, har yettinchi yili yerga ishlov berish, ekin ekish Isroil xalqiga man etilgandi (Levilar 25:1-7 ga qarang).

36:21 …Egamizning Yeremiyo paygʻambar orqali aytgan soʻzlari… — Yeremiyo 25:11, 29:10 ga qarang.

36:22 Kurush hukmronligining birinchi yili — miloddan oldingi 538 yil. Midiya va Fors lashkarlari shoh Kurush boshchiligida Bobil shahrini miloddan oldingi 539 yilda bosib olgan edilar. Shoh Kurush miloddan oldingi 530 yilgacha Bobilda hukmronlik qildi. U Kir ismi bilan ham tanilgan.

36:22 Egamizning Yeremiyo orqali bildirgan soʻzlari — shu bobning 21–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

• 1:1 3Sh 3:4-14

+ 1:1 1Sol 29:25

+ 1:3 1Sol 16:39, 1Sol 21:29

+ 1:4 1Sol 13:5-6, 2Sh 6:17, 1Sol 15:1

+ 1:5 Chq 31:2, Chq 27:1, Chq 38:1

+ 1:8 1Sol 28:5

+ 1:9 3Sh 8:26, 2Sol 6:17, Ibt 13:16, Ibt 28:14

+ 1:12 3Sh 4:29-31, 3Sh 5:12, 3Sh 10:23, Voiz 1:16

• 1:14 3Sh 10:26-29

+ 1:14 3Sh 4:26, 3Sh 9:19

+ 1:16 Qnlr 17:16

• 2:1 3Sh 5

+ 2:3 1Sol 14:1

+ 2:5 Zab 134:5

+ 2:6 3Sh 8:27, 2Sol 6:18, Isha 66:1

+ 2:7 1Sol 22:15

+ 2:11 3Sh 10:9

+ 2:13 3Sh 7:13-14

+ 2:16 Ysha 19:46

+ 2:17 1Sol 22:2

• 3:1 3Sh 6, 3Sh 7:15-21

+ 3:1 Ibt 22:2, 1Sol 22:1

+ 3:10 Chq 25:18-20

+ 3:14 Chq 26:31

+ 3:15 4Sh 25:16-17, Yerm 52:21-23

• 4:1 3Sh 7:23-51

+ 4:1 2Sol 7:7, 2Sol 8:12

+ 4:2 4Sh 16:17

+ 4:6 Hiz 40:38

+ 4:7 Chq 25:31-39

• 5:2 3Sh 8:1-13

+ 5:2 2Sh 6:12

+ 5:8 Chq 25:22, Chq 26:33-34, 2Sol 3:10-13, Chq 25:13-15

+ 5:10 Chq 16:33-34, Sah 17:10, Chq 25:21, Chq 40:20, Qnlr 10:5

+ 5:11 1Sol 24:1-9

+ 5:12 1Sol 6:33, 1Sol 6:39, 1Sol 25:1, 1Sol 15:16, Zab 150:3-5

+ 5:13 1Sol 16:42, 1Sol 16:34, Ezra 3:11, Zab 105:1

+ 5:14 Chq 40:34-35

+ 6:1 Zab 17:12, Zab 96:2

• 6:3 3Sh 8:14-21

+ 6:3 2Sh 6:18

+ 6:6 2Sh 7:6-8, 1Sol 17:5-7

+ 6:7 2Sh 7:2, 1Sol 17:1, 1Sol 22:7

+ 6:9 2Sh 7:12-13

+ 6:10 1Sol 28:5

• 6:12 3Sh 8:22-53

+ 6:12 Ezra 9:5

+ 6:14 Chq 15:11

+ 6:16 2Sh 7:16, 3Sh 2:4

+ 6:17 2Sol 1:9

+ 6:18 2Sol 2:6, Isha 66:1

+ 6:20 Qnlr 12:11

+ 6:22 Chq 22:11

+ 6:24 Lev 26:17

+ 6:26 Qnlr 11:17, 3Sh 17:1

+ 6:27 1Sh 12:23

+ 6:28 Lev 26:16, Qnlr 28:22, Amos 4:9, Xag 2:17

+ 6:30 1Sol 28:9, Zab 43:20, Hik 15:11, Hav 1:24

+ 6:32 Zab 101:16

+ 6:36 Hik 20:9, Voiz 7:20, Yoqb 3:2, 1Yuh 1:8-10, Rim 3:23

+ 6:37 Lev 26:40, Nax 9:2, Dnr 9:4-5

+ 6:38 Yerm 29:12-14

+ 6:40 Nax 1:6, Nax 1:11, Zab 129:2

+ 6:41 Ayub 29:14, Zab 131:8-9

+ 6:42 Zab 131:10

• 7:1 3Sh 8:62-66

+ 7:1 Lev 9:24, Hak 6:21, 3Sh 18:38, 1Sol 21:26, Chq 40:34-35, 2Sol 5:14

+ 7:3 Ezra 3:11, Zab 105:1

+ 7:7 2Sol 4:1

+ 7:8 Lev 23:34

• 7:11 3Sh 9:1-9

+ 7:12 3Sh 3:5

+ 7:13 2Sol 6:26, 2Sol 6:28

+ 7:14 2Sol 12:7

+ 7:15 2Sol 6:40

+ 7:16 Qnlr 11:12

+ 7:18 3Sh 2:4

+ 7:20 Qnlr 4:26, Qnlr 28:37

+ 7:21 Lev 26:32, Qnlr 29:24, Yerm 22:8, Yerm 52:13

• 8:1 3Sh 9:10-28

+ 8:1 3Sh 6:38, 3Sh 7:1

+ 8:5 Ysha 16:3, Ysha 16:5, Qnlr 3:5

+ 8:9 Lev 25:9, 3Sh 5:13

+ 8:11 3Sh 3:1, 3Sh 7:8

+ 8:12 2Sol 4:1, 2Sol 7:7

+ 8:13 Qnlr 16:1-17

+ 8:14 1Sol 24:6, 1Sol 25:1, 1Sol 9:22

+ 8:17 Qnlr 2:8, 4Sh 14:22

+ 8:18 Ibt 10:29, 1Sol 29:4, Ayub 22:24, Ayub 28:16, Zab 44:10, Isha 13:12

• 9:1 3Sh 10:1-13

+ 9:1 Zab 71:10, Zab 71:15, Isha 60:6, Yerm 6:20, Hiz 27:22, Hiz 38:13, Yoʻel 3:8, 3Sh 4:34, Mat 12:42, Luqo 11:31

+ 9:8 2Sol 2:11, 2Sh 8:15

+ 9:10 3Sh 9:27-28

• 9:13 3Sh 10:14-29

+ 9:16 3Sh 14:26, 3Sh 7:2

+ 9:21 3Sh 22:48

+ 9:22 3Sh 3:12-13, 2Sol 1:12

+ 9:23 3Sh 4:34, 3Sh 10:1, 2Sol 9:1

+ 9:25 3Sh 4:26, 2Sol 1:14-17, 3Sh 9:19, 3Sh 4:26

+ 9:26 3Sh 4:21

+ 9:28 Qnlr 17:16, 2Sol 1:14-16

• 9:29 3Sh 11:41-43

• 10:1 3Sh 12:1-23

+ 10:1 Hak 9:6

+ 10:2 3Sh 11:26, 3Sh 11:40

+ 10:4 3Sh 4:7, 3Sh 4:22, 3Sh 9:15

+ 10:15 3Sh 11:31

+ 10:16 2Sh 20:1

+ 10:18 3Sh 4:6, 3Sh 5:14

+ 11:2 2Sol 12:5, 2Sol 12:15

+ 11:5 2Sol 8:5

+ 11:14 Sah 35:2-3

+ 11:15 3Sh 12:31, 3Sh 13:33, Lev 17:7, 3Sh 12:28

+ 11:18 1Sh 16:6, 1Sh 17:13

+ 11:22 Qnlr 21:15-17

• 12:1 3Sh 14:22-28

+ 12:2 3Sh 11:40

+ 12:4 2Sol 11:5-12

+ 12:5 3Sh 12:22, 2Sol 11:2

+ 12:6 Chq 9:27

+ 12:9 3Sh 10:17

+ 12:12 2Sol 19:3

• 12:13 3Sh 14:29-31

+ 12:15 3Sh 12:22, 2Sol 11:2, 2Sol 12:5, 2Sol 9:29, 2Sol 13:22

• 13:1 3Sh 15:1-24

+ 13:5 2Sh 7:12-13

+ 13:6 3Sh 11:26

+ 13:8 3Sh 12:28

+ 13:9 2Sol 11:14, Yerm 5:7, Yerm 16:20

+ 13:12 Sah 10:9

+ 13:20 3Sh 14:20

+ 13:22 2Sol 9:29, 2Sol 12:15

• 14:2 3Sh 15:9-12

+ 14:3 Chq 23:24, Chq 34:13

+ 14:6 2Sol 11:5, 2Sol 15:15, 2Sol 20:30

+ 14:9 Ysha 15:44, 2Sol 11:8

+ 14:14 Ibt 10:19, Ibt 20:1, Ibt 26:1, 2Sol 17:10, 2Sol 20:29

+ 15:1 Sah 24:2, 2Sol 20:14, 2Sol 24:20

+ 15:2 1Sol 28:9, Isha 55:6, Yerm 29:13

+ 15:6 Mark 13:8

+ 15:7 Ysha 1:6-7

+ 15:9 2Sol 11:16

+ 15:11 2Sol 14:15

+ 15:12 4Sh 23:3, 2Sol 29:10, 2Sol 34:31

+ 15:13 Qnlr 13:6-9

+ 15:15 2Sol 14:6, 2Sol 20:30

+ 15:16 3Sh 15:13-15, 4Sh 23:4, 4Sh 23:6, 4Sh 23:12

• 16:1 3Sh 15:17-22

+ 16:2 3Sh 14:26, 4Sh 12:18

+ 16:7 Isha 31:1, Yerm 17:5

+ 16:8 2Sol 12:3, 2Sol 14:9

+ 16:9 Hik 5:21, Yerm 16:17, Yerm 32:19, Zkr 4:10, 3Sh 15:32

+ 16:10 2Sol 18:26

+ 17:2 2Sol 11:5

+ 17:4 3Sh 12:28

+ 17:10 2Sol 14:14, 2Sol 20:29

• 18:1 3Sh 22:4-35

+ 18:1 2Sol 21:6

+ 18:2 Qnlr 4:43, Ysha 21:38-39

+ 18:3 4Sh 3:7

+ 18:5 3Sh 18:19

+ 18:6 4Sh 3:11

+ 18:10 Qnlr 33:17, Zkr 1:18-19

+ 18:13 Sah 22:18, Sah 24:13

+ 18:16 Sah 27:17, Hiz 34:5

+ 18:18 Isha 6:1, Dnr 7:9, Vah 4:2

+ 18:24 3Sh 20:30

+ 18:26 2Sol 16:10

+ 18:27 Sah 16:29, Mixo 1:2

+ 18:33 2Sol 35:23

+ 19:2 3Sh 16:1, 2Sol 20:34

+ 19:3 2Sol 12:12

+ 19:5 Qnlr 16:18

+ 19:6 Rim 13:4

+ 19:7 Qnlr 1:17

+ 19:8 Zab 121:5

+ 19:9 2Sh 23:3

+ 19:10 Qnlr 17:8-9, Hiz 3:17, Hiz 33:7

+ 20:2 Ibt 14:7

+ 20:3 Ezra 8:21, Yerm 36:9, Yun 3:5

+ 20:6 1Sol 29:12

+ 20:7 Isha 41:8, Yoqb 2:23

+ 20:9 3Sh 8:33, 3Sh 8:37, 2Sol 6:28, 2Sol 6:34

+ 20:10 Qnlr 2:5, Qnlr 2:9, Qnlr 2:19, Sah 20:21

+ 20:12 Zab 24:15, Zab 122:1-2, Zab 140:8

+ 20:14 2Sol 15:1

+ 20:17 Qnlr 20:1-4

+ 20:19 Chq 6:16, 1Sol 6:16-18, 1Sol 9:19

+ 20:20 2Sh 14:2

+ 20:21 1Sol 16:34, 2Sol 5:13, Ezra 3:11, Zab 105:1

+ 20:23 Hak 7:22, 1Sh 14:20, 2Sol 20:22-23

+ 20:29 2Sol 14:14, 2Sol 17:10

+ 20:30 2Sol 14:6, 2Sol 15:15

• 20:31 3Sh 22:41-50

+ 20:34 3Sh 16:1, 2Sol 19:2

• 21:4 4Sh 8:16-24

+ 21:6 3Sh 12:28-30, 2Sol 18:1

+ 21:7 2Sh 21:17, 3Sh 11:36

+ 21:8 Ibt 27:40, 3Sh 22:47

+ 21:12 3Sh 17:1, 2Sol 14:2-5, 2Sol 17:3-4

+ 21:13 3Sh 12:28-30, 3Sh 16:31-33

+ 21:16 2Sol 17:11

+ 21:19 2Sol 16:14

• 22:1 4Sh 8:25

+ 22:2 4Sh 11:1, 2Sol 22:10

+ 22:4 3Sh 16:31-33

+ 22:5 4Sh 8:15, 3Sh 22:3

+ 22:8 4Sh 10:11-14

+ 22:9 2Sol 17:4

• 22:10 4Sh 11:1-20

+ 22:10 2Sol 22:2, Hak 9:5

+ 23:3 2Sh 7:12-13

+ 23:4 1Sol 9:25

+ 23:11 Qnlr 17:18-19, 1Sh 10:24

+ 23:13 4Sh 23:3, 2Sol 6:13

+ 23:15 Nax 3:28, Yerm 31:40

+ 23:17 4Sh 10:27

+ 23:18 Sah 28:2, 1Sol 23:6, 1Sol 24:6

+ 23:19 Lev 11

• 24:1 4Sh 12:1-15

+ 24:6 Chq 30:11-16

+ 24:10 Mark 12:41, Luqo 21:1

• 24:17 4Sh 12:17-21

+ 24:18 Qnlr 16:21-22

+ 24:19 Yerm 25:4

+ 24:20 Sah 24:2, 2Sol 15:1

+ 24:21 Mat 23:35, Luqo 11:51

+ 24:22 Ibt 9:5

+ 24:24 Lev 26:8, Isha 30:17

• 25:1 4Sh 14:1-22

+ 25:3 2Sol 24:25-26

+ 25:4 Qnlr 24:16

+ 25:5 Sah 1:3

+ 25:11 2Sh 8:13

+ 25:12 Zab 140:6

+ 25:14 2Sol 28:23

+ 25:18 Hak 9:8-15

+ 25:21 Ysha 15:10

+ 25:23 Nax 8:16, Yerm 31:38, Zkr 14:10

+ 25:24 3Sh 7:51, 4Sh 12:18, 1Sol 26:15

+ 25:27 Ysha 10:3

• 26:1 4Sh 15:1-7

+ 26:2 Qnlr 2:8, 3Sh 9:26

+ 26:4 2Sol 25:2

+ 26:5 2Sol 24:2

+ 26:7 1Sol 4:41, 2Sol 20:1

+ 26:8 2Sol 17:11

+ 26:9 4Sh 14:13, Nax 2:13, Nax 3:13, Nax 3:19-20

+ 26:18 Sah 3:10, Sah 16:40, Sah 18:7

+ 26:20 Sah 12:10

+ 26:21 Lev 13:46

+ 26:22 Isha 1:1, Isha 6:1

• 27:1 4Sh 15:32-38

+ 27:2 2Sol 26:4, 2Sol 26:16

+ 27:3 2Sol 33:14, Nax 3:26, Nax 11:21

• 28:1 4Sh 16

+ 28:3 Lev 18:21, Qnlr 18:10

+ 28:4 Qnlr 12:2

+ 28:5 Isha 7:1

+ 28:9 Ezra 9:6, Vah 18:5

+ 28:15 4Sh 6:22, Hik 25:21, Rim 12:20, Qnlr 34:3, Hak 1:16

+ 28:17 Amos 1:11

+ 28:18 Amos 1:6

+ 28:20 4Sh 15:29

• 29:1 4Sh 18:1-3

+ 29:7 2Sol 28:24

+ 29:10 4Sh 23:3, 2Sol 15:12, 2Sol 34:31

+ 29:11 Lev 8:14

+ 29:12 Sah 3:17

+ 29:13 1Sol 15:8, 1Sol 6:39

+ 29:14 1Sol 16:41-42

+ 29:16 2Sh 15:23

+ 29:19 2Sol 28:24

+ 29:22 Lev 8:15

+ 29:23 Lev 4:15

+ 29:25 2Sh 12:1, 1Sol 21:9, 2Sol 8:14, 1Sol 25:6

+ 29:26 1Sol 23:5

+ 30:2 Sah 9:9-11

+ 30:3 2Sol 29:34

+ 30:5 Hak 20:1

+ 30:6 Yerm 4:1, Yoʻel 2:12

+ 30:7 Hiz 20:18

+ 30:8 Chq 32:9, 4Sh 17:14

+ 30:9 Chq 34:6

+ 30:14 2Sol 28:24

+ 30:16 Qnlr 33:1

+ 30:18 Chq 12:43-49

+ 30:21 Chq 12:15, Chq 13:6

+ 30:26 2Sol 7:8-10

+ 30:27 Sah 6:23-27, Qnlr 26:15

+ 31:1 Qnlr 16:21-22

+ 31:2 1Sol 23:6, 1Sol 24:6

+ 31:3 Sah 28

+ 31:4 Sah 18:8-24

+ 31:5 Nax 13:12

+ 31:6 Lev 27:30, Qnlr 14:22

+ 31:10 Mal 3:10

+ 31:11 Nax 10:39

+ 31:15 Ysha 21:9-19

+ 31:17 Sah 4:3, Sah 8:24-25, 1Sol 23:24, Ezra 3:8

+ 31:20 4Sh 18:3, 4Sh 20:3

• 32:1 4Sh 18:13, Isha 36:1

+ 32:5 2Sol 25:23, 2Sh 5:9

+ 32:7 Qnlr 31:6, 4Sh 6:16

+ 32:8 2Sol 15:2, 2Sol 20:17

+ 32:12 4Sh 18:4, 2Sol 31:1

+ 32:13 Dnr 3:15

+ 32:15 Isha 10:11

+ 32:21 2Sh 24:16, 1Sol 21:15

+ 32:24 4Sh 20:11, Isha 38:8

+ 32:25 Zab 115:3, 2Sol 26:16

+ 32:26 Yerm 26:19

+ 32:30 4Sh 20:20

• 33:1 4Sh 21:1-9

+ 33:3 2Sol 31:1, Qnlr 16:21, Qnlr 4:19, 4Sh 17:16, 4Sh 23:5

+ 33:4 Qnlr 12:11, 3Sh 18:29, Yerm 7:30, Yerm 32:34

+ 33:5 3Sh 6:36, 3Sh 7:12

+ 33:6 Lev 18:21, Qnlr 18:10, Lev 19:31

+ 33:8 3Sh 9:3, 2Sol 7:12

+ 33:11 Qnlr 28:36

+ 33:13 Dnr 4:33

+ 33:14 3Sh 1:33, Nax 3:3, Nax 12:39, Zfn 1:10

• 33:21 4Sh 21:19-26

+ 33:22 4Sh 21:2-7, 2Sol 33:3-6

+ 33:23 2Sol 33:12

• 34:1 4Sh 22:1-7

+ 34:2 Qnlr 5:32

+ 34:3 Chq 23:24, Chq 34:13, Qnlr 7:5, 2Sol 14:3

+ 34:4 Qnlr 16:21, 4Sh 23:6

+ 34:5 Lev 26:30, 3Sh 13:2, 4Sh 23:20

+ 34:12 1Sol 23:5

• 34:14 4Sh 22:8-20

+ 34:14 Chq 24:7, Qnlr 31:24-26

+ 34:20 Yerm 26:24, Yerm 39:14, Yerm 40:5

+ 34:21 Qnlr 29:27

+ 34:22 Zfn 1:10

+ 34:25 Qnlr 31:29

+ 34:27 Isha 57:15

+ 34:28 Isha 57:1-2

• 34:29 4Sh 23:1-3

+ 34:30 Qnlr 31:11

+ 34:31 4Sh 11:14, 4Sh 23:3, 2Sol 15:12, 2Sol 29:10

+ 34:33 2Sol 28:3, 2Sol 33:2

• 35:1 4Sh 23:21-23

+ 35:1 Chq 12:3-11, Qnlr 16:2-8

+ 35:3 2Sol 17:9

+ 35:4 1Sol 23, 2Sol 8:14

+ 35:7 2Sol 31:3

+ 35:10 2Sol 30:16, Ezra 6:18

+ 35:13 Chq 12:8-9, Qnlr 16:7

+ 35:15 1Sol 25:1, 1Sol 26:1-19

+ 35:17 Chq 12:1-20

• 35:20 4Sh 23:28-30

+ 35:20 Yerm 46:2

+ 35:22 2Sol 18:29

+ 35:23 2Sol 18:33

+ 35:24 4Sh 9:28, 4Sh 22:20

• 36:1 4Sh 23:30-35

+ 36:4 Yerm 22:11-12

• 36:5 4Sh 23:36

+ 36:6 Yerm 25:1, Dnr 1:1

+ 36:7 Dnr 1:2, Dnr 5:2

• 36:9 4Sh 24:8-17

+ 36:10 Yerm 24:1-2, Hiz 17:12-13

• 36:11 4Sh 24:18-20, Yerm 52:1-2

+ 36:12 Yerm 21:3-7, Yerm 27:12-22, Yerm 32:1-5, Yerm 38:17-26

+ 36:13 Hiz 17:15

+ 36:14 Lev 15:31, Yerm 7:30, Hiz 5:11

• 36:15 4Sh 25:1-21, Yerm 39:1-10, Yerm 52:1-30

+ 36:15 Yerm 7:13, Yerm 25:3

+ 36:16 Yerm 5:13, Zkr 1:4

+ 36:17 Qnlr 28:49-50

+ 36:21 Lev 26:33-35, Yerm 25:11

• 36:22 Ezra 1:1-4

+ 36:22 Yerm 29:10, Isha 44:28, Isha 45:1, Dnr 6:28, Ezra 5:13

+ 36:23 Isha 41:2, Isha 44:28

Ezra

Ezra

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Kirish

EZRA

KITOBI

Kirish

Ezra kitobi bizni “Solnomalar (ikkinchi kitob)”da bayon qilingan Isroil tarixining davomi bilan tanishtiradi. Mazkur kitobda Xudoning Oʻz vaʼdalariga sodiq qolishi va yahudiylarni Bobildagi yetmish yillik surgundan keyin ona yurtiga qaytarib olib kelishi haqida hikoya qilinadi. Kitobda Yahudo yurtiga qaytib kelgan ikki guruh yahudiylar haqida soʻz yuritiladi. Birinchi guruh Zarubabel boshchiligida Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni qayta qurishni boshlaydi. Zarubabel Yahudo shohi Yohayixinning nabirasi boʻlib, Quddusga shoh sulolasiga mansub boʻlgan zodagon sifatida qaytib keladi. Ikkinchi guruh Quddusga tafsirchi Ezra boshchiligida qaytadi. Ezra xalqning axloqiy hayotiga katta eʼtibor berib, ularni Xudo oldida pok yashashga undaydi.

Bu kitob Ezraning nomi bilan atalgan. Xudoning qonunini mukammal biladigan mohir tafsirchi Ezra ruhoniy Horun naslidan kelib chiqqan edi. Kitobning ikkinchi qismida Ezra bosh qahramon boʻlib gavdalanadi. Naximiyo kitobida ham Ezra haqida hikoya qilinadi.

Fors shohi Kurush[1] miloddan oldingi 538 yili maxsus farmon joriy qilgani toʻgʻrisida “Solnomalar (ikkinchi kitob)”ning oxirida bayon qilingan. Oʻsha farmonda Kurush yahudiylarga: “Oʻz yurtlaringizga qaytib borib, Egangizning uyini tiklanglar”, deb ijozat beradi. Ezra kitobining birinchi qismi (1-6–boblar) Kurushning oʻsha farmoni bilan boshlanadi. Bu qismning davomida bir qancha yahudiylar Quddusga qaytib borgani va Maʼbadda ish boshlagani toʻgʻrisida hikoya qilinadi. Lekin qoʻshni xalqlar yahudiylarga koʻp xalaqit berishadi, shuning uchun qurilish ishlari sust boradi. Hatto bir necha yil ish toʻxtab ham qoladi. Nihoyat, miloddan oldingi 515 yili Maʼbad qayta qurib bitkaziladi.

Kitobning bu qismidan keyingi davrda yuz bergan muammolar ham oʻrin olgan (4:6-23). Jumladan, shoh Artaxshas[2] hukmronligi davrida yahudiylar shahar devorini tiklash ishlarini toʻxtatishga majbur boʻladilar.

Kitobning ikkinchi qismi (7-10–boblar) Ezraning Quddusga kelishi bilan boshlanadi. Miloddan oldingi 458 yili Ezra Isroil xalqiga Xudoning qonunlarini oʻrgatish uchun Quddusga qaytib keladi. Lekin Ezra xalqning gunoh qilayotganini koʻrib, dahshatga tushadi. Bu paytda Isroil xalqi butparast xalqlar bilan quda–andachilik qilar, buning oqibatida ular butparastlikka ruju qoʻyib, Xudoning qonunlarini buzayotgan edilar. Bu gunohlarga qoʻl urgan Isroil xalqi Xudoning qahriga uchrash xavfi ostida edi (Qonunlar 7:1-5 ga qarang). Shu bois Ezra ibodat qilib, xalqning gunohlari uchun tavba qiladi, u Xudoga: “Xalqing gunohlaridan oʻt”, deb yolvoradi. Xalq Xudoning qonunlariga itoat etishga rozi boʻladi.

Ezra kitobida Xudoning sodiqligiga urgʻu beriladi. Xudo Oʻz xalqini asirlikda ham omon saqlaydi, U butparast shohning yuragini yumshatib, xalqini oʻz yurtiga qaytarib olib keladi. Yahudiylar koʻp qarshiliklarga qaramay, Xudoning Maʼbadini qayta quradilar. Ular oʻz vataniga qaytib kelganlaridan keyin ham, uzoq vaqtgacha mustaqil boʻla olmaydilar. Ularning ustidan qaysi shohlik hukmronlik qilmasin, Xudo ularning haqiqiy Hukmdori boʻlib qolaveradi.

1–BOB

Shoh Kurush yahudiylarga Quddusga qaytish uchun ijozat beradi

1¹•Fors shohi Kurush hukmronligining birinchi yilida* Egamizning Yeremiyo orqali bildirgan soʻzlari* bajo boʻlishi uchun, Egamiz shoh Kurushning yuragiga Quddusdagi Maʼbadni qayta qurish istagini soldi. Shunday qilib, Kurush oʻz shohligining hamma tomoniga xabarchilar joʻnatdi va yozma farmonda quyidagilarni eʼlon qildi:⁺

²“Fors shohi Kurush shunday demoqda: Samoviy Xudo — Egamiz yer yuzidagi jamiki shohliklarni menga bergan. U Yahudo yurtidagi Quddus shahrida Oʻziga bir uy qurishni menga topshirdi⁺. ³Xudoning xalqidan boʻlganlarga men ijozat beraman: ular Quddusga borishlari va Isroil xalqining Xudosi — Egamizning uyini qayta qurishlari mumkin. Quddusda sajda qilinadigan Xudo Udir. Isroil xalqiga oʻzlarining Xudosi yor boʻlsin. ⁴Surgundagi yahudiylar yashaydigan hamma joyda shunday deb eʼlon qilinsin: Quddusga qaytmaydigan yahudiylar qaytadigan yahudiylarga yordam bersin. Ularga kumush, oltin, safar uchun zarur buyumlar va chorva berishsin. Bulardan tashqari, Xudoning Quddusdagi uyi qayta qurilishi uchun koʻngildan chiqarib nazrlar berishsin.”

⁵Shunday qilib, Yahudo va Benyamin qabilalarining urugʻboshilari, ruhoniylar va levilar, shuningdek, Xudo ruhlantirgan har bir odam Egamizning Quddusdagi uyini qayta qurish uchun safarga tayyorlandi. ⁶Barcha qoʻshnilari ularga chin koʻngildan chiqarib nazrlar berdilar. Bulardan tashqari, kumush idishlar, oltin, safar uchun buyumlar, chorva va boshqa qimmatbaho hadyalar berib yordam qildilar. ⁷Shoh Kurush Egamizning uyiga tegishli boʻlgan buyumlarni olib kelishni buyurdi. Bu buyumlarni shoh Navuxadnazar Quddusdan olib kelib*, oʻzining xudolari* uyiga qoʻygan edi⁺. ⁸Shoh Kurush bu buyumlarni xazinabon Mitradot nazorati ostiga topshirdi. Mitradot esa bularni sanab, Yahudo yoʻlboshchisi* Shashbazzarga berdi⁺. ⁹Buyumlarning roʻyxati quyidagicha edi:

oltin togʻorachalar — 30 ta

kumush togʻorachalar — 1000 ta

boshqa idishlar* — 29 ta

¹⁰oltin kosalar — 30 ta

kumush kosalar — 410 ta

boshqa buyumlar — 1000 ta.

¹¹Oltin va kumush buyumlarning jami 5400* ta edi. Shashbazzar boshqa asirlar qatorida Bobildan Quddusga qaytib ketayotganda, bu buyumlarning hammasini oʻzi bilan olib ketdi.

2–BOB

Surgundan qaytib kelganlarning roʻyxati

2¹⁻²•Bobil shohi Navuxadnazar asir qilib olib ketgan yahudiylarning* bir qismi Quddusga va Yahudo yurtidagi oʻz shaharlariga qaytib kelib, oʻrnashdilar. Ular Zarubabel, Yoshua, Naximiyo, Sarayo*, Raliyo, Mardoxay, Bilshon, Mispar, Bigʻvay, Raxum va Banax boshchiligida qaytib kelgan edilar.

Isroil urugʻlari ota–bobolari boʻyicha roʻyxat qilinadi

Surgundan qaytib kelgan Isroil erkaklarining soni quyidagicha edi:⁺⁺

³Paroʻsh urugʻidan — 2172 nafar erkak⁺.

⁴Shafatiyo urugʻidan — 372 nafar erkak.

⁵Orax urugʻidan — 775 nafar erkak.

⁶Paxatmoʻab, yaʼni Yeshuva hamda Yoʻab urugʻlaridan — 2812 nafar erkak.

⁷Elam urugʻidan — 1254 nafar erkak.

⁸Zattu urugʻidan — 945 nafar erkak.

⁹Zakkay urugʻidan — 760 nafar erkak.

¹⁰Banix urugʻidan — 642 nafar erkak.

¹¹Boʻvay urugʻidan — 623 nafar erkak.

¹²Ozgad urugʻidan — 1222 nafar erkak.

¹³Odonixam urugʻidan — 666 nafar erkak.

¹⁴Bigʻvay urugʻidan — 2056 nafar erkak.

¹⁵Adin urugʻidan — 454 nafar erkak.

¹⁶Oter, yaʼni Yoxizqiyo urugʻidan — 98 nafar erkak.

¹⁷Bezay urugʻidan — 323 nafar erkak.

¹⁸Yoʻra urugʻidan — 112 nafar erkak.

¹⁹Xashum urugʻidan — 223 nafar erkak.

²⁰Gibor urugʻidan — 95 nafar erkak.

Isroil urugʻlari ota–bobolarining shaharlari boʻyicha roʻyxat qilinadi

²¹Tagi Baytlahmlik — 123 nafar erkak.

²²Tagi Natufolik — 56 nafar erkak.

²³Tagi Onotoʻtlik — 128 nafar erkak.

²⁴Tagi Ozmobitlik — 42 nafar erkak.

²⁵Tagi Xirat–Arimlik, Xafiralik va Baroʻtlik — 743 nafar erkak.

²⁶Tagi Ramalik va Gebolik — 621 nafar erkak.

²⁷Tagi Mixmashlik — 122 nafar erkak.

²⁸Tagi Baytillik va Aylik — 223 nafar erkak.

²⁹Tagi Navolik — 52 nafar erkak.

³⁰Tagi Maxbishlik — 156 nafar erkak.

³¹Tagi Elamlik — 1254 nafar erkak.

³²Tagi Xarimlik — 320 nafar erkak.

³³Tagi Loʻdlik, Hodidlik va Onoʻlik — 725 nafar erkak.

³⁴Tagi Yerixolik — 345 nafar erkak⁺.

³⁵Tagi Sanolik — 3630 nafar erkak⁺.

Ruhoniylar urugʻlari

³⁶Surgundan qaytib kelgan ruhoniylarning soni quyidagicha edi:

Yoshua naslining Yodiyo urugʻidan — 973 nafar erkak⁺.

³⁷Immar urugʻidan — 1052 nafar erkak⁺.

³⁸Pashxur urugʻidan — 1247 nafar erkak⁺.

³⁹Xarim urugʻidan — 1017 nafar erkak⁺.

Levilar urugʻlari

⁴⁰Surgundan qaytib kelgan levilar urugʻlarining soni quyidagicha edi:

Xoʻdaviyo naslidan boʻlgan Yeshuva hamda Kadmil urugʻlaridan — 74 nafar erkak⁺.

⁴¹Osif urugʻidan boʻlgan qoʻshiqchilar — 128 nafar erkak⁺.

⁴²Shallum, Oter, Talmoʻn, Oqquv, Xatita va Shoʻvay urugʻlaridan boʻlgan Maʼbad darvozabonlari*, hammasi boʻlib — 139 nafar erkak⁺.

Maʼbad xizmatkorlari urugʻlari

⁴³Surgundan qaytib kelgan Maʼbad xizmatkorlarining urugʻlari quyidagilar edi:

Zixo, Xasufa, Tabbayoʻt,⁺

⁴⁴Kerosh, Siyoho, Padoʻn,

⁴⁵Lavon, Xagava, Oqquv,

⁴⁶Xagav, Shalmay, Xanon,

⁴⁷Giddol, Gaxar, Rayo,

⁴⁸Ratan, Nakudo, Gʻazzom,

⁴⁹Uzzo, Posiyox, Besay,

⁵⁰Osnax, Munim, Nafusim,

⁵¹Bobuh, Xakufa, Xorxur,

⁵²Bazulut, Maxido, Xarsha,

⁵³Borkis, Sisaro, Tamax,

⁵⁴Naziyo, Xatifa.

Sulaymonning qarollari urugʻlari

⁵⁵Sulaymon qarollarining* surgundan qaytib kelgan urugʻlari quyidagilar edi:

Soʻtay, Soʻfarat, Parudo,⁺

⁵⁶Yalox, Darxun, Giddol,

⁵⁷Shafatiyo, Xattil, Paxarathazzavoyim, Omay.

⁵⁸Maʼbad xizmatkorlari va Sulaymonning qarollari urugʻlaridan boʻlganlarning jami 392 kishi edi.

Nasl–nasabi nomaʼlum urugʻlar

⁵⁹⁻⁶⁰Quyidagilar Tel–Malax, Tel–Xarsha, Xarub, Adon va Immar shaharlaridan kelgan edilar:

Daloyo, Toʻviyo va Nakudo urugʻlari — 652 kishi.

Lekin bular oʻzlarining urugʻboshisi Isroil avlodiga mansubligini isbotlay olmasdilar.

⁶¹⁻⁶²Quyidagi ruhoniylar urugʻlari ham oʻz nasabnomasini topa olmadilar: Xavayo, Xakkoʻz va Borzulay urugʻlari. (Borzulayning bobosi Giladlik Borzulay degan odamning qiziga uylangan boʻlib, bu urugʻ oʻsha ayolning urugʻi nomi bilan yuritilar edi.) Shu sababdan ular xizmat qilishga nopok hisoblanib, ruhoniylikka qabul qilinmadilar⁺. ⁶³Yahudo hokimi* ularga shunday dedi: “Birorta ruhoniy Xudodan Urim va Tummim* orqali ruhoniy ekanligingizni soʻrab, tasdiqlamaguncha, sizlar nazrlarning ruhoniylarga tegishli ulushidan tanovul qilmaysizlar.”⁺

Surgundan qaytib kelgan jamoaning jami

⁶⁴Bu jamoa jami 42.360 kishidan* iborat edi. ⁶⁵Bulardan tashqari, qul va choʻrilari — 7337 kishi, qul va choʻri qoʻshiqchilar 200 kishi edi. ⁶⁶Jamoaning 736 ta oti, 245 ta xachiri, ⁶⁷435 ta tuyasi, 6720 ta eshagi bor edi.

⁶⁸Asirlar jamoasi Quddusga — Egamiz uyining vayronalari oldiga kelishdi. Shu zahoti, baʼzi urugʻboshilar Xudoning uyini oldingi oʻrnida qayta tiklash uchun koʻngildan chiqarib nazrlar keltirdilar. ⁶⁹Har biri qurbi yetgancha nazr atadi. Ular qurilish uchun jami 61.000 oltin tanga*, 190 pud* kumush va ruhoniylar uchun 100 ta koʻylak berdilar.

⁷⁰Ruhoniylar, levilar, qoʻshiqchilar, Maʼbad darvozabonlari, Maʼbad xizmatkorlari va xalqdan bir qanchasi Quddusga hamda uning atrofidagi shaharlarga oʻrnashib oldilar. Isroil xalqining qolganlari esa oʻz shaharlariga borib joylashdilar*.

3–BOB

Quddusda sajda qilish qaytadan boshlanadi

3¹Isroil xalqi oʻz shaharlariga oʻrnashib olgandan keyin, yettinchi oyda* hammasi Quddusda yigʻilishdi*⁺. ²Yohuzadax* oʻgʻli Yoshua, uning ruhoniy hamkorlari va Shaltiyol oʻgʻli Zarubabel* oʻz urugʻ–aymogʻi bilan birgalikda Isroil xalqining Xudosiga atab, qurbongohni qaytadan qurdilar. Ular Xudoning odami Musoning Tavrot kitobida yozilgan amrlariga muvofiq kuydiriladigan qurbonliklarni keltirmoqchi edilar⁺. ³Ular mahalliy xalqlardan qoʻrqishlariga qaramay, qurbongohni oldingi poydevori ustiga qurdilar. Qurbongohning ustida har kuni ertalab va kechqurun Egamizga qurbonliklarni kuydirib nazr qildilar⁺. ⁴Soʻngra Musoning qonunida yozilgani singari, Chayla bayramini* nishonladilar. Bayramning har bir kuniga oid qurbonliklar keltirib, kuydirdilar⁺. ⁵Ular kunda kuydiriladigan qurbonliklardan tashqari, har oyda nishonlanadigan yangi oy shodiyonasida va yil davomida Egamizga atab nishonlanadigan bayramlarda qurbonliklar keltirdilar. Shuningdek, koʻngildan chiqarib qurbonliklar olib keldilar⁺. ⁶Xullas, odamlar yettinchi oyning birinchi kunidan boshlab, Egamizga atab kuydiriladigan qurbonliklarni keltira boshlagan edilar. Lekin Egamizning Maʼbadi poydevori hali yotqizilmagan edi.

Xalq Maʼbadni qayta qura boshlaydi

⁷Xalq tosh yoʻnuvchilarni va duradgorlarni pul bilan taʼminlab turdi. Ular Fors shohi Kurushning* ijozati bilan Oʻrta yer dengizi orqali Lubnondan Yaffa shahriga* sadr yogʻochlarini keltirdilar. Yogʻochlarni olib kelgan Sidonliklar va Tirliklarga* yegulik, ichimlik va zaytun moyi berdilar⁺. ⁸Surgundan qaytganlar Xudoning Quddusdagi uyi vayronalari oldiga kelganlariga bir yilu ikki oy* boʻlgach, ular Egamizning uyini qayta qurishni boshladilar. Qurilishda Shaltiyol oʻgʻli Zarubabel, Yohuzadax oʻgʻli Yoshua, ruhoniylar va levilar, shuningdek, surgundan qaytib kelgan hamma odamlar ishtirok etdi. Ular qurilish ishlarini nazorat qilish uchun yigirma va undan yuqori yoshdagi levilarni tayinladilar⁺. ⁹Xudoning uyi qurilishini Yeshuva, uning oʻgʻillari va qarindoshlari, Kadmil va uning oʻgʻillari nazorat qilar edilar. (Yeshuva va Kadmil Xoʻdaviyo* naslidan edilar.) Ularga bu ishda levilarning Xanadod urugʻi yordam berar edi⁺.

¹⁰Binokorlar Egamiz Maʼbadining poydevorini yotqizib boʻlganlaridan keyin, ruhoniylar oʻz liboslarini kiydilar. Isroil shohi Dovudning koʻrsatmalariga muvofiq, ruhoniylar karnaylari bilan, Osif naslidan boʻlgan levilar zillari bilan Egamizga hamdu sano aytish uchun oʻz joylarini egalladilar⁺. ¹¹Ular Egamizga hamdu sano va shukronalar aytib, shunday naqorat kuyladilar:

“Egamiz yaxshidir,

Uning Isroilga boʻlgan sodiq sevgisi abadiydir.”

Egamizning uyi poydevori yotqizilgani uchun butun xalq baland ovoz bilan Egamizga hamdu sano aytdi⁺. ¹²Odamlar xursandchilikdan baqirardi, Egamizning oldingi uyini koʻrgan yoshi ulugʻ ruhoniylar, levilar va urugʻboshilarning koʻpchiligi esa uyning poydevorini koʻrganlarida hoʻngrab yigʻladilar⁺. ¹³Xalq shunchalik qattiq baqirardiki, ovozlari uzoqdan ham eshitilib turardi. Buni eshitganlar xursandchilik ovozlarini yigʻi tovushidan farqlay olmasdi.

4–BOB

Dushmanlar Maʼbadning qayta qurilishiga toʻsqinlik qiladilar

4¹Yahudo va Benyamin qabilasining gʻanimlari: “Surgundan qaytib kelganlar Isroil xalqining Xudosi — Egamiz Maʼbadini qayta qurayotgan ekanlar”, degan xabarni eshitib qolishdi. ²Ular Zarubabelning va urugʻboshilarning oldiga kelib, shunday dedilar: “Biz ham sizlarga qoʻshilib Xudoyingizning uyini quraylik, chunki biz ham, sizlar singari, Xudoyingizga sajda qilamiz. Ossuriya shohi Isarxaddoʻn* bizni bu yerga olib kelgandan buyon Xudoyingizga qurbonlik qilib kelyapmiz.”⁺ ³Lekin Zarubabel, Yoshua va Isroilning boshqa urugʻboshilari ularga shunday deb javob berdilar: “Sizlar Xudoyimizga uyni biz bilan birga qurmaysizlar. Isroil xalqining Xudosi — Egamiz uchun uyni oʻzimiz quramiz. Fors shohi Kurush* buni bizga buyurgan.”⁺

⁴Shundan keyin mahalliy xalqdan boʻlgan bu gʻanimlar Yahudo xalqini sarosimaga solib, qoʻrqitishga va qurilish ishlaridan qaytarishga harakat qilishdi⁺. ⁵Ular amaldorlarga pora berib, Fors shohi Kurushning butun hukmronligi davomida Maʼbadni qayta qurish rejalariga qarshilik qilib keldilar. Bu ahvol to Doro taxtni egallab, Fors shohi boʻlgunga qadar* davom etgan edi⁺.

Yahudiylar yana qarshiliklarga duch keladilar

⁶Bir necha yildan keyin* shoh Axashverash* taxtga chiqdi. Axashverash hukmronligining boshlarida, gʻanimlar Yahudo yurti va Quddus shahrida yashayotgan yahudiylarga qarshi aybnoma yozdilar⁺.

⁷Hatto keyinroq — Fors shohi Artaxshas* hukmronligi davrida ham Bishlam, Mitradot, Toʻval va ularning boshqa sheriklari shohga maktub yozdilar. Maktub oramiycha* yozilib, tarjima qilindi*⁺.

⁸Keyin hokim Raxum va kotib Shimshay ham shoh Artaxshasga Quddus aholisini qoralab maktub yozdi. Maktub shunday soʻzlar bilan boshlangan edi:

⁹“Hokim Raxumdan, kotib Shimshaydan va ularning boshqa sheriklari — hakamlar, yoʻlboshchilar, amaldorlar, Eraxliklar, Bobilliklar, Shushanliklar, yaʼni Elam xalqidan, ¹⁰shuningdek, ulugʻ va qudratli shoh Oʻsnapar Samariya* shaharlariga va Furot daryosining gʻarbidagi viloyatga* olib kelib oʻrnashtirgan turli xalqlardan* maktub.”

¹¹Ular yuborgan maktubning mazmuni quyidagicha edi:

“Shoh Artaxshas janobi oliylari! Biz — Furot daryosining gʻarbidagi viloyatda istiqomat qiluvchi qullaringiz sizga salom yoʻllamoqdamiz.

¹²Janobi oliylariga shu narsa maʼlum boʻlsinkim, sizning qoʻl ostingizdagi boshqa oʻlkalardan Quddusga kelib oʻrnashgan yahudiylar isyonkor, bexosiyat shaharni qaytadan tiklamoqdalar. Ular poydevor yotqizib, tez orada shahar devorlarini ham qurib tugatadilar. ¹³Janobi oliylarini shundan xabardor qilmoqchimizki, agar shahar qaytadan qurilib, devorlari ham bitsa, yahudiylar oʻlpon, soliq va xiroj toʻlamay qoʻyadilar. Natijada shohlikning daromadi kamayib ketadi⁺.

¹⁴Saroyning tuziga biz ham sherik boʻlganimiz uchun shohimizning sharmanda boʻlishiga qarab oʻtirishimiz bizga toʻgʻri kelmaydi. Shuning uchun maktub joʻnatib, shohimizni xabardor qilmoqchi boʻldik. ¹⁵Siz farmon bering: ota–bobolaringizning yilnomalarini koʻrib chiqishsin. Bu shahar gʻalayon makoni boʻlganini oʻsha yilnomalardan topasiz. Bu shahar ilgaridan hukmdorlar va viloyat hokimlariga qarshi bosh koʻtarib, koʻp muammolar tugʻdirgan, shu sababli vayron qilingan edi. ¹⁶Biz janobi oliylariga shuni maʼlum qilib qoʻymoqchimizki, agar bu shahar qayta qurilib, devorlari bitsa, Furot daryosining gʻarbidagi bu viloyatga egalik qila olmay qolasiz.”

¹⁷Shoh quyidagicha javob joʻnatdi:

“Samariyada va Furot daryosining gʻarbidagi viloyatda istiqomat qilayotgan hokim Raxumga, kotib Shimshayga va ularning boshqa sheriklariga salom yoʻllayman.

¹⁸Sizlar menga yuborgan maktub huzurimda tarjima qilinib, oʻqib eshittirildi. ¹⁹Shunday qilib, mening farmonimga binoan, tekshiruv olib borildi va bu shahar oldindan shohlarga qarshi isyon koʻtargani aniqlandi. Haqiqatan ham, bu shahar isyonu gʻalayon makoni boʻlgan ekan. ²⁰Quddusda qudratli shohlar boʻlgan ekan. Ular Furot daryosining gʻarbidagi barcha yurtlarni boshqargan ekanlar, oʻsha yurtlardan oʻlpon, soliq va xiroj yiqqan ekanlar⁺. ²¹Shuning uchun yahudiylarga buyuringlar, ishni toʻxtatsinlar. Men farmon bermagunimcha shahar qayta qurilmasin. ²²Hushyor boʻlinglar: mening manfaatimga zarar keltiradigan ish boshqa qilinmasin.”

²³Shoh Artaxshasning maktubi Raxum, kotib Shimshay va ularning sheriklari huzurida oʻqilgach, ular shosha–pisha Quddusga bordilar, shahar qurilishini toʻxtatishga yahudiylarni majburladilar.

Maʼbaddagi qurilish ishlari qayta boshlanadi

²⁴Xudoning Quddusdagi uyini qayta qurish ishlari toʻxtatilgan edi. Fors shohi Doro hukmronligining ikkinchi yiligacha* u yerda hech qanday ish qilinmadi⁺.

5–BOB

5¹Oʻsha davrda Xaggey va Iddo oʻgʻli Zakariyo paygʻambarlar Yahudo yurtidagi va Quddusdagi yahudiylarga Isroil xalqining Xudosi nomidan bashorat qila boshladilar⁺. ²Shunda Shaltiyol oʻgʻli Zarubabel* va Yohuzadax* oʻgʻli Yoshua Xudoning Quddusdagi uyini qayta qurishga yana kirishdilar. Xudoning paygʻambarlari ularning ishini qoʻllab–quvvatlab turdilar⁺.

³Oʻsha zahoti Furot daryosining gʻarbidagi viloyat* hokimi Tattanay bilan Shatarboʻzanay hamda ularning sheriklari yahudiylarning oldiga kelib: “Bu uyni koʻtarishga, uni qayta qurishga kim sizlarga ijozat berdi?” deb soʻrashdi⁺. ⁴Binoni qurayotgan odamlarning ismlarini aytishni talab qilishdi*. ⁵Lekin Xudo yahudiy oqsoqollariga nazarini solgan edi. Shuning uchun Fors amaldorlari shoh Doroga* maktub yuborishga qaror qildilar. “Maktubga javob kelmaguncha yahudiylarni toʻxtatmaymiz”, deb kelishib oldilar⁺.

Shoh Doroga yuborilgan maktub

⁶Furot daryosining gʻarbidagi viloyat hokimi Tattanay, Shatarboʻzanay va ularning sheriklari — viloyat amaldorlari shoh Doroga maktub yubordilar. ⁷Ular yuborgan maktubning mazmuni quyidagicha edi:

“Shoh Doro janobi oliylariga tinchlik–omonlik boʻlsin!

⁸Shoh janoblariga maʼlum boʻlsinki, biz Yahudo viloyatida ulugʻ Xudoga atab qurilayotgan uyga borgan edik. Bu uy yoʻnilgan toshlardan va sadr yogʻochidan qurilyapti. Ish qunt bilan qilinyapti, qurilish bir maromda ilgarilab boryapti. ⁹Biz oʻsha yerdagi oqsoqollar bilan gaplashdik, ulardan: «Bu uyni koʻtarishga, uni qayta qurishga kim sizlarga ijozat berdi?» deb soʻradik. ¹⁰Sizni xabardor qilib qoʻyaylik deb, ularga boshchilik qilayotgan odamlarning ismlarini ham soʻradik.

¹¹Ularning bizga bergan javobi shu boʻldi: «Biz Samoviy Xudoning qullarimiz. Biz tiklayotgan Xudoning bu uyi ancha yillar oldin Isroilning ulugʻ bir shohi tomonidan qurib bitkazilgan edi*⁺. ¹²Lekin ota–bobolarimiz Samoviy Xudoni gʻazablantirdilar. Shuning uchun Xudo ularni Xaldey qabilasidan boʻlgan Bobil shohi Navuxadnazarning qoʻliga berdi*. Navuxadnazar bu uyni vayron qilib, xalqni Bobilga surgun qildi⁺. ¹³⁻¹⁴Xudoning uyidan oltin va kumush buyumlarni olib, Bobildagi maʼbadga olib ketdi. Lekin Bobil shohi Kurush* oʻz hukmronligining birinchi yilida, Xudoning uyi qayta qurilsin, deb farmon chiqardi. U hatto Quddusdagi Maʼbadga qarashli oʻsha oltin va kumush buyumlarni Bobildagi maʼbaddan olib kelishni buyurib, Shashbazzar degan odamga berdi. Shoh Kurushning oʻzi Shashbazzarni Yahudoning hokimi* qilib tayinladi⁺⁺. ¹⁵U Shashbazzarga shunday dedi: ‘Bu buyumlarni Quddusga olib bor. Xudoning uyini oldingi oʻrnida qurdirib, buyumlarni Maʼbadga joylashtir.’⁺ ¹⁶Shunda Shashbazzar kelib, Xudoning Quddusdagi uyi poydevorini yotqizdirdi*. Oʻshandan buyon hozirgacha qurilish davom etmoqda, hali tugagani yoʻq.»⁺

¹⁷Endi, shohimizga maʼqul boʻlsa, Bobildagi shohlik yilnomalarini sinchiklab qarab chiqsalar. Oʻshanda shoh Kurush Xudoning Quddusdagi oʻsha uyini qayta qurish uchun farmon chiqarganmi yoki yoʻqmi, koʻradilar. Shohimiz bu ishga oid qarorlarini bizga maʼlum qilishlarini soʻraymiz.”⁺

6–BOB

Shoh Kurushning farmoni qidiriladi

6¹Shundan soʻng shoh Doro*, Bobilda saqlanadigan hujjatlar sinchiklab qarab chiqilsin, deb farmon berdi. ²Nihoyat, Midiya viloyatining markazi Ekbatana shahridagi arxivdan bir oʻrama qogʻoz* topildi. Unda quyidagilar yozilgan edi:⁺

³“Shoh Kurush* oʻz hukmronligining birinchi yilida Xudoning Quddusdagi uyiga oid shunday farmon chiqardi: Xudoning uyi oldingi oʻrnida qayta qurilsin, toki odamlar u yerda qurbonliklar keltira oladigan boʻlishsin. Bu uyning balandligi oltmish tirsak*, kengligi ham oltmish tirsak boʻlsin. ⁴Devorlari yoʻnilgan tosh va yogʻochdan qurilsin, har uch qator toshning ustiga bir qator yogʻoch yotqizilsin. Xarajatlar shoh xazinasidan toʻlansin⁺. ⁵Bundan tashqari, Navuxadnazar Quddusdagi Maʼbaddan Bobilga olib kelgan Xudoning uyiga tegishli buyumlar* ham Quddusga qaytarib olib borilsin. Hammasi Xudoning uyiga oldingiday joylashtirilsin.”⁺

Shoh Doro Maʼbaddagi ishlarni davom ettirishni buyuradi

⁶Shoh Doro shunday maktub joʻnatdi: “Furot daryosining gʻarbidagi viloyat* hokimi Tattanay, Shatarboʻzanay va ularning sheriklari — viloyat amaldorlari! Sizlar nari turinglar!⁺ ⁷Xudoning uyidagi ishlarga aralashmanglar. Yahudo hokimi va yahudiy oqsoqollari Xudoning uyini oldingi oʻrnida qaytadan quraverishsin. ⁸Bundan tashqari, sizlar yahudiy oqsoqollariga Xudoning uyini qayta qurishda quyidagicha yordam berishingizni amr qilaman: ish uchun kerak boʻlgan hamma mablagʻni ularga kechiktirmay yetkazib turinglar. Mablagʻni Furot daryosining gʻarbidagi viloyatdan yigʻilgan oʻlpondan — shoh xazinasidan toʻlanglar⁺. ⁹Quddusdagi ruhoniylar Samoviy Xudoga har kuni kuydiriladigan nazrlarni keltira olishlari uchun ularni kerakli narsalar bilan taʼminlanglar. Ularga soʻraganini — buqa, qoʻchqor, qoʻzilarni, shuningdek, bugʻdoy, tuz, sharob va zaytun moyini beringlar. ¹⁰Shunda ular Samoviy Xudoga maʼqul keladigan qurbonliklarni nazr qila oladigan boʻlishadi hamda meni va farzandlarimni duo qilib yurishadi⁺. ¹¹Yana buyuraman: kim bu farmonimni oʻzgartirsa, oʻsha odamning uyidan xoda sugʻurib olinsin. Aybdor odam tik oʻrnatilgan xodaning uchiga qoqilsin. Qilgan jinoyati uchun uyi buzib tashlanib, goʻngtepaga aylantirilsin⁺. ¹²Bu farmonimni oʻzgartirishga uringan yoki Xudoning Quddusdagi uyini yoʻqotishga harakat qilgan har qanday shoh yoki xalqni Xudoning Oʻzi yoʻq qilsin. Zotan, Xudo ulugʻlanishi uchun Oʻziga Quddus shahrini tanlagan. Bu farmonni men, Doro, joriy qildim. Farmonim soʻzsiz bajarilsin.”

Maʼbad qurib bitkaziladi va Xudoga bagʻishlanadi

¹³Shoh Doro yuborgan buyruqqa muvofiq, Furot daryosining gʻarbidagi viloyat hokimi Tattanay, Shatarboʻzanay va ularning sheriklari shohning farmonini soʻzsiz bajarishdi⁺. ¹⁴Shunday qilib, yahudiy oqsoqollari Xudoning uyini quraverdilar, ish bir maromda ilgarilab borardi. Xaggey va Iddo oʻgʻli Zakariyo paygʻambarlar esa bashoratlari bilan ularni ruhlantirib turdilar. Yahudiy oqsoqollari Isroil xalqining Xudosi amriga hamda Fors shohlari Kurush, Doro va Artaxshasning* farmonlariga koʻra, qurilishni tamomladilar⁺. ¹⁵Adar oyining* uchinchi kuni, shoh Doro hukmronligining oltinchi yilida* Xudoning uyi qurilishi tugatildi⁺.

¹⁶Isroil xalqi — ruhoniylar, levilar va surgundan qaytgan boshqa odamlar shod–xurramlik bilan uyni Xudoga bagʻishladilar⁺. ¹⁷Ular Xudo uyining bagʻishlanishiga atab, 100 ta buqa, 200 ta qoʻchqor, 400 ta qoʻzini qurbonlik qildilar. Isroil qabilalarining soniga koʻra, butun Isroil xalqi uchun 12 ta takani gunoh qurbonligi* qildilar. ¹⁸Soʻng ruhoniy va levilarni guruhlarga boʻldilar, ularga Xudoning Quddusdagi uyida bajariladigan vazifalarni taqsimlab berdilar. Bularning hammasini Musoning kitobida yozilgan koʻrsatmalar boʻyicha qildilar⁺.

Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami

¹⁹Surgundan qaytganlar keyingi yilning birinchi oyi* oʻn toʻrtinchi kunida Fisih ziyofatini oʻtkazdilar⁺. ²⁰Ruhoniylar va levilar oʻzlarini pokladilar. Hammalari pok boʻlganlaridan keyin, levilar surgundan qaytgan xalq uchun, ruhoniylar uchun va oʻzlari uchun Fisih qoʻzisini soʻydilar⁺. ²¹Surgundan qaytgan Isroil xalqi Fisih taomidan tanovul qildi. Yurtdagi boshqa odamlar ham yahudiylarga qoʻshilib, Fisih taomidan tanovul qildilar. Ular Isroil xalqining Xudosiga — Egamizga sajda qilish uchun qoʻshni xalqlarning butparastlik udumlaridan voz kechgan edilar⁺. ²²Hammasi shod–xurramlik bilan yetti kun davomida Xamirturushsiz non bayramini birgalikda nishonladilar. Ular xursand edilar, chunki Egamiz ularni Ossuriya shohining* iltifotiga sazovor qilgan edi. Ossuriya shohi ularga Isroil xalqi Xudosining uyini qayta qurishda yordam bergandi⁺.

7–BOB

Ezra Quddusga keladi

7¹Oradan koʻp yillar* oʻtdi. Fors shohi Artaxshas* hukmronligi davrida Ezra degan bir odam bor edi. Uning nasabnomasi quyidagicha edi:

Ezra — Sarayoning oʻgʻli*,

Sarayo — Ozariyoning oʻgʻli,

Ozariyo — Xilqiyoning oʻgʻli,⁺

²Xilqiyo — Shallumning oʻgʻli,

Shallum — Zodoʻxning oʻgʻli,

Zodoʻx — Oxitobning oʻgʻli,⁺

³Oxitob — Emoriyoning oʻgʻli,

Emoriyo — Ozariyoning oʻgʻli,

Ozariyo — Maroyoʻtning oʻgʻli,

⁴Maroyoʻt — Zaraxiyoning oʻgʻli,

Zaraxiyo — Uzzining oʻgʻli,

Uzzi — Bukkining oʻgʻli,

⁵Bukki — Abushuvaning oʻgʻli,

Abushuva — Finxazning oʻgʻli,

Finxaz — Elazarning oʻgʻli,

Elazar — oliy ruhoniy Horunning oʻgʻli edi⁺.

⁶⁻⁷Ezra Isroil xalqining Xudosi — Egamizning Musoga bergan qonunini juda yaxshi biladigan mohir tafsirchi edi.

Shoh Artaxshas hukmronligining yettinchi yilida* Ezra Bobildan Quddusga tomon yoʻlga otlandi. Isroil xalqidan, ruhoniylardan, levilardan, qoʻshiqchilardan, Maʼbad darvozabonlaridan, Maʼbad xizmatkorlaridan baʼzilari ham Ezra bilan birga Quddusga ketmoqchi boʻldilar. Ezraga Egasi Xudo yor boʻlgani uchun, shoh unga soʻragan narsasini inʼom qildi⁺. ⁸⁻⁹Birinchi oyning* birinchi kunida ular Ezraning boshchiligida Bobildan chiqdilar. Ezraga Xudoning marhamati yor boʻlgani uchun, ular toʻrt oydan keyin — beshinchi oyning* birinchi kunida Quddusga yetib keldilar. ¹⁰Ezra butun hayotini Egamiz bergan Tavrot kitobini oʻrganishga, unga amal qilishga, Tavrotdagi qonun–qoidalarni Isroil xalqiga oʻrgatishga bagʻishlagan edi⁺.

Shoh Artaxshasning Ezraga bergan xati

¹¹Egamizning Isroil xalqiga bergan amr va qonunlarining mohir tafsirchisi — ruhoniy Ezraga shoh Artaxshas maktub bergan edi. Maktubning mazmuni quyidagicha edi:

¹²“Samoviy Xudo qonunlarining mohir tafsirchisi — ruhoniy Ezraga shohanshoh Artaxshasdan salomlar boʻlsin⁺.

¹³Mening shohligimda istiqomat qilayotgan Isroil xalqidan, shuningdek, ruhoniy va levilardan sen bilan Quddusga ketishni istagan har kimga ijozat berilsin, deb farmon beraman⁺. ¹⁴Men va yettita maslahatchim seni Yahudo yurti va Quddusga yuborib, u yerdagi vaziyatni tekshirib chiqishingga vakolat beramiz. Senga topshirilgan Xudoyingning qonuni u yerda ijro etilyaptimi yoki yoʻqmi, bilib kel⁺. ¹⁵Quddusda maskan qilgan Isroil xalqining Xudosiga biz koʻngildan chiqarib nazr qilgan kumush va oltinlarni ham oʻzing bilan olib ket⁺. ¹⁶Bobil viloyati boʻylab sen toʻplaydigan hamma kumush va oltinni ol. Isroil xalqi va ularning ruhoniylari oʻz Xudosining Quddusdagi uyi uchun koʻngildan chiqarib beradigan nazrlarni ham olib ket.

¹⁷Bu kumush va oltinga, birinchi navbatda, buqalar, qoʻchqorlar, qoʻzilar, ularga qoʻshib qilinadigan don bilan sharob nazrlarini sotib ol. Bularni Xudoyingning Quddusdagi uyi qurbongohida nazr qil⁺. ¹⁸Qolgan kumush va oltinni esa Xudoyingning xohishiga muvofiq, oʻzingga va hamkorlaringga maʼqul kelganicha ishlatsang boʻladi. ¹⁹Xudoyingning uyida foydalanish uchun berilgan buyumlarni Quddusdagi Xudoga inʼom qil. ²⁰Bordi–yu, Xudoyingning uyi uchun yana boshqa xarajatlar talab qilinsa, mablagʻni shoh xazinasidan olishing mumkin.

²¹Men, shoh Artaxshas, Furot daryosining gʻarbidagi viloyat* xazinabonlarining hammasiga farmon beraman: Samoviy Xudo qonunlarining mohir tafsirchisi — ruhoniy Ezra nima talab qilmasin, uning talabi soʻzsiz ijro etilsin. ²²200 pudga* qadar kumush, 1000 togʻoraga* qadar bugʻdoy, 200 koʻzaga* qadar sharob, 200 koʻzaga qadar moy va keragicha tuz berilsin. ²³Samoviy Xudo Oʻz uyi uchun nimalarni amr qilgan boʻlsa, oʻsha narsalar albatta muhayyo qilinsin. Mendan va mening merosxoʻrlarimdan Xudo gʻazablanmasin. ²⁴Biz yana sizlarni xabardor qilamizki, ruhoniylardan, levilardan, qoʻshiqchilardan, Maʼbad darvozabonlaridan, Maʼbad xizmatkorlaridan, Xudoning uyidagi boshqa xizmatkorlardan oʻlpon, soliq yoki xiroj olish man etiladi⁺.

²⁵Sen esa, Ezra, Xudo bergan donolik bilan qozi va hakamlarni tayinla. Ular Furot daryosining gʻarbidagi viloyatda Xudoyingning qonunlarini biladigan jamiki xalqni hukm qilsinlar. Qonunlarni bilmaydigan odamlarga sizlar taʼlim beringlar⁺. ²⁶Xudoyingning qonuniga va shohning qonuniga itoat qilmaganlarning hammasi albatta jazoga tortilsin: qatl qilinsin yoki surgun qilinsin, qamoqqa tashlansin yoki mol–mulki musodara qilinsin.”

Ezra Xudoni madh qiladi

²⁷Ota–bobolarimizning Xudosi — Egamizga hamdu sanolar boʻlsin! Egam Quddusdagi uyini sharaflash istagini shohning yuragiga soldi. ²⁸Egam Xudoning marhamati bilan men* shohning, uning maslahatchilari va barcha obroʻli aʼyonlarining iltifotiga sazovor boʻldim.

Ezra safarga tayyorlanadi

Egam Xudo menga yor boʻlgani uchun men dadil boʻlib, Isroil yoʻlboshchilarini oʻzim bilan olib ketgani toʻpladim.

8–BOB

Ezra bilan birga surgundan qaytib kelgan odamlar

8¹Shoh Artaxshas* hukmronligi davrida men* bilan birga Bobildan ketgan urugʻboshilar va ular bilan birga roʻyxatga olinganlar quyidagilar edi:

²⁻³Finxaz urugʻidan — Gershom.

Itamar urugʻidan — Doniyor.

Dovud urugʻidan — Shaxaniyo naslidan boʻlgan Xattush.

Paroʻsh urugʻidan — Zakariyo va u bilan birga roʻyxatga olingan 150 nafar erkak⁺⁺.

⁴Paxatmoʻab urugʻidan — Zaraxiyo oʻgʻli Elixoʻnay va u bilan birga 200 nafar erkak⁺.

⁵Zattu urugʻidan — Yaxaziyol oʻgʻli Shaxaniyo* va u bilan birga 300 nafar erkak.

⁶Adin urugʻidan — Yoʻnatan oʻgʻli Evid va u bilan birga 50 nafar erkak.

⁷Elam urugʻidan — Otaliyo oʻgʻli Yeshayo va u bilan birga 70 nafar erkak.

⁸Shafatiyo naslidan — Mikoyil oʻgʻli Zabadiyo va u bilan birga 80 nafar erkak.

⁹Yoʻab naslidan — Yoxiyol oʻgʻli Obodiyo va u bilan birga 218 nafar erkak.

¹⁰Banix urugʻidan — Yoʻsifiyo oʻgʻli Shalumit* va u bilan birga 160 nafar erkak⁺.

¹¹Boʻvay urugʻidan — Boʻvay oʻgʻli Zakariyo va u bilan birga 28 nafar erkak⁺.

¹²Ozgad urugʻidan — Xakkatan oʻgʻli Yoʻxanon va u bilan birga 110 nafar erkak.

¹³Odonixam urugʻidan — Elifalet, Yaviyol, Shamayo va ular bilan birga 60 nafar erkak. Elifalet, Yaviyol va Shamayo qarindoshlari orasidan eng oxirgi boʻlib qaytib keldilar*.

¹⁴Bigʻvay urugʻidan — Utay, Zakkur va ular bilan birga 70 nafar erkak.

Ezra Maʼbadda xizmat qilish uchun levilarni chaqirtiradi

¹⁵Men ularni Ohabo shahriga* oqib boradigan daryo boʻyida toʻpladim. Oʻsha joyda biz uch kun turdik. Men toʻplanganlarni sinchiklab koʻrib chiqdim, ularning orasida ruhoniylarni topdim, lekin levilar yoʻq edi. ¹⁶Keyin yoʻlboshchilar Eliazarni, Oriyolni, Shamayoni, Elnatanni, Yorivni, Elnatanni, Natanni, Zakariyoni, Mashullomni hamda Tavrot ustozlari Yoʻxariv va Elnatanni chaqirtirdim⁺. ¹⁷Ularni Kosifiyodagi* levilarning yoʻlboshchisi Iddoning huzuriga joʻnatayotib, ularga shunday deb tayinladim: “Iddoning huzuriga borgach, unga, uning sheriklariga, Kosifiyodagi Maʼbad xizmatkorlariga aytinglar, Xudoning uyi uchun levilarni yuborishsin.” ¹⁸Xudoyimizning marhamati bizga yor boʻlgani uchun, ular Sharaviyo degan layoqatli bir odamni, oʻgʻillari va qarindoshlari bilan birga yubordilar. Sharaviyo Yoqb* oʻgʻli Levi naslining Maxli urugʻidan edi. Kelganlar jami 18 nafar erkak edilar⁺. ¹⁹Shuningdek, Marori urugʻidan Xashaviyo va Yeshayo oʻgʻillari va qarindoshlari bilan birga yuborilgan edi. Ular jami 20 nafar erkak edilar⁺. ²⁰Bulardan tashqari, 220 nafar Maʼbad xizmatkori ham yuborildi. Ularning hammasi nomma–nom qayd etilgan. Bu xizmatkorlarning ajdodlarini shoh Dovud va uning aʼyonlari levilarga yordam berish uchun tayinlagan edilar⁺.

Ezra roʻza eʼlon qiladi

²¹Xudodan: “Bizni, bolalarimizni va butun mol–mulkimizni safarda saqlagin”, deb soʻrab, toat–ibodat qilishimiz uchun men Ohabo daryosi boʻyida roʻza eʼlon qildim⁺. ²²Shohdan: “Bizni yoʻlda dushmandan himoya qilish uchun bir guruh sipoh va otliqlar bering”, deb soʻrashga xijolat boʻlardim. Chunki biz shohga: “Xudoyimiz Unga yuz burganlarning hammasiga marhamat qiladi, lekin Undan yuz oʻgirganlarga gʻazabini sochadi”, deb aytgan edik. ²³Shunday qilib, biz roʻza tutdik va Xudoyimizga, bizni saqlagin, deb iltijo qildik. Xudoyimiz bizning iltijolarimizni eshitdi.

Maʼbad uchun hadyalar

²⁴Soʻngra men bosh ruhoniylarning orasidan oʻn ikkita ruhoniyni — Sharaviyoni, Xashaviyoni va ularning qarindoshlaridan oʻntasini tanlab oldim⁺. ²⁵Xudoyimizning uyi uchun nazr qilingan kumush, oltin va buyumlarni ularning huzurida tarozida tortdim. Shoh, uning maslahatchilari, aʼyonlari, Bobil viloyatidagi butun Isroil xalqi nazr qilgan bu hadyalarni ularga topshirdim⁺. ²⁶Men ularga topshirgan nazrlarning miqdori quyidagicha edi:

1400 pud* kumush,

200 pud* kumush buyum,

200 pud oltin,

²⁷yarim pud* chiqadigan 20 ta oltin kosa,

qiymati oltinga teng boʻlgan, sayqallangan aʼlo sifatli 2 ta bronza buyum.

²⁸Men ularga shunday dedim: “Sizlar Egamizga bagʻishlangansizlar, buyumlar ham Egamizga bagʻishlangan. Bu kumush va oltinlar ota–bobolarimizning Xudosi — Egamizga chin koʻngildan nazr qilingan. ²⁹Sizlar bu nazrlarni Quddusga olib borgunlaringizgacha ehtiyot qilib saqlanglar. Soʻng bularni Egamizning uyi omborida bosh ruhoniylar, levilar va urugʻboshilar huzurida tarozida tortinglar.”

³⁰Shunday qilib, ruhoniylar va levilar tarozida tortilgan bu kumush, oltin va buyumlarni Xudoyimizning Quddusdagi uyiga olib borish uchun qabul qilib oldilar.

Quddusga safar

³¹Birinchi oyning* oʻn ikkinchi kuni biz Ohabo daryosi boʻyidan Quddus tomon yoʻlga tushdik. Xudoyimiz bizga yor edi. Yoʻlda ketayotganimizda, U bizni dushman hujumidan va qaroqchilardan himoya qildi. ³²Biz Quddusga yetib kelib, u yerda uch kun turdik⁺. ³³Toʻrtinchi kuni esa kumush, oltin va buyumlarni Xudoyimizning uyida tarozida tortib, Uriyo oʻgʻli ruhoniy Miromoʻtga topshirdik. Uning yonida Finxaz oʻgʻli ruhoniy Elazar, shuningdek, levilardan Yeshuva oʻgʻli Yoʻzabad va Binnuy oʻgʻli Novadiyo bor edilar⁺. ³⁴Oʻsha kuni biz hamma narsani tarozida tortib, hisoblab chiqdik, har bir narsaning vaznini yozib qoʻydik.

³⁵Shundan soʻng surgundan qaytib kelganlar Isroil xalqining Xudosiga qurbonliklar keltirdilar. Ular butun Isroil xalqi uchun 12 ta buqani, 96 ta qoʻchqorni, 77 ta qoʻzini Egamizga qurbonlik qilib kuydirdilar. Bulardan tashqari, xalqni gunohlaridan poklash uchun 12 ta takani qurbonlik qildilar⁺. ³⁶Soʻng shohning farmonini Furot daryosining gʻarbidagi viloyat* noiblariga va hokimlariga olib bordilar. Noiblar bilan hokimlar xalqqa va Xudoning uyiga yordam koʻrsatdilar⁺.

9–BOB

Isroil xalqining xiyonati

9¹Shu voqealardan keyin Isroil xalqining yoʻlboshchilari mening* oldimga kelib, shunday deyishdi: “Surgundan qaytgan Isroil xalqining koʻpchiligi, hatto baʼzi ruhoniylar bilan levilar mahalliy xalqlardan oʻzlarini saqlamadilar. Ular Kanʼon, Xet, Pariz, Yobus, Ommon, Moʻab, Misr va Amor xalqlarining jirkanch odatlarini oʻzlashtirib oldilar. ²Yahudiy erkaklarining baʼzilari oʻsha xalqlarning qizlariga uylandilar, oʻgʻillariga ham oʻsha xalqlarning qizlaridan olib berdilar. Shu tariqa muqaddas xalq yurtdagi boshqa xalqlar bilan chatishib ketdi. Bu xiyonatni yoʻlboshchilar bilan amaldorlar boshlab berishdi.”⁺ ³Men bu gaplarni eshitganimda qaygʻudan koʻylagim va ridoimni yirtib tashladim, soch–soqolimni yuldim. Qattiq iztirobda qoldim. ⁴Surgundan qaytganlarning bu xiyonati dastidan Isroil Xudosining soʻzlaridan qoʻrqadigan hamma odamlar mening atrofimga toʻplandilar. Men esa kechki qurbonlik nazr qilinadigan paytgacha iztirob chekib oʻtiraverdim⁺.

Ezra iltijo qiladi

⁵Kechki qurbonlik paytida men hamon iztirob chekkanimcha oʻtirgan oʻrnimdan turdim. Koʻylaklarim va ridoim yirtilgan holatda tiz choʻkdim. Egam Xudoga qoʻllarimni choʻzib,⁺ ⁶yolvordim:

“Ey Xudoyim! Qattiq xijolatdaman, huzuringda boshimni koʻtarishga botinolmayman. Ey Xudoyim! Ayblarimiz boshimizdan ham oshib ketgan, gunohlarimiz togʻday uyilib, osmonu falakka yetgan⁺. ⁷Ota–bobolarimiz davridan shu kungacha biz gunohga botib keldik. Ayblarimiz tufayli Sen bizni, shohlarimizni, ruhoniylarimizni boshqa yurtlarning shohlariga magʻlub qilding. Ular bizni oʻldirishdi, talon–taroj qilishdi, asir qilib olib ketishdi, xuddi hozirgiday, biz sharmandali ahvolga tushdik⁺.

⁸Endi esa, ey Egamiz Xudo, Sen qisqa vaqt davomida bizga shafqatingni koʻrsatib, bizni omon saqlading, muqaddas maskaning oldiga joylashtirding. Bizga umid berding, qulligimizda* ozgina boʻlsa ham, halovat ato qilding⁺. ⁹Ey Xudoyimiz, biz qul boʻlsak ham, Sen bizni tark etmading. Bizga marhamat koʻrsatib, Fors shohining iltifotiga sazovor qilding. Bizga yangi hayot ato qilding, uyingni qayta qurishimizga, uni tiklashimizga imkoniyat berding, Yahudo yurtida va Quddusda bexatar yashashimizga imkoniyat yaratding⁺.

¹⁰Ey Xudoyimiz, endi nima ham derdik?! Bularning hammasidan keyin ham biz amrlaringga rioya qilmadik. ¹¹Sen paygʻambar qullaring orqali shunday amr bergan eding: «Sizlar egalik qilish uchun kirayotgan bu yurt mahalliy xalqlarning butparast udumlari tufayli harom boʻlgan. Xalqlar jirkanch odatlari bilan butun yurtni u boshidan bu boshigacha bulgʻadilar. ¹²Shuning uchun ularga qiz uzatmanglar, oʻgʻillaringizga ularning qizlarini olib bermanglar. Ularga hech qachon tinchlik va farovonlikni ravo koʻrmanglar. Shundagina sizlar kuchli boʻlasizlar, yurtning aʼlo hosilidan yeb, rohatlanasizlar, bu yurtni bolalaringizga abadiy meros qilib qoldirasizlar.»

¹³Qabih ishlarimiz, oʻzlarimizning ayblarimiz boshimizga tushgan hamma koʻrgiliklarga sabab boʻldi. Aslida, ey Xudoyim, Sen bizni gunohlarimiz uchun yanada koʻp jazolashing kerak edi, lekin unday qilmading, ayrimlarimizni omon saqlading. Mana shulardan keyin ham⁺ ¹⁴biz amrlaringni buzdik. Jirkanch odatlarga mukkasidan ketgan xalqlar bilan quda–andachilik qildik! Endi Sen bizdan gʻazablanib, birontamizni ham tirik qoldirmay qirib tashlashing aniq! ¹⁵Ey Isroil xalqining Xudosi — Egamiz, Sen adolatlisan. Shunga qaramay, shu kungacha Sen bizni asrab kelding. Sening oldingda turishga haqimiz yoʻq, lekin mana, ayblarimiz bilan oldingda turibmiz.”⁺

10–BOB

Xalq gunohi uchun tavba qiladi

10¹Ezra Xudoning uyi oldida oʻzini yerga otib yigʻlaganicha, xalqning gunohlarini eʼtirof etdi. U Xudoga iltijo qilayotganda, atrofiga Isroildan katta jamoa — erkagu ayol, bolalar yigʻilishdi. Xalq ham achchiq–achchiq yigʻlardi⁺. ²Elam naslidan Yoxiyol oʻgʻli Shaxaniyo Ezraga shunday deya murojaat qildi: “Biz mahalliy xalqlarning butparast ayollariga uylanib, Xudoyimizga xiyonat qildik. Lekin shunga qaramay, biz — Isroil xalqi uchun hali ham umid bor! ³Keling, Xudoyimiz bilan ahd qilaylik. Hazratim, sizning maslahatingizga koʻra va Xudoyimizning soʻzlaridan qoʻrqadiganlarning maslahatiga koʻra, barcha butparast xotinlarni bolalari bilan birga qoʻyib yuboraylik. Xudoning qonuniga amal qilaylik⁺. ⁴Qani hazratim, ishga kirishing, bu sizning burchingizdir. Biz siz bilanmiz. Dadil boʻling, ishni boshlang.”

⁵Shunda Ezra oʻrnidan turib, ruhoniylarning, levilarning va butun Isroil xalqining boshliqlariga, aytilganlarni qilamiz, deb ont ichirdi. Hammalari ont ichdilar⁺. ⁶Soʻng Ezra Xudoning uyi oldidan ketib, Eliashab oʻgʻli Yohuxanonning xonasiga bordi, tunni oʻsha yerda oʻtkazdi. U* na non yedi, na suv ichdi, surgundan qaytganlarning xiyonatkorligi dastidan qaygʻurayotgan edi⁺.

⁷“Surgundan qaytganlarning hammasi Quddusga toʻplansin”, deb Yahudo yurti va Quddus boʻylab jar solindi. ⁸“Agar kimki uch kun ichida kelmasa, yoʻlboshchilarning va oqsoqollarning buyrugʻiga koʻra, ularning hamma mol–mulki musodara qilinsin, oʻzlari surgundan qaytganlar jamoasidan chiqarilsin”, deb xabar berildi.

⁹Uch kun ichida Yahudo va Benyamin hududida yashayotganlarning hammasi Quddusda toʻplandi. Bu voqea toʻqqizinchi oyning* yigirmanchi kunida roʻy berdi. Odamlar Xudoning uyi oldidagi hovlida joylashib oʻtirdi. Ahvolning jiddiyligidan va kuchli yomgʻir yogʻayotganidan xalq titrardi. ¹⁰Ruhoniy Ezra oʻrnidan turib, xalqqa dedi: “Sizlar butparast ayollarga uylanib, Egamizga xiyonat qildingizlar, Isroil xalqining ayblari ustiga ayb orttirdingizlar. ¹¹Endi ota–bobolaringizning Xudosi — Egamiz oldida bu gunohlaringizni tan olinglar, Uning xohishi boʻyicha ish tutinglar. Oʻzlaringizni mahalliy xalqlardan ayirib, butparast xotinlaringizni qoʻyib yuboringlar.” ¹²Shundan keyin butun jamoa baland ovoz bilan javob berdi: “Siz haqsiz! Aytganlaringizni qilamiz. ¹³Lekin xalq koʻp, yomgʻir ham yogʻyapti, shuning uchun ochiq joyda tura olmaymiz. Oramizdagi koʻpchilik bu gunohga qoʻl urgan, shuning uchun bu masalani bir–ikki kunda hal qilib boʻlmaydi. ¹⁴Mayli, yoʻlboshchilarimiz Quddusda qolsinlar, ular bu ishning masʼuliyatini oʻz zimmalariga olsinlar. Butparast ayollarga uylanganlarning hammasi belgilangan vaqtda oʻz shahar oqsoqoli va hakami bilan birga kelishsin. Bu qilmishimizdan gʻazablangan Xudo shunda gʻazabidan tushadi.” ¹⁵Faqat Osoyil oʻgʻli Yoʻnatan bilan Tixvo oʻgʻli Yaxziyo bu taklifga qarshi chiqdilar, levilardan Mashullom va Shabbatay ham ularni qoʻllab–quvvatladilar⁺.

¹⁶Shunday qilib, surgundan qaytganlar berilgan taklifni qabul qildilar. Ruhoniy Ezra urugʻboshilar orasidan odamlarni tayinlab, ularning ismlarini yozib qoʻydi. Oʻninchi oyning* birinchi kuni ular bu ishni tekshirishga kirishdilar. ¹⁷Birinchi oyning* birinchi kuniga kelib, butparast ayollarga uylangan barcha erkaklar bilan bogʻliq boʻlgan masala koʻrib chiqildi.

Butparast ayollarga uylanganlarning roʻyxati

¹⁸Butparast ayollarga uylangan odamlar quyidagilardir:

Ruhoniylardan:

Yohuzadax* oʻgʻli Yoshuaning urugʻidan va uning hamkorlaridan — Masiyo, Eliazar, Yoriv va Gadaliyo⁺. ¹⁹Ular xotinlarini qoʻyib yuborishga ont ichdilar va ayblari uchun bitta qoʻchqorni ayb qurbonligi qildilar⁺.

²⁰Immar urugʻidan — Xonin va Zabadiyo⁺.

²¹Xarim urugʻidan — Masiyo, Ilyos, Shamayo, Yoxiyol va Uzziyo⁺.

²²Pashxur urugʻidan — Eliyoʻnay, Masiyo, Ismoil, Natanil, Yoʻzabad va Elasax⁺.

²³Levilardan:

Yoʻzabad, Shimax, Kilayox (Kilit deb ham aytiladi), Patixiyo, Yahudo va Eliazar.

²⁴Qoʻshiqchilardan:

Eliashab.

Maʼbad darvozabonlaridan:

Shallum, Talim va Uri⁺.

²⁵Isroil xalqining qolganlaridan:

Paroʻsh urugʻidan — Romiyo, Yiziyo, Malkiyo, Miyomin, Elazar, Malkiyo va Binayo⁺.

²⁶Elam urugʻidan — Mattaniyo, Zakariyo, Yoxiyol, Abdi, Yorimoʻt va Ilyos.

²⁷Zattu urugʻidan — Eliyoʻnay, Eliashab, Mattaniyo, Yorimoʻt, Zabad va Azizax.

²⁸Boʻvay urugʻidan — Yohuxanon, Xanoniyo, Zabbay va Otley⁺.

²⁹Banix urugʻidan — Mashullom, Mallux, Odayo, Yoshuv, Shayol va Yorimoʻt⁺.

³⁰Paxatmoʻab urugʻidan — Adna, Xilol, Binayo, Masiyo, Mattaniyo, Bazalil, Binnuy va Manashe⁺.

³¹Xarim urugʻidan — Eliazar, Ishshiyo, Malkiyo, Shamayo, Shimoʻn, ³²Benyamin, Mallux, Shamariyo.

³³Xashum urugʻidan — Mattanay, Mattatax, Zabad, Elifalet, Yorimay, Manashe va Shimax.

³⁴Banix urugʻidan — Maday, Imrom, Uval, ³⁵Binayo, Bidayo, Xalux, ³⁶Vaniyo, Miromoʻt, Eliashab, ³⁷Mattaniyo, Mattanay va Yasoy.

³⁸Binnuy urugʻidan — Shimax*, ³⁹Shalamiyo, Natan, Odayo, ⁴⁰Maxnadbay, Shoshay, Shoroy, ⁴¹Ozariyol, Shalamiyo, Shamariyo, ⁴²Shallum, Emoriyo va Yusuf.

⁴³Navo urugʻidan — Yaviyol, Mattitiyo, Zabad, Zabino, Yadday, Yoʻel va Binayo.

⁴⁴Yuqoridagilarning hammasi butparast ayollarga uylangan edilar. Oʻsha ayollardan ayrimlari ularga farzandlar ham tugʻib bergan edilar*.

[1] Fors shohi Kurush — Kir ismi bilan ham tanilgan. Miloddan oldingi 539 yilda Midiya va Fors lashkarlari shoh Kurush boshchiligida Bobilni bosib olishdi. Shoh Kurush miloddan oldingi 530 yilgacha Bobilda hukmronlik qildi.

[2] shoh Artaxshas — Artakserks ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 465-424 yillarda hukmronlik qilgan.

1:1 Kurush hukmronligining birinchi yili — miloddan oldingi 538 yil. Midiya va Fors lashkarlari shoh Kurush boshchiligida Bobil shahrini miloddan oldingi 539 yilda bosib olgan edilar. Shoh Kurush miloddan oldingi 530 yilgacha Bobilda hukmronlik qildi. U Kir ismi bilan ham tanilgan.

1:1 Egamizning Yeremiyo orqali bildirgan soʻzlari — Yeremiyo 25:11, 29:10 ga qarang.

1:7 Bu buyumlarni shoh Navuxadnazar Quddusdan olib kelib… — 4 Shohlar 25:13-15 ga qarang. Navuxadnazar miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 586 yilda u Quddusni vayron qilib, aholining asosiy qismini Bobilga surgun qilgan edi (4 Shohlar 25:1-21 ga qarang).

1:7 xudolari — yoki xudosi.

1:8 Yahudo yoʻlboshchisi — ibroniycha matnda Yahudo shahzodasi, Shashbazzar oʻz xalqining eʼtiborlik yoʻlboshchisi boʻlgani uchun unga nisbatan mana shu unvon ishlatilgan. U shohlar sulolasidan emas edi. Shashbazzar shoh Kurush tomonidan Yahudo hokimi qilib tayinlangandi (5:13-14 ga qarang).

1:9 boshqa idishlar — yoki pichoqlar.

1:11 5400 — shu bobning 9-10–oyatlarida roʻyxati berilgan buyumlarning umumiy soni 5400 ta emas, balki 2499 ta. 9-10–oyatlarda faqat eng muhim buyumlarning roʻyxati keltirilgan boʻlishi mumkin, umumiy songa esa hamma buyumlarning soni kiritilgan.

2:1-2 Bobil shohi Navuxadnazar asir qilib olib ketgan yahudiylar — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

2:1-2 Sarayo — Naximiyo 7:6-7 ning ibroniycha matnida bu ismning boshqa varianti Ozariyo. Shu bobning 1-60–oyatlarida keltirilgan roʻyxatdagi baʼzi ismlar Naximiyo kitobining 7:6-62 roʻyxatidagi ismlardan bir oz farq qiladi.

2:42 Maʼbad darvozabonlari — ularning vazifalari tafsiloti 1 Solnomalar 9:22-29 da berilgan.

2:55 Sulaymon qarollari — 3 Shohlar 9:20-21 va 2 Solnomalar 8:7-8 ga qarang.

2:63 Yahudo hokimi — bu oʻrinda qaysi Yahudo hokimi haqida gap ketayotgani aniq emas. Bu paytda Zarubabel hokimlik qilgan, deb taxmin qilish mumkin (shu bobning 1-2–oyatlari, 3:2, 4:2 va Xaggey 2:2, 21 ga qarang).

2:63 Urim va Tummim — ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun foydalanadigan ikkita muqaddas narsa. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun Chiqish 28:15 ning ikkinchi izohiga qarang.

2:64 42.360 kishi — shu bobning 3-60–oyatlarida roʻyxati berilgan odamlarning jami 42.360 ta emas, balki 29.818 ta. Oyatda qaytib kelgan odamlarning umumiy soni berilgan, roʻyxatga esa Yahudo yurtiga qaytib kelgan baʼzi odamlargina kiritilgan boʻlishi mumkin.

2:69 61.000 oltin tanga — ibroniycha matnda 61.000 oltin darik. Darik oltin tanga boʻlib, taxminan 8 grammga toʻgʻri keladi, demak, berilgan oltinning umumiy ogʻirligi taxminan 500 kiloga toʻgʻri keladi.

2:69 190 pud — ibroniycha matnda 5000 mina, taxminan 3 tonnaga toʻgʻri keladi.

2:70 …Quddusga…borib joylashdilar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …oʻz shaharlariga oʻrnashdilar, butun Isroil xalqi ham oʻz shaharlariga oʻrnashdi. Shu bobning 1-2–oyatlariga qarang.

3:1 yettinchi oy — ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

3:1 …yettinchi oyda hammasi Quddusda yigʻilishdi — bu oʻrinda miloddan avvalgi 538 yil, Kurush Bobilda hukmronlik qilishni boshlagan yil haqida gap ketayotgan boʻlishi mumkin (1:1 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang).

3:2 Yohuzadax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻzadax (shu bobning 8–oyatida ham bor).

3:2 Shaltiyol oʻgʻli Zarubabel — 1 Solnomalar 3:17-19 ga koʻra, Zarubabel Shaltiyolning ukasi Podiyoning oʻgʻli edi. Shaltiyol va Podiyo surgun qilingan Yahudo shohi Yohayxinning oʻgʻillari boʻlib, Shaltiyol toʻngʻich farzand edi (4 Shohlar 24:8-17 ga qarang). Shaltiyolning oʻgʻli boʻlmaganiga ikki taxmin mavjud: u befarzand edi yoki farzandlari boʻlgan–u, ammo hammasi halok boʻlgan. Sababi nima boʻlishidan qatʼi nazar, shoh sulolasi Podiyo orqali davom etgan. Matndagi “Shaltiyol oʻgʻli” iborasi Zarubabel shoh Yohayxinning haqqoniy taxt vorisi ekanligini koʻrsatadi.

3:4 Chayla bayrami — yettinchi oyning oʻn beshinchi kunidan boshlab yetti kun davomida nishonlangan (Levilar 23:33-43 ga qarang).

3:7 Fors shohi Kurush — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

3:7 Yaffa shahri — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan boʻlib, Quddus uchun bandargoh vazifasini oʻtagan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

3:7 Sidonliklar va Tirliklar — Sidon va Tir Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shaharlar. Bu shaharlar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

3:8 ikki oy — ibroniy kalendarining ikkinchi oyi, Ziv oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan aprelning oʻrtasidan boshlanadi. Shoh Sulaymon Maʼbadni aynan shu oyda qurishni boshlagan edi (3 Shohlar 6:1 ga qarang).

3:9 Xoʻdaviyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yahudo. Uning Xoʻdaviyo degan shakli 2:40 dan olingan.

4:2 Ossuriya shohi Isarxaddoʻn — miloddan oldingi 681-669 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan. Bu parchada aytib oʻtilgan odamlar mazkur hududga miloddan oldingi 677 yoki 676 yilda, Isarxaddoʻn Suriyani bosib olganda olib kelingan boʻlishlari mumkin. Ossuriya shohlari turli xalqlarni Samariya yerlariga koʻchirtirib kelib oʻrnashtirganlar (4 Shohlar 17:24-34 ga qarang). Bu xalqlar ham Xudoga, ham butlarga sigʻinganlar.

4:3 Fors shohi Kurush — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

4:5 …Fors shohi Kurushning butun hukmronligi davomida…to Doro taxtni egallab, Fors shohi boʻlgunga qadar… — Kurush miloddan oldingi 539-530 yillarda, Doro miloddan oldingi 522-486 yillarda hukmronlik qilgan. Shu bobning 24–oyati 1-5–oyatlarning davomidir. 6-23–oyatlarda tasvirlangan voqea ancha keyin sodir boʻlgan. Bu voqea Ezra Quddusga qaytib kelganiga taxminan 13 yil boʻlganda roʻy bergan edi. Oʻsha paytda Naximiyo hali Quddusga qaytib kelmagan boʻlishi mumkin.

4:6 Bir necha yildan keyin… — shu bobning 5–oyati izohiga qarang.

4:6 shoh Axashverash — Kserks ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 486-465 yillarda hukmronlik qilgan.

4:7 Fors shohi Artaxshas — Artakserks ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 465-424 yillarda hukmronlik qilgan.

4:7 oramiycha — asl matnning 4:8 dan 6:18 gacha boʻlgan qismi ibroniy tilida emas, oramiy tilida yozilgan.

4:7 …tarjima qilindi — fors tiliga boʻlishi mumkin.

4:10 Samariya — poytaxtning nomi boʻlib, sobiq Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan.

4:10 Furot daryosining gʻarbidagi viloyat — Fors shohligiga qarashli boʻlgan katta bir viloyat. Bu viloyat Furot daryosi bilan Oʻrta yer dengizi oraligʻida joylashgan boʻlib, Yahudo yurtini ham oʻz ichiga olgan edi.

4:10 …shoh Oʻsnapar…olib kelib oʻrnashtirgan turli xalqlardan… — shoh Oʻsnapar yana Ashshurbanapal ismi bilan tanilgan boʻlib, Isarxaddoʻnning oʻgʻli edi (shu bobning 2–oyatiga qarang). Oʻsnapar miloddan oldingi 669-626 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan. Ossuriya shohlari turli xalqlarni Samariya yerlariga koʻchirtirib kelib oʻrnashtirganlar (4 Shohlar 17:24-34 ga qarang).

4:24 Fors shohi Doro hukmronligining ikkinchi yiligacha… — miloddan oldingi 520 yil. Doro miloddan oldingi 522-486 yillarda hukmronlik qilgan.

5:2 Shaltiyol oʻgʻli Zarubabel — 3:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

5:2 Yohuzadax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻzadax.

5:3 Furot daryosining gʻarbidagi viloyat — 4:10 ning ikkinchi izohiga qarang.

5:4 Binoni qurayotgan odamlarning ismlarini aytishni talab qilishdi — yoki Yahudiy oqsoqollari ularga binoni qurayotgan odamlarning ismlarini aytib berishdi.

5:5 shoh Doro — 4:24 izohiga qarang.

5:11 …Xudoning bu uyi…Isroilning ulugʻ bir shohi tomonidan qurib bitkazilgan edi — miloddan oldingi 960-953 yillarda shoh Sulaymon Quddusdagi Maʼbadni qurdirgan edi (3 Shohlar 6:1, 38 oyatlarga va 3 Shohlar 6:1 ning birinchi izohiga qarang).

5:12 …Xudo ularni…Navuxadnazarning qoʻliga berdi — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

5:13-14 Bobil shohi Kurush — forslar Bobil shohligini bosib olganlari uchun, Fors shohi Kurushni Bobil shohi Kurush deb ham atashardi. 1:1 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

5:13-14 Yahudoning hokimi — 1:8 izohiga qarang.

5:16 …Shashbazzar kelib, Xudoning Quddusdagi uyi poydevorini yotqizdirdi — aslida bu ish bevosita Zarubabel boshchiligida amalga oshirilgan edi (3:8-11 ga va Zakariyo 4:9 ga qarang). Lekin yahudiy oqsoqollari, Maʼbad poydevorini Shashbazzar yotqizgan, deb aytishardi. Chunki shoh Kurush Shashbazzarni Yahudo hokimi qilib tayinlagan edi (shu bobning 14–oyatiga qarang). Bu ish rasman Shashbazzar hokimiyati ostida bajarilgan edi.

6:1 shoh Doro — 4:24 izohiga qarang.

6:2 oʻrama qogʻoz — papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

6:3 Shoh Kurush — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

6:3 oltmish tirsak — taxminan 27 metrga toʻgʻri keladi.

6:5 …Navuxadnazar…Bobilga olib kelgan Xudoning uyiga tegishli buyumlar… — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

6:6 Furot daryosining gʻarbidagi viloyat — 4:10 ning ikkinchi izohiga qarang.

6:14 Artaxshas — 4:7 ning birinchi izohiga qarang. Artaxshas Maʼbad qayta qurilgandan keyin hukmronlik qilgan (shu bobning 15–oyatiga qarang). Ammo u Ezra davrida Maʼbad ehtiyojlari va sajda marosimlari uchun mablagʻ ajratib, rasmiy yordam koʻrsatgani sababli uni bu oyatdagi shohlar roʻyxatiga qoʻshishgan boʻlishi mumkin (7:11-26 ga qarang).

6:15 Adar oyi — ibroniy kalendarining oʻn ikkinchi oyi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan fevralning oʻrtasidan boshlanadi.

6:15 shoh Doro hukmronligining oltinchi yili — miloddan oldingi 515 yil.

6:17 gunoh qurbonligi — birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan qurbonligi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan GUNOH QURBONLIGI iborasiga qarang.

6:19 birinchi oy — miloddan oldingi 515 yilning birinchi oyi (shu bobning 15–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang). Ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

6:22 Ossuriya shohi — Fors shohi Doro nazarda tutilgan. Forslar Bobil shohligini zabt etgan edilar. Ossuriya shohligi Bobil shohligi tarkibida boʻlgani uchun, bu oyatda shoh Doro Ossuriya shohi deb atalgan.

7:1 koʻp yillar — taxminan 60 yil.

7:1 Fors shohi Artaxshas — 4:7 ning birinchi izohiga qarang.

7:1 …oʻgʻli… — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz avlodi degan maʼnoni ham berishi mumkin. Odatda Muqaddas Kitobda berilgan nasabnomalarda hamma nasllarning toʻliq roʻyxati berilmay, faqat maʼlum bir avlodning maʼlum bir ajdoddan kelib chiqqani koʻrsatiladi.

7:6-7 Shoh Artaxshas hukmronligining yettinchi yili — miloddan oldingi 458 yil. 4:7 ning birinchi izohiga qarang.

7:8-9 Birinchi oy — ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

7:8-9 beshinchi oy — ibroniy kalendarining Av oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyulning oʻrtasidan boshlanadi.

7:21 Furot daryosining gʻarbidagi viloyat — 4:10 ning ikkinchi izohiga qarang.

7:22 200 pud — oramiycha matnda 100 talant, taxminan 3,4 tonnaga toʻgʻri keladi.

7:22 1000 togʻora — oramiycha matnda 100 kor, taxminan 22 tonnaga toʻgʻri keladi.

7:22 200 koʻza — oramiycha matnda 100 bat, taxminan 2200 litrga toʻgʻri keladi (shu oyatning davomida ham bor).

7:28 men — 7:27-9:15 dagi hamma voqealar Ezra nomidan, yaʼni birinchi shaxs tilidan hikoya qilinadi.

8:1 Shoh Artaxshas — 4:7 ning birinchi izohiga qarang.

8:1 men — yaʼni Ezra (7:28 izohiga qarang).

8:5 Zattu urugʻidan — Yaxaziyol oʻgʻli Shaxaniyo… — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 2:8 ga qarang). Ibroniycha matnda Shaxaniyo urugʻidan — Yaxaziyol oʻgʻli….

8:10 Banix urugʻidan — Yoʻsifiyo oʻgʻli Shalumit… — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 2:10 ga qarang). Ibroniycha matnda Shalumit urugʻidan — Yoʻsifiyo oʻgʻli….

8:13 Elifalet, Yaviyol va Shamayo…eng oxirgi boʻlib qaytib keldilar — yoki Ular keyinroq qaytib keldilar.

8:15 Ohabo shahri — Bobil yurtida joylashgan.

8:17 Kosifiyo — bu yer aynan qayerda joylashgani maʼlum emas. Surgundagi yahudiylar Kosifiyoda yashashgan va u yerda oʻzlariga sajdagoh barpo qilgan boʻlishlari mumkin.

8:18 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

8:26 1400 pud — ibroniycha matnda 650 talant, taxminan 22 tonnaga toʻgʻri keladi.

8:26 200 pud — ibroniycha matnda 100 talant, taxminan 3,4 tonnaga toʻgʻri keladi (shu oyatning davomida ham bor).

8:27 yarim pud — ibroniycha matnda 1000 darik, taxminan 8,5 kiloga toʻgʻri keladi.

8:31 Birinchi oy — miloddan oldingi 458 yilning birinchi oyi. 7:6-9 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

8:36 Furot daryosining gʻarbidagi viloyat — 4:10 ning ikkinchi izohiga qarang.

9:1 men — yaʼni Ezra (7:28 izohiga qarang).

9:8 qulligimiz — ular hamon boshqa bir davlatga qaram boʻlgani nazarda tutilgan.

10:6 …Yohuxanonning xonasiga bordi, tunni oʻsha yerda oʻtkazdi. U… — yoki …Yohuxanonning xonasiga ketdi. Oʻsha yerda boʻlganda….

10:9 toʻqqizinchi oy — miloddan oldingi 458 yilning toʻqqizinchi oyi (7:6-7 ga va oʻsha oyatlarning izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Xislav oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan noyabrning oʻrtasidan boshlanadi.

10:16 Oʻninchi oy — miloddan oldingi 458 yilning oʻninchi oyi (7:6-7 ga va oʻsha oyatlarning izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

10:17 birinchi oy — ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

10:18 Yohuzadax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻzadax.

10:37-38 …va Yasoy. 38 Binnuy urugʻidan — Shimax… — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …Yasoy, 38 Banix, Binnuy, Shimax….

10:44 Oʻsha ayollardan ayrimlari ularga farzandlar ham tugʻib bergan edilar — yoki Ular xotinlari bilan ajrashib, xotinlarini bolalari bilan birga joʻnatib yubordilar.

• 1:1 2Sol 36:22-23

+ 1:1 Yerm 29:10, Isha 44:28, Isha 45:1, Dnr 6:28, Ezra 5:13

+ 1:2 Isha 44:28

+ 1:7 4Sh 24:13, 2Sol 36:7

+ 1:8 Ezra 5:14

• 2:1 Nax 7:6-73

+ 2:1 4Sh 24:14-16, 4Sh 25:11, 2Sol 36:20

+ 2:2 Ezra 3:2, Nax 12:1, Nax 10:14-26

+ 2:3 Ezra 8:3, Ezra 10:25

+ 2:34 Nax 3:2

+ 2:35 Nax 3:3

+ 2:36 1Sol 24:7

+ 2:37 Ezra 10:20

+ 2:38 1Sol 9:12, Ezra 10:22

+ 2:39 Ezra 10:21

+ 2:40 Nax 10:9

+ 2:41 Ezra 10:24, 1Sol 6:39

+ 2:42 1Sol 9:17

+ 2:43 1Sol 9:2, Nax 11:3

+ 2:55 Nax 11:3

+ 2:61 2Sh 17:27, 2Sh 19:31

+ 2:63 Lev 22:2

+ 3:1 Nax 8:1

+ 3:2 Nax 12:1, Zkr 3, 1Sol 3:17, 1Sol 3:19, Nax 12:1, Xag 1:1, Xag 2:20-23, Zkr 4:6-10, Chq 27:1, Qnlr 33:1, Zab 89:1, Qnlr 12:5-6

+ 3:3 Ezra 4:4, Chq 29:38

+ 3:4 Sah 29:12-38

+ 3:5 Sah 28:1-15, Sah 29:39

+ 3:7 2Sol 2:16

+ 3:8 1Sol 23:24, 2Sol 31:17

+ 3:9 Nax 10:9

+ 3:10 Zkr 4:9, 1Sol 16:4-6, 1Sol 25:1-2

+ 3:11 1Sol 16:34, 2Sol 5:13, Zab 105:1

+ 3:12 Xag 2:3

+ 4:2 Ezra 3:2, 4Sh 19:37, Isha 37:38, 4Sh 17:24-41

+ 4:3 Ezra 1:1-3

+ 4:4 Ezra 3:3

+ 4:5 Ezra 4:24, Xag 1:1

+ 4:6 Est 1:1, Dnr 9:1

+ 4:7 Ezra 7:1, Nax 2:1, 4Sh 18:26, Isha 36:11, Dnr 2:4

+ 4:13 Ezra 4:20, Ezra 7:24, Est 3:8, Hav 16:20

+ 4:20 3Sh 4:21, Zab 71:8, Qnlr 15:6

+ 4:24 Ezra 4:5

+ 5:1 Xag 1:1, Zkr 1:1

+ 5:2 Ezra 3:2, Zkr 3:1, Ezra 6:14, Xag 1:11, Zkr 4:6

+ 5:3 Ezra 6:6, Ezra 6:13

+ 5:5 Zab 32:18

+ 5:11 3Sh 6:1

+ 5:12 2Sol 36:16-17, 4Sh 25:8-11

+ 5:13 Ezra 1:2

+ 5:14 Ezra 1:7, Ezra 1:8

+ 5:15 Ezra 6:5

+ 5:16 Ezra 3:8, Ezra 3:10

+ 5:17 Ezra 6:1-2

+ 6:2 4Sh 17:6

+ 6:4 3Sh 6:36

+ 6:5 Ezra 1:7, Ezra 5:14-15

+ 6:6 Ezra 5:3

+ 6:8 Ezra 7:13, Ezra 7:21

+ 6:10 Yerm 29:7, 1Tim 2:2

+ 6:11 Dnr 2:5, Dnr 3:29

+ 6:13 Ezra 5:3

+ 6:14 Ezra 5:1-2, Xag 1:11, Zkr 4:6, Ezra 1:2, Ezra 6:12, Ezra 4:7, Ezra 7:13

+ 6:15 Est 3:7

+ 6:16 3Sh 8:63-65, 2Sol 7:5-8

+ 6:18 Sah 3:6, Sah 8:9-11, 1Sol 24, 2Sol 35:5

+ 6:19 Chq 12:1-13

+ 6:20 Lev 21:6, 2Sol 30:15

+ 6:21 Nax 9:2, Nax 10:28, Nax 13:3

+ 6:22 Chq 12:15, Chq 13:6

+ 7:1 Nax 2:1, 4Sh 25:18, Yerm 52:24

+ 7:2 2Sh 8:17, 2Sh 15:24

+ 7:5 Sah 25:7-13, Ysha 24:33, Sah 20:28, 1Sol 6:4-14, 1Sol 6:50-53

+ 7:6 Nax 8:1, Nax 12:26

+ 7:10 Qnlr 17:9-11, Qnlr 33:10

+ 7:12 Hiz 26:7, Dnr 2:37, Vah 17:14

+ 7:13 Ezra 6:8

+ 7:14 Est 1:14

+ 7:15 2Sol 6:2

+ 7:17 Qnlr 12:5-6

+ 7:24 Ezra 4:13, Ezra 4:20

+ 7:25 Chq 18:21, Qnlr 16:18

+ 8:2 Ezra 7:5, Chq 6:23, Sah 3:4, Lev 10:6, 1Sol 24:3-4, 1Sol 3:22, Nax 10:4

+ 8:3 Ezra 2:3, Nax 7:8

+ 8:4 Ezra 10:30

+ 8:10 Ezra 10:29

+ 8:11 Ezra 10:28

+ 8:16 Ezra 10:15

+ 8:18 1Sol 6:19, Nax 12:24

+ 8:19 Nax 12:24, 1Sol 6:16

+ 8:20 Ezra 2:43, Ezra 7:7

+ 8:21 Zab 5:9, Lev 16:28, 2Sol 20:3

+ 8:24 Ezra 8:18-19

+ 8:25 Ezra 7:15-16

+ 8:32 Nax 2:11

+ 8:33 Nax 3:4, Nax 3:21, Nax 11:16

+ 8:35 Ezra 2:1

+ 8:36 Ezra 7:21, Nax 2:7

+ 9:2 Chq 34:15-16, Qnlr 7:3-4, Nax 13:23, Qnlr 7:6, Zab 105:35

+ 9:4 Isha 66:2, Isha 66:5

+ 9:5 3Sh 8:22

+ 9:6 Zab 37:5, 2Sol 28:9, Vah 18:5

+ 9:7 Zab 105:6, Dnr 9:5-6

+ 9:8 Zab 12:4, Zab 18:9

+ 9:9 Nax 9:36

+ 9:13 Zab 102:10

+ 9:15 Nax 9:33

+ 10:1 Nax 1:6, Dnr 9:20

+ 10:3 2Sol 34:31, Nax 9:38, Qnlr 7:3

+ 10:5 Nax 5:12

+ 10:6 Nax 3:1, Nax 12:22, Est 4:16

+ 10:15 Ezra 8:16, Nax 11:16

+ 10:18 Ezra 3:2

+ 10:19 Lev 6:6

+ 10:20 Ezra 2:37

+ 10:21 Ezra 2:39

+ 10:22 Ezra 10:38

+ 10:24 Ezra 2:41

+ 10:25 Ezra 2:3, Nax 7:8

+ 10:28 Ezra 8:11

+ 10:29 Ezra 8:10

+ 10:30 Ezra 8:4

Naximiyo

Naximiyo

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Kirish

NAXIMIYO

KITOBI

Kirish

Mazkur kitob Fors shohi saroyida xizmat qilgan yahudiy amaldori Naximiyo nomi bilan atalgan. Bu kitobda bayon qilingan voqealar Ezra kitobidagi voqealarning davomidir. Naximiyo Quddusga Ezradan 13 yil keyin, Fors shohi Artaxshas[1] hukmronligi davrida, miloddan oldingi 445 yilda qaytib keladi.

Naximiyo shohning Shushandagi qalʼasida yashab yurgan paytda, Quddus devori vayron boʻlganini, darvozalari yondirilganini eshitib, qattiq qaygʻuradi. U ibodat qilib, Xudodan: “Quddusga borishimga, shahar devorlarini qayta tiklashimga imkoniyat ber”, deb soʻraydi. Shoh Artaxshas Naximiyoni Quddusga joʻnatadi, hatto shahar devorlarini taʼmirlash uchun kerakli ashyolarni ham beradi.

Naximiyo Quddusga yetib kelgandan keyin, shahar devorlarini koʻzdan koʻrib chiqadi. Soʻng barcha yahudiylarni yigʻib, taʼmirlash ishlarini boshlab yuboradi. Lekin atrofdagi qoʻshni xalqlar yahudiylarni haqorat qilishadi, Fors shohiga qarshi chiqqan isyonchilar deb ularga ayb qoʻyishadi. Dushmanlar hatto Quddusga hujum qilib, Naximiyoni oʻldirishni ham rejalashtirishadi. Shuncha qiyinchiliklarga qaramay, Naximiyo va yahudiylar Quddus devori va darvozalarini qurib bitirib, Xudoga bagʻishlaydilar. Bularning hammasi Xudo Oʻz xalqiga koʻrsatgan marhamatining ifodasi boʻladi.

Naximiyo kitobi Eski Ahdning tarixiy qismiga yakun yasaydi. Ezra va Naximiyo boshchiligida Isroil xalqi Xudo bilan tuzilgan ahdni yangilab, Unga sodiq qolishga vaʼda beradi. Mazkur kitob Xudoning sodiqligidan dalolat beradi. Fors shohining yordami bilan taʼmirlangan Quddus shahri asrlar davomida yahudiylarning sajda markazi boʻlib qolaveradi.

1–BOB

1¹Quyidagilar Xaxaliyo oʻgʻli Naximiyoning xotiranomasidir*.

Naximiyo Quddus uchun qaygʻuradi

Shoh Artaxshas hukmronligining yigirmanchi yilida*, Xislav oyida* men Shushandagi* qalʼada edim⁺. ²Shunda ukam* Xonin boshqa baʼzi odamlar bilan Yahudo yurtidan keldi. Men ulardan asirlikka olib ketilmagan va surgundan qaytib borgan yahudiylarning holini, shuningdek, Quddus shahrining ahvolini soʻradim⁺. ³Ular shunday javob berdilar: “Viloyatdagi* asirlikka olib ketilmagan va surgundan qaytib borgan yahudiylar ogʻir qaygʻu, sharmandali ahvolda qolganlar: Quddusning devori vayron boʻlib ketgan, darvozalari yondirilgan.”⁺

⁴Bu soʻzlarni eshitganimda, oʻtirib yigʻladim. Bir necha kun qaygʻurib yurdim. Roʻza tutdim, Samoviy Xudoga iltijo qilib yurdim. Unga shunday deb yolvordim:

⁵“Ey Samoviy Xudo — Egam! Sen buyuk va haybatli Xudosan. Seni sevib, amrlaringga rioya qilgan bandalaringga ahdingni sodiq saqlaysan⁺. ⁶Men, qulingning ibodatlarini eshit, ahvolimga boq. Isroil xalqi uchun kechayu kunduz qilgan iltijolarimni eshit. Axir, ular Sening qullaring–ku. Men xalqim qilgan hamma gunohlarni eʼtirof etaman. Men oʻzim ham, xonadonim ham gunoh qildik⁺. ⁷Quling Muso orqali bergan amrlaringga, farmonlaringga, qonun–qoidalaringga biz rioya qilmadik, Seni qattiq xafa qildik⁺.

⁸Yolvoraman, quling Musoga bergan vaʼdangni* yodingda tut. Axir, Sen shunday degansan: «Agar sizlar Menga sodiq boʻlmasangizlar, Men sizlarni xalqlar orasiga tarqatib yuboraman⁺. ⁹Lekin Menga yuz bursangizlar, amrlarimga rioya qilib, ularni bajarsangizlar, Men sizlarni yigʻib olaman. Yerning eng chetiga surgun qilingan boʻlsangiz ham, sizlarni oʻsha joylardan yigʻib kelaman, Men ulugʻlanishim uchun tanlangan joyga sizlarni qaytarib olib kelaman.»⁺

¹⁰Biz Sening qullaringmiz, buyuk qudrating va ajoyibotlaring bilan Oʻzing qutqargan xalqingmiz⁺. ¹¹Yo Rabbiy! Bu qulingning iltijolarini eshit. Seni izzat–hurmat qilishni xush koʻradigan hamma qullaringning iltijolariga quloq tut. Men, qulingga bugun muvaffaqiyat ber, shoh Artaxshasda menga nisbatan shafqat uygʻotgin.”

Oʻsha paytlarda men shohning soqiysi* edim⁺.

2–BOB

Naximiyo Quddusga boradi

2¹Shoh Artaxshas hukmronligining yigirmanchi yili*, Nison oyi* edi. Bir kuni shohga sharob keltirildi. Men sharobni olib kirib, unga uzatdim. Shoh qarshisida men hech qachon gʻamgin ahvolda boʻlmagandim⁺. ²Shuning uchun shoh mendan soʻradi:

— Nega gʻamgin koʻrinasan? Kasalga oʻxshamaysan–ku! Yuragingda biror darding boʻlsa kerak–a?

Men qattiq qoʻrqib ketdim,⁺ ³shunga qaramay shohga dedim:

— Shoh hazratlarining umrlari uzoq boʻlsin. Ota–bobolarimning qabrlari joylashgan shahar tashlandiq boʻlib, oʻsha shaharning darvozalari yondirib yuborilsa–yu, nega gʻamgin boʻlmayin?! —⁺ ⁴Shoh mendan:

— Tilaging nima? — deb soʻradi. Shunda men Samoviy Xudoga ibodat qilib, ⁵shohga shunday javob berdim:

— Agar shoh hazratlari maʼqul topsalar, bu qulingiz shoh hazratlaridan marhamat topgan boʻlsa, meni Yahudo yurtiga — ota–bobolarimning qabrlari joylashgan shaharga yuborsalar, deb iltimos qilmoqchi edim, toki men u shaharni qaytadan qurayin.

⁶Malika ham shohning yonida oʻtirgan edi. Shoh mendan:

— Qancha vaqt yoʻl yurasan? Qachon qaytib kelasan? — deb soʻradi. Men unga qachon qaytib kelishimni aytdim. Shoh menga marhamat qilib, ijozat berdi. ⁷Soʻngra men shohga yana dedim:

— Agar shoh hazratlari maʼqul deb topsalar, Furot daryosining gʻarbidagi viloyat* hokimlariga maktublar yozib berilsa, toki Yahudoga kirib borishim uchun ular menga ijozat berishsin⁺. ⁸Yana shoh hazratlari oʻrmon qorovuli Osifga ham maktub yozib, unga koʻrsatmalar bersalar, u menga daraxtlar kesib bersin. Maʼbad yonidagi qalʼa darvozalari uchun, shahar devori va oʻzim yashaydigan uy uchun kerak boʻladigan yogʻoch bilan u meni taʼminlasin.

Men nima soʻragan boʻlsam, shoh hammasiga ijozat berdi, chunki Xudoyimning marhamati menga yor edi⁺.

⁹Shoh bir necha lashkarboshisini va otliq sipohlarini menga hamroh qilib joʻnatdi. Men Furot daryosining gʻarbidagi viloyat hokimlari huzuriga borib, ularga shohning maktublarini berdim. ¹⁰Bayt–Xoʻronlik Sanballat* va Ommonlik malay Toʻviyo: “Isroil xalqining manfaati uchun jon kuydiradigan bittasi kelibdi” degan gapni eshitib, gʻoyat gʻazablandilar⁺.

Naximiyo Quddus devorini koʻzdan kechiradi

¹¹Shunday qilib, men Quddusga yetib keldim. Oradan uch kun oʻtgach,⁺ ¹²tunda oʻrnimdan turdim, yonimga bir nechta sheriklarimni olib, tashqariga chiqdim. Lekin Quddus haqidagi Xudo koʻnglimga solgan rejamni hech kimga aytmadim. Men mingan eshakdan boʻlak boshqa birorta hayvonni oʻzimiz bilan olmadik. ¹³Men tunda Soylik darvozasi orqali shahardan chiqib, Ajdar bulogʻiga*, u yerdan Goʻng darvozasiga bordim. Vayron boʻlib yotgan Quddus devorini, yonib ketgan darvozalarini koʻzdan kechirdim⁺. ¹⁴Soʻngra Buloq darvozasiga va Shoh hovuziga bordim. Lekin minib borayotgan eshagim vayronalar orasidan yoʻl topa olmadi⁺. ¹⁵Shu sababdan men Qidron soyligiga* tushdim. Soylik boʻylab chiqib borib, oʻsha yerdan devorni koʻzdan kechirishda davom etdim. Soʻng ortimga qaytib, Soylik darvozasi orqali shaharga kirdim⁺.

¹⁶Qayerga borganimni, nima qilayotganimni shahar amaldorlari bilmasdilar. Men yahudiylarga, ruhoniylarga, yoʻlboshchilarga, amaldorlarga va ishda qatnashadigan boshqa odamlarga hali hech gap aytmagandim. ¹⁷Nihoyat, endi ularga shunday dedim: “Qanchalar kulfatda qolganimizni oʻzlaringiz koʻrib turibsizlar! Quddus vayron boʻlib yotibdi, shaharning darvozalari yonib ketgan. Kelinglar, shahar devorini qaytadan quraylik, sharmandali ahvolimizdan qutulaylik.”⁺ ¹⁸Xudoyimning marhamati menga yor boʻlganini va shohning menga aytgan gaplarini ularga aytib berdim. Ular: “Qurilishni boshlaylik”, deyishdi. Shunday qilib, ular ishni boshlashga tayyor boʻldilar.

¹⁹Bayt–Xoʻronlik Sanballat, Ommonlik malay Toʻviyo va Arabistonlik Gashim buni eshitib, bizning ustimizdan kuldilar, nafrat bilan shunday dedilar:

— Bu qilayotganlaringiz nimasi?! Sizlar shohga qarshi isyon koʻtaryapsizlarmi?!⁺

²⁰Men ularga shunday javob berdim:

— Samoviy Xudo ishimizning barorini beradi. Biz, Uning qullari, devorni qayta qurishni boshlaymiz. Ammo sizlar bizga gaplaringizni oʻtkaza olmaysizlar, qoʻlingizdan hech narsa kelmaydi. Sizlar bizning diniy marosimlarimizda ham qatnasha olmaysiz.

3–BOB

Quddus devori taʼmirlanadi*

Qoʻy darvozasi

3¹Oliy ruhoniy Eliashab qoʻli ostidagi ruhoniylar bilan ishga kirishib, Qoʻy darvozasini qaytadan qurdilar. Soʻngra darvozani Xudoga bagʻishlab, darvozaning qanotlarini oʻrnatdilar. Miyo* minorasidan Xanonil minorasigacha boʻlgan devorni ham Xudoga bagʻishladilar⁺.

²Yerixo shahridan boʻlgan erkaklar devorning keyingi qismini qurdilar. Ulardan keyingi qismini esa Imri oʻgʻli Zakkur qurdi⁺.

Baliq darvozasi

³Xassano urugʻi Baliq darvozasini qurdi. Ular darvozaning yondorlarini tiklab, darvoza qanotlarini, zulfinlarini, tambalarini oʻrnatdilar⁺.

⁴Devorning undan keyingi qismida Xakkoʻzning nabirasi, Uriyoning oʻgʻli Miromoʻt taʼmirlash ishlarini olib bordi.

Keyingi qismida Mashazavilning nabirasi, Barxiyoning oʻgʻli Mashullom, undan keyingi qismida Bano oʻgʻli Zodoʻx taʼmirlash ishlarini olib bordilar⁺.

⁵Keyingi qismida Taxuva shahridan boʻlgan erkaklar taʼmirlash ishlarini olib bordilar. Lekin shahar zodagonlari qurilish nazoratchilari buyurgan ishlardan* bosh tortdilar⁺.

Yashono darvozasi

⁶Posiyox oʻgʻli Yoʻxadax va Besodayax oʻgʻli Mashullom Yashono darvozasini* taʼmirladilar. Ular darvozaning yondorlarini tiklab, darvoza qanotlarini, zulfinlarini, tambalarini oʻrnatdilar.

⁷Devorning navbatdagi qismida Givonlik Malatiyo, Mironoʻtlik Yodoʻn, shuningdek, Givon va Mispax aholisining erkaklari taʼmirlash ishlarini olib bordilar. Mispax shahri Furot daryosining gʻarbidagi viloyatning* maʼmuriy markazi edi.

⁸Devorning keyingi qismida zargarlardan biri Xarhiyo oʻgʻli Uziyol taʼmirlash ishlarini olib bordi. Uning yonida attorlardan biri Xanoniyo taʼmirlash ishlarini olib bordi. Ular Quddus devorining Keng devorgacha boʻlgan qismini taʼmirladilar⁺.

⁹Devorning keyingi qismida Xur oʻgʻli Rafiyo taʼmirlash ishlarini olib bordi. Rafiyo Quddus hududining yarmini boshqaruvchi hokim edi.

¹⁰Undan keyin Xarumaf oʻgʻli Yodiyo oʻz uyining roʻparasidagi devorni taʼmirladi.

Devorning keyingi qismida Xashavniyo oʻgʻli Xattush taʼmirlash ishlarini olib bordi.

¹¹Xarim oʻgʻli Malkiyo va Paxatmoʻab oʻgʻli Xashshub devorning keyingi qismini va Tandir minorasini taʼmirladilar⁺.

¹²Devorning keyingi qismida Xalloxesh oʻgʻli Shallum oʻz qizlari bilan taʼmirlash ishlarini olib bordi. Shallum Quddus hududining ikkinchi yarmini boshqaruvchi hokim edi.

Soylik darvozasi

¹³Xanun boshchiligida Zonoʻvax aholisi Soylik darvozasini taʼmirladi. Ular darvozani qurib, darvozaning qanotlarini, zulfinlarini, tambalarini oʻrnatishdi, devorning ming tirsak* uzunligidagi Goʻng darvozasigacha boʻlgan qismini ham taʼmirlashdi⁺.

Goʻng darvozasi

¹⁴Bayt–Xakerem hududining hokimi Raxav oʻgʻli Malkiyo Goʻng darvozasini taʼmirladi. U darvozani qurib, darvozaning qanotlarini, zulfinlarini, tambalarini oʻrnatdi⁺.

Buloq darvozasi

¹⁵Mispax hududining hokimi Xolxozi oʻgʻli Shallum Buloq darvozasini taʼmirladi. U darvozani qurib, ustini yopdi va darvozaning qanotlarini, zulfinlarini, tambalarini oʻrnatdi. Shuningdek, Siloam* hovuzi yonidagi devorni ham qaytadan qurdi. Devorning bu qismi shohning bogʻidan to Dovud qalʼasidan pastga ketgan zinapoyagacha choʻzilgan edi⁺.

¹⁶Undan keyin Ozbuk oʻgʻli Naximiyo taʼmirlash ishlarini olib bordi. Naximiyo Bayt–Zur hududining yarmini boshqaruvchi hokim edi. U devorni Dovud qabristonining roʻparasigacha — sunʼiy hovuz va Jangchilar uyigacha boʻlgan qismini taʼmirladi⁺.

¹⁷Quyidagi levilar devorning keyingi bir necha qismlarini qaytadan qurdilar: Banix oʻgʻli Raxum devorning keyingi qismini qurdi.

Keylax hududining yarmini boshqaruvchi hokim Xashaviyo oʻz hududi nomidan devorning navbatdagi qismini qurdi.

¹⁸Devorning undan keyingi qismini ularning birodarlari Xanadod oʻgʻli Binnuy* boshchiligida qurishdi. Binnuy Keylax hududining ikkinchi yarmini boshqaruvchi hokim edi.

¹⁹Keyingi qismida Mispax shahri hokimi Yeshuva oʻgʻli Eyzar taʼmirlash ishlarini olib bordi. U aslahaxonaga chiqadigan yoʻlning roʻparasidagi devorni gʻisht tirgovuchigacha* boʻlgan qismini taʼmirladi.

²⁰Zabbay oʻgʻli Borux devorning keyingi qismini — gʻisht tirgovuchidan oliy ruhoniy Eliashabning uyi eshigigacha boʻlgan qismini taʼmirladi⁺.

²¹Xakkoʻzning nabirasi, Uriyo oʻgʻli Miromoʻt* devorning keyingi qismini — Eliashab uyining eshigi roʻparasidan to uyning oxirigacha boʻlgan qismini taʼmirladi⁺.

²²Quddus atrofida istiqomat qiladigan ruhoniylar devorning navbatdagi qismini taʼmirladilar.

²³Ulardan keyin Benyamin va Xashshub devorning oʻz uylari roʻparasidagi qismini taʼmir qildilar.

Ulardan keyin Ononiyohning nabirasi, Masiyoning oʻgʻli Ozariyo oʻz uyining roʻparasidagi qismini taʼmirladi.

²⁴Xanadod oʻgʻli Binnuy* devorning keyingi qismini — Ozariyoning uyidan to devorning burchagidagi gʻisht tirgovuchigacha boʻlgan qismini taʼmirladi.

²⁵Uzay oʻgʻli Polol devorning gʻisht tirgovuchidan boshlangan qismini taʼmirladi. Devorning bu qismi soqchilar hovlisi yonidagi shohning yuqori saroy minorasi roʻparasida joylashgan edi.

Paroʻsh oʻgʻli Podiyo⁺ ²⁶va Ofel tepaligida* istiqomat qiluvchi Maʼbad xizmatkorlari devorning keyingi qismini taʼmirladilar. Ular devorning sharq tomonidagi Suv darvozasigacha va baland minoragacha boʻlgan qismini taʼmirladilar⁺.

²⁷Taxuvalik erkaklar* devorning keyingi qismini taʼmirladilar. Ular baland minoraning roʻparasini to Ofel devorigacha taʼmir qildilar⁺.

Ot darvozasi

²⁸Ruhoniylar guruhi devorning Ot darvozasidan tepalikka tomon ketgan qismini taʼmirladilar. Har biri oʻz uyining roʻparasini taʼmir qildi⁺.

²⁹Immar oʻgʻli Zodoʻx oʻz uyining roʻparasini taʼmirladi.

Shaxaniyo oʻgʻli Shamayo devorning keyingi qismini taʼmirladi. Shaxaniyo Maʼbadning Sharqiy darvozasi darvozaboni edi⁺.

³⁰Shalamiyo oʻgʻli Xanoniyo va Zalafning oltinchi oʻgʻli Xanun devorning keyingi qismini taʼmirladi.

Barxiyo oʻgʻli Mashullom oʻzining uyi roʻparasini taʼmirladi⁺.

³¹Zargarlardan biri Malkiyo devorning burchagidagi yuqori xonagacha boʻlgan qismini taʼmirladi. Maʼbad xizmatkorlarining va savdogarlarning uyi shu yerda — Nazorat* darvozasi yonida joylashgan edi.

³²Devorning burchakdagi yuqori xonadan Qoʻy darvozasigacha boʻlgan qismini zargarlar va savdogarlar taʼmirladilar⁺.

4–BOB

Dushmanlarning niyatini Xudo puchga chiqaradi

4¹Sanballat devorni qurayotganimizni eshitdi–yu, jahli chiqib, qattiq gʻazablandi. Soʻng yahudiylarni masxaralay boshladi⁺. ²U sheriklarining va Samariya lashkarboshilarining oldida shunday dedi: “Bu ojiz yahudiylar nima qilyaptilar oʻzi?! Oʻzlaricha devorni taʼmirlamoqchilarmi?! Bu ishni bir kunda bitirib, qurbonlik kuydirishni ham oʻylayaptilar, shekilli–a?! Yonib bitgan vayronalardan toshlarga jon ato qilmoqchilarmi?!”⁺ ³Ommonlik Toʻviyo Sanballatning yonida edi. U ham shunday dedi: “Ular qurayotgan bu devor ustiga hatto tulki chiqsa ham, devor qulab tushadi.”⁺

⁴Shunda men ibodat qilib dedim: “Ey Xudoyimiz! Bizlarni qanchalik xor qilishayotganini eshitib qoʻy! Ularning masxaralashlarini oʻzlarining boshiga sol. Ular surgun boʻlishsin, dushmanlariga oʻlja boʻlishsin⁺. ⁵Ularning ayblaridan oʻtma, gunohlarini unutma! Axir, ular binokorlar oldida Seni haqorat qildilar*.”⁺

⁶Biz devorni quraverdik, xalq chin dildan ishlagani uchun tez orada devorni yarmigacha koʻtarib boʻldik.

⁷Devorni taʼmirlash ishlari yaxshi ketib, devorning oʻpirilgan joylari tiklana boshlagan edi. Sanballat, Toʻviyo, Arabistonliklar, Ommonliklar va Ashdodliklar* bu haqda eshitib, qattiq gʻazablandilar. ⁸Hammalari birgalikda til biriktirib, Quddusga hujum qilishga va shaharni sarosimaga solishga qasd qildilar⁺. ⁹Lekin biz Xudoyimizga iltijo qildik, shaharni va oʻzimizni kechayu kunduz ulardan himoya qilish uchun qoʻriqchilar tayinladik.

¹⁰Yahudo xalqi esa shunday deb nola qilar edi:

Ogʻir yuk tashuvchilarning holi qolmadi,

Axlatning–chi oxiri koʻrinmaydi!

Bu devorni bitirishga hech koʻzimiz yetmaydi.

¹¹Dushmanlarimiz esa quyidagicha reja qilishardi: “Biz bildirmasdan, koʻrinmay ularning ustiga bostirib boramiz–da, hammalarini oʻldiramiz, ishlarini toʻxtatamiz.” ¹²Ularga qoʻshni boʻlgan yahudiylar ham har tomondan oʻn martacha oldimizga kelishdi va bizni shunday deb ogohlantirishdi: “Xavf ostida qoldingizlar. Yaxshisi, bu joydan chiqib ketinglar, borib, biz bilan yashanglar.”* ¹³Shuning uchun men devorning eng past joylari orqasiga, ochiq joylariga qilich, nayza va yoy bilan qurollangan odamlarni urugʻlari boʻyicha joylashtirdim. ¹⁴Keyin ahvolni koʻrib, yoʻlboshchilarga, amaldorlarga va qolgan xalqqa aytdim: “Dushmanlardan qoʻrqmanglar. Rabbiyni yodingizda tutinglar. U qudratli va haybatli Xudodir. Qarindosh–urugʻlaringizni, oʻgʻil–qizlaringizni, xotinlaringizni, uy–joylaringizni himoya qilish uchun jang qilinglar!”⁺

¹⁵Dushmanlarimizning bizga qarshi oʻylagan fitnalaridan xabardor ekanimizni ularning oʻzlari ham eshitishdi. Ularning niyatini Xudo puchga chiqargan edi. Shunday qilib, hammamiz yana devorni taʼmirlash ishlariga qaytdik. Har kim oʻz ishiga bordi. ¹⁶⁻¹⁷Oʻsha kundan boshlab odamlarimning* yarmi qurilishda ishladi, yarmi esa sovut kiyib, nayza, qalqon va yoy ushlab, soqchilik qildi. Yoʻlboshchilar devorni qurayotgan Yahudo odamlarining yonida oʻz joylarini egallashdi. Ogʻir yuk tashuvchilar bir qoʻli bilan mehnat qilib, bir qoʻlida qurol ushlab, oʻz vazifalarini bajarardilar. ¹⁸Devor qurayotganlarning har biri yoniga qilich bogʻlagan holda ish qilar edi. Burgʻu chaladigan odam ham doim yonimda edi. ¹⁹Men yoʻlboshchilarga, amaldorlarga va qolgan xalqqa aytdim: “Ishimiz katta, oramizdagi masofa uzoq, shuning uchun devor boʻylab bir–birimizdan yiroqlashib, ajralib qolganmiz. ²⁰Burgʻu ovozini eshitishingiz bilanoq, bizga qoʻshilinglar. Xudoyimiz biz uchun jang qiladi!”⁺

²¹Biz shu yoʻsinda mehnat qilardik. Odamlarning yarmi erta tongdan osmonda yulduzlar koʻringuncha nayza ushlab soqchilik qilardi. ²²Men oʻsha paytda odamlarga shunday deb aytdim: “Sizlar oʻz yordamchilaringiz bilan tunni Quddusning ichkarisida oʻtkazinglar. Tunda soqchilik qilinglar, kunduzi esa ishlanglar.” ²³Shunday qilib, hech birimiz — men ham, qarindosh–urugʻlarim ham, odamlarim ham, yonimdagi qoʻriqchilar ham, shu vaqt davomida, hatto kechasi ham kiyimlarimizni yechmadik. Qurollarimiz doimo yonimizda edi.

5–BOB

Naximiyo kambagʻallarga yordam beradi

5¹Oradan bir oz vaqt oʻtgach, baʼzi erkagu ayollar oʻz yahudiy birodarlaridan qattiq noliy boshlashdi⁺. ²Ulardan baʼzilari shunday deb aytishardi: “Biz koʻpchilikmiz, bola–chaqamiz koʻp. Bizga bugʻdoy kerak, boʻlmasa ochlikdan oʻlib qolamiz.” ³Boshqa baʼzi birlari esa shunday deb aytishardi: “Ocharchilik paytida donimiz boʻlsin deb, dalalarimizni, uzumzorlarimizni, uylarimizni garovga beryapmiz.” ⁴Yana birovlari shunday deb nolishardi: “Dalalarimiz va uzumzorlarimiz soligʻini shohga toʻlash uchun pulni qarzga olyapmiz. ⁵Yahudiy birodarlarimizdan bizning kam joyimiz yoʻq! Ularning bolalari bizning bolalarimizdan ortiq emas. Lekin oʻgʻil–qizlarimizni qul, choʻri qilib sotishga majbur boʻlyapmiz. Ha, qizlarimizdan baʼzilari choʻri qilib sotildi ham. Bu xususda biror narsa qilishga ojizmiz. Axir, dalalarimiz, uzumzorlarimiz endi boshqalarning qoʻlida.”⁺

⁶Ularning dod–faryodlarini, shikoyatlarini eshitib, qattiq gʻazablandim. ⁷Bu toʻgʻrida mulohaza qilib, yoʻlboshchilar bilan amaldorlarni koyidim: “Sizlar hali birodarlaringizning garovga qoʻygan mulklarini tortib olyapsizlarmi?!” Soʻngra katta bir yigʻin chaqirtirib, yoʻlboshchilarga tanbeh berdim:⁺ ⁸“Butparast xalqlarga qul va choʻri qilib sotilgan yahudiy birodarlarimizni imkonimiz boricha qaytarib sotib oldik. Endi esa birodarlaringizning qullikka sotilishiga oʻzlaringiz sababchi boʻlyapsizlar. Ularni biz yana qaytarib sotib olishimiz kerakmi?!” Yoʻlboshchilar va amaldorlar sukut saqlab, miq etmay turaverdilar⁺.

⁹Men gapimni davom ettirdim: “Bu ishingiz yaxshi emas. Dushmanlik qilayotgan xalqlarga masxara boʻlmasligingiz uchun Xudoyimizdan qoʻrqib yurishlaringiz kerak emasmi?!⁺ ¹⁰Mana, mening yaqinlarim, odamlarim, hatto oʻzim ham yahudiy birodarlarimizga qarzga pul va bugʻdoy berib turibmiz. Kelinglar, endi ularning garovga qoʻyilgan narsalarini tortib olmaylik! ¹¹Sizlar ulardan tortib olgan dalalarni, uzumzorlarni, zaytunzorlarni, uylarni, foiz qilib olgan pullarni, donni, sharobni, zaytun moyini hoziroq oʻzlariga qaytarib beringlar.”

¹²Yoʻlboshchilar va amaldorlar shunday dedilar: “Aytganlaringizni qilamiz. Biz ularning hamma narsasini qaytarib beramiz, ulardan endi hech narsa talab qilmaymiz.”

Men ruhoniylarni chaqirdim, bergan vaʼdalarini bajarishlari uchun yoʻlboshchilar va amaldorlarga qasam ichirdim⁺. ¹³Soʻng belbogʻimni yechib qoqdim–u* shunday dedim: “Shu vaʼdani bajarmaganni Xudo xuddi shunday qilib qoqib yuborsin. Uni uyidan va mol–mulkidan mahrum qilsin. Xudo oʻsha odamlarni qup–quruq qoldirsin.” Butun jamoa “Omin” deb, Egamizga hamdu sanolar aytdi. Yoʻlboshchilar va amaldorlar bergan vaʼdalarida turdilar⁺.

Naximiyoning fidoyiligi

¹⁴Men Yahudo yurti hokimi etib tayinlanganim uchun xalqdan oziq–ovqat talab qilish huquqiga ega edim. Lekin hokimligimning oʻn ikki yili davomida — Artaxshas hukmronligining yigirmanchi yilidan to oʻttiz ikkinchi yiligacha* men xalqdan oʻzim uchun ham, qarindosh–urugʻlarim uchun ham hech qanday oziq–ovqat talab qilmadim⁺. ¹⁵Mendan oldingi hokimlar xalqdan kuniga qirq kumush tanga* bilan birga oziq–ovqat va sharob ham olib, xalqning yelkasiga minib olgan ekan. Hatto hokimlarning odamlari ham xalqqa hukmini oʻtkazardilar. Men esa Xudodan qoʻrqqanim uchun shunday qilmadim. ¹⁶Buning oʻrniga men butun kuchimni devorni qayta qurishga bagʻishladim. Odamlarimning hammasi* taʼmirlash ishlariga bel bogʻlagan edi. Yer sotib olishga vaqtimizni sarflab oʻtirmadik.

¹⁷Mening dasturxonimdan har kuni 150 yahudiy va ularning amaldorlari taom yerdilar. Bulardan tashqari, atrofdagi xalqlardan kelgan mehmonlarning oyogʻi menikidan uzilmas edi. ¹⁸Har kungi dasturxonimga bitta buqa, oltita semiz qoʻy va bir qancha tovuqlar talab qilinardi. Har oʻn kunda mesh–mesh turli xil sharob kerak boʻlardi. Lekin xalq shusiz ham ogʻir soliqlar* ostida qolib ketganini bilar edim. Shu bois men hokim sifatida talab qilishga haqim boʻlgan oziq–ovqatdan voz kechdim.

¹⁹Ey Xudoyim! Bu xalq uchun qilgan hamma ishlarimni yodingda tut, mendan marhamatingni darigʻ tutmagin⁺.

6–BOB

Naximiyoga qarshi fitna

6¹Sanballat, Toʻviyo, Arabistonlik Gashim va boshqa dushmanlarimiz devorni qurib boʻlganimni, devorda bironta ham oʻpirilgan joy qolmaganini eshitishdi. Lekin darvozalarning qanotlarini hali oʻrnashtirib boʻlmagan edim⁺. ²Shunda Sanballat va Gashim menga: “Kel, Onoʻ tekisligidagi* qishloqlardan birida* uchrashaylik”, deb xabar joʻnatishdi. Lekin ular menga shikast yetkazishga qasd qilayotgan edilar⁺. ³Shuning uchun ularga xabarchilar orqali shunday javob berdim: “Men muhim ish bilan bandman, bora olmayman. Sizlarning oldingizga ketsam, ish toʻxtab qoladi!” ⁴Ular menga toʻrt marta shunday xabar joʻnatishdi, men bir xil javob beraverdim. ⁵Beshinchi marta Sanballatning odami qoʻlida ochiq maktub bilan keldi. ⁶Maktub shunday yozilgan edi:

“Boshqa xalqlar orasida shunday mish–mishlar yuribdi, Gashim* ham oʻsha gapni aytyapti: sen va yahudiylar isyon qilmoqchi boʻlib, devorni qurayotgan ekansizlar. Xabarlarga qaraganda, sen yahudiylarning shohi boʻlishni moʻljallayotgan ekansan⁺. ⁷Sen Quddusda paygʻambarlar tayinlabsan. Paygʻambarlar: «Yahudoning shohi bor», deb sen toʻgʻringda bashorat qilishayotgan ekan. Bu gap–soʻzlar albatta shohning qulogʻiga yetib boradi. Taklifim shuki, kelgin, bu haqda maslahatlashib olaylik.”

⁸Men unga shunday javob joʻnatdim: “Aytganlaringning hammasi yolgʻon. Hammasini oʻzing toʻqib chiqargansan.” ⁹Ular bizni qoʻrqitmoqchi boʻlgan, “Shunday qilsak, ularning qoʻllari ishdan soviydi, ishlari oxiriga yetmay, qolib ketadi”, deb oʻylagan edilar. Shuning uchun men: “Ey Xudo, menga kuch ber!” deb yolvordim.

¹⁰Bir kuni men Maxitavalning nabirasi, Daloyoning oʻgʻli Shamayonikiga bordim. U uyiga berkinib olgan ekan. Shamayo menga shunday dedi*:

Kel, Xudoning uyida uchrashaylik,

Muqaddas xonasiga kirib olaylik*,

Eshiklarini berkitib qoʻyaylik.

Axir, dushmanlaring seni oʻldirgani kelyaptilar,

Shu kecha joningga qasd qilmoqchi boʻlyaptilar.

¹¹— Lekin men shunday javob berdim:

— Mening martabamdagi odam bunday vaziyatda qocharmidi?! Muqaddas xonada yashirinib olsam, jonimni haqiqatan ham qutqara olaman, deb oʻylayapsizmi?! Muqaddas xonaga hecham kirmayman!

¹²Shamayoning soʻzlari Xudodan emasligini men aniq bildim. Toʻviyo va Sanballat Shamayoni yollaganlari uchun, u menga shu xabarni bergan edi. ¹³Ularning bundan maqsadi meni qoʻrqitish, aytganlarini qildirib, meni gunohga botirish edi. Shunda obroʻyim toʻkilib, ularga mazax boʻlib qolardim.

¹⁴Ey Xudoyim! Toʻviyo bilan Sanballatning qilmishlarini yodingda tut. Meni qoʻrqitmoqchi boʻlgan paygʻambar ayol Novadiyoning va boshqa paygʻambarlarning qilmishlarini unutma, ularning jazosini ber⁺.

Devorni taʼmirlash ishlari tugaydi

¹⁵Shunday qilib, devor Elul oyining* yigirma beshinchi kuni — ellik ikki kunda bitkazildi. ¹⁶Atrofdagi xalqlardan boʻlgan dushmanlarimiz buni eshitib, qoʻrqdilar, xijolatda qoldilar. Chunki bu ish Xudoyimizning madadi bilan qilinganini ular bildilar.

¹⁷Ellik ikki kun davomida Yahudo yoʻlboshchilari va Toʻviyo bir–birlari bilan maktub yozishib turdi. ¹⁸Chunki Yahudo yurtidagi koʻp odam Toʻviyoga sodiq edi, bunga ikki sabab bor edi: Toʻviyoning qaynatasi Orax oʻgʻli Shaxaniyo edi, Toʻviyoning oʻgʻli Yohuxanon esa Barxiyo oʻgʻli Mashullomning* qiziga uylangan edi⁺. ¹⁹Oʻsha odamlar mening oldimda Toʻviyoning savob ishlaridan gapirishar, oʻz navbatida mening gaplarimni unga yetkazishar edi. Toʻviyo esa meni qoʻrqitish niyatida maktub joʻnatardi.

7–BOB

7¹Devor qurilib, men darvozalarning qanotlarini oʻrnattirib boʻlganimdan keyin, Maʼbad darvozabonlari*, qoʻshiqchilar va levilar tayinlandi. ²Men ukam* Xoninni va qalʼa qoʻmondoni Xanoniyoni Quddus ustidan hokimlar qilib tayinladim. Xanoniyo sodiq odam boʻlib, boshqalarga qaraganda Xudodan qoʻrqardi⁺. ³Men ularga shunday deb aytdim: “Kun issiq paytida Quddus darvozalarini ochiq qoldirmanglar*. Oʻsha paytda navbatchilikda turgan soqchilar darvozalarni berkitib, qulflab qoʻysinlar. Quddus aholisi orasidan ham qoʻriqchilarni tayinlanglar. Ularning baʼzilari maxsus joylarni, boshqalari esa oʻzlarining uylari atrofini qoʻriqlashsin.”⁺

Surgundan qaytib kelganlarning roʻyxati

⁴•Quddus keng, katta shahar edi. Lekin shaharda koʻp odam yashamas, hali uylar koʻp qurilmagan edi. ⁵Shunda yoʻlboshchilarni, amaldorlarni va xalqni toʻplab, urugʻlari boʻyicha roʻyxat tuzishni Xudoyim koʻnglimga soldi. Men Yahudoga surgundan birinchi boʻlib qaytib kelganlarning* nasabnomasi roʻyxatini topdim. Nasabnoma kitobida quyidagilar yozilgan edi:

⁶⁻⁷“Bobil shohi Navuxadnazar asir qilib olib ketgan yahudiylarning* bir qismi Quddusga va Yahudo yurtidagi oʻz shaharlariga qaytib kelib, oʻrnashdilar. Ular Zarubabel, Yoshua, Naximiyo, Ozariyo*, Ramiyo, Naxamonax, Mardoxay, Bilshon, Mispar, Bigʻvay, Nixum va Banax boshchiligida qaytib kelgan edilar.

Isroil urugʻlari ota–bobolari boʻyicha roʻyxat qilinadi

Surgundan qaytib kelgan Isroil erkaklarining soni quyidagicha edi:⁺⁺

⁸Paroʻsh urugʻidan — 2172 nafar erkak⁺.

⁹Shafatiyo urugʻidan — 372 nafar erkak.

¹⁰Orax urugʻidan — 652 nafar erkak.

¹¹Paxatmoʻab, yaʼni Yeshuva hamda Yoʻab urugʻlaridan — 2818 nafar erkak.

¹²Elam urugʻidan — 1254 nafar erkak.

¹³Zattu urugʻidan — 845 nafar erkak.

¹⁴Zakkay urugʻidan — 760 nafar erkak.

¹⁵Binnuy urugʻidan — 648 nafar erkak.

¹⁶Boʻvay urugʻidan — 628 nafar erkak.

¹⁷Ozgad urugʻidan — 2322 nafar erkak.

¹⁸Odonixam urugʻidan — 667 nafar erkak.

¹⁹Bigʻvay urugʻidan — 2067 nafar erkak.

²⁰Adin urugʻidan — 655 nafar erkak.

²¹Oter, yaʼni Yoxizqiyo urugʻidan — 98 nafar erkak.

²²Xashum urugʻidan — 328 nafar erkak.

²³Bezay urugʻidan — 324 nafar erkak.

²⁴Xorif urugʻidan — 112 nafar erkak.

²⁵Givon urugʻidan — 95 nafar erkak.

Isroil urugʻlari ota–bobolarining shaharlari boʻyicha roʻyxat qilinadi

²⁶Tagi Baytlahmlik va Natufolik — 188 nafar erkak.

²⁷Tagi Onotoʻtlik — 128 nafar erkak.

²⁸Tagi Bayt–Ozmobitlik — 42 nafar erkak.

²⁹Tagi Xirat–Yoʻrimlik, Xafiralik va Baroʻtlik — 743 nafar erkak.

³⁰Tagi Ramalik va Gebolik — 621 nafar erkak.

³¹Tagi Mixmashlik — 122 nafar erkak.

³²Tagi Baytillik va Aylik — 223 nafar erkak.

³³Tagi Navolik — 52 nafar erkak.

³⁴Tagi Elamlik — 1254 nafar erkak.

³⁵Tagi Xarimlik — 320 nafar erkak.

³⁶Tagi Yerixolik — 345 nafar erkak⁺.

³⁷Tagi Loʻdlik, Hodidlik va Onoʻlik — 721 nafar erkak.

³⁸Tagi Sanolik — 3930 nafar erkak⁺.

Ruhoniylar urugʻlari

³⁹Surgundan qaytib kelgan ruhoniylarning soni quyidagicha edi:

Yoshua naslidan, aniqrogʻi Yodiyo urugʻidan — 973 nafar erkak⁺.

⁴⁰Immar urugʻidan — 1052 nafar erkak⁺.

⁴¹Pashxur urugʻidan — 1247 nafar erkak⁺.

⁴²Xarim urugʻidan — 1017 nafar erkak⁺.

Levilar urugʻlari

⁴³Surgundan qaytib kelgan levilar urugʻlarining soni quyidagicha edi:

Xoʻdavo naslidan boʻlgan Yeshuva, aniqrogʻi Kadmil urugʻlaridan — 74 nafar erkak.

⁴⁴Osif urugʻidan boʻlgan qoʻshiqchilar — 148 nafar erkak⁺.

⁴⁵Shallum, Oter, Talmoʻn, Oqquv, Xatita va Shoʻvay urugʻlaridan boʻlgan Maʼbad darvozabonlari — 138 nafar erkak⁺.

Maʼbad xizmatkorlari urugʻlari

⁴⁶Surgundan qaytib kelgan Maʼbad xizmatkorlarining urugʻlari quyidagilar edi:

Zixo, Xasufa, Tabbayoʻt,⁺

⁴⁷Kerosh, Siyo, Padoʻn,

⁴⁸Lavon, Xagava, Shalmay,

⁴⁹Xanon, Giddol, Gaxar,

⁵⁰Rayo, Ratan, Nakudo,

⁵¹Gʻazzom, Uzzo, Posiyox,

⁵²Besay, Munim, Nafusim,

⁵³Bobuh, Xakufa, Xorxur,

⁵⁴Bazulat, Maxido, Xarsha,

⁵⁵Borkis, Sisaro, Tamax,

⁵⁶Naziyo, Xatifa.

Sulaymonning qarollari urugʻlari

⁵⁷Sulaymon qarollarining* surgundan qaytib kelgan urugʻlari quyidagilar edi:

Soʻtay, Soʻfarat, Paridax,⁺

⁵⁸Yalox, Darxun, Giddol,

⁵⁹Shafatiyo, Xattil, Paxarathazzavoyim, Omon.

⁶⁰Maʼbad xizmatkorlari va Sulaymonning qarollari urugʻlaridan boʻlganlarning jami 392 kishi edi.

Nasl–nasabi nomaʼlum urugʻlar

⁶¹⁻⁶²Quyidagilar Tel–Malax, Tel–Xarsha, Xarub, Adoʻn va Immar shaharlaridan kelgan edilar:

Daloyo, Toʻviyo va Nakudo urugʻlari — 642 kishi.

Lekin bular oʻzlarining urugʻboshisi Isroil nasliga mansubligini isbotlay olmasdilar.

⁶³⁻⁶⁴Quyidagi ruhoniylar urugʻlari ham oʻz nasabnomasini topa olmadilar: Xavayo, Xakkoʻz va Borzulay urugʻlari. (Borzulayning bobosi Giladlik Borzulay degan odamning qiziga uylangan boʻlib, bu urugʻ oʻsha ayolning urugʻi nomi bilan yuritilar edi.) Shu sababdan ular xizmat qilishga nopok hisoblanib, ruhoniylikka qabul qilinmadilar⁺. ⁶⁵Yahudo hokimi* ularga shunday dedi: «Birorta ruhoniy Xudodan Urim va Tummim* orqali ruhoniy ekanligingizni soʻrab, tasdiqlamaguncha, sizlar nazrlarning ruhoniylarga tegishli ulushidan tanovul qilmaysizlar.»⁺

Surgundan qaytib kelgan jamoaning jami

⁶⁶Bu jamoa jami 42.360* kishidan iborat edi. ⁶⁷Bulardan tashqari, qul va choʻrilari — 7337 kishi, qul va choʻri qoʻshiqchilar 245 kishi edi. ⁶⁸Jamoaning 736 ta oti, 245 ta xachiri, ⁶⁹435 ta tuyasi, 6720 ta eshagi bor edi.

⁷⁰Baʼzi urugʻboshilar qurilish ishlari uchun inʼomlar berdilar. Hokim ham xazinaga 1000 oltin tanga*, 50 ta togʻoracha va ruhoniylar uchun 530 ta koʻylak berdi. ⁷¹Baʼzi urugʻboshilar inshoot qurilishi uchun xazinaga 20.000 oltin tanga*, 80 pud* kumush berdilar. ⁷²Qolgan xalq jami 20.000 oltin tanga, 75 pud* kumush va ruhoniylar uchun 67 ta koʻylak berdilar. ⁷³(73a) Shunday qilib, ruhoniylar, levilar, Maʼbad darvozabonlari, qoʻshiqchilar, Maʼbad xizmatkorlari va xalqning qolganlari oʻz shaharlariga borib joylashdilar.”

8–BOB

Ezra xalqqa Tavrotni oʻqib beradi

8¹(7:73b) Yettinchi oyda* Isroil xalqi oʻz shaharlarida oʻrnashib olgandan keyin,⁺ (8:1) butun xalq Suv darvozasi oldidagi maydonda toʻplandi. Ular tafsirchi Ezraga: “Isroil xalqiga Muso orqali Egamiz bergan Tavrotni olib keling”, deb aytdilar. ²Shunday qilib, yettinchi oyning* birinchi kunida ruhoniy Ezra Tavrotni jamoa oldiga olib keldi. Erkagu ayol, esini tanigan hamma odam shu yerda edi. ³Ezra Suv darvozasining oldidagi maydonda sahardan peshingacha jamoaga Tavrotni oʻqib berdi. Jamiki xalq diqqat bilan quloq solib tingladi⁺. ⁴Tafsirchi Ezra yigʻin uchun tayyorlangan baland yogʻoch supa ustida turardi. Uning oʻng tomonida Mattitiyo, Shama, Onoyoh, Uriyo, Xilqiyo, Masiyo va chap tomonida Podiyo, Mishail, Malkiyo, Xashum, Xashbaddanax, Zakariyo, Mashullom turar edilar.

⁵Ezra baland supa ustida turgani uchun jamiki xalq uni koʻrib turar edi. U butun xalqning koʻzi oldida Tavrot kitobini ochdi. Ezra kitobni ochganda, butun xalq oʻrnidan turdi. ⁶Soʻngra Ezra ulugʻvor Xudo — Egamizni olqishladi, jamiki xalq qoʻllarini koʻtarib, “Omin, Omin”, dedi. Soʻng xalq ikki bukilib, Egamizga taʼzim qildi⁺.

⁷Xalq joyida turar ekan, levilar — Yeshuva, Banix, Sharaviyo, Yomin, Oqquv, Shabbatay, Xoʻdiyo, Masiyo, Kilit, Ozariyo, Yoʻzabad, Xanon va Paliyo xalqqa Tavrotni tushuntirar edilar. ⁸Ular Xudoning Tavrot kitobidan oʻqib, oʻqiganlarini tarjima qilib berardilar*, Tavrotning mazmunini tushuntirardilar, shuning uchun xalq oʻqilganlarni tushundi.

⁹Butun xalq Tavrot soʻzlarini eshitganlarida yigʻladi. Lekin hokim Naximiyo*, ruhoniy va tafsirchi boʻlgan Ezra, shuningdek, xalqqa Tavrotni tushuntirgan levilar butun jamoaga aytdilar: “Bugungi kun Egangiz Xudoga bagʻishlangan muqaddas kundir, shuning uchun qaygʻurmanglar, yigʻlamanglar.” ¹⁰Keyin Ezra* xalqqa dedi: “Endi uylaringizga qaytib boringlar, yogʻli taomlar yeb, shirin sharob ichinglar. Hech narsa tayyorlamaganlarga taomlaringizdan beringlar. Bugungi kun Rabbimizga bagʻishlangan muqaddas kundir. Bugun qaygʻurmanglar, axir, Egamiz tufayli topgan sevinchingiz najot qoʻrgʻoningizdir.” ¹¹Levilar ham jamiki xalqqa: “Xotirjam boʻlinglar, qaygʻuga botmanglar, chunki bu kun muqaddasdir”, deb tasalli berdilar. ¹²Jamiki xalq Tavrotdan eshitgan soʻzlarini anglab tushunganlari uchun yeb–ichgani, taom ulashib, katta xursandchilik qilgani uylariga ketishdi⁺.

Chayla bayrami

¹³Ertasi kuni jamiki xalqning urugʻboshilari, ruhoniylar va levilar Tavrot soʻzlarini oʻrganish uchun tafsirchi Ezraning huzuriga kelishdi. ¹⁴Ular Tavrotni oʻrganib, Muso orqali Egamiz bergan Chayla bayrami haqidagi amrni topdilar. Bu amrga koʻra*, Isroil xalqi yettinchi oyda* nishonlanadigan Chayla bayrami kunlarida chaylalarda yashashlari kerakligini bildilar⁺. ¹⁵Bundan tashqari, Quddusda va Isroil xalqining hamma shaharlarida quyidagilar eʼlon qilinishi kerakligini ham bilib oldilar: “Tavrotda yozilgan koʻrsatmalarga muvofiq, qirlarga chiqinglar, chaylalar yasash uchun zaytun daraxti, mirta butasi*, palma daraxtining va boshqa daraxtlarning shox–shabbalaridan olib kelinglar.” ¹⁶Shunday qilib, xalq borib, shox–shabbalar olib keldi va oʻzlari uchun chaylalar yasashdi. Ular chaylalarni uylarining tomlarida*, hovlilarida, Xudoning uyi hovlisida, Suv darvozasi yonidagi maydonda, Efrayim darvozasi yonidagi maydonda yasadilar⁺. ¹⁷Surgundan qaytgan hamma odamlar chaylalar yasab, oʻsha chaylalarda yashadilar. Nun oʻgʻli Yoshua davridan beri Isroil xalqi bunday bayramni nishonlamagan edi. Hamma gʻoyat xursand edi. ¹⁸Ezra har kuni — bayramning birinchi kunidan oxirgi kunigacha Xudoning Tavrot kitobidan oʻqib berdi. Tavrotda talab qilinganiday, ular yetti kun bayramni nishonladilar, sakkizinchi kuni muqaddas yigʻin boʻldi⁺.

9–BOB

Xalq gunohlari uchun tavba qiladi

9¹Yettinchi oyning* yigirma toʻrtinchi kuni Isroil xalqi yana yigʻin qildi. Ular qaygʻudan qanorga oʻranib, boshlaridan tuproq sochib, roʻza tutdilar⁺. ²Isroil nasli oʻzlarini hamma begonalardan ayirib oldilar, soʻng oʻzlarining va ota–bobolarining gunohlari uchun tavba qildilar⁺. ³Ular taxminan uch soat davomida tik turib, Egasi Xudoning Tavrot kitobidan oʻqilgan soʻzlarni eshitdilar. Keyingi uch soat davomida esa tavba qilib, Egasi Xudoga sajda qildilar. ⁴Oʻsha yerda levilar turadigan bir zina bor edi. Yeshuva, Banix, Kadmil, Shabaniyo, Boʻnax, Sharaviyo, Banix va Xanonax oʻsha zinaga chiqib, Egasi Xudoga qattiq ovozda iltijo qildilar.

Levilar tavba–tazarru bilan ibodat qiladilar

⁵Soʻngra levilardan boʻlgan Yeshuva, Kadmil, Banix, Xashavniyo, Sharaviyo, Xoʻdiyo, Shabaniyo va Patixiyo xalqqa daʼvat qilib dedilar: “Endi turinglar, Egangiz Xudoni olqishlanglar!” Levilar hamdu sano oʻqidilar:

“Ey Egamiz Xudo! Senga abadulabad hamdu sanolar boʻlsin. Senga munosib hamdu sano aytishga tilimiz ojiz boʻlsa–da, hamma Sening ulugʻvor nomingni olqishlasin.

⁶Yolgʻiz Sen Egamizdirsan! Sen osmonni, beqiyos falakni, undagi hamma samoviy jismlarni, zaminni, zamindagi hamma narsani, dengizlarni, dengizlardagi hamma narsani yaratgansan. Ularning hammasiga jon ato qilgan Sensan. Samodagi farishtalar Senga sajda qiladi⁺.

⁷Sen Parvardigor Egamizsan. Sen Ibromni tanlab olding, uni Xaldeydagi Ur shahridan olib chiqding, unga Ibrohim deb ism berding⁺. ⁸Uning sodiqligiga amin boʻlding. Shuning uchun u bilan ahd qilib, deding: «Sening nasllaringga Kanʼon, Xet, Amor, Pariz, Yobus va Girgosh xalqlarining yurtlarini beraman.» Sen ahdingda turding, chunki Sen sodiq Xudosan⁺.

⁹Ota–bobolarimizning Misrdagi azob–uqubatlarini Oʻzing koʻrding, ularning Qizil dengizda* qilgan dod–faryodlarini eshitding⁺. ¹⁰Sen firʼavnga, uning barcha aʼyonlariga, Misr yurtining xalqiga qarshi alomatu moʻjizalar koʻrsatding. Chunki ular ota–bobolarimizga nisbatan surbetlarcha ish tutganlarini bilarding. Oʻshanda qozongan dovrugʻing shu kungacha saqlanib qolgan⁺. ¹¹Sen ota–bobolarimizning koʻz oʻngida dengizni ikkiga boʻlding, shu bois ular dengiz orqali quruq yerdan oʻtdilar. Ularni taʼqib qilayotgan Misrliklarni esa Sen dengiz qaʼriga uloqtirding. Ular bahaybat suvlarga toshday gʻarq boʻldilar⁺. ¹²Sen kunduzi ota–bobolarimizni ustun shaklidagi bulut bilan boshlab bording, kechalari ustun shaklidagi alanga bilan ularning yoʻllarini yoritding⁺.

¹³Sen Sinay togʻi uzra kelib turding, samodan turib ularga gapirding, ularga adolatli qoidalar, toʻgʻri qonunlar, yaxshi farmonlaru amrlar berding⁺. ¹⁴Senga bagʻishlangan Shabbat kuniga rioya qilish toʻgʻrisida ularga koʻrsatmalar berding. Quling Muso orqali ularga amrlar, farmonlar, qonunlar berding⁺.

¹⁵Ular och qolganlarida, samodan non berding, chanqaganlarida qoyadan ularga suv chiqarib berding. Sen Kanʼon yurtini ularga beraman, deya ont ichgan eding. Soʻng ularga, boringlar, oʻsha yerni mulk qilib olinglar, deb aytding⁺. ¹⁶Lekin ota–bobolarimiz oʻzlariga bino qoʻyib, oʻjarlik qildilar, Sening amrlaringga itoat etmadilar. ¹⁷⁻¹⁸Ular Senga itoat etishdan bosh tortdilar, ularning orasida koʻrsatgan moʻjizalaringni esga olmadilar. Shu qadar oʻjarlik qildilarki, Misrdagi qullikka qaytib borish uchun oʻzlariga yoʻlboshchi tayinladilar. Lekin Sen kechiradigan, inoyatli, rahmdil, jahli tez chiqmaydigan, sodiq sevgisi moʻl Xudosan. Bizning ota–bobolarimiz oʻzlariga buqaning tasvirini yasab: «Mana bizlarni Misrdan olib chiqqan xudoyimiz», degan edilar. Shu tariqa oʻta shakkoklik qilgan edilar. Hatto oʻshanda ham Sen ota–bobolarimizni tark etmading⁺⁺.

¹⁹Sen gʻoyat rahmdil boʻlganing uchun ota–bobolarimizni sahroda tashlab ketmading. Ularni kunduzlari doim bulut ustuni bilan yoʻlda boshlab bording, kechalari yura olsin deb, doim alanga ustuni bilan yoʻllarini yoritding⁺. ²⁰Ularga oʻgit bersin deb, ezgu Ruhingni baxsh etding, ularning ogʻzidan mannani* uzmading, chanqoqlari bosilsin deb, suv berding⁺. ²¹Sen qirq yil sahroda ularga gʻamxoʻrlik qilding, ular hech narsaga muhtojlik sezmadilar, kiyimlari toʻzmadi, oyoqlari shishib ketmadi⁺.

²²Sen ularga shohliklar va xalqlar ustidan gʻalaba ato qilding, qoʻlga kiritgan yerning har bir parchasini taqsimlab berding. Ular Xashbon shohi Sixoʻnning yurtini*, Bashan shohi Oʻgning yurtini mulk qilib oldilar⁺. ²³Sen ularning nasllarini samodagi yulduzlar singari koʻpaytirding. Ota–bobolariga vaʼda qilgan yurtga ularni olib kirding⁺. ²⁴Ular borib, Kanʼon yurtini mulk qilib oldilar. Sen ularga Kanʼon yurti aholisini boʻysundirib berding, bu yurtni shohlariyu mahalliy xalqlari bilan birga ularning qoʻllariga berib: «Bularga istaganingizni qilinglar», deding⁺. ²⁵Ota–bobolarimiz mustahkam shaharlarni, hosildor yerlarni qoʻlga kiritdilar, ajoyib buyumlar bilan toʻla uylarga, qazilgan sardobalarga, uzumzorlarga, zaytunzorlarga, koʻplab mevali daraxtlarga ega boʻldilar. Yeb toʻydilar, semirdilar, Sening ulugʻ marhamatingdan koʻngillarini chogʻ qildilar⁺.

²⁶Lekin shunga qaramay, ular yana itoatsizlik qilib, Senga qarshi bosh koʻtardilar. Qonunlaringni mensimadilar, «Egamizga qaytinglar», deb daʼvat qilgan paygʻambarlaringni oʻldirdilar. Oʻtaketgan shakkokliklar qildilar⁺. ²⁷Shuning uchun Sen ularni dushmanlari qoʻliga berding, dushmanlari ularga zulm oʻtkazdilar. Ular azob tortganlarida Senga iltijo qilishdi, Sen ularning iltijolarini samodan turib eshitding. Buyuk rahm–shafqating tufayli ularga qutqaruvchilarni yubording. Qutqaruvchilar ularni dushmanlari qoʻlidan xalos qildilar⁺. ²⁸Lekin hammasi yaxshi boʻlgandan keyin, ular Sening oldingda yana qabihlik qilishdi. Sen ularni yana dushmanlari qoʻliga berib, tark etding. Dushmanlari ular ustidan hukmronlik qilishdi. Ota–bobolarimiz yana Senga yuz burib, iltijo qilganlarida, samodan turib ularning iltijolarini eshitding. Sen rahmdil boʻlganing uchun koʻp martalab ularga najot berding⁺.

²⁹Qonunlarim boʻyicha oldingiday yashanglar, deb ularni ogohlantirding. Lekin ular oʻzlariga bino qoʻyib, Sening amrlaringga itoat etmadilar. Garchi qonun–qoidalaringga amal qilish hayot bersa–da, ular bu qonun–qoidalaringga qarshi gunoh qildilar, oʻjarlik bilan qonun–qoidalaringdan yuz oʻgirdilar, itoat etishdan bosh tortdilar⁺. ³⁰Uzoq yillar Sen ularga sabr–toqat qilib kelding, Ruhing ila paygʻambarlar orqali xalqingni ogohlantirib kelding. Lekin ular Senga quloq solmadilar. Shu sababdan Sen ularni taslim qilib, begona xalqlarning qoʻliga berding⁺. ³¹Ammo shunday boʻlsa ham, buyuk rahm–shafqating tufayli Sen ularni qirib tashlamading, ularni tark etmading, chunki Sen inoyatli, rahmdil Xudosan!⁺

³²Ey Xudoyimiz! Sen buyuk, qudratli va haybatli Xudosan! Sen ahdingda turasan, sodiq sevgingni saqlaysan. Chekkan azob–uqubatlarimizdan koʻz yumma. Axir, Ossuriya shohlari davridan bugungacha shohlarimiz, yoʻlboshchilarimiz, ruhoniylarimiz, paygʻambarlarimiz, ota–bobolarimiz, butun xalqimiz boshiga ogʻir azob–uqubatlar tushdi⁺. ³³Sen bizni jazolab toʻgʻri qilding. Sen sadoqat bilan ish tutding, biz esa qabihlik qildik⁺. ³⁴Shohlarimiz, yoʻlboshchilarimiz, ruhoniylarimiz, ota–bobolarimiz Sening qonunlaringga rioya qilmadilar, Sen bergan amrlaringga, ogohlantirishlaringga ular quloq solmadilar⁺. ³⁵Hatto oʻz shohligiga ega boʻlgan paytlarida, Sen ularga buyuk marhamat koʻrsatgan boʻlsang ham, ular Senga xizmat qilmadilar. Sen ularga keng, serhosil bir yurt berding, lekin ular qabih ishlaridan qaytmadilar⁺.

³⁶Mana, bugun biz qulmiz! Sen ota–bobolarimizga bergan yurtda biz qul boʻlib yashayapmiz. Sen esa bu yurtni ota–bobolarimizga mevalaridan, moʻl–koʻlchiligidan bahramand boʻlsin deb bergansan⁺. ³⁷Ammo gunohlarimiz oqibatida Sen bizni shohlarga tobe qilib qoʻyding. Yurtimizning moʻl hosili oʻshalarga ketadi. Ular bizga va chorvamizga xohlagan ishini qiladi. Evoh, ogʻir kulfatda qoldik!”⁺

Xalq Xudoga itoat etishga qaror qiladi

³⁸Xalq quyidagicha qaror qildi:

“Boʻlib oʻtgan voqealar tufayli biz yozma ravishda qatʼiy qaror qilyapmiz. Yoʻlboshchilarimiz, levilarimiz va ruhoniylarimiz bu qarorga muhrlarini bosdilar⁺.

10–BOB

10¹Xaxaliyo oʻgʻli, hokim Naximiyo qarorni tasdiqlab, muhrladi. Zidqiyo ham qarorga muhrini bosdi. Bulardan tashqari, qarorni muhrlaganlarning ismlari quyidagichadir:⁺

²Sarayo, Ozariyo, Yeremiyo,

³Pashxur, Emoriyo, Malkiyo,

⁴Xattush, Shabaniyo, Mallux,⁺

⁵Xarim, Miromoʻt, Obodiyo,

⁶Doniyor, Ginatoy, Borux,

⁷Mashullom, Abiyo, Miyomin,

⁸Maziyo, Bilgi, Shamayo.

Ular ruhoniylar edilar.

⁹Levilar:

Ozaniyo oʻgʻli Yeshuva,

Xanadod urugʻidan Binnuy,

Kadmil,⁺

¹⁰ularning sheriklari:

Shabaniyo, Xoʻdiyo,

Kilit, Paliyo, Xanon,

¹¹Mixa, Rexob, Xashaviyo,

¹²Zakkur, Sharaviyo, Shabaniyo,

¹³Xoʻdiyo, Banix, Baninu.

¹⁴Xalq yoʻlboshchilari:

Paroʻsh, Paxatmoʻab,

Elam, Zattu, Banix,⁺

¹⁵Boʻnax, Ozgad, Boʻvay,

¹⁶Odoniyo, Bigʻvay, Adin,

¹⁷Oter, Yoxizqiyo, Azzur,

¹⁸Xoʻdiyo, Xashum, Bezay,

¹⁹Xorif, Onotoʻt, Nabay,

²⁰Maxpiyosh, Mashullom, Xazir,

²¹Mashazavil, Zodoʻx, Yodduva,

²²Pilatiyo, Xanon, Onoyoh,

²³Xoʻsheya, Xanoniyo, Xashshub,

²⁴Xalloxesh, Pilxo, Shoʻvex,

²⁵Raxum, Xashavno, Masiyo,

²⁶Oxiyo, Xanon, Onon,

²⁷Mallux, Xarim, Banax.

Qaror mazmuni

²⁸Biz, jamiki Isroil xalqi — ruhoniylar, levilar, Maʼbad darvozabonlari, qoʻshiqchilar, Maʼbad xizmatchilari va Xudoning qonuniga muvofiq oʻzlarini mahalliy xalqlardan ayirgan hamma yahudiylar xotinlari va esini tanigan oʻgʻil–qizlari bilan birga,⁺ ²⁹yoʻlboshchilarimiz qatorida ont ichamiz. Agar ontimizni buzsak, laʼnati boʻlaylik. Xudo Oʻz quli Muso orqali bergan qonunga biz amal qilib yashaymiz. Egamiz Rabbiyning amrlariga, qonun–qoidalariga va farmonlariga rioya qilamiz.

³⁰Biz mahalliy xalqlar bilan quda–andachilik qilmaymiz⁺.

³¹Agar mahalliy odamlar Shabbat kuni yoki boshqa biror muqaddas kunda sotish uchun don yoki har xil mol olib kelishsa, ulardan hech narsa sotib olmaymiz.

Biz har yettinchi yili yerga ishlov bermaslikka va bergan hamma qarzlarimizdan voz kechib yuborishga vaʼda qilamiz⁺.

³²Bundan tashqari, shuni vaʼda qilamizki, Xudoyimizning uyidagi sajda marosimlari ehtiyojlari uchun har yili bir misqol kumushni* topshiramiz⁺. ³³Bu pullar quyidagi narsalar uchun sarf qilinadi: muqaddas nonlar uchun, kundalik don nazrlari uchun, kundalik kuydiriladigan qurbonliklar uchun, Shabbat kunida, yangi oy shodiyonasida, har yili oʻtkaziladigan bayramlarda keltiriladigan qurbonliklar, nazrlar va boshqa ehsonlar uchun, Isroil xalqini poklaganda qilinadigan gunoh qurbonliklari uchun, Xudoyimizning uyida qilinadigan boshqa sarf–xarajatlar uchun⁺.

³⁴Biz qurʼa tashlab*, ruhoniylar, levilar va xalqning har bir xonadoni qay vaqtda Xudoning uyi uchun oʻtin olib kelishlari kerakligini aniqlab oldik. Soʻng shunday vaʼda berdik: biz har yili belgilangan paytda oʻtin olib kelamiz. Shu yoʻl bilan Tavrotda, Egamiz Xudoning qurbongohida doimo olov yonib tursin, deb yozilgan amrni bajaramiz⁺.

³⁵Biz har yili yerimizning birinchi hosilini va hamma mevali daraxtlarimizning birinchi hosilini Egamizning uyiga olib kelamiz, deb vaʼda qilamiz⁺. ³⁶Shuningdek, Tavrotda yozilganiga muvofiq, toʻngʻich oʻgʻillarimizni, mol–qoʻylarimizning birinchi tugʻilganlarini Xudoyimizga bagʻishlaymiz, deb vaʼda qilamiz. Biz ularni Xudoyimizning uyida oʻz vazifasini oʻtayotgan ruhoniylarga olib kelamiz⁺. ³⁷Ruhoniylarga atalgan mahsulotlarni Xudoyimizning uyidagi omborxonalarga olib kelamiz. Unimizning va boshqa don mahsulotlarimizning aʼlosini, mevalarimizning aʼlosini, yangi sharob va zaytun moyimizning aʼlosini omborxonalarga olib kelamiz.

Biz yerimizning hosilidan levilarga ushr* berishga vaʼda qilamiz. Dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlgan hamma shaharlarimizdan levilar ushr yigʻadilar⁺. ³⁸Levilar ushrni olayotganlarida, Horun naslidan boʻlgan ruhoniy ularning yonida boʻladi. Levilar ushrning oʻndan birini Xudoyimizning uyiga olib kelib, omborxonalarga joylashtiradilar⁺.

³⁹Xullas, Isroil xalqi va levilar ehson qilgan don, sharob va zaytun moylarini Maʼbaddagi omborlarga olib kelishadi. Bu omborxonalar oʻz vazifasini oʻtayotgan ruhoniylar, darvozabonlar va qoʻshiqchilarning xonalari yonida joylashgan boʻlib, u yerda Maʼbad buyumlari ham saqlanadi.

Biz Xudoyimizning uyini qarovsiz qoldirmaymiz, deb vaʼda beramiz.”⁺

11–BOB

Quddusda joylashgan xalq

11¹•Xalq yoʻlboshchilari Quddusda oʻrnashib oldilar. Qolgan xalq esa qurʼa tashladi*, chunki har oʻnta xonadondan bittasi muqaddas Quddus shahriga koʻchib borishi, qolgan toʻqqiztasi boshqa shaharlarda qolishlari kerak edi⁺. ²Oʻz xohishi bilan Quddusga koʻchib bormoqchi boʻlganlarning hammasini xalq duo qildi.

³⁻⁴Shunday qilib, Isroil xalqining koʻpchiligi, ruhoniylar, levilar, Maʼbad xizmatchilari, Sulaymon qarollarining avlodlari Yahudo yurtidagi boshqa shaharlarda, oʻzlarining mulkida yashab qoldilar. Yahudo va Benyamin qabilalaridan baʼzilari esa Quddusda qaytadan uy–joy qildilar.

Quddusda oʻrnashib olgan viloyat* yoʻlboshchilarining roʻyxati quyidagichadir:

Yahudo qabilasidan:

Quddusda Uzziyo oʻgʻli Otayox oʻrnashdi. Otayoxning nasabnomasi quyidagicha edi: Uzziyo — Zakariyoning oʻgʻli, Zakariyo — Emoriyoning oʻgʻli, Emoriyo — Shafatiyoning oʻgʻli, Shafatiyo — Maxaliyolning oʻgʻli, Maxaliyol Paraz naslidan edi⁺⁺.

⁵Borux oʻgʻli Masiyo ham Quddusda oʻrnashdi. Masiyoning nasabnomasi quyidagicha edi: Borux — Xolxozining oʻgʻli, Xolxozi — Xaziyoning oʻgʻli, Xaziyo — Odayoning oʻgʻli, Odayo — Yoʻxarivning oʻgʻli, Yoʻxariv — Zakariyoning oʻgʻli, Zakariyo Shelo naslidan edi⁺.

⁶Paraz naslidan Quddusda hammasi boʻlib 468 nafar bahodir jangchi yashar edi.

⁷Benyamin qabilasidan:

Quddusda Mashullom oʻgʻli Sallu oʻrnashdi. Salluning nasabnomasi quyidagicha edi: Mashullom — Yoʻadning oʻgʻli, Yoʻad — Podiyoning oʻgʻli, Podiyo — Xulayoning oʻgʻli, Xulayo — Masiyoning oʻgʻli, Masiyo — Ixtiyolning oʻgʻli, Ixtiyol — Yeshayoning oʻgʻli.

⁸Salluning izdoshlari Gabboy va Salloy ham Quddusda oʻrnashdilar.

Benyamin naslidan Quddusda hammasi boʻlib 928 nafar odam yashar edi. ⁹Ularning lashkarboshisi Zixri oʻgʻli Yoʻel edi, Xassinuva oʻgʻli Yahudo esa Yoʻelning oʻng qoʻl yordamchisi edi.

¹⁰Ruhoniylardan:

Quddusda Yoʻxariv oʻgʻli Yodayo, Yoxin ¹¹va oliy ruhoniy Sarayo oʻrnashdilar. Sarayoning nasabnomasi quyidagicha edi: Sarayo — Xilqiyoning oʻgʻli, Xilqiyo — Mashullomning oʻgʻli, Mashullom — Zodoʻxning oʻgʻli, Zodoʻx — Maroyoʻtning oʻgʻli, Maroyoʻt Oxitobning oʻgʻli edi⁺. ¹²Yodayo, Yoxin va Sarayoning Xudo uyida xizmat qiladigan qarindosh–urugʻlari hammasi boʻlib 822 nafar odam edi.

Yeroxam oʻgʻli Odayo ham Quddusda oʻrnashib oldi. Uning nasabnomasi quyidagicha edi: Yeroxam — Palaliyoning oʻgʻli, Palaliyo — Omzining oʻgʻli, Omzi — Zakariyoning oʻgʻli, Zakariyo — Peshxurning oʻgʻli, Peshxur — Malkiyoning oʻgʻli. ¹³Odayoning qarindosh–urugʻlari orasida hammasi boʻlib 242 nafar urugʻboshi bor edi.

Ozariyol oʻgʻli Emashay ham Quddusda oʻrnashib oldi. Uning nasabnomasi quyidagicha edi: Ozariyol — Oxzayning oʻgʻli, Oxzay — Mashillamoʻtning oʻgʻli, Mashillamoʻt — Immarning oʻgʻli. ¹⁴Emashayning qarindosh–urugʻlari orasida hammasi boʻlib 128 nafar botir jangchi bor edi.

Ruhoniylarning lashkarboshisi Xagdolim oʻgʻli Zabdiyol edi.

¹⁵Levilardan:

Quddusda Xashshub oʻgʻli Shamayo oʻrnashdi. Uning nasabnomasi quyidagicha edi: Xashshub — Ozrikomning oʻgʻli, Ozrikom — Xashaviyoning oʻgʻli, Xashaviyo — Boʻnaxning oʻgʻli.

¹⁶Levilarning yoʻlboshchilaridan boʻlgan Shabbatay va Yoʻzabad ham Quddusda oʻrnashib oldilar. Ularning vazifasi Xudoning uyiga qarash va taʼminotini nazorat qilish edi⁺.

¹⁷Mixa oʻgʻli Mattaniyo ham Quddusda oʻrnashib oldi. Uning nasabnomasi quyidagicha edi: Mixa — Zabdining oʻgʻli, Zabdi — Osifning oʻgʻli. Mattaniyo Maʼbad qoʻshiqchilarini hamdu sano aytishda boshqarar edi.

Mattaniyoning yordamchisi Bobuhyo va Shammuva oʻgʻli Abdax Quddusda oʻrnashib oldilar. Shammuva oʻgʻli Abdaxning nasabnomasi quyidagicha edi: Shammuva — Galolning oʻgʻli, Galol — Yodutunning oʻgʻli⁺.

¹⁸Muqaddas shahar Quddusda hammasi boʻlib 284 nafar levi yashagan edi.

¹⁹Maʼbad darvozabonlaridan:

Oqquv, Talmoʻn va ularning qarindoshlari Quddusda oʻrnashib oldilar. Ular hammasi boʻlib 172 kishi edi⁺.

²⁰Isroil xalqining, ruhoniylarning va levilarning qolganlari Yahudo yurtidagi shaharlarda, oʻzlarining mulkida istiqomat qilishardi. ²¹Maʼbad xizmatkorlari esa Quddusdagi Ofel tepaligida* istiqomat qilishardi. Zixo va Gishpo ularning ustidan nazoratchi edilar⁺.

²²Quddusdagi levilarning nazoratchisi Banix oʻgʻli Uzzi edi. Uning nasabnomasi quyidagicha edi: Banix — Xashaviyoning oʻgʻli, Xashaviyo — Mattaniyoning oʻgʻli, Mattaniyo — Mixaning oʻgʻli, Mixa Osif naslidan edi. Osif nasli Xudo uyidagi xizmatda qoʻshiqchilar uchun masʼul edi⁺. ²³Shoh Dovudning qoʻshiqchilar toʻgʻrisida chiqargan farmoniga koʻra, qoʻshiqchilar har kuni moddiy tomondan taʼminlanar edi.

²⁴Mashazavil oʻgʻli Patixiyo Fors shohining Yahudodagi vakili boʻlib, Isroil xalqiga oid hamma ishlarga masʼul edi. Patixiyo Yahudo oʻgʻli Zerax naslidan edi⁺.

Quddusdan tashqarida yashagan xalq

²⁵Xalqning koʻpchiligi boshqa shaharlarda va oʻsha shaharlar atrofida yashar edilar. Yahudo qabilasidan boʻlganlar quyidagi joylarda istiqomat qilar edilar:

Xirat–Arba shahrida va uning atrofidagi qishloqlarda,

Dibon shahrida va uning atrofidagi qishloqlarda,

Yoxavzol shahrida va uning atrofidagi qishloqlarda,

²⁶Yeshuva, Moʻlodax, Bayt–Palat va ²⁷Xazor–Shuvol shaharlarida,

Bersheba shahrida va uning atrofidagi qishloqlarda,

²⁸Zixlax shahrida,

Maxuno shahrida va uning atrofidagi qishloqlarda,

²⁹En–Rimmon, Zorox, Yarmut, ³⁰Zonoʻvax, Adullam shaharlarida va ularning atrofidagi qishloqlarda,

Laxish shahrida va uning atrofidagi dalalarda,

Ozikah shahrida va uning atrofidagi qishloqlarda.

Yahudo qabilasi yashagan bu yerlar janubdagi Bershebadan to shimoldagi Xinnum soyligigacha* choʻzilgan edi.

³¹Benyamin qabilasidan boʻlganlar quyidagi joylarda istiqomat qilar edilar:

Gebo, Mixmash va Oya shaharlarida,

Baytil shahrida va uning atrofidagi qishloqlarda,

³²Onotoʻt, Nav, Ononiyoh, ³³Xazor, Rama, Gitayim, ³⁴Hodid, Zavoʻm, Navallot, ³⁵Loʻd, Onoʻ shaharlarida va

Hunarmandlar* vodiysida.

³⁶Yahudo qabilasining hududida yashagan baʼzi levi guruhlari ham Benyamin qabilasi orasida istiqomat qilish uchun yuborilgan edi.

12–BOB

Ruhoniylar va levilar roʻyxati

12¹Shaltiyol oʻgʻli Zarubabel* va Yoshua bilan birga surgundan qaytib kelgan ruhoniylar hamda levilar quyidagilardir:

Ruhoniylar:

Sarayo, Yeremiyo, Ezra,⁺

²Emoriyo, Mallux, Xattush,

³Shaxaniyo, Raxum, Miromoʻt,

⁴Iddo, Ginaton*, Abiyo,

⁵Minyomin, Moʻvadiyo*, Bildax,

⁶Shamayo, Yoʻxariv, Yodayo,

⁷Sallu, Omoq, Xilqiyo, Yodayo.

Bular Yoshua davridagi ruhoniylarning va ruhoniy hamkorlarining yetakchilari edilar.

⁸Levilar:

Yeshuva, Binnuy, Kadmil, Sharaviyo, Yahudo va Mattaniyo.

Mattaniyo va uning hamkorlari shukrona madhiyasini kuylaydiganlar uchun masʼul edilar⁺. ⁹Bobuhyo, Unno va ularning hamkorlari madhiyaning joʻr boʻlib aytilishi uchun masʼul edilar.

Oliy ruhoniy Yoshuaning avlodlari

¹⁰Yoshua — Yoʻyiqimning otasi, Yoʻyiqim — Eliashabning otasi, Eliashab — Yoʻxadaxning otasi,⁺ ¹¹Yoʻxadax — Yoʻxanonning* otasi, Yoʻxanon Yodduvaning otasi edi.

Ruhoniy urugʻboshilari

¹²Oliy ruhoniy Yoʻyiqim davrida quyidagi ruhoniylar urugʻboshilar edilar:

Sarayo urugʻidan — Moriyo.

Yeremiyo urugʻidan — Xanoniyo.

¹³Ezra urugʻidan — Mashullom.

Emoriyo urugʻidan — Yohuxanon.

¹⁴Mallux* urugʻidan — Yoʻnatan.

Shaxaniyo* urugʻidan — Yusuf.

¹⁵Xarim urugʻidan — Adna.

Miromoʻt* urugʻidan — Xalkay.

¹⁶Iddo urugʻidan — Zakariyo.

Ginaton urugʻidan — Mashullom⁺.

¹⁷Abiyo urugʻidan — Zikri.

Minyomin urugʻidan ham bir urugʻboshi bor edi.

Moʻvadiyo urugʻidan — Piltay.

¹⁸Bildax urugʻidan — Shammuva.

Shamayo urugʻidan — Yoʻnatan.

¹⁹Yoʻxariv urugʻidan — Mattanay.

Yodayo urugʻidan — Uzzi.

²⁰Sallu* urugʻidan — Kalloy.

Omoq urugʻidan — Ibir.

²¹Xilqiyo urugʻidan — Xashaviyo.

Yodayo urugʻidan — Natanil.

Levilar urugʻboshilari

²²Oliy ruhoniylar Eliashab, Yoʻxadax, Yoʻxanon va Yodduva davrlarida levilar roʻyxatda oʻz urugʻboshilari nomi bilan qayd etilganlar. Fors shohi Doro* hukmronligi davrida esa roʻyxatga olishning bunday usuli ruhoniylarga nisbatan qoʻllanilgan edi⁺. ²³Oliy ruhoniy Eliashab nevarasi* Yoʻxanon davrigacha “Tarix kitobi”dagi roʻyxatlarda levilar oʻz urugʻboshilari nomlari boʻyicha yozilganlar.

²⁴⁻²⁵Quyidagilar levilarning urugʻboshilari edilar:

Xashaviyo, Sharaviyo, Yeshuva, Binnuy, Kadmil* va ularning hamkorlari Mattaniyo, Bobuhyo va Obodiyo. Xudoning odami Dovud bergan farmonga koʻra, ular Xudoga hamdu sano va shukrona aytayotganlarida, ikki guruhga boʻlinib, bir–birlariga roʻparama–roʻpara turib, kuylar edilar.

Mashullom, Talmoʻn va Oqquv Maʼbad darvozabonlari edilar. Ular Egamizning uyi darvozalari yonidagi omborxonalarni qoʻriqlar edilar⁺⁺.

²⁶Bu odamlar oliy ruhoniy Yoʻyiqim, hokim Naximiyo, ruhoniy hamda tafsirchi Ezraning zamondoshlari edilar. Oliy ruhoniy Yoʻyiqim — Yoshuaning oʻgʻli, Yohuzadaxning* nabirasi edi⁺.

Naximiyo shahar devorini Xudoga bagʻishlaydi

²⁷Quddusning yangi devori Xudoga bagʻishlanayotganda Yahudo yurtidagi hamma levilar chaqirildi. Ular xursandchilik paytida shukrona qoʻshiqlar kuylab, zil, arfa, chang chalib, marosimda ishtirok etishlari kerak edilar⁺. ²⁸⁻²⁹Levi qoʻshiqchilari Quddus atrofidagi qishloqlardan yigʻilib keldilar. Quddus atrofidagi oʻsha qishloqlarni levilar oʻzlari uchun qurgan edilar. Natufo, Bayt–Gilgal, Gebo va Ozmobit shaharlarining atrofidagi qishloqlarda yashaydigan levilar ham yigʻilib keldilar. ³⁰Ruhoniylar va levilar oʻzlarini pokladilar, soʻngra xalqni, Quddus darvozalarini va devorini pokladilar⁺.

³¹Keyin men* Yahudo yoʻlboshchilarini devor ustiga chiqardim. Xudoga shukrona aytadigan ikkita katta guruh qoʻshiqchilarni tayinladim. Qoʻshiqchilarning bir guruhi devor ustida janubga — Goʻng darvozasi tomonga* tantana bilan yurdi⁺. ³²Hoʻshayyo Yahudo yoʻlboshchilarining yarmini ergashtirib, birinchi guruh qoʻshiqchilarning orqasidan bordi. ³³⁻³⁵Ularning orqasidan esa quyidagi ruhoniylar karnaylar chalib bordilar: Ozariyo, Ezra, Mashullom, Yahudo, Benyamin, Shamayo va Yeremiyo. Ularning ketidan Yoʻnatan oʻgʻli Zakariyo bordi. Zakariyoning nasabnomasi quyidagicha edi: Yoʻnatan — Shamayoning oʻgʻli, Shamayo — Mattaniyoning oʻgʻli, Mattaniyo — Mixiyoning oʻgʻli, Mixiyo — Zakkurning oʻgʻli, Zakkur Osaf naslidan edi⁺. ³⁶Zakariyoning yonida uning hamkorlari — Shamayo, Ozariyol, Milalay, Jilalay, May, Natanil, Yahudo, Xoninni bor edilar. Ular Xudoning odami shoh Dovudning koʻrsatmasiga binoan musiqa asboblarini koʻtarib borardilar. Tafsirchi Ezra birinchi guruh qoʻshiqchilarining orqasidan borayotganlarni boshlab bordi⁺. ³⁷Ular Buloq darvozasidan Dovud qalʼasiga olib boradigan zinapoya orqali toʻgʻriga yurdilar. Dovudning saroyidan oʻtib, sharq tomondagi Suv darvozasiga ketdilar⁺.

³⁸Xudoga shukrona aytayotgan ikkinchi guruh qoʻshiqchilar devorning ustida shimol tomonga ketdilar. Men Yahudo yoʻlboshchilarining yarmini boshlab, ikkinchi guruh qoʻshiqchilarning ortidan ketdim. Biz Tandir darvozasidan, Keng devoridan,⁺ ³⁹Efrayim darvozasidan, Yashono darvozasidan*, Baliq darvozasidan, Xanonil minorasidan, Yuz minorasidan va Qoʻy darvozasidan oʻtdik. Nihoyat, Qoʻriqchi darvozasi yonidagi manzilga yetib bordik⁺. ⁴⁰Shunday qilib, Xudoga shukrona aytgan ikkala guruh Xudoning uyi oldida toʻxtadi.

Yonimdagi yoʻlboshchilar bilan birga, ⁴¹quyidagi ruhoniylar ham karnay chalib, ikkinchi guruh qoʻshiqchilar ortidan yurdilar: Eliyaqim, Masiyo, Minyomin, Mixiyo, Eliyoʻnay, Zakariyo va Xanoniyo. ⁴²Ularning ketidan Masiyo, Shamayo, Elazar, Uzzi, Yohuxanon, Malkiyo, Elam va Eyzar borgandilar. Qoʻshiqchilar oʻzlarining yoʻlboshchisi Yizraxiyo boshchiligida kuylagandilar.

⁴³Oʻsha kuni xalq koʻp qurbonliklar keltirib, xursandchilik qilishdi, chunki Xudo ularga koʻp shod–xurramlik ato qilgan edi. Ayollar va bolalar ham xursand edilar. Quddusdagi shodlik sadolari uzoqlardan eshitilib turardi.

Maʼbaddagi xizmatchilar uchun nazr va ushrlar

⁴⁴Oʻsha kuni Maʼbaddagi omborxonalar ustidan odamlar tayinlandi. Omborxonalarda hadyalar, birinchi hosildan keltirilgan nazrlar va ushrlar* saqlanar edi. Tayinlangan odamlar, qonunga koʻra, shaharlar atrofidagi dalalardan ruhoniylar va levilar uchun ushrlarni yigʻib, omborxonalarga olib kelishlari kerak edi. Chunki Yahudo xalqi ruhoniylar va levilarning xizmatini qadrlar edi. ⁴⁵Ruhoniylar, levilar poklash marosimlarini va Xudo tayin etgan boshqa marosimlarni bajarar edilar. Qoʻshiqchilar va darvozabonlar ham, ular qatorida, shoh Dovud va uning oʻgʻli Sulaymondan qolgan farmonga muvofiq, Maʼbadda xizmat qilar edilar. ⁴⁶Darvoqe, qoʻshiqchilarga boshlovchi tayinlab, Xudoga hamdu sano va shukronalar aytish odati azaldan — Dovud va Osif davridan boshlangan edi⁺. ⁴⁷Zarubabel davrida ham, Naximiyo* davrida ham butun Isroil xalqi qoʻshiqchilar va Maʼbad darvozabonlari uchun kundalik ulushlarni berardi. Ular levilar uchun ham ulush ajratishardi, levilar esa ruhoniylarning ulushini ajratib berishar edi⁺.

13–BOB

Isroil xalqi begona nasllardan ajraladi

13¹Oʻsha kuni xalqqa Musoning kitobidan oʻqib berildi. U yerda shunday yozilgan ekan*: “Ommonliklar va Moʻabliklar Xudoning jamoasiga kirolmaydi,⁺ ²chunki Isroil xalqi Misrdan chiqqanda, Ommonliklar va Moʻabliklar ularni non va suv bilan kutib olmadilar. Aksincha, Isroil xalqini laʼnatlash uchun Balomni yolladilar*. Lekin Xudoyimiz laʼnatni duoga aylantirdi.”⁺ ³Isroil xalqi Tavrot soʻzlarini eshitgach, Isroil jamoasidan hamma begona nasllarni chiqarib yubordi⁺.

Naximiyoning islohotlari

Naximiyo Maʼbad xizmatkorlarining taʼminoti toʻgʻrisida qoidalar joriy qiladi

⁴Bu voqea Quddus devori bagʻishlanishidan ancha oldin sodir boʻlgan edi. Oʻsha vaqtda Toʻviyoning* qarindoshi Eliashab Xudoyimizning uyidagi omborxonalar uchun masʼul edi⁺. ⁵Eliashab Toʻviyo uchun Maʼbadga qarashli katta bir xonani boʻshatib beribdi. Ilgari bu xonada nazr qilingan don, xushboʻy tutatqilar va Maʼbad buyumlari saqlanardi. Egamiz bergan amrga muvofiq, levilarga, qoʻshiqchilarga, Maʼbad darvozabonlariga atalgan don, sharob, zaytun moyi ushrlari* va ruhoniylarga atalgan nazrlar ham oʻsha xonada saqlanardi.

⁶Bu ishlar sodir boʻlganda, men* Quddusda emasdim. Bobil shohi Artaxshas hukmronligining oʻttiz ikkinchi yilida* men shoh huzuriga ketgan edim. Maʼlum vaqt oʻtgach, shohdan ijozat soʻrab,⁺ ⁷Quddusga qaytib keldim. Shundagina Eliashabning qilgan bu rasvo ishidan xabardor boʻldim. U Toʻviyoga Xudoning uyidagi bir xonani ajratib beribdi–ya! ⁸Men qattiq gʻazablanib, Toʻviyoning barcha uy jihozlarini xonadan uloqtirib tashladim. ⁹Soʻng, omborxonalar poklansin, deb buyruq berdim. Omborxonalar poklangach, Xudoning uyi buyumlarini, don nazrlarini va xushboʻy tutatqilarni oʻz joyiga qaytarib qoʻydirdim⁺.

¹⁰Shuningdek, levilarga hosilning oʻzlariga tegishli ulushlari berilmaganini ham bilib qoldim. Shu sababdan Maʼbadda xizmat qilib yurgan levilar va qoʻshiqchilar oʻzlarining dalalariga qaytib ketishgan ekan⁺. ¹¹Yoʻlboshchilarga: “Nima uchun Xudoning uyini oʻz holiga tashlab qoʻydingizlar?!” deb tanbeh berdim. Levilar va qoʻshiqchilarni toʻplab, hammalarini oʻz vazifalariga qoʻydim⁺. ¹²Shundan keyin jamiki Yahudo xalqi don, sharob, zaytun moyi ushrlarini Maʼbad omborxonalariga olib kelishdi⁺. ¹³Ruhoniy Shalamiyoni, kotib Zodoʻxni va levilardan Podiyoni omborxonalarga masʼul qilib tayinladim. Mattaniyoning nabirasi Zakkur oʻgʻli Xanonni ularning yordamchisi qilib tayinladim. Ular ishonchli odamlar boʻlib, vazifalari birodarlariga ulushni taqsimlashdan iborat edi.

¹⁴Ey Xudoyim! Qilgan bu ishlarimni yodingda tut, mendan marhamatingni darigʻ tutmagin. Sening uying uchun va uyingda oʻtkaziladigan sajda marosimlari uchun sadoqat bilan qilgan savob ishlarimni unutma⁺.

Naximiyo Shabbat qoidalarini joriy qiladi

¹⁵Oʻsha vaqtda men Shabbat kunlari uzum ezayotgan yahudiylarni* koʻrardim. Uyum–uyum don, sharob, uzum, anjir va har xil yuklarni olib kelayotganlarni kuzatar edim. Ular bu narsalarni eshaklarga yuklab, Shabbat kuni Quddusga olib kelishar edi. Ular oʻz mahsulotlarini sotayotganlarida, men ularni ogohlantirib, bunday ishlarni Shabbat kuni qilmanglar, deb aytardim⁺. ¹⁶Quddusda yashayotgan Tirliklar* ham baliq va har xil mahsulotlarni olib kelib, oʻshalarni Shabbat kuni Yahudo xalqiga Quddusda sotayotgan edilar. ¹⁷Men Yahudo yoʻlboshchilariga tanbeh berdim: “Bu qilayotganlaringiz qabihlik–ku! Axir, Shabbat kunini bulgʻayapsizlar! ¹⁸Xudo bizni va bu shaharni ota–bobolarimizning xuddi shunday qabihligi uchun jazolagan edi–ku! Endi esa sizlar Shabbat kunini bulgʻab, xalqimizning boshiga Xudoning qahr–gʻazabini yanada koʻproq olib kelyapsizlar.”

¹⁹Shunda men buyruq berdim: “Shabbatdan oldin oqshom tushishi bilanoq* Quddus darvozalari yopilsin, Shabbat tugamaguncha ochilmasin.” Shabbat kuni birortasi yuk olib chiqmasligi uchun darvoza oldiga odamlarimdan* baʼzilarini oʻtqazib qoʻydim. ²⁰Shunda savdogarlar va har xil mahsulotlarni sotuvchilar tunni bir–ikki marta Quddusdan tashqarida oʻtkazdilar. ²¹Men ularni ogohlantirib, shunday dedim: “Nega sizlar tunni devor ortida oʻtkazasizlar?! Agar yana shunday qilsangiz, sizlarni qamayman.” Oʻshandan keyin ular Shabbat kuni kelmay qoʻydilar. ²²Soʻngra men levilarga, oʻzlaringizni poklab kelib, Shabbat kunini muqaddas saqlash uchun shahar darvozalarini qoʻriqlanglar, deb buyruq berdim.

Ey Xudoyim! Qilgan bu ishlarimni ham yodingda tut, mendan marhamatingni darigʻ tutmagin. Buyuk sodiq sevging haqi menga shafqat qil⁺.

Naximiyo begona xalqlar bilan quda–andachilik qilishni man etadi

²³Oʻsha kunlarda Ashdodlik*, Ommonlik va Moʻablik ayollarga uylangan yahudiylar haqida xabar topgan edim⁺. ²⁴Bolalarining yarmi ibroniy tilida gaplashishni bilmasdilar, Ashdod tilida yoki boshqa tilda soʻzlashardilar. ²⁵⁻²⁷Shuning uchun men ularga tanbeh berdim, ularni laʼnatladim, baʼzilarini urdim, sochlarini yuldim. Ularga shunday dedim: “Hatto Isroil shohi Sulaymon bunday ayollarga uylanib, gunoh qilgan edi! Bir oʻylab koʻringlar! Xalqlar orasida Sulaymonga oʻxshagan shoh yoʻq edi. Xudo uni yaxshi koʻrib, uni butun Isroil ustidan shoh qilgan edi. Shunga qaramay, butparast ayollar uni gunohga boshladilar. Mana endi sizlar ham xuddi shunday gunohga qoʻl urganingizni eshitib turibman! Sizlar Xudoga qarshi oʻtaketgan qabihlik qilyapsizlar! Butparast ayollarga uylanib, Xudoga xiyonat qilyapsizlar!” Men Xudoning nomini oʻrtaga qoʻyib: “Biz bu yerdagi begona xalqlar bilan quda–andachilik qilmaymiz”, deb ularga qasam ichdirdim⁺⁺⁺.

²⁸Yoʻxadax oliy ruhoniy Eliashabning oʻgʻli edi. Yoʻxadaxning oʻgʻillaridan biri Bayt–Xoʻronlik Sanballatning* qiziga uylangan edi. Yoʻxadaxning oʻsha oʻgʻlini oldimdan haydab yubordim⁺.

²⁹Ey Xudoyim! Bu uchala odamning qilmishini yodingda tut, ularning jazosini ber. Axir, ular ruhoniylikni bulgʻadilar*, Sen ruhoniylar va levilar bilan tuzgan ahdni* buzdilar⁺.

Naximiyoning soʻnggi islohotlari

³⁰Shunday qilib, men xalqni begonalarning taʼsiridan pokladim. Ruhoniylar va levilarning burchlarini, har birining vazifasini belgilab berdim. ³¹Qurbonliklarni kuydirish uchun oʻtinlarni oʻz vaqtida olib kelishni va birinchi hosildan ruhoniylar uchun nazrlarni olib kelishni yoʻlga qoʻydim.

Ey Xudoyim! Qilgan ishlarimni yodingda tut, mendan marhamatingni darigʻ tutmagin⁺.

[1] Fors shohi Artaxshas — Artakserks ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 465-424 yillarda hukmronlik qilgan.

1:1 Quyidagilar…Naximiyoning xotiranomasidir — kitobning aksariyat qismi Naximiyo tomonidan, yaʼni birinchi shaxs tilidan hikoya qilingan (1:1-7:73, 12:27-43, 13:1-31), kitobda uchinchi shaxsdan bayon qilingan ayrim parchalarnigina uchratishimiz mumkin (8:1-12:26, 12:44-47).

1:1 Shoh Artaxshas hukmronligining yigirmanchi yili — miloddan oldingi 445 yil. Artakserks ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 465-424 yillarda Fors shohligida hukmronlik qilgan.

1:1 Xislav oyi — ibroniy kalendarining toʻqqizinchi oyi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan noyabrning oʻrtasidan boshlanadi.

1:1 Shushan — Elam viloyatining poytaxti boʻlib, Bobildan sharqda joylashgan edi. Shushan qalʼasi Fors shohlarining qishki qarorgohi edi.

1:2 ukam — yoki akam.

1:3 Viloyat — Furot daryosining gʻarbidagi viloyat nazarda tutilgan. 2:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

1:8 quling Musoga bergan vaʼdang — Qonunlar 30:1-4 ga qarang. Shu bobning 8-9–oyatlaridagi Naximiyoning iltijosi Qonunlar kitobida Xudo bergan vaʼdaning aynan koʻchirmasi emas, balki oʻzgartirilgan ifodasidir.

1:11 shohning soqiysi — shohga oʻz qoʻli bilan sharob quyadigan, saroyda yuqori martabaga ega boʻlgan, ishonchga loyiq aʼyon. Shuningdek, u shoh uchun sharob tanlashi va uni tatib koʻrib, zaharli emasligiga ishonch hosil qilishi kerak edi.

2:1 Shoh Artaxshas hukmronligining yigirmanchi yili — 1:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

2:1 Nison oyi — ibroniy kalendarining birinchi oyi (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

2:7 Furot daryosining gʻarbidagi viloyat — Fors shohligiga qarashli boʻlgan katta bir viloyat. Bu viloyat Furot daryosi bilan Oʻrta yer dengizi oraligʻida joylashgan boʻlib, Yahudo yurtini ham oʻz ichiga olgan edi.

2:10 Bayt–Xoʻronlik Sanballat — Fors shohligiga qarashli boʻlgan Samariya viloyatining hokimi. Quddusdan qariyb 20 kilometr shimoli–sharqda joylashgan Bayt–Xoʻron shahri, Quddusga olib boradigan asosiy yoʻlni dushmanlardan muhofaza qilar edi.

2:13 Ajdar bulogʻi — yoki Chiyaboʻri bulogʻi.

2:15 Qidron soyligi — Quddus shahridan sharqda joylashgan. Soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

3 Quddus devori taʼmirlanadi — Naximiyo bu bobda bergan hisobotiga koʻra, devorni taʼmirlash ishlari shaharning shimol tomonidan, devor oʻrtasidan boshlanib, soat strelkasiga teskari yoʻnalishda davom etgan.

3:1 Miyo — ibroniychada yuz sonini bildiradi. Ehtimol, bu minora yuzboshining qarorgohi boʻlgandir. Minoraning nomi u yerdagi zinalarning soniga asoslangan boʻlishi ham mumkin.

3:5 …qurilish nazoratchilari buyurgan ishlardan… — yoki …hokimi (yaʼni Naximiyo) buyurgan ishlardan… yoxud …oʻzlarining Rabbiysi uchun boʻlgan ishdan….

3:6 Yashono darvozasi — Yashono shahriga ketadigan yoʻl boshida boʻlgani uchun shu nom bilan atalgan boʻlishi mumkin. Yashono shahri Quddusdan 25 kilometr shimolda joylashgan. Ibroniychada yashono soʻzi Eski shahar darvozasi degan maʼnoni anglatadi. Ehtimol, darvozaning nomi aynan shu maʼnoga asoslangandir.

3:7 Furot daryosining gʻarbidagi viloyat — 2:7 izohiga qarang.

3:13 ming tirsak — taxminan 450 metrga toʻgʻri keladi.

3:15 Siloam — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Shilax.

3:18 Binnuy — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Bovay. Uning Binnuy degan shakli shu bobning 24–oyatidan olingan (yana 10:9 ga qarang).

3:19 gʻisht tirgovuchi — yoki devor burchagi. Shu bobning 20, 24, 25–oyatlarida ham bor.

3:21 Miromoʻt — shu bobning 4–oyatida ham aytib oʻtilgan. U devorning bir qismini taʼmirlab boʻlgach, boshqa qismini taʼmirladi.

3:24 Binnuy — shu bobning 18–oyatida ham aytib oʻtilgan. U devorning bir qismini taʼmirlab boʻlgach, boshqa qismini taʼmirladi.

3:26 Ofel tepaligi — koʻhna Quddus shahri aynan shu tepalik ustida joylashgan boʻlishi mumkin. Shaharning bu qismi yana “Dovud qalʼasi” deb atalar edi.

3:27 Taxuvalik erkaklar — shu bobning 5–oyatida ham aytib oʻtilgan. Ular devorning bir qismini taʼmirlab boʻlgach, boshqa qismini taʼmirladilar.

3:31 Nazorat — ibroniycha matnda Hamifad, maʼnosi nazorat.

4:5 …binokorlar oldida Seni haqorat qildilar — yoki …binokorlarni haqorat qildilar.

4:7 Ashdod — bu shahar Filistiyada, Oʻrta yer dengizi yaqinida joylashgan edi. Filistlar Isroil xalqining dushmani boʻlib, Ommonliklar bilan ittifoq tuzishgan edi.

4:12 …har tomondan…bizni shunday deb ogohlantirishdi: “Xavf ostida qoldingizlar…biz bilan yashanglar” — yoki …bizni shunday deb ogohlantirishdi: “Xavf ostida qoldingizlar. Ular hamma tomondan ustingizga bostirib kelishmoqchi.”

4:16-17 odamlarim — hokim Naximiyoning shaxsiy soqchilari.

5:13 …belbogʻimni yechib qoqdim… — qimmatbaho shaxsiy buyumlar koʻpincha belboqqa qistirib qoʻyilardi. Belbogʻni yechib qoqish laʼnat belgisi boʻlib, hamma narsadan mahrum boʻlishni bildirardi.

5:14 …Artaxshas hukmronligining yigirmanchi yilidan to oʻttiz ikkinchi yiligacha… — taxminan miloddan oldingi 445-433 yillar. 1:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

5:15 qirq kumush tanga — ibroniycha matnda qirq shaqal kumush, taxminan yarim kiloga toʻgʻri keladi.

5:16 Odamlarim — 4:16-17 ga va oʻsha oyatlarning izohiga qarang.

5:18 ogʻir soliqlar — Fors shohiga toʻlanadigan oʻlponga ishora (shu bobning 4–oyatiga qarang).

6:2 Onoʻ tekisligi — Sanballatning ona shahri Bayt–Xoʻron yaqinida, Quddusdan qariyb 30 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan (2:10 ga qarang).

6:2 qishloqlardan biri — ibroniycha matnda kafirim, tarjimasi qishloqlardan biri. Kafirim qishloqning nomi boʻlishi ham mumkin.

6:6 Gashim — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Gashmu.

6:10 …shunday dedi… — Shamayo oʻz nutqida yuqori adabiy uslubdan foydalanib, paygʻambar kabi gapirgan.

6:10 …Muqaddas xonasiga kirib olaylik… — Shamayo Naximiyoni aldab, shaʼniga dogʻ tushiradigan ishga undamoqchi edi va shu orqali uning jonini xavf ostiga qoʻymoqchi edi. Chunki Muqaddas xonaga faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar, u yerga kirishga jurʼat etgan har qanday boshqa odam oʻlimga mahkum etilardi.

6:15 Elul oyi — ibroniy kalendarining oltinchi oyi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan avgustning oʻrtasidan boshlanadi. Naximiyo shoh Artaxshas bilan gaplashganiga olti oy boʻlgandi (2:1 ga va oʻsha oyatning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang).

6:18 …Shaxaniyo…Mashullom… — Toʻviyoning qaynatasi bilan qudasi yahudiy edilar. Ehtimol, ular jamiyatning nufuzli oilalaridan boʻlgan (3:4, 29, 30 da ular devorni taʼmirlashga yordam berganlari haqida yozilgan).

7:1 Maʼbad darvozabonlari — ularning vazifalari tafsiloti 1 Solnomalar 9:22-29 da berilgan.

7:2 ukam — yoki akam.

7:3 Kun issiq paytida Quddus darvozalarini ochiq qoldirmanglar — yoki Quddus darvozalarini quyosh tepaga koʻtarilgandan keyingina ochinglar.

7:5 Yahudoga surgundan birinchi boʻlib qaytib kelganlar — bu odamlar Yahudo yurtiga miloddan oldingi 539 yilda qaytib kelgan boʻlishlari mumkin. Oʻsha yili Midiya va Fors lashkarlari shoh Kurush boshchiligida Bobil shahrini bosib olgan edilar. Shoh Kurush yana Kir ismi bilan tanilgan.

7:6-7 Bobil shohi Navuxadnazar asir qilib olib ketgan yahudiylar — Navuxadnazar miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 586 yilda u Quddusni vayron qilib, aholining asosiy qismini Bobilga surgun qilgan edi (4 Shohlar 25:1-21 ga qarang).

7:6-7 Ozariyo — Ezra 2:1-2 ning ibroniycha matnida bu ismning boshqa varianti Sarayo. Shu bobning 6-62–oyatlarida keltirilgan roʻyxatdagi baʼzi ismlar Ezra kitobining 2:1-60 roʻyxatidagi ismlardan bir oz farq qiladi.

7:57 Sulaymon qarollari — 3 Shohlar 9:20-21 va 2 Solnomalar 8:7-8 ga qarang.

7:65 Yahudo hokimi — bu oʻrinda qaysi Yahudo hokimi haqida gap ketayotgani aniq emas. Bu paytda Zarubabel hokimlik qilgan, deb taxmin qilish mumkin (Ezra 2:1-2, 3:2, 4:2 va Xaggey 2:2, 21 ga qarang).

7:65 Urim va Tummim — ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun foydalanadigan ikkita muqaddas narsa. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun Chiqish 28:15 ning ikkinchi izohiga qarang.

7:66 42.360 — shu bobning 8-62–oyatlarida roʻyxati berilgan odamlarning jami 42.360 ta emas, balki 29.818 ta. Oyatda qaytib kelgan odamlarning umumiy soni berilgan, roʻyxatga esa Yahudo yurtiga qaytib kelgan baʼzi odamlargina kiritilgan boʻlishi mumkin.

7:70 1000 oltin tanga — ibroniycha matnda 1000 oltin darik. Darik oltin tanga boʻlib, taxminan 8 grammga toʻgʻri keladi, demak, berilgan oltinning umumiy ogʻirligi taxminan 8 kiloga toʻgʻri keladi.

7:71 20.000 oltin tanga — ibroniycha matnda 20.000 oltin darik. Darik oltin tanga boʻlib, taxminan 8 grammga toʻgʻri keladi, demak, berilgan oltinning umumiy ogʻirligi taxminan 160 kiloga toʻgʻri keladi. Shu bobning 72–oyatida ham bor.

7:71 80 pud — ibroniycha matnda 2200 mina, taxminan 1,3 tonnaga toʻgʻri keladi.

7:72 75 pud — ibroniycha matnda 2000 mina, taxminan 1,2 tonnaga toʻgʻri keladi.

7:73 Yettinchi oy — 8:2 izohiga qarang.

8:2 yettinchi oy — ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Naximiyo shoh Artaxshas bilan gaplashganiga yetti oy boʻlgandi (2:1 ga va oʻsha oyatning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang).

8:8 …tarjima qilib berardilar… — Tavrot kitobi ibroniy tilida yozilgan edi, ammo Bobilga surgun qilingan yahudiylarning aksariyati ona tilini unutib, oramiy tilida soʻzlashardilar. Oramiy tili Bobil yurtining tili edi.

8:9 Naximiyo — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

8:10 Ezra — yoki Naximiyo. Ibroniycha matnda u.

8:14 Bu amrga koʻra… — Levilar 23:33-43 ga qarang.

8:14 yettinchi oy — 8:2 izohiga qarang.

8:15 mirta butasi — doim yashil, xushboʻy oʻsimlik.

8:16 …uylarining tomlarida… — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi.

9:1 Yettinchi oy — ibroniycha matnda Oʻsha oy. 8:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

9:9 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom ostida hozirgi Suets qoʻltigʻi (yaʼni Qizil dengizning shimoli–gʻarbidagi qoʻltiq) yoki Suets qoʻltigʻi va Oʻrta yer dengizi oraligʻida joylashgan koʻllardan biri nazarda tutilgan. Chiqish 14:10-31 dagi hodisalarning tafsilotiga koʻra, bu dengiz kattaligidan Isroil xalqiga toʻsiq boʻlgan, chuqurligidan Misr lashkari choʻkib ketgan.

9:20 manna — Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin to Kanʼon yurtiga kirguncha, Xudo ularga yetkazib turgan maxsus yegulik. Manna, Shabbat kunidan tashqari, har kuni kechasi yerga yogʻilardi, odamlar saharda turib, uni yigʻib olishardi (Chiqish 16:13-35, Ysha 5:12 ga qarang).

9:22 …Xashbon shohi Sixoʻnning yurtini… — bitta ibroniy qoʻlyozmasidan, qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …Sixoʻnning yurtini, Xashbon shohining yurtini….

10:32 bir misqol kumush — ibroniycha matnda bir shaqalning uchdan bir qismi, taxminan 4 grammga toʻgʻri keladi.

10:34 …qurʼa tashlab… — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

10:37 ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi. Levilar 27:30-33, Qonunlar 14:22-29, 26:12-13 ga qarang.

11:1 …qurʼa tashladi… — 10:34 izohiga qarang.

11:3-4 viloyat — Furot daryosining gʻarbidagi viloyat nazarda tutilgan. 2:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

11:21 Ofel tepaligi — 3:26 izohiga qarang.

11:30 Xinnum soyligi — Quddus shahridan janubda joylashgan.

11:35 Hunarmandlar — ibroniycha matnda Xarashim, maʼnosi hunarmandlar.

12:1 Shaltiyol oʻgʻli Zarubabel — Ezra 3:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

12:4 Ginaton — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Ginatoy. Uning Ginaton degan shakli shu bobning 16–oyatidan olingan.

12:5 …Minyomin, Moʻvadiyo… — ibroniycha matnda bu ismlarning boshqa variantlari Miyomin, Madiyo. Ularning Minyomin va Moʻvadiyo degan shakllari shu bobning 17–oyatidan olingan.

12:11 Yoʻxanon — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻnatan. Uning Yoʻxanon degan shakli shu bobning 22–oyatidan olingan.

12:14 Mallux — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Malixi. Uning Mallux degan shakli shu bobning 2–oyatidan olingan.

12:14 Shaxaniyo — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Shabaniyo. Uning Shaxaniyo degan shakli shu bobning 3–oyatidan olingan.

12:15 Miromoʻt — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Maroyoʻt. Uning Miromoʻt degan shakli shu bobning 3–oyatidan olingan.

12:20 Sallu — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Salloy. Uning Sallu degan shakli shu bobning 7–oyatidan olingan.

12:22 Fors shohi Doro — miloddan oldingi 522-486 yillarda hukmronlik qilgan. Ammo bu yerda miloddan oldingi 423-404 yillarda hukmronlik qilgan Doro II yoki miloddan oldingi 335-331 yillarda hukmronlik qilgan Doro III nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

12:23 nevarasi — ibroniycha matnda oʻgʻli. Aslida Yoʻxanon Eliashabning nevarasi edi (shu bobning 10-11–oyatlariga qarang). Ibroniychada oʻgʻil soʻzi nasl maʼnosida ham ishlatiladi.

12:24-25 …Yeshuva, Binnuy, Kadmil… — ibroniycha matnda …Kadmil oʻgʻli Yeshuva… (ammo shu bobning 8–oyatiga qarang). Ibroniychada Kadmil oʻgʻli Yeshuva iborasi va Yeshuva, Binnuy, Kadmil iborasi oʻzaro ohangdosh.

12:26 Yohuzadax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻzadax.

12:31 men — yaʼni Naximiyo (1:1 ning birinchi izohiga qarang).

12:31 Qoʻshiqchilarning bir guruhi…Goʻng darvozasi tomonga… — bu guruh va mazkur bobning 38–oyatida aytib oʻtilgan ikkinchi guruh tantanali yurishini Soylik darvozasidan boshlagan boʻlishlari mumkin. Soylik darvozasi shahar devorining janubi–gʻarb tomonida joylashgan. Ikkala guruh shahar devori ustidan ikki tomonga yurib, Maʼbad qarshisida, yaʼni shahar devorining shimoli–sharq tomonida uchrashishgan (shu bobning 39-40–oyatlariga qarang).

12:39 Yashono darvozasi — 3:6 izohiga qarang.

12:44 ushrlar — 10:37 izohiga qarang.

12:47 Naximiyo — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

13:1 U yerda shunday yozilgan ekan… — Qonunlar 23:3-5 ga qarang.

13:2 …Isroil xalqini laʼnatlash uchun Balomni yolladilar — Sahroda 22:1-24:25 ga qarang.

13:4 Toʻviyo — u Ommonlik edi (2:10 ga qarang).

13:5 ushrlar — 10:37 izohiga qarang.

13:6 men — yaʼni Naximiyo (1:1 ning birinchi izohiga qarang).

13:6 Bobil shohi Artaxshas hukmronligining oʻttiz ikkinchi yili — taxminan miloddan oldingi 433 yil (1:1 ning ikkinchi izohiga qarang). Bobil shohligini forslar bosib olganlari uchun, Fors shohi Artaxshasni Bobil shohi Artaxshas deb ham atashardi.

13:15 uzum ezayotgan yahudiylar — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi.

13:16 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

13:19 …oqshom tushishi bilanoq… — yahudiylarning urf–odatiga koʻra, yangi kun quyosh botgandan keyin boshlanar edi.

13:19 odamlarim — 4:16-17 izohiga qarang.

13:23 Ashdod — 4:7 izohiga qarang.

13:28 Bayt–Xoʻronlik Sanballat — 2:10 izohiga qarang. Sanballat yahudiylarning, jumladan, Naximiyoning dushmani edi (2:10, 19, 4:1, 7 ga qarang).

13:29 …ular ruhoniylikni bulgʻadilar… — oliy ruhoniyning nabirasi begona xalqdan boʻlgan qizga uylangani nazarda tutilgan (Levilar 21:13-15 ga qarang).

13:29 Sen ruhoniylar va levilar bilan tuzgan ahd — Xudo Levi qabilasidan bir oilani, yaʼni Horunning avlodini Isroil xalqining ruhoniylari qilib tanladi (Chiqish 28:1, 29:1-9 ga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi LEVI, LEVILAR soʻziga qarang.

+ 1:1 Nax 10:1, Nax 2:1, Zkr 7:1, Est 1:2, Dnr 8:2

+ 1:2 Nax 7:2

+ 1:3 Nax 2:17, Zab 43:14, Zab 78:4, 4Sh 25:9-10

+ 1:5 Nax 9:32, Dnr 9:4

+ 1:6 2Sol 6:40, Zab 129:2, Ezra 10:1, Dnr 9:18, Dnr 9:20

+ 1:7 Qnlr 28:15, Dnr 9:5

+ 1:8 Lev 26:33, Qnlr 28:64

+ 1:9 Lev 26:40-42, Qnlr 30:1-4

+ 1:10 Qnlr 9:29

+ 1:11 Ibt 40:5

+ 2:1 Est 3:7, Ezra 4:7, Ezra 7:1, Nax 1:1

+ 2:2 Hik 15:13

+ 2:3 3Sh 1:31, Xag 1:4, 4Sh 25:9-10

+ 2:7 Ezra 8:36

+ 2:8 Ezra 7:6

+ 2:10 Nax 2:19, Nax 4:1, Nax 6:1, Nax 13:28, Nax 13:4, Est 10:3

+ 2:11 Ezra 8:32

+ 2:13 2Sol 26:9, Nax 3:13, Nax 3:13, Nax 3:14

+ 2:14 Nax 3:15, Nax 12:37, 4Sh 20:20

+ 2:15 2Sol 26:9, Nax 3:13

+ 2:17 4Sh 25:9-10, Nax 1:3, Zab 43:14, Zab 78:4

+ 2:19 Nax 2:10, Nax 6:6

+ 3:1 Ezra 10:6, Nax 3:30, Nax 12:39, Yuhn 5:2, Yerm 31:38, Zkr 14:10

+ 3:2 Ezra 2:34

+ 3:3 Nax 12:39, 2Sol 33:14, Zfn 1:10, Ezra 2:35

+ 3:4 Ezra 8:33

+ 3:5 2Sh 14:2, 2Sol 11:6, Amos 1:1

+ 3:8 Nax 12:38

+ 3:11 Nax 12:38

+ 3:13 2Sol 26:9, Nax 2:13, Nax 2:15, Nax 2:13

+ 3:14 Yerm 6:1

+ 3:15 Nax 2:14, Nax 12:37, 4Sh 25:4, Yerm 52:7, Nax 12:37

+ 3:16 3Sh 2:10, Hav 2:29

+ 3:20 Ezra 10:6, Nax 3:1

+ 3:21 Nax 3:4

+ 3:25 Yerm 32:2

+ 3:26 Nax 8:1, Nax 8:3, Nax 8:16, Nax 12:37

+ 3:27 Nax 3:5

+ 3:28 2Sol 23:15

+ 3:29 1Sol 3:22

+ 3:30 Nax 3:4

+ 3:32 Nax 3:1, Nax 12:39, Yuhn 5:2

+ 4:1 Nax 2:10, Nax 2:19, Nax 6:1, Nax 13:28

+ 4:2 4Sh 17:24

+ 4:3 Nax 2:10, Nax 2:19, Nax 13:4

+ 4:4 Zab 122:3, Zab 78:12

+ 4:5 Zab 68:28, Yerm 18:23

+ 4:8 Zab 82:3-5

+ 4:14 Qnlr 1:29, Qnlr 7:21, Qnlr 10:17

+ 4:20 Chq 14:14

+ 5:1 Lev 25:35, Lev 25:37, Qnlr 15:7

+ 5:5 Lev 25:39-41, 4Sh 4:1, Mat 18:25

+ 5:7 Chq 22:25, Lev 25:36

+ 5:8 Lev 25:48-49

+ 5:9 Nax 4:4, Lev 25:36

+ 5:12 Ezra 10:5

+ 5:13 Hav 18:6

+ 5:14 Nax 2:1, Nax 13:6

+ 5:19 Nax 13:14, Nax 13:22, Nax 13:31

+ 6:1 Nax 2:10, Nax 2:19, Nax 4:1, Nax 13:28

+ 6:2 1Sol 8:12

+ 6:6 Nax 2:19

+ 6:14 Nax 13:29

+ 6:18 Nax 3:4, Nax 3:30

+ 7:2 Nax 1:2

+ 7:3 Zab 147:3

• 7:4 Ezra 2

+ 7:6 4Sh 24:14-16, 4Sh 25:11, 2Sol 36:23

+ 7:7 Ezra 3:2, Nax 12:1

+ 7:8 Ezra 8:3, Ezra 10:25

+ 7:36 Nax 3:2

+ 7:38 Nax 3:3

+ 7:39 1Sol 24:7

+ 7:40 Ezra 10:20

+ 7:41 1Sol 9:12, Ezra 10:22

+ 7:42 Ezra 10:21

+ 7:44 Ezra 10:24, 1Sol 6:41

+ 7:45 1Sol 9:17

+ 7:46 1Sol 9:2, Nax 11:3

+ 7:57 Nax 11:3

+ 7:63 2Sh 17:27, 2Sh 19:31

+ 7:65 Lev 22:2

+ 8:1 Nax 3:26, Nax 12:37, Ezra 3:1, Ezra 7:6

+ 8:3 Qnlr 31:11

+ 8:6 Zab 133:2, Mrs 3:41

+ 8:12 Est 9:19, Est 9:22

+ 8:14 Lev 23:33-43, Qnlr 16:13-15

+ 8:16 Nax 3:26, 4Sh 14:13, Nax 12:39

+ 8:18 Qnlr 31:11, Lev 23:36, Sah 29:35

+ 9:1 Nax 8:2, Ysha 7:6, 1Sh 4:12

+ 9:2 Ezra 6:21, Nax 10:28, Nax 13:3, Lev 26:40, 3Sh 8:47, 2Sol 6:37, Dnr 9:4

+ 9:6 4Sh 19:15, Qnlr 10:14

+ 9:7 Ibt 11:31, Ibt 17:5

+ 9:8 Ibt 15:6, Ibt 15:18, Ysha 21:45, Ysha 23:14, 3Sh 8:56

+ 9:9 Chq 3:7, Chq 14:10

+ 9:10 Chq 7

+ 9:11 Chq 14:21-29

+ 9:12 Chq 13:21

+ 9:13 Chq 19:18-20, Chq 20:1-17

+ 9:14 Chq 16:23, Chq 20:8-11

+ 9:15 Chq 16:4, Chq 16:15, Chq 17:1-7, Qnlr 1:8

+ 9:17 Sah 14:1-4, Chq 34:6

+ 9:18 Chq 32:4

+ 9:19 Zab 105:45, Sah 9:17-23

+ 9:20 Sah 11:17, Qnlr 8:3, Sah 20:11

+ 9:21 Chq 16:35, Qnlr 8:4, Qnlr 29:5

+ 9:22 Sah 21:21-35

+ 9:23 Ibt 15:5, Ibt 22:17, Qnlr 10:22

+ 9:24 Ysha 11:23, Zab 43:3-4

+ 9:25 Qnlr 6:10-11, Qnlr 32:15

+ 9:26 Hak 2:11-12, Zab 49:17, 3Sh 18:4, 2Sol 24:21, Yerm 2:30, Mat 23:37, Hav 7:52

+ 9:27 Hak 2:14, Zab 105:45, Hak 2:16, Hak 3:9, 4Sh 13:5

+ 9:28 Hak 3:12, Hak 4:1, Hak 6:1, Zab 105:43

+ 9:29 Lev 18:5

+ 9:30 4Sh 17:13

+ 9:31 Zab 105:45, Chq 34:6

+ 9:32 Nax 1:5, Dnr 9:4, 4Sh 17:3-4

+ 9:33 Ezra 9:15, Dnr 9:14

+ 9:34 Dnr 9:6

+ 9:35 Qnlr 28:47

+ 9:36 Ezra 9:9

+ 9:37 Qnlr 28:33, Qnlr 28:51

+ 9:38 Ezra 10:3

+ 10:1 Nax 12:2-21, Nax 1:1, Nax 8:9

+ 10:4 Ezra 8:2

+ 10:9 Ezra 3:9, Ezra 2:40

+ 10:14 Ezra 2:3-35

+ 10:28 Ezra 6:21, Nax 9:2, Nax 13:3

+ 10:30 Chq 34:16, Qnlr 7:3

+ 10:31 Chq 23:10-11, Lev 25:2-7, Qnlr 15:1

+ 10:32 Chq 30:12-13

+ 10:33 Chq 25:30, Lev 24:5-9

+ 10:34 Nax 13:31, Lev 6:12

+ 10:35 Chq 23:19, Chq 34:26, Qnlr 26:2

+ 10:36 Chq 13:2

+ 10:37 1Sol 9:26, 2Sol 31:11, Qnlr 18:4, Sah 18:21

+ 10:38 Sah 18:26

+ 10:39 2Sol 31:11, 1Sol 9:33, Nax 13:11

• 11:1 1Sol 9:1-22

+ 11:1 Isha 48:2, Dnr 9:24, Mat 4:5, Mat 27:53, 1Sol 24:31, 1Sol 25:8, 1Sol 26:13

+ 11:3 Ezra 2:43, Nax 7:46, Ezra 2:55, Nax 7:57

+ 11:4 Ibt 38:29

+ 11:5 Ibt 38:5, Sah 26:20, 1Sol 4:21

+ 11:11 1Sol 6:12-13, 1Sol 9:11

+ 11:16 Ezra 10:15, Ezra 8:33, 1Sol 26:29

+ 11:17 1Sol 6:39, Nax 12:8, 1Sol 16:41-42

+ 11:19 Ezra 2:42, Nax 7:45

+ 11:21 2Sol 27:3, Nax 3:26

+ 11:22 1Sol 6:39

+ 11:24 Sah 26:13, Sah 26:19

+ 12:1 1Sol 3:19, Ezra 3:2, Xag 1:1, Xag 2:20-23, Zkr 4:6-10, Nax 10:2-8

+ 12:8 Nax 11:17

+ 12:10 Ezra 3:2, Zkr 3:1

+ 12:16 Zkr 1:1

+ 12:22 Ezra 10:6

+ 12:24 Ezra 8:19, Ezra 8:18, Ezra 2:40, 1Sol 25:1

+ 12:25 1Sol 26:15

+ 12:26 Nax 12:10

+ 12:27 1Sol 15:16

+ 12:30 Nax 13:22

+ 12:31 Nax 2:13, Nax 3:13

+ 12:35 1Sol 6:39

+ 12:36 1Sol 23:5, 2Sol 29:26

+ 12:37 Nax 2:14, Nax 3:15, Nax 3:26, Nax 8:1, Nax 8:3, Nax 8:16

+ 12:38 Nax 3:11, Nax 3:8

+ 12:39 Nax 8:16, Nax 3:3, 2Sol 33:14, Zfn 1:10, Nax 3:1, Nax 3:1, Yuhn 5:2, Nax 3:25

+ 12:46 1Sol 25:1, 1Sol 26:12

+ 12:47 Sah 18:21-28

+ 13:1 Nax 8:3, Qnlr 23:3-4

+ 13:2 Sah 22:5-6, Qnlr 23:3-6

+ 13:3 Ezra 6:21, Nax 9:2, Nax 10:28

+ 13:4 Nax 12:44, Nax 2:10, Nax 2:19, Sah 18:21, Sah 18:24

+ 13:6 Nax 5:14

+ 13:9 2Sol 29:15-16

+ 13:10 Qnlr 12:19

+ 13:11 Nax 10:39

+ 13:12 2Sol 31:5

+ 13:14 Nax 5:19, Nax 13:22, Nax 13:31

+ 13:15 Chq 20:8-10, Yerm 17:21

+ 13:22 Nax 12:30, Nax 5:19, Nax 13:14, Nax 13:31

+ 13:23 Ezra 9:2, Ezra 10:5, Mal 2:11

+ 13:25 Chq 34:15-16, Qnlr 7:3-4

+ 13:26 Qnlr 17:17, 3Sh 11:2-4

+ 13:27 Ezra 10:2

+ 13:28 Nax 2:10, Nax 4:1, Nax 6:1

+ 13:29 Nax 6:14

+ 13:31 Nax 10:34, Nax 5:19, Nax 13:14, Nax 13:22

Ester

Ester

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Kirish

ESTER

KITOBI

Kirish

Ester kitobi bizni yahudiylar tarixining ayrim voqealari bilan tanishtiradi. Kitobdagi voqealar yahudiylar Fors shohligida asirlikda yashagan paytda, Fors shohi Axashverash hukmronligi davrida yuz beradi. Mazkur kitobdagi voqealar tafsirchi Ezra kitobi qamragan davrga tegishlidir. Bu kitobda Xudo Oʻz xalqining Xaloskori ekanini yaqqol koʻrishimiz mumkin.

Ester toʻgʻrisidagi voqea Fors shohining Shushan qalʼasidagi qishki saroyida boʻlib oʻtadi. Shoh Axashverash[1] malikani haydab yuboradi. Keyin Ester ismli yosh yahudiy qizni tanlab, uni malika martabasiga koʻtaradi. Ester yetim boʻlib, amakisi Mardoxayga oʻz farzandiday edi. Mardoxay shoh saroyida xizmat qilardi. U Esterni: “Yahudiy ekaningni hech kimga aytma”, deb ogohlantiradi. Ester Mardoxayning aytganini qiladi.

Shohning Xomon ismli eng katta lavozimdagi amaldori boʻladi. U yahudiylardan nafratlanadi. Xomon shohni aldab, hamma yahudiylarni oʻldirish toʻgʻrisida ijozat oladi. Kitobning davomida Ester oʻz hayotini xavf ostiga qoʻygani va xalqini saqlab qolgani haqida hikoya qilinadi. Keyinchalik Mardoxay va Ester hamma yahudiylarga maktub yozib, Purim bayramini nishonlash toʻgʻrisida koʻrsatmalar beradilar. Yahudiylar Purim bayramini[2] har yili nishonlaydigan boʻldilar, bayram davomida ularning hayoti qanday qilib saqlab qolinganini xotirlaydilar.

Ester kitobida Xudo tilga olinmaydi, shunga qaramay, kitobdagi har bir voqea ortida Xudoning buyukligini va Oʻz xalqiga boʻlgan cheksiz inoyatini koʻrishimiz mumkin.

1–BOB

Axashverashning ziyofati

1¹Bu voqea Axashverash* davrida boʻlib oʻtgan edi. Axashverash Hindistondan Habashistongacha* bir yuz yigirma yetti viloyat ustidan hukmronlik qilardi⁺.

²Shoh Axashverash Shushandagi* qalʼada shohlik taxtiga oʻtirgandan keyin,⁺ ³hukmronligining uchinchi yilida* barcha vazirlari va saroy aʼyonlari, Fors va Midiya shohliklarining bosh lashkarboshilari va zodagonlari, qoʻli ostidagi viloyatlarning hokimlari uchun ziyofat berdi. ⁴Axashverash ancha vaqt — bir yuz sakson kun davomida oʻz shohligining beqiyos boyligini, dabdabali va hashamatli ulugʻvorligini koʻrsatdi. ⁵Bu ziyofatdan keyin Axashverash Shushan qalʼasining kattayu kichigiga shoh saroyining bogʻ hovlisida yetti kun ziyofat berdi. ⁶Bogʻning marmar ustunlari tepasidagi kumush halqalarga oliy navli va safsar rangli zigʻir iplardan toʻqilgan, arqonlarga bogʻlangan oq va koʻk rangli zigʻir pardalar osilgandi. Argʻuvon va oq marmar, sadaf va qoramtir toshlar qoplangan joyga oltin va kumush oʻrindiqlar oʻrnatilgan edi. ⁷Ichimliklar turli–tuman oltin qadahlarda tortildi. Shohona sharob ham, shohning boyligi kabi, juda serob boʻldi. ⁸Chunki shoh oʻz xonadoni boshqaruvchilariga: “Har kimga istaganicha berilsin”, deb farmon etdi. Shuning uchun ichimliklar, shohning farmoniga koʻra, mehmonlarning xohishiga qarab berildi. ⁹Malika Vashti ham shoh Axashverash saroyida ayollar uchun ziyofat berayotgan edi.

Malika Vashti tojdan mahrum qilinadi

¹⁰Yettinchi kuni shoh sharob ichib vaqti chogʻ boʻlib, oʻzining Maxumon, Bizta, Xarbona, Bixta, Avagʻta, Zatar, Karkas ismli yettita mulozimiga* shunday farmon berdi:⁺ ¹¹“Malika Vashtiga shohona toj kiydirib, huzurimga olib kelinglar, xalqqa va aʼyonlarga uning goʻzalligini koʻrsatay.” Haqiqatan ham malika gʻoyat goʻzal edi. ¹²Lekin malika Vashti kelmadi, shohning mulozimlar orqali bergan farmonini bajarishdan u bosh tortdi. Shoh bundan qattiq gʻazablandi, malikadan gʻoyatda jahli chiqdi. ¹³Shoh oʻz ishlarini qonun–qoidani biladiganlar oldida qilardi. ¹⁴Oʻsha paytda shohning yaqinlari Fors va Midiya shohligining yettita begi — Karshana, Shator, Admata, Tarshish, Miros, Marsano, Mamuxon edi. Ularning joyi shohning huzurida boʻlib, shohlikda eng yuqori mavqeni egallagan edilar. Shoh qonun–qoidalarni yaxshi biladigan oʻsha donishmandlardan soʻradi:⁺

¹⁵— Shoh Axashverash malika Vashtiga mulozimlar orqali farmon bergan edi, u itoat etmadi. Bu qilmishi uchun qonunga binoan uni nima qilish kerak?

¹⁶Shunda Mamuxon shoh va aʼyonlar huzurida shunday javob berdi:

— Malika Vashti yolgʻiz shohimiz oldidagina emas, balki shoh Axashverash hukmronligi ostidagi hamma viloyatlarning beklari va xalqi oldida aybdordir. ¹⁷Chunki malikaning qiligʻini hamma ayollar eshitishgach, ular: “Shoh Axashverash, malika Vashtini huzurimga olib kelinglar, deb farmon bergan ekan, malika bormabdi”, deb gapirib yuradilar va erlarini mensimay qoʻyadilar. ¹⁸Malikaning qiligʻi toʻgʻrisida eshitgan Fors va Midiya shohligi begoyimlari shohimizning hamma aʼyonlariga ayni oʻsha gapni aytadilar. Oʻrtada kiborlik, dilsiyohlik paydo boʻladi. ¹⁹Agar shohimiz maʼqul koʻrsalar, oʻzlari butun shohlik hududi boʻyicha qaror chiqarsinlar. Fors hamda Midiya shohligi qonunlariga: “Vashti shoh Axashverash huzuriga kirmasin, uning shohlikdagi martabasi boshqa yaxshirogʻiga berilsin” degan qoʻshimcha kiritilsin va bu farmon oʻzgartirilmasin⁺. ²⁰Shohlik qanchalik katta boʻlmasin, shohimizning bu farmoni shohlik boʻylab tarqalganda, barcha ayollar — boyu kambagʻali erlarini hurmat qiladigan boʻladilar⁺.

²¹Bu gap shohga va aʼyonlarga maʼqul boʻldi. Shoh Mamuxon aytganiday qildi. ²²U qoʻli ostidagi hamma viloyatlarga maktub joʻnatdi. Maktub har bir viloyatning oʻz yozuvida va har bir xalqning oʻz tilida bitilgan boʻlib, unda: “Har bir erkak oʻz oilasida xoʻjayin boʻlsin va uning gapi gap boʻlsin”, deb yozilgan edi.

2–BOB

Ester malika boʻladi

2¹Axashverash* gʻazabidan tushgandan keyin, Vashti va uning qilmishi, Vashtining ustidan chiqarilgan hukm esiga tushib qoldi⁺. ²Shohning aʼyonlari aytdilar: “Shohimiz uchun yosh, chiroyli qizlar qidirilsin. ³Buning uchun shohimiz qoʻli ostidagi viloyatlarda nazoratchilar tayin qilinsin, ular chiroyli barno qizlarni shohimizning xizmatkori, haram ogʻasi Xegay nazorati ostida Shushan qalʼasidagi haramga toʻplasinlar, qizlarga pardoz bersinlar. ⁴Shohimizga yoqqan qiz Vashtining oʻrniga malika boʻlsin.” Bu gap shohga maʼqul keldi va u aytilganlarni qildi.

⁵Shushan qalʼasida bir yahudiy yashardi. Uning ismi Yovir oʻgʻli Mardoxay boʻlib, Benyamin qabilasidan edi. Yovir Shimax va Kish* nasliga borib taqalardi. ⁶Bobil shohi Navuxadnazar Yahudo shohi Yohayixinni* asir qilib olib kelganda*, Mardoxay ham Quddusdan keltirilgan edi⁺. ⁷Ota–onasidan yetim qolgan Hadassani Mardoxay asrab olib tarbiya qildi. Hadassa Mardoxayning jiyani edi. Uning boshqa ismi Ester boʻlib, kelishgan, goʻzal qiz edi.

⁸Shohning amru farmoni eʼlon qilingach, Shushan qalʼasiga koʻp qizlarni toʻplab, Xegay nazoratiga topshirishdi. Ester ham shoh saroyiga keltirilib, haram ogʻasi Xegay nazoratiga topshirildi.

⁹Xegayga Ester yoqdi, Xegay unga iltifot koʻrsatdi. Xegay darrov: “Bu qizga pardoz berib, parvarishlanglar, unga ulushini berib turinglar, saroydan yettita kanizak tanlab olinib, unga choʻri qilib berilsin”, deb buyurdi. U shoh haramining eng yaxshi boʻlmasiga qizni va uning kanizlarini joylashtirdi. ¹⁰Lekin Ester oʻz xalqi, urugʻ–aymogʻi toʻgʻrisida hech narsa aytmadi. Chunki Mardoxay unga bu toʻgʻrida ogʻiz ochmasligini buyurgan edi.

¹¹Mardoxay har kuni Esterning sogʻligidan xabar olgani, unga qanday muomala qilishyapti ekan, deb bilgani haram hovlisi atrofida yurardi. ¹²Har bir yosh qizga, Axashverash huzuriga kirish uchun navbati kelganda, oʻn ikki oy davomida pardoz berilardi. Ayollar uchun chiqarilgan qoida shunaqa edi. Olti oy mirra moyi* bilan, olti oy xushboʻy narsalar va upa–eliklar bilan pardoz qilardilar. ¹³Shundan keyin qiz shoh huzuriga kirardi: qiz saroyga kirayotganda, haramdan nima talab qilsa, hammasi berilardi.

¹⁴Kechqurun shoh huzuriga kirgan qiz, ertasiga ertalab shohning mulozimi*, kanizaklar* soqchisi Shashagaz nazorati ostidagi boshqa haramga* qaytardi. Faqat shohga xush yoqqan, shoh nomini aytib chaqirgan qiz qaytadan uning huzuriga kirardi.

¹⁵Mardoxayning asrandisi, uning amakisi Abuhayilning qizi Ester shoh huzuriga kiradigan payt ham keldi. Ester shohning mulozimi, haram ogʻasi Xegay nima taklif qilgan boʻlsa, shuni oldi va boshqa hech narsa soʻramadi. Esterni koʻrganlarning koʻzlarida quvonch porladi⁺.

¹⁶Shunday qilib, Axashverash hukmronligining yettinchi yili* oʻninchi oyi — Tabat oyida*, Ester shoh Axashverash saroyiga keltirildi. ¹⁷Shoh Esterni hamma qizlardan ortiq sevib qoldi. Ester shohning muruvvatiga va iltifotiga barcha qizlardan koʻproq sazovor boʻldi: Axashverash malikalik tojini Esterning boshiga kiygizib, uni Vashtining oʻrniga malika qildi. ¹⁸Soʻngra shoh hamma aʼyonlari va xizmatkorlari uchun Ester sharafiga ziyofat berdi, hamma viloyatlarda bayram eʼlon qildi. Oliyhimmatlik bilan hadyalar ulashdi.

Mardoxay shohning hayotini saqlab qoladi

¹⁹Barno qizlar keyingi safar haramga toʻplanishganda, Mardoxay saroyda oʻz vazifasini bajarayotgan edi*. ²⁰Ester Mardoxayning buyrugʻiga itoat etib, urugʻ–aymogʻi va xalqi toʻgʻrisida hali gapirmagan edi. Ester Mardoxayning tarbiyasida boʻlgan paytda unga qanday itoat qilgan boʻlsa, hozir ham shunday itoat etardi.

²¹Oʻsha kunlarda — Mardoxay saroyda oʻz vazifasini bajarayotganda, shohning Bixtan va Tarash degan ikkita darvozaboni quturib, shoh Axashverashning joniga suiqasd qilishni rejalashtirdilar. ²²Mardoxay bu fitnani bilib qolib, malika Esterni ogohlantirdi. Ester esa fitna toʻgʻrisidagi xabarni Mardoxay nomidan shohga yetkazdi.

²³Bu voqea tekshirilgach, toʻgʻri deb topildi va ikkala xizmatkor dorga osildi*. Bu voqea shohning “Kundalik xotiralar kitobi”ga yozib qoʻyildi⁺.

3–BOB

Xomon yahudiylarga qarshi chiqadi

3¹Bu hodisalardan keyin shoh Axashverash* Oʻgax* naslidan boʻlgan Xamadoto oʻgʻli Xomonni koʻklarga koʻtarib, yuksak martabaga tayinladi. Boshqa hamma aʼyonlar ustidan Xomonni nozir etib tayinladi. ²Shohning saroydagi* boshqa aʼyonlari Xomonga tiz choʻkib taʼzim qilardilar. Chunki shohning amri shunday edi. Mardoxay esa na egilardi, na taʼzim qilardi. ³Shohning saroydagi aʼyonlari Mardoxayga: “Nimaga sen shohning amriga itoat etmayapsan–a?!” deb aytardilar.

⁴Ular Mardoxayga bu gapni har kuni aytsalar ham, Mardoxay ularning gapiga quloq solmasdi. Aʼyonlar, Mardoxayning bu qiligʻiga Xomon toqat qila olarmikan, deb uni bu ahvoldan xabardor qildilar. Chunki Mardoxay ularga: “Men yahudiyman”, deb aytgan edi.

⁵Xomon Mardoxayning tiz choʻkib taʼzim qilmayotganini koʻrganda, gʻazabdan tutaqardi. ⁶Xomon birgina Mardoxayni oʻldirishni arzimas ish deb oʻyladi. Mardoxayning qaysi xalqdan ekanini bilgani uchun Xomon Axashverashning butun shohligi hududidagi Mardoxayning xalqini — jamiki yahudiy xalqini qirib tashlashga qasd qilib qoʻydi.

⁷Axashverash hukmronligining oʻn ikkinchi yili* birinchi oyi — Nison oyida* bu fitna amalga oshiriladigan kun va oy uchun Xomon oldida pur* — qurʼa tashlandi. Qurʼa oʻn ikkinchi oyning — Adar oyining* oʻn uchinchi kuniga* tushdi⁺.

⁸Shundan keyin Xomon shoh Axashverashga aytdi:

— Shohligingiz viloyatlaridagi boshqa xalqlarning orasiga sochilib–tarqalib ketgan bir xalq bor. Ularning qonunlari hamma xalqlar qonunidan farq qiladi. Shohimiz qonunlariga ular boʻysunmaydilar. Ularga sabr–toqat qilish shohimizning manfaatlariga ziddir⁺. ⁹Agar shohimiz maʼqul koʻrsalar, bu xalqni qirib tashlash uchun farmon bersinlar. Men oʻn ming talant* kumushimni aʼyonlar qoʻliga olib borib beraman. Ular bu kumushni shohimiz xazinasiga topshiradilar.

¹⁰Shundan keyin shoh barmogʻidagi muhr uzugini yechib, farmonini tasdiqlash uchun yahudiylar dushmani Oʻgax naslidan Xamadoto oʻgʻli Xomonga berdi⁺.

¹¹— Bu pullar oʻzingda qolsin, xalqni ham senga berdim, — dedi shoh Xomonga. — Anavi xalqqa nimani maʼqul koʻrsang, shuni qil.

¹²Birinchi oyning oʻn uchinchi kuni shohning mirzalari chaqirildi. Xomonning hamma buyruqlari har bir viloyat xalqining oʻz yozuvida va oʻz tilida shohning noiblariga, har bir viloyat hokimiga va har bir xalqning begiga yozildi. Maktublar shoh Axashverash nomidan yozilib, shohning muhr uzugi bilan tasdiqlandi*⁺.

¹³Maktublar choparlar orqali shohning qoʻli ostidagi hamma viloyatlarga joʻnatildi. “Yahudiylarning hammasi — yoshu qarisi, bolalaru ayollari bir kunda — oʻn ikkinchi oyning, yaʼni Adar oyining oʻn uchinchi kuni yoʻq qilinsin, oʻldirilsin, qirib tashlansin, mol–mulki talon–taroj qilinsin,⁺ ¹⁴hamma oʻsha kunga tayyor boʻlsin”, deb farmon eʼlon qilindi. Shuning uchun har bir viloyatga ular uchun qonun sifatida farmondan koʻchirma berildi.

¹⁵Choparlar shohning aytganiga muvofiq tezlik bilan yoʻlga chiqdilar. Farmon Shushan qalʼasida ham eʼlon qilingach, shahar besaranjom boʻlib qoldi. Shoh bilan Xomon esa oʻtirishib kayfu safo qilishardi⁺.

4–BOB

Mardoxay Esterdan yordam soʻraydi

4¹Mardoxay yuz bergan voqeadan xabardor boʻlgach, kiyimlarini yirtdi, qanorga oʻranib, ustiga kul sochdi*. Keyin qattiq alamli faryod koʻtarib, shahar boʻylab yurdi. ²Oʻsha holatda saroy darvozasiga bordi, lekin qanor kiyib saroy darvozasidan ichkariga kirish mumkin emasdi. ³Shuningdek, har bir viloyatda — shohning amru farmoni yetib borgan joylarda yahudiylar chuqur qaygʻuga botdilar, roʻza tutib, yigʻlab nola qildilar. Koʻpchilik qanorga oʻranib va kulga belanib yotdi⁺. ⁴Esterning kanizlari va xizmatkorlari kelib, bu haqda xabar berishganda, malika qattiq tashvishga tushdi. “Mardoxay ustidagi qanorni yechib, mana bu kiyimlarni kiyib olsin”, deb malika kiyim berib yuborgan edi, Mardoxay olmadi. ⁵Esterning xizmatiga shoh tayinlagan Xatax ismli mulozim* bor edi. Ester Xataxni chaqirib, unga: “Bu nimasi, Mardoxay nimaga bunday qilyapti ekan, bilib kel–chi”, deb buyurdi. ⁶Xatax shoh saroyi darvozasi oldidagi shahar maydoniga — Mardoxayning yoniga ketdi.

⁷Mardoxay oʻzining boshiga tushgan hamma kulfatni, Xomon yahudiylarga qirgʻin keltirish uchun shoh xazinasiga qancha miqdorda kumush berishga vaʼda qilganini Xataxga aytib berdi⁺. ⁸Keyin Mardoxay Xataxga yahudiylarni qirish toʻgʻrisida Shushanda eʼlon qilingan farmondan bir nusxasini berib: “Esterga buni koʻrsat, u hamma narsani tushunib olsin”, dedi. “Ester shoh huzuriga kirib, oʻz xalqiga rahm etishini iltijo qilib soʻrasin”, deb tayinladi⁺.

⁹Xatax qaytib kelib, Mardoxayning gaplarini Esterga aytib berdi. ¹⁰Ester: “Mardoxayga ushbu gaplarni yetkaz”, deb Xataxni yana joʻnatdi: ¹¹“Shoh saroyida hamma xizmat qilayotganlar va shohning qoʻli ostidagi viloyatlar xalqi shuni biladilarki, kimki ichki hovliga — shoh huzuriga chaqirilmasdan kirsa, erkakmi, ayolmi, baribir, hukm bitta — uni oʻlim kutadi. Shoh saltanatning oltin hassasini kimga tomon uzatsagina, oʻsha tirik qoladi. Lekin oʻttiz kundan buyon shoh meni chaqirgani yoʻq.”⁺

¹²Esterning bu gaplarini Mardoxayga aytishgach, ¹³u Esterga shu javobni yetkazishni soʻradi: “Saroyda yashaganim uchun yahudiylardan yolgʻiz oʻzim omon qolaman, deb oʻylamagin. ¹⁴Agar shu damlarda sen sukut saqlasang, yahudiylarga boshqa joydan najot keladi, ular ozod boʻladilar. Sen va otang xonadoni esa halok boʻlasizlar. Kim bilsin, balki shunaqa kunlar uchun sen malikalik martabasiga erishgandirsan.”

¹⁵Ester ham Mardoxayga quyidagicha javob joʻnatdi: ¹⁶“Boring, Shushandagi hamma yahudiylarni toʻplab, men uchun roʻza tutinglar. Uch kechayu uch kunduz hech narsa yemanglar ham, ichmanglar ham. Men ham kanizaklarim bilan roʻza tutaman, soʻngra qonunga xilof boʻlsa ham, shoh huzuriga boraman. Mayli, oʻlsam, oʻlay.”⁺

¹⁷Mardoxay ketdi va Ester nima buyurgan boʻlsa, hammasini qildi.

5–BOB

Ester tilagini shohga ayon qiladi

5¹Uchinchi kuni Ester shohona liboslarini kiyib, saroyning ichki hovlisida — shoh yashaydigan xosxona roʻparasida paydo boʻldi. Shoh xosxonaning toʻridagi taxtda oʻtirib,⁺ ²hovlida kutib turgan malika Esterni koʻrdi–yu, unga marhamat qildi va qoʻlidagi saltanatning oltin hassasini Esterga tomon choʻzdi. Ester yaqinroq kelib hassaning uchiga tegindi⁺.

³Shoh undan:

— Senga nima kerak, malika Ester? — deb soʻradi. — Tilaging nima? Hatto yarim shohlikni soʻrasang ham beriladi⁺.

⁴— Agar shohimiz maʼqul koʻrsalar, bugun Xomon bilan birga menikiga ziyofatga kelsalar, — dedi malika. — Men shohimiz uchun ziyofat tayyorlagandim.

⁵Shoh:

— Zudlik bilan borib Xomonni topib kelinglar! — deb buyurdi. — Esterning istagini bajo qilaylik.

Shunday qilib, shoh Xomon bilan birga Ester tayyorlagan ziyofatga bordi. ⁶Shoh maydan ichar ekan:

— Ayt, nima istaysan? Nima istasang beriladi, — dedi Esterga. — Qanday tilaging bor? Yarim shohlikni soʻrasang ham, xohishing qondiriladi.

Ester shunday javob berdi:

⁷— Mening istagim va iltimosim shuki, ⁸agar shohimiz mendan mamnun boʻlsalar, shohimiz mening tilagimni va istagimni qondirishni maʼqul koʻrsalar, ertaga men tayyorlaydigan ziyofatga yana Xomon bilan birga kelsinlar. Oʻshanda shohimizning savoliga javob beraman⁺.

Xomon gʻazablanadi

⁹Xomon oʻsha kuni ziyofatdan xursand, kayfiyati chogʻ boʻlib chiqdi. U shoh saroyi darvozasi oldida Mardoxayni koʻrdi. Mardoxay Xomonning hurmati uchun oʻrnidan turmadi ham, taʼzim ham qilmadi. Xomon esa gʻazabdan tutaqib ketdi⁺. ¹⁰Biroq u oʻzini bosdi. Uyiga kelib, doʻstlarini va xotini Zareshni chaqirtirdi⁺. ¹¹Xomon ularga oʻzining cheksiz boyligi va koʻpdan–koʻp oʻgʻillari toʻgʻrisida gapirdi, shuningdek, shoh uni aʼyonlar va xizmatkorlar ustidan yuksak martabaga koʻtargani haqida maqtandi⁺.

¹²Keyin u yana aytdi:

— Malika Ester ziyofat tayyorlagan ekan, shoh bilan mendan boshqa hech kimni taklif qilmabdi. Ertaga ham men shoh bilan birga unikiga ziyofatga chaqirilganman. ¹³Lekin saroy darvozasida turgan yahudiy Mardoxayni koʻrganimda, bularning men uchun hech bir qimmati qolmaydi.

¹⁴Shunda xotini Zaresh va hamma doʻstlari Xomonga maslahat berishdi:

— Dor tayyorlashsin, balandligi ellik tirsak* boʻlsin. Ertalab shohdan iltimos qil, Mardoxayni oʻsha dorga osishsin*. Keyin xursand boʻlib, shoh bilan birga ziyofatga boraverasan.

Bu gap Xomonga maʼqul tushdi. U dorni* tayyorlatib qoʻydi⁺.

6–BOB

Mardoxayga hurmat koʻrsatiladi

6¹Shu kecha shohning uyqusi qochdi. Shoh:

— “Kundalik xotiralar kitobi”ni olib kelinglar! — deb buyurdi. Kitobni unga oʻqib berishdi⁺. ²Xotira kitobidagi shoh Axashverashning* darvozabonlari Bixtan va Tarash shohning joniga qasd qilishni rejalashtirganlari, buni Mardoxay bilib qolib shohga yetkazgani toʻgʻrisida yozilgan voqeaga yetib kelishdi⁺.

³Shunda shoh:

— Bu xizmati uchun Mardoxay nima bilan taqdirlangan? Unga hurmat koʻrsatilganmi? — deb soʻradi.

— U hech narsa bilan taqdirlanmagan, — deb javob berishdi shohning aʼyonlari.

⁴— Hovlida kim bor? — soʻradi shoh. Shu paytda Xomon shoh saroyining tashqi hovlisiga kelgan va Mardoxay uchun tayyorlatib qoʻygan dorga uni ostirish toʻgʻrisida* shoh bilan maslahatlashmoqchi boʻlib turgan edi⁺. ⁵Shohning aʼyonlari:

— Hovlida Xomon turibdi, — deb javob berishdi.

— Bu yoqqa kirsin! — deb buyurdi shoh.

⁶Xomon kirgach, shoh undan soʻradi:

— Shoh taqdirlamoqchi boʻlgan odamga qanday hurmat koʻrsatsa boʻladi?

Xomon oʻz koʻnglida: “Shoh mendan boshqa kimga ham izzat–hurmat koʻrsatishni istardi”, deb oʻyladi ⁷va shohga aytdi:

— Shohimiz hurmat koʻrsatib, taqdirlamoqchi boʻlgan odam uchun⁺ ⁸oʻzlari kiygan shohona liboslarni, shohimiz mingan, usti shohona zeb–ziynatlar* bilan bezatilgan otni olib kelishsin. ⁹Shohning eng yaqin beklaridan biri qoʻliga liboslarni va otni berishsin. Shoh hurmat koʻrsatib, taqdirlamoqchi boʻlgan oʻsha odam kiyintirilgandan keyin, otga mindirilsin–da, shahar maydoniga olib chiqilsin. Uning oldida yurib: “Shoh taqdirlamoqchi boʻlgan odam mana shunday hurmatga sazovor boʻladi!” deb jar solinsin.

¹⁰Shoh Xomonga buyurdi:

— Hoziroq, oʻzing aytganingday, liboslarni va otni olgin–da, saroy darvozasida turgan yahudiy Mardoxayga shunday qil. Aytganlaringdan birortasi ham qolib ketmasin.

¹¹Xomon liboslarni va otni olib, Mardoxayni kiyintirdi. Soʻng uni otga mindirib, shahar maydoniga olib chiqdi va uning oldida yurib: “Shoh taqdirlamoqchi boʻlgan odam mana shunday hurmatga sazovor boʻladi!” deb jar soldi.

¹²Mardoxay saroy darvozasiga qaytib keldi. Xomon esa sharmanda boʻlganidan yuzini berkitib jadal uyiga yoʻl oldi⁺.

¹³Xomon xotini Zareshga va barcha doʻstlariga yuz bergan voqeani aytib berdi. Doʻstlari va xotini Zaresh shunday deyishdi:

— Mardoxay tufayli sen pastga ketding. Agar u yahudiylardan boʻlsa, unga bas kela olmaysan. Aksincha, barbod boʻlasan⁺.

¹⁴Ular gaplashib turganlarida, shohning mulozimlari* kelib, Xomonni Ester tayyorlagan ziyofatga apil–tapil olib ketdilar.

7–BOB

Xomon dorga osiladi

7¹Shoh va Xomon malika Ester bilan yeb–ichish uchun unikiga kelishdi⁺. ²Ular ikkinchi kuni ham sharobxoʻrlik qilishayotganda, shoh Esterga yana aytdi:

— Qanday istaging bor, malika Ester? Istaging qondiriladi. Qanday iltimosing bor, malikam? Yarim shohlikni soʻrasang ham, beriladi.

³Shundan keyin malika Ester gapirdi:

— Shoh hazratlari! Agar oʻzlari mendan mamnun boʻlsalar, agar shohim maʼqul koʻrsalar, istagim shuki, jonimni saqlab qolsinlar, tilagim shuki, mening xalqim joniga rahm qilsinlar!⁺ ⁴Men va mening xalqim yer yuzidan yoʻq qilinish uchun, oʻldirilish va qirilish uchun sotilganmiz*. Agar biz qul va choʻri qilib sotilganimizda edi, ovozimni chiqarmasdim. Oʻsha dushmanning qilmishi uchun shohimizni bezovta qilish arzimas ish boʻlardi⁺.

⁵Shoh Axashverash* malika Esterdan:

— Kim u? Qani oʻsha odam? Kim shunday qilishga jurʼat etdi? — deya soʻradi.

⁶— Zararkunanda, gʻanim, yovuz Xomon! — dedi Ester.

Shu zahoti Xomon shoh bilan malika qarshisida vahimaga tushdi⁺. ⁷Shoh gʻazab bilan dasturxondan turdi–yu, saroy bogʻiga qarab ketdi. Xomon esa malika Esterdan “Jonimni qutqargin”, deb yolvorish uchun qoldi, chunki shohdan oʻziga nisbatan yovuz qismat tayin etilganini u bilib turardi.

⁸Shoh bogʻdan saroyning ziyofat boʻlayotgan xonasiga qaytganda, Xomon Ester yonboshlab oʻtiradigan oʻrindiqqa mahkam yopishib yotgan edi. Shoh bu ahvolni koʻrdi–yu:

— Oh–ho, men uyda ekanimda malikaning nomusiga tegmoqchi boʻldingmi? — deb baqirdi. Shoh gapini tugatar–tugatmas, Xomonning yuzini yopdilar*.

⁹Shohning mulozimlaridan* biri Xarbona aytib qoldi:

— Ha, aytganday, Xomon uyining oldiga ellik tirsakli* dor tayyorlab qoʻygan. Bu dorga Mardoxayni osmoqchi. Mardoxay esa shohimizni ogohlantirib uning hayotini saqlab qolgan.

— Oʻsha dorga Xomonning oʻzini osinglar!* — deb farmon berdi shoh⁺.

¹⁰Mardoxay uchun tayyorlab qoʻyilgan dorga Xomonning oʻzini osdilar*. Shundan soʻnggina shohning gʻazabi bosildi⁺.

8–BOB

Shoh yahudiylarni himoya qiladi

8¹Oʻsha kuni shoh Axashverash* yahudiylar dushmani Xomonning mol–mulkini malika Esterga inʼom qildi. Mardoxay shoh huzuriga kirib chiqadigan boʻldi. Chunki malika Mardoxayning oʻziga qarindosh ekanini aytgan edi.

²Shoh Xomondan qaytarib olgan muhr uzugini barmogʻidan chiqarib Mardoxayga berdi. Ester esa Mardoxayni Xomonning mol–mulki ustidan boshqaruvchi qilib tayinladi⁺.

³Ester shoh bilan yana gaplashdi. Shohning oyogʻiga yiqilib: “Oʻgax* naslidan boʻlgan Xomonning yahudiylarga qarshi oʻylagan xusumatini va rejasini daf qiling”, deb yigʻlab yolvordi⁺. ⁴Shoh saltanatning oltin hassasini Ester tomon uzatgan edi, Ester oʻrnidan turib, shohning qarshisiga keldi⁺ ⁵va aytdi:

— Agar shohimiz maʼqul koʻrib, mendan mamnun boʻlsalar, bu ishni oʻrinli deb bilsalar, oʻzlariga yoqqan boʻlsam, Oʻgax naslidan Xamadoto oʻgʻli Xomonning shohlik hududidagi hamma yahudiylarni qirib tashlash toʻgʻrisida qasddan yozgan maktubini bekor qilish uchun boshqa maktub yozilsin. ⁶Axir, xalqimning boshiga tushadigan kulfatni tomosha qilib chidab tura olamanmi?! Qabiladoshlarim oʻldirilayotganda, guvoh boʻlib tura olamanmi?!

⁷Shunda shoh Axashverash malika Esterga va yahudiy Mardoxayga aytdi:

— Xomonning mol–mulkini Esterga berdim. Xomon esa yahudiylarni qirib tashlamoqchi boʻlgani uchun uni dorga ostirdim*. ⁸Endi shoh nomidan yahudiylar toʻgʻrisidagi maktubni oʻzlaringizga maʼqul keladigan tarzda yozib, shohning uzugi bilan muhrlanglar. Shoh nomidan yozilib, shohning uzugi bilan muhrlangan maktubni hech kim oʻzgartirishi mumkin emas⁺.

⁹Shundan soʻng uchinchi oyda — Shavon oyining* yigirma uchinchi kuni shohning mirzalari chaqirildi. Hindistondan Habashistongacha* boʻlgan bir yuz yigirma yetti viloyatdagi yahudiylarga, noiblarga, hokimlarga, viloyatlarning beklariga xuddi Mardoxay buyurganiday maktub yozildi. Maktub har bir viloyat xalqining yozuvi va tilida, yahudiylarga ham oʻzlarining yozuvida va tilida yozildi⁺. ¹⁰Mardoxay shoh Axashverash nomidan maktubni yozdirgach, shohning uzugi bilan muhrladi va shohning yilqisidagi uchqur otlarga choparlarni oʻtqazib joʻnatdi⁺.

¹¹Shoh maktubda yahudiylarga hamma shaharlarda toʻplanib, oʻzlarini himoya qilishlariga huquq berdi. Bundan tashqari, yahudiylarga hujum qiladigan har qanday dushman xalqning yoki yurtning qurolli kuchlarini, bolalarini va ayollarini yoʻq qilishga, oʻldirishga, mol–mulkini talon–taroj qilishga, qirib tashlashga ijozat berdi. ¹²Buning uchun shoh Axashverashning qoʻli ostidagi hamma yurtlarda bir kun — oʻn ikkinchi oyning, yaʼni Adar oyining* oʻn uchinchi kuni* belgilandi⁺. ¹³Ushbu farmon matni har bir viloyatga, barcha xalqlarga qonun oʻrnida eʼlon qilindi. Shunday qilib, yahudiylar oʻsha kuni oʻz dushmanlaridan qasos olishga tayyor turishlari kerak edi.

¹⁴Choparlar shohning uchqur otlariga mindilar–u, uning farmoniga koʻra, toʻrt tomonga yelib ketdilar.

Shushandagi qalʼada ham farmon eʼlon qilindi⁺. ¹⁵Mardoxay koʻk va oq rangli shohona liboslarga burkanib, katta oltin tojni kiyib, safsar rangli zigʻir ridoga oʻranib, shoh huzuridan chiqdi. Shushanda xursandchilik, shodu xurramlik hukm surardi⁺. ¹⁶Bundan yahudiylarning qalbi umidga toʻldi, shodu xurram, vaqti chogʻ boʻldi, ular uchun sharafli kunlar boshlangan edi⁺. ¹⁷Hamma viloyatlarda, har bir shaharda, shohning amru farmoni yetib borgan har qanday joyda yahudiylar shodu xurram boʻlib, oʻynab–kuldilar, ziyofatlar uyushtirdilar, bayram qildilar. Shohlikdagi koʻp xalqlar yahudiy boʻldi, chunki hammani yahudiylardan qoʻrquv hissi qamrab olgan edi.

9–BOB

Yahudiylarning zafari

9¹Shohning amru farmoni ijro qilinadigan oʻn ikkinchi oy — Adar oyining* oʻn uchinchi kuni keldi. Bu kunni yahudiylarning gʻanimlari, ularning ustidan hukmronlikni egallaymiz, deb umid bilan kutgan edilar. Ammo aksincha boʻlib chiqdi: yahudiylar oʻz gʻanimlari ustidan hukmronlikni oʻrnatdilar⁺. ²Yahudiylar yovuz kimsalarga qarshi kurashish uchun shoh Axashverashga* qarashli hamma viloyatlardagi oʻzlari yashaydigan shaharlarda* bir joyga yigʻildilar. Hech kim yahudiylarga dosh bera olmadi, chunki yahudiylardan qoʻrquv tuygʻusi hamma xalqlarni qamrab olgan edi.

³Viloyatlardagi hamma beklar, noiblar, hokimlar va shohning aʼyonlari Mardoxaydan qoʻrqqanlari uchun yahudiylarni qoʻllab–quvvatladilar. ⁴Mardoxay saroyning yuksak martabali odami boʻlib, u tobora kuchayib borar, uning shuhrati butun viloyatlarga yoyilardi⁺.

⁵Yahudiylar jamiki dushmanlarini qilichdan oʻtkazib, oʻldirib, qirib tashladilar. Gʻanimlariga nisbatan istaganini qildilar. ⁶Jumladan, yahudiylar Shushan qalʼasida besh yuz kishini qirib tashladilar. ⁷⁻¹⁰Yana yahudiylar oʻzlarining dushmani Xamadoto oʻgʻli Xomonning oʻnala oʻgʻlini — Parshandata, Dalfon, Aspata, Poʻrata, Odaliyo, Oridato, Parmashto, Orisay, Oriday va Vayzotoni oʻldirdilar. Ammo mol–mulkiga qoʻl tekkizmadilar.

¹¹Oʻsha kuni Shushan qalʼasida oʻldirilganlarning hisobini shohga maʼlum qildilar. ¹²Shoh esa malika Esterga aytdi:

— Yahudiylar Shushan qalʼasida Xomonning oʻnala oʻgʻlini va yana besh yuz kishini qirib, yoʻq qildilar. Kim bilsin, boshqa viloyatlarimda ular nima qildilar ekan? Istaging nima? Ayt, qondirayin. Yana qanday tilaging bor? Bajo qilayin⁺.

¹³— Agar shohimizga maʼqul boʻlsa, Shushandagi yahudiylar ertaga ham bugungi farmoningizni ijro etsinlar, — dedi Ester. — Xomonning oʻnala oʻgʻlining jasadlari ham dorga osilsin*.

¹⁴Shoh ushbu istakni bajarishni buyurdi. Shushanda farmon chiqarildi. Xomonning oʻnala oʻgʻlining jasadi ham dorga osildi. ¹⁵Adar oyining oʻn toʻrtinchi kuni Shushandagi yahudiylar yana toʻplanib, qalʼada dushmanlardan uch yuztasini oʻldirdilar. Lekin mol–mulkiga qoʻl tekkizmadilar.

¹⁶Shohlikning turli viloyatlarida yashaydigan boshqa yahudiylar ham jonini saqlash va dushmanlaridan qutulish uchun bir joyga toʻplandilar. Dushmanlaridan yetmish besh ming kishini oʻldirdilar, lekin mol–mulkiga qoʻl tekkizmadilar. ¹⁷Bularning hammasi Adar oyining oʻn uchinchi kuni yuz berdi. Yahudiylar oʻn toʻrtinchi kuni tinchib, bu kunni bayram qildilar.

¹⁸Shushandagi yahudiylar ham oʻzlarini qutqarish uchun oʻn uchinchi va oʻn toʻrtinchi kunlari yigʻildilar. Oʻn beshinchi kuni esa tinchib, bu kunni bayram qildilar. ¹⁹Shuning uchun qishloqlardagi aholi Adar oyining oʻn toʻrtinchi kunini bayram sifatida nishonlab ziyofat uyushtiradilar va bir–birlariga taom ulashadilar⁺.

Purim bayrami

²⁰Mardoxay bu voqealarni yozib qoʻydi. Soʻngra shoh Axashverash qoʻli ostidagi uzoq–yaqindagi hamma yurtlarda yashayotgan yahudiylarga maktublar yubordi. ²¹Maktubda har yili Adar oyining oʻn toʻrtinchi va oʻn beshinchi kunlarini nishonlash lozimligi taʼkidlangan edi. ²²Chunki bu kunlar yahudiylar oʻz dushmanlaridan qutulgan kunlardir. Oʻsha oy gʻam — xursandchilikka, motam bayramga aylangan oydir. Mardoxay: “Shu kunlari ziyofat berib, xursandchilik qilinsin, taomlar ulashilsin, kambagʻallarga hadyalar inʼom qilinsin”, deb buyurgan edi.

²³Shunday qilib, yahudiylar Mardoxayning buyrugʻini qabul qildilar va bu bayramlarini har yil nishonlashni davom ettiraverdilar. ²⁴Darvoqe, butun yahudiylarning dushmani Oʻgax* naslidan boʻlgan Xamadoto oʻgʻli Xomon fitna qoʻzgʻab yahudiylarni ezib, yoʻq qilish uchun pur* — qurʼa tashlagandi⁺. ²⁵Lekin Ester shohning huzuriga kirganda*, shoh yana boshqa bir maktub orqali farmon bergandi*. Shunday qilib, Xomon yahudiylarga qarshi yovuz reja oʻylab qoʻygandi, lekin rejasi oʻzining boshiga yetdi. Xomon va uning oʻgʻillari dorga osildi.

²⁶Shuning uchun bu bayramga Purim* deb nom berilgandi. Bu nom “pur” soʻzidan olingan. Shunday qilib, yahudiylar Mardoxayning maktubida* yozilganlardan, koʻrgan–kechirganlaridan va boshlariga tushgan koʻrgiliklardan keyin, ²⁷oʻzlari, bolalari va barcha qabiladoshlari oʻsha ikki kunni belgilangan vaqtda, yozilganiday, har yili doimiy ravishda bayram qilishga qaror qilgandilar⁺. ²⁸“Bu kunlar avlodlar osha hamma oilada, viloyatlarda, har bir shaharda unutilmasdan, bayram qilinsin, Purim kunlarini yahudiylar oʻtkazib yubormasin, bu kunlar avlodlar osha davom etib xotirlansin”, deb qaror chiqardilar.

²⁹Abuhayil qizi malika Ester, yahudiy Mardoxay bilan birga, oʻz huquqi boʻyicha, Purim toʻgʻrisidagi oʻsha maktubni* yozib, tasdiqlagandi⁺. ³⁰Mardoxay Axashverashning hukmronligi ostidagi yuz yigirma yettita viloyatda yashaydigan hamma yahudiylarga tinchlik–omonlik tilangan oʻsha maktublarni yubordi⁺. ³¹Maktubda malika Ester bilan Mardoxay buyurganlariday, Purim kunlarini belgilangan sanada nishonlashga qatʼiy rioya qilishlari aytilgan edi. Yahudiylarning oʻzlari va bolalari roʻza tutishga va motam odatlariga amal qilganlari singari, bu bayramga ham rioya qilishlari kerakligi taʼkidlangan edi⁺. ³²Shunday qilib, Purimga oid qoidalar, Esterning buyrugʻiga koʻra, tasdiqlandi va kitobga yozib qoʻyildi.

10–BOB

Axashverash va Mardoxay shaʼniga maqtov

10¹Shoh Axashverash* oʻz shohligining bu chetidan tortib, orollargacha boʻlgan joylarda oʻlpon yigʻardi. ²Uning kuch–qudrati, faoliyati va Mardoxayni har jihatdan qanday yuksaltirgani Fors hamda Midiya shohlarining “Kundalik xotiralar kitobi”da yozilgan⁺. ³Yahudiy Mardoxay, huquqi boʻyicha, shoh Axashverashdan keyin turardi. U yahudiy qabiladoshlari orasida ulugʻlikka erishdi, birodarlari orasida hurmatga sazovor boʻldi. Chunki u oʻz xalqi manfaati uchun, hamma qabiladoshlarining tinchligi uchun kurashardi⁺.

[1] Shoh Axashverash — Kserks ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 486-465 yillarda Fors shohligida hukmronlik qilgan.

[2] Purim bayrami — 9:24-28 oyatlarga va 9:26 ning birinchi izohiga qarang.

1:1 Axashverash — Kserks ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 486-465 yillarda Fors shohligida hukmronlik qilgan.

1:1 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

1:2 Shushan — Elam viloyatining poytaxti boʻlib, Bobildan sharqda joylashgan edi. Shushan qalʼasi Fors shohlarining qishki qarorgohi edi.

1:3 hukmronligining uchinchi yili — taxminan miloddan oldingi 483 yil.

1:10 mulozim — qadimda saroy xizmatida boʻlgan kishi (shu bobning 12, 15–oyatlarida ham bor). Mulozim hukmdorning yoki saroydagi yuqori lavozimdagi amaldorning farmonlarini, topshiriqlarini bajargan va ularning nomidan ish yuritish huquqiga ega boʻlgan. Bu oʻrindagi ibroniycha soʻz bichilgan erkakka nisbatan ham ishlatilgan. Hukmdorning xonadonidagi ayollar bilan koʻp muloqot qilish zarurati boʻlgani uchun bu mulozimlar koʻpincha bichib qoʻyilar edi.

2:1 Axashverash — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

2:5 Kish — shoh Shoulning otasi (1 Shohlar 9:1-2 ga qarang).

2:6 Yohayixin — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoxoniyo.

2:6 …asir qilib olib kelganda… — miloddan oldingi 598 yil (4 Shohlar 24:8-16 ga qarang).

2:12 mirra moyi — maʼlum bir daraxtlar yelimidan tayyorlangan xushboʻy moy.

2:14 mulozim — qadimda saroy xizmatida boʻlgan kishi (shu bobning 15–oyatida ham bor). 1:10 izohiga qarang.

2:14 kanizaklar — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: kanizaklar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan.

2:14 …boshqa haramga… — yoki …haramning boshqa boʻlmasiga….

2:16 …Axashverash hukmronligining yettinchi yili… — taxminan miloddan oldingi 478 yil (1:1 ning birinchi izohiga qarang).

2:16 Tabat oyi — ibroniy kalendarining oʻninchi oyi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

2:19 …Mardoxay saroyda oʻz vazifasini bajarayotgan edi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Mardoxay shohning darvozasida oʻtirgan edi (shu bobning 21–oyatida ham bor). Mazkur gapning ibroniycha varianti shundan dalolat beradiki, Mardoxay saroyda maʼmuriy vazifada boʻlgan. Mardoxay shoh xizmatiga Ester saroyga olib kelingandan oldin kirgan boʻlishi mumkin.

2:23 …ikkala xizmatkor dorga osildi — yoki …ikkala xizmatkorni oʻldirib, jasadlarini tik oʻrnatilgan xodaga qoqishdi.

3:1 shoh Axashverash — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

3:1 Oʻgax — Omolek xalqining shohi boʻlib, Omoleklar azaldan Isroil xalqining dushmani edilar (Chiqish 17:8-16, Qonunlar 25:17-19, 1 Shohlar 15:1-33 ga qarang).

3:2 saroydagi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi shohning darvozasidagi (shu bobning 3–oyatida ham bor).

3:7 Axashverash hukmronligining oʻn ikkinchi yili… — taxminan miloddan oldingi 472 yil (1:1 ning birinchi izohiga qarang).

3:7 Nison oyi — ibroniy kalendarining birinchi oyi (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

3:7 pur — akkad–bobil tilidagi soʻz boʻlib, qurʼa degan maʼnoni bildiradi.

3:7 Adar oyi — ibroniy kalendarining oʻn ikkinchi oyi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan fevralning oʻrtasidan boshlanadi.

3:7 …oyining oʻn uchinchi kuni… — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda oyining oʻn uchinchi kuni degan jumla yoʻq. Ammo ibroniycha matndagi shu bobning 13–oyatida koʻrsatilgan.

3:9 oʻn ming talant — taxminan 340 tonnaga toʻgʻri keladi.

3:12 …shohning muhr uzugi bilan tasdiqlandi — xatni muhrlash uchun surgʻuchdan foydalanilgan. Yumshoq surgʻuch ustiga shohning uzugi bosilib, xat muhrlangan. Muhr xatning rasmiy ekanini koʻrsatgan.

4:1 …kiyimlarini yirtdi, qanorga oʻranib, ustiga kul sochdi — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Kiyimlarni yirtish, qanorga oʻranib olish va ustiga kul sochish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

4:5 mulozim — qadimda saroy xizmatida boʻlgan kishi (1:10 izohiga qarang).

5:14 ellik tirsak — taxminan 23 metrga toʻgʻri keladi.

5:14 Dor tayyorlashsin…Mardoxayni oʻsha dorga osishsin — yoki Xodani tik oʻrnatishsin…Mardoxayni oʻldirib, jasadini oʻsha xodaning uchiga qoqishsin.

5:14 dor — yoki xoda.

6:2 shoh Axashverash — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

6:4 …dorga uni ostirish toʻgʻrisida… — yoki …xodaning uchiga uni qoqtirish toʻgʻrisida….

6:8 …shohona zeb–ziynatlar… — toj shaklida yasalgan otlarning maxsus bezagi boʻlishi mumkin.

6:14 mulozim — qadimda saroy xizmatida boʻlgan kishi (1:10 izohiga qarang).

7:4 Men va mening xalqim…sotilganmiz — Xomon shohga vaʼda qilgan pulga ishora (3:9 ga qarang).

7:5 Shoh Axashverash — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

7:8 …Xomonning yuzini yopdilar — bu harakat uning oʻlimga hukm qilinganini bildirgan.

7:9 mulozim — qadimda saroy xizmatida boʻlgan kishi (1:10 izohiga qarang).

7:9 ellik tirsak — taxminan 23 metrga toʻgʻri keladi.

7:9 …dor tayyorlab qoʻygan. Bu dorga Mardoxayni osmoqchi…Oʻsha dorga Xomonning oʻzini osinglar! — yoki …xodani tik oʻrnatib qoʻygan. U Mardoxayni oʻldirib, jasadini bu xodaning uchiga qoqmoqchi…Oʻsha xodaga Xomonning oʻzini qoqinglar!

7:10 …dorga Xomonning oʻzini osdilar — yoki …xodaning uchiga Xomonning oʻzini qoqdilar.

8:1 shoh Axashverash — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

8:3 Oʻgax — 3:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

8:7 …uni dorga ostirdim — yoki …uni oʻldirib, xodaning uchiga qoqtirdim.

8:9 Shavon oyi — ibroniy kalendarining uchinchi oyi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan mayning oʻrtasidan boshlanadi.

8:9 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (1:1 ning ikkinchi izohiga qarang).

8:12 Adar oyi — 3:7 ning toʻrtinchi izohiga qarang.

8:12 …Adar oyining oʻn uchinchi kuni… — 3:13 ga qarang.

9:1 Adar oyi — 3:7 ning toʻrtinchi izohiga qarang.

9:2 shoh Axashverash — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

9:2 …hamma viloyatlardagi oʻzlari yashaydigan shaharlarda… — yoki …har bir shahardagi oʻzlari yashaydigan dahada….

9:13 …dorga osilsin — yoki …xodaning uchiga qoqilsin (shu bobning 14, 25–oyatlarida ham bor).

9:24 Oʻgax — 3:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

9:24 pur — akkad–bobil tilidagi soʻz boʻlib, qurʼa degan maʼnoni bildiradi.

9:25 …Ester shohning huzuriga kirganda… — 5:1-8, 7:1-10, 8:3-4 ga qarang.

9:25 …shoh yana boshqa bir maktub orqali farmon bergandi — 8:5-14 ga qarang.

9:26 Purim — yahudiylarning bu bayrami har yili Adar oyining 14-15–kunlari nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan fevralning oʻrtasidan boshlanadi.

9:26 Mardoxayning maktubi — shu bobning 20-22–oyatlariga qarang.

9:29 oʻsha maktub — shu bobning 20-22–oyatlariga qarang.

10:1 Shoh Axashverash — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

+ 1:1 Est 8:9, Est 9:30

+ 1:2 Nax 1:1

+ 1:10 Est 7:9

+ 1:14 Ezra 7:14

+ 1:19 Est 8:8, Dnr 6:8

+ 1:20 Efs 5:33

+ 2:1 Est 1:19-20

+ 2:6 4Sh 24:14-15, 2Sol 36:10, Yerm 24:1, Yerm 29:1-2

+ 2:15 Est 9:29

+ 2:23 Est 6:2, Est 10:2

+ 3:7 Nax 2:1, Est 9:24, Est 9:26, Ezra 6:15

+ 3:8 Ezra 4:12, Hav 16:20

+ 3:10 Ibt 41:42, Est 8:2

+ 3:12 Est 8:9

+ 3:13 Est 8:10, Ezra 6:15

+ 3:15 Est 8:14

+ 4:3 Dnr 9:3

+ 4:7 Est 3:9

+ 4:8 Est 3:14

+ 4:11 Dnr 2:9

+ 4:16 Ezra 10:6

+ 5:1 Est 4:16

+ 5:2 Est 4:11

+ 5:3 Est 7:2, Mark 6:23

+ 5:8 Est 7:3

+ 5:9 Est 3:1

+ 5:10 Est 6:13

+ 5:11 Est 9:7-10, Est 3:1

+ 5:14 Est 6:4, Est 7:9-10

+ 6:1 Est 2:23, Est 10:2

+ 6:2 Est 2:21-22

+ 6:4 Est 5:14, Est 7:9-10

+ 6:7 3Sh 1:33

+ 6:12 2Sh 15:30

+ 6:13 Est 5:10

+ 7:1 Est 5:3, Mark 6:23

+ 7:3 Est 5:8

+ 7:4 Est 3:9

+ 7:6 Est 3:10

+ 7:9 Est 1:10, Est 5:14, Est 6:4, Zab 7:16, Hik 11:5, Dnr 6:24

+ 7:10 Ibt 40:22

+ 8:2 Ibt 41:42, Est 3:10

+ 8:3 Est 3:1

+ 8:4 Est 5:2

+ 8:8 Est 3:12

+ 8:9 Est 1:1, Est 3:12, Est 1:22

+ 8:10 Ibt 41:42, Est 3:10, Est 3:13

+ 8:12 Ezra 6:15

+ 8:14 Est 3:15

+ 8:15 Hik 11:10

+ 8:16 Zab 96:11

+ 9:1 Ezra 6:15, Est 3:13

+ 9:4 2Sh 5:10, 1Sol 11:9

+ 9:12 Est 5:6, Est 7:2

+ 9:19 Nax 8:12

+ 9:24 Est 3:7

+ 9:27 Isha 56:3, Zkr 2:11

+ 9:29 Est 2:15

+ 9:30 Est 1:1, Est 8:9

+ 9:31 Est 4:3

+ 10:2 Est 2:23, Est 6:1-2

+ 10:3 Ibt 41:40, Nax 2:10

Ayub

Ayub

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

Kirish

AYUB

PAYGʻAMBAR

KITOBI

Kirish

Ayub kitobida bayon qilingan voqealar taxminan Ibrohim, Isʼhoq va Yoqb paygʻambarlar davrlarida yuz beradi. Mazkur kitob zamirida barcha zamonlar uchun dolzarb boʻlgan quyidagicha savol yotadi: “Nima uchun Xudo solih kishilarning bu hayotda azob tortishlariga yoʻl qoʻyadi?”

Ayub gʻoyat boy kishi edi. U chin dildan Xudoga sajda qiladi. U nafaqat yaxshi inson, balki Xudoga sodiq, solih kishi boʻladi. Lekin shayton Xudoga Ayubni yomonlab, Ayub Xudodan olayotgan baraka tufayligina Unga xizmat qilayotganini aytadi. Shundan keyin Xudo shaytonga Ayubni sinab koʻrishga ijozat beradi. U shaytonga Ayubni boyligidan, farzandlaridan va nihoyat sogʻligidan mahrum qilishga ruxsat beradi. Shunda ham Ayub Xudoga sodiq boʻlib qoladi.

Ayubning boshiga kulfat tushganda, uch doʻsti uni yupatishga keladi. Ular, sogʻlik va farovonlik — Xudo marhamatining belgisi, deb ishonadilar. Ayub sogʻligidan ham, farovon hayotidan ham ayrilgani uchun, ular Ayubga, Xudo seni qandaydir gunohing uchun jazolayapti, deb aytadilar. Ayub esa oʻzining aybsizligini taʼkidlab, doʻstlarining gaplarini oʻrinsiz deb biladi. Ayub doʻstlari bilan koʻp bahslashadi, ammo ikkala tomon ham bir–birining gaplari notoʻgʻri ekanini isbotlay olmaydi. Nihoyat, ular bahslashishni toʻxtatadilar.

Bahs davomida qattiq azob chekayotgan Ayub bir necha marta Xudoga yolvoradi. “Nima sababdan qiynalayotganimni tushuntir”, deb Undan talab qiladi. Lekin Xudo uning bu savoliga javob bermaydi. Aksincha, Ayubga zohir boʻlib, Oʻzining buyuk ishlari haqida soʻz yuritadi, Ayubni soʻroqqa tutadi. Ayub Xudoning buyukligi va donoligiga tan beradi. Ayub kam bilsa ham koʻp gapirgani uchun Xudo unga tanbeh beradi. Biroq sodiqligi uchun uni maqtaydi, unga koʻp baraka beradi. Kitob yakunida Ayubning farovonligi, yana farzandlar koʻrgani va oldingidan ikki baravar koʻproq boylik orttirgani haqida bayon qilinadi.

Xullas, azob–uqubatlar orqali Ayub Xudoning butun borliq ustidan yagona Hukmdor ekanini bilib oladi, har qanday vaziyatda ham faqat Xudoga sajda qilish kerakligini tan oladi. Mazkur kitob bizga hayotimizning eng ogʻir damlarida ham umidimizni Xudoga bogʻlashni va faqat Unga suyanib yashashni oʻrgatadi.

1–BOB

Shayton Ayubni sinaydi

1¹Bir vaqtlar Uz* degan yurtda Ayub ismli bir odam yashar edi. Bu odam aybsiz va solih edi. U Xudodan qoʻrqardi, fosiqlikdan yuz oʻgirgan edi⁺. ²Uning yetti oʻgʻli va uch qizi bor edi. ³Uning yana yetti mingta qoʻyi, uch mingta tuyasi, omochga qoʻshiladigan besh yuz juft hoʻkizi, besh yuzta eshagi va juda ham koʻp xizmatkorlari bor edi. Bu kishi sharqda* yashaydiganlar orasida eng buyuk odam edi⁺. ⁴Ayubning oʻgʻillari bir–birlarining uylariga borib, ziyofatlar uyushtirishar, opa–singillarini ham mehmonga chaqirishar edi. ⁵Ziyofatlar tugagandan keyin Ayub farzandlarini chaqirtirardi. “Farzandlarim yuraklarida Xudoni laʼnatlab, gunoh qilgan boʻlishlari mumkin”, deya erta tongda ularning har biri uchun kuydiriladigan qurbonliklar keltirib, ularni poklardi. Ayub har doim shunday qilar edi⁺.

⁶Bir kuni ilohiy zotlar* Egamizning oldiga kelishdi. Ularning orasida shayton* ham bor edi⁺. ⁷Shaytondan Egamiz:

— Qayerdan kelyapsan? — deb soʻradi.

Shayton:

— Yer yuzining u yogʻidan bu yogʻiga yurib, aylanib chiqdim, — deb javob berdi⁺.

⁸Shaytonga Egamiz shunday dedi:

— Qulim Ayubni koʻrdingmi? Yer yuzida unga oʻxshagan hech kim yoʻq. U aybsiz va solih odam. Mendan qoʻrqadi, fosiqlikdan yuz oʻgirgan.

⁹Shayton shunday javob berdi:

— Ayub bekordan–bekorga Sendan qoʻrqarmidi?! ¹⁰Uning xonadonini, oʻzini, bor narsasini himoya qilasan–ku! Har bir qilgan ishiga baraka berasan. Qara, uning mol–qoʻylari butun yurt boʻylab yoyilib ketgan⁺. ¹¹Hozir undan bor narsasini olib qoʻygin–chi! U yuzingga qarab Seni laʼnatlaydi⁺.

¹²Shaytonga Egamiz shunday dedi:

— Mayli, Ayubning bor–budi senga, faqatgina uning oʻziga qarshi qoʻl koʻtarma!

Shunday qilib, shayton Egamizning huzuridan ketdi.

Ayub bor–budidan mahrum boʻladi

¹³Bir kuni Ayubning farzandlari ziyofat qilib oʻtirishgan edi. Ular eng katta akalarining uyida yigʻilgandilar. ¹⁴Ayubga bir xizmatkori quyidagi xabarni keltirdi: “Hoʻkizlaringizni omochga qoʻshib, yer haydayotgan edik. Eshaklar oldimizda oʻtlab yurgandi. ¹⁵Bir toʻda Savoliklar* bizga hujum qilishdi. Ular hamma hayvonlarni oʻgʻirlab ketishdi. Dalada ishlayotganlarning hammasini esa oʻldirishdi. Faqatgina men qochib qolishga ulgurdim. Shularni sizga aytishga keldim.”⁺ ¹⁶U shu gaplarni aytib ulgurmasdanoq, yana bir xabarchi kelib, shunday dedi: “Osmondan yashin tushib, hamma qoʻyu choʻponlaringizni kuydirib yubordi. Faqatgina men qochib qolishga ulgurdim. Shularni sizga aytishga keldim.”⁺ ¹⁷U gaplarini tugatmasdan turib, uchinchi xabarchi kelib shunday dedi: “Uch toʻda Xaldeylar* kelib, tuyalaringizni oʻgʻirlab ketishdi. Xizmatkorlaringizni esa oʻldirishdi. Faqatgina men qochib qolishga ulgurdim. Shularni sizga aytishga keldim.”⁺ ¹⁸U shu gaplarni aytayotgan ham ediki, yana bir xabarchi kelib dedi: “Oʻgʻil–qizlaringiz eng katta akalarining uyida ziyofat qilib oʻtirishgan edi. ¹⁹Birdaniga choʻldan qattiq shamol turib, uyni toʻrtala tomonidan urdi. Uy qulab tushib, farzandlaringizni bosib qoldi. Ularning hammasi halok boʻldi. Faqatgina men qochib qolishga ulgurdim. Shularni sizga aytishga keldim.”

²⁰Ayub turib, qaygʻudan kiyimini yirtib tashladi. Keyin sochini qirib tashlab*, yerga muk tushdi⁺. ²¹U shunday dedi: “Onamning qornidan yalangʻoch tushgandim, dunyodan ham yalangʻoch ketaman. Hamma narsamni Xudo bergan edi, Xudoning Oʻzi olib qoʻydi. Egamning nomiga hamdu sanolar boʻlsin!”⁺

²²Shuncha koʻrgiliklardan keyin ham, Ayub Xudoni ayblamadi, gunoh qilmadi.

2–BOB

Shayton Ayubni takror sinaydi

2¹Bir kuni ilohiy zotlar* Egamizning oldiga kelishdi. Shayton* ham Egamizning huzuriga keldi⁺. ²Shaytondan Egamiz:

— Qayerdan kelyapsan? — deb soʻradi.

Shayton:

— Yer yuzining u yogʻidan bu yogʻiga yurib, aylanib chiqdim, — deb javob berdi.

³Shaytonga Egamiz shunday dedi:

— Qulim Ayubni koʻrdingmi? Yer yuzida unga oʻxshagan hech kim yoʻq. U aybsiz va solih odam. Mendan qoʻrqadi, fosiqlikdan yuz oʻgirgan. Sen esa bekorga Meni unga zarar koʻrsatishga undading. Qara, u hali ham solihligida mahkam turibdi.

⁴Shayton shunday javob berdi:

— Joniga azob berib koʻr–chi, nima qilar ekan?!* Koʻrasan, inson oʻz jonini saqlab qolish uchun hamma narsadan voz kechadi. ⁵Hozir uning tanasini dardga yoʻliqtirgin, u yuzingga qarab Seni laʼnatlaydi.

⁶Shaytonga Egamiz shunday dedi:

— Mayli, Ayubni qoʻlingga topshirdim. Uni faqat tirik qoldirgin.

⁷Shayton Egamizning huzuridan chiqib, Ayubni boshidan oyogʻigacha jirkanchli yaralar bilan qoplab tashladi⁺. ⁸Ayub kul uyumlari orasida, sopol parchasi bilan yaralarini qashlab oʻtirardi⁺.

⁹Xotini unga:

— Hamon solihligingizda mahkam turaverasizmi?! Xudoni laʼnatlang–da, oʻlib qoʻya qoling, — dedi.

¹⁰Ayub esa xotiniga shunday javob berdi:

— Sen ahmoq xotinlarday gapiryapsan. Xudoning qoʻlidan yaxshi narsalarni qabul qilamiz–u, yomonlarini olmaymizmi?

Shuncha azob–uqubatdan keyin ham Ayub Xudoga qarshi gapirib, gunoh qilmadi⁺.

Ayubning doʻstlari keladi

¹¹Ayubning boshiga tushgan kulfatlar haqida uning uch doʻsti eshitdi. Bular Temonlik Elifaz, Shuvaxlik Bildad va Namaxlik* Zoʻfar degan odamlar edi. Ular yigʻilishib, Ayubga hamdardlik bildirish va tasalli berish niyatida uni koʻrishga keldilar⁺. ¹²Doʻstlari Ayubni uzoqdan koʻrib taniy olmadilar. Qattiq dod–faryod solib, kiyimlarini yirtishdi, boshlari uzra tuproq sochishdi⁺. ¹³Ular Ayub bilan birga yetti kun–yetti kecha yerda oʻtirdilar. Mana shu kunlar davomida hech biri Ayubga gapirmadi, chunki u juda qattiq azob chekayotganini koʻrib turar edilar⁺.

3–BOB

Ayubning ilk nutqi: u tugʻilgan kunini laʼnatlaydi

3¹Oxiri Ayub soʻz boshlab, oʻzi dunyoga kelgan kunni laʼnatladi. ²U shunday dedi:

³“Men tugʻilgan kun qirilib ketsin,

Men yaratilgan kecha laʼnati boʻlsin⁺.

⁴Oʻsha kun zulmatga aylanib qolsin!

Hatto Xudo ham shu kunni eslamasin,

Oʻsha kun hech qachon nur koʻrmasin.

⁵Zimziyo zulmat uni qamrasin,

U kunni bulutlar berkitsin,

Quyosh nurini qorongʻilik toʻsib qoʻysin.

⁶Ha, oʻsha kechani zulmat yutib yuborsin!

Yil kunlari orasida hech qachon sanalmasin,

Oylarning hisobiga oʻsha kecha kirmasin.

⁷Oʻsha kecha qisir boʻlsin,

Undan shodlik ovozi yangramasin.

⁸Maxluq Levitanni* chaqirishga qodir boʻlganlar uni qargʻasin,

Ha, laʼnat oʻqiydiganlar oʻsha kechaga qargʻish yogʻdirsin.

⁹Oʻsha kechada tong yulduzlari charaqlamasin.

Oʻsha kecha yorugʻlikka umid qilsin–u,

Ammo tong shuʼlasini koʻrmasin.

¹⁰Onamning bachadonini berkitmagani uchun,

Meni shuncha qaygʻudan xoli qilmagani uchun

Oʻsha kecha laʼnati boʻlsin.

¹¹Nima uchun oʻlik tugʻilmadim?!

Onam qornidan tushiboq, oʻlmadim?!⁺

¹²Nima uchun onam meni tizzalarida olib oʻtirdi ekan?!

Nima uchun meni emizdi ekan?!

¹³Oʻlganimda edi, hozir tinch yotgan boʻlardim.

Uxlab, orom olib yotgan boʻlardim.

¹⁴Vayronalarni tiklashga qodir boʻlgan

Shohu amaldorlar bilan birga boʻlardim.

¹⁵Tillaga boy, uylarini kumushga toʻldirgan

Shahzodalar qatori yotgan boʻlardim.

¹⁶Nima uchun oʻlik tugʻilgan boladay boʻlmadim?!

Nima uchun yorugʻlik koʻrmagan chaqaloqday koʻmilmadim?!⁺

¹⁷Axir, qabrda fosiqlar ham

Fosiqlik qilishdan toʻxtaydilar–ku!

Charchaganlar ham dam oladilar–ku!

¹⁸Asirlar u yerda jam boʻlib tinch yashaydi,

Nazoratchilarning baqir–chaqiri eshitilmaydi.

¹⁹Katta ham, kichik ham u yerda bordir,

Qullar ham nihoyat u yerda ozoddir.

²⁰Nima uchun qiynalganga yorugʻlik berilgan,

Qaygʻuga botganga esa hayot ato qilingan?!⁺

²¹Ular oʻlimni kutadilar, lekin oʻlim kelmaydi,

Qimmatbaho xazinadan ham koʻra,

Koʻproq oʻlimni izlaydi ular⁺.

²²Oʻlim topganlarida ular juda quvonadi,

Shodlikdan boshlari osmonga yetadi⁺.

²³Nima uchun yoʻlni koʻrolmaydiganlarga yorugʻlik berilgan?!

Axir, Xudo ularning yoʻlini toʻsib qoʻygan–ku!⁺

²⁴Non yeyish oʻrniga ogʻir uf tortaman,

Chuqur ohu nolalarim suvday oqib chiqyapti.

²⁵Ha, nimadan qoʻrqqan boʻlsam, oʻsha boshimga tushdi.

Xavfsiraganlarim sodir boʻldi⁺.

²⁶Koʻnglim tinch emas, menda xotirjamlik yoʻq,

Tinchlik yoʻq, gʻam–tashvish esa kelaveradi.”

4–BOB

Elifaz gapiradi: u Ayubni gunohda ayblaydi

4¹Shundan keyin Temonlik* Elifaz Ayubga shunday dedi:

²“Bir gap aytsam, xafa boʻlmaysanmi?

Axir, kim gapirmay jim tura oladi?!

³Sen koʻplarga nasihat qilar eding.

Ojizlarga yordam berar eding⁺.

⁴Qoqilganlarga soʻzlaring bilan dalda berarding,

Ogʻir yuk ostida ezilganlarga kuch bagʻishlarding.

⁵Endi esa azob–uqubatga uchraganingda tushkunlikka tushyapsan,

Oʻz boshingga tushganlardan sarosimada oʻtiribsan.

⁶Xudodan qoʻrqishing umiding boʻlishi kerak emasmi?!

Yoʻllaring toʻgʻriligi senga umid bagʻishlamaydimi?!⁺

⁷Oʻylab koʻrgin–chi, qachon aybsiz inson halok boʻlgan?!

Biror yerda solih kishi hech yoʻq qilinganmi?!⁺

⁸Oʻz hayotimda koʻrganman, kim yovuzlik,

Gʻam–gʻussa eksa, xuddi oʻshani oʻradi⁺.

⁹Xudoning nafasi ularni oʻldiradi,

Xudoning gʻazabidan fosiqlar daf boʻladi⁺.

¹⁰Ularning shernikiday boʻlgan ovozlarini Xudo oʻchiradi,

Oʻsha maxluqlarning tishlarini Xudo sindiradi.

¹¹Oʻlja yoʻqligidan u sherlar halok boʻladi,

Shervachchalari ham uzoqlarga tarqalib ketadi.

¹²Menga bir soʻz yashirincha keldi,

Qulogʻimga shivirlab eshitildi.

¹³Insonlar chuqur uyquda boʻlganda,

Tashvishli tushlarda bu soʻz keldi⁺.

¹⁴Meni qoʻrquv–qaltiroq bosdi,

Butun vujudim larzaga keldi⁺.

¹⁵Bir ruh yuzimni silab oʻtdi,

Shunda tuklarim tikka boʻlib ketdi.

¹⁶Ruh toʻxtab, qimirlamay turdi,

Ammo uni aniq koʻrmadim.

Koʻz oldimda bir sharpa turar edi.

Sukunat choʻkdi, keyin bir ovoz eshitdim:⁺

¹⁷«Insonlar Xudoning oldida solih boʻla oladimi?!

Odamlar Yaratuvchisining oldida pok boʻla oladimi?!⁺

¹⁸Axir, Xudo hatto Oʻz farishtalariga ishonmaydi–ku,

Ulardan ham ayb topadi–ku!⁺

¹⁹Shunday ekan, tuproqdan yaratilgan insonlardan,

Loydan bino boʻlgan, kuyaday eziladigan

Odamlardan qanchalar ayb topadi?!

²⁰Axir, ular ertalab bor,

Kechasi esa yoʻq boʻlib ketadigan insonlar–ku!

Ularning nomi abadiy oʻchib ketadi.

²¹Chodirlarining arqonlari uzib tashlanadi,

Ular donolikka yetishmay halok boʻladilar.»⁺

5–BOB

Elifaz gapida davom etadi

5¹Qani, Ayub, hozir chaqirib koʻr–chi,

Kim senga javob berar ekan?

Qaysi farishta senga yordamga kelar ekan⁺?

²Ranj–alam nodonni* halok qiladi,

Hasad soddani oʻldiradi⁺.

³Nodonlarning ildiz otib, koʻkarganini koʻrdim,

Birdaniga ularning uylarini laʼnatladim.

⁴Ularning farzandlari xavfdan uzoq boʻlmaydi.

Hukm paytida ularni ezadilar,

Lekin hech kim ularni himoya qilmaydi.

⁵Nodonlar yetishtirgan hosilni och qolganlar yeb qoʻyadi,

Hatto tikanlar bilan oʻralganlarini ham olib qoʻyadi.

Nodonlarning boyligini chanqaganlar yutib yuboradi.

⁶Axir, qaygʻu yerdan unib chiqmaydi–ku,

Gʻam–tashvish dalada oʻsmaydi–ku!

⁷Alangadan uchqun sakrab chiqqani kabi,

Inson ham oʻzi uchun muammo keltirib chiqaradi.

⁸Men Xudoga intilgan boʻlar edim,

Oʻz arzimni Xudoga aytgan boʻlardim.

⁹U shunday buyuk ishlar qiladiki,

Ularga insonning aqli yetmaydi.

Xudo koʻrsatgan moʻjizalarning son–sanogʻi yoʻq⁺.

¹⁰U yer yuziga yomgʻir yogʻdiradi,

Dalalarni sugʻoradi⁺.

¹¹Xor boʻlganlarni koʻtaradi,

Qaygʻuga toʻlganlarni shodlikka toʻldiradi⁺.

¹²U ayyorlarning rejalarini puchga chiqaradi,

Shunda ularning qoʻlidan hech narsa kelmaydi.

¹³U donolarni oʻzlarining ayyorligi orqali tutib oladi,

Egrilarning niyatlarini puchga chiqaradi⁺.

¹⁴Kunduz kuni ham ular zulmatda qolishadi,

Yop–yorugʻ kunda ham paypaslanib yurishadi⁺.

¹⁵Lekin Xudo faqirlarni egrilarning achchiq soʻzlaridan,

Zolimlarning changalidan qutqaradi⁺.

¹⁶Shu bois kambagʻallarning umidi bor,

Nohaqlikning esa ogʻzi yopiladi⁺.

¹⁷Xudoning pand–nasihatini olganlar qanday baxtlidir,

Shuning uchun Qodir Xudoning tanbehini rad qilmagin⁺.

¹⁸Xudo yaralaydi, ammo Oʻzi bogʻlab qoʻyadi.

Xudo uradi, lekin yana Oʻzi shifo beradi⁺.

¹⁹U seni olti gʻam–tashvishdan qutqaradi,

Ha, yetti qaygʻu–alam senga yaqinlashmaydi⁺.

²⁰Qurgʻoqchilik paytida Xudo seni oʻlimdan,

Urush paytida esa qilichdan saqlaydi⁺.

²¹Xudo seni zaharli tillardan himoya qiladi,

Halokat kelganda sen qoʻrquvga tushib qolmaysan⁺.

²²Vayronayu qurgʻoqchilik ustidan kuladigan boʻlasan,

Yer yuzidagi yovvoyi hayvonlardan qoʻrqmaydigan boʻlasan.

²³Yer haydaganingda dalangda toshlar boʻlmaydi,

Yovvoyi hayvonlar senga hujum qilmaydi.

²⁴Uying bexatar ekanligini bilasan,

Podalaringni tekshirganingda hammasi oʻz joyida boʻladi.

²⁵Farzandlaring koʻp boʻladi,

Avloding daladagi maysaday koʻpayadi⁺.

²⁶Sen bevaqt qabrga kirmaysan,

Oʻz vaqtida yigʻilgan bugʻdoy doniday boʻlasan⁺.

²⁷Bularning hammasi toʻgʻri,

Oʻz tajribamizdan bilamiz.

Endi nasihatlarimizga quloq sol,

Ularni qabul qil.”

6–BOB

Ayubning ikkinchi nutqi: nohaqlik qilmagani haqida

6¹Shundan keyin Ayub yana gapirdi:

²“Qani endi, qaygʻularimni oʻlchashning iloji boʻlsa edi,

Mening kulfatlarim tarozida tortib koʻrilsa edi.

³Ular dengiz qumlaridan ham ogʻirroq chiqqan boʻlar edi.

Shuning uchun ham boʻlar–boʻlmas gaplar aytdim⁺.

⁴Qodir Xudo otgan nayzalar* tanamdadir,

Ruhim ularning zahridan ichmoqda.

Xudoning barcha dahshatlari menga qarshi tayyorlangan⁺.

⁵Asov eshak oʻt yoʻqligida hangraydi–ku!

Hoʻkiz ham oxurida yem boʻlmasa boʻkiradi–ku!

⁶Tuzsiz ovqatni yeb boʻlmaydi–ku!

Pishirilmagan tuxum oqi axir, naqadar bemaza!

⁷Ularni koʻrib ishtaham yoʻqoladi.

Ularni yeyishni oʻylasam koʻnglim ayniydi.

⁸Qani endi, tilagim bajo boʻlsa edi,

Xudo niyatimni bajo keltirsa edi!

⁹Qani endi, Xudo meni ezib tashlashga rozi boʻlsa edi,

Qoʻliga erk berib, jonimni olsa edi⁺.

¹⁰Ana oʻshanda men tasalli topgan boʻlardim,

Hatto ogʻriqlarimga qaramay quvongan boʻlardim,

Chunki Muqaddas Xudoning soʻzlarini men rad qilganim yoʻq.

¹¹Qachongacha kutaman axir, kuchim yetarmikan?!

Oxiri nima boʻladi oʻzi?

Nima uchun sabr–toqat qilishim kerak?!

¹²Men toshday qattiq emasman–ku!

Mening tanam temirdan emas–ku!

¹³Yoʻq, oʻzimga oʻzim yordam berolmayman,

Hech bir chora–ilojim yoʻq.

¹⁴Qaygʻu–alam tortayotgan inson

Qodir Xudodan qoʻrqishni rad qilgan boʻlsa ham,

Oʻsha insonga sodiq doʻstlar kerak*.

¹⁵Ammo doʻstlarimga ham ishonib boʻlmaydi,

Ular oqib oʻtib ketadigan irmoqlardaydir⁺.

¹⁶Oʻsha irmoqlar muzu qor eriganda toshib oqadi,

¹⁷Issiq havoda esa ular qurib qoladi,

Kun qiziganda gʻoyib boʻladi.

¹⁸Karvonlar bu irmoqlarni qidirib,

Yoʻllaridan adashib ketadilar.

Yurib–yurib, choʻlda halok boʻladilar.

¹⁹Temo yurtining karvonlari ham suv qidirib keladilar,

Shava yurtidan* kelganlar ham suvga umid qiladilar⁺.

²⁰Ammo oʻsha irmoqlarga ishonganlar tushkunlikka tushadilar,

U yerga borib, gangib qoladilar.

²¹Sizlar ham men uchun xuddi oʻsha irmoqlardaysizlar.

Kulfatimni koʻrib turib, vahimaga tushyapsizlar.

²²Sizlardan biron narsa soʻradimmi?!

Yoki boyligingizdan berib, meni qutqaringlar, deb aytdimmi?!

²³Dushmanlarimning qoʻlidan qutqaringlar, dedimmi?!

Yoki zoʻravonlardan meni xalos qilinglar, deb soʻradimmi?!

²⁴Menga oʻrgatinglar, mayli jim turaman.

Qanday notoʻgʻri ish qilganimni tushuntirib beringlar.

²⁵Haqiqat soʻzlari naqadar achchiq!

Lekin gaplaringiz nimani isbotlayapti?

²⁶Meni behuda gaplarni aytyapti, deb oʻylaysiz.

Shunday ekan, nimaga tushkunlikda aytganlarimga javob qaytarasiz?!⁺

²⁷Sizlar hatto yetimlar uchun qurʼa tashlagan boʻlardingiz.

Doʻstingiz ustidan savdolashib, uni sotgan boʻlardingiz.

²⁸Endi marhamat qilib menga qaranglar,

Men sizlarga yolgʻon gapirmayman.

²⁹Bas endi, nohaqlik qilmang.

Axir, mening aybim yoʻq–ku!

³⁰Yo gapimda biror nohaqlik bormi?

Tilim yovuzlikning taʼmini ajrata bilmaydimi?!

7–BOB

7¹Insonning yerdagi mehnati mashaqqatli–ku!

Uning kunlari mardikorning kuniga oʻxshaydi–ku!⁺

²Ha, inson soyani qoʻmsagan qulga oʻxshaydi!

Oʻz haqini kutgan mardikordaydir u!⁺

³Menga ham maqsadsiz oylar,

Qaygʻuga toʻla tunlar berilgan.

⁴Yotganimda: «Qachon tong otarkan?» — deyman,

Lekin tun juda choʻzilib ketadi,

Tong otguncha agʻnab chiqaman⁺.

⁵Tanamni qurt va yara bosib ketgan,

Terim yorilib, yiringlab ketgan.

⁶Kunlarim boʻzchining mokisidan* ham tezroq oʻtadi,

Aslo umid bagʻishlamay oʻtib ketaveradi⁺.

Ayub Xudoga yolvoradi

⁷Ey Xudoyim, hayotim bir nafasday ekanligini yodingda tut,

Koʻzlarim endi hech qachon yaxshilikni koʻrmaydi.

⁸Hozir meni koʻrib turibsan, lekin bu uzoqqa choʻzilmas,

Meni qidirasan, lekin men oʻshanda boʻlmayman⁺.

⁹Bulut tarqalib, yoʻq boʻlib ketadi.

Xuddi shunga oʻxshab, oʻliklar diyoriga* ketganlar qaytib kelmaydi.

¹⁰Ular uylariga qaytib kelmaydilar,

Oʻz yashagan joylarida ularni bilmaydilar⁺.

¹¹Shuning uchun jim boʻlmay,

Oʻz dardimni bayon qilaman,

Alam–hasratda shikoyat qilaman.

¹²Ey Xudoyim! Nima uchun ustimdan qoʻriqchi qoʻyding?

Men dengizmanmi yoki dengiz maxluqimanmi?*

¹³«Toʻshagim menga tasalli berar,

Uyqu dardimni yengillashtirar», — desam,

¹⁴Tushlar orqali meni qoʻrqitasan,

Vahiylar orqali dahshatga solasan.

¹⁵Shunda men, qani endi boʻgʻilib qoʻya qolsam, deyman,

Axir, shu jismimda yashashdan koʻra, oʻlim afzalroq.

¹⁶Hayotimdan nafratlanyapman, abadiy yashamayman.

Hayotim bir nafasday boʻlsa oʻzi, meni tinch qoʻygin, axir!⁺

¹⁷Inson kim boʻlibdiki,

Unga shunchalik eʼtibor bersang?!

Odam kim boʻlibdiki,

U haqda oʻylasang?!⁺

¹⁸Har tong uni tekshirib,

Har lahzada sinasang?!⁺

¹⁹Bir lahzaga mendan yuz oʻgirgin,

Tinch qoʻygin, hech boʻlmasa bir yutinay⁺.

²⁰Gunoh qilgan boʻlsam, Senga nima, ey odamzod Qoʻriqchisi?!

Nima uchun meni Oʻzingga nishon qilib olding?!

Sening menda qasding bormi?!*⁺

²¹Nima uchun gunohimni kechirib,

Aybimdan forigʻ qilmaysan?

Axir, yaqinda tuproqqa qaytaman–ku!

Meni qidirganingda esa yoʻq boʻlib ketgan boʻlaman.”

8–BOB

Bildad gapiradi: u Ayubni tavbaga chaqiradi

8¹Shuvaxlik* Bildad Ayubga shunday dedi:⁺

²“Qachongacha shunday gaplarni gapirasan?

Ogʻzingdan chiqqan soʻzlar shamolga oʻxshaydi–ya!

³Xudo adolatga xiyonat qiladimi?

Qodir Xudo haqiqatning yoʻlini toʻsadimi⁺?

⁴Farzandlaring Unga qarshi gunoh qilgan boʻlsa,

Xudo ularni gunohlari uchun jazoladi.

⁵Xudoga yuz burgin,

Qodir Xudoga yolvorgin.

⁶Agar pok va solih boʻlsang,

Albatta U senga qoʻlini uzatib,

Seni oʻz haqqoniy joyingga qaytaradi⁺.

⁷Oxiri shunchalik farovon boʻlasanki,

Avvalgi holating nochorday tuyuladi.

⁸Ana, oʻtib ketganlarga qaragin,

Ajdodlarimizning qilganlariga eʼtibor bergin⁺.

⁹Axir, biz kechagina tugʻilganmiz, hech narsa bilmaymiz,

Hayotimiz ham soyadek oʻtib ketadi⁺.

¹⁰Ajdodlarimiz senga muallim boʻladi,

Ularning aql–zakovatidan saboq ol.

¹¹Toʻqayzor boʻlmasa qamish oʻsadimi?!

Suv boʻlmagan joyda qamish boʻy choʻzadimi?!

¹²Qamishlar hali koʻkarib turgan paytdayoq,

Kesilishga tayyor boʻlmay turib,

Hamma oʻtlardan oldin soʻlib qoladi⁺.

¹³Ha, Xudoni unutganlar ham shu koʻyga tushadi,

Betavfiqlarning umidi puchga chiqadi⁺.

¹⁴Ular umid bogʻlagan narsalar juda moʻrtdir,

Ular ishongan narsalar oʻrgimchakning toʻrlaridaydir⁺.

¹⁵Ular oʻz uyiga suyanadilar, ammo uy buzilib ketadi.

Uyini mahkam ushlaydilar, lekin uy bardosh bermaydi⁺.

¹⁶Fosiqlar yaxshi sugʻorilgan,

Quyosh nuri ostida oʻsayotgan butaga oʻxshaydilar,

Novdalari butun bogʻ boʻylab yoyilib ketgan.

¹⁷Ildizlari toshlarga chirmashib,

Oʻsha yerdan oʻziga joy qidiradi.

¹⁸Lekin ildiz yulib tashlanganda,

Oʻsgan joyi ham bilinmaydi⁺.

¹⁹Ha, fosiqlarning shodligi uzoqqa choʻzilmaydi,

Boshqalar chiqib, ularning oʻrnini oladi.

²⁰Aybsiz kishini Xudo hech rad qilmaydi,

Yovuzlarga esa yordam qoʻlini uzatmaydi.

²¹U hali ogʻzingni kulgi bilan toʻldiradi,

Lablaringdan esa shodlik sadosini yangratadi⁺.

²²Sendan nafratlanganlar uyatga qoladilar,

Fosiqlarning chodiri vayron boʻladi.”⁺

9–BOB

Ayubning uchinchi nutqi: Xudodan qutqaradigan hakam yoʻq

9¹Ayub javob berib, shunday dedi:

²“Ha, bilaman, aytganlaringning hammasi toʻgʻri,

Lekin qanday qilib inson Xudoning nazarida haq boʻla oladi⁺?

³Agar biror inson Xudo bilan bahsga kirishsa,

U Xudoning mingta savolidan bittasiga ham javob bera olmasdi⁺.

⁴Ha, Xudo dono va qudratlidir,

Kim Xudoga qarshi chiqib, Undan ustun boʻlgan?!

⁵Xudo ogohlantirmay togʻlarni agʻdaradi,

Gʻazab alangasida ularni yiqitadi.

⁶Yerni joyidan qoʻzgʻatib, silkitadi,

Zamin ustunlarini* titratadi⁺.

⁷Quyoshga amr bersa, u nur sochmaydi,

Yulduzlarning nurini oʻchirishga qodir Xudodir U.

⁸Uning Oʻzi samoni yoygan*,

Dengiz toʻlqinlarini toptab yuradi*⁺.

⁹Hulkar* yulduzini, Katta ayiq burji va Parvin* yulduzlarini,

Butun janubdagi yulduz turkumlarini yaratgan Xudodir U⁺.

¹⁰Inson aqli bovar qilmaydigan buyuk ishlar qiladi Xudo,

U qilgan moʻjizalarning son–sanogʻi yoʻqdir⁺.

¹¹U yonginamdan oʻtib ketsa ham,

Men Uni koʻra olmayman.

Oʻz yoʻlida davom etib ketaveradi,

Uning oʻtganini payqamay qolaman.

¹²U olib qoʻyaman, desa, kim toʻxtata oladi?!

Kim Undan: «Nima qilyapsan?» deb soʻray oladi?!

¹³Xudo Oʻz gʻazabini tutib turmaydi,

Hatto maxluq Rahob* yordamchilari Uning oyogʻi ostida qaltiraydi⁺.

¹⁴Men kim boʻlibmanki, Unga javob bera olsam,

U bilan bahslashish uchun kerakli soʻzlar tilimga kelsa?!

¹⁵Aybsiz boʻlsam ham, Unga javob bera olmagan boʻlardim,

Hakamdan faqat rahm–shafqat tilagan boʻlardim⁺.

¹⁶Agar Uni chaqirsam, U menga javob bersa ham,

Gaplarimga quloq solishiga ishonmayman.

¹⁷Xudo boʻron chaqirib, meni ezmoqda*,

Hech bir sababsiz yaralarimni koʻpaytirmoqda.

¹⁸Nafasimni rostlab olishga ham imkon bermayapti,

Yuragimni qaygʻuga toʻldiryapti.

¹⁹Agar kuch sinalsa, albatta U eng kuchlisi boʻlib chiqadi.

Odillik masalasida esa kim Uni mahkamaga chaqirib keladi?!⁺

²⁰Gunohsiz boʻlsam ham, oʻz ogʻzim meni aybdor deb topadi,

Aybsiz boʻlsam ham, oʻz ogʻzim meni egri deb hukm qiladi⁺.

²¹Aybsizman, ammo menga baribir,

Oʻz hayotimdan nafratlanyapman⁺.

²²Eh, hammasi baribir ekan, shuning uchun ham:

«U aybsizni ham, fosiqni ham halok qiladi», deb aytaman⁺.

²³Kulfat kutilmaganda odamga oʻlim keltirsa,

Aybsizning boshiga tushgan ofatdan Xudo kuladi.

²⁴Butun yer yuzi fosiqlar qoʻlida,

Xudo hakamlarning koʻzlarini bogʻlab qoʻygan.

Agar U bogʻlamagan boʻlsa,

Yana kim bogʻlagan boʻlishi mumkin?!⁺

²⁵Hayotim chopagʻon kishidan ham tezroq oʻtib ketadi.

Shunchalik tezki, hech farogʻat koʻrmay oʻtib ketaman⁺.

²⁶Umrim tez suzadigan qayiqlarday koʻzga koʻrinmay ketadi,

Oʻz oʻljasiga tashlangan burgutday tezdir.

²⁷«Endi hech nolimayman,

Qaygʻuli chehram yorishsin,

Xursand boʻlay», degim keladi,

²⁸Lekin yanada koʻproq keladigan gʻam–alamdan qoʻrqaman.

Axir, Sen meni aybsiz hisoblamaysan.

²⁹Modomiki, aybdor ekanman,

Harakat qilishimdan nima foyda bor?

³⁰Qor suvida choʻmilib,

Qoʻllarimni sovun bilan yuvsam–da,⁺

³¹Ey Xudo, Sen meni loy chuqurga tashlaysan,

Hatto kiyimlarim ham mendan nafratlanadi.

³²Xudo inson emaski, men U bilan bahslashsam,

Men bilan daʼvolashgin deb, Uni chaqirsam⁺.

³³Ikkimiz oramizda hakam yoʻqki,

Bizni ajrim qilsa.

³⁴Hakam boʻlganda, Xudoning tayogʻini ustimdan olib tashlagan boʻlardi,

Oʻshanda Xudo meni boshqa dahshatga solmasdi.

³⁵Qoʻrqmasdan Unga gapira olgan boʻlardim,

Lekin hozirgi ahvolimda unday qilolmayman.

10–BOB

Ayub Xudoga shikoyat qilmoqchi boʻladi

10¹Hayotdan toʻydim!

Evoh, endi bemalol shikoyat qilishdan,

Alam–hasrat bilan gapirishdan oʻzimni tiymayman⁺.

²Xudoga shunday deyman: «Meni hukm qilavermasdan,

Menga qarshi boʻlgan daʼvolaringni ayt⁺.

³Meni ezishdan Senga biror foyda bormi oʻzi?

Fosiqlarga shodlik bilan farovonlik beryapsan–u,

Nima uchun meni — Oʻz qoʻllaring ijodini rad etyapsan?!

⁴Sening insonnikiga oʻxshash koʻzlaring bormi?!

Sening dunyoqarashing insonlarniki bilan birmi?!⁺

⁵Umring inson umriday qisqami?!

Yillaring inson hayoti yillariday emas–ku!

⁶Nima uchun mendan ayb qidirasan,

Gunoh topishga harakat qilasan?

⁷Axir, Oʻzing bilasan, men aybsizman,

Hech kim meni Sening qoʻlingdan qutqara olmaydi⁺.

⁸Axir, qoʻllaring bilan meni Oʻzing yasagansan,

Oʻzing meni yaratgansan,

Endi esa meni butunlay halok qilmoqchisan⁺.

⁹Sen meni loydan bunyod qilganingni eslagin.

Endi meni yana tuproqqa qaytarmoqchimisan?!⁺

¹⁰Meni sutday quyib,

Pishloqday qotirgan Oʻzing–ku*⁺.

¹¹Sen Oʻzing meni etu teri bilan qoplab,

Menga suyagu paylar ato qilding.

¹²Sen menga hayot bagʻishlab, sadoqatli sevgingni koʻrsatding.

Oʻzing gʻamxoʻrlik qilib, hayotimni saqlading.

¹³Lekin yuragingda boshqa bir niyat bor edi.

Sening oʻy–xayollaringni bilaman:

¹⁴Gunoh qilsam, meni kuzatib turgan boʻlasan,

Aybimni jazosiz qoldirmaysan.

¹⁵Fosiq boʻlsam, oʻzimdan koʻray!

Ammo aybsiz boʻlsam ham,

Shunchalik uyatga qoldimki,

Shunchalik qaygʻuga botdimki,

Boshimni koʻtara olmayapman.

¹⁶Boshimni koʻtarsam, sherday meni poylaysan,

Oʻz buyuk qudratingni menga qarshi ishlatasan.

¹⁷Menga qarshi yangi guvohlar chaqiraverasan.

Menga boʻlgan gʻazabing yanada oshib boraveradi,

Ustimga yana yangi qoʻshinlar bostirib kelaveradilar⁺.

¹⁸Evoh, nima uchun meni bu dunyoga keltirding?

Qaniydi, tugʻilishim bilanoq,

Birov meni koʻrib ulgurmasdan,

Oʻlib qoʻya qolganimda edi⁺.

¹⁹Hech narsa koʻrmagan boʻlardim,

Onam qornidan toʻgʻri qabrga borgan boʻlardim.

²⁰Hayotim qisqa, kunlarim sanoqli emasmi, axir?!

Meni tinch qoʻy, ozgina boʻlsa ham, xursand boʻlay⁺.

²¹Hech kim qaytib kelmaydigan zulmat yurtiga*,

Tim qorongʻi yerga borishimdan oldin ozgina quvonay⁺.

²²Tun yarmidagi zulmatday qorongʻi boʻlgan yurtga ketaman.

Qop–qorongʻi hech bir tartib boʻlmagan bir joyga,

Hatto nuri ham zulmat boʻlgan yerga ketaman, axir!»”

11–BOB

Zoʻfar gapiradi: u Ayubning jazoga loyiqligini taʼkidlaydi

11¹Keyin Namaxlik* Zoʻfar shunday dedi:⁺

²“Shuncha koʻp gap javobsiz qolaveradimi?

Koʻp gapirgan inson oqlanar ekanmi?

³Bekorchi gaplaring boshqalarning ovozini oʻchirib qoʻydimi?

Nahotki mazax qilib aytgan gaplaring uchun hech kim seni uyaltirmasa?

⁴Sen: «Men haqman, bunga ishonchim komil,

Oʻzim ham Xudoning nazarida pokman», deb aytasan⁺.

⁵Qani endi, Xudo gapirsa,

Uning Oʻzi senga qarshi ogʻiz ochsa edi.

⁶Qani endi, U senga donolikning sirlarini bildirsa edi.

Axir, haqiqiy donolik koʻp qirrali–ku!

Bilib qoʻy, Xudo seni oʻz gunohlaringga yarasha jazolagani yoʻq,

Jazoni ancha kam beryapti.

⁷Xoʻsh, Xudoning sirlarini anglay olasanmi?!

Qodir Xudoning komilligini bila olasanmi?!

⁸Xudoning donoligi osmondan ham yuksakdir,

Sen nima qila olarding?!

Xudoning donoligi oʻliklar diyoridan* ham chuqurroqdir,

Sen nimani bila olarding?!⁺

⁹Uning oʻlchami yer tevaragidan ham uzunroq,

Dengizdan ham kengroqdir.

¹⁰Xudo kelib, seni qamoqqa tashlasa,

Yoki hammani hukmga yigʻsa,

Kim Uni toʻxtata olardi⁺?

¹¹Albatta U yolgʻonchilarni biladi,

Yovuzlikni koʻrganda, eʼtiborga oladi–ku!

¹²Asov eshakdan odam tugʻilmaganday,

Nodon* ham donolikka erisha olmaydi.

¹³Oʻz yuragingni Xudoga bagʻishla,

Ibodat qilib, qoʻllaringni U tomon choʻzgin⁺.

¹⁴Qoʻllaring gunohdan bulgʻangan boʻlsa, poklagin,

Chodiringda yovuzlikka joy bermagin⁺.

¹⁵Shunda sen uyalmasdan boshingni tik koʻtarib yurasan.

Qoʻrquvdan xoli boʻlib, barqaror turasan.

¹⁶Qaygʻularingni esdan chiqarasan,

Ular oqib ketgan suvlarday boʻlib qoladi.

¹⁷Hayoting kunduzgi nurday yorugʻ boʻladi,

Har qanday zulmat tongday boʻlib qoladi⁺.

¹⁸Umiding borligi uchun ishonching komil boʻladi,

Atrofingda himoyang boʻlib, tinchlikda orom olasan.

¹⁹Yotganingda hech kimdan qoʻrqmaydigan boʻlasan,

Hamma sendan marhamat istab keladi⁺.

²⁰Fosiqlarning koʻz nuri soʻnadi,

Ular qochishga yoʻl topolmaydilar,

Oʻlib qutulamiz, deb umid qiladilar.”

12–BOB

Ayubning toʻrtinchi nutqi: hammaga mazax boʻlgani haqida

12¹Ayub shunday deb javob berdi:

²“Ha, sizlar hammaning oʻrniga gapirasizlar, toʻgʻrimi?

Oʻlsangiz, donolik ham siz bilan birga oʻlsa kerak–a?!

³Men ham bir–ikkita narsa bilaman,

Sizlar mendan ustun emassizlar.

Sizlar aytayotganlarni kim ham bilmas ekan?!

⁴Men Xudoga iltijolar qilyapman.

Uning javob berishini kutyapman.

Doʻstlarim esa ustimdan kulaveradilar.

Solih va aybsiz boʻlsam ham, hammaga mazax boʻlib qoldim⁺.

⁵Betashvish yurganlar kulfatga takabburlik bilan qaraydilar.

Falokatni qoqilayotganlarning taqdiri deb biladilar.

⁶Oʻgʻrilarning chodirida ham tinchlik hukmron,

Xudoning gʻazabini keltiradiganlar ham xavf–xatarsiz yuribdi.

Goʻyo ular «gah» desa, Xudo qoʻliga qoʻnadi!*⁺

⁷Mana, hayvonlardan soʻranglar,

Ular sizlarga oʻrgatadilar.

Osmondagi qushlardan soʻranglar,

Ular sizlarga aytib beradilar.

⁸Yerdan soʻranglar, u sizlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatadi.

Dengizdagi baliqlar sizlarga tushuntiradilar.

⁹Mana shu jonzotlarning orasida qaysi biri

Hammasiga Egamiz sababchi ekanini bilmaydi?!

¹⁰Har bir jonivorning hayotiyu

Insonlarning nafasi Uning qoʻlidadir⁺.

¹¹Ogʻiz ovqatning taʼmini biladi.

Xuddi shunday qilib, quloq ham eshitgan soʻzlarini sinab koʻrishi kerak–ku?!⁺

¹²Aql–idrok uzoq umr koʻrgan odamlarda,

Donolik keksalarda boʻladi⁺.

¹³Lekin haqiqiy donolik va qudrat Xudodadir.

Maslahat va aql–idrok Unga tegishlidir.

¹⁴Agar Xudo nimanidir buzsa, qayta qurib boʻlmaydi,

Agar U qamab qoʻysa, hech kim qochib keta olmaydi⁺.

¹⁵Agar U yomgʻirni ushlab tursa, yer choʻlga aylanadi.

Suvlarni qoʻyib yuborsa, yer yuzini suv bosadi.

¹⁶Kuch va zafar Xudoga tegishli!

Yolgʻonchiyu aldanganlar ham Uning qoʻlida!

¹⁷U maslahatchilarni qip–yalangʻoch qilib qoʻyadi,

Hakamlarni ham aqldan ozdiradi⁺.

¹⁸Xudo shohlarning ham toʻnlarini yechib tashlaydi.

Ularni qul qilib, bellariga arqon bogʻlab qoʻyadi⁺.

¹⁹Ruhoniylarni ham qip–yalangʻoch qilib qoʻyadi,

Mustahkam oʻrnashganlarni Xudo agʻdarib tashlaydi.

²⁰Ishonchli maslahatchilarni tildan qoldiradi,

Oqsoqollarni esa idrokidan mahrum qiladi.

²¹Shahzodalarning ustidan sharmandalik yogʻdiradi,

Kuchlilarning qurol–aslahalarini tortib oladi⁺.

²²Xudo zulmatning eng yashirin joylarini ochadi,

Tim qorongʻiliklarni ham yoritadi⁺.

²³Xalqlarni yuksaltiradi–yu, yana Oʻzi ularni halokatga duchor qiladi,

Xalqlarni koʻpaytiradi–da, keyin ularni tarqatib yuboradi⁺.

²⁴Yer yuzidagi yoʻlboshchilarni aql–zakovatdan mahrum qiladi,

Ularni soʻqmoqsiz choʻllarda sargardon qilib qoʻyadi⁺.

²⁵Nursiz bir qorongʻilikda ular paypaslanib yuradilar.

Xudo ularni mast odamday qilib qoʻyadi,

Ular dovdirab yuradigan boʻlib qoladilar⁺.

13–BOB

Ayub Xudo bilan daʼvolashmoqchi boʻladi

13¹Bularning hammasini oʻz koʻzlarim bilan koʻrganman.

Oʻz qulogʻim bilan eshitib, anglab olganman.

²Sizlar bilganlarni men ham bilaman,

Sizlar mendan ustun emassizlar.

³Qani endi, Qodir Xudo bilan gaplasha olsam!

Xudoga oʻz daʼvoimni bildirishni xohlayman⁺.

⁴Sizlar esa yolgʻonlar toʻqiysizlar,

Hech foyda keltirmaydigan tabibdaysizlar.

⁵Qaniydi, jim oʻtirsangiz,

Ana oʻshanda dono ish qilgan boʻlardingiz⁺.

⁶Endi mening arzimga quloq solinglar,

Shikoyatlarimga diqqat qilinglar.

⁷Yolgʻon soʻzlaringiz, nohaq gaplaringiz bilan

Xudoni himoya qilyapmiz, deb oʻylayapsizlarmi?!

⁸Xudoning tarafini olib, Unga yon bosasizlarmi?!

Sizlar Xudoning daʼvosini himoya qilasizmi?!

⁹Qilayotganlaringizni U tekshirib koʻrsa, yaxshi boʻladimi?

Yoki insonni aldaganday Uni ham aldaysizlarmi?!⁺

¹⁰Agar hatto xayolingizda ham tarafkashlik qilsangiz,

U sizlarga albatta tanbeh beradi.

¹¹Uning ulugʻvorligi yuragingizga vahima solmaydimi?!

Undan qoʻrqib, dahshatga tushmaysizmi?!

¹²Sizlarning gapingiz kulday foydasiz,

Himoyangiz loy idishday kuchsizdir.

¹³Endi jim boʻlinglar! Men gapiray.

Mayli, keyin nima boʻlsa, boʻlsin.

¹⁴Jonimni xavf ostiga qoʻyib boʻlsa ham,

Ichimdagilarni aytaman.

¹⁵Mayli, U meni oʻldirsin. Boshqa umidim yoʻq–ku!*

Oʻz ishlarimni Uning oldida himoya qilaman.

¹⁶Uning oldiga borishga jurʼat qilganim mening najotim boʻladi,

Axir, betavfiq odam Xudoning oldiga bora olmaydi–ku!

¹⁷Mening soʻzlarimga quloq solinglar,

Gaplarim quloqlaringizga kirsin.

¹⁸Men oʻz arzimni tayyorlab qoʻydim,

Bilaman, aybsizligim isbot boʻladi.

¹⁹Xoʻsh, kim men bilan bahslashadi?

Agar meni aybdor deb topsangiz,

Ovozimni oʻchiraman–u, oʻlaman⁺.

Ayubning ibodati

²⁰Sendan ikki narsa soʻrayman, ey Xudo,

Shuni qilsang yuzimni Sendan yashirmayman.

²¹Endi qiynoqlaringni bas qilgin,

Vahimang bilan meni qoʻrquvga solma⁺.

²²Shundan keyin meni chaqir, javob beraman,

Yoki men gapiray, Sen esa menga javob ber⁺.

²³Mening qancha aybu gunohlarim bor ekan?

Itoatsizliklarimni, gunohlarimni bildirgin menga.

²⁴Nima uchun mendan yuz oʻgirasan,

Meni Oʻz dushmaning deb hisoblaysan⁺?

²⁵U yoqdan–bu yoqqa uchib yurgan bargni qoʻrqitasanmi,

Quruq somonni taʼqib qilasanmi⁺?

²⁶Menga qarshi achchiq ayblar keltiryapsan,

Yoshligimdagi gunohlarimni eslatyapsan⁺.

²⁷Oyoqlarimni kishanlab,

Yurgan yoʻllarimni poylaysan,

Hatto har bir qadamimni oʻlchaysan⁺.

²⁸Evoh, inson chirik narsaday,

Kuya yegan kiyimday yoʻq boʻlib ketadi⁺.

14–BOB

14¹Ayol zotidan tugʻilgan insonning

Umri qisqa, hayoti qaygʻuga toʻla boʻladi⁺.

²U gul singari ochiladi–yu, yana soʻlib qoladi.

Soyaday tez oʻtib ketadi, koʻpga chidamaydi⁺.

³Ey Xudo! Shunday insonga nazar tashlaysanmi?

Meni hukm qilish uchun Oʻz oldingga olib kelasanmi?

⁴Kim halolni harom ichidan chiqara oladi?!

Hech kim⁺.

⁵Sen inson hayotining kunlarini sanab qoʻygansan,

Necha oy yashashini ham bilasan.

Inson Sen belgilagan chegaralardan oʻtolmaydi.

⁶Uni tinch qoʻy, dam olsin.

Mardikorlarga oʻxshab, kunlik ishini tinchgina bitirsin⁺.

⁷Hatto daraxtning ham umidi bor,

Agar u kesib tashlansa, yana oʻsaveradi,

Daraxtning novdalari oʻsishdan toʻxtamaydi.

⁸Uning ildizlari qarib,

Toʻnkasi chiriy boshlasa,

⁹Hatto suvning hidini sezsa ham yana yashnashi mumkin.

Navnihol koʻchatday yana novdalari koʻkarishi mumkin.

¹⁰Lekin inson oʻlganda bor kuchidan ayriladi,

Oxirgi nafasini chiqaradi–yu, yoʻq boʻlib ketadi!

¹¹Suv dengizdan bugʻlanib chiqib ketganday

Daryo qurib, yoʻq boʻlib ketganday,⁺

¹²Inson ham yotadi–yu, qaytib turmaydi.

Osmon yoʻq boʻlmaguncha, u uygʻonmaydi.

Oʻlim uyqusidan uni hech kim turgʻiza olmaydi⁺.

¹³Ey Xudo, qani endi, meni oʻliklar diyoriga* yuborsang,

Gʻazabing bosilguncha meni yashirib qoʻysang,

Men uchun bir vaqt tayinlab, keyin meni yodga olsang⁺.

¹⁴Inson oʻlsa, u yana tiriladimi?

Agar shunday boʻlsa, ozod boʻlgunimcha

Barcha qiyinchiliklarga chidab berardim⁺.

¹⁵Meni chaqirsang, Senga javob bergan boʻlardim.

Menga — Oʻz qoʻling bilan yaratganga muntazir boʻlarding⁺.

¹⁶Shunda Sen qadamlarimni oʻlcharding–u,

Gunohlarimni hisobga olmasding⁺.

¹⁷Ayblarimni xurjunga solib, bogʻlab qoʻyganday boʻlarding.

Fosiqligimni oʻchirib, ustidan oqlab tashlaganday boʻlarding.

¹⁸Ammo togʻlar qulab, maydalanib ketadi,

Qoyalar oʻz joyidan suriladi,

¹⁹Suv toshlarni yemiradi,

Toshqin suvlar yerni yuvib ketadi.

Xuddi shu singari, Sen ham

Insonning umidini yoʻqqa chiqarasan.

²⁰Sen insonni butunlay magʻlub qilasan,

Inson olamdan oʻtib ketadi.

Oʻlganda yuzini oʻzgartirib, joʻnatib yuborasan.

²¹Farzandlari hurmatga sazovor boʻlsalar ham,

Xoʻrlansalar ham u bilmaydi⁺.

²²Inson faqat oʻz tanasidagi ogʻriqni sezadi,

Faqat oʻzi uchun qaygʻuradi.”

15–BOB

Elifaz ikkinchi marta gapiradi: u Ayubni Xudodan qoʻrqmaslikda ayblaydi

15¹Keyin Temonlik* Elifaz shunday dedi:⁺

²“Dono kishi shunday behuda soʻzlar bilan javob bermagan boʻlardi!

Ogʻzini quruq gaplar bilan toʻldirmas edi!⁺

³Befoyda soʻzlar aytib bahslashmagan boʻlardi!

Quruq gaplar aytmas edi!

⁴Sen Xudodan qoʻrqmay qoʻyding!

Toat–ibodatga toʻsqinlik qilyapsan.

⁵Gunohlaring senga gap oʻrgatyapti,

Xuddi ayyorlarday gapiryapsan.

⁶Men emas, oʻz ogʻzing seni hukm qilyapti,

Oʻz lablaring senga qarshi guvohlik beryapti⁺.

⁷Nima, sen odamzodning toʻngʻichimisan?!

Qirlar yaratilmasdan oldin tugʻilganmisan?!⁺

⁸Xudoning kengashida* qatnashganmisan?!

Nima, faqatgina oʻzingni dono deb bilasanmi?!⁺

⁹Xoʻsh, biz bilmagan nimani bilasan?

Biz tushunmaganlarni sen tushunasanmi⁺?

¹⁰Ha, oqsoqollar, keksalar,

Otangdan ham yoshi ulugʻroq boʻlganlar biz tomonda.

¹¹Xudoning tasallisi senga kamlik qilyaptimi?!

Muloyimlik bilan aytgan soʻzi senga yetmayaptimi?!

¹²Nima uchun yuragingning amriga qarab ish tutasan?

Nima uchun koʻzlaringni chaqchaytirasan?

¹³Nima uchun sen Xudo bilan teskarisan?

Nimaga ogʻzingdan shunday soʻzlar chiqyapti?

¹⁴Inson oʻzi nedirki, pok boʻla olsa?!

Ayol zotidan tugʻilgan inson qanday qilib solih boʻla oladi?!⁺

¹⁵Xudo hatto Oʻz farishtalariga ham ishonmaydi,

Hatto samo ham Uning nazarida pok emas⁺.

¹⁶Shunday ekan, qabih va buzuq inson qanchalik tuban,

Axir, inson yovuzlikni suvday ichib yuboradi–ku!⁺

¹⁷Quloq sol, men senga tushuntiraman,

Koʻrganimni aytib beraman.

¹⁸Senga donishmandlarning gaplarini aytaman.

Ular ajdodlaridan oʻrganib, yashirmasdan aytganlarini soʻzlab beraman⁺.

¹⁹Faqat oʻsha dono insonlarga yurt berilgan edi,

Ularning orasida begonalar yoʻq edi.

²⁰Fosiqlarning butun umri azob bilan oʻtadi,

Zoʻravonlarga berilgan barcha yillar sanoqlidir.

²¹Dahshatli tovushlar quloqlariga tinchlik bermaydi.

Farovonlik chogʻida ham ularning ustiga bosqinchi bostirib keladi.

²²Fosiqlar zulmatdan qochib qutulishga umid qilmaydilar,

Ularning peshanasiga qilichdan oʻlish yozilgan.

²³Ular non izlab daydib yuradilar*,

Zulmat kuni yaqinligini biladilar.

²⁴Qoʻrquv va qaygʻu ularni dahshatga soladi,

Urushga tayyorlanayotgan shohday, vahimada yashaydilar.

²⁵Ular qoʻllarini Xudoga qarshi koʻtargani,

Qodir Xudoga boʻysunmaganlari uchun shunday boʻladi.

²⁶Mustahkam qalqonlarini koʻtarib,

Oʻjarlik bilan Unga qarshi chiqadilar.

²⁷Chunki ular semirib, yuzlari yiltirab ketgan,

Qorniyu bellarini yogʻ bogʻlab ketgan⁺.

²⁸Ular vayrona shaharlarda yashaydilar.

Qulab tushay deb turgan,

Hech kim yashamaydigan uylarda turadilar.

²⁹Ular boyligicha qolavermaydilar, boyliklari abadiy emas.

Mol–dunyosi yer yuzidan yoʻq boʻlib ketadi.

³⁰Ular zulmatdan qochib qutula olmaydilar.

Ha, ular shoxlari yongan daraxtga oʻxshaydilar.

Xudoning nafasi ularni uchirib yuboradi⁺.

³¹Behuda narsalarga umid bogʻlab, oʻzlarini aldamasinlar,

Ularning mukofoti oʻsha behuda narsalar boʻladi.

³²Vaqti–soati yetmay turib, ular toʻliq jazo oladilar,

Novdalari gullab–yashnamaydi⁺.

³³Uzumlari pishmay turib uzib olingan tokday,

Gullari toʻkilib, meva tugmagan zaytun daraxtiday boʻlib qoladilar.

³⁴Betavfiqlar toʻdasi biror avlod qoldirmay oʻtib ketadi,

Poraxoʻrlarning chodirlarini olov yondirib yuboradi⁺.

³⁵Fosiqlar buzuqlikka homilador boʻlib, yovuzlik tugʻadilar,

Yuraklarida faqat yolgʻon tugʻiladi.”⁺

16–BOB

Ayubning beshinchi nutqi: u oʻzining aybsizligini taʼkidlaydi

16¹Ayub shunday javob berdi:

²“Men bunday narsalarni koʻp eshitganman,

Qanday noshud yupatuvchisizlar–a!

³Bu behuda gaplarning oxiri bormi oʻzi?!

Shunday gapirishga sizlarni nima undaydi?!⁺

⁴Agar sizlar mening oʻrnimda boʻlganingizda edi,

Men ham sizlarday gapirsam boʻlardi.

Boshimni chayqab,

Sizlarga qarshi chiroyli soʻzlar aytsam boʻlardi.

⁵Ammo men soʻzlarim bilan sizlarga dalda bergan boʻlardim.

Gaplarim bilan dardingizni yengillashtirardim.

⁶Hozir esa, gapirsam ham dardim yengillashmaydi,

Gapirmasam ham azoblarim kamaymaydi.

⁷Ey Xudo, Sen meni ezib yubording,

Butun oilamni yoʻq qilding⁺.

⁸Yuzimni ajinlar bilan toʻldirib tashlading.

Bular menga qarshi guvoh boʻladi.

Ozgʻinligim ham koʻzga tashlanib,

Menga qarshi guvohlik beradi.

⁹Xudo gʻazab bilan ortimdan quvib,

Meni ezib tashladi.

Tishlarini gʻichirlatib,

Koʻzlari bilan teshadi⁺.

¹⁰Meni koʻrib, odamlarning ogʻzilari ochilib qoldi,

Ular meni mazax qilib, yuzimga urdilar.

Toʻdalashib, menga qarshi chiqish uchun yigʻildilar⁺.

¹¹Xudo meni betavfiqlar ixtiyoriga tashladi,

Fosiqlarning qoʻliga berib qoʻydi.

¹²Men tinchgina yashayotgan edim,

U meni parchalab tashladi,

Boʻynimdan ushlab, meni ezdi.

Keyin esa Xudo meni nishon qilib,⁺

¹³Oʻz kamonlari bilan oʻrab oldi.

Rahm–shafqat qilmay,

Oʻqlari* bilan meni ilma–teshik qilib tashladi.

Ichak–chovoqlarim yerga toʻkildi⁺.

¹⁴Xudo qayta–qayta menga hujum qildi,

Mening ustimga jangchiday bostirib keldi.

¹⁵Qaygʻu–alamdan qanorga burkandim*,

Qanor xuddi terimga qoʻshib toʻqilganday boʻlib qoldi,

Gʻururim poymol boʻldi.

¹⁶Nolayu faryoddan yuzim qizarib,

Qovoqlarim qorayib ketgan.

¹⁷Lekin qoʻllarim yovuzlikdan uzoq,

Ibodatlarim pokdir.

¹⁸Ey tuproq, mening qonimni yashirma,

Mening faryodim yoʻqolib ketmasin.

¹⁹Mana, hozir mening Guvohim samodadir,

Mening Himoyachim yuksakda oʻtiribdi⁺.

²⁰Doʻstlarim meni mazax qilyapti*,

Men esa Xudo oldida koʻz yosh toʻkaman.

²¹Qani endi birontasi

Oʻz yaqini uchun Xudoga iltijo qilganday,

Men uchun ham Xudoga yolvorsa.

²²Chunki men koʻp vaqt oʻtmay

Borsa kelmas joyga ketaman.

17–BOB

17¹Ruhim tushgan, umrim oz qolgan,

Qabr meni kutib turibdi.

²Mazax qiluvchilar atrofimni oʻrab olgan.

Adovatlarini oʻz koʻzlarim bilan koʻrib turibman⁺.

³Ey Xudo, Oʻzing meni kafillikka olgin.

Axir, yana kim bor meni qoʻllaydigan⁺?

⁴Sen doʻstlarimning ongini aql–zakovat uchun yopib qoʻygansan,

Shuning uchun ularning ustun boʻlishlariga yoʻl bermaysan.

⁵Ular oʻz foydasini koʻzlab, doʻstlariga xiyonat qiladilar.

Shundaylarning farzandlari koʻr boʻlsin.

⁶Xudo meni odamlar orasida kulgi qilib qoʻydi,

Ular yuzimga tupurishadi⁺.

⁷Qaygʻudan koʻzlarim xiralashgan,

Aʼzoi badanim zaiflashib, qoq suyak boʻlib qolgan.

⁸Oʻzini pokdil deb bilganlar meni koʻrib ajablanyaptilar,

Ular meni ikkiyuzlamachi deb oʻylayaptilar.

Oʻzini aybsiz deb bilganlar* mendan gʻazablanyaptilar.

⁹Ammo shunga qaramay, solih odam* oʻz yoʻlida yuraveradi,

Qoʻli pok boʻlgan kuchayib ketaveradi.

¹⁰Qani endi sizlar kelinglar–chi?!

Orangizdan birorta dono insonni topa olarmikanman?!

¹¹Mana kunlarim oʻtib ketdi,

Rejalarim ham barbod boʻldi,

Koʻnglimdagi orzularim puchga chiqdi⁺.

¹²Doʻstlarim tunni kun, deyishadi,

Atrofi qop–qorongʻi,

Lekin ular, yorugʻlik yaqin, deb turib olishgan⁺.

¹³Xoʻsh, agar oʻliklar diyori* mening uyim boʻlsa,

Toʻshagimni zulmatda yozsam,⁺

¹⁴Qabrga, sen otamsan, desam,

Qurt–qumursqalarni, onamsiz, opa–singillarimsiz, desam,

¹⁵Men umidli odam boʻlamanmi?

Meni, umidi bor, deb kim aytadi?!

¹⁶Nahotki oʻliklar diyorida umid boʻlsa?!

Yoʻq, tuproqda yotganimda umid boʻlmaydi.”

18–BOB

Bildad ikkinchi marta gapiradi: u Ayubni fosiqlar qatoriga qoʻshadi

18¹Shunda Shuvaxlik* Bildad javob berdi:⁺

²“Qachongacha valdiraysan–a?!

Gapingni oʻylab gapirgin, keyin suhbatlashamiz.

³Nima, bizni mol deb oʻylayapsanmi?

Yoki bizni goʻl deb bilyapsanmi⁺?

⁴Jahl bilan oʻzingni jarohatlayapsan.

Nima endi, seni deb yer yuzi huvullab qolishi kerakmi?!

Yoki qoyalar oʻrnidan qoʻzgʻalishi kerakmi?!

⁵Fosiqlarning chirogʻi albatta oʻchadi,

Olovining uchquni yorugʻlik bermaydi⁺.

⁶Chodiridagi yorugʻlik zulmatga aylanadi,

Tepasida osilgan chirogʻi oʻchadi.

⁷Sobit qadam fosiqlar endi qoqilib yuradi.

Oʻz rejalari ularni oyogʻidan chaladi⁺.

⁸Oʻz oyoqlari ularni tuzoqqa yetaklaydi,

Oʻzlari chuqurlikka yiqilib tushadi⁺.

⁹Qopqon ularni tovonidan qisib qoladi,

Toʻr ularni mahkam tutadi.

¹⁰Yerda fosiqlarga ilmoq tashlangan,

Ularning yoʻliga tuzoq qoʻyilgan.

¹¹Har tomondan ularni vahima bosib,

Har qadamda ortidan quvib yuradi⁺.

¹²Ochlikdan ularning sillalari qurib qoladi*,

Kulfat ham ularning qoqilishini kutib turadi.

¹³Kasallik ularning terisini kemirib bitiradi,

Oʻlat ularning oyoq–qoʻllarini chiritib yuboradi.

¹⁴Panohlari boʻlgan chodirlaridan ularni sugʻurib olib,

Oʻliklar diyori shohining oldiga olib kelishadi.

¹⁵Fosiqlarning chodirlaridan hech narsa qolmaydi,

Ular yashagan joy oltingugurt bilan qoplanadi*⁺.

¹⁶Ularning ildizlari qurib qoladi,

Novdalari ham soʻlib qoladi.

¹⁷Yer yuzidan ularning xotirasi oʻchib ketadi,

Koʻchalarda ulardan nom–nishon ham qolmaydi⁺.

¹⁸Ular yorugʻlikdan zulmatga haydaladilar,

Ha, bu dunyodan quvib chiqariladilar.

¹⁹Xalqi orasida ulardan avlod–zurriyot qolmaydi,

Ular yashagan joylar kimsasiz boʻlib qoladi⁺.

²⁰Ularning taqdiridan gʻarbdagilar dahshatga tushadi,

Sharqdagilarni esa vahima bosadi.

²¹Ha, yovuzlarning maskani shu ahvolga tushib qoladi,

Xudosizlarning joyi shunday boʻlib qoladi.”⁺

19–BOB

Ayubning oltinchi nutqi: Xaloskori uni himoya qilishiga ishonch bildiradi

19¹Ayub shunday javob berdi:

²“Qachongacha meni qiynaysizlar,

Gaplaringiz bilan meni ezasizlar?

³Mana, meni oʻn marta haqoratladingiz!

Menga hamla qilaverishdan uyalmaysizlarmi?

⁴Agar xato qilganim rost boʻlsa,

Gunohim oʻzimning tashvishim.

⁵Sizlar oʻzingizni mendan ustun qoʻyyapsiz.

Mana bu gunohingning dalili, deb

Sharmanda boʻlganimni koʻrsatyapsiz.

⁶Shuni bilinglar, Xudoning Oʻzi menga haqsizlik qildi,

Toʻrlari bilan atrofimni oʻradi.

⁷«Oʻldiryapti!» deb xitob qilsam ham,

Menga hech kim javob bermaydi.

Faryod qilaman, lekin adolat yoʻqdir⁺.

⁸Xudo yoʻlimga gʻov qoʻygan, oʻtolmayman.

Yoʻllarimni zulmat bilan qoplagan⁺.

⁹U bor obroʻyimni toʻkkan,

Boshimdagi tojimni tortib olgan⁺.

¹⁰Menga har tomondan hujum qildi, tamom boʻldim,

Daraxtni sugʻurganday, umidimni sugʻurib tashladi.

¹¹Uning gʻazabi menga qarshi qaynaydi,

U meni Oʻziga dushman deb hisoblaydi⁺.

¹²Uning qoʻshinlari bostirib keladi.

Meni qamal qilish niyatida

Chodirim atrofida qarorgoh quradi⁺.

¹³Xudo qarindosh–urugʻimni mendan uzoqlashtirdi,

Tanishlarim mendan yuz oʻgirdilar⁺.

¹⁴Qarindoshlarim meni tark etishdi.

Doʻstlarim meni unutishdi.

¹⁵Uyimga kelgan mehmonlar ham,

Choʻrilarim ham menga begonaday qarashadi.

Ularning nazarida bir musofirday boʻlib qoldim.

¹⁶Xizmatkorimni chaqirsam, u javob bermaydi.

Unga oʻzim yalinib borishim kerak.

¹⁷Nafasim xotinimga jirkanch boʻlib qolgan,

Qarindosh–urugʻim mendan nafratlanadi⁺.

¹⁸Hatto yosh bolalar ham mendan hazar qiladi.

Oyoqqa tursam, ular meni mazax qiladi⁺.

¹⁹Hamma yaqin doʻstlarim mendan hazar qiladi.

Yaxshi koʻrganlarim ham mendan yuz oʻgirdi.

²⁰Teriyu suyagimdan boshqa hech narsam qolmadi,

Oʻlishimga bir baxa qoldi.

²¹Ey doʻstlarim, menga rahm qilinglar,

Axir, meni Xudo urdi–ku!⁺

²²Xudo meni quvgʻin qilganday,

Nima uchun sizlar ham meni quvgʻin qilyapsizlar?

Meni yeb bitirdingiz–ku! Hali ham toʻymadingizmi?

²³Qani endi, aytgan soʻzlarim yozib qoʻyilsa!

Ular kitobga tushirilsa!⁺

²⁴Temir qalamu qoʻrgʻoshin bilan*

Qoyaga abadiy oʻyib bitilsa!⁺

²⁵Ammo men bilaman,

Mening Xaloskorim hayotdir,

Vaqti kelib*, U meni himoya qiladi*⁺.

²⁶Terim irib ketgan boʻlsa ham,

Mana shu tanamda Xudoni koʻraman⁺.

²⁷Men Uni oʻz koʻzlarim bilan koʻraman,

Ha, men koʻraman, boshqa hech kim emas.

Yuragim orziqib ketyapti!

²⁸Agar sizlar: «Mana endi unga qarshi chiqamiz!

Axir, kulfatlarining ildizi oʻzida–ku», desangiz,

²⁹Oʻzingiz jazodan qoʻrqing.

Xudo gʻazabi kelganda qilich bilan jazolaydi,

Shunda sizlar hukm borligini bilib olasizlar.”⁺

20–BOB

Zoʻfar ikkinchi marta gapiradi: fosiqlarning qismati haqida

20¹Namaxlik* Zoʻfar shunday dedi:⁺

²“Gaplaring meni bezovta qildi,

Endi gapirmasam boʻlmaydi.

³Tanbehlaring bilan meni haqoratlading,

Lekin endi ongim, javob ber, deb undayapti.

⁴Oʻtmishdan bilmaysanmi?!

Axir, insonlar yer yuziga joylashtirilgandan beri,⁺

⁵Fosiqlarning shodligi uzoqqa choʻzilmaydi–ku,

Betavfiqlarning quvonchi bir lahzalik–ku!

⁶Takabburligi samoga yetsa ham,

Boshlari bulutlarga tegsa ham,⁺

⁷Oʻzlarining axlatiday butunlay yoʻq boʻlib ketadi.

Ularni oldin koʻrganlar: «Qani endi ular?» deb soʻraydilar⁺.

⁸Fosiqlar tushday oʻtib ketadilar, ularni topib boʻlmaydi.

Kechasi koʻringan sharpaday gʻoyib boʻladilar⁺.

⁹Ha, fosiqlarni koʻrganlar ularni boshqa koʻrmaydilar,

Makonlari endi ularni tanimaydi⁺.

¹⁰Fosiqlarning farzandlari kambagʻallardan muruvvat kutadi,

Oʻz qoʻllari bilan tortib olgan boyliklarini qaytarib beradi.

¹¹Fosiqlar yosh va kuchli edi,

Endi suyaklari tuproqda yotadi.

¹²Fosiqlik ularning ogʻizlarida shirin tuyuldi,

Shuning uchun fosiqlikni

Tillarining tagiga solib, soʻrib oʻtiribdilar⁺.

¹³Fosiqlikni tashlagisi kelmay,

Ogʻzilarida ushlab tursalar ham,

¹⁴Oʻsha yeganlari qorinlarida achchiq boʻladi,

Ilonlarning zahriga aylanadi.

¹⁵Boyliklarni yutib, qaytib qusadilar,

Qorinlaridan boʻlsa ham,

Xudo qaytarib olib qoʻyadi.

¹⁶Ular kobra ilonlarning zaharini soʻradilar,

Zaharli ilon ularni oʻldiradi.

¹⁷Endi fosiqlar oqar daryolardan —

Sut va asal oqadigan irmoqlardan zavq olmaydilar.

¹⁸Zahmat bilan topganlaridan bahramand boʻlmaydilar.

Savdo–sotiq qilib topganlarining gashtini surmaydilar.

¹⁹Axir, fosiqlar kambagʻallarga zulm qilib,

Boʻlganicha boʻlsin, deb tashlab ketgandilar.

Oʻzlari qurmagan uylarni kambagʻallardan tortib olgandilar.

²⁰Ular nafs balosiga uchragan, hech qachon qoniqmaydilar.

Orzu–havas qilib yiqqan boyliklari ularni qutqarmaydi.

²¹Ular hech narsa qoldirmay, yeb bitirgandi.

Shuning uchun farovonligi uzoqqa choʻzilmaydi.

²²Farovonlik davrida ham ular gʻam–tashvishga toʻladilar.

Ularning boshiga ofatu kulfatlar tushadi.

²³Fosiqlar qorinlarini toʻydirib boʻlganlarida,

Xudo ularga bor gʻazabini sochadi.

Ularning ustiga Oʻz zarbalarini yogʻdiradi.

²⁴Fosiqlar temir quroldan qochsalar,

Bronza nayza ularni teshib oʻtadi.

²⁵Nayza ularning tanalaridan sugʻurib olinadi,

Ha, yaltiroq nayza ularning jigarlaridan tortib chiqariladi,

Ularni vahima qamrab oladi⁺.

²⁶Ularning xazinalari zulmatda yoʻq boʻlib ketadi.

Inson yoqmagan olov ularni yutib yuboradi,

Olov fosiqlarning chodiriyu undagi bor narsasini yoʻq qiladi⁺.

²⁷Samo ularning aybini koʻrsatadi,

Yer ularga qarshi guvohlik beradi.

²⁸Xudoning gʻazabi kelgan kuni

Uyidagilarni sel oqizib ketadi.

²⁹Xudo fosiqlarga bergan ulush ana shulardir,

Xudoning ularga tayinlagan nasibasi mana shudir.”⁺

21–BOB

Ayubning yettinchi nutqi: fosiqlarning farovonligi haqida

21¹Ayub shunday deb javob berdi:

²“Soʻzlarimga yaxshilab quloq soling,

Mana shu sizlarning menga bergan tasallingiz boʻladi.

³Sabr qiling, men ham gapiray,

Gapirib boʻlganimdan keyin, mazax qilavering⁺.

⁴Men insonlarga emas, Xudoga arz qilyapman–ku.

Shuning uchun sabrim chidamayapti–da.

⁵Mana, holimga qarang, dovdirab qolasiz,

Damingiz ichingizga tushib, hang–mang boʻlasiz⁺.

⁶Boshimga tushgan kulfatlar haqida oʻylasam, vahimaga tushaman,

Tanamni qaltiroq bosadi.

⁷Nima uchun fosiqlarning umrlari uzilmay, davom etaveradi?

Nega ular keksa yoshga yetadilar?

Nega nufuzi oshib boraveradi⁺?

⁸Farzandlari oʻsib, oʻz oʻrnini topganini koʻradi,

Nevaralarini ham koʻrishga muyassar boʻladi.

⁹Uylari xavf–xatarsiz boʻladi,

Xudoning tayogʻi ularning boshiga tushmaydi.

¹⁰Buqalari hech bir qiyinchiliksiz koʻpayaveradi,

Sigirlari bolalaydi, hech qachon bolasi tushib qolmaydi.

¹¹Fosiqlarning bolalari qoʻzilarga oʻxshab sakraydilar,

Farzandlari oʻynab–kulib yuraveradilar.

¹²Doira va lira sadosiga qoʻshiq kuylaydilar,

Nay sadosiga oʻyin–kulgi qiladilar.

¹³Umrlari farovonlikda oʻtadi,

Oʻliklar diyoriga* tinchgina ketadilar.

¹⁴Xudoga shunday deydilar: «Bizni tinch qoʻy!

Sening yoʻllaringni bilishni xohlamaymiz⁺.

¹⁵Qodir Xudo kim boʻlibdiki, Unga xizmat qilsak,

Unga iltijo qilsak, bizga nima foyda tegardi?!»⁺

¹⁶Ammo fosiqlarning farovonligi oʻz qoʻlining ishi emas–ku!

Fosiqlarning oʻy–xayollaridan men jirkanaman⁺.

¹⁷Fosiqlarning chirogʻi biron marta boʻlsa ham oʻchdimi?

Boshiga tez–tez kulfat tushib turibdimi?

Xudo Oʻz gʻazabida ularga qiynoq beryaptimi⁺?

¹⁸Qachon ular shamolda toʻzigan xashakday,

Boʻron uchirib ketgan somonday boʻladilar⁺?

¹⁹Sen: «Xudo insonlarning gunohlari uchun

Ularning farzandlarini jazolaydi», deysan.

Men esa gunohkorlarning oʻzi jazolansin, deyman.

Mana shu ularga saboq boʻladi⁺.

²⁰Gunohkorlar oʻz koʻzlari bilan halokatlarini koʻrsinlar.

Oʻzlari Qodir Xudoning gʻazabi sharobini ichsinlar⁺.

²¹Zotan, ular oʻlganlaridan keyin

Oilasiga nima boʻlishini oʻylamaydilar ham!

²²Kim Xudoga saboq bera oladi,

Axir, U hatto samoviy zotlarni hukm qiladi–ku!⁺

²³Mana, bir odam toʻliq farovonlikda,

Tinch va xotirjam olamdan koʻz yumadi.

²⁴Uning beli baquvvat,

Suyaklari ilikka toʻla.

²⁵Ikkinchi odam esa ruhi tushkun holda,

Hech qachon yaxshilik koʻrmay oʻlib ketadi.

²⁶Ikkovi ham tuproqda birday yotadi,

Ularni qurtlar bosib ketadi.

²⁷Eh, doʻstlarim, niyatlaringizni bilaman,

Maqsadlaringiz ham menga ayon.

²⁸Sizlar: «Qani zolim amaldorning uyi?

Fosiqlarning chodiri qayerda?» deb soʻraysizlar.

²⁹Koʻp joylarga borib kelganlardan soʻranglar.

Ular aytganlarini inkor qila olmaysiz!

³⁰Kulfat kunida fosiqlar najot topishlarini,

Xudoning gʻazab kunida qutqarilishlarini ular aytadilar–ku!⁺

³¹Fosiqlarning qilmishlarini kim ularning yuziga soladi?

Qilmishlari uchun kim ularni jazolaydi⁺?

³²Jasadlari qabrga olib borilganda,

Qabr boshiga soqchi qoʻyiladi.

³³Son–sanoqsiz odamlar ketlaridan borib,

Ularga aza tutadi.

Hatto tuproq ham ularning ustiga sekin tushadi.

³⁴Qanday qilib meni puch soʻzlaringiz bilan yupata olasiz?

Barcha bergan javoblaringiz yolgʻondir!”

22–BOB

Elifaz uchinchi marta gapiradi: u Ayubni oʻta gunohkorlikda ayblaydi

22¹Temonlik* Elifaz shunday dedi:⁺

²“Inson Xudoga qanday foyda keltiradi?!

Dono inson U uchun biror foydali ish qila oladimi?!

³Solih boʻlsang bu Qodir Xudoga qanday zavq keltiradi?!

Yurgan yoʻllaring pok boʻlsa, Unga qanday foyda?!⁺

⁴U senga xudojoʻyliging uchun tanbeh beradimi?!

Buning uchun seni hukm qiladimi?!

⁵Axir, fosiqliging qanchalar ogʻir?!

Gunohingning cheki yoʻq–ku!

⁶Yaqinlaringdan hech bir sababsiz garov olding,

Kambagʻallardan kiyimini yechib olib*, yalangʻoch qoldirding⁺.

⁷Chanqaganlarga suv bermading.

Qorni ochlardan noningni qizgʻanding⁺.

⁸Ha, qudratlilar yurtga egalik qiladilar,

Obroʻlilar u yerda yashaydilar.

⁹Bevalarni quruq qoʻl bilan orqaga qaytarding,

Yetimlarga yordam qoʻlini choʻzmading⁺.

¹⁰Shuning uchun atrofing tuzoqlar bilan oʻralgan.

Toʻsatdan seni vahima bosgan⁺.

¹¹Atrofingni zulmat qamrab olgan,

Koʻzlaring hech narsani koʻrmayapti,

Suv toshqinlari seni koʻmib ketgan⁺.

¹²Yuksakdagi baland yulduzlarga qara.

Ammo Xudo samo choʻqqisida–ku!⁺

¹³Shunda ham sen: «Xudo nimani bilardi,

Zulmat orasidan U qanday hukm qila olardi», deysan⁺.

¹⁴«Quyuq bulutlar Uni yashirgan, U bizni koʻrmaydi,

Xudo osmon gumbazi* uzra aylanib yuribdi–ku», deb aytasan.

¹⁵Sen fosiqlar yurgan

Azaliy yoʻldan yuraverasanmi?

¹⁶Ular hayotdan bevaqt mahrum boʻldilar,

Umr poydevorlarini sel yuvib ketdi⁺.

¹⁷Fosiqlar Xudoga shunday dedilar:

«Bizni tinch qoʻygin.

Ey Qodir Xudo, bizga nima qila olarding?»⁺

¹⁸Ammo ularga baraka berib, uylarini toʻldirgan Xudo–ku!

Fosiqlarning oʻy–xayollaridan men jirkanaman⁺.

¹⁹Solihlar fosiqlarning ahvolini koʻrib, xursand boʻladilar,

Aybsizlar fosiqlarni mazax qilib kuladilar⁺.

²⁰Ular: «Dushmanlarimiz yoʻq qilindi,

Bitta qolmay olovda yonib ketdilar*», deb aytadilar.

²¹Xudo bilan tortishaverma!

U bilan yarashgin,

Shunda farogʻatda yashaysan.

²²Xudoning ogʻzidan chiqqan oʻgitlariga quloq tut,

Soʻzlarini yuragingda saqla⁺.

²³Qodir Xudoga yuz bursang, sogʻligu boyliging qayta tiklanadi.

Chodiringni fosiqlikdan tozalasang,⁺

²⁴Oltinni chang deb bilib,

Ofir tillasini daryoga otsang,⁺

²⁵Qodir Xudoning Oʻzi sening xazinang boʻladi.

U sening qimmatbaho kumushing boʻladi.

²⁶Shunda Qodir Xudodan zavq topasan,

Xudoga yuz burasan⁺.

²⁷Sen Unga iltijo qilasan, U esa senga quloq tutadi.

Unga bergan vaʼdalaringni bajarasan⁺.

²⁸Nima niyat qilsang, hammasi amalga oshadi,

Hayot soʻqmoqlaring nurga toʻladi⁺.

²⁹Agar sharmanda boʻlgan odam uchun Xudoga iltijo qilsang,

Xudo oʻsha odamni sharmandalikdan qutqaradi.

³⁰Sening pok qoʻllaring tufayli

Hatto aybdorlar ham najot topadi.”⁺

23–BOB

Ayubning sakkizinchi nutqi: u achchiq shikoyat qiladi

23¹Shunda Ayub yana gapirdi:

²“Bugun ham achchiq shikoyat qilaman*,

Oh–vohdan oʻzimni tuta olmayman.

³Qaniydi, Xudoni qayerdan topishni bilsam,

Taxti oldiga borgan boʻlardim!

⁴Uning oldiga barcha arzlarimni yoyib,

Oʻz daʼvolarimni aytgan boʻlardim⁺.

⁵Oʻshanda Uning javobini tinglagan boʻlardim,

Uning menga aytganlarini tushungan boʻlardim.

⁶U buyuk qudrati bilan menga qarshi chiqarmidi?

Yoʻq, U menga quloq tutgan boʻlardi.

⁷Ha, solih inson Unga kelib, arzini ayta oladi.

Oʻz Hakamim meni bir umrga oqlaydi.

⁸Sharqqa borsam, Xudo yoʻqdir,

Gʻarbga borib ham Uni topolmayman.

⁹Shimolda biror ish qilsa, men Uni koʻrolmayman,

Janub tomon burilsa ham Uni topolmayman.

¹⁰U esa mening yurgan yoʻlimni biladi,

U meni sinagandan keyin sof tilladay boʻlaman⁺.

¹¹Men faqat Xudoning yoʻlidan yurdim,

Uning yoʻlini tutdim, chetga ogʻmadim.

¹²U bergan amrlardan chetga chiqmadim,

Kundalik rizqimdan ham koʻra

Uning soʻzlarini qimmatli bildim*.

¹³Xudo qarorida qatʼiy turadi,

Kim Uning fikrini oʻzgartira oladi?!

U nima xohlasa, shuni qiladi⁺.

¹⁴Menga qarshi tuzgan rejalarini

U oxirigacha bajaradi,

Uning bunday rejalari hali koʻp.

¹⁵Shuning uchun Uning huzurida qoʻrquvga tushaman,

Bu haqda oʻylasam, meni vahima bosadi.

¹⁶Xudo meni jurʼatsiz qilib qoʻydi,

Qodir Xudo meni dahshatga solib qoʻydi.

¹⁷Ammo yuzimni qoplagan tim qorongʻilik,

Zulmat mening ovozimni oʻchira olmadi.

24–BOB

Ayub: “Nima uchun fosiqlar jazolanmaydi?” deb soʻraydi

24¹Nima uchun Qodir Xudo hukm vaqtini belgilamaydi?

Nima uchun Xudoni bilganlar bekorga Uni kutadilar?

²Fosiqlar chegaralarni buzadilar*,

Oʻgʻirlangan podalarni yaylovlarda boqadilar⁺.

³Yetimlarning eshaklarini haydab ketadilar.

Bevaning hoʻkizini kafillik sifatida olib qoʻyadilar.

⁴Kambagʻallarni yoʻldan chetga chiqarib tashlaydilar.

Qashshoqlarni yashirinishga majbur qiladilar⁺.

⁵Qashshoqlar yovvoyi eshaklarday choʻlda ovqat izlashadi,

Ularning farzandlari uchun dashtdan boshqa yerda yegulik yoʻq.

⁶Begonalarning dalalarida somon yigʻishadi,

Fosiqlarning uzumzorlarida qolgan–qutganini terishadi.

⁷Tunni kiyim–kechaksiz, yalangʻoch oʻtkazadi,

Sovuqda ularning yopinadigan narsasi yoʻq⁺.

⁸Togʻ yomgʻirlari ularni shalabbo qiladi,

Boshpanalari yoʻqligidan ular

Qoyaning oldida qaltiraydilar.

⁹Fosiqlar bevaning farzandini

Onasining quchogʻidan yulib oladi,

Kambagʻalning chaqalogʻini garovga oladi.

¹⁰Kiyimlari yoʻqligidan kambagʻallar yalangʻoch yurishadi.

Bugʻdoy bogʻlamlarini koʻtarib yursalar–da, qorinlari och qoladi.

¹¹Qator–qator zaytun daraxtlari orasida*

Zaytunni ezib moy chiqaradilar.

Uzum siqib sharob qiladilar,

Ammo chanqoqlari bosilmaydi.

¹²Shaharda jon berayotganlarning nolalari eshitiladi,

Jarohatlanganlar madad soʻrab faryod qiladi.

Shunda ham Xudo hech kimni bu nohaqlik uchun javobgar qilmaydi⁺.

¹³Nurga qarshi bosh koʻtarganlar bor.

Ular nur yoʻlidan yurmaydilar,

Nur yoʻli olib boradigan joyga bormaydilar⁺.

¹⁴Qotil erta tongda turadi,

Kambagʻalu bechorani oʻldiradi,

Kechasi esa oʻgʻrilik qiladi.

¹⁵Zinokor kech boʻlishini kutadi,

«Oʻshanda meni hech kim koʻrmaydi», deb oʻylaydi.

Niqob bilan yuzini berkitadi⁺.

¹⁶Oʻgʻrilar kechasi uylarni talab,

Kunduz kuni yashirinadi.

Ular nur nimaligini bilmaydi.

¹⁷Barcha oʻgʻrilarning tongi zulmatdir.

Ha, zulmat dahshatlari ularning doʻstidir.

¹⁸Ammo oʻsha fosiqlar daryo suvlari ustidagi koʻpikday oʻtkinchidir.

Ularning yerlari laʼnatlangan,

Ularning uzumzorlariga hech kim qadam bosmaydi.

¹⁹Issiq havo va qurgʻoqchilik qorni eritib yoʻq qilganday,

Oʻliklar diyori* ham gunohkorni oʻz ogʻushiga oladi.

²⁰Qurtlar esa uni maza qilib kemiradi.

Gunohkorni hatto oʻz onasi unutadi,

Hech kim uni esga olmaydi.

Fosiqlar daraxtlarday sindirib tashlanadi⁺.

²¹Fosiqlar farzandsiz ayolga zulm oʻtkazadi,

Bevalarga mehr–shafqat koʻrsatmaydi.

²²Ammo Xudo Oʻz qudrati bilan kuchlilarni halok qiladi.

Ular baland koʻtarilishi mumkin,

Ammo ularning hayoti uchun kafolat yoʻq.

²³Ular osoyishta yashashlariga Xudo yoʻl qoʻyadi,

Ammo Oʻzi ularning yoʻllarini doim kuzatib turadi.

²⁴Hozircha ular buyuk boʻlsa ham, keyinroq yoʻq boʻladi.

Ular yerga uriladi, xuddi boshqalarday oʻlib ketadi.

Don boshoqlariday qurib qoladi⁺.

²⁵Qani, kim gaplarimni yolgʻon, deb ayta oladi?

Kim mening gaplarimni puchga chiqara biladi?”

25–BOB

Bildad uchinchi marta gapiradi: inson zoti solih boʻla olmasligi haqida

25¹Shunda Shuvaxlik* Bildad dedi:⁺

²“Xudo haybatli hukmrondir!

Samolarda U tinchlik oʻrnatadi.

³Uning lashkarlarini kim sanay oladi?!

Axir, Uning nuri butun yer yuzini yoritadi–ku!⁺

⁴Shunday ekan, inson zoti qanday qilib

Xudo oldida solihlikka daʼvo qila oladi?!

Ayoldan tugʻilganlar qanday qilib pok boʻla oladi?!⁺

⁵Xudoning nazarida hatto oy ham yorugʻmas,

Yulduzlar ham pok emas.

⁶Shunday ekan, inson kim boʻlibdi?!

Axir, u bir qurt–ku,

Odamzod bir pashshaday–ku!”⁺

26–BOB

Ayubning toʻqqizinchi nutqi: Xudoning beqiyos buyukligi haqida

26¹Ayub shunday deb javob berdi:

²“Ojizga bergan yordaming shumi?

Kuchsizga shunday madad kerakmi?!

³Aqlsizga biram oʻrgatib qoʻyding–a!

Bergan maslahatlaring biram maʼnoliki!

⁴Kim oʻrgatdi oʻzi senga bu dono gaplarni?!

Sen orqali kimning ruhi gapirgan oʻzi?!

⁵Suvlar ostidagi oʻliklar diyorida*

Marhumlarning ruhi qaltiraydi.

⁶Xudoning oldida oʻliklar diyori* ochiqdir,

Halokat diyorining* ham yopinchigʻi yoʻq⁺.

⁷Xudo boʻshliq ustiga samoni yoydi,

Yerni esa boʻshliqqa osib qoʻydi⁺.

⁸Xudo bulutlarni yomgʻir suviga toʻldiradi,

Bulutlar esa suvning ogʻirligidan yirtilib ketmaydi⁺.

⁹Xudo toʻlin oyning yuzini* yashirib,

Bulutlar bilan oʻrab qoʻyadi.

¹⁰Xudo ufqni bepoyon ummon uzra yoyib,

Yorugʻlik va qorongʻilik orasiga chegara qoʻydi⁺.

¹¹Xudo osmonning ustunlariga* doʻq qilsa,

Ular qoʻrquvdan qaltirab tebranadi⁺.

¹²Xudo Oʻz qudrati bilan dengizni magʻlub qildi*,

Oʻz zakovati bilan maxluq Rahobni* halok qildi⁺.

¹³Oʻz nafasi bilan bulutlarni haydab,

Moviy osmonni ochdi.

Uning qudrati qochayotgan ilonni* ezib tashladi⁺.

¹⁴Bular Xudo qilgan ishlarning kichik bir parchasidir,

Xuddi pichirlab aytilgan gapga oʻxshaydi!

Shunday ekan, agar Uning qudrati

Momoqaldiroqday gumburlasa, kim tushuna oladi?”

27–BOB

Ayubning soʻnggi nutqi: oʻzini nohaqlikdan saqlashi haqida

27¹Ayub yana gap boshlab shunday dedi:

²“Menga adolat qilmay,

Qalbimni yaralagan Qodir Xudo shohid!⁺

³Tanamda Xudo ato qilgan jon bor ekan,

Soʻnggi nafasimgacha,⁺

⁴Ogʻzimdan fisqu fasod eshitilmas,

Tilimdan yolgʻon soʻzlar chiqmas.

⁵Hech qachon sizlarni haq deb tan olmayman,

Oʻlgunimcha aybsiz ekanligimni rad qilmayman.

⁶Ikkilanmay oʻzim haqligimni aytaveraman,

Hayot ekanman, vijdonim toza mening.

⁷Dushmanim fosiqlarday jazo olsin,

Raqiblarim yovuzlarday jazolansin.

⁸Xudosiz odam hayotdan mahrum boʻlganda,

Unda qanday umid qoladi?

Xudo uni yoʻq qilganda umidi boʻladimi⁺?

⁹Xudosizlarning boshiga kulfat tushganda,

Xudo ularning faryodiga quloq tutarmikin⁺?

¹⁰Axir, ular Qodir Xudodan zavq topmaydilar–ku!

Ular har doim ham Xudoga iltijo qilmaydilar–ku!

¹¹Xudoning qudrati haqida sizlarga oʻrgataman.

Qodir Xudoning yoʻllarini sizlardan yashirmayman.

¹²Axir, oʻzingiz bularning hammasini koʻrgansiz–ku!

Shunda ham bekorchi gaplarni qoʻymaysiz.

¹³Fosiqlarning taqdiri quyidagichadir,

Qodir Xudo zolimlarning boshiga solgani mana shudir:⁺

¹⁴Ularning farzandlari koʻpaysa ham,

Baribir urushda halok boʻladi.

Zurriyoti hech qachon nonga toʻymaydi⁺.

¹⁵Tirik qolganlarini oʻlat nobud qiladi,

Bevalari esa aza ham tutolmaydi*⁺.

¹⁶Kumushlari changday koʻp boʻlsa ham,

Kiyim–kechaklari uyum–uyum boʻlsa ham,⁺

¹⁷Oʻsha kiyimlarni solihlar kiyadi,

Kumushlarini esa aybsizlar boʻlib oladi⁺.

¹⁸Fosiqlarning uylari qush iniday* moʻrt boʻladi,

Dala qorovullarining kapalari singari boʻladi⁺.

¹⁹Fosiqlar kechqurun yostiqqa bosh qoʻyganda boy boʻlsa,

Koʻzlarini ochib qaraganda, bor boyliklari yoʻqolib ketgan boʻladi⁺.

²⁰Vahima ularni suv toshqiniday bosadi,

Tunda boʻronlar ularni uchirib ketadi.

²¹Sharq shamoli ularni olib ketadi,

Fosiqlarni oʻz joylaridan supurib tashlaydi⁺.

²²Bu shamol shafqatsizlarcha ularga tashlanadi,

Fosiqlar shamolning kuchidan qochishga urinadi.

²³Shamol ularning ustidan kuladi,

Hushtak chalib, ularni dahshatga soladi⁺.

28–BOB

Donolik

28¹Mana, kumush qazib olinadigan konlar bor,

Tilla tozalanadigan joylar ham bor.

²Temirni yerdan qazib olishadi,

Toshlarni eritib, mis ajratib olishadi.

³Inson qorongʻi konlarga chiroq bilan kiradi,

Hatto yer ostining eng chet joylarini ham qaziydi.

Yerning qop–qorongʻi joylarigacha borib,

Temir va mis qidiradi.

⁴U odamzod yashaydigan joylardan uzoqda,

Inson qadam bosmaydigan yerlarda konlar qaziydi.

Odamzoddan uzoq joylarda arqonlarga osilib, chuqurlarga tushadi.

⁵Mana, donu non yerdan unib chiqadi,

Ammo yer osti esa yondirilganday algʻov–dalgʻov boʻlib yotibdi.

⁶Yerdagi toshlardan zangori yoqutlar chiqadi,

Tuprogʻida tilla bor.

⁷Hech bir quzgʻun konlarning yashirin soʻqmoqlarini bilmaydi,

Hech bir burgutning koʻzlari u joylarni koʻrmagan.

⁸Yovvoyi hayvonlar u yerlarga oyoq bosmagan,

Sherlar ham u yerlardan yurmagan.

⁹Inson qoyalarni oʻyadi,

Togʻlarni tag–tugi bilan qoʻporib tashlaydi.

¹⁰Qoyalar orasidan yoʻllar ochadi,

Inson koʻzlari hamma bebaho xazinalarni koʻradi.

¹¹Inson daryolarning manbaini topadi*,

Yashirin xazinalarni yorugʻlikka olib chiqadi.

¹²Ammo donolikni qayerdan topsa boʻladi?!

Idrokning manbai qayerda ekan?!⁺

¹³Odamzod donolikning qayerda ekanligini* bilmaydi,

Chunki yorugʻ yer yuzida donolik topilmaydi⁺.

¹⁴Tubsiz suvlar, donolik bizda emas, deydilar,

Dengiz ham, mening ichimda u yoʻq, deb aytar.

¹⁵Donolikni tillaga sotib olib boʻlmaydi,

Uning narxini kumush bilan oʻlchab boʻlmaydi⁺.

¹⁶Donolik Ofir tillasiyu aqiq toshlar,

Zangori yoqutlar bilan ham sotib olinmaydi⁺.

¹⁷Tilla ham, billur ham donolikka teng kelmaydi,

Donolikni toza tilla taqinchoqlarga almashtirib boʻlmaydi.

¹⁸Donolikning qadri gavhardan ham balanddir,

Marjon va javohirlar uning oldida qadrsizdir⁺.

¹⁹Habashistonning* javohiri ham unga teng kelolmaydi,

Eng sof tilla bilan ham donolikni sotib olib boʻlmaydi.

²⁰Shunday ekan, donolik qayerdan kelib chiqadi?

Idrokning manbai qayerda?

²¹U barcha jonzotlarning koʻzlaridan yashirilgan,

Hatto osmondagi qushlardan ham berkitilgan.

²²Hatto Halokat* va Oʻlim* ham,

Biz donolik haqida faqat eshitganmiz, deb aytadi.

²³Donolikka olib boradigan yoʻlni Xudo biladi,

Donolikning maskanini faqatgina U biladi.

²⁴Zotan, Xudo yerning toʻrt tomonini ham koʻrib turadi,

Falak ostidagi hamma narsani kuzatib turadi.

²⁵Xudo shamolga kuch bergan,

Dengizning hajmini belgilagan.

²⁶Yomgʻirning qayerga yogʻishini U koʻrsatib bergan,

Chaqmoq uchun yoʻllarni belgilagan⁺.

²⁷Oʻshanda Xudo donolikka qaradi–da,

Donolikning qadrini belgiladi.

Uni tekshirib koʻrib, barqaror qildi⁺.

²⁸Xudo odamzodga shunday dedi:

«Men, Rabbingizdan qoʻrqish donolikdir,

Fosiqlikdan yuz oʻgirish idrokdandir.»”⁺

29–BOB

Ayub ilgari Xudo unga bergan baraka haqida gapiradi

29¹Ayub gapida davom etdi:

²“Qani endi, Xudo menga

Gʻamxoʻrlik qilgan paytlari qaytib kelsa edi.

³Oʻsha paytlarda Xudo Oʻz chirogʻi bilan yoʻlimni yoritardi,

Uning nuri bilan zulmatdan oʻtar edim⁺.

⁴Kuch–quvvatga toʻlgan kezlarimda

Xudo bilan boʻlgan doʻstligim chodirimni toʻldirib turardi.

⁵Qodir Xudo men bilan edi,

Farzandlarim ham atrofimda yurardi⁺.

⁶Uyimda qaymoq oshib–toshib yotardi,

Zaytunzorlarimdan moy ariq boʻlib oqardi⁺.

⁷Shahar darvozasi oldida oʻtirganimda,

Yoʻlboshchilar orasidan joy olganimda,

⁸Yoshlar meni koʻrib, yoʻl berardi,

Hatto keksalar ham oʻrnidan turardi.

⁹Oqsoqollar ham gapidan toʻxtardi,

Dami ichiga tushib ketardi.

¹⁰Boshliqlarning ham ovozi tinardi,

Tillari tanglayiga yopishib qolardi⁺.

¹¹Gaplarimni eshitganlar meni maqtardi,

Koʻrganlar men haqimda yaxshi gapirardi,

¹²Axir, men nola qilgan yoʻqsillarga yordam berardim,

Suyanchigʻi yoʻq yetimlarni chetda qoldirmas edim⁺.

¹³Oʻlimdan qutqarilgan bu odamlar meni duo qilardilar,

Yordamim bilan bevalarning qalbini quvonchga toʻldirardim.

¹⁴Solihlikka kiyim kabi oʻrangandim,

Odillikni sallam va toʻnimday kiyib yurardim⁺.

¹⁵Koʻrlarga koʻz boʻldim,

Choʻloqlarga oyoq boʻldim.

¹⁶Faqirlarga ota boʻldim,

Musofirlarning arzlarini eshitib, himoya qildim⁺.

¹⁷Zolimlarning tishlarini sindirdim,

Ularning ogʻzidan oʻljasini tortib oldim⁺.

¹⁸Men shunday deb oʻylardim:

«Uzoq umr koʻrib, oʻz uyimda hayotdan koʻz yumaman.

¹⁹Axir, men ildizlari suvga yetgan,

Shoxlarida tun boʻyi shabnam turadigan daraxtdayman.

²⁰Doimo obroʻyim baland boʻlaveradi,

Kuchim qayta–qayta yangilanaveradi.»

²¹Hamma sukut saqlab, menga quloq solardi,

Bizga qanday maslahat berarkan, deb kutardi.

²²Mening soʻzlarimdan keyin hech kim gap qoʻshmasdi,

Soʻzlarim ularning ustiga shabnamday ohista tushar edi.

²³Ular yomgʻir kutganday meni kutishardi,

Soʻzlarim bahor yomgʻiri singari ularga singib ketardi⁺.

²⁴Ularga kulib qarasam, koʻzlariga ishonishmasdi,

Marhamat qilishimni umid bilan kutishardi.

²⁵Ularga bosh boʻlib, yoʻl–yoʻriq koʻrsatardim,

Lashkarlari orasidagi shohday yashar edim,

Ular qaygʻuga tushganlarida tasalli berardim.

30–BOB

Ayub oʻz dardi haqida gapiradi

30¹Endi esa oʻzimdan yosh boʻlganlar ustimdan kuladi,

Ularning otalari qoʻriqchi itlarim orasida boʻlishga ham arzimaydi⁺.

²Ulardan menga nima foyda?!

Axir, ular kuch–quvvatdan qolgan–ku!

³Ular ochligu muhtojlikdan ozib–toʻzib ketgan,

Tun boʻyi dashtu biyobonda daydib yuradi.

⁴Choʻl butalari orasida achchiq oʻtlar teradi,

Yulgʻun butasining ildizlari ularga yemish boʻladi.

⁵Ular odamlar orasidan haydalgan.

Oʻgʻrilarga baqirganday ularning orqasidan baqiradilar.

⁶Ular quruq soyliklaru chuqurlarda,

Qoyalar orasida yashashga majburdirlar.

⁷Changalzorlarda hayvonlar singari boʻkiradi,

Qichitqi oʻtlar orasida gʻujanak boʻlib oʻtiradi.

⁸Eng past, yaramas bu toʻdani

Xivchinlar bilan yurtdan haydashgan.

⁹Mana endi oʻshalar mazax qilib,

Men haqimda qoʻshiqlar kuylaydi,

Men ularga kulgi boʻlib qoldim⁺.

¹⁰Ular mendan nafratlanib, yaqinimga ham kelmaydi,

Hatto yuzimga tupurishdan ham toymaydi⁺.

¹¹Xudo kuchimni kesdi, meni yerga urdi.

Shuning uchun oʻsha yaramaslar ham

Mening oldimda oʻzlarini jilovlay olmaydigan boʻldilar.

¹²Oʻsha qalangʻi–qasangʻilar

Menga qarshi chiqib, yerga yiqitadilar,

Meni oʻldirmoqchi boʻlib, hujum qiladilar⁺.

¹³Yoʻllarimni toʻsib,

Boshimga tushadigan kulfatni tezlatadilar,

Ularni toʻxtatadigan hech kim yoʻq*.

¹⁴Meni mazax qiluvchilar har tomonlama hujum qiladilar,

Toʻfonday ustimga yopiriladilar.

¹⁵Meni qoʻrquv bosgan,

Obroʻyim shamol uchirgandek ketdi,

Farovonligim bulut kabi oʻtib ketdi⁺.

¹⁶Endi yuragim ezilib ketyapti,

Har kuni men azob–uqubat tortaman.

¹⁷Tun boʻyi suyaklarim zirqirab ogʻriydi,

Meni dard qiynab, hech tinchlik bermaydi.

¹⁸Xudo shaxt bilan kiyimimdan ushladi,

Koʻylagimning yoqasidan tutdi.

¹⁹U meni loyga bulgʻadi,

Changu tuproqchalik qadrim yoʻq.

²⁰Ey Xudoyim, Senga iltijo qilaman,

Ammo Sen menga javob bermaysan.

Sening oldingda turibman,

Sen esa qarab turaverasan.

²¹Menga nisbatan shafqatsiz boʻlib qolding,

Oʻz qudrating bilan meni quvgʻin qilyapsan.

²²Quyun bilan meni koʻtarib,

Boʻron orasida u yoqdan–bu yoqqa otasan⁺.

²³Bilaman, insonning qismati boʻlgan oʻlimga

Meni ham olib borasan.

²⁴Boshiga kulfat tushgan muhtoj odam nola qilsa,

Hech kim unga qoʻl koʻtarmaydi–ku, axir.

²⁵Men boshiga kulfat tushganlar uchun qaygʻurdim–ku!

Muhtojlarni koʻrib, yuragim achidi–ku!

²⁶Ammo yaxshilik kutganimda yovuzlik keldi,

Yorugʻlikka umid qilsam, zulmat tushdi⁺.

²⁷Qalbim bezovtalangan, tinim bilmaydi,

Ogʻir kunlar boshimga tushgan.

²⁸Quyosh nuri boʻlmagan bir zulmatda yuribman,

Jamoa oldida madad soʻrab, faryod qilaman.

²⁹Men chiyaboʻrining doʻstiday,

Tuyaqushning ukasiday boʻlib qoldim.

³⁰Terim qorayib ketgan,

Tanam isitmadan yonyapti⁺.

³¹Nayim sadosi azadorlarga joʻr boʻladi,

Liram qaygʻuli nola qiladi.

31–BOB

Ayub aybsizligini oxirgi marta taʼkidlaydi

31¹Men: «Ayol–qizlarga shahvat bilan qaramayman», deb

Koʻzlarim bilan ahd tuzgan edim⁺.

²Xoʻsh, Xudo menga bergan nasiba nima boʻldi?!

Qodir Xudo men uchun nima buyurgan?!⁺

³Adolatsizlarning boshiga ofat,

Badkirdorlarning boshiga kulfat tushadi–ku.

⁴Xudo hamma yoʻllarimni koʻradi,

Bosgan qadamimni kuzatib turadi⁺.

⁵Agar yolgʻon gapirgan boʻlsam,

Tilim yolgʻon–yashiqqa toʻla boʻlsa,

⁶Mayli, Xudo meni adolat tarozisida tortib koʻrsin,

Shunda U pokligimni bilib oladi⁺.

⁷Agar toʻgʻri yoʻldan ogʻib ketgan boʻlsam,

Nafsim meni yoʻldan urib,

Qoʻllarimni bulgʻagan boʻlsam,

⁸Mayli, men ekay, hosili birovga nasib boʻlsin,

Dalamda ungan ekinlar sugʻurib tashlansin⁺.

⁹Biror ayol meni yoʻldan urgan boʻlsa,

Shahvat bilan qoʻshnimni poylagan boʻlsam,⁺

¹⁰Mayli, xotinim boshqalarning bugʻdoyini yanchsin,

Begona erkaklar uning oldiga kirsin⁺.

¹¹Axir, shahvat buzuqlik–ku!

Bu gunoh albatta hukm qilinadi.

¹²Halokat diyorigacha* yetib boradigan olovdaydir u,

Bor–budimni tag–tomiri bilan yeb bitiradi⁺.

¹³Qullarim, choʻrilarim men haqimda shikoyat qilganda,

Ularga nisbatan doim adolatli boʻlganman.

¹⁴Aks holda, Xudo hukmga turganda men nima qilardim?

Xudo meni soʻroq qilganda nima degan boʻlardim?

¹⁵Meni yaratgan ularni ham yaratgan–ku!

Onamizning qornida barchamizga shakl bergan — Xudo–ku!⁺

¹⁶Muhtojlar madad soʻraganda, qaytarib yubormadim,

Bevalarning umidini puchga chiqarmadim.

¹⁷Ovqatimni bir oʻzim yemadim,

Yetimlar bilan boʻlishdim⁺.

¹⁸Yoshligimdan yetimlarga ota boʻldim,

Umrim boʻyi bevalarga gʻamxoʻrlik qildim⁺.

¹⁹⁻²⁰Koʻzim tushgan yalangʻoch bechoralar

Qoʻylarimdan qirqib olingan junlar bilan isindi.

Ust–boshi boʻlmagan faqirlarga mehr koʻrsatdim,

Shuning uchun ular meni duo qildi⁺.

²¹Agar qozixonada soʻzim oʻtishini bilib turib,

Yetimlarga qarshi qoʻl koʻtargan boʻlsam,⁺

²²Qoʻllarim sinib qolsin,

Qoʻlim yelkamdan uzilib tushsin.

²³Men Xudodan keladigan kulfatdan qoʻrqardim,

Xudoning ulugʻvorligini bila turib, bunday ish qila olmasdim.

²⁴Tillaga ishondimmi?

Toza tillaga umid bogʻladimmi⁺?

²⁵Boyligim koʻpligidan yoki mol–mulkim bilan maqtandimmi⁺?

²⁶Osmondagi yorugʻ quyoshga qarab,

Goʻzal oyning suzishini kuzatib,

²⁷Yuragim vasvasaga tushdimi?

Ularga sigʻindimmi⁺?

²⁸Agar shunday qilgan boʻlsam, bu ham hukmga loyiq gunoh boʻlar edi.

Axir, bu ish bilan yuksakdagi Xudoga sadoqatsizlik koʻrsatgan boʻlardim–da!

²⁹Hatto gʻanimlarimga kelgan kulfatdan suyunmadim,

Boshiga ofat tushganda quvonmadim⁺.

³⁰Ularni qargʻashdan oʻzimni tiydim,

Boshimga gunoh orttirmadim⁺.

³¹Xizmatkorlarim shunday derdilar:

«Ayubning chodirida goʻsht yeb, toʻymaganlar bormi?»

³²Hech bir musofir koʻchada tunamas edi,

Chunki eshigim doimo sayyohlarga ochiq edi⁺.

³³Boshqalarga oʻxshab, gunohlarimni yashirmadim,

Ayblarimni yuragimda saqlamadim⁺.

³⁴Olomondan choʻchiydiganlaru

Odamlarning gapidan qoʻrqadiganlar kabi

Koʻchaga chiqmay, jim oʻtiravermadim.

³⁵Koshki endi menga quloq soladigan birortasi boʻlsa!

Mana arzimga oʻzim qoʻl qoʻyyapman.

Endi Qodir Xudo Oʻzi javob bersin.

Qani endi, dushmanim ayblarimni yozib bersa,⁺

³⁶Men faxrlanib, ularni yelkamga osgan boʻlardim,

Toj qilib kiyib yurgan boʻlardim.

³⁷Har bir bosgan qadamimga javob bergan boʻlardim,

Magʻrur bir shahzoda kabi Xudoning oldiga borgan boʻlardim.

³⁸Agar yerlarim menga qarshi faryod qilsa,

Yerlarim egatlari koʻz yoshga toʻla boʻlsa,

³⁹Bahosini toʻlamay, hosilini yegan boʻlsam,

Dehqonlarning oʻlimiga sababchi boʻlgan boʻlsam,

⁴⁰Bugʻdoy oʻrniga tikanlar oʻssin,

Arpa oʻrniga gazanda oʻtlar chiqsin.”

Shunday qilib, Ayubning gaplari tugadi⁺.

32–BOB

Elixu Ayubning doʻstlariga javob beradi

32¹Shunday qilib, oʻsha uch kishi Ayubga boshqa gapirmadilar, chunki Ayub oʻz nazarida solih edi. ²Ammo Buz avlodining* Ram xonadonidan boʻlgan Boraxiyol oʻgʻli Elixuning jahli chiqdi. Ayub oʻzini oqlab, Xudoni ayblayotgani uchun undan qattiq gʻazablandi⁺. ³U Ayubning uchala oʻrtogʻidan ham juda qattiq achchiqlandi, chunki ular Ayubning gapiga javob topib bera olmadilar. Natijada Xudo aybdorday boʻlib qoldi*. ⁴Elixu gapirish uchun oʻz navbatini kutib turardi, chunki boshqalarning yoshi unikidan ulugʻroq edi⁺. ⁵Lekin ularning boshqa gapi yoʻqligini koʻrib, Elixuning jahli chiqdi.

⁶Shunday qilib, Buz avlodidan boʻlgan Boraxiyol oʻgʻli Elixu oʻz gapini boshladi:

“Men yoshman,

Sizlarning esa yoshingiz ulugʻ.

Shuning uchun uyalib,

Fikrlarimni aytishga qoʻrqdim.

⁷Yoshi ulugʻlar gapirsin,

Koʻpni koʻrganlar aql oʻrgatsin, dedim⁺.

⁸⁻⁹Ammo faqatgina yoshi ulugʻlar dono boʻlmaydi,

Nima toʻgʻriligini faqat keksalar tushunavermaydi.

Axir, insonga uning ichidagi ruh —

Qodir Xudoning nafasi aql–idrok beradi–ku!⁺

¹⁰Shuning uchun menga quloq soling,

Men ham oʻz fikrimni bayon qilay.

¹¹Sizlar gapirganda jim turdim,

Dono gaplaringizga quloq soldim.

Gap qidirganingizda ham kutib turdim.

¹²Sizlarga diqqat bilan quloq soldim,

Lekin hech biringiz Ayubning aybini isbotlay olmadingiz.

Uning gaplariga javob bera olmadingiz.

¹³Sizlar: «Eng dono yoʻlni topdik,

Ayubni inson emas, Xudoning Oʻzi magʻlub qilsin», deya koʻrmanglar.

¹⁴Ayub gaplarini menga qarata aytgani yoʻq.

Shunday boʻlganda ham,

Men hech qachon sizlarga oʻxshab javob bermasdim.

¹⁵Ey Ayub! Bu uchala oʻrtogʻingiz esankirab qoldi,

Gap topolmay oʻtiribdilar.

Aytadigan bironta soʻzi yoʻq.

¹⁶Endi ularning aytadigan gapi boʻlmasa,

Men kutib oʻtiraveraymi?!

¹⁷Men ham javob beraman,

Oʻz fikrimni bildiraman.

¹⁸Ichimda soʻzlar toshib ketyapti,

Ruhim meni daʼvat qilyapti.

¹⁹Qalbim ochilmagan sharob kabi joʻshmoqda,

Yangi sharob quyilgan mesh kabi yorilib ketay, deydi*.

²⁰Gapirib, ozgina yozilay.

Ogʻiz ochib, javob beray⁺.

²¹Men hech kimga tarafkashlik qilmayman,

Hech bir insonga xushomad qilmayman.

²²Agar xushomadgoʻylikka usta boʻlsam,

Yaratuvchim meni yoʻq qilgan boʻlar edi.

33–BOB

Elixu Ayubga qarshi gapiradi

33¹Ey Ayub, endi mening soʻzlarimni eshiting,

Hamma gaplarimga quloq soling.

²Men hozir gapirishga tayyorman.

Soʻzlarim tilimda tizilib turibdi.

³Soʻzlarim pok koʻnglimdan chiqadi,

Chin dildan gapiraman.

⁴Meni Xudoning Ruhi yaratgan,

Qodir Xudoning nafasi menga hayot berib turibdi⁺.

⁵Agar qoʻlingizdan kelsa, menga javob bering–chi,

Oʻzingizni himoya qilib koʻring–chi!

⁶Xudoning oldida siz ham, men ham birmiz,

Men ham tuproqdan yaralganman⁺.

⁷Mendan qoʻrqmasangiz ham boʻladi,

Sizga hech zulm oʻtkazmayman⁺.

⁸Gaplaringizni oʻz qulogʻim bilan eshitdim,

Quyidagi soʻzlarni oldimda aytgansiz:

⁹«Men pokman, aybsizman,

Top–tozaman, menda hech bir ayb yoʻq⁺.

¹⁰Xudo esa menga qarshi chiqishga bahona qidiryapti,

Meni Oʻz dushmanlari qatoriga qoʻshib qoʻydi⁺.

¹¹Oyoqlarimni zanjirband qildi,

Yurgan yoʻlimni kuzatib turadi.»⁺

¹²Ayub, mana shu borada siz nohaqsiz.

Men sizga shuni aytay:

Xudo butun odamzoddan ulugʻroqdir.

¹³Shunday ekan, nimaga U bilan daʼvolashyapsiz?

Nima uchun, Xudo menga javob bermaydi, deysiz⁺?

¹⁴Xudo qayta–qayta gapiradi.

Shunda ham odamlar tushunmaydi.

¹⁵Odamlar chuqur uyquga ketganda,

Oʻrinlarida uxlab yotganda,

Tushlar, tungi vahiylar orqali⁺

¹⁶Xudo ularning quloqlariga gapiradi,

Oʻz ogohlantirishlari bilan ularni qoʻrqitadi⁺.

¹⁷Inson gunohlaridan qaytsin,

Odamzod takabbur boʻlmasin deb, bu soʻzlarni aytadi.

¹⁸Oʻsha ogohlantirishlar odamlarni qabrdan saqlaydi,

Oʻlim daryosidan* qutqaradi.

¹⁹Xudo insonlarga dardu ogʻriq berib,

Odamlarning suyaklarini zirqiratib, tarbiyalaydi⁺.

²⁰Shunda ular nonga ham qaray olmaydigan boʻlib qoladi.

Hatto eng shirin ovqatlar ham koʻnglini aynitadi⁺.

²¹Ular ozib–toʻzib ketadi, faqat terisi qoladi.

Oldin koʻrinmagan suyaklari endi turtib chiqadi.

²²Ana, ular qabrga yaqinlashib qoldi.

Oʻlim ularning jonini poylab turibdi.

²³Lekin shu paytda insonning himoyachisi boʻlsa,

Minglarga qarshi chiqib,

Oʻsha insonni solih deb tasdiqlaydigan bir himoyachisi⁺

²⁴Oʻsha insonga rahm qilib:

«Ey Xudoyim, uni qabrdan qutqargin,

Bu insonning joni evaziga toʻlov topdim», desa,⁺

²⁵Oʻsha insonning tanasi yosh bolaniki kabi yangilanadi,

Yoshligidagi kabi yana kuchga toʻladi⁺.

²⁶Oʻsha inson Xudoga ibodat qiladi,

Xudo esa uni qabul qiladi.

Xudoning huzuriga u shodlik bilan kiradi,

Chunki Xudo uni solihlik yoʻliga qaytaradi⁺.

²⁷Oʻsha inson kelib, boshqalarga shunday deydi:

«Mana, men toʻgʻri yoʻldan yurmasdan,

Gunoh qilgan edim,

Lekin men oʻzimga loyiq jazoni olmadim.

²⁸Xudo jonimni qabrdan qutqarib qoldi.

Endi mening hayotim yorugʻ kunlarga toʻla!»⁺

²⁹Ha, Xudo odamzodga shunday qiladi,

Bir emas, ikki emas, koʻp marta takrorlaydi.

³⁰Insonlarni qabrdan saqlash uchun,

Hayot nuri ularning yoʻllarini yoritsin deb, shunday qiladi⁺.

³¹Ey Ayub, diqqat qiling, menga quloq soling,

Jim turing, men gapiray.

³²Agar biror gapingiz boʻlsa, menga javob bering.

Gapiravering, chunki oqlanishingizni xohlayman.

³³Lekin gapingiz boʻlmasa, menga quloq soling,

Sukut saqlang, men sizga donolikni oʻrgatay.”

34–BOB

Elixu Ayubni takabburlikda ayblaydi

34¹Elixu gapida davom etib shunday dedi:

²“Mening soʻzlarimni tinglang, ey donishmandlar*.

Menga quloq soling, ey bilimdonlar.

³Til taomning taʼmini tatiganday,

Quloq ham soʻzlarni sinab koʻradi⁺.

⁴Kelinglar, nima toʻgʻriligini tanlaylik,

Nima yaxshiligini birgalikda oʻrganaylik.

⁵Ayub shunday deydi: «Men aybsizman,

Lekin Xudo menga adolat qilmayapti⁺.

⁶Toʻgʻri boʻlsam ham, meni yolgʻonchiga chiqarishdi.

Gunohsiz boʻlsam ham tuzalmas dardga yoʻliqqanman.»

⁷Ayubga oʻxshagan odam bormi?

Ayub uchun Xudoga shak keltirish suv ichishday bir gap!⁺

⁸Uning oʻrtoqlari badkirdorlardir,

U fosiqlar bilan vaqt oʻtkazadi⁺.

⁹Ayub hatto shunday degan:

«Xudoga yoqadigan ish qilishdan hech bir foyda yoʻq!»⁺

¹⁰Shuning uchun menga quloq soling, zakovatlilar.

Xudo aslo fosiqlik qilmas,

Qodir Xudo nohaqlik qilmas⁺.

¹¹Axir, U odamlarning qilganlariga yarasha qaytaradi,

Qilmishlarining oqibatini oʻz boshlariga keltiradi⁺.

¹²Mana bu haqiqatdir:

Xudo fosiqlik qilmaydi,

Qodir Xudo adolatga xiyonat etmaydi⁺.

¹³Xudoga yer yuzidagi hukmronlikni birov beribdimi?!

Biror kimsa Xudoni dunyoga hukmdor qilib qoʻyibdimi?!

¹⁴Agar Xudo Oʻz nafasini

Qaytarib olishga qaror qilsa,

¹⁵Butun insoniyat birdaniga halok boʻlgan boʻlardi,

Odamzod yana tuproqqa qaytgan boʻlardi⁺.

¹⁶Aqlingiz boʻlsa eshiting,

Gaplarimga quloq soling.

¹⁷Adolatdan nafratlangan inson hukmdor boʻla olarmidi?

Qudratli va odil Xudoni hukm qilmoqchimisiz?

¹⁸Shohlarga: «Sizlar yaramassiz», deydigan,

Beklarni fosiq deb ataydigan Xudo–ku!

¹⁹U beklar uchun tarafkashlik qilmaydi,

Boyni kambagʻaldan ustun koʻrmaydi.

Axir, ularning hammasini Oʻzi yaratgan!⁺

²⁰Odamlar bir zumda oʻladi.

Yarim kechada qaltiraydi–yu, jon beradi.

Qudratlilar osonlikcha yoʻq qilinadi⁺.

²¹Odamlar qilgan ishlarni Xudo kuzatib turadi,

Ular bosgan har bir qadamni Xudo koʻrib turadi⁺.

²²Biron zulmat yoki qorongʻi joy yoʻqki,

Badkirdorlar oʻsha joyda yashirinib olsa⁺.

²³Insonni hukm qilish uchun

Xudo taftish oʻtkazishi shart emas*.

²⁴Xudo tekshirmasdan ham qudratlilarni qulatib,

Ularning oʻrniga boshqalarni joylaydi⁺.

²⁵Xudo qudratlilarning ishlarini kuzatib turadi.

Shuning uchun kechasi ularni agʻdarib tashlaydi,

Ular halok boʻladi.

²⁶Xudo ularni fosiqligi uchun

Hammaning koʻzi oldida jazolaydi.

²⁷Chunki ular Xudoga ergashishni rad qildilar,

Xudoning yoʻllarini anglab yetmadilar.

²⁸Kambagʻallarni shunday ezdilarki,

Ularning nolasi Xudoga yetib bordi⁺.

²⁹Xudo sukut saqlasa, kim ham Uni hukm qilardi?

U yuzini yashirsa, kim koʻra olardi?

Bu biror inson yoki biror xalqning qoʻlidan kelarmikan?!

³⁰Betavfiqlar boshqa odamlarga tuzoq boʻlmasin deb,

Xudo ularni hukmdor qilib qoʻymaydi.

³¹Birortasi Xudoga:

«Men jazoimni oldim, endi gunoh qilmayman.

³²Men koʻrolmaydigan narsalarni oʻrgat,

Ha, notoʻgʻri ishlar qildim,

Endi bunday qilmayman», — deydimi?

³³Xudo sizning oʻlchovingiz boʻyicha qaytarishi kerakmi?

Axir, siz Undan nafratlandingiz–ku!

Ey Ayub, men emas, siz qaror qilishingiz kerak.

Qani, bilganingizni ayting–chi.

³⁴Mana, gaplarimni eshitgan donolar,

Aql–idroklilar shunday deyapti:

³⁵«Ayub bilmasdan gapiryapti,

Gaplarining maʼnisi yoʻq.»⁺

³⁶Qani endi, Ayub yaxshilab hukm qilinsa,

Axir, u fosiqlarga oʻxshab gapiryapti–ku.

³⁷Ayub Xudoga qarshi chiqib,

Gunohi ustiga gunoh qoʻshyapti.

Oramizda Xudoni mazax qilyapti,

Xudoga qarshi koʻp gap aytyapti.”⁺

35–BOB

Elixu Ayubga Xudoning adolatli ekanini eslatadi

35¹Elixu gapini davom ettirib, shunday dedi:

²“Ey Ayub: «Xudoning oldida aybsizman»,

— deb aytishingiz notoʻgʻri.

³Siz Xudoga: «Gunohsizligim

Menga yaxshilik keltirishi kerak edi–ku!

Ammo men yomonlik koʻrdim!»

— deb aytishingiz ham toʻgʻri emas⁺.

⁴Siz va doʻstlaringiz gapimni eshitinglar.

⁵Osmonga qarab koʻringlar,

Sizlardan ancha tepada boʻlgan bulutlarga qaranglar⁺.

⁶Itoatsizlik qilsangiz, Xudoga nima zarar?

Gunohlaringiz koʻpaysa, Xudoga nima?

⁷Bordi–yu, solih boʻlsangiz, Unga nima qilib berardingiz?

U sizning qoʻlingizdan biror narsa olishga zormi⁺?

⁸Fosiqligingizdan faqat insonlar qiynaladi.

Solihligingiz ham faqatgina insonlarga madad beradi.

⁹Zulm haddan tashqari koʻp boʻlgani uchun odamlar faryod qiladi.

Zoʻravonlarning qoʻlidan qutqaringlar, deb yordam soʻraydi⁺.

¹⁰Ammo hech kim Yaratuvchiga yolvormaydi.

Tunlari umid beradigan Xudoga iltijo qilmaydi⁺.

¹¹U esa yer yuzidagi jonivorlarga qaraganda bizga koʻproq bilim bergan–ku!

Bizni osmondagi qushlardan aqlliroq qilgan–ku!

¹²Zulm ostida qolgan insonlar faryod qilishsa ham, Xudo javob bermaydi.

Axir, ularning oʻzlari takabbur va fosiqdir⁺.

¹³Xudo bunday insonlarning puch soʻzlariga umuman quloq solmaydi,

Qodir Xudo ularga eʼtibor bermaydi.

¹⁴Ey Ayub! Siz: «Xudoni koʻrmayapman», deysiz.

Daʼvoingizni Unga keltirdingiz, endi sabr qiling!⁺

¹⁵Siz: «Xudo gʻazabini sochmayapti,

Fosiqlikka zarracha eʼtibor bermayapti», deb oʻylaysiz.

¹⁶Shunday qilib, Ayub bemaʼni gaplarni gapiryapti.

Hech nima bilmay turib, gapni koʻpaytiryapti.”⁺

36–BOB

36¹Elixu gapida davom etib shunday dedi:

²“Yana bir oz sabr qiling, men sizlarga koʻrsatay,

Xudo tomonida turib gapiradigan gaplarim bor hali.

³Mening bilimim juda koʻp,

Meni yaratgan Xudo odil ekanligini sizlarga koʻrsataman.

⁴Rostini aytaman, soʻzlarim yolgʻon emas.

Mana men, bilimi barkamol inson, sizning oldingizdaman⁺.

⁵Xudo qudratlidir,

Ammo U insonlardan nafratlanmaydi,

Xudo qudratli va barqarordir.

⁶Fosiqlarning yashashiga Xudo yoʻl qoʻymaydi,

Ezilganlarga esa adolat qiladi⁺.

⁷Solihlardan yuz oʻgirmaydi,

Solihlarni shohlar bilan birga taxtga chiqaradi,

Ularni to abad yuksaltiradi⁺.

⁸Agar insonlar zanjirband boʻlsa,

Azob ularni iskanjaga olgan boʻlsa,⁺

⁹Xudo ularning qilmishlariniyu gunohlarini oʻzlariga koʻrsatadi,

Ular magʻrurlanib ketganlarini oshkor qiladi.

¹⁰Yoʻl–yoʻriqlarini tinglashga majbur qiladi,

Yovuzlikdan qaytishga amr qiladi⁺.

¹¹Agar ular itoat etib, Xudoga xizmat qilsalar,

Qolgan umrlarini farovonlikda oʻtkazadilar,

Hayotlari rohatda oʻtadi.

¹²Ammo itoat etmasalar,

Ular oʻlim daryosiga gʻarq boʻladilar*,

Aql–idrokka erishmay, olamdan oʻtadilar⁺.

¹³Xudosizlar alamini ichiga yutib yuraveradilar,

Xudo ularni kishanlasa ham yordam soʻramaydilar.

¹⁴Ular sajdagohlardagi fohishlar* orasida,

Yoshliklaridayoq vafot etadilar.

¹⁵Xudo qiynalganlarni oʻsha azoblari orqali qutqaradi,

Zulm va jabr–jafoga mubtalo qilib, ularning koʻzlarini ochadi.

¹⁶Xudo sizni ham darddan ozod qilib,

Bepoyon kenglikka olib chiqadi,

Dasturxoningiz noz–neʼmatga toʻladi⁺.

¹⁷Ammo siz hozir fosiqlarni hukm qilish bilan ovorasiz.

Xayolingiz adolat va hukm bilan band.

¹⁸Ehtiyot boʻling, yana birov sizni boylik bilan vasvasaga solmasin,

Katta poralar sizni yoʻldan urmasin.

¹⁹Boyliklaringiz sizni kulfatdan qutqara olarmidi?!

Qudratu kuchingiz endi sizga yordam bera olarmidi?!⁺

²⁰Tunni kutavermang*,

Axir, xalqlar kechasi yoʻq boʻlib ketadilar–ku!

²¹Hushyor boʻling! Fosiqlikka yuz burmang,

Axir, dard sizni fosiqlikdan saqlash uchun yuborilgan–ku.

Elixu Ayubga Xudoning qudratini eslatadi

²²Xudo Oʻz qudrati tufayli yuksakdir!

Unga oʻxshash ustoz bormi?

²³Kim Xudoga yoʻl koʻrsata olardi?!

Kim Unga: «Qilganlaring notoʻgʻri», deya oladi?!

²⁴Xudo qilgan ishlari uchun

Insonlar Uni madh qiladilar,

Siz ham doimo ularga joʻr boʻling.

²⁵Butun inson zoti Uning ishlarini koʻrgan,

Hamma uzoqdan turib kuzatadi.

²⁶Xudo qanchalar buyuk!

Uning buyukligiga aqlimiz yetmaydi,

Xudoning umrini hisoblaydigan sonning oʻzi yoʻq⁺.

²⁷U suv tomchilarini yigʻib,

Ularni yomgʻirga aylantiradi⁺.

²⁸Bulutlardan yomgʻir yogʻdiradi,

Odamzod bundan bahramand boʻladi.

²⁹Xudo qanday qilib bulutlarni yurgizishini

Yoki Oʻz maskanidan turib, momaqaldiroqni qanday gumburlatishini

Kim ham tushuna oladi?

³⁰Mana, qaranglar, Xudo shunday chaqmoq chaqtiradiki,

Hatto dengiz tubi ham yorishib ketadi*.

³¹Xudo Oʻz qudratli ishlari bilan xalqlarni boshqaradi,

Ularga farovonlik ato qiladi.

³²Chaqmoqni qoʻliga olib,

Belgilagan joyiga borib urishni amr qiladi⁺.

³³Boʻron kelayotganini momaqaldiroq bildirib turadi,

Hatto chorva ham oldindan sezadi*.

37–BOB

37¹Mana shular haqida oʻylasam,

Yuragim oʻynab, joyida sakraganday boʻladi.

²Xudo ovozining gumburlashiga yaxshilab quloq soling.

Uning ogʻzidan chiqayotgan guldurosni eshiting.

³Chaqmogʻi butun falak ostida chaqnab,

Yerning toʻrt burchiga yetib boradi⁺.

⁴Undan keyin gulduros eshitiladi,

Xudo Oʻzining ulugʻvor ovozi bilan gumburlagan sado chiqaradi,

Uning ovozi eshitilganda chaqmoq chaqnayveradi⁺.

⁵Oʻz ovozi bilan Xudo ajoyib gulduros hosil qiladi,

Uning qilgan ishlariga aqlimiz yetmaydi⁺.

⁶U buyursa yerga qor yogʻadi,

Xudo aytgani uchun sel yogʻadi⁺.

⁷U hamma odamlarning ishlarini toʻxtatib qoʻyadi,

Shunda insonlar Xudoning qudratini bilib oladi.

⁸Jonivorlar oʻz inlariga kiradi,

Oʻz uyalarida yashirinadi⁺.

⁹Boʻron oʻz makonidan chiqadi,

Sovuq shamol esadi.

¹⁰Xudo nafasi bilan muz hosil qiladi,

Bepoyon suvlar muzlab qoladi⁺.

¹¹Bulutlarni suv bilan toʻldiradi–da,

Ularning orasidan chaqmoq chaqtiradi.

¹²Xudo bulutlarga yoʻl koʻrsatadi,

Xudoning amrlari bajo boʻlishi uchun

Shamolu suv yer yuzi boʻylab aylanadi⁺.

¹³U baʼzan, odamzodni jazolay deb, yomgʻir yogʻdiradi.

Baʼzan esa yerni sugʻoray,

Odamzodga Oʻz sevgimni koʻrsatay deb, bulutlarni yuboradi⁺.

¹⁴Bir daqiqa jim turing, Ayub, quloq soling,

Xudoning ajoyib ishlari haqida oʻylab koʻring.

¹⁵Xudo qanday qilib bulutlarni boshqarishini

Yoki chaqmoq chaqtirishini bilasizmi?

¹⁶Qanday qilib bulutlar osmonda osilib turishini,

Bilimi barkamol Xudoning ajoyibotlarini bilasizmi⁺?

¹⁷Axir, yer yuzida esgan garmsel* tufayli

Kiyimlaringiz ham isib ketadi–ku!

¹⁸Osmon sayqallangan bronzaday qattiq*,

Xudo uni yoyib qoʻygan!

Shunday qilish sizning ham qoʻlingizdan keladimi⁺?

¹⁹Xudoga qanday gapirishni bizga oʻrgating.

Biz notavonlar daʼvoimizni tushuntira olmaymiz⁺.

²⁰Gapirmoqchi boʻlganimni birortasi Xudoga aytishi kerakmi?

Axir, inson gapirsa, albatta halok boʻladi–ku!

²¹Shamol bulutlarni haydagandan soʻng

Tiniq osmonda charaqlab turgan quyoshga

Hech kim qaray olmaydi.

²²Shimoldan yorqin nurlar taralmoqda,

Xudo ajoyib ulugʻvorlikka burkangan.

²³Biz Qodir Xudoga yetolmaymiz,

Uning qudrati yuksakdir.

U toʻgʻri hukm chiqaradi, adolatiga xiyonat qilmaydi.

²⁴Shuning uchun insonlar Undan qoʻrqadi.

Ha, qalbi donolar Xudoni koʻradi*.”⁺

38–BOB

Egamiz Ayubga javob beradi

38¹Shundan keyin Egamiz quyun orasidan Ayubga shunday deb aytdi:⁺

²“Bilmay turib gapirayotgan kim?

Kim donoligimga gumon qilyapti⁺?

³Qani, erkakka oʻxshab belingni bogʻla,

Seni soʻroq qilaman, javob ber–chi⁺.

⁴Zaminning poydevorini qoʻyganimda qayerda eding?

Dono ekansan, qani ayt–chi!⁺

⁵Yer yuzining sarhadlarini belgilagan kim?

Axir, oʻzing bilasan–ku!

Kim yerning ustidan chiziq oʻtkazdi?

⁶⁻⁷Yerning poydevorini nima ushlab turibdi?*

Tong yulduzlari joʻr boʻlib, qoʻshiq kuylaganda,

Ilohiy zotlar* quvonchdan hayqirganda

Yerning tamal toshini* qoʻygan kim⁺⁺?

⁸Dengiz yer tubidan otilib chiqqanda,

Darvozalarni yopib, toʻsib qoʻygan kim?*⁺

⁹Axir, Men bulutlarni dengizga kiyim qilib qoʻydim.

Dengizni qalin zulmat bilan oʻrab qoʻygan Menman.

¹⁰Men dengizga chegaralar belgiladim,

Dengizni tambalangan darvozalar bilan toʻsib qoʻydim.

¹¹Men dengizga: «Faqat mana shu yergacha kelasan,

Sening magʻrur toʻlqinlaring shu yerda toʻxtaydi», deb aytdim.

¹²Sen umringda biror marta, tong otsin, deb buyurganmisan?

Yoki, sharqdan kun chiqsin, deb aytganmisan?

¹³Quyosh nuriga: «Yerning toʻrt burchiga tarqalib,

Fosiqlarni yashiringan joyidan siltab chiqargin», deb aytganmisan?

¹⁴Kun yorishar ekan, matodagi bezaklar kabi

Muhr bosilgan mum kabi

Yer yuzidagi qirlaru vodiylar oʻz shaklini koʻrsatadi.

¹⁵Fosiqlarga nur berilmaydi,

Ularning yomon niyatda koʻtarilgan qoʻli sinadi⁺.

¹⁶Dengiz tubidagi buloqlarni borib koʻrganmisan?

Suvlar tubida yurib, tekshirib koʻrganmisan?

¹⁷Oʻlim darvozalari qayerdaligini bilasanmi?

Zulmat darvozalarini senga koʻrsatishganmi?

¹⁸Bu dunyoning qanchalik ulkanligini bilasanmi?

Agar shularning hammasini bilsang, Menga ayt–chi!

¹⁹Yorugʻlikning maskaniga olib boradigan yoʻlni,

Zulmatning turar joyini bilasanmi?

²⁰Ularni oʻz joylariga olib bora olasanmi?

Oʻsha joyga qanday borishni bilasanmi?

²¹Ha, sen bilasan albatta!

Sen yorugʻlik va zulmatdan oldin tugʻilgansan–da!

Qanchalik uzoq umr koʻryapsan–a!

²²Qor saqlanadigan omborxonalarni koʻrganmisan?

Doʻl saqlanadigan omborlarni–chi⁺?

²³Men ularni kulfat kunlari uchun,

Urush va jang kunlari uchun saqlab qoʻyganman⁺.

²⁴Yorugʻlik manbaiga olib boradigan yoʻl qani?

Sharq shamoli chiqadigan joy qayerda?

²⁵Selu jalaga kim yoʻl ochib bergan?

Chaqmoqning yoʻllarini kim belgilagan⁺?

²⁶Huvullab yotgan biyobonga,

Kimsasiz choʻlga kim yomgʻir yogʻdiradi⁺?

²⁷Tashlandiq xarobazorlarni suvga qondirib,

U yerlarda maysalar oʻstiradigan kim?

²⁸Yomgʻirning otasi bormi?

Shabnamni kim dunyoga keltirgan⁺?

²⁹Muz qayerdan tugʻiladi?

Samodan tushadigan qirovga kim hayot bergan⁺?

³⁰Suv toshlarday qotib qoladi,

Dengiz sathi muzlaydi⁺.

³¹Parvin yulduzlarini sen bogʻlab qoʻya olasanmi?

Hulkar* yulduzini ushlab turgan arqonlarni yecha olasanmi⁺?

³²Yulduz turkumlarini oʻz mavsumida joyiga boshlaysanmi?

Katta ayiq va kichik ayiq burjidagi yulduzlarga yoʻl koʻrsata olasanmi⁺?

³³Osmon qonunlarini bilasanmi?

Sen oʻsha qonunlarni yer yuziga tatbiq qila olasanmi⁺?

³⁴Bulutlarga qarab baqirib koʻrgin–chi,

Qani, ustingga yomgʻir yogʻarmikan?

³⁵Sen chaqmoqni chaqtira olasanmi?

U kelib, xizmatingizdaman, deydimi?

³⁶Kim yuraklarga donolik bergan?

Kallaga aql–idrokni kim solib qoʻygan?*

³⁷⁻³⁸Qani, bulutlarni sanashga kimning aqli yetadi?

Yer qaqraganda, tuproq qotib, kesakka aylanganda

Kim falak meshlarini agʻdarib, yomgʻir yogʻdira oladi?

³⁹⁻⁴⁰Gʻorlarida yashirin yotgan,

Inlarida kutib yotgan

Sherning bolalarini toʻydira olasanmi,

Ona sherga oʻlja topib bera olasanmi⁺⁺?

⁴¹Qargʻaning bolalari qorni ochib, daydib yurganda,

Menga faryod qilganda ehtiyojlarini qondirgan kim, axir⁺?

39–BOB

39¹Togʻ echkilari qachon tugʻishini bilasanmi?

Kiyiklar bolalaganini koʻrganmisan⁺?

²Ular bolasini necha oy qornida koʻtarib yurishini bilasanmi?

Ular bolalaydigan vaqtni–chi?

³Ular choʻkkalab tugʻadi,

Bolalarini dunyoga keltiradi.

⁴Ularning bolalari ochiq joylarda oʻsib, kuchga toʻladi,

Ota–onasini tashlab ketadi, boshqa qaytib kelmaydi.

⁵Qulonga kim ozodlik bergan?

Kim uning arqonini yechib tashlagan?

⁶Men dashtlarni unga makon qilib berdim,

Shoʻr yerlar qulonning maskani boʻldi.

⁷Shahardagi shovqin–surondan u kuladi,

Hech kim uning ustiga minib, unga baqirolmaydi.

⁸Qirlar qulonning yaylovidir,

Oʻsha yerlarda u koʻkatlarni qidirib yuradi.

⁹Yovvoyi buqa senga xizmat qilishga rozi boʻladimi?

Tunni sening ogʻilingda oʻtkazadimi?

¹⁰Arqon bilan uni omochga bogʻlay olasanmi?

U yerlaringni agʻdarib beradimi?

¹¹Kuchi koʻp, deb unga ishona olasanmi?

Hamma ogʻir ishlaringni unga topshirasanmi?

¹²U hosilingni yigʻib,

Xirmonga olib kelishiga ishonasanmi?

¹³Tuyaqush qanotlarini sevinch bilan qoqaveradi,

Ammo uning qanotu patlari laylaknikiga teng kelolmaydi*.

¹⁴Tuyaqush tuxumlarini yerga qoʻyadi,

Ularni qumda isitadi.

¹⁵Birov oyoqlari bilan tuxumlarini bosib ketishidan,

Yovvoyi hayvon ularni ezib tashlashidan xavotirlanmaydi.

¹⁶Oʻz bolalariga begonalarga oʻxshab berahm.

Chekkan zahmati behuda, ammo unga baribir⁺.

¹⁷Chunki Xudo unga aql bermagan,

Uni idrokdan qisib qoʻygan.

¹⁸Ammo tuyaqush qanotlarini yoyib yugurganda*,

Otu chavandozni changida qoldirib ketadi.

¹⁹Otga kuchni sen berganmisan?

Uning boʻynini sen yol bilan qoplaganmisan?

²⁰Sen otlarni chigirtkaday sakratasanmi?!

Otlar baland ovoz bilan kishnab,

Odamlarni qoʻrquvga soladi⁺.

²¹Shiddat bilan yerni tepadi,

Qattiq kuch bilan yugurib, jangga otiladi.

²²Qoʻrquvni bilmaydi, vahimaga tushmaydi,

Qilichdan ham qochmaydi.

²³Ularning ustida oʻqdon taraqlaydi,

Atrofida qilichu nayzalar yaltiraydi.

²⁴Burgʻular chalinganda otlar bir joyda turolmaydi,

Ular chopqillab, yerni changitadi⁺.

²⁵Har burgʻu chalinganda kishnaydi,

Uzoqdanoq jang hidini sezadi.

Sardorlarning jangga daʼvatlariyu hayqiriqlarini eshitadi.

²⁶Qarchigʻaylar qanotlarini yoyib, janubga uchadi.

Ularga uchishni sen oʻrgatdingmi?

²⁷Sen buyurganing uchun burgut parvoz qiladimi?

Sening soʻzing bilan baland joylarda in quradimi?

²⁸U qoyalarda yashaydi,

Qirrali qoyalar uning qalʼasi.

²⁹Oʻsha yerdan turib, burgut oʻljasini topadi,

Uzoqdan turib koʻzlari koʻradi.

³⁰Uning bolalari qonga toʻyadi,

Jasadlar qayerda boʻlsa, ular ham oʻsha yerda.”

³¹Keyin Egamiz Ayubga shunday dedi:

³²“Qodir Xudo bilan bahslashayotgan odam endi Uni toʻgʻrilaydimi?!

Qani, Xudoni ayblagan gapirsin endi!”⁺

Ayub Egamizga javob beradi

³³Shunda Ayub Egamizga javob berdi:

³⁴“Men senga javob berishga loyiq emasman,

Damim ichimda, ogʻiz ochmayman⁺.

³⁵Bir–ikki gapirib javob topmadim,

Endi boshqa gapirmayman.”

40–BOB

Egamiz yana Ayubga gapiradi

40¹Shundan keyin Egamiz quyun orasidan gapirib, Ayubga shunday dedi:⁺

²“Qani, erkakka oʻxshab belingni bogʻla,

Seni soʻroq qilaman, javob ber–chi⁺.

³Sen Meni adolatsizlikda ayblamoqchimisan?

Meni hukm qilib, oʻzingni oqlamoqchimisan⁺?

⁴Sening qoʻling Xudoning qoʻliday qudratlimi?

Uning ovoziga oʻxshab gumburlaydigan ovozing bormi⁺?

⁵Shunday boʻlsa, qani, oʻzingni shonli dabdabaga oʻragin–chi,

Ulugʻvorlik va salobat bilan burkangin–chi.

⁶Gʻazabingni toʻkib soch,

Hamma takabbur insonlarga nazar solgin–da,

Ularning popugini pasaytirib qoʻy.

⁷Ha, barcha magʻrur insonlarga qaragin–da,

Ularni yer bilan bitta qil.

Fosiqlarni turgan joyida ezib tashla.

⁸Hammasini tuproqqa koʻmib tashla,

Ha, yuziga tuproq tortib, qabrni yop.

⁹Shunda Men senga tan beraman,

Oʻz kuching bilan najot topa olarkansan, deyman⁺.

¹⁰Begemotga* qaragin,

Xuddi seni yaratganimday uni ham Men yaratganman,

U hoʻkizga oʻxshab oʻt yeydi⁺.

¹¹Uning belida kuchi koʻp,

Qorin mushaklari kuchga toʻla.

¹²Dumi sadr daraxtiday kuchli,

Son mushaklari juda ham baquvvat.

¹³Uning suyaklari bronzadan yasalgan novlarday,

Qoʻl–oyoqlari temirday mustahkam.

¹⁴Men yaratgan jonivorlar orasida u eng ajoyibidir,

Yaratganning Oʻzigina unga bas kela oladi.

¹⁵Yovvoyi hayvonlar oʻynab yuradigan qirlar

Unga oziq beradi.

¹⁶U xalqoblardagi qamishlar orasida,

Nilufar gullari tagida yotadi.

¹⁷U nilufar gullarining soyasida yotadi,

Irmoq boʻyidagi tollar uni oʻrab oladi.

¹⁸Daryo joʻshib oqsa ham u qoʻrqmaydi,

Iordan daryosining toʻlqinlari yuziga urilsa ham

U bexavotir turaveradi.

¹⁹Birov uning koʻzlarini koʻr qilib, ushlay oladimi?!*

Ilmoq bilan burnini teshib tuta oladimi?!

²⁰Maxluq Levitanni* baliq singari,

Ilmoq bilan ushlay olasanmi?!

Tilini arqon bilan bogʻlay olasanmi?!

²¹Burnidan arqon oʻtkazib,

Jagʻini ilmoq bilan tesha olasanmi?!

²²Oʻsha maxluq qayta–qayta sendan rahm–shafqat tilaydimi?!

Xoʻsh, u senga mayin soʻzlar bilan gapiradimi?!

²³Sen bilan ahd tuzib,

Bir umrga quling boʻlib qoladimi⁺?

²⁴Qush bilan oʻynaganday u bilan oʻynay olasanmi?

Yoki qizlaring uchun uni bogʻlab bera olasanmi?

²⁵Baliqchilar uning uchun savdolashadimi?!

Savdogarlarga uni boʻlib beradimi?!

²⁶Uning terisini nayza bilan tesha olasanmi?

Boshini baliqchilarning sanchqisi bilan yora olasanmi?

²⁷Agar unga qoʻl tekkizsang,

Bir umrga pushaymon boʻlasan!

Ikkinchi qoʻl tekkizmaydigan boʻlasan.

41–BOB

41¹Ha, maxluq Levitanni* ushlamoqchi boʻlganlar oʻzini oʻzi aldaydi,

Uning koʻrinishi odamni dahshatga tushiradi⁺.

²Uni qoʻzgʻatishga hech kimning yuragi dov bermaydi.

Shunday ekan, kim Menga qarshi chiqa oladi?!

³Xoʻsh, kimdan qarzim borki, hisobini talab qilsa?!

Axir, falak ostidagi hamma narsa Meniki–ku!⁺

⁴Men Levitanning qoʻlu oyoqlari,

Beqiyos kuchi va ajoyib tanasi haqida aytib beray.

⁵Kim uning terisini shila oladi?

Zirhga oʻxshagan terisini kim teshishi mumkin?*

⁶Uning ogʻzini kim ochib koʻra oladi?

Axir, uning tishlari qoʻrqinchli–ku!

⁷Uning beli qator tizilgan qalqonlardaydir*,

Ular bir–biriga yopishtirib mahkamlangan.

⁸Bir–biriga shunchalik yaqinki,

Hatto orasidan havo ham oʻtolmaydi.

⁹Ular bir–biriga yopishgan,

Birga mahkamlangan, ajratib boʻlmaydi.

¹⁰Levitan aksirganda uchqun chiqadi,

Koʻzlari tong nuriga oʻxshab chaqnaydi.

¹¹Ogʻzidan alanga chiqadi,

Olov uchqunlari otiladi.

¹²Yonayotgan qamish ustida qaynayotgan qozondan bugʻ chiqqanday,

Uning ham burnidan tutun chiqadi.

¹³Uning nafasi koʻmirni yondiradi,

Ogʻzidan alanga chiqadi.

¹⁴Boʻyni shu qadar baquvvatki,

Koʻrganlar vahimaga tushadi.

¹⁵Eti qatlam–qatlam boʻlib, bir–biriga yopishib ketgan,

Ular shunchalik qattiqki, qimirlatib boʻlmaydi.

¹⁶Yuragi toshday qattiq,

Ha, tegirmon toshiday qattiq.

¹⁷Levitan qoʻzgʻalganda, kuchlilar ham qoʻrqadi,

Levitan tashlanganda, ular gʻujanak boʻladi.

¹⁸Unga tekkan qilich, nayza, yoy oʻqiyu

Xanjar hech taʼsir qilmaydi.

¹⁹Temir unga somon kabidir,

Bronza esa chirigan yogʻoch kabidir.

²⁰Yoy oʻqi uni qochirolmaydi,

Palaxmon toshi somonchalik taʼsir qilmaydi.

²¹Tayoq unga xashakday tuyuladi,

Nayzalarning shuvullashidan u kuladi.

²²Qornidagi tangachalari sopol parchasiday oʻtkir,

Loydan yursa, yerni yorib oʻtadi.

²³Levitan harakatlaridan dengiz qaynaydi,

Chuqur suvlarni qaynagan moyday qiladi.

²⁴U suzgan joylarda yaltiragan iz qoladi,

Dengiz oq sochlar bilan qoplanganga oʻxshaydi.

²⁵Yer yuzida unga teng keladigani yoʻq,

Bu jonivorda qoʻrquv degan narsa yoʻq.

²⁶Barcha takabbur jonzotga u past nazar bilan qaraydi,

Magʻrur yovvoyi hayvonlarning shohi Levitandir.”

42–BOB

Ayub Egamizga javob beradi

42¹Shunda Ayub Egamizga javob berdi:

²“Ha, bilaman, Sen hamma narsani qila olasan.

Sening rejalaringni hech kim buza olmaydi⁺.

³«Bilmay turib, donoligimga gumon qilayotgan kim?» — deb soʻrading.

Oʻsha menman.

Oʻzim tushunmaydigan narsalar haqida ogʻiz ochdim.

Aqlim yetmaydigan ajoyibotlar haqida gapirdim⁺.

⁴Sen: «Qani quloq sol, Men gapiraman.

Seni soʻroq qilaman, javob ber», — deding⁺.

⁵Sen haqingda birovlardan eshitgandim,

Ammo endi koʻzlarim bilan Seni koʻrib turibman.

⁶Shuning uchun endi aytganlarimni qaytib olaman,

Boshimga tuprogʻu kul sochib*, tavba qildim.”⁺

Xulosa

⁷Ayubga gapirib boʻlgandan keyin, Egamiz Temonlik* Elifazga shunday dedi: “Sen va ikki doʻstingdan juda qattiq gʻazabdaman, chunki sen Men haqimda toʻgʻri soʻzlarni aytmading. Ayub esa toʻgʻri gapirdi⁺. ⁸Endi yettita buqa va yettita qoʻchqor olib, Ayubning yoniga boringlar. Oʻsha yerda oʻz gunohlaringiz uchun Menga kuydiriladigan qurbonlik keltiringlar. Ayub sizlar uchun ibodat qiladi. Men uning ibodatlarini qabul qilaman, sizlarga ahmoqligingizga loyiq jazo bermayman. Sizlar Men haqimda toʻgʻri soʻzlarni gapirmadingiz. Ayub esa toʻgʻri gapirdi.”⁺ ⁹Shunday qilib, Temonlik Elifaz, Shuvaxlik Bildad va Namaxlik Zoʻfar borib, Egamizning aytganlarini qildilar. Egamiz Ayubning ibodatlarini qabul qildi⁺.

¹⁰Ayub oʻz doʻstlari uchun ibodat qilgandan keyin, Egamiz uning boyligini qayta tikladi. Unga oldingidan ikki baravar koʻp baraka berdi⁺. ¹¹Shunda Ayubning hamma aka–ukalari, opa–singillari, eski tanishlarining barchasi kelishdi. Uning uyida ziyofat qilishdi. Egamiz tomonidan yuborilgan kulfatlar uchun Ayubga hamdardlik bildirib, unga tasalli berishdi. Ularning har biri Ayubga bir boʻlak kumush* va tilla uzuk hadya qildi⁺.

¹²Ayubning qolgan umri davomida Egamiz unga oldingidan ham koʻproq baraka berdi: bu davrda Ayubning oʻn toʻrt mingta qoʻylari, olti mingta tuyasi, ming juft hoʻkizi va mingta eshagi bor edi. ¹³Egamiz Ayubga yetti oʻgʻil va uch qiz ham berdi⁺. ¹⁴Ayub birinchi qiziga Yamima, ikkinchisiga Kaziyo, uchinchisiga esa Xaranxappux deb ot qoʻydi. ¹⁵Butun yurtda Ayubning qizlariday goʻzal qizlar yoʻq edi. Ayub qizlariga ham aka–ukalari qatori meros berdi⁺.

¹⁶Shundan keyin Ayub yana bir yuz qirq yil yashadi. Farzandlar koʻrdi, nabiralaru ularning farzandlarini ham koʻrdi, hammasi boʻlib toʻrt nasl koʻrdi⁺. ¹⁷Shunday qilib, Ayub yoshini yashab, oshini oshab, uzoq umr koʻrib, olamdan oʻtdi.

1:1 Uz — bu yurtning qayerda joylashgani bahsli. Taxminlarga koʻra, bu yurt Oʻlik dengizning janubidagi Edom yerida yoki Jalila koʻlining sharqidagi hozirgi Suriya hududida yo Arabiston yarim orolining gʻarbida joylashgan boʻlishi mumkin.

1:3 sharq — Yaqin Sharq, aynan Iordan daryosining sharqidagi yurtlar nazarda tutilgan.

1:6 ilohiy zotlar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Xudoning oʻgʻillari. Bu ibora samoda yashaydigan mavjudotlarga, jumladan, farishtalarga nisbatan ishlatilgan. Eski Ahdda Xudoning taxti atrofida yigʻiladigan ilohiy zotlar haqida bir necha marta soʻz yuritilgan (misol uchun, 3 Shohlar 22:19-22, Zabur 81:1, 88:8, Ishayo 6:1-8 ga qarang).

1:6 shayton — ibroniychadagi maʼnosi ayblovchi.

1:15 Savoliklar — janubdan kelgan koʻchmanchi qabila. Ular Arabiston yarim orolidan kelgan boʻlishi mumkin.

1:17 Xaldeylar — hozirgi Fors qoʻltigʻining shimolidagi yerlarda yashagan xalq edi.

1:20 …qaygʻudan kiyimini yirtib tashladi…sochini qirib tashlab… — kiyimlarni yirtish va sochni qirish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

2:1 ilohiy zotlar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Xudoning oʻgʻillari. 1:6 ning birinchi izohiga qarang.

2:1 Shayton — ibroniychadagi maʼnosi ayblovchi.

2:4 Joniga azob berib koʻr–chi, nima qilar ekan?! — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Teri evaziga teri. Bu ibora oʻz davrida keng qoʻllanilgan boʻlsa kerak.

2:11 …Temonlik…Shuvaxlik…Namaxlik… — Temon Edom yurtida joylashgan. Shuvax va Namax shaharlari aniq qayerda joylashgani maʼlum emas. Shuvax shahri Furot daryosi boʻyida yoki Arabiston yarim orolining shimolida, Namax shahri esa Bayrut va Damashq shaharlarining oraligʻida joylashgan boʻlishi mumkin.

3:8 Levitan — Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq. Levitan halokat keltiruvchi dengiz kuchlarining va oʻrnatilgan barcha tartibga tahdid soladigan buzgʻunchi kuchlarning ramzidir. Bu oʻrinda Ayubning niyati Levitanni chaqirtirib, quyosh nurini toʻsishdan iborat edi.

4:1 Temonlik — 2:11 izohiga qarang.

5:2 nodon — nodon deb tarjima qilingan ibroniycha soʻz axloqsiz odamlarga ishora qiladi. Bunday odamlar Xudoni sevishni va Unga ishonishni rad qiladilar.

6:4 Qodir Xudo otgan nayzalar — koʻchma maʼnodagi ibora boʻlib, kasallik va azob–uqubatga ishora qiladi.

6:14 Qaygʻu–alam tortayotgan inson…Oʻsha insonga sodiq doʻstlar kerak — yoki Doʻstiga mehr koʻrsatmaydigan inson Qodir Xudodan qoʻrqmasligini koʻrsatadi.

6:19 Temo yurti…Shava yurti — Arabiston yarim orolida joylashgan.

7:6 moki — gazlama toʻqish jarayonida ishlatiladigan kichkina yogʻoch gʻaltak. Moki dastgohga tortilgan iplar orasidan tez oʻtib, gazlamaning arqogʻini oʻtkazadi.

7:9 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimgi paytlarda odamlar Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

7:12 Men dengizmanmi yoki dengiz maxluqimanmi? — qadimgi afsonalarga koʻra, dengiz va dengiz maxluqi buzgʻunchi kuchlarning ramzi boʻlib, oʻrnatilgan barcha tartibga tahdid solar edi. Xudo dunyodagi tartibni saqlab turish uchun bunday kuchlarni jilovlab turadi (38:8-11 ga qarang).

7:20 Sening menda qasding bormi?! — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimadan olingan (mazkur matndagi iboraning soʻzma–soʻz tarjimasi Senga ogʻirligim tushib qoldimi?!). Ibroniycha matnda Oʻzimga oʻzim ogʻir yuk boʻldim.

8:1 Shuvaxlik — 2:11 izohiga qarang.

9:6 Zamin ustunlari — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi.

9:8 …samoni yoygan… — Ishayo 40:22 va Zabur 103:2 ga qarang.

9:8 Dengiz toʻlqinlarini toptab yuradi — dengiz buzgʻunchi kuchlarning ramzi boʻlib, oʻrnatilgan barcha tartibga tahdid solar edi. Bu yerda Xudo oʻsha kuchlarni tor–mor qilgan Gʻolib sifatida tasvirlangan (yana shu bobning 13–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

9:9 Hulkar — katta burj boʻlib, burjdagi yulduzlarning joylashuvi ovchi shaklini hosil qiladi. Hulkar Orion nomi bilan ham tanilgan. Yunon mifologiyasiga koʻra, Orion ovchi boʻlgan.

9:9 Parvin — kichkina, yorqin burj. Parvin “Yetti opa–singil” degan nom bilan ham tanilgan (yunon mifologiyasiga koʻra, bular Atlasning yetti qizi boʻlgan).

9:13 Rahob — Levitanning yana bir ismi, Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq. Levitan halokat keltiruvchi dengiz kuchlarining va oʻrnatilgan barcha tartibga tahdid soladigan buzgʻunchi kuchlarning ramzidir. Muqaddas Kitobda Xudoning Levitan ustidan qozongan gʻalabasi Uning kuch–qudrati ramzidir. Zotan, Xudo butun borliq ustidan, shuningdek, Oʻz xalqining dushmanlari ustidan gʻolib boʻlgan qudratli Hukmdordir.

9:17 Xudo boʻron chaqirib, meni ezmoqda… — 1:18-19 dagi voqea nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

10:10 Meni sutday quyib, Pishloqday qotirgan Oʻzing–ku — koʻchma maʼnodagi bu ibora Ayub onasining qornida paydo boʻlgan lahzaga va homila boʻlib shakllangan davrga ishora qiladi.

10:21 Hech kim qaytib kelmaydigan zulmat yurti — bu ibora va keyingi toʻrt misra Sheoʻlga, yaʼni oʻliklar diyoriga ishora qiladi. 7:9 izohiga qarang.

11:1 Namaxlik — 2:11 izohiga qarang.

11:8 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 7:9 izohiga qarang.

11:12 Nodon — 5:2 izohiga qarang.

12:6 Goʻyo ular «gah» desa, Xudo qoʻliga qoʻnadi! — yoki Ular oʻz xudosini qoʻlida koʻtarib yuradi. “Oʻz xudosi” deganda bu odamlar ishongan but yoki qilich nazarda tutilgan.

13:15 Mayli, U meni oʻldirsin. Boshqa umidim yoʻq–ku! — yoki U meni oʻldirishi mumkin, lekin men baribir umidimni Unga bogʻlayman.

14:13 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 7:9 izohiga qarang.

15:1 Temonlik — 2:11 izohiga qarang.

15:8 Xudoning kengashi — Xudoning taxti atrofida samoviy mavjudotlar yigʻilgani haqida Eski Ahdda bir necha marta soʻz yuritilgan (misol uchun, 1:6-12, 2:1-6, 3 Shohlar 22:19-22, Zabur 81:1, 88:8 va Ishayo 6:1-8 ga qarang).

15:23 …non izlab daydib yuradilar… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada …daydib yurib, kalxatlarga yem boʻladilar….

16:13 Oʻqlari — 6:4 izohiga qarang.

16:15 Qaygʻu–alamdan qanorga burkandim… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

16:20 Doʻstlarim meni mazax qilyapti… — yoki Doʻstim men uchun shafoat qilyapti….

17:8 Oʻzini pokdil deb bilganlar…Oʻzini aybsiz deb bilganlar… — Elifaz, Bildad va Zoʻfar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (2:11 ga qarang).

17:9 solih odam — Ayubning oʻzi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

17:13 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl (shu bobning 16–oyatida ham bor). 7:9 izohiga qarang.

18:1 Shuvaxlik — 2:11 izohiga qarang.

18:12 Ochlikdan ularning sillalari qurib qoladi… — yoki Kulfat ularga qarshi tish qayramoqda….

18:15 …oltingugurt bilan qoplanadi — koʻchma maʼnodagi bu ibora Xudoning hukmiga ishora qiladi (Ibtido 19:24, Qonunlar 29:23, Zabur 10:6 ga qarang).

19:24 Temir qalamu qoʻrgʻoshin bilan… — temir qalam yordamida toshga harflar oʻyib yozilardi. Soʻng oʻyilgan harflarga eritilgan qoʻrgʻoshin quyilardi.

19:25 Vaqti kelib… — yoki Oxiratda…, yaʼni qiyomatda degan maʼnoni bildiradi. Ammo Ayub hayotligida oqlanishga umid qilayotgan boʻlishi mumkin, deb tushunsa ham boʻladi.

19:25 …U meni himoya qiladi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …U tuproq ustida turadi. Koʻchma maʼnodagi bu ibora “birovning himoyasiga chiqish”ni bildiradi. Bu oʻrinda tuproq soʻzi 2:8 dagi kul soʻziga ishora qilayotgan boʻlishi ham mumkin. Bu holda tuproq Ayubning nochor ahvolini bildiradi, demak, Ayub hayotligida Xudo uni himoya qilishiga umid bogʻlagan boʻladi. Tuproq soʻzi yana boshqa bir maʼnoda ishlatilib, qabrga ishora qilayotgan boʻlishi ham mumkin. Agar qabr nazarda tutilgan boʻlsa, demak, Ayub oxirzamonda Xudo uni himoya qilishiga umid bogʻlagan boʻladi.

20:1 Namaxlik — 2:11 izohiga qarang.

21:13 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 7:9 izohiga qarang.

22:1 Temonlik — 2:11 izohiga qarang.

22:6 Kambagʻallardan kiyimini yechib olib… — qadimgi paytlarda hatto kiyimni ham garovga qoʻyish mumkin edi.

22:14 osmon gumbazi — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, osmon gumbazga oʻxshaydi va yer ostidagi tubsizlikning poydevoriga oʻrnatilgan ulkan ustunlarga tayanadi.

22:20 …Bitta qolmay olovda yonib ketdilar… — yoki …Ularning hamma boyligi olovda yonib ketdi….

23:2 …achchiq shikoyat qilaman… — qadimiy suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …Xudoga qarshi bosh koʻtarib, shikoyat qilaman….

23:12 …Kundalik rizqimdan ham koʻra Uning soʻzlarini qimmatli bildim — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalarda Uning soʻzlarini qalbimda saqladim.

24:2 Fosiqlar chegaralarni buzadilar… — qadimgi Isroilda birortasi oʻz yerini ajratib olish uchun toshlardan chegara qilib qoʻyardi. Agar kimdir bu toshlarni joyidan siljitsa, qoʻshnisining ota–bobosidan qolgan yerni u oʻgʻirlayotgan hisoblanardi va bu ogʻir jinoyat edi (Qonunlar 19:14, 27:17 ga qarang).

24:11 Qator–qator zaytun daraxtlari orasida… — yoki Toshlar bilan….

24:19 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 7:9 izohiga qarang.

25:1 Shuvaxlik — 2:11 izohiga qarang.

26:5 Suvlar ostidagi oʻliklar diyorida… — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi. Oʻliklar diyori oʻsha dengiz ostida edi.

26:6 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 7:9 izohiga qarang.

26:6 Halokat diyori — ibroniycha matnda Abaddoʻn. Bu soʻz Sheoʻlni, yaʼni oʻliklar diyorini bildiradi.

26:9 toʻlin oyning yuzi — yoki Oʻz taxti.

26:11 osmonning ustunlari — 22:14 izohiga qarang.

26:12 Xudo…dengizni magʻlub qildi — 9:8 ning ikkinchi izohiga qarang.

26:12 Rahob — 9:13 izohiga qarang.

26:13 ilon — Rahobga ishora. Rahob yana Levitan nomi bilan tanilgan. 3:8 va Ishayo 27:1 ga qarang.

27:15 …Bevalari esa aza ham tutolmaydi — urush va oʻlat dastidan ayollar erlari va koʻplab farzandlaridan judo boʻladilar, chuqur qaygʻuga botadilar. Buning oqibatida ular dafn marosimlari va aza tutish rasm–rusumlarini toʻliq bajara olmaydilar.

27:18 qush ini — yoki ipak qurtining pillasi yoxud oʻrgimchak ini.

28:11 …daryolarning manbaini topadi… — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …daryolarni toʻsadi….

28:13 …donolikning qayerda ekanligini… — yoki …donolikning qadrini….

28:19 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

28:22 Halokat — ibroniycha matnda Abaddoʻn. Bu soʻz Sheoʻlni, yaʼni oʻliklar diyorini bildiradi.

28:22 Oʻlim — Sheoʻl, yaʼni oʻliklar diyori nazarda tutilgan. 7:9 izohiga qarang.

30:13 …Ularni toʻxtatadigan hech kim yoʻq — yoki …Ularga qarshilik koʻrsatay desam, menga yordam beradigan hech kim yoʻq.

31:12 Halokat diyori — ibroniycha matnda Abaddoʻn. 26:6 ning ikkinchi izohiga qarang.

32:2 Buz avlodi — Buz Ibrohimning jiyani edi (Ibtido 22:20-21 ga qarang). Bu oʻrindagi ibroniycha soʻzni Buzlik deb tarjima qilsa ham boʻladi. Buz shahri Arabiston yarim orolidagi Dedon va Temo shaharlari yaqinida joylashgan edi (Yeremiyo 25:23 ga qarang).

32:3 Natijada Xudo aybdorday boʻlib qoldi — yoki Ammo ular Ayubni aybdor deb eʼlon qildilar.

32:19 …Yangi sharob quyilgan mesh kabi yorilib ketay, deydi — qadimgi paytlarda suyuqlik odatda hayvon terisidan qilingan meshlarda saqlanardi. Uzum sharbati bijgʻib, sharobga aylanganda, meshlar shishardi. Mesh eskirgani sari oʻz choʻziluvchanligini yoʻqotgani bois, yangi sharob eski meshga solinganda, meshni yorib yuborardi.

33:18 …Oʻlim daryosidan… — yoki …Qilichdan oʻtkazilishdan….

34:2 ey donishmandlar — Elixu Ayubning uchala doʻsti Elifaz, Bildad va Zoʻfarga murojaat qilyapti.

34:23 …Xudo taftish oʻtkazishi… — yoki …Xudo vaqt belgilashi….

36:12 …oʻlim daryosiga gʻarq boʻladilar… — yoki …qilichdan oʻtkaziladilar….

36:14 sajdagohlardagi fohishlar — oʻsha paytlarda butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar. Lekin Egamiz Isroil xalqiga bu yoʻl bilan sajda qilishni qatʼiyan man etgan (Qonunlar 23:17-18 ga qarang).

36:20 Tunni kutavermang… — oʻlimga ishora boʻlsa kerak (3:20-21, 10:18-22 ga qarang).

36:30 …Xudo shunday chaqmoq chaqtiradiki, Hatto dengiz tubi ham yorishib ketadi — yoki …Xudo osmonni yoritish uchun chaqmoq chaqtiradi, Dengiz tubini esa zulmatga choʻktiradi.

36:33 …Hatto chorva ham oldindan sezadi — yoki …Momaqaldiroq Xudoning gʻazabidan darak beradi.

37:17 garmsel — issiq shamol.

37:18 Osmon sayqallangan bronzaday qattiq… — bulutsiz osmonni odamlar zirhli gumbazga oʻxshatishardi (22:14 ga va oʻsha oyatning izohiga, Qonunlar 28:23 ga qarang).

37:24 Ha, qalbi donolar Xudoni koʻradi — yoki Oʻzini dono hisoblagan insonga esa Xudo eʼtibor bermaydi.

38:6-7 Yerning poydevorini nima ushlab turibdi? — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubidan chiqqan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Ular, bu ustunlarning ostidagi poydevor sirli, faqat Yaratganga ayondir, deb tushunganlar.

38:6-7 Ilohiy zotlar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Xudoning oʻgʻillari. 1:6 ning birinchi izohiga qarang.

38:6-7 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

38:8 Dengiz…toʻsib qoʻygan kim? — 9:8 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga, 26:12 ga qarang.

38:31 Parvin…Hulkar… — 9:9 ning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

38:36 …yuraklar…Kalla… — bu oyatdagi ikki ibroniycha soʻzning maʼnosi bahsli. Baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, ibroniycha matndagi bu ikkala soʻz ibis (issiq mamlakatlarda yashaydigan, laylakka oʻxshash uzun oyoq qush) va xoʻrozga nisbatan ishlatilgan. Qadimgi davrda odamlar: “Ibis qushi va xoʻroz ob–havodan darak beradi”, deb ishonganlari uchun bu parrandalarni aqlli va dono deb hisoblar edilar. Ammo bu oʻrinda bulutlarning ikki turi nazarda tutilgan boʻlishi ham mumkin.

39:13 Tuyaqush…Ammo uning qanotu patlari laylaknikiga teng kelolmaydi — ibroniycha matnda bu oyatning maʼnosi bahsli.

39:18 …tuyaqush qanotlarini yoyib yugurganda… — yoki …tuyaqush oʻrnidan sakrab turib, yugurganda….

40:10 Begemot — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz filga ishora qilishi ham mumkin. Baʼzi taxminlarga koʻra, bu yerda afsonaviy mavjudot nazarda tutilgan, ammo ushbu oyatning oʻzida yozilganiday, Xudo odamzodni yaratgani kabi, begemotni ham yaratgan.

40:19 Birov uning koʻzlarini koʻr qilib, ushlay oladimi?! — yoki Birov uni tuzoqqa tushira oladimi?! yoxud Birov uni gʻaflatda qoldirib, ushlay oladimi?!

40:20 Levitan — odatda bu soʻz Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluqqa ishora qiladi (3:8 izohiga qarang). Ammo bu oʻrinda timsoh yoki katta dengiz maxluqi nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

41:1 Levitan — 40:20 izohiga qarang.

41:5 Zirhga oʻxshagan terisini kim teshishi mumkin? — yoki Kim uni jilovlash uchun yaqinlasha oladi?

41:7 Uning beli qator tizilgan qalqonlardaydir… — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Qator–qator qalqonlari uning gʻururidir….

42:6 …Boshimga tuprogʻu kul sochib… — boshga tuproq va kul sochish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

42:7 Temonlik — 2:11 izohiga qarang.

42:11 bir boʻlak kumush — ibroniycha matnda bir kisito. Bu pul birligining qiymati va ogʻirligi haqidagi maʼlumot saqlanib qolmagan. Qadimgi paytlarda maʼlum vazndagi kumush boʻlaklari odatda pul birligi sifatida ishlatilgan.

+ 1:1 Ibt 22:21, Yerm 25:20, Mrs 4:21, Hiz 14:14, Hiz 14:20, Yoqb 5:11, Ibt 6:9, Zab 17:22-24

+ 1:3 Hak 6:3

+ 1:5 1Sh 16:5, Ibt 8:20

+ 1:6 Ayub 2:1, Ayub 38:7

+ 1:7 1Btr 5:8

+ 1:10 Zab 127:2

+ 1:11 Rut 1:13, Ayub 19:21

+ 1:15 3Sh 10:1

+ 1:16 4Sh 1:10

+ 1:17 Hak 7:16, 1Sh 11:11, 4Sh 24:2

+ 1:20 Ibt 37:29, Ibt 37:34

+ 1:21 Ibt 3:19, Voiz 3:10, Voiz 5:14, 1Tim 6:7, Zab 112:2

+ 2:1 Ayub 1:6

+ 2:7 Chq 9:9, Qnlr 28:35

+ 2:8 Hiz 27:30, Yun 3:6

+ 2:10 Zab 38:2

+ 2:11 Hik 17:17, Ibt 36:15, Yerm 49:7, Ibt 25:2

+ 2:12 Ibt 37:29, Hiz 27:30

+ 2:13 Mrs 2:10, Hiz 3:15

+ 3:3 Yerm 20:14-18

+ 3:11 Ayub 10:18-19

+ 3:16 Zab 57:8, Voiz 6:3

+ 3:20 Yerm 20:18

+ 3:21 Yerm 8:3, Vah 9:6

+ 3:22 Voiz 3:20

+ 3:23 Ayub 19:8

+ 3:25 Hik 10:24, Isha 66:4

+ 4:3 Isha 35:3

+ 4:6 Ayub 1:1

+ 4:7 Zab 33:10-11, Zab 36:25, Hik 10:3

+ 4:8 Hik 22:8, Gal 6:7-8

+ 4:9 Chq 15:8, Zab 17:16, Ayub 15:30, Isha 30:33

+ 4:13 Ibt 15:12, Ayub 33:15

+ 4:14 Zab 118:120

+ 4:16 3Sh 19:12

+ 4:17 Ayub 9:2, Ayub 25:4, Zab 142:2, Voiz 7:20

+ 4:18 Ayub 15:15

+ 4:21 Ayub 36:12

+ 5:1 Ayub 15:15, Zab 88:6, Zkr 14:5

+ 5:2 Hik 29:11

+ 5:9 Ayub 9:10, Ayub 37:5

+ 5:10 Zab 64:10, Zab 146:8

+ 5:11 1Sh 2:7

+ 5:13 Ayub 18:7, 1Kor 3:19

+ 5:14 Qnlr 28:29, Ayub 12:25, Isha 59:10

+ 5:15 Zab 34:10

+ 5:16 Zab 62:12, Zab 106:42

+ 5:17 Zab 93:12, Hik 3:11

+ 5:18 Qnlr 32:39, Isha 30:26, Xsha 6:1

+ 5:19 Zab 33:20, Hik 6:16, Hik 30:18

+ 5:20 3Sh 17:6, Zab 32:19, Zab 36:19

+ 5:21 Zab 30:21

+ 5:25 Zab 71:16

+ 5:26 Ibt 15:15, Ibt 25:8

+ 6:3 Hik 27:3

+ 6:4 Qnlr 32:23, Zab 37:3, Mrs 3:13

+ 6:9 3Sh 19:4, Yun 4:3

+ 6:15 Zab 40:10, Yerm 15:18

+ 6:19 Ibt 25:15, Isha 21:14, Yerm 25:23, 3Sh 10:1

+ 6:26 Ayub 15:2

+ 7:1 Ayub 14:6, Ayub 14:14

+ 7:2 Lev 19:13

+ 7:4 Qnlr 28:67

+ 7:6 Ayub 9:25, Isha 38:12, Ayub 17:11

+ 7:8 Ayub 20:9

+ 7:10 Zab 36:10, Zab 102:16

+ 7:16 Ayub 9:21, Ayub 10:1, Ayub 10:20, Voiz 1:2, Zab 38:6-7, Zab 61:10, Zab 143:4

+ 7:17 Zab 8:5, Zab 143:3

+ 7:18 Zab 10:5

+ 7:19 Ayub 14:6, Zab 38:14

+ 7:20 Ayub 16:12, Mrs 3:12

+ 8:1 Ayub 2:11

+ 8:3 Ayub 34:12

+ 8:6 Hik 3:33

+ 8:8 Qnlr 32:7

+ 8:9 Zab 101:12, Voiz 6:12

+ 8:12 Zab 128:6

+ 8:13 Zab 9:18, Ayub 27:8, Hik 10:28, Hik 11:7

+ 8:14 Isha 59:6

+ 8:15 Ayub 27:18

+ 8:18 Ayub 7:10

+ 8:21 Zab 125:2

+ 8:22 Zab 108:29

+ 9:2 Ayub 4:17, Ayub 15:14, Ayub 25:4

+ 9:3 Ayub 10:2

+ 9:6 Isha 2:19, Isha 13:13, Xag 2:6

+ 9:8 Ayub 26:7, Zab 103:2, Isha 40:22, Yerm 10:12, Yerm 51:15

+ 9:9 Ayub 38:31-32, Amos 5:8

+ 9:10 Ayub 5:9

+ 9:13 Ayub 26:12, Zab 88:11, Isha 51:9

+ 9:15 1Kor 4:4

+ 9:19 Yerm 49:19, Yerm 50:44

+ 9:20 Ayub 15:6

+ 9:21 Ayub 1:1, Ayub 1:8, Ayub 7:16, Ayub 10:1

+ 9:22 Voiz 9:2, Hiz 21:3

+ 9:24 Ayub 12:17

+ 9:25 Ayub 7:6

+ 9:30 Yerm 2:22

+ 9:32 Ayub 33:13, Ayub 39:32, Voiz 6:10, Isha 45:9, Rim 9:20

+ 10:1 Ayub 7:16, Ayub 9:21

+ 10:2 Ayub 9:3

+ 10:4 1Sh 16:7

+ 10:7 Ayub 2:3, Qnlr 32:39, Isha 43:13

+ 10:8 Zab 118:71

+ 10:9 Ayub 4:19, Ayub 33:6, Isha 64:8

+ 10:10 Zab 138:13

+ 10:17 Ayub 19:12

+ 10:18 Ayub 3:11-12, Yerm 20:14-18

+ 10:20 Ayub 14:1, Ayub 7:16

+ 10:21 Zab 87:7, Zab 87:13, Zab 38:14

+ 11:1 Ayub 2:11

+ 11:4 Ayub 10:7

+ 11:8 Zab 138:8

+ 11:10 Ayub 9:12, Ayub 12:14

+ 11:13 Zab 142:6

+ 11:14 Ayub 22:23

+ 11:17 Ayub 22:28, Hik 4:18, Isha 60:3, Dnr 12:3

+ 11:19 Hik 3:24

+ 12:4 Zab 90:14, Ayub 16:10, Ayub 17:2, Ayub 30:1

+ 12:6 Ayub 21:7

+ 12:10 Sah 16:22, Dnr 5:23, Hav 17:28

+ 12:11 Ayub 34:3

+ 12:12 Ayub 32:7

+ 12:14 Voiz 7:13, Ayub 11:10

+ 12:17 Ayub 9:24

+ 12:18 Dnr 2:21, Dnr 5:20

+ 12:21 Zab 106:40, Isha 40:23

+ 12:22 Dnr 2:22, Voiz 12:14, 1Kor 4:5

+ 12:23 Isha 9:3, Isha 26:15

+ 12:24 Zab 106:40

+ 12:25 Qnlr 28:29, Ayub 5:14, Zab 106:27

+ 13:3 Ayub 23:4

+ 13:5 Hik 17:28

+ 13:9 Gal 6:7

+ 13:19 Isha 50:8

+ 13:21 Zab 38:11, Ayub 33:7

+ 13:22 Ayub 14:15

+ 13:24 Ayub 19:11, Ayub 33:10

+ 13:25 Zab 82:14

+ 13:26 Zab 24:7

+ 13:27 Ayub 33:11

+ 13:28 Isha 50:9, Yoqb 5:2

+ 14:1 Ayub 15:14, Ayub 25:4, Ibt 47:9

+ 14:2 1Sol 29:15, Zab 101:12, Zab 143:4, Voiz 6:12, Voiz 8:13

+ 14:4 Ayub 15:14

+ 14:6 Ayub 7:19, Ayub 7:1-2

+ 14:11 Isha 19:5

+ 14:12 Zab 88:30

+ 14:13 Ayub 21:13

+ 14:14 Isha 26:19, Ayub 7:1

+ 14:15 Ayub 13:22

+ 14:16 Ayub 31:4, Ayub 34:21

+ 14:21 Voiz 9:5

+ 15:1 Ayub 2:11

+ 15:2 Ayub 16:3, Ayub 6:26

+ 15:6 Ayub 9:20, Luqo 19:22

+ 15:7 Hik 8:25, Zab 89:3

+ 15:8 Yerm 23:18

+ 15:9 Ayub 12:3, Ayub 13:2

+ 15:14 Ayub 4:17, Ayub 9:2, Ayub 14:1, Ayub 25:4-6, Zab 50:7

+ 15:15 Ayub 4:18, Ayub 5:1, Zab 88:6, Zkr 14:5

+ 15:16 Ayub 34:7, Hik 19:28, Ayub 25:6

+ 15:18 Zab 77:4

+ 15:27 Zab 72:7

+ 15:30 Ayub 4:9

+ 15:32 Ayub 22:16, Zab 54:24

+ 15:34 Ayub 20:26, Zab 20:10

+ 15:35 Zab 7:15, Isha 59:4, Yoqb 1:15

+ 16:3 Ayub 15:2

+ 16:7 Ayub 1:15-19

+ 16:9 Zab 34:15, Zab 36:12

+ 16:10 Ayub 12:4, Ayub 17:2, Ayub 30:1, Isha 50:6

+ 16:12 Ayub 7:20

+ 16:13 Ayub 20:25

+ 16:19 Zab 88:38

+ 17:2 Ayub 12:4, Ayub 16:10, Ayub 30:1

+ 17:3 Zab 118:122, Hik 22:26

+ 17:6 Qnlr 28:37, Ayub 30:9

+ 17:11 Ayub 7:6

+ 17:12 Isha 5:20

+ 17:13 Voiz 12:5

+ 18:1 Ayub 2:11, Ayub 8:1

+ 18:3 Zab 72:22

+ 18:5 Ayub 21:17, Hik 13:9, Hik 24:20

+ 18:7 Ayub 5:13

+ 18:8 Zab 9:16, Zab 139:6

+ 18:11 Ayub 15:21, Ayub 20:25, Ayub 27:20

+ 18:15 Ibt 19:24, Zab 10:6, Hiz 38:22

+ 18:17 Ayub 24:20, Zab 33:17, Hik 10:7

+ 18:19 Zab 20:11

+ 18:21 Hak 2:10, Yerm 9:3, 2Sal 1:8

+ 19:7 Ayub 24:12, Xbq 1:2

+ 19:8 Ayub 3:23, Mrs 3:9

+ 19:9 Zab 88:40

+ 19:11 Ayub 13:24, Ayub 33:10

+ 19:12 Ayub 10:17, Ayub 30:12, Mrs 3:5

+ 19:13 Zab 30:12, Zab 37:11, Zab 68:9, Zab 87:9

+ 19:17 Ayub 2:9

+ 19:18 4Sh 2:23

+ 19:21 Rut 1:13, Ayub 1:11

+ 19:23 Isha 30:8

+ 19:24 Yerm 17:1

+ 19:25 Hik 23:11, Isha 43:14

+ 19:26 Zab 16:15, 1Yuh 3:2

+ 19:29 Voiz 12:14

+ 20:1 Ayub 2:11, Ayub 11:1

+ 20:4 Ibt 2:7, Qnlr 4:32

+ 20:6 Isha 14:13-14

+ 20:7 Zab 82:11

+ 20:8 Isha 29:7

+ 20:9 Ayub 7:8, Ayub 7:10

+ 20:12 Zab 9:28

+ 20:25 Ayub 16:13

+ 20:26 Ayub 15:34, Zab 20:10, Ibr 12:29

+ 20:29 Ayub 27:13, Ayub 31:2

+ 21:3 Ayub 16:20

+ 21:5 Hik 30:32, Mixo 7:16

+ 21:7 Ayub 12:6, Zab 72:3-4, Voiz 8:14, Yerm 12:1, Mal 3:15

+ 21:14 Ayub 22:17

+ 21:15 Chq 5:2

+ 21:16 Ayub 22:18, Zab 1:1

+ 21:17 Ayub 18:5-6, Hik 13:9, Hik 24:20

+ 21:18 Zab 1:4, Zab 82:14, Hik 10:25

+ 21:19 Chq 20:5

+ 21:20 Zab 74:8, Isha 51:17, Yerm 25:15, Obd 1:16, Vah 14:10

+ 21:22 Isha 40:14, Rim 11:35, 1Kor 2:16, Ayub 4:18, Ayub 15:15

+ 21:30 Hik 16:4

+ 21:31 Qnlr 7:10

+ 22:1 Ayub 2:11, Ayub 4:1, Ayub 15:1

+ 22:3 Ayub 35:7

+ 22:6 Chq 22:6, Qnlr 24:13

+ 22:7 Ayub 31:17

+ 22:9 Ayub 31:21, Isha 10:2, Hiz 22:7

+ 22:10 Ayub 18:8

+ 22:11 Yun 2:4

+ 22:12 Ayub 35:5

+ 22:13 Zab 72:11, Zab 93:7

+ 22:16 Ayub 15:32

+ 22:17 Ayub 21:14

+ 22:18 Ayub 21:16

+ 22:19 Zab 51:8, Zab 57:11

+ 22:22 Hik 2:6

+ 22:23 Ayub 11:14

+ 22:24 Ibt 10:29, 3Sh 9:28, 1Sol 29:4

+ 22:26 Zab 36:4, Isha 58:14

+ 22:27 Zab 49:14, Voiz 5:3

+ 22:28 Ayub 11:17, Hik 4:18, Isha 60:3, Dnr 12:3

+ 22:30 Yoqb 5:15

+ 23:4 Ayub 13:3, Ayub 16:21

+ 23:10 Zab 138:3, Zab 65:10, 1Btr 1:7

+ 23:13 Hik 19:21, Isha 14:26, Dnr 4:32

+ 24:2 Qnlr 19:14, Hik 22:28, Hik 23:10

+ 24:4 Amos 2:7, Hik 28:28

+ 24:7 Chq 22:26-27

+ 24:12 Xbq 1:2

+ 24:13 Yuhn 3:19-20

+ 24:15 Hik 7:9

+ 24:20 Ayub 18:17

+ 24:24 Zab 36:10

+ 25:1 Ayub 2:11, Ayub 8:1, Ayub 18:1

+ 25:3 Mat 5:45

+ 25:4 Ayub 4:17, Ayub 9:2, Ayub 15:14, Zab 142:2

+ 25:6 Ayub 15:16, Zab 21:6, Isha 41:14

+ 26:6 Zab 138:8, Hik 15:11

+ 26:7 Ayub 9:8

+ 26:8 Hik 30:4

+ 26:10 Ibt 1:9, Ibt 1:10, Hik 8:29

+ 26:11 Zab 103:7

+ 26:12 Ayub 9:13, Zab 88:11, Isha 51:9

+ 26:13 Isha 27:1

+ 27:2 Ayub 34:5

+ 27:3 Ayub 33:4

+ 27:8 Ayub 8:13

+ 27:9 Zab 17:42, Zab 65:18, Hik 1:28, Hik 28:9, Yuhn 9:31

+ 27:13 Ayub 20:29

+ 27:14 Isha 1:22

+ 27:15 Zab 77:64

+ 27:16 Zkr 9:3

+ 27:17 Zab 38:7, Hik 13:22

+ 27:18 Ayub 8:15

+ 27:19 Zab 48:18

+ 27:21 Ayub 30:22

+ 27:23 Mrs 2:15

+ 28:12 Hik 16:16, Voiz 7:24

+ 28:13 Zab 26:13, Isha 53:8, Hiz 26:20

+ 28:15 Hik 3:14-15

+ 28:16 Ibt 10:29, 3Sh 9:28, 1Sol 29:4, Ayub 22:24

+ 28:18 Hik 8:11

+ 28:26 Ayub 38:25

+ 28:27 Hik 8:22

+ 28:28 Zab 110:10, Hik 1:7, Hik 9:10, Hik 3:7, Hik 14:16

+ 29:3 2Sh 22:29, Zab 17:29, Zab 118:105

+ 29:5 Ayub 1:2

+ 29:6 Ibt 49:12

+ 29:10 Zab 136:6

+ 29:12 Zab 81:5, Hik 31:8

+ 29:14 Zab 131:9

+ 29:16 Hik 14:21, Hik 29:7

+ 29:17 Zab 3:7, Zab 13:4, Zab 57:7, Hik 30:14

+ 29:23 Zab 118:129

+ 30:1 Ayub 12:4, Ayub 16:10, Ayub 17:2

+ 30:9 Qnlr 28:37, Ayub 17:6

+ 30:10 Zab 87:9

+ 30:12 Ayub 19:12

+ 30:15 Ayub 18:11

+ 30:22 Ayub 27:21

+ 30:26 Yerm 8:15, Yerm 14:19

+ 30:30 Mrs 4:8, Zab 101:3

+ 31:1 Hik 6:25, Mat 5:28

+ 31:2 Ayub 20:29

+ 31:4 2Sol 16:9, Hik 15:3, Zkr 4:10

+ 31:6 Dnr 5:27

+ 31:8 Lev 26:16

+ 31:9 Ayub 24:15

+ 31:10 Qnlr 28:30, Yerm 8:10

+ 31:12 Hik 6:27-29

+ 31:15 Hik 22:2

+ 31:17 Ayub 22:7

+ 31:18 Yoqb 1:27

+ 31:20 Ayub 29:13

+ 31:21 Ayub 22:9

+ 31:24 Mark 10:22, Mark 10:24

+ 31:25 Zab 61:11

+ 31:27 Qnlr 4:19

+ 31:29 Hik 24:17-18

+ 31:30 Mat 5:44, Rim 12:14

+ 31:32 Hak 19:20-21

+ 31:33 Ayub 28:13

+ 31:35 Ayub 13:22

+ 31:40 Ibt 3:18

+ 32:2 Ibt 22:21

+ 32:4 Ayub 15:10

+ 32:7 Ayub 12:12

+ 32:8 Ayub 33:4, Zab 118:100

+ 32:20 Zab 38:4, Yerm 6:11, Yerm 20:10

+ 33:4 Ibt 2:7, Ayub 27:3, Ayub 32:8, Zab 103:30, Hav 17:25

+ 33:6 Ayub 4:19, Ayub 10:9, Isha 64:8

+ 33:7 Ayub 13:21

+ 33:9 Ayub 9:21, Ayub 10:7, Ayub 12:4, Ayub 16:17, Ayub 27:5-6, Ayub 32:1

+ 33:10 Ayub 13:24, Ayub 19:11

+ 33:11 Ayub 13:27, Ayub 14:16

+ 33:13 Ayub 9:32, Ayub 39:32

+ 33:15 Sah 12:6, Ayub 4:13

+ 33:16 Ayub 36:10

+ 33:19 Ayub 30:17

+ 33:20 Zab 101:5, Zab 106:18

+ 33:23 Zab 33:8

+ 33:24 Zab 48:8

+ 33:25 4Sh 5:14

+ 33:26 Zab 16:15

+ 33:28 Zab 15:10, Isha 38:17

+ 33:30 Zab 55:14

+ 34:3 Ayub 12:11

+ 34:5 Ayub 27:2, Ayub 33:9

+ 34:7 Ayub 15:16, Hik 19:28

+ 34:8 Zab 1:1

+ 34:9 Ayub 9:22, Ayub 21:16

+ 34:10 Ibt 18:25, Zab 91:16

+ 34:11 Hik 24:12, Zab 61:13

+ 34:12 Ayub 8:3

+ 34:15 Ibt 3:19, Zab 89:4, Zab 103:29, Voiz 3:20, Voiz 12:7

+ 34:19 Ayub 31:15, Hik 22:2

+ 34:20 Dnr 8:25

+ 34:21 Ayub 14:16, Ayub 31:4

+ 34:22 Zab 138:12

+ 34:24 Zab 2:9

+ 34:28 Ayub 35:9

+ 34:35 Ayub 35:15

+ 34:37 Ayub 27:23, Mrs 2:15

+ 35:3 Ayub 9:22, Ayub 21:16

+ 35:5 Ayub 22:12

+ 35:7 Ayub 22:2-3

+ 35:9 Chq 2:23, Ayub 34:28, Voiz 4:1, Voiz 5:7

+ 35:10 Zab 41:9

+ 35:12 Ayub 27:9

+ 35:14 Ayub 9:11, Ayub 23:9

+ 35:16 Ayub 34:35, Ayub 34:37, Ayub 38:2, Ayub 42:3

+ 36:4 Ayub 37:16

+ 36:6 Ayub 34:28

+ 36:7 Zab 33:16, 1Sh 2:8

+ 36:8 Zab 106:10

+ 36:10 Ayub 33:16

+ 36:12 Isha 1:19-20, Ayub 4:21

+ 36:16 Zab 4:2

+ 36:19 Zab 48:8, Hik 11:4

+ 36:26 Zab 101:28

+ 36:27 Hik 3:20

+ 36:32 Xbq 3:4

+ 37:3 Ayub 36:30, Ayub 36:32

+ 37:4 2Sh 22:14, Zab 17:14, Zab 28:3-4

+ 37:5 Ayub 5:9

+ 37:6 Zab 148:8

+ 37:8 Zab 103:22

+ 37:10 Ayub 38:29-30

+ 37:12 Zab 148:8

+ 37:13 Chq 9:18, 3Sh 18:45

+ 37:16 Ayub 36:4

+ 37:18 Isha 44:24

+ 37:19 Isha 60:2

+ 37:24 Hik 15:33

+ 38:1 Ayub 40:1, Zkr 9:14

+ 38:2 Ayub 35:16, Ayub 42:3

+ 38:3 Ayub 40:2

+ 38:4 Zab 103:5, Hik 8:29

+ 38:6 1Sh 2:8

+ 38:7 Ibt 6:2, Ayub 1:6, Ayub 2:1

+ 38:8 Ibt 1:9, Zab 32:7, Zab 103:9, Yerm 5:22

+ 38:15 Ayub 18:5

+ 38:22 Zab 134:7

+ 38:23 Ysha 10:11, Isha 30:30

+ 38:25 Ayub 28:26

+ 38:26 Zab 106:35, Isha 35:6, Isha 41:18

+ 38:28 Ayub 5:10

+ 38:29 Ayub 37:10, Zab 147:5

+ 38:30 Ayub 37:10

+ 38:31 Ayub 9:9, Amos 5:8

+ 38:32 Ayub 9:9

+ 38:33 Yerm 31:35

+ 38:39 Zab 103:21

+ 38:40 Zab 16:11

+ 38:41 Zab 146:9

+ 39:1 Zab 103:18

+ 39:16 Mrs 4:3

+ 39:20 Yerm 8:16

+ 39:24 Yerm 4:19, Amos 3:6

+ 39:32 Ayub 9:32, Ayub 33:13

+ 39:34 Ayub 42:6

+ 40:1 Ayub 38:1

+ 40:2 Ayub 38:3

+ 40:3 Ayub 32:2

+ 40:4 Ayub 37:4

+ 40:9 Zab 97:1, Isha 59:16

+ 40:10 Sah 22:4

+ 40:23 Ysha 9:15, Ysha 9:27

+ 41:1 Ayub 3:8, Ayub 40:20, Zab 73:14, Zab 103:26, Isha 27:1

+ 41:3 Chq 9:29, Zab 23:1

+ 42:2 Ibt 18:14, Yerm 32:17, Mat 19:26

+ 42:3 Ayub 38:2

+ 42:4 Ayub 38:3, Ayub 40:2

+ 42:6 Ayub 2:8

+ 42:7 Ayub 2:11

+ 42:8 Sah 23:1, 1Sol 15:26, Ibt 20:7, Yoqb 5:16

+ 42:9 Ayub 2:11

+ 42:10 Isha 40:2, Isha 61:7

+ 42:11 Ayub 19:13

+ 42:13 Ayub 1:2

+ 42:15 Sah 27:1-8

+ 42:16 Ibt 50:23

Zabur

Zabur

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

67

68

69

70

71

72

73

74

75

76

77

78

79

80

81

82

83

84

85

86

87

88

89

90

91

92

93

94

95

96

97

98

99

100

101

102

103

104

105

106

107

108

109

110

111

112

113

114

115

116

117

118

119

120

121

122

123

124

125

126

127

128

129

130

131

132

133

134

135

136

137

138

139

140

141

142

143

144

145

146

147

148

149

150

Kirish

ZABUR

Kirish

Zabur kitobi Xudoga bagʻishlangan turli mazmundagi sheʼrlarning majmuasidir. Ularni baʼzan qoʻshiq qilib kuylashgan, baʼzan esa yakka tartibda yoki guruhda ibodat sifatida aytishgan. Kitob 150 ta sanodan iborat boʻlib, aksariyat sanolarning muallifi shoh Dovud hisoblanadi. Sanolar yillar davomida toʻplangan. Isroil xalqining Xudoga sajda qilishida bu sanolar muhim oʻrin egallaydi.

Sanolarda ibroniy sheʼriyatining parallelizm deb atalgan usuli keng qoʻllanilgan. Odatda bu usul biror gʻoyani tasdiqlash, unga urgʻu berish yoki qoʻshimcha maʼno ifodalash maqsadida ishlatiladi. Parallelizm hosil qilishda mazmunan yaqin boʻlgan gaplar juft misralarda birin–ketin, turli soʻzlar bilan takrorlanadi. Misol uchun,

“Ey shohlar! Endi aql bilan ish qiling.

Ey zamin hukmdorlari! Ogoh boʻling.” (2:10)

Sanolarda Muqaddas Kitob tarkibidagi koʻp kitoblarning bosh gʻoyasi oʻz aksini topadi. Bu gʻoyalar hamdu sano, shukrona, imon, umid–ishonch, gunoh oqibatidagi qaygʻu, Xudoning sodiqligi va madadi kabilardan iborat. Barcha sanolarning tub magʻzida Xudoga boʻlgan qattiq ishonch, Unga nisbatan samimiy izzat–hurmat yotadi. Sanolarning ijodkorlari oʻzlarining chinakam his–tuygʻularini ifodalab, Xudoni cheksiz marhamati uchun olqishlaydilar, qiyinchilik paytlarida esa yurakdagi dardlarini toʻkib soladilar.

Qadimgi Isroilda sanolar mazmuniga koʻra turli holatlarda quyidagicha ishlatilgan:

Xudoga hamdu sano aytish uchun (masalan, 104–sano),

qaygʻu–gʻamlarni ifodalash uchun (masalan, 12–sano),

taʼlim berish uchun (masalan, 1–sano),

Isroil shohiga izzat–hurmatini ifoda etish uchun, uning hukmronligi davrida adolat ustun boʻlishini tilab, Xudoga ibodat qilish uchun (masalan, 71–sano),

jamiki borliq ustidan hukmron boʻlgan Xudoning qudratini eʼtirof etish uchun (masalan, 46–sano),

Quddusga boʻlgan sevgini izhor etish uchun (masalan, 121–sano),

bayramlarni nishonlash uchun (masalan, 125–sano).

Albatta, aksariyat sanolardan bittadan ortiq maqsadda foydalanilgan.

Iso Masih vaʼz qilganda va taʼlim berganda sanolardan foydalangan. Yangi Ahd mualliflari ham sanolarning baʼzilarini oʻz kitoblarida qayd etib oʻtganlar. Ilk masihiylar ham sajda qilganlarida, taʼlim berganlarida, Iso Masih haqidagi Xushxabarni boshqalarga hikoya qilib berganlarida sanolardan foydalanganlar.

1–SANO

1¹Shunday insonlar saodatlidir:

Ular fosiqlar maslahatiga yurmaydi,

Gunohkorlar yoʻlida ular turmaydi,

Mazaxchilar orasida oʻtirmaydi⁺.

²Ha, ular Egamizning qonunidan zavq oladi,

Tunu kun taʼlimotining magʻzini chaqadi⁺.

³Unday insonlar oqar suv boʻyiga oʻtqazilgan

Daraxtlarga oʻxshaydi.

Ular oʻz mavsumida mevasini beradi,

Barglari aslo qurimaydi.

Ular neki qilsa, muvaffaqiyatga erishadi⁺.

⁴Fosiqlar esa bunday emaslar,

Shamolda toʻzgʻib ketadigan somonga oʻxshaydi⁺.

⁵Hukmda fosiqlar oqlana olmaydi,

Solihlar jamoasidan gunohkorlar joy ololmaydi.

⁶Egamiz solihning yoʻlini qoʻriqlaydi,

Fosiqning yoʻli halokatga yetaklaydi⁺.

2–SANO

2¹Nega quturadi xalqlar?!

Nega behuda fitna qilar elatlar?!⁺

²Zamin shohlari Egamizga

Va U tanlagan shohga qarshi saf tortadilar.

Hukmdorlar fitna qoʻzgʻab, shunday deydilar:⁺

³“Sindiraylik ular solgan kishanlarni,

Olib tashlaylik boʻynimizdan sirtmoqlarni.”

⁴Samoda hukmron boʻlgan Rabbiy esa

Ularni masxaralab, ustidan kuladi⁺.

⁵Rabbiy gʻazab bilan ularni ogoh etadi,

Qahrini sochib, vahimaga solib aytadi:

⁶“Men Sionga*, Oʻzimning muqaddas tepaligimga

Oʻz shohimni joylashtirdim.”⁺

⁷Egamizning soʻzlarini shoh eʼlon qilmoqda:

“Egamiz menga shunday dedi:

«Sen Mening oʻgʻlimsan,

Bugun Men senga ota boʻldim*⁺.

⁸Tila, xalqlarni senga mulk qilib beraman,

Yerning toʻrt tomoni seniki boʻladi.

⁹Temir xivchin ila ularni urib ezasan*,

Sopol koʻzani sindirganday ularni parchalaysan.»”⁺

¹⁰Ey shohlar! Endi aql bilan ish qiling.

Ey zamin hukmdorlari! Ogoh boʻling.

¹¹Qoʻrquv ila Egamizga sajda qiling!

Vahima ila tavba qiling!*⁺

¹²Uning oʻgʻliga* taʼzim qiling,

Boʻlmasa U gʻazablanadi,

Yoʻlingizda yoʻq boʻlib ketasiz,

Uning gʻazabi tez alanga oladi.

Naqadar baxtlidir Unda panoh topganlar!⁺

3–SANO

3¹Oʻgʻli Absalomdan qochib ketgandan keyin* Dovudning aytgan sanosi⁺.

²Ey Egam! Gʻanimlarim naqadar koʻpdir!

Menga qarshi qoʻzgʻalganlar qanchalar koʻpdir!⁺

³Koʻplar men haqimda:

“Xudodan unga najot yoʻq”, deb aytadilar⁺.

⁴Ey Egam, Mening qalqonimsan!

Shuhratim Sensan!

Sen boshimni yuksaltirasan⁺.

⁵Egamizdan madad soʻrab qilaman faryod,

Muqaddas tepaligidan* U menga beradi javob⁺.

⁶Egamiz meni himoya etgani uchun

Yotib uxlab, yana uygʻonaman⁺.

⁷Har tomondan meni qurshab turgan

Oʻn minglarcha gʻanimlarimdan qoʻrqmasman⁺.

⁸Qoʻzgʻalgin, ey Egam!

Najot ber, ey Xudoyim!

Hamma gʻanimlarimning yuzlariga urasan,

Qabihlarning tishlarini sindirasan⁺.

⁹Ey Egam! Najot Sendan keladi!

Barakalaring xalqingga kelsin!⁺

4–SANO

4¹Ijrochilar rahbariga. Torli asboblar joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi⁺.

²Ey mening odil Xudoyim!

Iltijo qilganimda javob ber!

Kulfatda qolganimda meni ozod qilding.

Menga shafqat qilib, ibodatimni eshit⁺.

³Ey insonlar, qachongacha shaʼnimni yerga urasiz?!

Qachongacha puch soʻzlarga koʻngil bogʻlaysiz?!

Qachongacha yolgʻonlarni izlab yurasiz?!*

⁴Unutmangki, Egamiz Oʻzi uchun tanlaydi taqvodorni,

Iltijo qilganimda, Egamiz eshitadi meni⁺.

⁵Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmang*,

Tunda yotganingizda oʻylang, sukut saqlang.

⁶Munosib qurbonliklar keltiring,

Umidingizni Egamizga bogʻlang⁺.

⁷Koʻp odamlar aytadi:

“Yaxshi zamonlarni kim bizga koʻrsatadi?!” deb.

Ey Egam, jamoling bizga nurlarini sochsin!⁺

⁸Don va sharobi moʻl boʻlganlar quvonadi,

Sen yuragimga undan ham koʻproq shodlik berding.

⁹Yotganimda xotirjam uxlayman,

Ey Egam, yolgʻiz Sen meni omon saqlaysan⁺.

5–SANO

5¹Ijrochilar rahbariga. Nay joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi.

²Soʻzlarimga quloq tut, ey Egam!

Diqqat qilgin nolalarimga.

³Eshitgin, madad soʻrab iltijo etaman,

Sen ham Shohimsan, ham Xudoyimsan!

Shu bois Senga ibodat qilaman⁺.

⁴Ey Egam! Tong chogʻi ovozimni eshitasan,

Subhidamda Senga yolvoraman,

Sendan javob kutaman⁺.

⁵Qabihlikdan mamnun boʻlmaydigan Xudosan Sen,

Senga mehmon boʻlolmas gunohkor inson.

⁶Takabburlar huzuringda tura olmaydilar,

Hamma badkirdorlarni Sen yomon koʻrasan⁺.

⁷Yolgʻon gapiradiganlarni Sen qirib tashlaysan,

Ey Egam, qonxoʻr, yolgʻonchilardan Sen jirkanasan⁺.

⁸Men esa sodiq sevgingning moʻlligi sabab

Sening uyingga kiraman.

Muqaddas Maʼbadingda taʼzim qilaman,

Qoʻrquv ila Senga sajda qilaman⁺.

⁹Naqadar dushmanlarim koʻp, ey Egam,

Odilliging bilan meni soʻqmogʻingdan yetakla,

Oʻz yoʻllaringni menga ravshan qil.

¹⁰Dushmanlarim ogʻzidan haqiqat chiqmaydi,

Ularning yuraklari baloyu ofatdir.

Ochiq qabr kabidir ogʻizlari,

Tillari xushomad qiladi⁺.

¹¹Ey Xudo, ularni jazolagin!

Yomon niyatlari oʻzlarining boshiga yetsin.

Ular Senga qarshi isyon qilganlar.

Gunohlari koʻpligi uchun ularni haydab yuborgin.

¹²Senda panoh topganlarning hammasi sevinsin,

To abad shodlikdan ular kuylasin.

Ularni Sen himoya qilganing uchun,

Seni sevganlar sevinch ila joʻshsin.

¹³Ey Egam! Sen solih kishilarga baraka berasan,

Sening himmating ularni qalqonday himoya qiladi⁺.

6–SANO

6¹Ijrochilar rahbariga. Sakkiz torli asbob joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi⁺.

²Ey Egam! Gʻazab bilan menga tanbeh bermagin,

Qahring sochib, menga jazo bermagin⁺.

³Ey Egam, madorim yoʻq, rahm qil menga,

Suyaklarim zirqiraydi xastalikdan,

Ey Egam, shifo ber menga.

⁴Azob chekmoqda jonim,

Qachongacha kuttirasan, ey Egam, qachongacha⁺?

⁵Kel endi, ey Egam, qutqar jonimni,

Sodiq sevging haqi ozod qil meni.

⁶Axir, oʻlganda eslamas hech kim Seni,

Oʻliklar diyorida* kim shukur qilar Senga?!⁺

⁷Oh–voh qilaverib charchadim,

Tunlari koʻz yoshlarim tufayli oʻrnim hoʻl boʻldi,

Yigʻlaganimdan toʻshagim shalabbo boʻladi.

⁸Koʻzlarim nuri soʻndi gʻamdan,

Zaiflashdi koʻzlarim dushmanlarim dastidan⁺.

⁹Yoʻqolinglar koʻzimdan hammangiz, ey badkirdorlar!

Nola–yigʻilarimni Egam eshitdi⁺.

¹⁰Egam eshitdi mening iltijoimni,

Egam qabul qiladi mening ibodatimni.

¹¹Jamiki dushmanlarim uyalib qoladi,

Hammasi vahimaga tushib qoladi,

Oʻsha on sharmanda boʻlib, qaytib ketadi⁺.

7–SANO

7¹Benyamin qabilasidan boʻlgan Kushning qilmishlari tufayli Dovudning Egamizga aytgan marsiyasi.

²Senda panoh topaman, ey Egam Xudo,

Payimga tushganlardan xalos et, qutqar meni⁺.

³Yoʻqsa, ular meni sherday gʻajib tashlaydi,

Burda–burda qiladi, hech kim meni qutqarolmaydi⁺.

⁴⁻⁵Ey Egam Xudo!

Agarda kimgadir nohaqlik qilgan boʻlsam,

Doʻstimni dushmaniga sotgan boʻlsam mabodo,

Gʻanimimni sababsiz talagan boʻlsam,

Ha, agarda u ishlarni qilgan boʻlsam,⁺

⁶Dushmanlarim taʼqib qilsin, tutsin meni,

Tanamni tuproqqa qorsin,

Jasadimni yerga tashlasin.

⁷Qani, gʻazabingni sochgin, ey Egam!

Qoʻzgʻal yovlarimning qahriga qarshi!

Koʻrib, adolat qilgin!

⁸Xalqlarni atrofingga toʻplagin,

Balanddagi taxtingda oʻtirib,

Ular ustidan hukmronlik qilgin⁺.

⁹Ey Egam, oliy Hakam Oʻzingsan,

Sen xalqlarni hukm qilasan.

Ey yuksalgan Egam,

Hukm paytida yuzimni yorugʻ qil,

Bilasan–ku, solihman, begunohman⁺.

¹⁰Fosiqlarning yovuzligi barham topsin,

Solihlar barqaror boʻlsin.

Ongu yuraklarni sinaguvchi Sensan,

Ey odil Xudo!⁺

¹¹Mening qalqonimdir yuksalgan Xudo,

Pokdillarga U najot beradi⁺.

¹²Adolatli hakamdir Xudo,

Qabihga U doim gʻazabini sochadi⁺.

¹³Agar inson tavba qilmasa,

Xudo qilichini charxlaydi,

Kamonini tayyor qilib turadi⁺.

¹⁴Qirgʻin qurollarini shay qilib qoʻygan,

Olovli oʻqlarini tayyorlab qoʻygan⁺.

¹⁵Ana, qabihlar qabihlikdan urugʻ orttiradi,

Dardu balolardan homilador boʻladi,

Oxir–oqibatda yolgʻonni tugʻadi⁺.

¹⁶Ular chuqur qaziydilar,

Ammo chohga oʻzlari qulaydilar⁺.

¹⁷Ularning dardu balosi oʻziga qaytadi,

Zoʻravonligi oʻzlarining boshiga yetadi.

¹⁸Egamizga, adolating uchun shukur, deyman.

Egamiz — Xudoyi Taologa hamdu sanolar kuylayman⁺.

8–SANO

8¹Ijrochilar rahbariga. Soz joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi⁺.

²Ey Egam, bizning Rabbimiz!

Butun yer yuzida Sening noming ulugʻvordir!

Osmondan ham yuksakdir Sening shuhrating!⁺

³Dushmanlaringning,

Qasoskorlarning ovozini oʻchiray deya,

Sen bolalar va chaqaloqlarni

Oʻz qudratingni soʻylashga oʻrgatding.

⁴Qoʻllaring ijodi boʻlgan osmoningga qaradim,

Oʻzing joylashtirgan yulduzlaru oyga boqdim.

⁵Inson zoti nedirki, u haqda oʻylagaysan?!

Bandalar* nedirki, Sen ularni ardoqlagaysan?!⁺

⁶Sen ularni Oʻzingdan* andak past qilding,

Izzatu sharaf tojini ularga kiygizding.

⁷Jamiki yaratganing uzra ularni hukmron qilding*,

Bor narsani ularning oyogʻi ostiga qoʻyding:⁺

⁸Jamiki molu qoʻylarni ham,

Barcha yovvoyi hayvonlarni ham,

⁹Samodagi qushlarni va dengizdagi baliqlarni,

Dengizda suzuvchi har xil maxluqlarni.

Ha, ularning ustidan insonni hukmron qilding.

¹⁰Ey Egam, bizning Rabbimiz!

Butun yer yuzida Sening noming ulugʻvordir!

9–SANO

9¹Ijrochilar rahbariga. “Qizlar*” kuyiga aytiladigan Dovud sanosi.

²Butun yuragimdan, ey Egam, Senga shukur aytaman,

Barcha ajoyib ishlaringni soʻylayman⁺.

³Sen tufayli shodlanib, quvonaman.

Qoʻshiq aytib, Seni madh etaman,

Ey Xudoyi Taolo!⁺

⁴Dushmanlarim chekinib qochganlarida,

Qoqilib, nobud boʻldi Sening huzuringda.

⁵Sen adolat ila hukm qilib taxtga oʻtirding,

Meni hukm etib, yuzimni yorugʻ qilding⁺.

⁶Xalqlarni Sen vahimaga solding,

Qabihlarni qirib tashlading.

Ularning nomini bir umrga oʻchirding⁺.

⁷Vayronalar ichra dushmanimiz to abad gʻoyib boʻldi,

Ularning shahrini Sen vayron etding,

Ularning xotirasi tamoman oʻchdi.

⁸Egamiz esa to abad Oʻz taxtida oʻtiradi,

U taxtini hukm qilish uchun qurgandir⁺.

⁹U olamni adolat bilan boshqaradi,

Xalqlarni odilona hukm qiladi⁺.

¹⁰Mazlum uchun Egamiz qalʼaday boʻladi,

Ha, qaygʻuli damlarda U panoh boʻladi⁺.

¹¹Ey Egam, Seni taniydiganlar

Oʻzingga umid bogʻlaydi.

Senga yuz burganlarni tark etmaysan⁺.

¹²Hamdu sano kuylang Quddusda* taxt qurgan Egamizga!

Uning ishlarini eʼlon qiling xalqlar orasida!

¹³Qasoskor Egamiz mazlumlarni yodida tutadi,

Jafokashlar faryodini U unutmaydi.

¹⁴Rahm qil menga, ey Egam, qara!

Mendan nafratlangan gʻanimlarim azob bermoqda!

Oʻlim ogʻzidan meni qaytaradigan Sensan!⁺

¹⁵Shu bois goʻzal Quddus darvozalari oldida

Senga hamdu sano aytayin,

Menga najot bergan Sensan,

Shu bois ham quvonayin⁺.

¹⁶Xalqlar oʻzlari qazigan chuqurga oʻzlari yiqildi*,

Yashirgan toʻrlariga oyoqlaridan ilindi⁺.

¹⁷Egamiz adolatli hukmi ila

Oʻzining kimligini koʻrsatdi.

Qabihlar oʻzlari qoʻygan tuzoqqa ilindi⁺.

¹⁸Qabihlar va Xudoni unutgan jamiki xalqlar

Oʻliklar diyoriga* tushar⁺.

¹⁹Muhtojni Xudo bir umrga unutmas,

Bechoraholning umidini to abad yoʻqqa chiqarmas.

²⁰Qani, ey Egam! Inson zoti gʻolib chiqmasin,

Xalqlar huzuringda hukm qilinsin.

²¹Ularni qoʻrquvga sol, ey Egam!

Xalqlar inson zoti ekanligini bilsin.

²²Nechun, ey Egam, uzoqda turibsan?

Qaygʻuli damlarda Oʻzingni yashirasan⁺?

²³Takabbur qabihlar bechorani taʼqib qiladi,

Toʻqigan igʻvolari oʻzlarining boshiga yetsin.

²⁴Qabihlar yovuz ehtiroslari bilan maqtanadi,

Ochkoʻzlar Egamizni laʼnatlaydi, Undan nafratlanadi.

²⁵Xudoga intilmaydi oʻziga bino qoʻygan qabihlar,

“Xudo yoʻqdir”, deb doim oʻylaydi ular⁺.

²⁶Qabihlarning doim ishi yurishadi,

Xudoning amrlarini ular tushunmaydi,

Dushmanlarini pisand qilmaydi.

²⁷Ular oʻz koʻnglida oʻylaydilar:

“Biz hech qachon qoqilmaymiz,

Hech qachon kulfatlarga duch kelmaymiz.”⁺

²⁸Qabihlarning ogʻzidan laʼnat, hiyla, poʻpisa chiqadi,

Soʻzlari bilan ular odamlarni yaralab, barbod qiladi⁺.

²⁹Ular qishloqlarda yashirinib oladi,

Begunoh insonni poylab oʻldiradi.

Koʻzlari ojiz qurbonni qidiradi⁺.

³⁰Sherga oʻxshab panada kutib turadi,

Bechorani ushlayman deb, pisib yotadi,

Zaifni oʻz sirtmogʻiga ilintirib, ushlab oladi⁺.

³¹Qabihlar oʻz kuchi bilan zaifni yiqitadi,

Uni yotqizib, ezib tashlaydi.

³²Ular oʻz koʻngillarida: “Xudo qilmishlarimizni unutgan,

U koʻzlarini yumib olgan, hech narsani koʻrmaydi”, deb oʻylaydi⁺.

³³Qani, ey Egam! Urgin qabihlarni,

Ey Xudo! Unutmagin mazlumlarni!

³⁴Nechun qabihlar Sendan nafratlanadi?

Nechun oʻz koʻnglida ular:

“Xudo Mendan hisob soʻramaydi”, deb aytadi?

³⁵Sen esa koʻrib turasan,

Bilib turasan kulfatu azobda qolganlarni.

Qoʻllaringni ularga uzatasan,

Ojiz oʻzini Sening panohingga topshiradi,

Sen yetimga doim yordam bergansan⁺.

³⁶Qabihlaru yovuzlarning qoʻlini qirqqin,

Qilmishlari uchun ulardan hisob soʻra,

Toki ular boshqa yovuzlik qilmasin⁺.

³⁷Egamiz Shohdir to abad,

Oʻzga xalqlar yoʻq boʻladi Uning yurtidan⁺.

³⁸Ey Egam, mazlumlarning istaklariga quloq solasan,

Ularning yuraklariga dalda berasan.

Yetimu mazlumning dodini Sen eshitib,

³⁹Yer yuzida banda ularni vahimaga solmasin deya,

Ularga Sen adolat qilasan⁺.

10–SANO

Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

¹Egamizda men panoh topaman,

Qanday qilib siz menga:

“Qush kabi uchib ketgin togʻlarga”, deysiz⁺?

²Sizlar menga:

“Qara, pokdilning yuragini panadan otmoq uchun

Qabihlar yoylarini tayyorladi,

Oʻqlarini shaylab, moʻljalga oldi⁺.

³Qonun oyoq osti boʻlganda,

Solih nima qila oladi?!” deb aytasiz⁺.

⁴Egamiz Oʻzining muqaddas Maʼbadidadir,

Egamizning taxti samodadir.

U insonni koʻzdan qochirmaydi,

Nigohi insonni tekshirib turadi⁺.

⁵Egamiz solihni hamda qabihni sinaydi,

Zulmni sevuvchidan U nihoyatda nafratlanadi⁺.

⁶Qabihning ustiga choʻgʻ, oltingugurt yogʻdiradi*,

Ularga ulush qilib garmselni* beradi⁺.

⁷Egamiz adolatlidir, U toʻgʻri ishlarni sevadi,

Toʻgʻri yuradigan inson

Uning marhamatidan bahramand boʻladi⁺.

11–SANO

11¹Ijrochilar rahbariga. Sakkiz torli asbob joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi.

²Najot bergin bizga, ey Egam!

Taqvodor bir inson qolmadi,

Senga sodiq inson yoʻq boʻlib ketdi⁺.

³Hamma bir–biriga yolgʻon soʻzlaydi,

Xushomadgoʻylik bilan bir–birini aldaydi⁺.

⁴Xushomadgoʻy tillarni Egamiz kesib tashlasin,

Maqtanchoq ogʻizlarni U qirib tashlasin.

⁵Axir, ular: “Ogʻzimiz bilan erishamiz har narsaga,

Tilimiz oʻzimizniki, kim xoʻjayin bizga?!” deb aytadi.

⁶Egamiz aytmoqda: “Muhtoj ezilib ketdi,

Bechora nola qildi. Endi qoʻzgʻalaman,

Oʻzlari intilgan najotga yetkazaman.”

⁷Egamizning vaʼdalari gʻoyatda pokdir,

Uning soʻzlari oʻchoqda

Yetti karra tozalangan kumushga oʻxshaydi⁺.

⁸⁻⁹Har tarafda qabihlar daydib yuradi,

Har yoqda odamlar yomonlikni maqtab yuradi.

Ey Egam! Bulardan bizlarni saqlagaysan,

To abad bu nasldan bizni himoya qilgaysan.

12–SANO

12¹Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

²Ey Egam, qachongacha meni unutasan?

Nahotki meni to abad unutsang?!

Qachongacha mendan yuz oʻgirasan⁺?

³Qachongacha jonim azobda qoladi,

Kun boʻyi yuragim gʻamga toʻladi?

Qachongacha dushmanim mendan ustun keladi?

⁴Javob ber, ey Egam Xudo, boq holimga!

Kuchimni qaytargin, toki ketmayin oʻlim uyqusiga⁺.

⁵“Uni yengdim”, deb aytmasin dushmanim,

Yiqilganimda sevinmasin yovlarim!⁺

⁶Men umid bogʻlayman sodiq sevgingga,

Najotingdan qalbim toʻladi quvonchga.

Ey Egam, qoʻshiq aytaman Senga,

Zero, Sen inoyat aylading menga⁺.

13–SANO

Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

¹•Ahmoqlar* oʻz koʻnglida: “Xudo yoʻq”, deydi.

Ular yaramaslardir, qilmishi jirkanch ishlardir,

Yaxshilik qiluvchi biron zot yoʻqdir⁺.

²“Idrokli biron zot bormikan?

Bormikan Menga yuz burgan?” deya

Insonga Egamiz samodan boqar⁺.

³Hammasi adashgan, birday buzilgan,

Yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir,

Hatto bironta ham yoʻq!⁺

⁴Ular idroksiz, badkirdor,

Xalqimni bir luqma nonday yeb yuboradi,

Hech qachon Egamizga sajda qilmaydi⁺.

⁵Ana, bosayotir ularni qattiq vahima,

Xudo solihlar bilandir birga.

⁶Badkirdorlar mazlumning niyatini puchga chiqarsa ham,

Egamiz mazlumlarning panohidir.

⁷Eh, Quddusdan* Isroilga najot kelsaydi!

Egamiz Oʻz xalqini yana farovonlikka erishtirsa,

Yoqb nasli shod boʻlgay, Isroil sevingay!

14–SANO

Dovud sanosi.

¹Ey Egam, kim yashaydi Sening maskaningda?

Kim makon topadi Sening muqaddas togʻingda?*⁺

²Toʻgʻri yurib, toʻgʻri ish qilganlar yashaydi,

Yurakdan haq gapni aytganlar yashaydi⁺.

³Boshqalarga boʻhton qilmaganlar yashaydi,

Doʻstlariga yomonlik qilmaganlar yashaydi,

Qoʻshnilarini haqorat qilmaganlar yashaydi⁺.

⁴Razil kimsalardan nafratlanganlar yashaydi,

Ey Egam, Sendan qoʻrqqanlarni izzatlaganlar yashaydi,

Oʻziga zarar boʻlsa ham, ahdida turganlar yashaydi⁺.

⁵Qarz berib sudxoʻrlik qilmaganlar yashaydi.

Aybsizga qarshi guvohlik berish uchun pora olmaganlar yashaydi.

Bularni qilganlar tinch–omon boʻladi⁺.

15–SANO

Dovud qoʻshigʻi.

¹Oʻzing saqla meni, ey Xudo!

Men Senda panoh topaman.

²Egamga aytdim: “Mening Rabbimsan,

Sendan boshqa mening buyuk baxtim yoʻq.”⁺

³Naqadar ulugʻvordir yurtdagi taqvodorlar,

Ulardan men gʻoyat zavq olaman.

⁴Soxta xudolarga ergashganlarning kulfati ortadi.

Ularning ichimlik nazri qon ekan,

Men ularning bu nazrlariga qoʻshilmayman,

Soxta xudolarning ismlarini tilga olmayman⁺.

⁵Ey Egam! Barqarorligim Sensan,

Muvaffaqiyatim ham Oʻzingdirsan,

Kelajagimni Sen taʼminlaysan⁺.

⁶Hosildor yerni meros olgan insonga oʻxshayman.

Axir, Sen meni ajoyib mulkning sohibi qilding!

⁷Egamni olqishlayman,

U menga yoʻl koʻrsatadi,

Tunda ham qalbim menga oʻgit beradi.

⁸Men doim Egamga koʻz tikaman,

U oʻng tomonimda boʻlgani uchun

Meni hech narsa qoʻzgʻata olmas⁺.

⁹Shu bois, ey Egam, yuragim quvonchga toʻla,

Jonim ham quvonadi.

Tanam xavf–xatarsiz yashaydi.

¹⁰Meni oʻliklar diyorida* qoldirmaysan,

Taqvodoringni* qabrda chiritmaysan⁺.

¹¹Menga hayot soʻqmogʻini Oʻzing koʻrsatasan,

Huzuringda shodlik meni qamrab oladi,

Menga boqiy huzur–halovatni Sen berasan⁺.

16–SANO

Dovud ibodati.

¹Ey Egam, haqli daʼvoimni eshit,

Faryodimga eʼtibor ber.

Hiylasiz ogʻzimdan chiqqan

Ibodatimga quloq tut⁺.

²Begunohligimni koʻrsatgin Sen,

Adolatni koʻrsin koʻzlaring.

³Hatto yuragimni taftish qilib,

Tunda meni sinab koʻrsang,

Agar meni imtihon qilsang,

Yomon niyatni menda topa olmasding.

Ogʻzim gunoh qilmas, qarorim shudir⁺.

⁴Insonlar qilmishini men qilmadim,

Sening amringga men itoat etdim,

Zoʻravonning yoʻllaridan oʻzimni saqladim.

⁵Qadamlarim soʻqmoqlaringda sobit boʻldi,

Oyoqlarim hech qachon toyib ketmadi⁺.

⁶Senga iltijo qilaman, ey Xudo,

Bilaman, Sen menga javob berasan.

Menga quloq tutib, soʻzlarimni eshitgin.

⁷Sodiqligingni zohir et ajoyib ishlar ila.

Raqiblardan qochib Senga borganlarga

Oʻng qoʻling bilan najot berguvchi Sensan⁺.

⁸Meni koʻzlaring qorachigʻiday asragin,

Meni qanotlaring soyasida yashirgin,⁺

⁹Meni talaydigan fosiqlardan asragin,

Atrofimda shay turgan ashaddiy yovlarimdan yashirgin.

¹⁰Ularning yuragida shafqatga joy yoʻq,

Ogʻizlari bilan kiborlarcha gapiradi⁺.

¹¹Ular meni taʼqib qilib, oʻrab olganlar,

Yerga urmoq uchun menga koʻzlarini tikadi.

¹²Dushmanlarim meni gʻajimoqchi boʻlgan sherga oʻxshaydi,

Pana joyda pisib yotgan yirtqich sherga oʻxshaydi⁺.

¹³Kel, ey Egam! Ularga qarshi yuz bur,

Tiz choʻktirgin ularni!

Qiliching ila fosiqlardan qutqargin meni!

¹⁴Ey Egam! Qudrating ila

Meni bunday insonlardan qutqargin,

Ularning nasibasi faqatgina bu dunyodadir.

Tayyorlab qoʻygan achchiq koʻrgiliklaring bilan

Ularni toʻydirgin,

Hatto bolalariga ham yetsin,

Nabiralari ham totib koʻrsin.

¹⁵Solih boʻlganim uchun men Seni koʻrgayman,

Uygʻonib, jamolingni koʻrganimdan rozi boʻlgayman⁺.

17–SANO

17¹•Ijrochilar rahbariga. Egamizning quli Dovud sanosi. Egamiz Dovudni jamiki dushmanlari va Shoulning qoʻlidan ozod qilgandan keyin Dovud Egamizga atab shu qoʻshiqni aytdi.

²Seni sevaman, ey Egam, mening qudratim⁺.

³Egam suyangan qoyamdir*, mening qalʼam, qutqaruvchimdir.

Ha, Xudodir mening qoyam, Unda panoh topaman.

Udir mening qalqonim, qudratli najotkorim*, qoʻrgʻonim⁺.

⁴Egamga iltijo qilaman,

Gʻanimlarimdan U meni xalos qiladi.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!⁺

⁵Meni oʻlim toʻrlari chirmab olgandi,

Balo–qazo sellari dahshat ila bosib kelgandi⁺.

⁶Ha, oʻliklar diyorining* toʻrlari meni oʻrab olgandi,

Oʻlim oʻz tuzogʻiga meni asir qilgandi⁺.

⁷Kulfatda qolganimda Egamga iltijo qildim,

Ha, nola qildim Xudoyimga.

U Maʼbadidan turib, ovozimni eshitdi,

Ohu nolam qulogʻiga yetib bordi⁺.

⁸Oʻsha zamon yer yuzi titrab, tebrandi,

Togʻlarning poydevori larzaga keldi,

Egam gʻoyat gʻazabga mingan edi⁺.

⁹Burnidan tutun buruqsab chiqardi,

Ogʻzidan otash pishqirardi,

Oldidan qip–qizil choʻgʻ yogʻilardi⁺.

¹⁰U koʻklarni yorib, pastga tushdi,

Oyoqlari ostida — qora bulut⁺.

¹¹Egam bir karubga* minib uchdi,

Yel qanotlari uzra uchib keldi⁺.

¹²Atrofini zulmat bilan oʻradi,

Quyuq, qora bulutlarni Oʻziga chayla qildi⁺.

¹³Ulkan nur Egamning oldidan chiqdi,

Doʻl va qip–qizil choʻgʻ qop–qora bulutlarni parchaladi⁺.

¹⁴Egamizning ovozi koʻklarda guldiradi,

Xudoyi Taoloning sadosi eshitildi*⁺.

¹⁵Oʻqlarini otdi,

Chaqmoq chaqtirib, yovlarini tirqiratdi,

Ularni sarosimaga soldi⁺.

¹⁶Egamizning tahdidlaridan,

Uning qahrli nafasidan

Dengizning tubi koʻrinib qoldi,

Zamin poydevori* yalangʻoch boʻlib qoldi⁺.

¹⁷Egam yuqoridan qoʻl uzatib, meni tutdi,

Bahaybat suvlardan meni chiqarib oldi⁺.

¹⁸Meni kuchli gʻanimlarim qoʻlidan,

Mendan nafratlangan yovlarimdan qutqardi,

Ular mendan kuchli edilar⁺.

¹⁹Qora kunimda ular menga hamla qildilar,

Ammo Egam menga tayanch boʻldi.

²⁰Meni bexavotir joyga chiqarib qoʻydi,

Mendan mamnun boʻlib, najot berdi⁺.

²¹Egam solihligim uchun meni mukofotlaydi,

Aybsizligim uchun meni taqdirlaydi⁺.

²²Zero, men Egamning yoʻlidan yurdim,

Axloqsizlik qilmadim, Xudoyimdan yuz oʻgirmadim.

²³Uning hamma qonun–qoidalariga rioya qildim,

Farmonlarini chetga surib qoʻymadim.

²⁴Uning oldida benuqson boʻldim,

Gunoh qilishdan oʻzimni saqladim⁺.

²⁵Shu sababli Egam meni pok deb bildi,

Solihligimga yarasha mukofot berdi.

²⁶Ey Egam! Senga sodiq boʻlganga Sen sodiq boʻlasan,

Yaxshi insondan yaxshiligingni ayamaysan,

²⁷Pok kishiga pokligingni koʻrsatasan,

Egrining ayyorligini oʻz boshiga solasan.

²⁸Ahli kamtarga esa najot berasan,

Dimogʻdorni yerga urasan⁺.

²⁹Ey Egam Xudo! Chirogʻimni yoquvchi Oʻzingsan,

Zulmatni men uchun yorugʻlikka aylantirasan⁺.

³⁰Ey Xudoyim! Senga suyanib lashkarni yoʻq qilaman,

Senga suyanib devorlardan oshib oʻtaman.

³¹Xudoning yoʻli komildir,

Egamizning kalomi chin haqiqatdir,

Panoh izlab borganga U qalqondir⁺.

³²Egamizdan boshqa Xudo kim ekan?!

Xudoyimizdan boʻlak suyanchiq Qoya bormikan?!⁺

³³Meni qudratli qiluvchi Xudodir,

Yoʻlimni Oʻzi bexatar qiladi.

³⁴U oyoqlarimni kiyik oyogʻiday qiladi,

Choʻqqilar uzra meni bexatar yurgizadi⁺.

³⁵Qoʻllarimni jang qilishga oʻrgatadi,

Barmoqlarim bronza yoyni buka oladi⁺.

³⁶Ey Egam, Sen menga zafar qalqoningni bergansan,

Oʻng qoʻling menga tayanch boʻladi,

Madading esa meni yuksaltiradi.

³⁷Oyoqlarim uchun yoʻlimni keng qilgansan,

Oyoqlarim sira ogʻib ketmaydi.

³⁸Gʻanimlarimni quvlab, tutib oldim,

Ularni yoʻq qilmay ortga qaytmadim⁺.

³⁹Shunday ezdimki ularni, tura olmadilar,

Oyoqlarim ostida choʻzilib qoldilar.

⁴⁰Sen menga quvvat berib, jangga yubording,

Menga qarshi otlangan yovni oldimda bosh egdirding.

⁴¹Gʻanimlarimni mendan qochirding,

Mendan nafratlanganlarni men yoʻq qildim⁺.

⁴²Ular madad soʻrab faryod qildilar,

Najotkorni esa topolmadilar,

Ey Egam, gʻanimlarim Senga yolvordilar,

Ammo Sen javob bermading⁺.

⁴³Shamolning changiday ularni ezdim,

Yoʻldagi loydek sidirib tashladim⁺.

⁴⁴Sen meni xalqning urush–janjalidan xalos etding.

Meni ellarga yoʻlboshchi qilding,

Oʻzim tanimagan elat menga qaram boʻldi⁺.

⁴⁵Ovozimni eshitiboq quloq tutdi,

Yot ellar menga boʻyin egdi⁺.

⁴⁶Yot ellar holsizlanib yiqildi,

Qaltirab manzilidan chiqib qochdi⁺.

⁴⁷Egam barhayotdir! Suyangan Qoyamga olqishlar boʻlsin!

Najotkorim Xudo yuksalsin!

⁴⁸Qasdimni olgan Xudodir,

Xalqlarni menga U tobe qilgan,⁺

⁴⁹Meni gʻanimlarimdan U qutqargan,

Bosqinchilardan meni ustun qilgan,

Meni zoʻravonlar qoʻlidan xalos etgan.

⁵⁰Shu bois, ey Egam, xalqlar ichra

Senga hamdlar aytaman!

Seni kuylab sano aytaman!⁺

⁵¹Egamiz Oʻz shohini ulugʻ zafarlarga erishtiradi,

Oʻzi tanlagan shoh Dovud va uning nasliga

To abad sodiq sevgisini koʻrsatadi⁺.

18–SANO

18¹Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

²Xudoning shuhratini samolar namoyon qiladi,

Uning ijodini falak toqi aytib turadi⁺.

³Osmon kundan–kunga buni bildiradi,

Har tun bundan xabardor qiladi.

⁴Samo, falak aytmas bir gap, yo bir jumla,

Chiqmas ulardan hech bir sado.

⁵Ammo xabarlari* har tomonga tarqaladi,

Olamning chetigacha yetib boradi.

Xudo samolarda quyosh uchun chodir qurgan⁺.

⁶Quyosh goʻshangadan chiqqan kuyovga oʻxshaydi.

Qahramonlarga oʻxshab gʻayrat bilan yoʻlagidan boradi⁺.

⁷Samolarning bir chetidan u chiqib,

Aylanib, boshqa bir chetiga yoʻl oladi,

Uning taftidan hech narsa yashirina olmaydi.

⁸Egamizning qonuni mukammaldir,

Bizga yangi kuch ato etadi,

Egamizning farmonlari ishonchlidir,

Soddalarga donolik beradi⁺.

⁹Egamizning buyruqlari toʻgʻridir,

Qalblarni shodlikka toʻldiradi,

Egamizning amrlari ravshandir,

Ular koʻzlarga nur beradi⁺.

¹⁰Egamizdan qoʻrqish poklikdir,

Bu to abad davom etadi.

Egamizning qoidalari haqiqatdir,

Hammasi gʻoyat adolatlidir⁺.

¹¹Ular sof oltindan ham aʼlodir,

Toza asaldan ham shirinroqdir⁺.

¹²Ey Egam, qoidalaring menga, Oʻz qulingga oʻgit beradi,

Qoidalaringga itoat etganlar buyuk mukofot oladi.

¹³Kim oʻz xatosini bila oladi?!

Yashirin xatolardan meni Oʻzing poklagin.

¹⁴Men, qulingni oshkora gunohdan saqlagin,

Ustimdan gunoh hokim boʻlmasin.

Shunda men aybsiz boʻlaman,

Ogʻir gunohdan ham xoli boʻlaman⁺.

¹⁵Ey Egam, suyangan Qoyam, Qutqaruvchim!

Ogʻzimdan chiqqan soʻzlar,

Yurakdagi niyatlarim Senga maʼqul boʻlsin⁺.

19–SANO

19¹Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

²Kulfatda qolganingda, Egamiz senga javob bersin,

Bobomiz Yoqbning Xudosi seni tinch–omon saqlasin⁺.

³Muqaddas maskanidan U senga madad yuborsin,

Quddusdan* U senga tayanch boʻlsin⁺.

⁴U sening hamma nazrlaringni yodda tutsin,

Kuydirilgan qurbonliklaringni qabul etsin.

⁵Koʻngling istaganini Egamiz senga inʼom qilsin,

Hamma rejalaringni roʻyobga chiqarsin⁺.

⁶Shunda biz zafaringni sevinch ila kuylaymiz,

Xudoyimiz nomi bilan bayroqlar oʻrnatamiz,

Hamma iltijolaringni Egamiz roʻyobga chiqarsin.

⁷Bilaman, Egamiz Oʻzi tanlagan shohga najot beradi,

Egamiz muqaddas samosidan unga javob beradi,

Egamiz oʻng qoʻli bilan unga buyuk gʻalaba ato qiladi.

⁸Baʼzilar jang aravalariga ishonadi,

Baʼzilar otlari bilan maqtanadi,

Biz esa Egamiz Xudoga ishonamiz⁺.

⁹Ular holsizlanib yiqiladilar,

Biz esa kuchayib qad rostlaymiz.

¹⁰Ey Egam, shohimizga ato qilgin gʻalaba,

Iltijo qilganimizda, javob bergin bizga*.

20–SANO

20¹Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

²Ey Egam! Sening qudrating tufayli shoh quvonadi,

Sen bergan zafarlardan u naqadar lazzatlanar!⁺

³Koʻnglidagi istaklarini roʻyobga chiqarding,

Uning tilaklarini rad qilmading⁺.

⁴Ulugʻ barakani unga ato qilding,

Uning boshiga sof oltin toj kiygizding.

⁵Sendan umr soʻraganda, umr berding,

Uzoq hamda boqiy umr baxsh etding⁺.

⁶Shohning shuhrati Sen bergan zafarlar tufayli ulugʻdir,

Unga dabdaba, ulugʻvorlik ato qilgan Sensan.

⁷Sen to abad unga baraka berasan,

Unga juda yaqin boʻlib,

Uni shodlikka toʻldirasan.

⁸Egamizga shohimiz umid bogʻlaydi,

Xudoyi Taoloning sodiq sevgisi tufayli

U hech qachon qoqilmaydi⁺.

⁹Ey shohimiz, qoʻling barcha dushmanlaringni magʻlub qiladi,

Ha, oʻng qoʻling sendan nafratlanganlarni magʻlub qiladi.

¹⁰Sen zohir boʻlganing zamon

Qizigan tandirday ularni yondirasan.

Egamiz Oʻz gʻazabi bilan ularni yutib yuboradi,

Alanga ularni yondirib tashlaydi⁺.

¹¹Ey shohimiz, ularning naslini

Yer yuzidan qirib tashlaysan,

Zurriyotini insoniyat orasidan yoʻqotasan⁺.

¹²Dushmanlaring senga qarshi yomonlikni reja qilsalar,

Ular senga qarshi fitna qoʻzgʻasalar,

Hech narsaga erisha olmaydilar.

¹³Kamoningdan ularga oʻqlar otasan,

Ortiga qochishga majbur qilasan⁺.

¹⁴Oʻz qudrating tufayli yuksalaver, ey Egam,

Qudratingni kuylab, hamdu sano aytamiz.

21–SANO

21¹Ijrochilar rahbariga. “Tongda chiqqan kiyik” kuyiga aytiladigan Dovud sanosi.

²Ey Xudoyim! Nega meni tark etding?!

Nega mendan uzoqdasan shu qadar?!

Ey Xudoyim! Nechun menga najot bermaysan?!

Ohu nolalarimni eshitmaysan?!⁺

³Ey Xudoyim, kun boʻyi iltijo qilaman,

Sen esa javob bermaysan.

Tun boʻyi yolvoraman,

Ammo menga tinchlik yoʻq⁺.

⁴Baribir Sen Muqaddas Xudosan,

Isroilning hamdu sanosi qurshab olgan taxtingni.

⁵Ota–bobolarimning umidi Senda edi,

Sen ularga najot berding.

⁶Ular Senga nola qilib, najot topdilar,

Ular Senga ishonib, uyalib qolmadilar⁺.

⁷Axir, men inson emas, bir qurtdirman.

Odamlar hazar qilgan, xalqlar nafratlangan⁺.

⁸Meni koʻrgan har kim ustimdan kular,

Meni haqoratlab, bosh chayqab derlar:⁺

⁹“Egangga ishon, Oʻzi qutqarib olar,

Egang sendan mamnun boʻlsa, U najot berar.”

¹⁰Onam qornidan Sen meni chiqargan eding,

Onam bagʻrida Oʻzing meni omon saqlagan eding⁺.

¹¹Senga tayanaman tugʻilganimdan buyon,

Mening Xudoyimsan onam dunyoga keltirgandan buyon.

¹²Mendan uzoq boʻlmagin!

Axir, kulfat yonginamda–ku,

Menga madad berguvchi biron kimsa yoʻq!⁺

¹³Bir gala buqalar* Meni qurshab olgan,

Ha, Bashan oʻlkasining* kuchli buqalari Meni oʻrab olgan⁺.

¹⁴Oʻkirib oʻljasini pora qiladigan sherga oʻxshab,

Men tomon ular ogʻizlarini katta ochgan.

¹⁵Hayotim suv kabi toʻkildi,

Suyaklarim boʻgʻinidan boʻshashdi,

Yuragim mum kabi ichimda erib ketdi⁺.

¹⁶Madorim qurib, sopol parchasiday boʻlib qoldim*,

Tilim tanglayimga yopishib qoldi,

Meni oʻlim toʻshagiga yotqizding.

¹⁷Atrofimda koʻppaklar izgʻiydi,

Badkirdorlar toʻdasi meni qurshab olgandir,

Qoʻlu oyoqlarimni ular ilma–teshik qiladi*⁺.

¹⁸Hamma suyaklarim koʻrinib turadi,

Dushmanlarim koʻzlarini chaqchaytirib,

Yeb qoʻygudek boʻladi⁺.

¹⁹Kiyimlarimni ular oʻzaro boʻlishgan,

Libosim uchun qurʼa tashlashgan⁺.

²⁰Mendan uzoq turma, ey Egam!

Kuchim manbai Sensan! Tez kel, yordam ber!

²¹Jonimni qilich damidan qutqar,

Hayotimni koʻppaklar changalidan qutqar!⁺

²²Sherlar ogʻzidan qutqargin meni!

Yovvoyi buqalar shoxidan asragin meni!

Sen iltijoimga javob berding⁺.

²³Birodarlarimga Sen haqingda aytaman,

Jamoa orasida Senga hamdu sano oʻqiyman⁺.

²⁴Ularga shunday deyman:

“Egamizga hamdu sano ayting, ey Undan qoʻrqqanlar!

Egamizni ulugʻlang, ey Yoqb nasli!

Egamizni izzatlang, ey Isroil nasli!⁺

²⁵Kulfatda qolgan bechoradan Egamiz yuz oʻgirmadi.

Uning qaygʻularidan hazar qilmadi, nafratlanmadi.

Bechoraning nolalarini Egamiz eshitdi.”

²⁶Ulugʻ jamoa ichra

Hamdu sano aytishimning sababi Sensan.

Sendan qoʻrqqanlar oldida ontimni ado etaman⁺.

²⁷Ey Egam, qashshoqlar yeb toʻyadilar*,

Senga yuz burganlar Seni madh qiladilar,

Ular dunyo turguncha tursinlar!

²⁸Egamizni eslab, Unga yuz bursinlar

Yer yuzidagi jamiki insonlar!

Jamiki urugʻu elatlar

Unga sajda qilsinlar!⁺

²⁹Egamiz hokimiyati mutlaqdir,

Elatlar ustidan U hukmrondir⁺.

³⁰Jamiki boylar ham ziyofat yeb, Unga taʼzim qiladi.

Tuproq ostiga ketayotganlar ham Unga sajda qiladi,

Hatto oʻz hayotini saqlay olmaydiganlar taʼzim qiladi.

³¹Avlodlar Unga xizmat qiladi,

Kelgusi nasllar Rabbiy haqida eshitadi⁺.

³²Ular kelib Egamizning najoti haqida eʼlon qiladi,

Uning qilganlarini hali tugʻilmagan xalqlarga aytadi⁺.

22–SANO

Dovud sanosi.

¹Egam mening choʻponimdir,

Men muhtojlik koʻrmasman aslo⁺.

²Yam–yashil yaylovlarda U menga orom beradi,

Sokin irmoqlar boʻyida U meni yetaklaydi⁺.

³U menga qayta kuch baxsh etadi.

Oʻzining nomi haqi–hurmati

Meni toʻgʻri yoʻlga boshlaydi⁺.

⁴Ey Egam!

Hatto zulmat vodiysida* yursam ham,

Xavf–xatardan qoʻrqmayman,

Axir, Sen men bilan birgasan.

Sening choʻpon tayogʻing*,

Xiviching* meni himoya qiladi⁺.

⁵Dushmanlarimning koʻz oʻngida

Men uchun dasturxon tuzaysan.

Boshimga moy surtib,

Sen meni hurmat bilan kutib olasan.

Kosamni lazzatli neʼmatlarga lim–lim toʻldirasan⁺.

⁶Umrim boʻyi Sening mehr–shafqating izimdan yuradi,

Ey Egam, Sening uying to abad mening maskanim boʻladi.

23–SANO

Dovud sanosi.

¹Egamiznikidir zamin, undagi butun borliq,

Olamu unda yashovchi jamiki jonzot⁺.

²U olamni oʻrnatgan dengizlar uzra,

Mustahkam qilgan uni ummonlar uzra*⁺.

³Kim turishi mumkin Egamizning muqaddas makonida?

Kim chiqishi mumkin Uning tepaligiga?*⁺

⁴Qoʻli halol, qalbi toza insonlar,

Soxta narsalarga koʻngil qoʻymaganlar,

Yolgʻondakam ont ichmaganlar⁺.

⁵Egamiz ularga baraka beradi,

Najotkor Xudo ularni oqlaydi.

⁶Egamizga yuz burgan jamoa oʻshandaydir.

Ha, Xudoga intilgan Yoqb nasli* shundaydir.

⁷Qaddingizni rostlang, ey darvozalar!

Ochilinglar, ey azaliy eshiklar!

Toki kira qolsin ulugʻvor Shoh!⁺

⁸U ulugʻvor Shoh kim ekan?

Janglarda gʻolib boʻlgan,

Kuchli, qudratli Egamiz Shohdir!⁺

⁹Qaddingizni rostlang, ey darvozalar!

Ochilinglar, ey azaliy eshiklar!

Toki kira qolsin ulugʻvor Shoh!

¹⁰U ulugʻvor Shoh kim ekan?

Sarvari Olamning Oʻzi ulugʻvor Shohdir⁺.

24–SANO

Dovud sanosi.

¹* Yuragimni ochaman Senga, ey Egam!⁺

²Senga umid bogʻlayman, ey Xudoyim!

Sharmanda boʻlishimga yoʻl qoʻymagin,

Dushmanlarim mendan ustun kelmasin.

³Senga ishonganlar aslo boʻlmasin sharmanda.

Sharmandalik kelsin

Senga asossiz xiyonat qilganlarning boshiga⁺.

⁴Ey Egam, yoʻllaringni menga koʻrsat,

Soʻqmoqlaringni menga oʻrgat⁺.

⁵Oʻzing meni boshlab borgin,

Haqiqatingni menga oʻrgatgin,

Najotkorim Xudo Oʻzingsan,

Kun boʻyi Sendan umid qilaman⁺.

⁶Yodingda tut, ey Egam, buyuk shafqatingni

Hamda sevgida sodiqligingni.

Axir, azaldan Sen shunday qilgansan⁺.

⁷Yoshlikda qilgan gunohlarimni esga olmagin,

Itoatsizliklarim uchun meni jazolamagin.

Sodiq sevging haqi yodga ol meni,

Axir, Sen yaxshisan, ey Egam!⁺

⁸Egamiz yaxshi, adolatlidir!

U gunohkorlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatadi.

⁹U kamtarni toʻgʻrilikka boshlaydi,

Kamtarin insonni Oʻz yoʻliga oʻrgatadi.

¹⁰Egamiz qilgan har ishi orqali

Uning ahdiga rioya qilganlarga

Sevgisiyu sadoqatini koʻrsatadi.

¹¹Mening ayblarim koʻp.

Ey Egam, Oʻz noming haqi

Ayblarimni kechirgin⁺.

¹²Agarda inson Egamizdan qoʻrqsa,

Egamiz unga toʻgʻri yoʻl tanlashni oʻrgatadi.

¹³Oʻsha inson umrini farovonlikda oʻtkazadi,

Uning nasli yurtni mulk qilib oladi⁺.

¹⁴Egamiz Undan qoʻrqadiganlarga

Oʻz niyatlarini ishonib bildiradi,

Oʻz ahdini ularga maʼlum qiladi.

¹⁵Nigohim doimo Egam tomondadir,

U oyoqlarimni tuzoqdan xalos qiladi⁺.

¹⁶Ey Egam, holimga boq, mehribonlik qil.

Men yolgʻizman, tushkunlikka tushganman.

¹⁷Yurakdagi gʻamlarim ortib bormoqda,

Shu kulfatdan meni qutqargin.

¹⁸Kulfatu gʻamlarimni koʻrib,

Barcha gunohlarimdan oʻtgin.

¹⁹Qara, dushmanlarim naqadar koʻp,

Mendan qattiq nafrat qilarlar.

²⁰Hayotimni asra, qutqargin meni,

Sharmandali ahvolga solmagin meni,

Zotan, Senda panoh topaman men.

²¹Haqqoniylik, toʻgʻrilik saqlasin meni,

Zotan, Sendan umid qilaman men.

²²Ey Xudo, qutqargin Isroilni

Jamiki kulfatlaridan!⁺

25–SANO

Dovud sanosi.

¹Ey Egam, toʻgʻri yurganim uchun

Meni oqlagin.

Qoqilmasdan Senga tayandim⁺.

²Sinab, imtihon qil meni, ey Egam!

Yuragimni, niyatimni sinab koʻr!⁺

³Sening sodiq sevging koʻz oʻngimdadir,

Senga doim sodiqman*⁺.

⁴Yolgʻonchilarga men sherik boʻlmayman,

Munofiqlar bilan doʻst boʻlmayman.

⁵Fosiqlar toʻdasidan nafrat etaman,

Qabihlarga men sherik boʻlmayman⁺.

⁶Namoyon qilmoq uchun aybsizligimni

Qoʻllarimni yuvaman, ey Egam.

Qurbongohing atrofida yuraman,⁺

⁷Baland ovoz ila shukrona qoʻshigʻini kuylayman,

Jamiki moʻjizalaring haqida aytaman⁺.

⁸Ey Egam, sevaman Sen maskan qilgan uyni,

Ulugʻvorliging porlagan joyni.

⁹Gunohkorlar qatori jonimni olma,

Qonxoʻrlar qatori hayotimga chek qoʻyma⁺.

¹⁰Ularning qoʻllari tuzadi yovuz reja,

Oʻng qoʻllari poraga toʻla⁺.

¹¹Men esa pok hayot kechiraman,

Qutqar meni, qil menga shafqat.

¹²Toʻgʻri yoʻldan ogʻmayman,

Ey Egam, ulugʻ yigʻinlarda Seni olqishlayman.

26–SANO

Dovud sanosi.

¹Egam nurim va najotimdir,

Kimdan qoʻrqaman?!

Egam hayotimning qalʼasidir,

Kim meni qoʻrqita olar?!⁺

²Meni oʻldirmoqchi boʻlib,

Yovuzlar ustimga bostirib kelganda,

Ha, gʻanimu dushmanlarim menga hujum qilganda,

Qoqilib, yiqilib tushadilar.

³Hatto butun lashkar meni oʻrab olsa ham,

Yuragimda aslo qoʻrquv paydo boʻlmas.

Hatto menga qarshi jangga otlansa ham,

Ishonchim hech ham yoʻqolmas⁺.

⁴Bir narsani Egamdan soʻraganman,

Ha, Undan istaganim bitta narsadir:

Egamning uyida to abad yashay,

Egamning jamolini koʻray,

Maʼbadda turib, Unga muntazir boʻlay⁺.

⁵Kulfatda qolgan kunlarimda

U meni Oʻz chaylasida omon saqlaydi.

Chodiri ostida meni yashiradi,

Baland qoya tepasiga oʻtqazib qoʻyadi.

⁶Endi esa har tarafdagi gʻanimlarim ustidan

Boshim magʻrur koʻtarilgandir.

Shodlikdan hayqirib,

Egamning Chodirida qurbonlik keltiraman.

Egamni olqishlab, qoʻshiq aytaman⁺.

⁷Eshitgin, ey Egam, iltijo qilganimda,

Shafqat qilgin, javob ber menga.

⁸“Menga intil!” deganingni qalbim eshitdi,

Ha, ey Egam, men Senga intilaman⁺.

⁹Mendan yuz oʻgirmagin,

Gʻazab ila men, Oʻz qulingdan voz kechmagin,

Madadkorim Sen boʻlgansan–ku, ey Egam.

Rad etma, tark aylama meni, ey najotkorim Xudo!

¹⁰Ota–onam meni tark etsa hatto,

Ey Egam, Sen meni qabul qilasan⁺.

¹¹Yoʻlingni menga koʻrsat, ey Egam,

Dushmanlarim poylab turgani uchun

Meni toʻgʻri soʻqmoqlaringdan yetakla⁺.

¹²Gʻanimlarim qoʻllariga topshirma meni.

Axir, soxta guvohlar, nohaq ayblovchilar

Menga qarshi chiqdilar⁺.

¹³Shubham yoʻq, tiriklar diyorida

Egamning ezguligini albatta koʻraman⁺.

¹⁴Egamizga umid bogʻla,

Dadil boʻl, yuragingga dalda ber,

Egamizga umid bogʻla!⁺

27–SANO

Dovud sanosi.

¹Senga iltijo qilaman, ey Egam,

Meni eshitmay qolmagin, ey suyangan Qoyam.

Agar menga gapirmay sukut saqlasang,

Qabrga tushgan odam kabi boʻlib qolaman⁺.

²Eshitgin, Senga iltijo qilaman.

Muqaddas maskaningga* qoʻllarimni choʻzib,

Faryod qilib, Sendan madad soʻrayman⁺.

³Meni fosiqlarning qatoriga qoʻshmagin,

Ularning qilmishlari yomonlikdir,

Qoʻshnilariga tilyogʻlamalik qiladi,

Yuraklarida esa yovuz niyatdir⁺.

⁴Qilmishiga yarasha ularga jazo bergin,

Iflosliklariga yarasha jazolagin.

Qabih ishlariga yarasha adabini bergin,

Xizmatiga yarasha ularga qaytargin.

⁵Ey Egam, ular ishlaringni qadrlamas,

Sening ijodingga eʼtibor qilmas,

Sen ularni yiqitasan,

Ular qaytib tiklanolmas⁺.

⁶Olqishlar boʻlsin Egamizga,

Iltijolarimni U eshitdi.

⁷Egam — mening qudratim, qalqonimdir,

Yurakdan Unga umid bogʻlaganman.

Egam menga madad berdi, baxtiyorman.

Qoʻshigʻim ila Unga shukrona aytaman⁺.

⁸Egamiz Oʻz xalqining qudratidir,

Oʻzi tanlagan shohning najot qoʻrgʻonidir.

⁹Xalqingga najot ber, ey Egam,

Oʻz elatingga baraka bergin.

Ularning choʻponi boʻlgin,

To abad ularga gʻamxoʻrlik qilgin⁺.

28–SANO

Dovud sanosi.

¹Egamizga hamdlar ayting, ey ilohiy zotlar*,

Egamizning qudratiyu shuhratiga hamdlar oʻqing⁺.

²Egamizning sharafiga hamdlar oʻqing,

Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling!*

³Egamizning ovozi suvlar uzra eshitiladi,

Ulugʻvor Xudo guldirab sado beradi.

Ha, azim suvlar uzra

Egamiz guldirab sado beradi⁺.

⁴Egamizning ovozi qudratlidir,

Egamizning ovozi haybatlidir.

⁵Egamizning ovozi sadr daraxtlarini qulatadi,

Hatto Lubnondagi sadr daraxtlarini* parchalab tashlaydi⁺.

⁶Lubnon togʻlarini Egamiz buqaday sakratadi,

Ha, Xermon togʻini* yovvoyi buzoqday sakratadi⁺.

⁷Egamizning ovozi chaqmoq chaqtiradi,

⁸Egamizning ovozi sahroni titratadi,

Egamiz Kadesh sahrosini larzaga soladi⁺.

⁹Egamizning ovozi ulkan daraxtlarni egib yuboradi*,

Oʻrmonlarni yalangʻochlab, shilib yuboradi,

“Egamiz ulugʻvordir”, deb Maʼbadida hamma kuylaydi.

¹⁰Egamiz toʻfonni* jilovladi,

U to abad Shoh boʻlib taxtda oʻtiradi⁺.

¹¹Egamiz Oʻz xalqiga kuch ato etsin,

Oʻz xalqiga tinchlik bilan baraka bersin⁺.

29–SANO

29¹Dovud sanosi. Egamizning uyi bagʻishlangan paytda aytilgan qoʻshiq.

²Ey Egam, Seni ulugʻlayman!

Qabr ogʻzidan meni qutqarding,

Dushmanlarim mening ustimdan kulishiga yoʻl qoʻymading⁺.

³Sendan madad soʻrab yolvordim, ey Egam Xudo,

Menga Sen berding shifo.

⁴Ey Egam, oʻliklar diyoridan* jonimni olib chiqding,

Qabrdan meni qutqarib qolding⁺.

⁵Ey Egamizning taqvodorlari!

Egamizga hamdu sano kuylanglar,

Uning muqaddas nomini olqishlang.

⁶Egamizning gʻazabi bir lahza davom etadi,

Lutfu karami bir umr tugamasdir.

Shu bois qaygʻu–alam tun boʻyi davom etsa ham,

Tong bilan birga shodlik ham kirib keladi⁺.

⁷Ishlarim yurishganda,

“Aslo qoqilmasman!” der edim⁺.

⁸Ey Egam, lutfu karaming bilan

Meni togʻday mustahkam qilganding.

Ammo yuzingni oʻgirganingda,

Men dahshatga tushdim.

⁹Ey Egam, men Senga iltijo qildim,

Shafqat soʻrab, ey Rabbiy, Senga yolvordim:

¹⁰Agar men kirib ketsam qabrga,

Mening oʻlimimdan ne foyda Senga?!

Tuproq Senga hamdu sano aytarmi?!*

Sening sodiqligingni u soʻylarmi?!⁺

¹¹Eshit, ey Egam, menga rahm qilgin,

Ey Egam, menga madadkor boʻlgin!

¹²Azamni Sen toʻyga aylantirding,

Aza libosini* egnimdan olib tashlading,

Shodlikni menga kiygizding⁺.

¹³Qalbim sukut saqlamay, Seni kuylab sano oʻqisin,

Ey Egam Xudo, Senga to abad shukur aytaman.

30–SANO

30¹•Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

²Ey Egam, Senda men panoh topaman,

Sharmanda boʻlishimga aslo yoʻl qoʻyma,

Adolatlisan, meni qutqargin⁺.

³Quloq tut menga, darrov xalos qilgin,

Mening panoh qoyam boʻlgin.

Najot topay, mustahkam qoʻrgʻonim boʻlgin⁺.

⁴Chindan ham Sen suyangan qoyamsan, qalʼamsan,

Oʻz noming haqi meni yetakla, yoʻl koʻrsatgin.

⁵Sen mening panohimsan.

Qoʻyilgan tuzoqdan meni qutqargin.

⁶Hayotimni Senga topshiraman, ey Egam,

Meni qutqarasan, ey sodiq Xudo⁺.

⁷Soxta xudolarni izzatlaganlarga

Men nafratimni sochaman.

Ey Egam, men Senga umid bogʻlayman⁺.

⁸Sodiq sevging ila shod–xurram boʻlay,

Qaygʻularimni Oʻzing koʻrgansan,

Jonim azobda qolganini bilasan.

⁹Meni gʻanim qoʻliga bermading,

Oyoqlarimni bexavotir yerga qoʻyding⁺.

¹⁰Rahm qil, ey Egam, kulfatda qoldim,

Koʻzlarim qaygʻudan toldi,

Jonu tanam adoyi tamom boʻldi⁺.

¹¹Hayotim azob bilan tugaydi,

Yillarim oh–voh bilan bitadi.

Gunohlarim* dastidan kuchdan qoldim,

Etlarim suyaklarimga yopishib ketgan.

¹²Dushmanlarim meni haqorat qiladi,

Qoʻshnilarim mendan hazar qiladi.

Doʻstlarim ham mendan qoʻrqadi,

Koʻchada koʻrib meni, qochib ketadi⁺.

¹³Meni unutdilar, goʻyo oʻlganman,

Goʻyo singan sopol idish kabiman⁺.

¹⁴Eshityapman, koʻpchilik gʻiybat qiladi,

Atrofimni dahshat oʻrab olgan.

Birgalikda menga qarshi fitna toʻqishadi,

Meni oʻldirmoqni niyat qilishadi⁺.

¹⁵Ey Egam, men Senga umid bogʻlayman,

“Mening Xudoyim Sensan”, deb aytaman.

¹⁶Hayotim Sening qoʻlingdadir,

Gʻanimlarim qoʻlidan,

Payimga tushganlardan meni qutqargin⁺.

¹⁷Jamoling men, qulingga nurlarini sochsin,

Sen sodiqsan, meni qutqargin⁺.

¹⁸Yoʻl qoʻyma, ey Egam, sharmanda boʻlishimga,

Madad soʻrab iltijo qildim Senga.

Qabihlar sharmandayi sharmisor boʻlsin,

Oʻliklar diyoriga* jim kirib borsin.

¹⁹Oʻchsin ularning yolgʻonchi ovozlari,

Zero, takabburlik va nafrat bilan

Ular solihga qarshi soʻylar.

²⁰O, naqadar buyukdir Sening ezguliging!

Oʻzingdan qoʻrqqanlarga uni saqlab qoʻygansan,

Senda panoh topganlarga hadya qilasan,

Hammaning koʻzi oldida inʼom qilasan.

²¹Huzuringda ularni himoya qilasan,

Inson fitnalaridan omon saqlaysan.

Ularni Oʻz chodiring ostida

Igʻvolardan saqlab turasan.

²²Qamalda qolgan shaharday boʻlganimda

Menga ajoyib sadoqatingni koʻrsatganing uchun

Ey Egam, Senga olqishlar boʻlsin!⁺

²³Vahimaga tushib men:

“Ey Egam, Sening nazaringdan mahrum boʻldim”, degandim.

Ha, madad soʻrab Senga yolvorganimda

Iltijolarimni eshitding.

²⁴Ey Egamizning taqvodorlari, Uni seving!

Unga sodiq boʻlganlarni Egamiz himoya qiladi,

Takabburlarga toʻliq jazo beradi⁺.

²⁵Bardam boʻling, dadil boʻlsin yuragingiz,

Ey siz, Egamizdan umid qilganlar!⁺

31–SANO

Dovud qasidasi*.

¹Itoatsizligi kechirilganlar baxtlidir,

Egamiz kimning gunohidan oʻtgan boʻlsa,

Oʻsha inson baxtlidir.

²Egamiz kimning aybini yozmagan boʻlsa,

Oʻsha inson baxtlidir,

Ruhida hiyla boʻlmaganlar baxtlidir⁺.

³Ey Egam, gunohimni boʻynimga olmay, rad qilganimda,

Tanam qoq suyak boʻlib qolgandi,

Kun boʻyi oh–voh qilib chiqardim.

⁴Kechayu kunduz tarbiya berishdan toʻxtamading,

Saraton issigʻidagiday madorim qurib qoldi.

⁵Endi oldingda gunohimni eʼtirof etdim,

Aybimni yashirmay, oʻzim aytdim:

“Egam oldida itoatsizligimni boʻynimga olaman.”

Sen esa mening gunohimni kechirding⁺.

⁶Shu bois har bir taqvodor

Vaqt borida Senga ibodat qilsin.

Shunda azim suvlar toʻfoni

Taqvodorlarga yetib bormas.

⁷Sen mening panohimsan,

Meni kulfatlardan Sen asraysan,

Najot qoʻshigʻi ila meni oʻraysan⁺.

⁸Egamiz aytar: “Sizlarga Men yoʻl koʻrsataman,

Yuradigan yoʻllaringizni oʻrgataman,

Maslahat beraman, sizlarni kuzataman.

⁹Ongsiz ot yoki xachir kabi boʻlmanglar,

Ularni yoʻlga solmoq uchun suvluq, jilov kerak,

Boʻlmasa ular yoningizga kelmaydi.”⁺

¹⁰Fosiqning azobi koʻpdir,

Lekin Egamizdan umidvorlarni

Sodiq sevgi qurshab oladi.

¹¹Ey solihlar, Egamiz tufayli shodlaning, quvoning!

Ey barcha koʻngli poklar, shodlikdan kuylang!⁺

32–SANO

32¹Sevinch ila Egamizga qoʻshiq kuylang, ey solihlar!

Unga hamdu sano aytmoq pokdil insonlarga munosibdir!

²Lira chalib, Egamizga hamdlar ayting,

Oʻn torli arfa chalib, Unga qoʻshiq kuylang⁺.

³Egamizga yangi bir qoʻshiq ayting,

Mahorat ila tor chalib, shodlikdan hayqiring⁺.

⁴Egamizning kalomi haqiqatdir,

Uning barcha ishlari ishonchlidir.

⁵Egamiz adolatu haqiqatni sevadi,

Zamin Uning sodiq sevgisiga toʻla⁺.

⁶Samolar bunyod boʻlgan Egamizning kalomidan,

Samodagi jismlar yaralgan Uning nafasidan⁺.

⁷U dengiz suvlarini yigʻib qoʻygan,

Tubsiz suvlarni goʻyo omborga joylab qoʻygan*⁺.

⁸Butun yer yuzi Egamizdan qoʻrqsin,

Butun olam ahli Undan hayiqsin.

⁹U gapirdi, aytgani mavjud boʻldi,

Amr qildi, zamin yaratildi⁺.

¹⁰Egamiz xalqlarning rejalarini parokanda qiladi,

U xalqlarning niyatlarini puchga chiqaradi⁺.

¹¹Egamizning rejalari to abad sobit turadi,

Uning niyatlari nasldan naslga oʻtib boradi⁺.

¹²Egamizni oʻz Xudosi deb bilgan xalq baxtlidir!

Egamiz, azizim deb tanlagan xalq baxtlidir!⁺

¹³Egamiz samodan boqar,

Inson zotini U koʻrib turar⁺.

¹⁴U taxt qurgan joyidan turib,

Hamma yer yuzida yashovchilarni kuzatar⁺.

¹⁵U hammaning yuragini yaratgan,

Hammaning ishlarini anglagan.

¹⁶Lashkari koʻpligidan shoh qutulmaydi,

Kuchi koʻpligidan jangchi gʻolib boʻlavermaydi⁺.

¹⁷“Jang otlari najot berar” deyish puch xayoldir,

Ular qudratli kuchi bilan qutqara olmaydi⁺.

¹⁸Egamiz koʻrib turar Oʻzidan qoʻrqqanlarni,

Uning sodiq sevgisiga umid qilganlarni⁺.

¹⁹Egamiz ularni oʻlimdan qutqaradi,

Ochlikdan saqlab, tirik qoldiradi⁺.

²⁰Jonimiz Egamizga muntazirdir,

U bizning madadkorimiz, qalqonimizdir⁺.

²¹Biz Muqaddas Xudoga umid bogʻlaymiz,

U tufayli yuragimiz shodlikka toʻla.

²²Ey Egam! Senga hamon umid bogʻlaymiz,

Sodiq sevging bizga yor boʻlsin.

33–SANO

33¹Dovud Abumalek oldida oʻzini telbalikka solib, uning huzuridan quvilgandan keyin* aytgan sanosi⁺.

²* Har doim Egamni olqishlayman,

Uning madhi tilimdan aslo tushmaydi.

³Egam bois jonim faxrlanadi,

Mazlum eshitib, shod boʻlsin⁺.

⁴Men bilan birga olqishlang Egamni,

Birgalikda ulugʻlaylik Uning nomini.

⁵Egamga yuz burdim, U javob berdi,

Hamma qoʻrquvlardan U xalos qildi⁺.

⁶Egamizdan umid qilganlarning yuzlarida nur,

Ularning yuzlari aslo shuvut boʻlmaydi.

⁷Bu bechora iltijosin Egamiz eshitdi,

Barcha uqubatlardan uni qutqardi⁺.

⁸Egamizdan qoʻrqqanlarning atrofida

Egamizning farishtasi qarorgoh qurib,

Ularga najot baxsh etadi⁺.

⁹Egamizning muruvvatini tatib koʻr,

Egamiz yaxshi ekanligini bilib ol.

Naqadar baxtlidir Unda panoh topganlar⁺.

¹⁰Ey taqvodorlar, Egamizdan qoʻrqing.

Undan qoʻrqqanlar aslo muhtojlik koʻrmas⁺.

¹¹Hatto yirtqich sherlar ovqatsiz,

Ular ochlikdan azob chekadi.

Egamizga yuz burganlardan esa

Farovonlik ayrilmaydi⁺.

¹²Keling, ey bolalar, tinglangiz meni,

Oʻrgatayin men Egamizdan qoʻrqishni.

¹³Hayotdan zavqlanishni,

Baxtli uzoq umr koʻrishni istaysizmi⁺?

¹⁴Demak, tilingizni yomon soʻzlardan tiying,

Ogʻzingizni yolgʻon gaplardan asrang⁺.

¹⁵Yomonlikdan qayting, yaxshilik qiling,

Tinchlik istang, ha, tinchlik payida boʻling⁺.

¹⁶Egamiz solihlarni kuzatib turadi,

Ularning nolasini Egamiz eshitadi⁺.

¹⁷Badkirdorlardan esa yuz oʻgiradi,

Ularning xotirasini yer yuzidan oʻchiradi⁺.

¹⁸Taqvodorlar yolvoradi, Egamiz eshitadi,

Barcha balolardan ularni Egamiz qutqaradi.

¹⁹Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir,

Ruhan ezilganlarni U qutqaradi⁺.

²⁰Solihlarning qaygʻulari koʻp boʻlsa,

Hamma qaygʻulardan Egamiz xalos qilar⁺.

²¹Ularning oʻzini Egamiz saqlaydi,

Bironta ham suyagi sindirilmaydi⁺.

²²Fosiqqa oʻz yovuzligi oʻlim keltiradi,

Solihdan nafratlangan mahkum boʻladi.

²³Egamiz Oʻz qullarining hayotini qutqaradi,

Egamizda panoh topuvchilar mahkum boʻlmaydi.

34–SANO

Dovud sanosi.

¹Ey Egam, menga qarshi chiqqanlarga Oʻzing qarshi boʻl.

Menga hujum qilganlar bilan Oʻzing jang qil⁺.

²Qalqonu sovutingni ol,

Qani, menga yordamga kel.

³Meni taʼqib qilganlarga qarshi

Nayzayu boltangni olgin.

“Senga najot beraman”, deb

Oʻzing menga vaʼda bergin.

⁴Mening jonimga qasd qilganlar

Sharmandayu sharmisor boʻlsin!

Menga qarshi fitna qilayotganlar

Uyatga qolib, orqaga qaytsin!⁺

⁵Ey Egam, Sening farishtang ularni quvsin.

Ha, ular xuddi shamolda uchgan somonday boʻlsin⁺.

⁶Qorongʻi, sirpanchiq boʻlsin ularning yoʻli,

Ey Egam, Sening farishtang ularni quvsin⁺.

⁷Sababsiz menga tuzoq qoʻydilar,

Meni tutib olib oʻldirmoq uchun

Sababsiz menga chuqur qazidilar⁺.

⁸Toʻsatdan ularning boshiga halokat kelsin,

Qoʻygan tuzogʻiga oʻzlari oʻralib qolsin,

Qazigan chuqurga oʻzlari yiqilib, bitsin⁺.

⁹Shunda, ey Egam, Sen tufayli shod boʻlaman,

Najot berganing uchun quvonaman⁺.

¹⁰Butun vujudim xitob qiladi:

“Senga oʻxshashi yoʻq, ey Egam,

Bechorani zoʻravondan qutqarasan,

Faqirni talonchidan qutqarasan.”⁺

¹¹Yovuz niyatli guvohlar paydo boʻladi,

Bilmaydigan narsalarimni mendan soʻraydi.

¹²Ular yaxshiligimga yomonlik qaytaradi,

Oʻzimni tamom yolgʻiz his qilaman⁺.

¹³Ular xasta boʻlganlarida esa

Men qanor kiyib, roʻza tutib, qaygʻu chekardim*.

Boshimni quyi solib, ibodat qilardim*⁺.

¹⁴Doʻstim, birodarim, deya tashvish tortardim,

Tuqqan onam uchun aza tutganday,

Qaygʻudan boshimni egib yurardim.

¹⁵Qoqilganimda esa ular shod boʻldilar,

Menga qarshi yigʻilishib keldilar,

Bexabar ekanman, ular kallakesar ekan,

Toʻxtovsiz menga boʻhton qildilar.

¹⁶Shakkoklarday ayovsiz masxara qildilar,

Menga qarab tishlarini gʻijirlatdilar⁺.

¹⁷Ey Egam, qachongacha qarab turasan?

Qutqargin meni ularning hujumidan,

Xalos qilgin jonimni oʻsha sherlardan!⁺

¹⁸Buyuk jamoa ichra Senga shukur aytaman,

Xalq yigʻinlarida Senga hamdlar oʻqiyman⁺.

¹⁹Asossiz menga dushmanlik qilganlar

Ustimdan kulmasinlar,

Mendan sababsiz nafrat etganlar

Koʻzlarini oʻynatmasinlar⁺.

²⁰Tinchlik soʻzini ogʻizga olmas ular,

Ammo yurtda tinch yashayotganlar ustidan

Yolgʻon soʻzlarni oʻylab toparlar.

²¹Menga qarshi shangʻillab aytarlar ular:

“Aha, koʻzlarimiz bilan koʻrdik qilmishlarini.”⁺

²²Oʻzing koʻrgansan, ey Egam, sukut saqlama!

Ey Rabbiy, mendan hech uzoqlashma!⁺

²³Qani, boʻl, himoya qilgin meni,

Men uchun jang qilgin, ey Xudoyim, Rabbim!⁺

²⁴Sen odilsan, ey Egam Xudo,

Shu bois meni oqlagin.

Dushmanlarim aslo ustimdan kulmasin⁺.

²⁵Ular oʻzlariga oʻzlari:

“Aha, istaganimiz boʻldi–ku!” deb aytmasin.

“Uni yutib yubordik–ku”, demasin⁺.

²⁶Kulfatlarimdan zavqlanganlarning hammasi

Sharmandayu sharmisor boʻlsin.

Mendan oʻzlarini yuqori qoʻyganlar

Sharmandalik, badnomlikka oʻralsin.

²⁷Men haq boʻlib chiqishimni istaganlar

Xursand boʻlsin, sevinch ila kuylasin.

Har doim aytaversin ular:

“Qulining saodatidan huzurlangan

Egamiz tobora yuksalaversin.”

²⁸Odilliging haqidagi soʻzlaru madhing

Kun boʻyi tilimdan tushmaydi⁺.

35–SANO

35¹Ijrochilar rahbariga. Egamizning quli Dovud sanosi.

²Fosiqlarning gunohkorligi haqida

Yuragimda bir bashorat bor:

Gunohkor inson Xudodan qoʻrqmaydi⁺.

³Oʻzining nazdida u osmonda yuradi,

Xudo gunohimni koʻrmaydi,

Hukm qilmaydi, deb aytadi.

⁴Ogʻzidan manfur, yolgʻon soʻzlar chiqadi,

Donolikdan, yaxshi ishlar qilishdan u bosh tortadi.

⁵Hatto yotganda ham fosiqlikni oʻylaydi,

Gunohga oʻzini bagʻishlaydi,

Fosiqlikdan aslo yuz oʻgirmaydi⁺.

⁶Ey Egam, sodiq sevging falaklarga yetgaydir,

Ey Egam, sadoqating samolarga choʻzilgaydir⁺.

⁷Odilliging buyuk togʻlarga oʻxshaydi,

Adolating tubsiz dengizga oʻxshaydi,

Ey Egam, insonu jonivorlarni Sen saqlagaysan⁺.

⁸Sodiq sevging, ey Xudo, naqadar bebahodir!

Qanotlaring soyasida insonlar panoh topadi⁺.

⁹Ular uyingdagi neʼmatlardan yeb toʻyadi,

Lazzat toʻla daryoingdan ularga ichirasan.

¹⁰Hayotning bulogʻi Sendadir,

Ziyo olarmiz Sening nuringdan⁺.

¹¹Seni bilganlarga sodiq sevgingni koʻrsat,

Yuragi soflarga Oʻzing najot bergin⁺.

¹²Takabburning oyogʻi meni ezmasin,

Fosiqning qoʻllari meni haydamasin.

¹³Ana, badkirdorlar agʻanab yotibdi,

Qaddini koʻtara olmay, yerga qapishib yotibdi⁺.

36–SANO

Dovud sanosi.

¹* Fosiqlarga gʻayirlik qilmagin,

Badkirdorlarga hasad qilmagin⁺.

²Ular maysaday tezda qurib qoladi,

Yam–yashil oʻtday tezda soʻlib qoladi⁺.

³Egamizga umid bogʻlab, yaxshilik qilgin,

Shu yurtda yashab, halovat topgin.

⁴Egamizni oʻzingning shodliging deb bil,

Koʻnglingdagi orzularingga U yetkazadi⁺.

⁵Yoʻllaringni topshirgin Egamizga,

Ishon Unga, U madad beradi⁺.

⁶Solihligingni U tong kabi porlatadi,

Haqligingni kunduzgi quyosh kabi qiladi⁺.

⁷Sabrli boʻl, muntazir boʻl Egamizga,

Gʻayirlik qilmagin yoʻllarini topganlarga,

Fosiq niyatlarin amalga oshirganlarga.

⁸Gʻazabdan oʻzingni tiy, qahrdan qaytgin,

Ich–etingni yema, bu faqatgina zararga olib boradi.

⁹Yovuzlar yoʻq qilib tashlanadi,

Egamizdan umidvorlar yurtga egalik qiladi⁺.

¹⁰Tez orada fosiqlarning kuni bitadi,

Sen har qancha qidirmagin,

Ularni bu yerdan topa olmaysan⁺.

¹¹Beozorlar esa yurtga egalik qiladi,

Moʻl baxt–saodatdan bahramand boʻladi⁺.

¹²Fosiq solihlarga qarshi fitna qiladi,

Ularga qarshi tishlarini gʻijirlatadi⁺.

¹³Rabbiy fosiqlarni masxara qiladi,

Ularning kuni bitayotir, buni Rabbiy biladi⁺.

¹⁴Fosiq qilichini sugʻurib, kamonini tortadi,

Bechora, mazlumni yiqitishga shaylanadi,

Solihlarni oʻldirmoq istaydi.

¹⁵Ammo qilichlari oʻzlarining boshini yeydi,

Kamonlari ham parcha–parcha boʻlib ketadi⁺.

¹⁶Solihning qoʻlidagi oz narsa afzal,

Jamiki fosiqning boyligidan koʻra⁺.

¹⁷Fosiqning kuchi qirqilib ketadi,

Solihni esa Egamiz qoʻllab–quvvatlaydi⁺.

¹⁸Aybsizlarning ehtiyoji Egamiz eʼtiborida,

Ularning mulki to abad davom etadi⁺.

¹⁹Qaro kunlarda ham ular zavol topmaydi,

Qahatchilik kunlarda ham farovon yashaydi⁺.

²⁰Fosiqlar esa albatta halok boʻladi,

Egamiz gʻanimlari qirdagi gullarday quriydi,

Ular tutun kabi tarqalib, yoʻq boʻlib ketadi⁺.

²¹Fosiq qarz oladi–yu, qaytarib bermaydi,

Solih esa himmat ila inʼom qiladi.

²²Egamiz baraka bergan insonlar yurtni egallaydi,

Egamiz laʼnatlagan odamlar esa yoʻq boʻlib ketadi.

²³Egamiz insonning yoʻlidan mamnun boʻlsa,

Uning qadamlarini sobit qiladi⁺.

²⁴Hatto qoqilsa ham yiqilib tushmaydi,

Egamiz madad berib, qoʻlidan ushlaydi⁺.

²⁵Men ham yosh edim, endi keksaydim,

Solihlarning tark etilganini,

Ularning zurriyoti non tilaganini koʻrmadim⁺.

²⁶Ular doim himmat ila qarz beradi,

Farzandlari ham baraka topadi⁺.

²⁷Fosiqlikni tashla, yaxshilik qilgin,

Toki yurtda to abad maskan qilgin⁺.

²⁸Zotan, Egamiz yaxshi koʻradi adolatni,

Tark etmaydi taqvodorlarni,

Ularni to abad himoya qiladi,

Fosiqlar naslini qirib tashlaydi⁺.

²⁹Solih yurtga egalik qiladi,

Bu yurtda to abad istiqomat qiladi.

³⁰Solihning ogʻzi donolikdan soʻzlaydi,

Uning tili adolatni soʻylaydi⁺.

³¹Yuragida Xudosining qonuni joy olgan,

Shuning uchun qadamida adashmaydi⁺.

³²Fosiq solihni doim kuzatadi,

Uni oʻldirmoqni moʻljallab yuradi⁺.

³³Egamiz solihni fosiqning ixtiyoriga topshirmaydi,

Hukmga olib kelinganda, solih mahkum boʻlmaydi.

³⁴Egamizdan umid qil, Uning yoʻllarini tutgin,

U seni yuksaltiradi, bu yurtni egallaysan,

Fosiqning qirilib ketishini sen koʻrasan⁺.

³⁵Koʻrganman fosiq, zolim odamning

Oʻz yurtida yam–yashil daraxtday unganini.

³⁶Koʻp oʻtmay u oʻtib ketdi, yoʻq boʻldi,

Qancha qidirsam ham, topa olmadim.

³⁷Aybsizga eʼtibor ber, sofdilni kuzat,

Tinchlikparvarning istiqboli yorqin.

³⁸Gunohkorlarning hammasi qirilib bitadi,

Fosiqning kelajagi barham topadi⁺.

³⁹Solih kishi Egamiz tufayli najot topgaydir,

Kulfat chogʻi Egamiz solihning qalʼasidir⁺.

⁴⁰Egamizdan panoh topgani uchun

Solihga Egamiz madad beradi, uni qutqaradi,

Fosiqdan omon saqlaydi, unga najot beradi⁺.

37–SANO

37¹Dovud sanosi. Egamizdan madad soʻrab aytgan iltijosi⁺.

²Ey Egam! Gʻazab bilan menga tanbeh bermagin,

Qahring sochib, menga jazo bermagin⁺.

³Oʻqlaring menga sanchildi,

Qoʻllaring ustimga bosib tushdi⁺.

⁴Butun tanam xastadir gʻazabingdan,

Sogʻligim yoʻqolgan gunohlarim dastidan⁺.

⁵Ayblarim meni juda ham ezadi,

Ular juda ogʻir yukka oʻxshaydi⁺.

⁶Aqlsizligim* dastidan

Yaralarim sasib, yiringlab oqyapti.

⁷Juda egilib, bukchayib qoldim,

Kun boʻyi gʻamgin yuraman.

⁸Ichim isitmadan otash boʻlib yonmoqda,

Tanamda bironta sogʻ joy yoʻq.

⁹Sillam qurib, tamom ezildim,

Yurakdagi alamdan nola qilaman.

¹⁰Yuragim tubidagi istaklarim

Ey Rabbiy, Oʻzingga ravshan,

Ohu nolam Sendan yashirin emas.

¹¹Yuragim titraydi, quvvatim ketdi,

Koʻzlarimning nuri adoyi tamom boʻldi.

¹²Doʻst–yoronlarim dardim tufayli oldimdan qochadi,

Tugʻishganlarim aslo yonimga kelmaydi⁺.

¹³Jonimga qasd qilganlar menga tuzoq qoʻyadi,

Menga yomonlik istaganlar kulfatdan soʻz ochadi,

Kun boʻyi yolgʻon soʻylab, fitna qiladi.

¹⁴Men esa karga oʻxshayman, eshitmayman,

Soqovga oʻxshayman, gapira olmayman⁺.

¹⁵Chindan ham men soqovga oʻxshayman,

Tili qotib qolgan odamdayman.

¹⁶Ey Egam, umidim yolgʻiz Sensan,

Ey Rabbim Xudo, javob beradigan Sensan⁺.

¹⁷Ey Egam: “Holimni koʻrib, dushmanlarim shodlanmasin,

Oyoqlarim qoqilganda, oʻzlarini katta tutmasin”, deya

Senga ibodat qildim.

¹⁸Oʻzim ham yiqilay deb turibman,

Tinmay azob chekayotirman.

¹⁹Qilgan egriliklarim uchun tavba qilaman,

Gunohga qoʻl urganimdan pushaymonman⁺.

²⁰Ashaddiy dushmanlarim koʻpdir,

Sababsiz mendan nafrat etuvchilar son–sanoqsiz.

²¹Ular yaxshiligimga yomonlik ila javob beradi,

Ezgu ishlarim uchun meni igʻvo qiladi⁺.

²²Ey Egam, meni aslo tark etmagin,

Ey Xudoyim, mendan uzoq ketmagin⁺.

²³Menga yordam bergani shoshilgin,

Ey mening najotkorim — Rabbiy!

38–SANO

38¹Ijrochilar rahbari Yodutunga*. Dovud sanosi⁺.

²Oʻzimga oʻzim shunday deyman:

“Yurar yoʻllarimni kuzatib boray,

Gunoh soʻzdan tilimni tiyib yuray,

Fosiqlar hamon oʻrab turarkan meni,

Qulf urib yopib olay ogʻzimni.”⁺

³Jim turdim, sukut saqladim,

Soʻzlashdan boʻyin tovladim,

Oshib boraverdi dardim.

⁴Qizib ketaverdi ichim,

Oʻylaganim sari oʻrtandi koʻnglim,

Oxiri tilimni tiya olmay yolvordim:⁺

⁵“Ey Egam, umrim nihoyasini ayon qilgin,

Qancha kunim qolganini ayon qilgin,

Umrim qancha qisqaligini bilayin⁺.

⁶Yelday oʻtib ketguvchi umr bergansan,

Sening nazaringda umrim bir lahzadir,

Har kimning umri bir nafasdir⁺.

⁷Har kimning umri soyaday oʻtib ketar,

Insonning harakati behuda boʻlar,

Boylik yigʻar, lekin bilmas

Kim boylikka egalik qilar⁺.

⁸Kimdan men umid qilay endi, yo Rabbiy?

Sendadir mening barcha umidim⁺.

⁹Xalos qilgin meni gunohlarimdan,

Kulmasin ahmoqlar mening ustimdan.

¹⁰Sukut saqlayman, ogʻzimni ochmayman,

Axir, Sen Oʻzing meni shu ahvolga solding.

¹¹Mendan ofatlaringni uzoq qilgin,

Sening zarbalaringdan oʻlay, dedim⁺.

¹²Gunohlari uchun insonni jazolab,

Unga tanbeh berasan.

Kuya yeganday qadrli narsalarini yoʻq qilasan.

Shubhasiz, inson bir nafasda oʻtib ketadi.

¹³Ey Egam, ibodatimni eshitgin,

Nolayu faryodimga quloq solgin.

Koʻz yoshlarimga befarq boʻlmagin.

Axir, men Sening oʻtkinchi mehmoningman,

Otalarim kabi musofirman⁺.

¹⁴Qahrli nigohingni mendan oʻgirgin,

Toki yana xursand boʻlayin

Bu olamdan oʻtib yoʻq boʻlmasimdan oldin.”⁺

39–SANO

39¹Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

²Men Egamizga umid bogʻladim,

U menga yuz burdi, faryodimni eshitdi.

³Meni balchiq chuqurdan,

Botqoqlikdan chiqarib oldi.

Eson–omon meni qattiq yerga oʻtqazdi,

Qadamlarimni dadil qildi⁺.

⁴U ogʻzimga yangi bir qoʻshiq soldi,

Bu qoʻshiq Xudoyimizga madhiyadir.

Koʻplar Uning ishlarini koʻrib, qoʻrqadi,

Egamizga umid bogʻlaydi⁺.

⁵Baxtlidir Egamizga umid bogʻlaganlar,

Kiborlarga suyanmaganlar,

Butparastlardan yordam kutmaganlar.

⁶Koʻp moʻjizalar koʻrsatding, ey Egam Xudo,

Bizga qaratilgan koʻp niyatlaringni bajarding.

Biror zot Senga teng kela olmas,

Ogʻiz ochib, moʻjizalaring haqida aytsam,

Naqadar koʻpligini sanay olmasdim⁺.

⁷Sen qurbonligu nazrni istamading,

Kuydiriladigan qurbonlik hamda

Gunoh qurbonligini* talab qilmading,

Itoat qilishim uchun Sen quloqlarimni ochding*⁺.

⁸Shunda dedimki: “Mana, men keldim.

Muqaddas bitiklarda men haqimda yozilgan*.

⁹Sening xohishingni ado etishdan zavq olaman,

Ey Xudoyim, Sening qonuning yuragim toʻridadir.”⁺

¹⁰Ulugʻ jamoang ichra

Najoting xushxabarini eʼlon qilganman.

Ha, ey Egam, Oʻzing bilasan,

Ogʻzimga bir nafas ham dam bermaganman.

¹¹Qutqarganingni yuragimda yashirmadim,

Sodiqliging, najotingdan har kimga soʻyladim,

Sevging, sadoqatingni buyuk jamoangdan sir tutmadim.

¹²Ey Egam, mendan shafqatingni darigʻ tutmagin,

Sening sevging, sadoqating meni to abad saqlasin.

¹³Behisob ofatlar atrofimni oʻradi,

Gunohlarim oʻzimning boshimga yetdi,

Endi koʻzlarim koʻra olmas,

Gunohlarim boshimdagi sochimdan koʻpdir,

Endi jasoratim tamoman soʻndi⁺.

¹⁴Ey Egam, iltimos, menga najot ber,

Kelgin tezda, ey Egam, menga madad ber.

¹⁵Jonimga qasd qilgan hammalar

Sharmandayu sharmisor boʻlsin!

Halokatimni istaganlar

Uyatga qolib, orqaga qaytsin!⁺

¹⁶“Holing qalay endi?!” deb meni masxaralaganlar

Sharmanda boʻlganidan vahimaga tushsin⁺.

¹⁷Senga yuz burganlarning hammasi

Sen tufayli sevinch, shodlikka toʻlsin.

Sening najotingni sevganlar:

“Egamiz yuksalaversin”, deb doim aytsin.

¹⁸Men esa gʻarib, bechoraman,

Ey Rabbiy, men haqimda oʻylagin,

Madadkorim, najotkorim Oʻzingsan,

Kechikmagin, ey Xudoyim!⁺

40–SANO

40¹Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

²Baxtlidir bechorani oʻylaydiganlar,

Kulfatda qolganlarida Egamiz ularni qutqaradi⁺.

³Egamiz ularni himoya qiladi, hayotini asraydi,

Ular yurtdagi baxtlilardan hisoblanadi,

Egamiz ularni dushmanlari ixtiyoriga topshirmaydi⁺.

⁴Toʻshakka mixlanib qolsa,

Egamiz parvarish qiladi,

Xastaligiga Egamiz shifo beradi⁺.

⁵Shunday iltijo qildim Senga:

“Ey Egam, shafqat qil menga,

Gunoh qildim Senga, shifo bergin.”

⁶Dushmanlarim yovuz niyat ila shunday deydi:

“Qachon oʻlar ekan u, nomi ham qachon oʻcharkan?”

⁷Ular meni koʻrgani kelganda,

Yolgʻon–yashiq gaplarni gapiradi.

Yuraklarida esa fisqu fasod tugib,

Tashqariga chiqadi–da,

Hamma joyda yoyib yuradi⁺.

⁸Mendan nafratlanganlarning hammasi

Menga zarar berishni reja qilishadi,

Birlashib, men haqimda pichir–pichir qilishadi:

⁹“Ogʻir xastalikka chalingan u,

Toʻshagidan qaytib tura olmaydi.”

¹⁰Hatto nonimni yegan yaqin, ishongan doʻstim,

Menga qarshi bosh koʻtargan⁺.

¹¹Sen esa, ey Egam, menga rahm qil,

Meni oyoqqa turgʻaz.

Qilmishlariga yarasha dushmanlarimga qaytaray.

¹²Dushmanlarim ustimdan gʻolib kelmasa,

Mendan mamnun boʻlganingni bilaman.

¹³Toʻgʻriligim uchun meni saqlaysan,

Huzuringda to abad meni oʻtqazasan.

¹⁴Olqishlar boʻlsin abadulabad

Isroil xalqining Xudosi — Egamizga!

Omin! Omin!⁺

41–SANO

41¹Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining* qasidasi*⁺.

²Kiyik irmoq suvlarini tusaganday,

Ey Xudo, jonim Seni shunday tusaydi!⁺

³Jonim tashna Xudoga, barhayot Xudoga,

Qachon borib, Uning huzurida hozir boʻlaman?

⁴Tuz totmay kechayu kunduz koʻz yosh toʻkaman,

“Qani Xudoying?” deya masxara qilar odamlar doim⁺.

⁵Shodlik hayqiriqlariyu hamdu sanolar ostida

Jamoa bilan birga Xudoning uyiga borardim.

Bayram nishonlagani olomon bilan borardim.

Shularni eslab, yuragim pora–pora boʻlmoqda⁺.

⁶Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim?

Nega behalovat boʻlasan ichimda?

Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman

Yana Unga — najotkorim,⁺ ⁷Xudoyimga.

Tushkunlikka tushganman.

Shu bois, ey Xudo, Seni Iordan diyoridan,

Xermon* tizmasidan, Mizor togʻidan* turib eslayman⁺.

⁸Oʻkirayotgan dengizlarday,

Guvullayotgan sharsharalarday

Sen yuborgan qaygʻu toʻlqinlari

Oʻtgandilar ustimdan bosib.

⁹Kunduzi Egam sodiq sevgisini koʻrsatadi,

Tunlari U menga qoʻshiq beradi,

Menga umr bergan Xudoga ibodat qilaman⁺.

¹⁰Xudoga, suyangan Qoyamga aytaman:

“Nega meni unutib qoʻyding Sen?!

Ne uchun gʻamga botib yurmogʻim kerak

Dushmanlarim siquvi sababidan?!”⁺

¹¹Dushmanlarim haqoratidan suyaklarim zirqiraydi,

Ular muttasil mendan: “Qani Xudoying?!” deya soʻraydi.

¹²Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim?

Nega behalovat boʻlasan ichimda?

Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman

Yana Unga — najotkorim, Xudoyimga.

42–SANO

42¹Ey Xudo, oqla meni!

Shakkok xalqqa qarshi daʼvoim bor.

Oʻzing meni himoya qil.

Meni bu yolgʻonchi, adolatsizlardan qutqar⁺.

²Axir, mening panohim — Xudo Sensan,

Nega Sen tark etding meni?!

Ne uchun gʻamga botib yurmogʻim kerak

Dushmanlarimning siquvi dastidan?!⁺

³Yoʻllagin nuringni, haqiqatingni,

Bular menga yoʻl koʻrsatib tursin,

Muqaddas togʻingga* meni olib borsin,

Sening makoningga meni olib borsin⁺.

⁴Shunda boraman, ey Xudo, Sening qurbongohingga.

Buyuk shodligimsan, sevinchimsan Sen,

Lira chalib, hamdu sano aytaman Senga,

Ey Xudo, mening Xudoyim!

⁵Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim?

Nega behalovat boʻlasan ichimda?

Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman

Yana Unga — najotkorim, Xudoyimga⁺.

43–SANO

43¹Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining* qasidasi*.

²Ey Xudo, oʻz quloqlarimiz ila eshitganmiz.

Qadimda, ota–bobolarimiz davrida

Qilgan ishlaringni ular bizga aytgan edi⁺.

³Oʻz qoʻling ila quvding begona xalqlarni,

Ularning yurtiga oʻtqazding otalarimizni.

Kulfatga solding begona xalqlarni,

Ozod qilding Sen otalarimizni*⁺.

⁴Ular yurtni qilich ila olmadilar,

Oʻz qoʻllari bilan gʻalabaga erishmadilar.

Ular Sening oʻng qoʻling, qudrating,

Sening yuz nuring ila gʻolib boʻldilar.

Zero, Sen ulardan mamnun boʻlganding⁺.

⁵Sen Shohimsan, Xudoyimsan,

Amr ber, Yoqb nasli gʻolib boʻlsin⁺.

⁶Sen tufayli dushmanlarimizni yiqitamiz,

Noming ila gʻanimlarimizni ezamiz.

⁷Ishonib qolmasman men oʻz yoyimga,

Qilichim gʻalaba keltirmas menga⁺.

⁸Gʻanimlarimiz ustidan bizni gʻolib qilding,

Bizdan nafratlanganlarni sharmanda qilding.

⁹Ey Xudo, kun boʻyi Sen tufayli maqtandik,

To abad Senga shukronalar aytamiz.

¹⁰Endi esa bizni rad qilib, sharmanda qilding,

Lashkarlarimizni boshlab bormayapsan⁺.

¹¹Bizni dushmanlarimiz oldida chekintirding,

Gʻanimlarimiz bizni talon–taroj qildi⁺.

¹²Bizni qoʻylar kabi yemishga berding,

Xalqlar orasiga bizni yoyib yubording⁺.

¹³Xalqingni qora chaqaga sotib yubording,

Ularni sotishdan hech naf koʻrmading.

¹⁴Qoʻshni xalqlar bizni masxara qiladi,

Sen yoʻl qoʻyib berding.

Atrofimizdagilar bizni haqoratlaydi,

Kulishlariga imkon berding⁺.

¹⁵Xalqlar orasida kulgi qilding bizni,

Xalqlar bizni masxaralab, chayqaydi boshini⁺.

¹⁶Har doim xijolat boʻlib yuraman,

Sharmandalik yuzimni qoplagan.

¹⁷Eshitganimiz masxarayu haqorat!

Koʻrganimiz qasoskor dushman!

¹⁸Garchi Seni unutmagan boʻlsak–da,

Garchi ahdingga xiyonat qilmasak–da,

Bu koʻrgiliklar boshimizga tushdi.

¹⁹Biz Seni hech qachon tark etmadik,

Sening yoʻllaringdan hech qachon toymadik.

²⁰Ammo chiyaboʻrilar makoniga bizni tashlading,

Zimziyo zulmatga bizni uloqtirding⁺.

²¹Ey Xudoyimiz, axir, Sening nomingni unutsak,

Qoʻllarimizni begona xudolarga ochsak,

²²Ey Xudo, Sen buni bilmasmiding?!

Axir, Sen yurakdagi sirlarni bilasan–ku!⁺

²³Sen tufayli har kuni oʻlimga duch kelamiz,

Boʻgʻizlanadigan qoʻyday boʻlib qolganmiz⁺.

²⁴Tursang–chi, nega uxlayotgandaysan, yo Rabbiy?!

Qani, boʻl, bizni to abad rad etmagin⁺.

²⁵Nega bizdan yuz oʻgirasan?!

Boshimizga tushgan kulfatu zulmni unutasan?!

²⁶Biz agʻnatilganmiz tuproqqa,

Tanamiz yopishib qolgandir yerga.

²⁷Qani, kel, bizga madad ber,

Sodiq sevging haqi bizni qutqar⁺.

44–SANO

44¹Ijrochilar rahbariga. “Nilufar” kuyiga aytiladigan toʻy qoʻshigʻi. Koʻrax naslining* qasidasi*⁺.

²Shohimga sheʼrlarimni bagʻishlayman,

Yuragimdan goʻzal soʻzlar toʻkiladi,

Tilim mohir kotib qalamiga oʻxshaydi.

³Ey shohim! Insonlar orasida juda chiroylisan.

Xudo senga to abad baraka bergani uchun

Lablaringdan latif soʻzlar yogʻiladi.

⁴Ey qudratli shoh, belingga bogʻla qilichingni,

Hashamatu ulugʻvorliging bilan zohir boʻlgin⁺.

⁵Ulugʻvorlik bilan olgʻa bos!

Haqiqat, kamtarlik, adolat uchun gʻalaba qil!

Oʻng qoʻling qoʻrqinchli ishlar koʻrsatsin.

⁶Gʻanimlaringning yuragini

Oʻtkir oʻqlaring teshib oʻtadi.

Xalqlar oyogʻing ostiga yiqiladi.

⁷Xudo bergan taxting* abadiydir,

Adolat hassasi shohliging hassasidir⁺.

⁸Sen solihlikni sevasan, qabihlikdan nafratlanasan.

Shu bois Xudo seni doʻstlaringdan ustun qildi,

Ha, Xudoying shodlik moyini senga surtdi.

⁹Libosingdan mirra*,

Aloe va dolchinning xushboʻy hidlari ufurar.

Fil suyagi bilan bezatilgan saroylarda

Cholgʻu navolari seni shod qilar⁺.

¹⁰Shoh qizlari izzatli xonimlaring orasidadir,

Ofir* oltiniga bezangan malika oʻng qoʻlingda oʻtirar⁺.

¹¹Tingla, ey qiz, quloq solib, oʻylagin,

Xalqing, otang xonadonin unutgin.

¹²Jamolingga shoh maftun boʻlgandir,

Taʼzim qil unga, u xoʻjayiningdir.

¹³Tir* xalqi hadyalar olib keladi,

Boylar sendan marhamat istaydi.

¹⁴Saroyda malika naqadar goʻzal!

Liboslari oltin bilan bezatilgan.

¹⁵Naqshli libosida uni shoh huzuriga olib kelishadi,

Ortidan qizlar, uning dugonalari ergashib keladi⁺.

¹⁶Ular shod–xurramlik ichra keladi,

Shohning saroyiga ular kirib keladi.

¹⁷Ey shohim, oʻgʻillaring olgaylar otalaring oʻrnini,

Butun yurtda shahzodalar qilgaysan sen ularni.

¹⁸Qoʻshigʻim tufayli noming nasllar osha yashar,

Shu bois xalqlar seni to abad madh etarlar.

45–SANO

45¹Ijrochilar rahbariga. “Qizlar” kuyiga aytiladigan Koʻrax naslining* qoʻshigʻi⁺.

²Xudo bizning panohimiz, qudratimizdir,

Kulfatda qolganimizda doim madadkorimizdir⁺.

³Shu bois biz qoʻrqmaymiz hech ham

Yer ostin–ustin boʻlib ketsa ham,

Dengiz bagʻriga togʻlar qulab tushsa ham.

⁴Dengizlar oʻkirib, toshib ketsa ham,

Shiddatli toʻlqinlar togʻlarni titratsa ham

Biz qoʻrqmaymiz hech ham⁺.

⁵Bir daryo bor, uning suvlari

Shodlik olib kelar Xudo shahriga*,

Xudoyi Taoloning muqaddas makoniga⁺.

⁶Shaharda Xudo turgani uchun

Shahar qulamas aslo,

Tong otganda, Xudo yordamga keladi⁺.

⁷Xalqlar algʻov–dalgʻov boʻladi,

Shohliklar qulaydi.

Xudoning ovozi guldiraydi, yer erib ketadi⁺.

⁸Sarvari Olam biz bilandir,

Yoqbning Xudosi qalʼamizdir.

⁹Keling, Egamizning ishlarini koʻring,

Yer yuziga keltirgan kulfatni koʻring⁺.

¹⁰Butun olamda U jangni toʻxtatadi,

Yoyni parchalaydi, nayzani sindiradi,

Qalqonlarni* olovda yoqib, shunday deydi:⁺

¹¹“Toʻxtang, biling, Men Xudoman,

Xalqlar orasida Men yuksalgayman,

Yer yuzida Men yuksalgayman.”

¹²Sarvari Olam biz bilandir,

Yoqubning Xudosi qalʼamizdir.

46–SANO

46¹Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining* sanosi.

²Ey xalqlar! Hammangiz qarsak chaling,

Sevinch hayqiriqlari ila Xudoni kuylang!⁺

³Qoʻrqinchlidir Xudoyi Taolo — Egamiz,

Butun yer yuzida Udir ulugʻ Shohimiz⁺.

⁴Xalqlarni U bizga itoat ettirdi,

Elatlarni oyogʻimiz ostiga tashladi⁺.

⁵Oʻzi suygan Yoqbning faxrli mulkini

Egamiz biz uchun yurt qilib tanladi.

⁶Shodlik hayqiriqlari ostida Xudo taxtga chiqdi,

Karnay sadosi ostida Egamiz taxtiga oʻtirdi.

⁷Hamdu sano kuylang Xudoga, madhlar kuylang!

Ha, Shohimizga madhlar kuylang! Hamdu sano kuylang!

⁸Butun yer yuzining shohidir Xudo,

Unga ajoyib hamdu sano kuylang!⁺

⁹Jamiki uluslarning shohidir Xudo,

Muqaddas taxtida oʻtiribdi Xudo!

¹⁰Ibrohim Xudosining xalqi bilan birga

Toʻplanarlar xalqlarning hukmdorlari.

Zaminning shohlari* — Xudoniki,

Gʻoyat baland yuksalgandir U⁺.

47–SANO

47¹Koʻrax naslining* sanosi. Qoʻshiq.

²Egamiz buyukdir!

Egamiz Oʻz shahrida,

Ha, Oʻzining muqaddas togʻida*

Madhiyalarga loyiqdir!⁺

³Xudoning muqaddas togʻi yuksak va goʻzaldir,

Butun yer yuziga shodlik olib keladir!

Buyuk Shohning shahridagi,

Uning shimolidagi* Sion togʻi!*⁺

⁴Xudo Quddusning qoʻrgʻoni ichida turadi,

Uning qalʼasi boʻlib, Oʻzini namoyon etgan.

⁵Shohlar toʻplandilar,

Birgalashib Sion togʻiga qarshi yurdilar⁺.

⁶Uni koʻrdilar–u, shoshib qoldilar,

Vahimaga tushib, qochib qoldilar.

⁷Tugʻayotgan xotin tortganday dard

Oʻsha yerda ularni titroq bosdi⁺.

⁸Sharqdan shamol esib,

Tarshish* kemalarini parchalaganday,

Sen ularni qirib tashlading⁺.

⁹Xudo nima qilganini biz eshitdik.

Nima eshitgan boʻlsak, endi oʻshani

Xudoyimiz, Sarvari Olamning shahrida koʻrdik.

Bu shaharni Xudo to abad saqlar.

¹⁰Ey Xudo, Maʼbading ichida

Sodiq sevging haqida oʻylaymiz⁺.

¹¹Ey Xudo, madhing ham dongʻing kabi,

Yerning toʻrt tomoniga yoyilgan,

Oʻng qoʻling adolat ila toʻlib–toshgan⁺.

¹²Sening hukmlaringdan

Sion togʻi shod boʻlsin,

Yahudo shaharlari sevinsin!⁺

¹³Ey Isroil xalqi,

Quddus* tevaragida yuring.

Atrofida aylanib,

Uning minoralarini sanab chiqing.

¹⁴Sionning istehkomlariga eʼtibor bering,

Uning qoʻrgʻonlariga qarang!

Bularni koʻrib, kelgusi avlodlarga hikoya qiling:

¹⁵“Xudo oʻsha istehkomlarga oʻxshaydi.

U to abad bizning Xudoyimizdir,

U to abad bizning yoʻlboshchimiz boʻladi.”

48–SANO

48¹Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining* sanosi.

²Eshitinglar, ey xalqlar,

Quloq soling, olam ahli,⁺

³Ey insonlar, jamiki odamzod,

Boylaru faqirlar, quloq solingiz!

⁴Ogʻzimdan toʻkiladi dono soʻzlar,

Qalbimning mulohazalari ham idroklidir.

⁵Qulogʻimni hikmatga buraman,

Maʼnosini lira bilan anglataman⁺.

⁶Nega qoʻrqishim kerak qaro kunlarda?!

Nega qoʻrqishim kerak taʼqib qiluvchilar

Qabih ishlari bilan meni oʻrab olganlarida?!

⁷Ular mol–mulkiga ishonadilar,

Behisob boyliklari ila maqtanadilar⁺.

⁸Axir, hech kim hayotini* pul toʻlab qutqara olmas,

Yoki uning uchun Xudoga toʻlov berolmas⁺.

⁹Inson hayoti uchun toʻlov gʻoyat qimmatdir,

Hech qanday toʻlov yetarli boʻlmas.

¹⁰Yoʻqsa inson to abad yashardi,

Qabr yuzini aslo koʻrmasdi⁺.

¹¹Dononi qarang, ular ham oʻladi,

Ahmoq, bemaʼni birday halok boʻladi,

Ularning boyligi boshqalarga qoladi⁺.

¹²Yurtlarga oʻzlarining nomini berganda ham,

Mozor to abad uyi boʻlib qoladi,

Maskani nasldan naslga oʻtaveradi*.

¹³Boyligiga qaramay inson to abad qolmas,

Oʻladigan jonzotga oʻxshaydi ular⁺.

¹⁴Oʻzlariga ishonganlarning qismati shudir,

Ularning soʻzini maʼqullaganlarning taqdiri shudir:

¹⁵Ular qoʻylar kabi oʻliklar diyoriga haydaladilar,

Oʻlim ularning choʻponi boʻladi,

Tongda toʻgʻri insonlar ularning ustidan hukmron boʻladi,

Tanalari chirib ketadi,

Oʻliklar diyori* ularning qasri boʻladi.

¹⁶Oʻliklar diyori hukmidan Xudo meni qutqaradi,

Shubhasiz, U meni Oʻz yoniga oladi⁺.

¹⁷Birontasi boyib ketganda,

Uyining hashamati oshib ketganda,

Vahimaga tushma!

¹⁸Olamdan oʻtganda, u oʻzi bilan hech narsa olib ketmaydi,

Boyligi ham uning ortidan qabrga ergashib bormaydi⁺.

¹⁹Hayotligida oʻzini baxtiyor hisoblaydi,

Oshib–toshib yashagani uchun

Koʻplar unga hamdu sano aytadi.

²⁰U ham ota–bobolari yoniga ketadi,

Ular kabi yorugʻlikni boshqa koʻrmaydi⁺.

²¹Boyligi boʻla turib aqlsiz boʻlganlar

Oʻladigan jonzotga oʻxshaydilar⁺.

49–SANO

Osif* sanosi.

¹Xudolar Xudosi — Egamiz soʻylar,

Daʼvat qilar yer yuziga

Sharqdan gʻarbga qadar⁺.

²Xudo Oʻz nurini sochar Quddusdan* —

Goʻzallikda komil shahardan⁺.

³Xudoyimiz kelar, sukut saqlamas,

Uning oldida alanga yamlab yuborar,

Atrofida boʻron gʻazabdan quturar⁺.

⁴Oʻz xalqini hukm etmoq uchun

Yeru osmonni guvoh qilib chaqirar:⁺

⁵“Yigʻib keling Mening taqvodor xalqimni,

Qurbonlik orqali Men bilan ahd qilganlarni!”

⁶Samolar eʼlon qilar Xudoning odilligini,

Hakam Xudoning Oʻzidir⁺.

⁷Xudo aytar: “Eshit, ey xalqim, Men soʻzlayman,

Ey Isroil, senga qarshi guvohlik beraman,

Men Xudoman, sening Xudoyingman⁺.

⁸Keltirgan qurbonliklaring doimo oldimda.

Kuydirilgan qurbonliklaringdan shikoyat qilmayman⁺.

⁹Ogʻilingdagi buqangga muhtoj emasman,

Suruvingdagi echkingga ham zor emasman.

¹⁰Menikidir oʻrmondagi jamiki hayvon,

Minglab qirlardagi molu qoʻylar⁺.

¹¹Menikidir jamiki togʻdagi qushlar,

Menikidir daladagi barcha jonivorlar.

¹²Och qolsam ham, sendan ovqat soʻramasdim.

Axir, Menikidir olam, undagi hamma narsa⁺.

¹³Men buqa goʻshtini yeymanmi?!

Yoki echki qonini ichamanmi?!

¹⁴Men, Xudoga shukrona qurbonligini qil,

Men, Xudoyi Taologa ontingni ado qil⁺.

¹⁵Ogʻir kunda Menga iltijo qilgin,

Senga najot beraman,

Sen esa Menga maqtov aytasan.”⁺

¹⁶Fosiqqa esa Xudo shunday deydi:

“Ne haqing bor qonunlarimni tilga olmoqqa?!

Ne haqing bor ahdimni ogʻzingga olmoqqa?!

¹⁷Nafrat ila qaraysan–ku yoʻl–yoʻriqlarimga,

Otib tashlaysan–ku kalomlarimni orqangga!

¹⁸Oʻgʻrini koʻrganingda, doʻstlashasan u bilan,

Sherik boʻlib olasan zinokorlar bilan.

¹⁹Ogʻzing yomon soʻzlar uchun doim tayyordir,

Tilingning toʻqigani faqat yolgʻondir⁺.

²⁰Oʻtirib, birodaringga qarshi soʻylaysan,

Tugʻishganingga ham tuhmat qilasan.

²¹Shu ishlarni qilganingda, sukut saqladim,

Meni ham oʻzingga oʻxshagan, deb oʻylading.

Endi–chi, aybingni boʻyningga qoʻyib,

Seni hukm qilaman⁺.

²²Ey Meni unutganlar, bilib qoʻying,

Yoʻqsa sizlarni parcha–parcha qilaman,

Bironta najot berguvchi topilmaydi⁺.

²³Menga shukrona qurbonligi keltirganlar

Meni izzat qilgan boʻladi.

Men Oʻz najotimni

Toʻgʻri yoʻldan yurganlarga koʻrsataman.”

50–SANO

50¹⁻²Ijrochilar rahbariga. Natan paygʻambar kelib, Dovudning Botsheva bilan qilgan gunohini fosh etgandan keyin*, Dovudning aytgan sanosi⁺.

³Rahm qilgin menga, ey Xudo,

Sodiq sevging, cheksiz shafqating ila

Itoatsizligimni olib tashlagin⁺.

⁴Yuvib tashla barcha ayblarimni,

Poklagin gunohlarimdan⁺.

⁵Ha, oʻzimning itoatsizligimni bilaman,

Gunohim turar koʻz oʻngimda mudom⁺.

⁶Senga, yolgʻiz Senga qarshi gunoh qilganman,

Sening oldingda qabihliklarga qoʻl urganman,

Shu bois hukm qilganingda Sen barhaqsan,

Aybimni fosh etganingda doimo toʻgʻri boʻlib chiqasan⁺.

⁷Mana, gunohkor boʻlib tugʻilganman,

Onam qornidayoq gunohkor edim⁺.

⁸Biroq Sen samimiy, pok qalbni istaysan,

Asl donolikni Oʻzing menga oʻrgatgin*.

⁹Pokla meni issop oʻti* ila, toza boʻlayin,

Yuvgin meni, qordan ham oq boʻlayin⁺.

¹⁰Yana eshitay shodlik, quvonch xabarin,

Sen ezgan suyaklarim yana quvonsin.

¹¹Gunohlarimdan chetga ol koʻzlaringni,

Olib tashla ayblarimni.

¹²Ey Xudo, menda toza yurak yaratgin,

Sodiq qalbni menga yana bir bor bergin⁺.

¹³Huzuringdan meni uloqtirib tashlama,

Muqaddas Ruhingni mendan olma.

¹⁴Najoting shodligini menga qaytargin,

Itoat etishga menda istak uygʻotgin.

¹⁵Shunda itoatsizlarga Sening yoʻllaringni oʻrgataman,

Gunohkorlar qaytib keladilar Senga.

¹⁶Qon toʻkkanim uchun kechir meni, ey Xudo,

Najot berganingni sevinch ila kuylar tilim,

Ey najotkorim Xudo!⁺

¹⁷Lablarimni ochgin, ey Rabbiy,

Ogʻzim Seni madh aylasin.

¹⁸Qurbonlikni Sen xohlamaysan,

Qurbonlik kuydirganimda ham

Sen xush koʻrmagan boʻlarding⁺.

¹⁹Senga maʼqul qurbonligim ezilgan ruhdir,

Ezilgan, tavba qilgan yurakni

Sen rad etmaysan, ey Xudo⁺.

²⁰Lutfu karaming bilan Quddusni yashnatgin,

Sion shahri devorlarini qaytadan qurgin⁺.

²¹Shunda munosib qurbonliklar keltiriladi,

Kuydiriladigan qurbonliklar Seni mamnun qiladi,

Qurbongohingda buqalar nazr qilinadi⁺.

51–SANO

51¹⁻²Ijrochilar rahbariga. Edomlik Doyeg Shoulning oldiga borib: “Dovud Oximalekning uyida”, deb xabar bergandan keyin*, Dovudning aytgan qasidasi*⁺.

³Nechun maqtanasan yovuzliging ila, ey zoʻravon?!

Xudoning sodiqligi doim men bilan, axir!

⁴Balo keltiraman, deya reja qilasan,

Oʻtkir ustaraga oʻxshaydi tiling.

Aldashga sen mohirsan⁺.

⁵Ezgulikdan koʻra, yovuzlikni yoqtirasan,

Haqiqatni soʻylashdan koʻra, yolgʻonni afzal bilasan.

⁶Halok qiladigan soʻzlarni yaxshi koʻrasan,

Yolgʻonchi tilni sevasan.

⁷Xudo esa seni to abad halok qiladi,

Seni ushlab, chodiringdan tortib chiqaradi,

Tiriklar yurtidan yoʻq qilib tashlaydi⁺.

⁸Solihlar buni koʻrib, qoʻrqadi,

Fosiqning ustidan kuladi:⁺

⁹“Qarang, oʻsha odam Xudoni panohim deb bilmadi,

Moʻl–koʻl boyligiga umid bogʻladi,

Boshqalarni qirish tufayli kuchaydi.”⁺

¹⁰Men–chi, oʻxshayman Xudoning uyidagi

Koʻm–koʻk zaytun daraxtiga.

Xudoning sodiq sevgisiga

Men to abad umidimni bogʻlayman⁺.

¹¹Ey Xudo, Sening hamma qilganlaring uchun

Senga to abad shukur aytaman.

Taqvodorlaringning huzurida

Senga umid bogʻlayman,

Axir, Oʻzing yaxshisan!

52–SANO

52¹•Ijrochilar rahbariga. “Qaygʻu–alam” kuyiga aytiladigan Dovud qasidasi*.

²Ahmoqlar* oʻz koʻnglida: “Xudo yoʻq”, deydilar.

Ular yaramaslardir, qilmishi jirkanch ishlardir,

Yaxshilik qiluvchi biron zot yoʻqdir⁺.

³“Idrokli biron zot bormikan?

Bormikan Menga yuz burgan?” deya

Insonga Xudo samodan boqar⁺.

⁴Hammasi yoʻldan ozgan, birday buzilgan,

Yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir,

Hatto bironta ham yoʻq!⁺

⁵Ular idroksiz, badkirdor,

Xalqimni bir luqma nonday yeb yuboradi,

Hech qachon Xudoga sajda qilmaydi⁺.

⁶Ana, bosayotir ularni qattiq vahima,

Bunaqasini ilgari koʻrmagan ular.

Xudo sochib tashlar gʻanimlaringning suyaklarini.

Axir, Xudo rad etgan ularni!

Shu bois, ey Isroil, sen ularni sharmanda qilgansan⁺.

⁷Eh, Quddusdan* Isroilga najot kelsaydi!

Xudo Oʻz xalqini yana farovonlikka erishtirsaydi,

Shunda Yoqb nasli shod boʻlgay, Isroil sevingay!

53–SANO

53¹⁻²Ijrochilar rahbariga. Zifliklar Shoulning oldiga borib: “Dovud xalqimiz orasida yashirinib yuribdi”, deb xabar berganlaridan keyin*, Dovudning aytgan qasidasi*. Torli asboblar joʻrligida aytiladi⁺.

³Ey Xudo! Buyuk qudrating ila meni qutqargin!

Kuch–quvvating ila menga adolatli hukm chiqargin!

⁴Ey Xudo, eshitgin iltijoimni,

Tinglagin aytganlarimni!

⁵Begonalar qarshi qoʻzgʻaldi menga,

Zoʻravonlar qasd qilmoqchi jonimga,

Ular Seni pisand qilmaydilar⁺.

⁶Ey Xudo, menga madad berasan,

Ey Rabbiy, mening jonimni asraysan.

⁷Dushmanlarimning qabihliklari oʻz boshiga kelsin,

Sen sodiqsan, ularni qirib tashlagin!⁺

⁸Shod boʻlib, Senga qurbonlik keltiraman,

Oʻzing yaxshisan, ey Egam, Senga shukur aytaman!

⁹Saqlading har qanday kulfatdan meni,

Koʻzlarim koʻrdi dushmanlarim magʻlubiyatini⁺.

54–SANO

54¹Ijrochilar rahbariga. Torli asboblar joʻrligida aytiladigan Dovud qasidasi*.

²Ibodatimga quloq sol, ey Xudo,

Iltijoimni eʼtiborsiz qoldirma.

³⁻⁴Eshit meni, javob ber,

Dushmanlarim dagʻdagʻasi, fosiqlarning siquvi

Boshimga gʻam–kulfat keltiradi.

Ular gʻazablanib, mendan nafratlanadi.

Eh, oʻylarim qiynaydi meni,

Gʻam–tashvishlar qattiq ezadi⁺.

⁵Yuragim hasratga toʻladir,

Oʻlim vahimasi meni bosib keladir.

⁶Qoʻrquv, titroq menga kelmoqda,

Dahshat meni ezib bormoqda.

⁷“Qaniydi kaptar kabi, qanotim boʻlsa”, dedim,

“Uchib ketib, orom olgan boʻlardim.

⁸Haqiqatan, uzoqlarga uchib qutulardim,

Sahroda makon qilgan boʻlardim⁺.

⁹Quturgan shamolu boʻrondan qochib,

Oʻzimga boshpana topgani shoshilgan boʻlardim.”

¹⁰Ey Rabbiy, dushmanlarimni chalgʻit,

Ularning gaplarini chalkashtir.

Shaharda zoʻravonlik, janjalni koʻrib turibman⁺.

¹¹Fosiqlar kecha–kunduz shahar devori ustida izgʻiydi,

Yovuzlik, vahima shahar ichida yuz bermoqda.

¹²Shaharning oʻrtasida buzgʻunchilik,

Koʻchalaridan zulm va hiyla arimaydi.

¹³Gʻanimlarim meni haqorat qilganda edi,

Bunga bardoshim yetgan boʻlardi.

Dushmanim oʻzini mendan yuqori qoʻyganda edi,

Undan yashiringan boʻlardim.

¹⁴Ammo u mening tengim–ku,

Yaqin doʻstim hamda hamrohim–ku.

¹⁵U bilan dilkash doʻst edik,

Ey Xudo, Sening uyingdagi yigʻinda birga yurardik⁺.

¹⁶Uylari, yuraklari fosiqlikka toʻla boʻlgani uchun

Gʻanimlarim oʻlimga roʻbaroʻ boʻlsin,

Tiriklayin oʻliklar diyoriga* tushsin⁺.

¹⁷Men iltijo qilaman Xudoga,

Najot beradi Egam menga.

¹⁸Oqshom, sahar hamda kunduz

Dardu figʻonlarimni aytaman.

Egam mening ovozimni eshitadi.

¹⁹Garchi menga qarshilar koʻp boʻlsa ham,

Birorta ham zarar yetkazmay

Meni janglardan qutqaradi.

²⁰Azaldan taxtda oʻtirgan Xudo

Menga quloq tutib,

Dushmanlarimni magʻlub qiladi.

Axir, ular oʻz yoʻlidan qaytmadilar,

Xudodan ular qoʻrqmadilar⁺.

²¹Hamrohim oʻz doʻstiga qarshi qoʻlini koʻtardi,

Men bilan qilgan ahdiga u xiyonat qildi⁺.

²²Uning ogʻzidan bol tomadi,

Yuragi esa adovatga toʻla.

Soʻzlari moydan ham yoqimli,

Aslida qindan chiqqan qilichdaydir⁺.

²³Tashvishlaringni Egamizga topshirgin,

U senga tayanch boʻladi.

Egamiz hech qachon solihning yiqilishiga yoʻl qoʻymaydi⁺.

²⁴Ey Xudo, fosiqlarni Sen

Oʻliklar diyoriga uloqtirasan.

Qonxoʻr, xoin kimsalar aslo

Umrining yarmisini ham yashamaydi.

Men esa Senga umid bogʻlayman⁺.

55–SANO

55¹Ijrochilar rahbariga. Filist xalqi Dovudni Gat shahrida tutib olgandan keyin*, uning aytgan qoʻshigʻi. “Uzoqdagi jim kabutar” kuyiga aytiladi⁺.

²Shafqat qil menga, ey Xudo,

Odamlar meni taʼqib qilmoqda,

Gʻanimlarim kun boʻyi meni ezmoqda.

³Boʻhtonchilar kun boʻyi meni taʼqib qiladi,

Koʻplari menga hujum qiladi, ey Xudoyi Taolo!

⁴Qoʻrqqanimda Senga umid bogʻlayman.

⁵Ey Xudo, kalomingni madh etaman,

Sendan umid qilaman, qoʻrqmayman,

Bandang menga ne qila oladi?!⁺

⁶Gʻanimlarim har doim gapimni buzib koʻrsatadi,

Menga zarar yetkazmoq uchun fitnalar qiladi.

⁷Yovuz niyatda ortimdan pisib keladi,

Har bir qadamimni oʻlchab yuradi,

Ular hayotimga chek qoʻyishni istaydi⁺.

⁸Jinoyatlari uchun ularni uloqtir*,

Ey Xudo, gʻazabing ila ularni yerga ur!

⁹Sen qaygʻularimni hisobga olgansan,

Koʻz yoshlarimni idishingga solib yigʻib qoʻygin.

Axir, ularning har biri kitobingda yozilgan–ku!⁺

¹⁰Senga iltijo qilgan kunim

Dushmanlarim ortga chekinadi.

Ha, bilaman, Sen men tomonda.

¹¹Ey Xudo, kalomingni madh etaman,

Ha, Egam, Sening kalomingni men madh etaman.

¹²Sendan umid qilaman, qoʻrqmayman,

Bandang menga ne qila oladi?!

¹³Ey Xudo, Senga bergan ontimni bajarmogʻim shart,

Shukrona nazrlarimni Senga atayman⁺.

¹⁴Jonimni oʻlimdan qutqarib qolding,

Oyogʻimni qoqilishdan saqlading.

Shu bois, ey Xudo, Sening oldingda,

Hayot nurida yuraman⁺.

56–SANO

56¹•Ijrochilar rahbariga. Dovudning Shouldan qochib yurgan paytda gʻorda yashirinib qutulganidan keyin* aytgan qoʻshigʻi. “Xarob etma” kuyiga aytiladi⁺.

²Ey Xudo, rahm qilgin menga, rahm qil,

Mening jonim Senda panoh topadi.

Halokatli ofatlar oʻtib ketguncha

Men qanotlaring soyasida panoh topaman⁺.

³Yolvoraman Xudoyi Taologa,

Men uchun qasos oluvchi Xudoga*.

⁴Samodan najot yuborib, U meni qutqaradi,

Meni toptaydiganlarni sharmanda qiladi.

Xudo Oʻz sevgiyu sadoqatini yuboradi⁺.

⁵Men odamxoʻr sherlar* orasida yotgandayman.

Ularning tishlari nayzayu oʻq kabidir,

Ularning tillari keskir qilichdaydir⁺.

⁶Ey Xudo, falakdan ham yuqorida yuksalaver!

Shuhrating butun zamin uzra yoyilsin.

⁷Dushmanlarim oyoqlarimga tuzoq qoʻygan,

Qaygʻu–kulfatdan ruhim choʻkkan.

Ular soʻqmoqlarimda chuqur qazidi,

Oʻzlari qazigan chuqurga oʻzlari quladi⁺.

⁸Ey Xudo, yuragim Senga sodiq,

Ha, yuragim Senga sodiqdir!

Seni kuylab, qoʻshiq aytaman⁺.

⁹Uygʻongin, ey jonim!

Uygʻon, ey arfa, lira!

Tongni ham men uygʻotaman!⁺

¹⁰Ey Rabbiy, xalqlar orasida Senga shukrona aytaman,

Ellar orasida Senga hamdu sano kuylayman.

¹¹Sodiq sevging samolarday yuksakdir,

Sadoqating bulutlarga choʻzilgandir⁺.

¹²Ey Xudo, falakdan ham yuqorida yuksalaver!

Shuhrating butun zamin uzra yoyilsin.

57–SANO

57¹Ijrochilar rahbariga. “Xarob etma” kuyiga aytiladigan Dovud qoʻshigʻi⁺.

²Ey hukmdorlar! Nahot siz adolatli qaror chiqarasiz?!

Nahot sizlar toʻgʻrilik ila xalqlarni hukm qilasiz?!

³Yoʻq, axir, yuraklaringiz adolatsizlikka toʻla–ku!

Yer yuzida qoʻllaringiz zoʻravonlikni taqsimlaydi–ku!

⁴Fosiqlar onasining qornidayoq adashadi,

Yolgʻonchilar tugʻilishdanoq yoʻldan ozadi⁺.

⁵Ularning zahri ilonning zahriga oʻxshaydi.

Kar ilonday quloq solishni ular istamaydi⁺.

⁶Ilon oʻynatuvchining kuyini ular eshitmaydi,

Uning mahorat bilan chalgan kuyiga beparvo.

⁷Sindir ularning tishlarini, ey Xudo,

Sugʻurib ol sherlarning qoziq tishlarini, ey Egam!⁺

⁸Ular oqar suvday yoʻq boʻlib ketsin,

Ularning oʻqlari nishonga tegmaydigan boʻlsin.

⁹Balchiqqa botib ketgan shilliq qurtday boʻlsin,

Onasi qornidan oʻlik tugʻilib,

Hech qachon quyosh koʻrmagan chaqaloqday boʻlsin⁺.

¹⁰Yonayotgan tikan qozonni tez qizdirganday

Fosiqni shunchalik tez supurib yoʻq qilgin.

¹¹Fosiqdan oʻch olinganda, solih sevinadi,

Ularning qonida solih oyoqlarini yuvadi⁺.

¹²Odamlar aytar: “Shubhasiz, solihga mukofot bordir,

Yer yuzida hukm qiluvchi Xudo albatta bordir.”⁺

58–SANO

58¹Ijrochilar rahbariga. Shoul Dovudni oʻldirish uchun uning uyini kuzatishga kishi yuborgandan keyin*, Dovudning aytgan qoʻshigʻi. “Xarob etma” kuyiga aytiladi⁺.

²Gʻanimlarimdan meni qutqar, ey Xudoyim,

Menga qarshi turganlardan himoya qil meni⁺.

³Badkirdorlardan qutqargin meni,

Qonxoʻrlardan saqlagin meni.

⁴Qara, ular meni poylab yotarlar,

Zolimlar menga qarshi fitna qilarlar,

Garchi aybu gunohim boʻlmasa–da, ey Egam,⁺

⁵Garchi men haqsizlik qilmasam–da,

Ular menga qarshi hujum qilmoqqa tayyor.

Qoʻzgʻal Oʻzing, ahvolimni koʻr, kel yordamga.

⁶Ey Isroil xalqining Xudosi,

Ey Parvardigori Olam — Egam,

Qani, boʻl, barcha xalqlarni jazolagin,

Yovuz sotqinlarga shafqat qilmagin.

⁷Gʻanimlarim har kuni oqshomda qaytib keladi,

Itlarday uvullab, shahar izgʻiydi⁺.

⁸Qara, ogʻizlaridan qusuq chiqadi,

Tillaridan zahar soʻzlar chiqadi,

“Kim ham bizni eshitardi”, deya oʻylaydi.

⁹Ular ustidan Sen kulasan, ey Egam,

Hamma xalqlarni Sen masxaralaysan⁺.

¹⁰Senga intizorman, ey Qudratim,

Sen mening qalʼamsan, ey Xudo!⁺

¹¹Sodiq sevging ila, ey Xudoyim, menga madad berasan,

Koʻzlarimga dushmanlarim magʻlubiyatini koʻrsatasan⁺.

¹²Ularni oʻldirma, xalqim bu saboqni unutib qoʻyar,

Qudrating bilan ularni titrat,

Ey qalqonim Rabbiy, ularni koʻtarib ur⁺.

¹³Ularning ogʻzidan chiqqan gunohlar uchun,

Lablaridan chiqqan soʻzlar uchun

Oʻzlarining takabburligi orqali ilinsin.

Ular aytadigan laʼnat, yolgʻon uchun⁺

¹⁴Gʻazabing ila ularni yoʻq qilgin,

Bitta ham qoldirmay qirib tashlagin.

Shunda ey Xudo, Yoqb nasli ustidan hukmron ekanliging

Yerning toʻrt tomonida maʼlum boʻladi.

¹⁵Gʻanimlarim har kuni oqshomda qaytib keladi,

Itlarday uvullab, shahar izgʻiydi⁺.

¹⁶Ovqat izlab, daydib yuradi,

Agar toʻymasalar, irillaydi.

¹⁷Men esa Sening qudratingni tarannum etaman,

Sodiq sevgingni tongda sevinch ila kuylayman.

Sen mening qalʼam boʻlgansan,

Kulfatda qolganimda panohimsan⁺.

¹⁸Ey Qudratim, Seni kuylab madh qilaman,

Sen, ey Xudo, mening qalʼamsan,

Sodiq sevgisini koʻrsatuvchi Xudosan.

59–SANO

59¹⁻²•Ijrochilar rahbariga. Dovud Oram–Naxrayim* va Oram–Zoʻvo* xalqi bilan urush qilayotgan paytda* Yoʻab qaytib kelib, oʻn ikki ming Edomlikni Tuz vodiysida* oʻldirgandan keyin, Dovudning aytgan qoʻshigʻi. “Nilufar gul shahodati” kuyiga aytiladi. Taʼlim uchun⁺⁺.

³Ey Xudo, bizni tark etding,

Mudofaamizni yorib oʻtding,

Bizdan gʻazablanding,

Endi bizni oldingi holimizga qaytargin!⁺

⁴Yerni silkitding, yoriqlar ochding,

Yoriqlarni tuzatgin, yer tebranmoqda.

⁵Xalqingga koʻp azoblar berding,

Gandiraklab yursin deb, ichgani sharob* berding⁺.

⁶Ular kamon oʻqlaridan yashirinib olsin deya*,

Oʻzingdan qoʻrqqanlarga ishora berib, bayroq koʻrsatasan.

⁷Oʻng qoʻling ila gʻalaba ato qilgin,

Iltijoimizga javob bergin*,

Suyukli bandalaring najot topsin.

⁸Ey Xudo, Oʻz muqaddas makoningdan vaʼda bergansan*:

“Shodlanib, Shakamni* boʻlib tashlayman,

Suxot vodiysini* taqsimlab beraman⁺.

⁹Gilad Menikidir, Manashe* Menikidir,

Efrayim dubulgʻamdir, Yahudo* saltanat hassamdir.

¹⁰Moʻab Mening qoʻlyuvgichimdir,

Edom uzra chorigʻimni otaman*,

Olqishlang Meni, ey Filistlar!*”

¹¹Ey Xudo, qaniydi mustahkam shaharga* meni olib borsalar,

Edomga meni boshlab borsalar.

¹²Axir, bizni Oʻzing rad etding–ku!

Lashkarimizga yoʻlboshchilik qilmayapsan–ku endi!

¹³Dushmandan qutqarib, bizga yordam ber,

Insonning yordami butunlay behuda⁺.

¹⁴Ey Xudo, Sen bilan biz gʻolib boʻlamiz,

Dushmanlarimizni Sen yanchib tashlaysan.

60–SANO

60¹Ijrochilar rahbariga. Torli asboblar joʻrligida aytiladigan Dovud sanosi.

²Eshitgin, ey Xudo, ohu nolamni,

Tinglagin mening ibodatimni.

³Yerning u chetidan Senga yolvoraman,

Yuragim qon boʻlganda, Seni chaqiraman.

Yetib boʻlmas baland qoyaga meni olib chiqqin.

⁴Sen mening panohim boʻlgandirsan,

Dushmanimga qarshi mustahkam minorasan⁺.

⁵Chodiringda to abad maskan qilay,

Qanotlaring soyasida panoh topay⁺.

⁶Axir, ey Xudo, ontimni eshitgansan,

Nomingdan qoʻrqqanlarning mulkidan menga ato qilgansan.

⁷Shohning umrini uzaytirgin,

Nasllar osha hayotini davom ettirgin⁺.

⁸Ey Xudo, u to abad huzuringda taxtda oʻtirsin,

Sevging, sadoqating ila uni himoya qilgin.

⁹Shunda Senga har doim hamdu sano kuylayman,

Bergan ontimni har kuni ado etaman⁺.

61–SANO

61¹Ijrochilar rahbari Yodutunga*. Dovud sanosi⁺.

²Jonim yolgʻiz Xudoga muntazirdir,

Najot menga Xudodan keladi.

³Ha, Uning Oʻzi suyangan qoyam, najotimdir.

Qalʼam Udir, shu bois aslo qoqilmasman⁺.

⁴Ey dushmanlar, qachongacha meni turtasizlar?!

Liqillab turgan chetan devorga,

Qiyshaygan devorga hujum qilganday

Hammangiz menga yopishaverasizlarmi?!

⁵Sizning rejangiz obroʻyimni toʻkishdir.

Yolgʻon–yashiq gaplardan zavq olasiz,

Ogʻzingiz bilan duo qilasiz,

Ichingizda esa laʼnat oʻqiysiz⁺.

⁶Ey jonim, yolgʻiz Xudoga muntazir boʻlgin,

Umidim manbai Uning Oʻzidir.

⁷Yolgʻiz Xudodir suyangan qoyam, najotim,

Qalʼam Udir, shu bois qoqilmasman.

⁸Najotimu sharafim Xudodan kelar,

Qudratli qoyamu panohim Udir.

⁹Ey xalqim, umid qil Xudodan,

Yuragingni ochgin doimo Unga,

Bizning panohimiz Xudodir.

¹⁰Inson zoti bir nafasdir,

Ha, inson zoti yolgʻondir!

Agar tarozida tortib koʻrilsa,

Hammasi birga havodan ham yengil chiqadi.

Ularning aslo vazni yoʻqdir⁺.

¹¹Yulgʻichlikka ishonib qolma,

Talonchilikka behuda umid qilma,

Mabodo boyliging koʻpayib qolsa,

Boyligingga koʻngil bogʻlama⁺.

¹²Ey Xudo, Sen menga bir narsa aytding,

Shu ikki narsa haqida menga gapirding:

Sen qudratli Xudosan⁺.

¹³Ey Rabbiy, Sening sevging cheksizdir.

Shu bois Sen har bir insonni

Qilgan ishlariga koʻra, mukofotlaysan⁺.

62–SANO

62¹Dovud Yahudo choʻlida boʻlgandan keyin*, uning aytgan sanosi⁺.

²Ey Xudo, mening Xudoyimsan, intilaman Senga,

Quruq, toliqqan suvsiz tuproqday

Jonim tashnadir Senga,

Vujudim orzumanddir Senga⁺.

³Muqaddas maskaningda Senga nigoh tashladim,

Qudratingni, shuhratingni koʻrdim.

⁴Hayotdan afzal Sening sevging,

Tilimdan tushmas Senga madhiya⁺.

⁵Bir umr Seni olqishlayman,

Qoʻllarimni koʻtarib, Senga sajda qilaman⁺.

⁶Ilik bilan yogʻ yeganday jonim mamnun boʻladi,

Shodiyona qoʻshiqlar ila Seni madh qilaman.

⁷Oʻrnimda yotib ham, Seni eslayman,

Seni oʻylab, tunni qarshi olaman⁺.

⁸Oʻzing mening madadkorim boʻlding,

Qanotlaring soyasida sevinch ila kuylayman⁺.

⁹Sening ortingdan qolmay ergashaman,

Oʻng qoʻling meni mahkam tutadi.

¹⁰Jonimning payiga tushganlar

Yerning qaʼriga tushib yoʻq boʻlib ketadi⁺.

¹¹Ular qilichning damiga yoʻliqadi,

Chiyaboʻrilarga yem boʻladi.

¹²Shoh esa Xudodan sevinch topadi,

Xudo nomi bilan ont ichganlar Uni madh qiladi,

Yolgʻonchilarning ogʻzi esa yopiladi⁺.

63–SANO

63¹Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

²Ey Xudo, ovozimni eshitgin iltijo qilganimda,

Hayotimni dushman vahimasidan qutqargin⁺.

³Fosiqning fitnasidan meni yashirgin,

Badkirdorlar toʻdasidan himoya qilgin⁺.

⁴Ular tillarini shamshirday qayraydi,

Nishonga olib, zaharli soʻzlarini oʻqday otadi⁺.

⁵Aybsiz odamni pistirmadan turib otadi,

Hech qoʻrqmay, birdaniga unga oʻq uzadi⁺.

⁶Bir–birining qabih rejalarin qoʻllab–quvvatlaydi,

Yashirincha tuzoq qoʻyishga til biriktiradi,

“Buni kim ham koʻrardi”, deb oʻylaydi⁺.

⁷Ular adolatsizlikni qasd qiladi:

“Ajoyib reja tuzdik,

Niyatimizni hech kim bilmaydi”, deb aytadi.

⁸Xudo esa fosiqlarga oʻq uzadi,

Toʻsatdan ular yaralanadi⁺.

⁹Ularning tili oʻzlarining boshini yeydi,

Ularni koʻrganlar qaltirab ketadi⁺.

¹⁰Jamiki odamzod qoʻrqib qoladi,

Xudoning ishlarini ular eʼlon qiladi,

Xudoning qilganlari haqida oʻylab koʻradi.

¹¹Solihlar Egamiz tufayli sevinsin!

Solihlar Unda panoh topsin,

Hamma pokdil insonlar Uni madh etsin⁺.

64–SANO

64¹Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi. Qoʻshiq.

²Ey Quddusdagi* Xudo, Sen loyiqsan hamdu sanoga,

Senga bergan ontimizni bajo qilamiz⁺.

³Sensan ibodatlarga javob berguvchi,

Jamiki odamzod Senga keladi⁺.

⁴Gunoh ustimizdan* tantana qilgan,

Sen esa kechirasan gunohlarimizni*⁺.

⁵Qutlugʻ hovlimda yashasin deya,

Sen Oʻzing tanlab, olib kelgan inson

Naqadar baxtlidir!

Uyingning, muqaddas Maʼbadingning neʼmatlaridan

Biz bahramand boʻlamiz⁺.

⁶Gʻaroyib ishlar koʻrsatib,

Gʻalaba ila bizga javob berasan,

Ey najotkorimiz Xudo!

Yerning toʻrt tomonining,

Hamda eng uzoq dengizlarning umidi Sensan⁺.

⁷Kuch bilan Oʻzingni qurollantirgansan,

Qudrating ila togʻlarni joylashtirgansan.

⁸Dengizlar hayqirigʻini bostirasan,

Toʻlqinlar shovqinini tinchitasan.

Xalqlar shovqin–suroniga barham berasan⁺.

⁹Dunyoning u chetida yashovchilar

Moʻjizalaringdan qoʻrquvga tushadi.

Sharqdan gʻarbgacha xalqlar

Sening ishlaringni sevinch ila kuylaydi.

¹⁰Zaminni Sen sugʻorib parvarishlaysan,

Moʻl–koʻl qilib uni boyitasan.

Ey Xudo, daryolaring suvi limmo–limdir,

Insonlarni don–dun bilan taʼminlashni moʻljallagansan⁺.

¹¹Egatlarini qondirib sugʻorasan,

Baland joylarini Oʻzing tekislaysan,

Yomgʻir bilan tuprogʻini yumshatasan,

Hosiliga baraka berasan.

¹²Moʻl hosil bilan yilga toj kiygizasan,

Aravalaring yurgan yoʻllardan boylik oqadi.

¹³Choʻl sersuv oʻtloqzorlarga aylanadi,

Tepaliklar sevinchga burkanadi⁺.

¹⁴Yaylovlar qoʻy suruvlari bilan qoplanadi,

Vodiylar donlarga toʻladi,

Ular sevinchdan hayqirib qoʻshiq aytadi.

65–SANO

Ijrochilar rahbariga. Sano. Qoʻshiq.

¹Xudoga shodlik ila hayqiring,

Ey yer yuzidagi insonlar!⁺

²Xudoning ulugʻvorligini kuylang!

Unga ajoyib hamdu sanolar ayting!

³Xudoga aytinglar:

“Sening ishlaring naqadar gʻaroyib!

Qudrating buyukligidan

Dushmanlaring oldingda titrab tiz choʻkadi⁺.

⁴Butun zamin Senga sajda qiladi,

Ular Senga hamdu sano aytadi,

Ha, Oʻzingga hamdu sano kuylaydi.”⁺

⁵Kel! Xudo nima qilganini koʻrgin!

Inson manfaati uchun qilgan

Gʻaroyib ishlarini koʻrgin!⁺

⁶Xudo dengizni quruq yerga aylantirdi,

Ota–bobolarimiz bahrdan yurib oʻtdi*,

U yerda qilgan ishlaridan,

Xudo tufayli biz sevinamiz⁺.

⁷Qudrati ila to abad hukm suradi,

Koʻzlari xalqlarni kuzatib turadi,

Unga qarshi isyonchilar qoʻzgʻalmasin.

⁸Ey xalqlar, Xudoyimizga olqishlar ayting,

Uning hamdu sanosi yangrasin.

⁹U bizning hayotimizni saqlagan,

Oyoqlarimizni toyib ketishdan asragan.

¹⁰Ey Xudo, Sen bizni sinading,

Kumushni tozalaganday bizni tozalading⁺.

¹¹Bizni tuzoqqa yoʻliqtirding,

Yelkamizga ogʻir yuk ortding⁺.

¹²Aravalarni boshimiz uzra yurgizding,

Olov, suvlardan biz kechib oʻtdik,

Farovonlikka* bizni olib kelding⁺.

¹³Kuydiriladigan qurbonliklar bilan

Senga bergan ontimni ado etgani

Men Sening uyingga kelaman⁺.

¹⁴Kulfatda qolganimda ont ichgan edim,

Tilim vaʼda bergan, ogʻzim soʻylagan edi.

¹⁵Boʻrdoqilarni kuydirib, Senga qurbonlik qilaman.

Qoʻchqor, taka, buqalarni keltiraman.

Qurbonliklarning hidi samoga yetib boradi.

¹⁶Ey Xudodan qoʻrqqanlar, kelib eshitinglar,

Men uchun U nima qilganin soʻzlab berayin⁺.

¹⁷Madad soʻrab Xudoga yolvordim,

Uning hamdu sanosi hech tilimdan tushmadi.

¹⁸Yuragimda gunohim boʻlsa edi,

Meni aslo eshitmas edi Rabbiy⁺.

¹⁹Xudo meni tingladi,

Ibodat qilganimda, ovozimni eshitdi.

²⁰Xudoga olqishlar boʻlsin!

Ibodatimni U rad qilmadi,

Sodiq sevgisini mendan darigʻ tutmadi.

66–SANO

66¹Ijrochilar rahbariga. Torli asboblar joʻrligida aytiladigan sano. Qoʻshiq.

²Ey Xudo, mehribon boʻlgin, baraka bergin bizga,

Yuzing nurini sochgin lutf ila ustimizga,⁺

³Zaminda maʼlum boʻladi Sening yoʻllaring,

Jamiki xalqlar orasida maʼlum boʻladi Sening najoting⁺.

⁴Ey Xudo, xalqlar Seni madh qilsin,

Jamiki xalqlar Senga hamdu sano aytsin.

⁵Xalqlarni Sen odillik ila hukm qilasan,

Zamin uzra elatlarga yoʻlboshchilik qilasan,

Sevinsin xalqlar, shodlanib qoʻshiq aytsin⁺.

⁶Ey Xudo, xalqlar Seni madh qilsin,

Jamiki xalqlar Senga hamdu sano aytsin.

⁷Yer oʻz hosilini bersin,

Xudoyimizning Oʻzi bizga baraka bersin⁺.

⁸Ha, Xudo bizga baraka bersin!

Yerning toʻrt tomonidagi xalqlar Unga tiz choʻksin.

67–SANO

67¹Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi. Qoʻshiq.

²Qoʻzgʻalsin Xudo, tarqalib ketsin dushmanlari,

Oldidan qochib ketsin Undan nafratlanganlar⁺.

³Tutunni shamol tarqatgani kabi,

Xudo ularni haydab yuborsin.

Mum olovda erigani kabi,

Xudo oldida fosiq halok boʻlsin⁺.

⁴Solihlar esa xursand boʻlsin,

Xudo oldida shod boʻlsin,

Ular xursandlikka toʻlib–toshsin⁺.

⁵Xudoga hamdu sanolar kuylang,

Uning nomini tarannum eting.

U bulutlarni minib boradi,

Uni ulugʻlang.

U Egamizdir!

Huzurida shodlaning!⁺

⁶U Xudodir, makoni muqaddasdir,

Yetimlarning otasi, bevalar himoyachisidir⁺.

⁷Xudo yolgʻizlarni xonadonga joylashtiradi,

Asirlarni rohatga, erkinlikka olib chiqadi,

Isyonkorlar esa qaqragan yerga ega boʻladi⁺.

⁸Ey Xudo, Oʻz xalqingning oldida borganingda,

Sahro boʻylab yurish qilganingda,

Zamin titradi, osmon yomgʻirini quydi⁺.

⁹Sening huzuringda, ey Sinay togʻining Xudosi*,

Sening oldingda, ey Isroil xalqining Xudosi,

Zamin titradi, osmon yomgʻirini quydi⁺.

¹⁰Sen, ey Xudo, moʻl yomgʻir berding,

Toliqqan yeringga* qaytadan kuch ato etding.

¹¹Xalqing oʻsha yerda boshpana topdi,

Ey Xudo, himmatingdan muhtojlarni bahramand qilding.

¹²Rabbiydan amr keladi,

Ayollarning katta jamoasi xushxabarni eltadi:

¹³“Shohlaru lashkarlar shosha–pisha qochdi!”

Ha, Isroil ayollari chodirlarda oʻljani boʻlishib oladi!⁺

¹⁴Hatto uyda qolganlar uchun ham

Bordir kumush bilan qoplangan kaptar qanotlari,

Yaltiroq oltin bilan qoplangan kaptar patlari.

¹⁵Qodir Xudo shohlarni toʻzgʻitganda,

Zalmon togʻiga* qor yoqqanday boʻldi⁺.

¹⁶Ey Bashanning togʻi*, ulugʻvor togʻ,

Ey choʻqqilari koʻp togʻ, Bashanning togʻi!

¹⁷Ey choʻqqilari koʻp togʻ!

Xudo makon qilib tanlagan toqqa*

Nega hasad bilan qaraysan?

Egamiz to abad u yerda istiqomat qiladi⁺.

¹⁸Xudoning jang aravalari son–sanoqsizdir,

Rabbiy Sinaydan muqaddas makoniga keladi⁺.

¹⁹Yuksaklarga* chiqdi U,

Asirlarni ortidan ergashtirdi.

Xalqlardan hadyalar oldi,

Hatto gunohkor isyonchilardan ham tuhfalar oldi.

Axir, Parvardigor Egamiz u yerda yashaydi!⁺

²⁰Rabbiyga olqishlar boʻlsin,

U har kuni ogʻirligimizni koʻtaradi.

Xudo bizning najotimizdir⁺.

²¹Xudoyimiz — najot berguvchi Xudo,

Egamiz Rabbiy oʻlimdan qutqaradi.

²²Xudo shubhasiz dushmanlar boshini yanchadi,

Gunoh yoʻlidan yurgan odamning

Bosh suyaklarini ham ezadi⁺.

²³Rabbiy shunday deydi:

“Dushmanlaringni Bashandan qaytarib kelaman,

Ularni dengiz tubidan olib kelaman⁺.

²⁴Oyogʻingni dushmanlaring qoniga botirasan,

Itlaring ham dushman qonini yalab,

Oʻz ulushini oladi.”⁺

²⁵Ey Xudo, zafarli karvoning koʻrinmoqda!

Xudoyim, mening Shohim, Sening karvoning

Muqaddas makoningga borayotgani koʻrinmoqda!

²⁶Oldinda qoʻshiqchilar, orqada sozandalar,

Ularning oʻrtasida childirma chalgan qizlar kuylar:

²⁷“Olqishlar ayting Xudoga buyuk jamoa ichra,

Hamdu sanolar oʻqing Egamizga,

Ey Isroilning manbaidan paydo boʻlganlar!”

²⁸Ularning eng kichigi — Benyamin qabilasi oldinda keladi,

Ortidan toʻp boʻlib Yahudo shahzodalari keladi,

Zabulun, Naftali* shahzodalari ularga ergashadi⁺.

²⁹Ey Xudo, koʻrsatgin qudratingni!*

Ey Xudo, avvalgiday namoyon qil kuchingni!⁺

³⁰Quddusdagi Maʼbading haqi–hurmati

Shohlar Senga hadyalar keltiradi.

³¹Misrga, qamishzor orasidagi oʻsha yovvoyi hayvonga* tanbeh ber,

Xalqlarga, oʻsha buqalar podasiga, buzoqlariga tanbeh bergin.

Senga taʼzim qilib, kumushlarini nazr qilishsin.

Urushdan lazzatlanuvchi bu xalqlarni toʻzgʻitgin⁺.

³²Misrdan bronza keltiriladi*,

Habashiston* Senga qoʻllarin choʻzib, ey Xudo,

Oʻlpon toʻlashga shoshilib qoladi⁺.

³³⁻³⁴Xudoni tarannum eting, ey yer yuzi shohliklari,

Samolar — azaliy samolar uzra chiqqan,

Haybatli ovozi gulduragan

Rabbiyga hamdu sanolar kuylang⁺⁺.

³⁵Hammaga eʼlon qiling Xudoning qudratini,

Uning ulugʻvorligi Isroil ustidadir,

Uning qudrati samolardadir.

³⁶Xudo qoʻrqinchlidir Oʻzining muqaddas maskanida,

Isroil xalqining Xudosi kuch–qudrat berar Oʻz xalqiga.

Xudoga olqishlar boʻlsin!⁺

68–SANO

68¹Ijrochilar rahbariga. “Nilufar” kuyiga aytiladigan Dovud sanosi⁺.

²Ey Xudo, meni Oʻzing qutqar,

Suvlar boʻgʻzimga qadar koʻmdi⁺.

³Botqoqqa choʻkib borayotirman,

Oyogʻimni qoʻygani qattiq yer yoʻq.

Chuqur suvlarga botib ketdim,

Endi toʻlqinlar meni yutmoqda⁺.

⁴Madad soʻrab, sillam quridi,

Tomoqlarim qaqrab ketdi,

Ey Xudoyim, Seni kutib, koʻz nurim soʻndi⁺.

⁵Sababsiz mendan nafratlanganlar

Boshimdagi sochimdan ham koʻpdir.

Koʻpchilik sababsiz menga dushmandir,

Ular jonimga qasd qilmoqchilar.

Men oʻgʻirlamagan narsalarni ular,

Qaytib ber, deb meni majbur qilmoqdalar⁺.

⁶Ey Xudo, aqlsizligimni Oʻzing bilasan,

Ayblarim Sendan aslo yashirin emas.

⁷Ey Sarvari Olam — Rabbiy,

Sendan umid qilganlar

Men tufayli uyatga qolmasinlar.

Ey Isroil xalqining Xudosi,

Senga yuz burganlar

Men tufayli sharmanda boʻlmasinlar.

⁸Seni deb haqoratga chidadim,

Xijolatdan yuzim shuvut⁺.

⁹Aka–ukalarimga goʻyo begonadayman,

Tugʻishganlarim orasida musofirdayman⁺.

¹⁰Sening uyingga boʻlgan sevgim ichimni yondirar,

Seni haqoratlaganlar meni haqorat qilgan boʻlar⁺.

¹¹Faryod qilib, roʻza tutganimda,

Men masxara boʻldim.

¹²Kulfatda qolib, qanor kiyganimda*,

Ular ustimdan kuldilar.

¹³Shahar darvozasi oldida* oʻtirganlar

Meni gʻiybat qilarlar,

Mast–alastlar men toʻgʻrimda qoʻshiq aytarlar.

¹⁴Men esa, ey Egam, Senga ibodat qilaman.

Maʼqul vaqtda, sodiq sevging soyasida, ey Xudo,

Ishonchli najoting bilan javob ber menga.

¹⁵Meni qutqargin, botqoqqa botib ketmay,

Mendan nafratlanganlardan xalos boʻlay,

Meni chuqur suvlardan saqlagin⁺.

¹⁶Toʻfon meni gʻarq qilmasin,

Tubsiz suvlar meni yutmasin,

Qabr menga ogʻzin ochmasin.

¹⁷Javob ber ibodatimga, ey Egam,

Naqadar ezgudir sodiq sevging,

Buyuk shafqating ila menga yuz burgin⁺.

¹⁸Men, qulingni jamolingdan bebahra qilma,

Kulfatda qolganman, javob ber tezda.

¹⁹Yaqinroq kel, qutqargin meni,

Dushmanlarimdan xalos qil meni.

²⁰Haqoratga duchor boʻlganim,

Sharmandayu sharmisor boʻlganim

Oʻzingga ravshan.

Hamma dushmanlarimni bilasan.

²¹Haqoratlar qalbimni yaralab,

Tushkunlikka tushirdi.

Bir hamdard izladim, hech kim yoʻq edi,

Tasalli beruvchi izladim–u, topmadim.

²²Ovqatimga ular zahar soldilar,

Chanqaganimda menga uzum sirkasi berdilar⁺.

²³Dasturxonlari oʻzlariga tuzoq boʻlsin,

Hamtovoqlari uchun qopqon boʻlsin⁺.

²⁴Koʻz nurlari soʻnsin, koʻrmay qolsin,

Bellari to abad bukchayib qolsin⁺.

²⁵Ular ustiga gʻazabingni sochgin,

Qahring alanga olib, ularni yutib yuborsin.

²⁶Ularning makoni tashlandiq boʻlib qolsin,

Chodirlarida tirik bir jon qolmasin⁺.

²⁷Sen urgan insonlarni ular taʼqib qiladi,

Sen bergan yara azoblarini ular gʻiybat qiladi.

²⁸Gunohlari ustiga gunoh qoʻshgin,

Ularni Sen oqlamagin⁺.

²⁹Nomlari hayot kitobidan oʻchirilsin,

Solihlar bilan yonma–yon yozilmasin⁺.

³⁰Men azobda, kulfatda qolganman,

Ey Xudo, najoting meni himoya qilsin⁺.

³¹Nomini kuylab, Xudoni madh qilaman,

Shukur aytib, Uni maqtayman.

³²Qurbonlik qilingan buzoqdan, hatto buqadan koʻra,

Hamdlarim Egamni koʻproq mamnun qiladi⁺.

³³Mazlumlar buni koʻrib, sevinsin,

Xudoga intilayotganlar dadil boʻlsin.

³⁴Egamiz muhtojlarni eshitadi,

Asir boʻlgan xalqidan nafratlanmaydi.

³⁵Yeru osmon Egamizni madh aylasin,

Dengizlaru ulardagi jonzotlar Uni ulugʻlasin⁺.

³⁶Xudo Quddusga* najot beradi,

Yahudo shaharlarini qayta tiklaydi,

Xalq oʻrnashib, u yerni mulk qiladi⁺.

³⁷Xudo qullarining avlodi u yerni egallaydi,

Xudoni sevganlar u yerni maskan qiladi⁺.

69–SANO

69¹•Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi. Egamizdan madad soʻrab aytgan iltijosi⁺.

²Ey Xudo, najot ber menga,

Kelgin tezda, ey Egam, madad ber menga.

³Jonimga qasd qilganlar

Sharmandayu sharmisor boʻlsin!

Halokatimni istaganlar

Uyatga qolib, orqaga qaytsin!⁺

⁴“Holing qalay endi?!” deb meni masxaralaganlar

Sharmanda boʻlib, orqaga qaytsin⁺.

⁵Senga yuz burganlarning hammasi

Sen tufayli sevinch, shodlikka toʻlsin.

Sening najotingni sevganlar:

“Xudo yuksalaversin”, deb doim aytsin.

⁶Eh, men gʻarib, bechoraman,

Menga yordam berishga shoshil, ey Xudo!

Madadkorim, najotkorim Oʻzingsan,

Kechikmagin, ey Egam!⁺

70–SANO

70¹•Ey Egam, Senda men panoh topaman,

Sharmanda boʻlishimga aslo yoʻl qoʻymagin.

²Adolatlisan, meni xalos qil, qutqargin,

Quloq tut menga, najot bergin⁺.

³Mening panoh qoyam boʻlgin,

Har doim Senga bora olay.

Meni qutqarmoq uchun amr berding.

Chindan ham, Sen suyangan qoyamsan, qalʼamsan⁺.

⁴Ey Xudoyim, fosiqning qoʻlidan meni qutqargin,

Adolatsiz, zolim odamning iskanjasidan qutqargin⁺.

⁵Sen, ey Egam Rabbiy, mening umidimsan,

Yoshligimdan Senga umid bogʻlaganman⁺.

⁶Tugʻilganimdan buyon Senga suyandim,

Onamning qornidan meni olib chiqqansan,

Doimo Senga hamdu sano aytaman⁺.

⁷Hayotim koʻpchilikka oʻrnak boʻldi,

Chunki Sen mening mustahkam panohimsan.

⁸Ogʻzimdan aslo tushmas Senga hamdu sanolar,

Kun boʻyi shuhratingni eʼlon qilaman⁺.

⁹Keksaygan chogʻimda meni tashlab qoʻymagin,

Quvvatim ketganda, meni tark etmagin.

¹⁰Axir, dushmanlarim menga qarshi til biriktiradi,

Birga fitna qilib, meni oʻldirmoqchi boʻladi⁺.

¹¹Dushmanlarim aytar: “Xudo tark etgan uni,

Quvinglar, ushlanglar uni,

Uni qutqaradigan hech kimsa yoʻqdir.”⁺

¹²Ey Xudo, mendan uzoq ketmagin,

Tez kel, ey Xudoyim, menga madad ber!

¹³Meni ayblovchilar sharmandalikdan yerga kirib ketsin,

Menga zarar yetkazmoqchi boʻlganlar

Masxara boʻlsin, badnom boʻlsin⁺.

¹⁴Men esa doimo Senga umid bogʻlayman,

Yanada koʻp hamdu sano aytaman.

¹⁵Menga qilganlaringdan hayratga tushdim,

Adolatingni har kimga hikoya qilaveraman,

Najotingni kun boʻyi soʻylayveraman⁺.

¹⁶Qudratli ishlaringni madh qilaman, ey Egam Rabbiy,

Yolgʻiz Sening odilligingni madh qilaman.

¹⁷Ey Xudo, yoshligimdan Sen menga taʼlim bergansan,

Ajoyib ishlaringni hamon aytib yuraman.

¹⁸Sochlarim oqarib, keksayganimda,

Meni tark etmagin, ey Xudo!

Kelgusi avlodlarga kuching haqida aytay,

Mendan keyin keladiganlarga

Qudrating haqida aytib beray.

¹⁹Adolating samolarga yetadi, ey Xudo,

Buyuk ishlar qilding Sen,

Senga oʻxshagan kim bor, ey Xudo?!⁺

²⁰Duchor qilding meni koʻp kulfat, azoblarga,

Meni yana hayotga qaytarasan,

Yer ostidan yana meni chiqarib olasan⁺.

²¹Shuhratimni yana yuksaltirasan,

Menga yana taskin berasan.

²²Arfa chalib, Senga hamdu sano aytaman,

Sening sadoqatingni kuylayman, ey Xudoyim.

Lira chalib, Seni tarannum qilaman,

Ey Isroil xalqining Muqaddas Xudosi!⁺

²³Seni madh qilib kuylaganimda,

Shodlikdan hayqiraman.

Meni Sen qutqargansan.

²⁴Menga zarar yetkazmoqchi boʻlganlar

Sharmandayi sharmisor boʻldilar.

Kun boʻyi tilim adolating haqida soʻylaydi.

71–SANO

71¹Sulaymon sanosi.

Ey Xudo, shohga adolatingni bergin,

Shoh oʻgʻliga toʻgʻri hukm chiqarishni oʻrgatgin⁺.

²Sening xalqingni u adolat ila hukm etsin,

Bechoralarni u toʻgʻrilik bilan hukm etsin⁺.

³Togʻlar xalqqa rohat–farogʻat olib kelsin,

Tepaliklar haqiqat samarasini keltirsin.

⁴Shoh xalqning qashshoqlarini himoya qilsin,

Bechoralarning bolalariga najot bersin,

Zolimlarni ezib tashlasin⁺.

⁵Nasllar osha quyoshu oy samoda turganday,

Uning umri ham shunchalik uzoq boʻlsin!*⁺

⁶Shohimiz oʻxshasin oʻrilgan dalaga,

Yoqqan huzurbaxsh yomgʻirga,

Yerni sugʻorgan sharros yomgʻirga⁺.

⁷Uning davrida solih yashnasin,

Dunyo turguncha moʻl–koʻlchilik boʻlsin⁺.

⁸U bir dengizdan ikkinchisiga qadar,

Furot daryosidan tortib,

Yer yuzining toʻrt tomoniga hukmronlik qiladi⁺.

⁹Shoh oldida choʻl qabilalari tiz choʻksin,

Uning dushmanlari tuproq yalasin⁺.

¹⁰Dengiz ortidagi yurtlarning shohlari,

Tarshish* shohlari unga oʻlpon olib kelsinlar.

Shava* hamda Savo* shohlari

Unga hadyalar keltirsinlar⁺.

¹¹Hamma shohlar unga taʼzim aylasin,

Hamma xalqlar unga xizmat qilsin⁺.

¹²Mazlum nola qilganda, shoh najot beradi,

Madadkori yoʻq bechorani u qutqaradi⁺.

¹³Zaif, bechoraga u shafqat koʻrsatadi,

Mazlumlarning hayotini saqlaydi.

¹⁴Mazlumlarni jabr–zulmdan xalos qiladi,

Mazlumlar qoni uning nazarida azizdir⁺.

¹⁵Shohning umri uzoq boʻlsin!

Shavaning oltini uniki boʻlsin,

Xalq doimo u uchun ibodat qilsin,

Kun boʻyi duo qilib, Xudodan baraka tilasin⁺.

¹⁶Yurtda don moʻl–koʻl boʻlsin,

Tepaliklar ustida don boshoqlari chayqalib tursin.

Lubnon togʻlarida boʻlgani kabi, hosili unumli boʻlsin.

Daladagi giyohlar kabi, shaharlari odamga toʻlsin⁺.

¹⁷Shohning nomi mangu yashasin,

Uning dongʻi quyosh turguncha bor boʻlsin,

Barcha xalqlar u orqali baraka topsin,

Xalqlar uni, baxtiyor, deb aytsin⁺.

¹⁸Isroil xalqining Xudosi — Egamizga olqishlar boʻlsin.

Ajoyib ishlar qiladigan yolgʻiz Udir⁺.

¹⁹Egamizning ulugʻvor nomiga to abad olqishlar boʻlsin,

Butun yer yuzi Uning shuhrati bilan toʻlsin.

Omin! Omin!⁺

²⁰Essay oʻgʻli Dovudning ibodatlari nihoyasiga yetdi.

72–SANO

Osif* sanosi.

¹Haqiqatan ham, Isroil xalqiga,

Yuragi pok boʻlganlarga Xudo himmat qilar⁺.

²Oyoqlarim toyib ketay, dedi,

Sal boʻlmasa sirpanib yiqilay, dedim.

³Fosiqning yashnayotganini koʻrganimda,

Takabburlarga hasad qildim⁺.

⁴Ular ogʻriq nimaligini bilmaydilar*,

Tanalari soppa–sogʻ, baquvvat.

⁵Boshqalarday ular dard tortmaydilar,

Boshqalarday ular azob chekmaydilar.

⁶Kiborlik ularning boʻynidagi marjon boʻladi,

Zoʻravonlikni ular libos qilib kiyib olgan.

⁷Ularning koʻzlarini yogʻ bosib qolgan,

Xayollarida ahmoqona niyatlar toʻlib–toshgan.

⁸Takabburlar masxaralab, xusumat bilan gapiradi,

Magʻrurlanib, zulm bilan tahdid qiladi.

⁹Fosiqlar ogʻizlari bilan osmonga daʼvo qiladi,

Tillari bilan yer yuzini mulk qilib oladi.

¹⁰Shu bois har kim ularga yuz buradi,

Ularning soʻzlarini suv kabi ichadi*.

¹¹Yana ular shunday deydilar:

“Xudo qanday qilib bila oladi?!

Xudoyi Taolo nimani ham bilardi?!”⁺

¹²Fosiqlar ana shunaqa!

Doimo betashvish boylik orttiradi.

¹³Ha, men bekorga yuragimni pok tutgan ekanman–da!

Aybsizman, deya bekorga qoʻllarimni yuvibman–da!⁺

¹⁴Axir, kun boʻyi azob tortaman,

Har kuni ertalab jazo olaman.

¹⁵Men ham fosiq gaplarni gapiraverganimda,

Sening sodiq farzandlaringga xoinlik qilgan boʻlar edim.

¹⁶Ammo bularni tushunay, desam,

Bu ish juda ham mashaqqatli tuyuldi.

¹⁷Xudoning muqaddas maskaniga kirdim,

Shundagina fosiqlar qismati ne boʻlishini tushundim⁺.

¹⁸Ey Xudo, chindan ham ularni sirpanchiq yerga qoʻygansan,

Ularni jarlikka uloqtirib, barbod qilasan⁺.

¹⁹Ular birdan qirilib ketadi,

Vahimadan qirilib, yoʻq boʻladi.

²⁰Ularning hayoti faqat tushdir,

Uygʻonganlarida unut boʻladi.

Sen ham qoʻzgʻalganingda, ey Rabbiy,

Ularning hayotiga chek qoʻyasan.

²¹Gʻamga toʻlgan paytlarimda,

Yuragimda dard paydo boʻlganda,

²²Men nodon, johil boʻlgan ekanman,

Qarshingda ongsiz hayvon kabi boʻlgan ekanman⁺.

²³Shunday boʻlsa ham, doimo Sen bilanman,

Sen oʻng qoʻlimdan ushlagansan.

²⁴Oʻgitlaring bilan menga yoʻl koʻrsatasan,

Oxiri meni shon–shuhrat ila kutib olasan.

²⁵Sendan boshqa kimim bor samoda?!

Sendan oʻzgasini istamasman yer yuzida⁺.

²⁶Ado boʻlishi mumkin tanamu yuragim,

Ammo Sen, ey Xudo, qalbimning quvvatisan,

Sen to abad barqarorligimsan⁺.

²⁷Sendan uzoq boʻlganlar halok boʻladi,

Qirib tashlaysan Senga sodiq boʻlmaganlarni.

²⁸Ey Xudo, Senga yaqin boʻlganim esa menga yaxshidir.

Ey Egam Rabbiy, Seni panohim qilib oldim,

Sening hamma ishlaringni aytib yuraman⁺.

73–SANO

Osif* qasidasi*.

¹Ey Xudo! Nechun bizni to abad rad etasan?!

Nechun yaylovdagi qoʻylaringga gʻazabingni sochasan?!⁺

²Azalda Oʻzingniki qilib olgan xalqingni yodingda tut.

Oʻzimning mulkim boʻlsin deb, qutqargan xalqingni,

Oʻzing maskan qilgan Sion togʻini yodingda tut⁺.

³Dahshatli bu xaroba tomon qadam bosib koʻr,

Qara, muqaddas maskandagi borini gʻanim yoʻq qildi.

⁴Gʻanimlaring shovqin–suroni muqaddas maskaningni toʻldirdi,

Bayroqlarini ular belgi qilib oʻrnatdi⁺.

⁵Oʻzlarini boltasi bor odamday tutdilar,

Oʻrmondagi daraxt kesuvchilarday tutdilar.

⁶Soʻngra boltayu bolgʻalar bilan

Parchaladilar uning oʻymakor ishlarini⁺.

⁷Muqaddas maskaningga oʻt qoʻydilar,

Sen ulugʻlanadigan makonni harom qildilar,

Maʼbadingni yer bilan bitta qildilar.

⁸“Ularni tamomila qirib tashlaymiz”, deb oʻz koʻnglida aytdilar,

Yurtdagi barcha sajdagohlarni yoqib tashladilar⁺.

⁹Bironta ham paygʻambar qolmadi,

Moʻjiza alomatlarini topa olmaymiz.

Qachongacha davom etar bu?

Birontamiz bilmaymiz⁺.

¹⁰Ey Xudo, qachongacha gʻanim Seni masxara qilar?!

Seni dushman to abad haqorat qilarmi?!

¹¹Nechun oʻng qoʻlingni ishga solmaysan?!

Qoʻlingni qoʻyningdan chiqarib,

Ularni qirib tashlagin!⁺

¹²Ey Xudo, azaldan mening Shohimsan,

Yer yuziga Sen najot olib kelasan⁺.

¹³Qudrating bilan dengizni boʻlgan Sensan,

Dengiz ajdarlarining boshini majaqlagansan⁺.

¹⁴Maxluq Levitanning* boshlarini ezib tashlagansan,

Choʻl jonzotlariga* uni yemish qilib bergansan.

¹⁵Buloqlaru anhorlarni ochgan Sensan,

Oqar daryolarni quritgan ham Sensan⁺.

¹⁶Kunduz Senikidir, tun ham Seniki,

Quyosh va oyni* bunyod etgansan⁺.

¹⁷Zaminning chegarasini Sen oʻrnatgansan,

Yoz va qishni ham oʻrnatgan Sensan⁺.

¹⁸Ey Egam, dushmanning masxaralashini,

Ahmoq odamlar Seni haqoratlashini yodingda tut.

¹⁹Kaptarlaring hayotini yovvoyi hayvonlarga berma,

Mazlum xalqingning hayotini to abad unutma⁺.

²⁰Biz bilan qilgan ahdingni esla,

Yurtdagi zulmat joylar zoʻravonlikka toʻla⁺.

²¹Sharmandalikka mazlum duchor boʻlmasin,

Faqiru bechora Senga hamdu sano aytsin.

²²Qani, ey Xudo, daʼvoingni isbot qilgin,

Ahmoqlar kun boʻyi Seni masxara qilishini yodda tut.

²³Dushmanlaring shovqin–suroni koʻtarilaveradi,

Ularning baqir–chaqirigʻini eʼtiborsiz qoldirma⁺.

74–SANO

74¹Ijrochilar rahbariga. “Xarob etma” kuyiga aytiladigan Osif* sanosi. Qoʻshiq⁺.

²Ey Xudo, Senga shukurlar aytamiz,

Shukurlar aytamiz, Sen bizga yaqinsan,

Moʻjizalaring haqida odamlar gapiradi.

³Xudo aytar: “Belgilangan vaqtni tanlayman,

Haqqoniylik bilan hukm qilaman⁺.

⁴Zamin va undagi insonlar titragan paytda

Zamin ustunlarini* mahkam ushlagan Menman.”⁺

⁵Maqtanchoqlarga Xudo aytar: “Maqtanmagin”,

Fosiqqa aytar: “Kuching bilan maqtanmagin.

⁶Gerdayib, samolarga kuchingni koʻrsatma,

Qaysarlarcha kiborlik bilan gapirma.”

⁷Hech kim sharqdan yoki gʻarbdan

Yoxud sahrodan insonni yuksaltira olmaydi.

⁸Hukm qiladigan Xudodir,

Birovni U yiqitar, boshqasini yuksaltirar⁺.

⁹Gʻazab kosasi Egamizning qoʻlida,

Ziravor qoʻshilgan koʻpikli sharobga* toʻla.

U sharobni quyadi,

Olamdagi jamiki fosiqlar esa

Quyqumigacha ichib tugatadi⁺.

¹⁰Men to abad Yoqbning Xudosi haqida gapiraman,

Uni hamdu sano ila tarannum etaman.

¹¹Xudo aytar: “Fosiqlarning kuchini qirqaman,

Solihlarning qudratini oshiraman.”⁺

75–SANO

75¹Ijrochilar rahbariga. Torli asboblar joʻrligida aytiladigan Osif* sanosi. Qoʻshiq.

²Yahudo yurtida Xudo mashhurdir,

Isroilda Uning nomi buyukdir.

³Uning chodiri Quddusdadir*,

Makoni Siondadir⁺.

⁴Oʻsha yerda sindirdi otashday oʻqlarni,

Qalqonu qilichni, jang qurollarini⁺.

⁵Ey Xudo, naqadar buyuksan!

Oʻljaga boy togʻlardan Sen ulugʻvorsan!

⁶Jasur askarlar oʻlja boʻlib yotibdi,

Ular oʻlim uyqusiga ketgan.

Bironta jangchining

Qoʻl koʻtarishga kuchi qolmadi⁺.

⁷Ey Yoqbning Xudosi! Sening hayqirigʻingdan,

Otlaru chavandozlar karaxt boʻlib yotibdi⁺.

⁸Chindan ham Sen qoʻrqinchlisan,

Kim bardosh bera olar Sening qarshingda,

Gʻazabing qoʻzgʻalgan paytda?!⁺

⁹⁻¹⁰Samolardan hukmingni eʼlon qilding!

Ey Xudo! Sen hukm qilay deb,

Olamdagi mazlumlarni qutqaray deb, qoʻzgʻalding.

Shunda yer yuzi qoʻrqib sukutda qoldi.

¹¹Insonga boʻlgan gʻazabing* Oʻzingga hamdu sano keltirar,

Gʻazabingdan qutulganlarni atrofingga toʻplaysan*.

¹²Egangiz Xudoga ontingizni ado qilinglar,

Qoʻrqinchli Xudoga atrofidagilari*

Hadyalar olib kelsinlar!⁺

¹³Xudo takabbur shahzodalarni boʻysundirib oladi,

Yer yuzi shohlarini qoʻrquvga soladi.

76–SANO

76¹Ijrochilar rahbari Yodutunga*. Osif* sanosi⁺.

²Faryod qilib, Xudoga yolvoraman,

Eshitgin meni, deb Xudoga hayqiraman*.

³Qaygʻuli kunimda Rabbiyga intildim,

Tunda qoʻllarimni koʻtarib iltijo qildim,

Jonim tasalli topishni rad etdi⁺.

⁴Ey Xudo, Seni oʻylaganimda, figʻon chekaman,

Ruhim zaiflashadi.

⁵Tun boʻyi Sen meni bedor qilding,

Soʻzlay olmayman azoblanganimdan.

⁶Oldingi kunlar haqida oʻylab yurdim,

Eski davrlarni eslab yurdim⁺.

⁷Tun boʻyi oʻzim bilan oʻzim suhbat qurdim*,

Qalbim xayolga berilib, ruhim soʻrab–surishtirdi:

⁸“Rabbiy to abad bizni rad etarmikan?

Hech qachon shafqat koʻrsatmasmikan?

⁹Uning sodiq sevgisi to abad yoʻqolganmi?

Uning vaʼdalari bir umrga tamom boʻlganmi?

¹⁰Xudo shafqatli boʻlishni unutib qoʻydimi?

Rahmdillik oʻrnini gʻazab egalladimi?”

¹¹Oʻzimga oʻzim dedim:

“Xudoyi Taolo oʻng qoʻli orqali

Endi bizga yordam bermayapti.

Bu mening kulfatimdir.”

¹²Ey Egam, ishlaringni men yodga olaman,

Azaliy moʻjizalaringni esga olaman⁺.

¹³Hamma ishlaringni xayolimdan oʻtkazaman,

Qudratli ishlaring haqida fikr yuritaman.

¹⁴Sening yoʻling, ey Xudo, muqaddasdir,

Qaysi xudo Senday buyukdir?!⁺

¹⁵Moʻjizalar yaratuvchi Xudo Sensan,

Xalqlar orasida qudratingni koʻrsatgan Sensan.

¹⁶Qudrating bilan Oʻz xalqingni,

Yoqb hamda Yusuf nasllarini qutqargansan.

¹⁷Ey Xudo, suvlar Seni koʻrganda,

Ha, suvlar Seni koʻrganda, qoʻrqib ketdilar,

Tubsiz dengizlar larzaga keldi!⁺

¹⁸Bulutlar yomgʻirin quydi,

Samolar gumburlab yangradi,

Oʻqlaring har tomonda

Yalt etib paydo boʻldi⁺.

¹⁹Gumbur–gumbur eshitildi quyun ichida,

Chaqmoqlaring olamni yoritdi,

Zamin titrab, tebrandi⁺.

²⁰Yoʻling dengiz orqali oʻtdi,

Soʻqmogʻing bahaybat suvlardan oʻtdi,

Izlaring esa koʻrinmas edi⁺.

²¹Xalqingni qoʻy suruviday yetaklab bording,

Muso, Horunni rahnamo qilib tanlading⁺.

77–SANO

Osif* qasidasi*.

¹Quloq soling, ey xalqim, oʻgitlarimga,

Quloq tuting ogʻzimdan chiqqan soʻzlarga.

²Ogʻzimni ochaman masalga,

Oʻtmishning sirli saboqlarin oʻrgataman sizga⁺.

³Bularni aytgan edi ota–bobolarimiz,

Ulardan eshitganmiz, bilamiz⁺.

⁴Egamizning hamdga loyiq ishlarini,

Uning qudratini, U qilgan ajoyibotlarni

Biz yashirmay aytamiz ota–bobolarimiz nasliga,

Hikoya qilamiz bolalarimizga⁺.

⁵Yoqb nasliga U farmon berdi,

Isroilga qonun tayinladi.

Ota–bobolarimizga amr berib:

“Bolalaringizga oʻrgating”, dedi*⁺.

⁶Toki kelajak nasllar bularni bilsin,

Bilsin hatto tugʻilmagan bolalar,

Oʻz navbatida bolalariga aytsin ular⁺.

⁷Bolalari ham umidini bogʻlasin Xudoga,

Xudoning ishlarini unutib qoʻymay,

Rioya etsin Uning amrlariga.

⁸Toki ular ota–bobolariga oʻxshab,

Oʻjar, isyonkor nasl boʻlmasin.

Yuragida Xudoga sadoqati boʻlmagan,

Ruhan beqaror nasl boʻlmasin⁺.

⁹Oʻq–yoy bilan qurollangan Efrayim jangchilari*

Jang kunida ortiga qaytdi*.

¹⁰Ular Xudoning ahdiga rioya qilmadilar,

Uning qonunlari boʻyicha yurishni rad etdilar.

¹¹Ular unutdilar Xudoning qilgan ishlarini,

Xudoning ularga koʻrsatgan moʻjizalarini⁺.

¹²Misr diyoridagi Zoʻvan tekisligida*,

Ularning ota–bobolari koʻz oʻngida

Xudo moʻjizalar koʻrsatgandi⁺.

¹³Dengizni yorib, oʻrtasidan ularni oʻtkazdi,

Suvlarni devor kabi tik qilib qoʻydi*⁺.

¹⁴Kunduzi ularni bulut orqali yetakladi,

Tun boʻyi alanga yorugʻi orqali yetakladi*⁺.

¹⁵U sahrodagi qoyalarni parchaladi,

Dengiz suviday moʻl suvni ularga berdi⁺.

¹⁶Qoyadan irmoqlarni chiqardi,

Suvlarni daryolarday oqizdi*.

¹⁷Ular sahroda Xudoyi Taologa qarshi isyon koʻtarib,

Unga qarshi gunoh qilaverdilar.

¹⁸Ular ataylab Xudoni sinadilar*,

Koʻngli tusagan ovqatni talab qildilar⁺.

¹⁹Ular Xudoga qarshi soʻzlab, dedilar:

“Sahroda Xudo bizga dasturxon yoza olarmidi?!

²⁰Mana, U qoyaga urganda, suv daryo–daryo boʻlib oqdi,

Irmoqlar toʻlib–toshdi.

Endi U Oʻz xalqiga non bera olarmikan?

Xalqini goʻsht bilan taʼminlay olarmikan?”

²¹Egamiz ularning gapini eshitib,

Qattiq gʻazabga mindi.

Yoqub nasliga qarshi gʻazab alangasini purkadi,

Ha, Isroil nasliga qarshi qahrini sochdi*⁺.

²²Ular Xudoga ishonmadilar,

Uning najotiga tayanmadilar.

²³Xudo samolardan turib amr berdi,

Osmon qopqalarini ochib yubordi⁺.

²⁴Ular yesin deb, manna* yogʻdirdi,

Osmonning donini ularga berdi⁺.

²⁵Odamzod farishtalar nonidan yedi,

Xudo ularga moʻl–koʻl taom yubordi.

²⁶U samolardan sharq shamolini estirdi,

Qudrati bilan janub shamoliga yoʻl koʻrsatdi.

²⁷U changday moʻl qilib, xalqiga goʻsht yogʻdirdi,

Ha, dengizdagi qumday moʻl qilib qushlar yogʻdirdi⁺.

²⁸Bularni ularning qarorgohiga yogʻdirdi,

Ularning chodirlari atrofiga tushirdi.

²⁹Ular toʻygunlaricha yedilar,

Xudo ularga koʻngillari tusaganini berdi⁺.

³⁰Biroq hali koʻngli tusaganiga toʻymagan,

Luqmalari hali ularning ogʻizlarida ekan,

³¹Xudo gʻazabini ularga sochdi,

Ularning kuchlilarini oʻldirdi,

Isroilning gulday yigitlarini yer tishlatdi*⁺.

³²Shularga qaramay, ular gunoh qilaverdilar,

Xudoning moʻjizalariga ishonmadilar⁺.

³³Xudo ularning kunlarini bir nafasday bitirdi,

Ularni vahimaga solib, umrlarini barbod qildi⁺.

³⁴Baʼzilarini Xudo oʻldirdi,

Shundagina qolganlari Unga intildi,

Tavba qilib, yana Xudoga qaytdi.

³⁵Ular shunday deb esladilar:

“Ha, Xudo suyangan qoyamiz,

Bizning qutqaruvchimiz Xudoyi Taolo.”⁺

³⁶Ammo Xudoga xushomad qilardilar,

Unga tillari bilan yolgʻon soʻzlashardi⁺.

³⁷Yuraklarida esa Xudoga sodiq emas edilar,

Uning ahdiga bevafolik qildilar⁺.

³⁸Xudo–chi, shafqat qildi,

Kechirdi ularning gunohlarini,

Qirib tashlamadi ularni.

Koʻpincha U gʻazabini bosdi,

Butun gʻazabini sochmadi⁺.

³⁹Xudo esladi: “Ular shunchaki bandalardir,

Esib, boshqa qaytib kelmas shamoldir.”⁺

⁴⁰Sahroda Xudoga qanchalar koʻp isyon qildilar!

Dashtu biyobonda Uni xafa qildilar⁺.

⁴¹Xudoni ular takror–takror sinadilar,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosini ranjitdilar.

⁴²Ular Xudoning qudratini,

Ularni dushmandan qutqargan kunni esdan chiqardilar.

⁴³Xudo Misrda koʻrsatgan moʻjizalarni,

Ha, Zoʻvan tekisligida* koʻrsatgan ajoyibotlarni unutdilar⁺.

⁴⁴Misrdagi daryolarni Xudo qonga aylantirdi,

Misrliklar irmoqlardan suv icholmay qoldi⁺.

⁴⁵Ularni yeb bitirsin deya, pashshalar galasini yubordi,

Yurtni vayron qilsin deya, qurbaqalar yubordi⁺.

⁴⁶Ularning hosilini Xudo chigirtkalarga* yem qildi,

Ularning mehnati mahsulini chigirtkalarga berdi⁺.

⁴⁷Uzumzorlarini doʻl bilan yakson qildi,

Shikamora–anjir daraxtlarini* jalada nobud etdi⁺.

⁴⁸Ularning chorvasini doʻlga duchor qildi,

Ularning podasini yashin alangasiga berdi⁺.

⁴⁹Kulfat elchilarini yuborganday

Xudo ularga alangali gʻazabini, qahrini,

Nafratini hamda musibatni sochdi⁺.

⁵⁰U Misrdan gʻazabini qaytarmadi,

Ularning jonlariga shafqat qilmadi,

Ularni vaboga duchor qildi.

⁵¹Misrning hamma toʻngʻich oʻgʻillarini nobud qildi*,

Ha, Xom avlodining* faxri,

Qut–baraka timsolini yoʻq qildi⁺.

⁵²Oʻz xalqini esa Xudo qoʻyday yetaklab chiqdi,

Ularni sahro boʻylab suruvday boshlab bordi⁺.

⁵³Egamiz eson–omon boshlab bordi,

Ular qoʻrqmadilar,

Ularning gʻanimlarini esa dengiz yutdi⁺.

⁵⁴Egamiz xalqini Oʻz muqaddas yurtiga,

Oʻz kuchi bilan qoʻlga kiritgan toqqa olib keldi⁺.

⁵⁵Oʻz xalqining oldidan boshqa xalqlarni* quvdi,

Ularning yurtini mulk qilib boʻlib berdi,

Isroil qabilalarini ularning chodirlarida oʻrnashtirdi⁺.

⁵⁶Ular hamon Xudoyi Taoloni sinardilar,

Unga qarshi isyon koʻtarib, farmonlariga boʻysunmadilar⁺.

⁵⁷Otalari kabi bevafolik qilib, xoinlik qildilar,

Yaroqsiz kamonga oʻxshab ishonchsiz chiqdilar⁺.

⁵⁸Sajdagohlari bilan ular Xudoni gʻazablantirdilar,

Butlari bilan Uning rashkini qoʻzgʻatdilar⁺.

⁵⁹Bularni eshitganda Xudo, gʻazabga mindi,

Shundan soʻng Isroilni tamom rad etdi.

⁶⁰U Shiloʻdagi* Oʻz maskanini,

Insonlar orasida tikkan Chodirini tark etdi⁺.

⁶¹Dushmanga asir qilib berdi Ahd sandigʻini,

Oʻzining qudratiyu shuhrati ramzini*.

⁶²Oʻz xalqini U qilichga roʻpara qildi,

Gʻazabini tanlagan xalqiga sochdi⁺.

⁶³Yigitlarini alanga yamlamay yutdi,

Qizlari nikoh qoʻshiqlarini aytolmay qoldi.

⁶⁴Ruhoniylari qilich tigʻidan yiqildi,

Ruhoniylarning bevalari aza tutolmay qoldi⁺.

⁶⁵Shunda Rabbiy qoʻzgʻaldi uyqudan uygʻonganday,

Sharobdan hayqirayotgan bahodirday⁺.

⁶⁶Dushmanlarini U tirqiratib quvdi,

Ularni abadiy sharmandalikka duchor qildi.

⁶⁷Yusuf naslini Xudo rad etdi,

Efrayim qabilasini* tanlamadi.

⁶⁸Uning oʻrniga Yahudo qabilasini*,

Oʻzi sevgan Sion togʻini tanladi*⁺.

⁶⁹Abadiy oʻrnatgan yer kurrasi kabi,

Samolar kabi, Oʻz muqaddas maskanini qurdi.

⁷⁰Xudo Oʻz quli Dovudni tanlab oldi,

Qoʻy qoʻrasidan uni chaqirib oldi⁺.

⁷¹U Dovudni sovliq qoʻy, qoʻzilarga choʻponlikdan oldi.

Oʻzining xalqi Isroilga,

Yoqub nasliga choʻpon qilib tayinladi⁺.

⁷²Dovud ularga halollik bilan choʻponlik qildi,

Mohirlik bilan ularni yetaklab bordi⁺.

78–SANO

Osif* sanosi.

¹Ey Xudo, begona xalqlar tanlagan yurtingni bosib oldi,

Ular muqaddas Maʼbadingni bulgʻadi,

Quddusni vayronaga aylantirdi⁺.

²Biz Sening qullaringmiz.

Ular qullaringning jasadlarini

Qushlarga yemish qilib berdilar.

Taqvodor xalqingning etini

Zamindagi yovvoyi hayvonlarga berdilar⁺.

³Quddus atroflarida ular qonimizni suvday toʻkdi,

Jasadlarni dafn qilishga biron zot qoldirmadi⁺.

⁴Qoʻshnilarimiz oldida masxara boʻldik,

Atrofimizdagilarga kulgi, oʻyinchoq boʻldik⁺.

⁵Ey Egam, qachongacha bizdan gʻazablanasan? To abadmi?

Qachongacha rashking alangaday yonadi⁺?

⁶Seni tan olmaydigan xalqlar uzra,

Senga sajda qilmaydigan shohliklar uzra

Gʻazabingni sochgin⁺.

⁷Ular xalqing Isroilni* yeb bitirdi,

Yurtini tashlandiq sahroga aylantirdi⁺.

⁸Bizga otalarimiz gunohlarini eslatma,

Bizga tezda shafqatingni koʻrsat,

Axir, biz oyoq osti boʻlib ketdik–ku!⁺

⁹Oʻz shuhrating haqi, bizga madad ber,

Ey najotkorimiz Xudo!

Oʻz noming haqi, bizni qutqar,

Gunohlarimizni kechir⁺.

¹⁰Nima uchun begona xalqlar:

“Qayerda ekan–a ularning Xudosi”, deya aytmogʻi kerak?!

Xalqlardan oʻch olganingni biz koʻraylik,

Axir, ular bizning qonimizni toʻkkan⁺.

¹¹Mahbuslarning figʻonini eshitgin,

Buyuk qudratingni namoyish qilib,

Oʻlimga mahkum boʻlganlarni qutqargin⁺.

¹²Ey Rabbiy, qoʻshni xalqlar Seni haqoratlagani uchun

Ularga yetti baravar qaytargin⁺.

¹³Biz Sening xalqing, yaylovdagi suruvingmiz,

Senga to abad shukur aytarmiz,

Nasldan naslga Seni takror madh qilarmiz⁺.

79–SANO

79¹Ijrochilar rahbariga. “Nilufar” kuyiga aytiladigan Osif* sanosi⁺.

²⁻³Tingla bizni, ey Isroilning Choʻponi,

Yusuf naslini* qoʻy suruviday yetaklab chiqqan Sensan,

Karublar orasida taxt qurgansan,

Efrayim, Benyamin, Manashe* oldida nuringni soch.

Qudratingni koʻrsat, bizni qutqargani kel⁺⁺.

⁴Ey Xudo, bizni oldingi holimizga qaytargin,

Jamoling bizga nurlarini sochsin, najot topaylik⁺.

⁵Ey Parvardigori Olam — Egamiz,

Qachongacha gʻazablanib, ibodatimizni rad etasan⁺?

⁶Koʻz yoshlar berding bizga non oʻrniga,

Chelak toʻla koʻz yoshlarni bizga ichirding⁺.

⁷Qoʻshnilar bizdan nafratlanishiga imkon berding,

Dushmanlarimiz bizni masxara qilmoqda.

⁸Ey Parvardigori Olam, bizni oldingi holimizga qaytargin,

Jamoling bizga nurlarini sochsin, najot topaylik⁺.

⁹Tok novdasini sugʻurganday,

Bizni Misrdan keltirding.

Begona xalqlarni quvib, bizni oʻtqazding⁺.

¹⁰Biz uchun tuproq tayyorlading,

Ildiz otib, yurtni toʻldirdik.

¹¹Togʻlar bizning soyamiz bilan qoplandi,

Bahaybat sadrlar ham novdalarimiz bilan qoplandi.

¹²Biz shoxlarimizni dengizgacha* yoydik,

Novdalarimiz Furot daryosigacha choʻzildi⁺.

¹³Nega endi bogʻning devorlarini buzib tashlading?

Oʻtgan–ketganlar mevalarini yulsin debmi⁺?

¹⁴Yovvoyi toʻngʻizlar uni xarob qiladi,

Yovvoyi jonivorlar* undan yeb qornini toʻygʻizadi.

¹⁵Qayt yana bizga, ey Parvardigori Olam!

Nazar solgin, qara samodan,

Bu tok novdasini qoʻriqlagin⁺.

¹⁶Oʻng qoʻling oʻtqazgan ildizni,

Oʻzing oʻstirgan novdani* qoʻriqlagin.

¹⁷Gʻanimlaring uzum tokingni qirqqan edi,

Uzum tokingni olovda yondirgan edi,

Gʻazabli boqishingdan ular yoʻq boʻlsin⁺.

¹⁸Oʻzing tanlaganingga,

Oʻzing uchun kuchli qilgan xalqqa* tayanch boʻlgin.

¹⁹Shunda biz hech qachon Sendan qaytmaymiz,

Senga sajda qilamiz, bizga hayot ato qil.

²⁰Ey Parvardigori Olam — Egamiz,

Bizni oldingi holimizga qaytargin,

Jamoling bizga nurlarini sochsin, najot topaylik⁺.

80–SANO

80¹Ijrochilar rahbariga. Soz joʻrligida aytiladigan Osif* sanosi⁺.

²Xudoga, qudratimiz manbaiga

Sevinch bilan kuylang!

Yoqbning Xudosiga shodlik ila hayqiring!

³Qoʻshiq kuylang, doira cherting,

Xushovoz lira, arfa chaling.

⁴Burgʻu chaling yangi oy shodiyonasida,

Oy toʻlganda, bayram kunimizda*⁺.

⁵Isroil uchun bu qonundir,

Yoqub Xudosining farmonidir.

⁶Misr yurti ustiga bostirib borganda,

Xudo buni Isroilga* qonun qilib berdi.

Men notanish bir ovozni eshitdim:⁺

⁷“Yukni oldim yelkangizdan,

— deydi U. —

Qoʻllaringiz savatdan ozod boʻldi*⁺.

⁸Kulfatda Menga faryod qildingiz, sizni qutqardim,

Bulutlar orasidan sizlarga javob berdim,

Mariva suvlari boʻyida* sizlarni sinadim⁺.

⁹Eshiting, ey xalqim, tanbeh beraman sizga,

Ey Isroil, koshkiydi quloq solsangiz Menga!⁺

¹⁰Orangizda begona xudolar boʻlmasin,

Boshqa xudolarga sajda qilmanglar⁺.

¹¹Men sizlarning Egangiz Xudoman,

Sizlarni Misr yurtidan Men olib chiqqanman,

Ogʻzingizni katta oching, Men uni toʻldiraman.

¹²Ey xalqim, siz esa ovozimga quloq solmadingiz,

Ey Isroil, Menga itoat etishni rad etdingiz.

¹³Oʻz bilganingizcha yashang, deya

Yuraklaringizni oʻjarligicha qoldirdim⁺.

¹⁴Eh, qaniydi siz Menga quloq solsangiz,

Ey Isroil, Mening yoʻllarimdan yursangiz!⁺

¹⁵Tezda dushmanlaringizni boʻysundirardim,

Sizning gʻanimlaringizga zarba berardim.

¹⁶Men, Egangizdan nafratlanganlar

Qoʻrquvdan titrab, tiz choʻkkan boʻlardi,

Ularning halokati to abad davom etardi.

¹⁷Sizlarni bugʻdoyning eng yaxshisi bilan boqardim,

Qoyadan asal chiqarib, sizlarni toʻydirardim.”⁺

81–SANO

Osif* sanosi.

¹Xudo raislik qilar samodagi kengashida*,

U hukm chiqarar xudolar* orasida:⁺

²“Qachongacha sizlar nohaq hukm qilasiz?!

Fosiqqa tarafkashlik qilasiz?!⁺

³Zaif, yetimlarga adolat koʻrsating,

Mazlum, qashshoqlarning haqini himoya qiling⁺.

⁴Zaif, muhtojlarni qutqaring,

Fosiqning qoʻlidan ularni ozod eting⁺.

⁵Hech narsani bilmaysiz, tushunmaysiz,

Sizlar zulmatda yurasiz,

Zaminning poydevori* larzaga keladi⁺.

⁶Aytdimki: hammangiz xudolarsiz,

Xudoyi Taoloning oʻgʻillarisiz⁺.

⁷Ammo oddiy odamday oʻlib ketasiz,

Har qanday hukmdor kabi qulaysiz.”⁺

⁸Qani, ey Xudo, olamni hukm qil,

Zotan, hamma xalqlar Senikidir.

82–SANO

82¹Osif* sanosi. Qoʻshiq.

²Ey Xudo, sukut saqlamagin,

Jimjit boʻlma, ey Xudo, jim turmagin⁺.

³Dushmanlaring shovqin–suron solmoqda,

Gʻanimlaring isyon qilmoqda.

⁴Ayyorlik bilan ular xalqingga fitna qiladi,

Sen ardoqlaganlarga qarshi qasd qiladi⁺.

⁵Ular aytar: “Qani, oʻsha xalqning ildizini quritaylik,

To abad unutilsin Isroilning nomi.”⁺

⁶⁻⁸Edomliklar va Ismoil avlodlari,

Moʻabliklar* va Hojar nasllari*,

Gabol*, Ommon va Omolek* xalqlari,

Tir xalqi bilan Filistiya*

Til biriktirib, fitna qiladi,

Senga qarshi ittifoq tuzadi⁺⁺.

⁹Lut nasli* bilan ittifoq tuzib,

Ossuriya ham ularga qoʻshilgan edi⁺.

¹⁰Midiyonlarni jazolaganingday* ularni jazola,

Xishon daryosida Sisaro, Yobinni qirganingday* jazola⁺.

¹¹Ular En–Doʻrda halok boʻlgandilar,

Yerga tashlangan goʻngday boʻlgandilar⁺.

¹²Oriv va Zayovday* qilib, ularning yoʻlboshchilarini oʻldir,

Barcha shahzodalarini Zevax va Zalmunoday* qilgin⁺.

¹³Axir, ular: “Xudoning oʻtloqlarini

Oʻzimizniki qilib olaylik”, dedilar.

¹⁴Ey Xudoyim, ularni xazonday sovurgin,

Shamoldagi somonday ularni uchirgin⁺.

¹⁵⁻¹⁶Oʻrmonni alanga yondirganday,

Ularni boʻronlaring ila taʼqib qil.

Tepaliklarni olov bilan kuydirganday

Ularni dovullaring ila dahshatga sol⁺⁺.

¹⁷Yuzlarini sharmandalikdan qizartir,

Toki ular, ey Egam, Senga intilsin.

¹⁸Ular doim sharmanda boʻlib, qoʻrquvga tushsin,

Badnom boʻlib, yoʻq boʻlib ketsin.

¹⁹Ular bilsin Egamiz Sen ekaningni,

Yer yuzida buyuk hukmdor yolgʻiz Sen ekaningni⁺.

83–SANO

83¹Ijrochilar rahbariga. Soz joʻrligida aytiladigan Koʻrax naslining* sanosi⁺.

²Sening makoning ajoyibdir,

Ey Sarvari Olam!

³Ey Egam, Sening hovlingga kirmoqni

Jonim istar, hatto orziqar.

Ey barhayot Xudo! Qalbim,

Vujudim sevinch ila Senga kuylar⁺.

⁴Ey Sarvari Olam, Shohim, Xudoyim!

Qurbongohing yonida chumchuq ham bir uy topgan,

Polaponlarim uchun joy topay deya,

Qaldirgʻoch ham oʻzi uchun bir in qurgan⁺.

⁵Baxtlidir Sening uyingda istiqomat qiladiganlar,

Ular doim Senga hamdu sano aytarlar⁺.

⁶Baxtlidir Sendan qudrat olgan odamlar,

Quddusni chin dildan ziyorat qilishga intiladiganlar⁺.

⁷Qaqragan soylikdan* ular oʻtar ekanlar,

Buloqlar oqa boshlar,

Ilk yomgʻir bu yerni suv havzalariga* toʻldirar.

⁸Ular yurgan sari kuchayib borar,

Ey Xudo, ular Quddusda* huzuringda hozir boʻlar.

⁹Ey Parvardigori Olam — Egam, eshit ibodatimni,

Ey Yoqbning Xudosi, tinglagin meni.

¹⁰Ey Xudo, qara shohga — qalqonimizga,

Oʻzing moy surtib tanlaganga lutf qilgin⁺.

¹¹Sening hovlilaringda oʻtgan bir kun

Afzaldir boshqa yerda oʻtgan ming kundan.

Fosiqlarning chodirlarida yashagandan koʻra,

Boʻlsaydim, ey Xudoyim, Sening uyingda darvozabon.

¹²Ey Parvardigor Egam, quyosh va qalqonsan,

Sen bizga mehribonlik koʻrsatib, shon–shuhrat ato etasan.

Ey Egam, toʻgʻri yurganlardan

Neʼmatingni darigʻ tutmaysan⁺.

¹³Ey Sarvari Olam,

Sendan umid qilgan odam baxtlidir!⁺

84–SANO

84¹Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining* sanosi.

²Ey Egam, Oʻz yurtingga marhamat koʻrsatgansan,

Yoqb naslini yana farovonlikka erishtirgansan.

³Xalqingning ayblarini unutgansan,

Ularning gunohlarini kechirgansan⁺.

⁴Butun gʻazabingni jilovlading,

Qahru gʻazabingdan qaytding⁺.

⁵Ey najotkorimiz Xudo,

Oldingi holimizga bizni qaytargin,

Bizga qarshi boʻlgan gʻazabingni toʻxtatgin.

⁶Sen bizdan to abad gʻazablanasanmi?

Gʻazabingni nasllar osha sochaverasanmi⁺?

⁷Xalqim Menda sevinch topsin deya,

Bizga yana yangi hayot baxsh etmaysanmi?

⁸Ey Egam, bizga sodiq sevgingni koʻrsat,

Bizga najotingni ato qil.

⁹Parvardigor Egamiz aytayotganiga quloq solaman,

U Oʻz xalqiga, Oʻz taqvodorlariga tinchlik vaʼda qilayotir,

Endi ular bemaʼni yoʻllariga* qaytmasin.

¹⁰Shubhasiz, Egamizdan qoʻrqqanlarga

Uning Oʻzi najot berishga tayyor turadi,

Bizning yerimizda Uning ulugʻvorligi makon topadi.

¹¹Sevgi va haqiqat uchrashadi,

Adolat, tinchlik bir–biri ila oʻpishadi.

¹²Haqiqat zamindan oʻsib chiqadi,

Adolat samodan turib boqadi.

¹³Egamiz chindan neʼmatin yogʻdiradi,

Yerimiz oʻz hosilini beradi⁺.

¹⁴Adolat Egamizning oldida yuradi,

Uning qadamlari uchun yoʻl tayyorlaydi⁺.

85–SANO

Dovud ibodati.

¹Tinglagin, ey Egam, javob ber menga,

Men muhtoj hamda yoʻqsilman⁺.

²Taqvodorman, jonimni asragin,

Senga umid qilaman, men, qulingni qutqargin.

Sen mening Xudoyimsan.

³Shafqat qilgin menga, ey Rabbiy,

Kun boʻyi Senga iltijo qilmoqdaman.

⁴Men, qulingga shodlik baxsh etgin,

Ey Rabbiy, men Senga yuragimni ochaman⁺.

⁵Sen, ey Rabbiy, yaxshisan, kechirimlisan,

Senga iltijo qilganlarga

Sodiq sevgingni koʻrsatasan⁺.

⁶Ibodatimga quloq sol, ey Egam,

Shafqat soʻrab qilgan iltijoimga diqqat qil.

⁷Ogʻir kunda Senga iltijo qilaman,

Iltijolarimga Sen javob berasan⁺.

⁸Ey Rabbiy, xudolar orasida hech qaysisi Senga oʻxshamaydi,

Bironta buyuk ishni Seniki bilan qiyoslab boʻlmaydi⁺.

⁹Jamiki xalqlarni Sen yaratgansan,

Ey Rabbiy, ular kelib, Senga taʼzim qiladi,

Nomingga shuhrat keltiradi⁺.

¹⁰Zero, Sen buyuksan, moʻjizalar koʻrsatasan,

Sen tanho Xudosan⁺.

¹¹Yoʻlingni menga koʻrsat, ey Egam,

Toki toʻgʻri soʻqmoqlaringdan yuray,

Menga sobit qalb bergin,

Men Sendan qoʻrqayin⁺.

¹²Ey Rabbim Xudo, butun yuragim ila

Senga shukur aytaman!

To abad Sening nomingni ulugʻlayman.

¹³Menga boʻlgan sodiq sevging gʻoyat buyukdir,

Oʻliklar diyoridan* jonimni qutqargansan⁺.

¹⁴Ey Xudo, takabburlar menga hujum qilmoqda,

Zoʻravonlar toʻdasi jonim payiga tushgan.

Ular Senga aslo eʼtibor bermaydi⁺.

¹⁵Sen, ey Rabbiy, rahmdil va inoyatli,

Jahli tez chiqmaydigan Xudosan,

Sevging va sadoqating moʻldir⁺.

¹⁶Holimga boq, mehr–shafqat qil,

Men qulingman, Oʻz choʻringning oʻgʻliman.

Menga qudratingdan ato qil,

Meni qutqargin⁺.

¹⁷Marhamating alomatini menga koʻrsatgin,

Toki gʻanimlarim buni koʻrib, sharmanda boʻlsin.

Meni qoʻllab, tasalli bergansan, ey Egam⁺.

86–SANO

86¹Koʻrax naslining* sanosi. Qoʻshiq.

²Egamiz yaratgan shahar muqaddas togʻda* turibdi,

Yoqb naslining barcha maskanlaridan koʻra,

Egamiz Quddus* darvozalarini koʻproq sevadi⁺.

³Ey Xudoning shahri!

Sen toʻgʻringda Xudo ajoyib soʻzlar aytgan:⁺

⁴“Meni eʼtirof etadiganlar orasida

Misrni*, Bobilni, Filistiyani,

Tir* bilan Habashistonni* ham qayd etaman.

Odamlar ularni ham: «Quddusda tugʻilgan», deb aytadi.”

⁵Ha, Quddus haqida odamlar shu soʻzni aytadi:

“Har biri oʻsha yerda tugʻilgan,

Xudoyi Taoloning Oʻzi Quddusni mustahkam qiladi.”⁺

⁶Egamiz xalqlarning roʻyxatini tuzib:

“Bu odam ham Quddusda tugʻilgan”, deb yozadi.

⁷Xonish qilib, raqs tushib ular:

“Hayotim manbai Sendadir”, deb aytadi⁺.

87–SANO

87¹Ijrochilar rahbariga. Koʻrax naslining* sanosi. “Qaygʻu–alam” kuyiga aytiladigan qoʻshiq. Zerax urugʻidan boʻlgan Xamanning qasidasi*⁺.

²Ey Egam, najotkorim Xudo,

Kecha–kunduz faryod qilaman oldingda⁺.

³Ibodatim Senga yetib borsin,

Qulogʻingni dodimga tutgin.

⁴Hayotim kulfatga toʻla,

Oʻzim oʻliklar diyoriga* yaqinlashganman⁺.

⁵Meni qabrga tushganlar orasida hisoblaydilar,

Bemajollarga oʻxshab qolganman⁺.

⁶Murdalar orasiga tashlanganman,

Qabrda yotgan marhumlarga oʻxshayman,

Sen meni oʻshalarday unutgansan,

Ular Sening himoyangdan mahrumdirlar⁺.

⁷Sen tashlading meni qabrning eng tubiga,

Eng zulmat, chuqur joylarga⁺.

⁸Gʻazabing ustimdan zilday bosadi,

Qahring toʻlqinlari ila meni ezasan⁺.

⁹Yaqin doʻstlarimdan meni ayirding,

Ularga meni jirkanch qilding,

Qamalib qolganman, xalos boʻla olmayman⁺.

¹⁰Koʻzlarim nuri gʻamdan adoyi tamom boʻldi.

Ey Egam, har kuni* Senga iltijo qilaman,

Qoʻllarimni Sen tomon choʻzaman.

¹¹Moʻjizalaringni marhumlarga koʻrsatasanmi?!

Murdalar turib, Senga hamdu sano aytarmikan?!⁺

¹²Sening sodiq sevging qabrda eʼlon qilinarmi?!

Halokat diyorida* Sening sadoqating haqida aytilarmi?!

¹³Zulmat diyorida moʻjizalaring maʼlum boʻlarmi?!

Unutilganlar makonida* odilliging haqida soʻylanarmi?!⁺

¹⁴Ey Egam, men Senga faryod qilaman,

Ibodatim sahardanoq Senga yetib boradi⁺.

¹⁵Ey Egam, nechun meni rad qilasan?

Nechun mendan yuz oʻgirasan?

¹⁶Yoshligimdan buyon xastaman, oʻlim bilan yuzma–yuzman,

Vahimalaring qarshisida umidsiz qolganman*.

¹⁷Qahru gʻazabing meni ezib tashladi,

Vahimalaring meni adoyi tamom qildi⁺.

¹⁸Qahr–gʻazabing kun boʻyi meni toʻfonday oʻrab oladi,

Meni har tarafdan qurshab oladi⁺.

¹⁹Yaqin doʻstimdan, qoʻshnimdan meni ayirding,

Faqat zulmat mening sherigim boʻlib qoldi⁺.

88–SANO

88¹Zerax urugʻidan boʻlgan Etxanning qasidasi*⁺.

²Sening sodiq sevgingni, ey Egam, to abad kuylayman,

Barcha nasllarga sadoqatingni oʻz ogʻzim bilan eʼlon qilaman⁺.

³Bilaman, Sening sodiq sevging to abad mustahkamdir,

Sening sadoqating samolarday barqarordir.

⁴Sen shunday deding*:

“Oʻzim tanlaganim bilan ahd qilganman.

Ha, qulim Dovudga qasamyod qilganman:

⁵«Sening naslingni to abad mustahkam qilaman,

Taxtingni butun avlodlar osha oʻrnataman.»”⁺

⁶Ajoyibotlaringga, ey Egam, samolar hamdu sano aytsin,

Muqaddas malaklar Sening sadoqatingni kuylasin⁺.

⁷Ey Egam, samolarda Senga tenglashadigani bormikan?!

Ilohiy zotlardan* qaysi biri Senga oʻxsharkan?!⁺

⁸Ey Xudo, muqaddas malaklar davrasida* haybatlisan,

Taxting atrofidagilarning hammasidan qoʻrqinchlisan.

⁹Ey Parvardigori Olam — Egam,

Kim Senchalik qudratli, ey Egam?!

Sadoqating atrofingni oʻragan⁺.

¹⁰Asov dengizni yoʻlga solguvchi Sensan,

Toʻlqinlar quturganda bosguvchi Sensan⁺.

¹¹Jasadni ezganday maxluq Rahobni* ezding,

Qudratli qoʻling bilan gʻanimlaringni tarqatding⁺.

¹²Samolar Senikidir, zamin ham Senikidir,

Olamu undagi har narsa Senikidir,

Hammasini Sen mustahkam qurgansan⁺.

¹³Shimolu janubni ham Sen yaratgansan,

Tovur, Xermon togʻlari*

Sening noming tufayli shodlikdan kuylaydi⁺.

¹⁴Bilaging naqadar qudratlidir!

Qoʻling kuchli, oʻng qoʻling muzaffardir!

¹⁵Adolat va haqqoniyatdir taxtingning poydevori,

Oldingda yuradi sevgi va sadoqat⁺.

¹⁶Baxtlidir sevinch hayqiriqlarini bilgan xalq,

Ey Egam, huzuring nurida yurgan xalq baxtlidir!⁺

¹⁷Sening noming tufayli ular kun boʻyi sevinadi,

Sening adolating tufayli ular yuksaladi.

¹⁸Zotan, Sen ularning kuchi, shuhratisan,

Qudratimiz yuksalar Sening lutf–karamingdan.

¹⁹Ey Egam, qalqonimizni Sen tanlading,

Ey Isroil xalqining Muqaddas Xudosi,

Sen bizga shohimizni berding⁺.

²⁰Qadimda Sen taqvodorlaringga vahiyda aytdingki:

“Mashhur jangchiga Men kuch berdim,

Xalq orasidan yosh yigitni yuksaltirdim⁺.

²¹Qulim Dovudni Men topdim,

Muqaddas moyimni surtib uni tanladim*.

²²Mening qoʻlim doim uni quvvatlaydi,

Bilagim uni kuchli qiladi.

²³Gʻanim uni alday olmaydi,

Zolim uni qisa olmaydi.

²⁴Uning koʻz oʻngida dushmanlarini ezib tashlayman,

Uni yomon koʻrganlarni qirib tashlayman⁺.

²⁵Sadoqatim, sodiq sevgim u bilan boʻladi,

Men tufayli uning qudrati yuksaladi.

²⁶Uning qudratini dengiz uzra barqaror qilaman,

Uning hukmronligini daryolar uzra oʻrnataman⁺.

²⁷U Menga aytadi: «Sen Otamsan!

Xudoyimsan, najotim qoyasi Sensan.»⁺

²⁸Men uni toʻngʻich oʻgʻil qilib olaman*,

Yer yuzi shohlarining qudratlisi qilaman⁺.

²⁹Unga boʻlgan cheksiz sevgimda to abad sobit turaman,

U bilan qilgan ahdimni davom ettiraman⁺.

³⁰Uning naslini to abad mustahkam qilaman,

Uning taxti osmon turguncha turadi⁺.

³¹Bordi–yu, uning nasli qonunimdan yuz oʻgirsa,

Mening qoidalarim boʻyicha ular yurmasalar,

³²Agarda farmonlarimni buzsalar,

Mening amrlarimga rioya etmasalar,

³³Ularni itoatsizligi uchun xivich bilan jazolayman,

Gunohi uchun ularni tayoq bilan jazolayman⁺.

³⁴Dovuddan esa sevgimni darigʻ tutmayman,

Sadoqatimga aslo xiyonat etmayman⁺.

³⁵Men ahdimni buzmayman,

Aytgan soʻzimdan aslo qaytmayman.

³⁶Muqaddas nomim haqi ilk va soʻng marta ont ichdim,

Dovudni Men aslo aldamayman⁺.

³⁷Uning nasli to abad davom etadi,

Uning taxti qarshimda quyosh kabi turadi.

³⁸Oyga, samolardagi oʻsha sodiq guvohga oʻxshab,

Taxti to abad mahkam turadi.”⁺

³⁹Endi esa, ey Egam, Sen uni nafrat bilan rad etding,

Oʻzing shoh qilib tanlaganingdan gʻoyat gʻazablanding⁺.

⁴⁰Men — Oʻz quling bilan qilgan ahdingdan qaytding,

Uning tojini Sen tuproqqa qording⁺.

⁴¹Shaharlarining hamma devorlarini qulatding,

Qalʼalarini vayronaga aylantirding⁺.

⁴²Yoʻldan oʻtayotganlarning hammasi uni taladi,

Qoʻshni xalqlarga u masxara boʻldi.

⁴³Shohimizning dushmanlarini gʻolib qilding,

Uning hamma gʻanimlarini sevintirding.

⁴⁴Qilichining damini qaytarding,

Jangda unga Sen madad bermading.

⁴⁵Uning ulugʻvorligiga Sen chek qoʻyding,

Taxtini yerga uloqtirib yubording.

⁴⁶Yoshlik kunlarini qisqartirding,

Uni sharmandayu sharmisor qilding⁺.

⁴⁷Ey Egam, bu qachongacha davom etadi?

Oʻzingni bizdan to abad yashirasanmi?

Qachongacha gʻazabing otash kabi yonadi⁺?

⁴⁸Esingda tut, hayotim naqadar qisqa,

Ne uchun insonni behuda yaratding?!⁺

⁴⁹Qaysi inson oʻlimni koʻrmas ekan?!

Kim oʻliklar diyori* changalidan omon qolar ekan?!⁺

⁵⁰Ey Rabbiy, qani oldingi buyuk sevging?

Sadoqating ila buni Dovudga vaʼda bergan eding–ku!

⁵¹Ey Rabbiy, men, quling, qanchalar masxara boʻlganimni* yodingda tut.

Hamma xalqlarning haqoratlarini bagʻrimda koʻtarib yuribman–ku!

⁵²Ey Egam, dushmanlaring tanlagan shohingni masxaralaganini,

Uning har bir qadamini tahqir etganlarini yodda tut!

⁵³Egamizga to abad olqishlar boʻlsin!

Omin! Omin!⁺

89–SANO

89¹Xudo odami Musoning ibodati⁺.

²Ey Rabbiy, nasllar osha

Sen panohimiz boʻlgan eding⁺.

³Togʻlar hali paydo boʻlmasdan oldin,

Yeru olamni yaratmasingdan oldin,

Abadulabad Sen Xudosan⁺.

⁴Sen insonni tuproqqa qaytarasan*,

“Qaytinglar tuproqqa, ey bandalar”, deb aytasan⁺.

⁵Ming yil Sening nazaringda bir kundaydir,

Qisqa bir tun vaqtidaydir⁺.

⁶Sen odamlarni supurib tashlaysan,

Ular goʻyo tushga oʻxshaydi.

Ular tongda ungan yangi maysa kabidir.

Tongda maysa yangidan oʻsib chiqsa ham

Oqshomda soʻlib, xazon boʻladi⁺.

⁷Sening gʻazabingdan adoyi tamom boʻldik,

Qahringdan biz vahimaga tushdik.

⁸Gunohlarimizni Sen oldingga keltirding,

Yashirin gunohlarimizni nurlaring yoritib turadi⁺.

⁹Kunlarimiz Sening gʻazabing ostida oʻtadi,

Yillarimiz bir oh kabi, tez nihoyasiga yetadi.

¹⁰Kunlarimiz yetmish yil ekan,

Agar bardam boʻlsak, sakson yil ekan.

Eng ajoyib yillar zahmat, jafo bilan kecharkan,

Umrimiz tez oʻtar, oʻzimiz uchib ketarmiz⁺.

¹¹Sening gʻazabing qudratini kim bila olar?!

Qahring, Oʻzingga loyiq qoʻrquv kabi buyukdir.

¹²Umrimiz kunlarini sanashni bizga oʻrgatgin,

Toki biz dono qalbga ega boʻlaylik⁺.

¹³Kel, ey Egam! Qachongacha kutamiz?!

Oʻz qullaringga shafqat qilgin!

¹⁴Saharda sodiq sevging bilan bizni qondirgin,

Umrimiz boʻyi qoʻshiq aytib, xursand boʻlaylik.

¹⁵Kulfatlar koʻrdik koʻp kunlar,

Bizni qaygʻuga giriftor qilding qancha yillar,

Oʻsha kunlar evaziga bizni xursand qil.

¹⁶Biz, Oʻz qullaringga qudratli ishlaringni koʻrsatgin,

Bizning naslimiz ulugʻvorligingni koʻrsin.

¹⁷Ey Rabbimiz Xudo, lutf–karaming bizga yor boʻlsin,

Qilgan ishimiz baroridan kelsin,

Ha, ishlarimizga baraka bergin!⁺

90–SANO

90¹Xudoyi Taolo panohida yashaydiganlar

Qodir Xudo soyasida orom topar⁺.

²Men Egamga shunday deyman:

“Sen panohimsan, qalʼamsan,

Men umid bogʻlagan Xudoyimsan.”⁺

³Albatta U xalos etar seni ovchining tuzogʻidan,

Xalos etar seni qirgʻin keltiruvchi vabodan⁺.

⁴Seni U qanotlari ostiga olar,

Uning panohida bexatar boʻlasan,

Sadoqati bilan senga qalqon, devor boʻlar⁺.

⁵Shunda qoʻrqmaysan tunning vahimasidan,

Qoʻrqmaysan kunduzi uchgan oʻqdan,⁺

⁶Zulmatda bildirmay keladigan vabodan,

Qoq peshinda qirgʻin keltiruvchi oʻlatdan.

⁷Mingtasi chap yoningda yiqilib qoladi,

Oʻn mingtasi oʻng yoningda yiqilib qoladi,

Ammo bu kulfatlar senga yaqin kelmaydi.

⁸Faqat koʻzlaringni och, shunda koʻrasan

Fosiqning qanday jazo olganini⁺.

⁹⁻¹⁰Agar Egamizni panohing qilsang,

Boshingga biron baxtsizlik kelmas.

Xudoyi Taoloni qoʻrgʻoning qilsang,

Biron falokat chodiringga yoʻlamas⁺⁺.

¹¹U sen toʻgʻringda farishtalariga amr beradi,

Farishtalar hamma yoʻllaringni qoʻriqlaydi.

¹²Oyogʻing toshga qoqilib ketmasin deya,

Farishtalar qoʻllarida seni koʻtarib boradi⁺.

¹³Sher va zaharli ilon* ustidan bosib oʻtasan,

Yirtqich sher, ilonni oyogʻing bilan ezasan⁺.

¹⁴Egamiz shunday deydi:

“U Meni yaxshi koʻrgani uchun

Men uni qutqaraman.

Meni bilgani uchun

Men uni himoya qilaman⁺.

¹⁵U iltijo qilganda Men javob beraman,

Ogʻir kunlarida u bilan birga boʻlaman,

Uni qutqarib, unga izzat koʻrsataman⁺.

¹⁶Uzoq umr berib, uni mamnun qilaman,

Unga najot beraman.”⁺

91–SANO

91¹Sano. Shabbat kuni aytilgan qoʻshiq.

²Ey Egam, Senga shukur aytmoq yaxshidir,

Ey Xudoyi Taolo, Senga hamdu sano kuylamoq yaxshidir⁺.

³Eʼlon qilmoq yaxshidir subhidamda sodiq sevgingni,

Eʼlon qilmoq yaxshidir kechalari sadoqatingni.

⁴Yaxshidir aytmoq bularni musiqa chalib

Oʻn torli asbobda, lirada, arfa joʻrligida!

⁵Ey Egam, qudratli ishlaringdan men shodman,

Qilgan ishlaringdan xursand boʻlib kuylayman.

⁶Ey Egam, ishlaring naqadar buyukdir!

Oʻylaring juda ham terandir!⁺

⁷Aqlsiz kimsa buni bila olmaydi,

Ahmoq kimsa buni tushuna olmaydi:

⁸Garchi fosiqlar maysa kabi unib chiqsa ham,

Badkirdorlar gullab–yashnasa ham,

Ular to abad yoʻq boʻladi.

⁹Sen–chi, ey Egam, to abad ulugʻvorsan⁺.

¹⁰Ey Egam, dushmanlaring albatta yoʻq boʻladi,

Ular shubhasiz halok boʻladi.

Badkirdorlarning hammasi tarqalib ketadi.

¹¹Meni yovvoyi buqaday kuchli qilding,

Qudrating bilan menga qaytadan kuch ato etding*⁺.

¹²Dushmanlarim magʻlubiyatin koʻzlarim koʻrdi,

Badkirdorlar zavolin quloqlarim eshitdi⁺.

¹³Solihlar palma daraxtiday gullab–yashnaydi,

Lubnondagi sadr daraxtiday* yuksaladi⁺.

¹⁴Ular Egamizning uyiga oʻtqazilgan,

Xudoyimizning hovlisida ular yashnaydi⁺.

¹⁵Keksalikda ham hamon hosil beradi,

Yam–yashil, navqiron boʻlib turaveradi.

¹⁶Ular birgalikda shunday deb eʼlon qiladi:

“Egamiz odildir! U mening suyangan qoyamdir,

Unda nohaqlik yoʻqdir.”⁺

92–SANO

92¹Egamiz Shohdir, U ulugʻvorlikka burkangan,

Ulugʻvorlikka burkanib, qudrat bilan qurollangan.

Olamni mustahkam oʻrnatgan, olam aslo tebranmas⁺.

²Sening taxting qaror topgan azaldan,

Sen Oʻzing mavjudsan azaldan⁺.

³Dengizlar guvullamoqda, ey Egam,

Dengizlar hayqirmoqda, ey Egam,

Dengizlar toʻlqinlarini koʻtarmoqda⁺.

⁴Yuksakdagi Egamiz dengiz toʻlqinlaridan ham qudratliroqdir,

Bahaybat suvlarning pishqirishidan ham qudratliroqdir⁺.

⁵Sening farmonlaring sobitdir,

Uyingga muqaddaslik ziynatdir

Abadulabad, ey Egam!

93–SANO

93¹Ey Egam, Sen qasoskor Xudosan,

Ey qasoskor Xudo, nuringni soch!⁺

²Qani, boʻl, ey yer yuzini hukm etguvchi,

Magʻrurlarning jazosini ber⁺.

³Qachongacha fosiqlar tantana qilar?

Ey Egam, qachongacha⁺?

⁴Ogʻizlaridan balandparvoz soʻzlar otilib chiqyapti–ku!

Hamma badkirdorlar maqtanyapti–ku!

⁵Ey Egam, ular xalqingni ezyapti,

Oʻzing tanlagan elatingga zulm qilyapti⁺.

⁶Beva, musofirni ular oʻldiryapti,

Yetimlarni yoʻq qilyapti⁺.

⁷Ular aytyapti: “Egamiz koʻrmas,

Yoqbning Xudosi eʼtibor bermas.”⁺

⁸Tushunib oling, ey xalq orasidagi tentaklar.

Qachon sizlarga aql kirar, ey ahmoqlar?!

⁹Quloqni yaratgan eshitmaydimi?!

Koʻzni ato etgan koʻrmaydimi?!⁺

¹⁰Xalqlarga tanbeh beruvchi jazolamaydimi?!

Uning Oʻzi insonga oʻrgatadi–ku!⁺

¹¹Egamiz insonning niyatini anglaydi,

Niyatlarimiz behudaligini biladi.

¹²Ey Egam, baxtlidir Sening tanbehingni olganlar,

Baxtlidir Sening qonuningdan oʻrganuvchilar⁺.

¹³Yomon kunlardan ularni Sen omon saqlaysan.

Fosiq uchun chuqur qazilguncha ular omon boʻladilar.

¹⁴Ey Egam, Oʻz xalqingni tark etmaysan,

Oʻzing tanlagan elatingni tashlab qoʻymaysan⁺.

¹⁵Hukmning asosi yana adolat boʻladi,

Jamiki pokdillar adolatni qoʻllab–quvatlaydi.

¹⁶Fosiqlardan kim meni himoya qiladi?

Badkirdorlarga qarshi kim men tomon boʻladi?

¹⁷Ey Egam, agarda Sen menga yordam bermaganingda,

Mening jonim tezda oʻlim sukunatiga choʻkardi⁺.

¹⁸“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda,

Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi.

¹⁹Ichim xavotirga toʻlib ketganda,

Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

²⁰Zolim hukmdorlar Xudoga sherik boʻlarmi?!

Axir, ular farmonlari bilan kulfat keltiradi–ku!

²¹Ular solihlarga qarshi birlashadi,

Gunohsizlarni oʻlimga mahkum etadi⁺.

²²Ammo Egam mening qalʼamdir,

Mening panoh qoyam Xudodir⁺.

²³Fosiqligi uchun Egamiz ularni qirib tashlaydi,

Gunohlari uchun jazosini beradi.

Ha, Egamiz Xudo ularni ildizidan quritadi.

94–SANO

94¹Kelinglar, sevinch ila Egamizni kuylaylik,

Najotimiz Qoyasiga shodlik ila hayqiraylik⁺.

²Shukrona aytib, Uning huzuriga boraylik,

Unga qoʻshiqlar aytib, shodlikdan hayqiraylik.

³Zotan, Egamiz ulugʻ Xudodir,

Jamiki xudolar ustidan ulugʻ Shohdir⁺.

⁴Zaminning eng chuqur joylari Uning qoʻlidadir,

Togʻlarning choʻqqilari ham Unikidir.

⁵Unikidir Oʻzi yaratgan dengiz ham,

Qoʻli barpo qilgan quruq yer ham⁺.

⁶Kelinglar, taʼzim qilib, sajda etaylik,

Yaratgan Egamiz oldida tiz choʻkaylik⁺.

⁷U Xudoyimizdir, biz Uning yaylovidagi xalqmiz,

Biz Uning qoʻl ostidagi qoʻylarmiz.

Egamiz shunday deydi:

“Qaniydi, bugun Mening ovozimga quloq solsangiz!⁺

⁸Otalaringiz kabi tosh yurak boʻlmanglar.

Marivada, sahrodagi Massaxda* ular qilgan ishni qilmanglar.

⁹Otalaringiz Mening ishlarimni koʻrsa ham,

U yerda Meni sinab koʻrdilar.

¹⁰Qirq yil u nasldan nafratlanib*,

Shunday dedim: «Bu xalq Mendan yuz oʻgiradi,

Amrlarimga boʻysunishdan bosh tortadi.»

¹¹Shu bois gʻazablanib, ont ichdim:

«Ular farogʻat diyorimga kirmaydi», dedim*.”⁺

95–SANO

95¹•Ey olam, Egamizni tarannum eting!

Egamizga yangi bir qoʻshiq ayting⁺.

²Egamizni tarannum eting,

Unga olqishlar boʻlsin,

Uning bergan najotidan har kuni soʻylang⁺.

³Eʼlon qiling elatlar orasida Uning shuhratini,

Jamiki xalqlar orasida Uning ajoyibotlarini⁺.

⁴Egamiz buyukdir, koʻp maqtovga loyiqdir,

Jamiki xudolardan U izzatlidir⁺.

⁵Zotan, xalqlarning hamma xudolari butlardir,

Egamiz esa samolarni yaratgandir⁺.

⁶Shuhratu ulugʻvorlik Uning huzuridadir,

Qudratu goʻzallik Uning muqaddas maskanidadir.

⁷Egamizga hamdlar ayting, ey zamin xalqlari!

Egamizning qudratiyu shuhratiga hamdlar oʻqing!⁺

⁸Egamizning sharafiga sanolar ayting!

Nazrlar keltirib, Uning hovlisiga kiring!

⁹Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling!*

Ey zamin ahli, Uning oldida titrab turing!⁺

¹⁰Elatlar orasida aytingki: “Egamiz Shohdir!

Olam mustahkam oʻrnashgan, hech qachon tebranmaydi,

U xalqlarni haqqoniy hukm qilar.”⁺

¹¹Samolar shod boʻlsin, zamin quvonsin,

Dengizu undagi hamma jonzot guvullasin⁺.

¹²Dalalaru undagi har narsa sevinch ila joʻshsin,

Oʻrmondagi hamma daraxt shodlikdan qoʻshiq aytsin.

¹³Egamiz oldida ular qoʻshiq aytar, ana, U kelayotir,

Zaminni boshqarmoq uchun U kelayotir,

Olamni adolat ila U boshqarar,

Xalqlarni Oʻz haqiqati ila boshqarar⁺.

96–SANO

96¹Egamiz Shohdir, zamin quvonsin,

Dengiz ortidagi hamma yurtlar shod boʻlsin⁺.

²Bulutlar, zimziyo zulmat Uning atrofini oʻragan,

Adolatu haqiqat Uning taxtiga poydevor boʻlgan⁺.

³Egamiz olovini Oʻzidan oldin yuboradi,

Olovi har tarafdagi dushmanlarni yutadi⁺.

⁴Chaqmoqlari olamni yoritadi,

Zamin buni koʻrib titraydi⁺.

⁵Butun olamning Rabbiysi oldida,

Egamiz oldida togʻlar mumday eriydi⁺.

⁶Samolar eʼlon qiladi Uning adolatini,

Jamiki xalqlar koʻradi Uning ulugʻvorligini⁺.

⁷Butlarga sajda qiluvchilar,

Behuda sanamlari ila maqtanuvchilar

Sharmanda boʻladi.

Barcha xudolar Egamizga taʼzim qiladi⁺.

⁸Ey Egam! Sening adolatingdan

Yahudo shaharlari shod boʻladi,

Quddus* eshitib, quvonadi⁺.

⁹Ey Egam, yer yuzidagi buyuk hukmdor Sensan,

Hamma xudolardan Sen yuksalgansan⁺.

¹⁰Ey Egamizni sevganlar!

Yomonlikdan nafratlaning.

U taqvodorlarining jonlarini Oʻzi asraydi,

Fosiqlarning qoʻlidan ularni xalos etadi⁺.

¹¹Solihlarga nur sochilgay,

Yuragi poklar uzra shodlik yoyilgay⁺.

¹²Ey solihlar, Egamiz tufayli shodlaning,

Uning muqaddas nomini olqishlang!⁺

97–SANO

Sano.

¹Yangi bir qoʻshiq ayting Egamizga!

Axir, U ajoyib ishlar qildi.

Oʻzining oʻng qoʻli, muqaddas bilagi bilan zafar qozondi⁺.

²Egamiz zafarining dongʻini taratdi,

Xalqlarga najotini namoyon qildi.

³Isroil xalqiga boʻlgan sevgisiyu sadoqatini yodida tutdi.

Yerning toʻrt tomoni Xudoyimiz bergan najotni koʻrdi⁺.

⁴Ey zamin ahli, Egamizni olqishlab, xitob qiling,

Sevinchli kuy–qoʻshiqlar ila Unga xitob qiling⁺.

⁵Lira chalib, Egamizga hamdu sano kuylang,

Lira chalib, qoʻshiqlar ayting.

⁶Karnayu burgʻularni chaling,

Shohni — Egamizni olqishlab, xitob qiling⁺.

⁷Joʻsh ursin dengizu undagi hamma jonzot,

Joʻsh ursin olamu unda yashovchi hamma maxluqot⁺.

⁸Egamiz oldida daryolar qarsak chalsin,

Qirlar birga shodlanib qoʻshiq aytsin⁺.

⁹Zotan, Egamiz yerda hukm etgani kelmoqda,

U olamni toʻgʻri hukm etadi,

Adolat ila xalqlarni hukm qiladi⁺.

98–SANO

98¹Egamiz Shohdir, xalqlar titrasin!

Karublar orasida taxt qurgan U!

Zamin larzaga kelsin!⁺

²Egamiz Quddusda* ulugʻdir,

Jamiki xalqlar uzra yuksakdadir⁺.

³Uning nomi ulugʻ, haybatlidir!

Hamma Uni madh qilsin,

Zero, muqaddasdir U!

⁴Shoh qudratlidir, adolatparvardir,

U odillikni oʻrnatgan!

Yoqb nasli orasida

Adolatli va toʻgʻri hukm chiqargan!⁺

⁵Egamiz Xudoni ulugʻlanglar!

Uning poyiga sajda qilinglar.

Zero, muqaddasdir U!

⁶Muso va Horun Uning ruhoniylaridan edi,

Shomuil ham Egamizga iltijo qilganlardan biri edi.

Ular Egamizga iltijo qildi, U javob berdi⁺.

⁷Ustun shaklidagi bulut ichra ular bilan gaplashdi,

Ular Egamizning farmonlariga

Hamda U bergan qonunlariga rioya qilardi⁺.

⁸Ularga javob berding, ey Egamiz Xudo!

Sen ularni kechiruvchi Xudo boʻlding,

Ularni jazolading yomon yoʻldan ketganlarida⁺.

⁹Ulugʻlanglar Egamiz Xudoni!

Sajda qiling Unga muqaddas togʻida*.

Zero, muqaddasdir Egamiz Xudo!⁺

99–SANO

Shukronalik sanosi.

¹Ey zamin ahli, Egamizga shodlik ila hayqiring,⁺

²Xursand boʻlib Egamizga sajda qiling,

Shodlanib, qoʻshiq aytib, Uning huzuriga keling.

³Bilingki, Egamiz Xudodir,

Bizni yaratgan Udir, biz Unikimiz.

Biz Uning xalqimiz, yaylovidagi qoʻylarimiz⁺.

⁴Shukrona aytib, darvozalaridan kiring,

Hamdu sano aytib, hovlilariga kiring.

Shukrona aytib, Uning nomini olqishlang!⁺

⁵Egamiz yaxshidir,

Uning sodiq sevgisi abadiy davom etadi,

Sadoqati esa barcha nasllarga oʻtadi⁺.

100–SANO

Dovud sanosi.

¹Sadoqatingni, adolatingni kuylayman,

Seni, ey Egam, tarannum etaman⁺.

²Benuqson hayot kechirishni oʻrganaman,

Qachon bunga erishaman?

Pok yurak ila oʻz uyimda umr kechiraman⁺.

³Hech qanday yovuzlikka yoʻl qoʻymayman.

Qingʻir ishlardan nafratlanaman,

Men ularga hech qoʻshilmayman.

⁴Ters ishlarni rad qilaman,

Yomonlik mendan uzoq boʻladi.

⁵Doʻsti ortidan gʻiybat qiladiganni yoʻq qilaman,

Takabburlik bilan qaraydigan koʻzlarga,

Magʻrur yurakka aslo toqat qilmayman⁺.

⁶Yonimda istiqomat qilsinlar deya,

Yurtimning sodiq odamlariga xayrixoh boʻlaman.

Toʻgʻri yoʻldan yuradigan inson

Menga xizmat qiladi.

⁷Hiylagarlar mening saroyimda qolmaydi,

Yolgʻonchilar qarshimda turmaydi.

⁸Har saharda yurtdagi fosiqlarni qiraman,

Ey Egam, Sening shahringdan badkirdorlarni yoʻq qilaman⁺.

101–SANO

101¹Dard–alamga botganda, arzini Egamiz oldiga toʻkkan gʻaribning ibodati⁺.

²Eshitgin ibodatimni, ey Egam,

Yetib borsin Senga ohu nolam.

³Kulfatda qolganimda mendan yuz oʻgirma,

Menga quloq tutgin.

Chaqirganimda menga tez javob bergin.

⁴Umrim tutunday oʻtib ketdi,

Isitmadan butun tanam yonib ketyapti⁺.

⁵Yuragim qurigan oʻtday xazon boʻldi,

Biror narsa yeyishga istak yoʻqoldi⁺.

⁶Faryod qilib oh–nola chekaman,

Shu bois etim suyagimga yopishgan.

⁷Dashtdagi qushga oʻxshayman,

Vayronadagi boyoʻgʻli kabidirman⁺.

⁸Bedor boʻlib yotaman,

Tomda yolgʻiz qolgan qushga oʻxshayman.

⁹Gʻanimlarim doimo meni haqorat qiladi,

Meni masxaralovchilar

Ismimni laʼnat oʻqish uchun ishlatadi⁺.

¹⁰Kulni non kabi yemoqdaman,

Ichimligimga koʻz yoshlarimni qoʻshmoqdaman⁺.

¹¹Sening qahru gʻazabing tufayli shunday qilyapman,

Axir, meni koʻtarib, bir yonga uloqtirding.

¹²Oqshomgi koʻlankaga oʻxshaydi umrim,

Qurigan maysaday boʻlib qoldim⁺.

¹³Sen esa, ey Egam, to abad oʻtirasan taxtingda,

Nasllar osha Sening noming davom etar!⁺

¹⁴Qoʻzgʻalib, shafqat koʻrsatasan Quddusga*,

Unga marhamat koʻrsatish vaqti keldi,

Belgilangan vaqti–soati yetib keldi⁺.

¹⁵Uning toshlari ham Sening qullaring uchun qimmatbahodir,

Quddusning hatto tuprogʻiga ham mehribonlik qilamiz⁺.

¹⁶Xalqlar Egamizdan qoʻrqadi,

Uning shuhratidan yer yuzi shohlari titraydi⁺.

¹⁷Zero, Egamiz Quddusni barpo qiladi,

Oʻzining shuhrati ila zohir boʻladi⁺.

¹⁸Yoʻqsillarning ibodatiga U eʼtibor beradi,

Ularning iltijolarini rad etmaydi.

¹⁹Hali tugʻilmagan xalq ham Egamizga hamdu sano aytsin,

Kelajak nasl uchun bu yozib qoʻyilsin:⁺

²⁰⁻²¹Asirlarning nolasiga quloq solay deb,

Egamiz yuksakdagi muqaddas makonidan qaradi.

Oʻlimga mahkum boʻlganlarni qutqaray deb,

U osmondan zaminga nazar tashladi⁺⁺.

²²Shu bois Egamizning dongʻi Quddusda eʼlon qilinsin,

Unga Sionda hamdu sano aytilsin⁺.

²³Egamizga birga sajda qilgani

Xalqlaru shohliklar yigʻiladi.

²⁴Hali yosh paytimda Egam meni zaif qildi,

Kunlarimni Uning Oʻzi qisqartirdi.

²⁵Unga faryod qildim: “Ey Xudoyim,

Yosh umrimni xazon qilmagin,

Barcha nasllar osha Sen doimo borsan⁺.

²⁶Azalda zaminning poydevorini* Sen qoʻygansan,

Samolarni Oʻz qoʻllaring ila yaratgansan⁺.

²⁷Ular yoʻq boʻlib ketar, Sen turaverasan,

Yeru osmon kiyim kabi eskirib ketadi,

Toʻzib ketgan kiyimday ularni almashtirasan,

Hammasini tashlab yuborasan⁺.

²⁸Sen esa hech oʻzgarmassan,

Sen to abad yashaysan⁺.

²⁹Qullaringning farzandlari xavfsiz yashar,

Ularning nasli Sening huzuringda barqaror boʻlar.”⁺

102–SANO

Dovud sanosi.

¹Egamizni olqishlagin, ey jonim,

Uning muqaddas nomini olqishla, ey vujudim!⁺

²Egamizni olqishlagin, ey jonim,

Uning qilgan hamma yaxshiliklarini unutmagin!

³Hamma gunohlarimni U kechiradi,

Barcha xastaliklarimga U shifo beradi⁺.

⁴Meni qabrdan U qutqaradi,

Sevgi, shafqat ila menga toj kiygizadi⁺.

⁵Hayotimni* neʼmat ila U qondiradi,

Yoshligim burgutning kuchiday yangilanadi⁺.

⁶Egamiz toʻgʻri ish qiladi,

Mazlumlarga adolat qiladi.

⁷Oʻz yoʻllarini U Musoga maʼlum qilgan,

Ishlarini Isroil xalqiga namoyon etgan.

⁸Egamiz rahmdil, inoyatlidir,

Jahli tez chiqmaydi, sodiq sevgisi moʻldir⁺.

⁹U doimo bizni ayblamaydi,

Yoki to abad gʻazabini sochmaydi⁺.

¹⁰Bizni U gunohlarimizga qarab jazolamas,

Yomonliklarimizga qarab qaytarmas⁺.

¹¹Samolar zamindan naqadar balanddir!

Egamizning sodiq sevgisi ham

Undan qoʻrqqanlarga shunday yuksakdir!⁺

¹²Sharq gʻarbdan qanchalik uzoq boʻlsa,

Gunohlarimizni bizdan shu qadar uzoq qiladi⁺.

¹³Ota bolalariga shafqat qilganday,

Egamiz Oʻzidan qoʻrqqanlarga rahm qiladi⁺.

¹⁴Biz qanday yasalganimizni U biladi,

Biz tuproq ekanimizni* U yodida tutadi⁺.

¹⁵Insonmiz, maysaga oʻxshar umrimiz,

Dasht guliga oʻxshab gullaymiz⁺.

¹⁶Shamol esar, maysa yoʻq boʻlar,

Uni oʻz joyi eslamay qoʻyar⁺.

¹⁷Ammo Egamizning sodiq sevgisi

Abadulabad Undan qoʻrqqanlar bilan birgadir!

Uning sodiqligi esa ularning nasliga oʻtadi⁺.

¹⁸Ha, Egamiz sodiq qoladi Uning ahdiga rioya qilganlarga,

Uning amrlariga sadoqat ila itoat etganlarga⁺.

¹⁹Egamiz taxtini oʻrnatgandir samoda,

Uning shohligi hukmrondir hamma yerda⁺.

²⁰Egamizni olqishlang, ey Uning farishtalari,

Uning amrini ijro qiluvchi bahodirlar,

Uning soʻzlariga itoat etuvchilar!⁺

²¹Ey Egamizning samoviy lashkarlari!

Uning irodasini ijro etuvchi xizmatkorlari!

Egamizni olqishlang!

²²Ey Egamiz yaratganlarning hammasi!

U hukmron boʻlgan har bir joyda

Uni olqishlanglar!

Ey jonim! Egamizni olqishla!

103–SANO

103¹Egamni olqishla, ey jonim.

Ey Egam Xudo! Sen naqadar buyuksan,

Shuhratu ulugʻvorlikka burkangansan⁺.

²Yopinchiqqa oʻralganday nurga chulgʻangansan,

Samolarni bir chodir kabi yoygansan⁺.

³Osmondagi suvlar* uzra dargohingni qurgansan,

Bulutlarni jang aravasi qilasan,

Shamol qanotlarini minib ketasan⁺.

⁴Shamollarni Oʻzingga xabarchilar qilasan,

Lovullagan olovni xizmatkorlaring etasan⁺.

⁵Hech qachon tebranmasin deya,

Sen zaminning poydevorini* qoʻygansan,⁺

⁶Zaminni libosga oʻraganday,

Tubsiz suvlar ila oʻragan eding,

Hatto togʻlar choʻqqisini suvlar koʻmgan.

⁷Sening tahdidlaringdan suvlar chekinar,

Sen gumburlatgan sadodan ular qochar⁺.

⁸Suvlar togʻlar ustidan, vodiy boʻylab oqar

Sen ular uchun tayin etgan joyga.

⁹Bu suvlar toshmasin deb,

Yana yer yuzini qayta qoplamasin deb,

Sen chegara qoʻygansan!⁺

¹⁰Buloqlarni toshirding Sen soyliklardan,

Buloqlar oqib kelar togʻlar orasidan.

¹¹Jamiki yovvoyi hayvonlarni buloqlar sugʻoradi,

Yovvoyi eshaklar tashnaligini qondiradi.

¹²Oqar suvlar boʻyida qushlar in quradi,

Shoxlar orasidan ular sayraydi.

¹³Togʻlarni sugʻorasan yuqoridagi dargohingdan.

Zamin toʻla Sen oʻstirgan meva bilan.

¹⁴Chorva uchun Sen oʻt–oʻlan oʻstirasan,

Inson foydalansin deb, ekinlar oʻstirgansan,

Yeguligini tuproqdan olsin, deysan⁺.

¹⁵Sen berasan inson koʻnglini chogʻ qiluvchi sharobni,

Yuzga jilo beruvchi zaytun moyini,

Inson hayotiga quvvat beruvchi nonni⁺.

¹⁶Ey Egam, Sening daraxtlaring,

Ha, Oʻzing Lubnonda ekkan sadr daraxtlaring*

Suvga yaxshi qonadi.

¹⁷Qushlar daraxtlarda uya quradi,

Sarv daraxtida laylak uy qiladi.

¹⁸Togʻ echkisi baland togʻlarda yashar,

Boʻrsiqlar esa qoyalarda uya qurar⁺.

¹⁹Vaqtni belgilasin deb, oyni yaratding,

Quyosh ham biladi qachon botishin⁺.

²⁰Qorongʻilik choʻktirganingda, tun boʻlar,

Oʻrmondagi bor hayvon kezgani chiqar⁺.

²¹Sherlar oʻlja axtarib boʻkirar,

Oʻz rizq–roʻzini, ey Xudo, Sendan izlar⁺.

²²Quyosh chiqar, ular ortga qaytarlar,

Oʻzlarining inlarida yotarlar⁺.

²³Odamlar oʻz ishlariga chiqarlar,

Oqshomgacha yumushlari ila band boʻlarlar.

²⁴Ey Egam, ishlaring gʻoyat turli–tumandir!

Hammasini donolik ila yaratgansan,

Zamin Sen yaratganlaring ila toʻladir⁺.

²⁵Mana, buyuk, bepoyon dengiz,

Son–sanoqsiz yaratilganlar bilan toʻla,

Katta–kichik jonivorlar bor.

²⁶Kemalar dengizlarda qatnaydi.

Suvlarda oʻynasin deya,

Oʻsha maxluq Levitanni* yaratgansan.

²⁷Ey Egam! Oʻz vaqtida rizqimizni bersin deya,

Ularning hammasi Senga koʻz tikadi⁺.

²⁸Ularga rizqini berganingda, yigʻib oladi,

Qoʻllaringni ochganingda, ular yeb toʻyadi⁺.

²⁹Yuzingni yashirganingda esa ular vahimaga tushadi,

Jonlarini olganingda, oʻlib, tuproqqa qaytadi⁺.

³⁰Ruhingni* yuborganingda ular yaratiladi,

Yer yuziga yangidan hayot berasan⁺.

³¹Egamizning shuhrati to abad davom etsin,

Egamiz Oʻz yaratganlaridan xursand boʻlsin⁺.

³²Yerga U boqqanda, yer titrar,

Togʻlarga tekkanda, togʻlar tutun chiqarar⁺.

³³Hayot ekanman, Egamni tarannum etaman,

Bor ekanman, Xudoyimga hamdu sano kuylayman⁺.

³⁴U haqidagi oʻylarim xush kelsin Unga,

Zotan, sevinaman men Egam tufayli.

³⁵Yer yuzidan yoʻq boʻlsin gunohkorlar,

Boʻlmasin boshqa endi fosiqlar.

Egamni olqishla, ey jonim!

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

104–SANO

104¹•Egamizga shukur ayting, Unga sajda qiling,

Boshqa xalqlar orasida Uning ishlarini bildiring⁺.

²Tarannum qilib Uni, hamdu sano ila qoʻshiq ayting,

Uning jamiki ajoyib ishlarini soʻzlab bering⁺.

³Egamizning muqaddas nomi ila faxrlaning,

Egamizga yuz burganlarning qalbi shodlikka toʻlsin.

⁴Qudratli Egamizga yuz buring!

Uning huzurida boʻlishga intiling⁺.

⁵⁻⁶Ey sizlar, Egamizning quli Ibrohim nasli,

Ey Yoqb oʻgʻillari — Egamizning tanlaganlari,

Egamiz qilgan ajoyibotlarini esda tuting,

Uning moʻjizalarini, chiqargan hukmlarini unutmang⁺.

⁷U Egamiz Xudodir,

U butun yer yuzini adolatli hukm qiladi⁺.

⁸Oʻz ahdini U to abad yoddan chiqarmas,

Minglab nasllarga bergan vaʼdasini unutmas⁺.

⁹Rioya qilar U Ibrohim bilan qilgan ahdiga,

Isʼhoqqa qasam ichib bergan vaʼdasiga⁺.

¹⁰Yoqub uchun bu ahdni bir qonun qildi,

Ha, Isroil uchun abadiy bir ahd qildi.

¹¹Aytdiki*: “Kanʼon yurtini senga beraman,

Uni oʻzingga abadiy mulk qilib olasan.”⁺

¹²Oʻsha vaqtda ularning soni kam edi,

Ha, juda kamchilik edilar.

Ular bu yurtga kelgindi edi⁺.

¹³Kezardi bir xalq orasidan boshqasiga,

Bir shohlikdan boshqa yurtga.

¹⁴Egamiz hech kimga ularni ezishlariga yoʻl qoʻymadi,

Ularni deb shohlarga tanbeh berdi⁺.

¹⁵Aytdiki: “Men tanlaganlarga tegmanglar,

Paygʻambarlarimga* zarar keltirmanglar.”⁺

¹⁶Kanʼon yurti ustiga Egamiz ocharchilik yubordi,

Bitta qoldirmay yeguliklarga qirgʻin keltirdi⁺.

¹⁷Ulardan oldin odam yubordi,

Ha, Yusuf* qul kabi sotildi⁺.

¹⁸Uning oyoqlariga zanjir urildi,

Boʻynidan temir halqa oʻtkazildi.

¹⁹Yusufning soʻzlari bajo boʻladigan vaqt kelguncha,

Egamizning kalomi Yusufni sinadi⁺.

²⁰Misr shohi odam yuborib, Yusufni qutqardi,

Ellarning hukmdori uni ozod qildi⁺.

²¹Yusufni shoh saroyining boshqaruvchisi qilib tayin etdi,

Jamiki mulkining hokimi qildi⁺.

²²Xohlasa saroydagi aʼyonlarimni zanjirband qilsin*,

Maslahatchilarimga donolik ila oʻgit bersin deb, shunday qildi.

²³Soʻngra Isroil Misrga keldi,

Ha, Yoqub nasli Xom yurtida* musofir boʻldi⁺.

²⁴Uning xalqini Egamiz barakali qildi,

Dushmanlariga qaraganda, koʻpaytirdi⁺.

²⁵Egamiz Misr xalqining yuraklarini oʻzgartirdi,

Ular Egamiz xalqidan nafratlandi,

Egamizning qullariga qarshi ular fitna uyushtirdi⁺.

²⁶Soʻngra Egamiz quli Musoni yubordi,

Tanlab olgan Horunni birga joʻnatdi⁺.

²⁷Misrliklar orasida, oʻsha Xom yurtida

Ikkalasi Egamizning moʻjizalarini, ajoyibotlarini koʻrsatdi*⁺.

²⁸Egamiz zulmat yubordi, Misrni zulmatga burkadi,

Axir, Misrliklar Egamizning amrlariga itoatsizlik qildi*⁺.

²⁹Misrning suvlarini Egamiz qonga aylantirdi,

Jamiki baliqlarini nobud qilib tashladi⁺.

³⁰Misr yurti toʻlib ketdi qurbaqalarga,

Yetib bordi hatto hukmdorlarning uyiga⁺.

³¹Egamiz amr berganda, soʻnalar galasi keldi,

Misr boʻylab burgalar qaynab ketdi⁺.

³²Yomgʻir oʻrniga ularga Egamiz doʻl yogʻdirdi,

Butun Misr boʻylab chaqmoq chaqtirdi⁺.

³³Uzumzoru anjirzorlarini quritdi,

Misrdagi daraxtlarni qoʻporib tashladi.

³⁴Egamiz amr berganda, chigirtkalar* keldi,

Son–sanoqsiz mayda chigirtkalar chiqib keldi⁺.

³⁵Ular Misrdagi butun oʻt–oʻlanni yeb yubordi,

Misr oʻlkasidagi hosilni yeb bitirdi.

³⁶Misrdagi jamiki toʻngʻich oʻgʻillarni Egamiz nobud qildi,

Ha, ularning faxri, qut–baraka timsolini yoʻq qildi⁺.

³⁷Soʻng Egamiz Oʻz xalqini

Oltinu kumushga boyitib* olib chiqdi.

Isroil qabilalarining orasida qoqilib qolgani boʻlmadi⁺.

³⁸Misrliklar Isroildan qoʻrqib, vahimaga tushgandi,

Ular ketgach, Misr xalqi sevindi⁺.

³⁹Xalqi ustida yopinchiq boʻlsin deb,

Egamiz bulutni yoydi,

Kechasi yorugʻlik boʻlsin deb, alanga berdi*⁺.

⁴⁰Isroil goʻsht soʻraganda Egamiz bedanalar berdi,

Osmondan non yogʻdirib, ularni toʻygʻazdi*⁺.

⁴¹Egamiz qoyani ochdi, suv otilib chiqdi*,

Sahro boʻylab daryoday suv oqdi⁺.

⁴²Egamiz Oʻzining muqaddas vaʼdasini,

Oʻz quli Ibrohimga bergan vaʼdasini yodda tutdi⁺.

⁴³Shu bois xalqini olib chiqdi sevinch ila,

Oʻz tanlaganlarini shodlik hayqiriqlari ila⁺.

⁴⁴Begona xalqlarning yurtlarini ularga berdi,

Oʻsha xalqlarning boyligini Isroil mulk qilib oldi⁺.

⁴⁵“Isroil xalqi Mening farmonimga rioya qilsin,

Mening qonunlarimga itoat etsin”, deya

Egamiz mana shularning hammasini qildi.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

105–SANO

105¹Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir!

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

²Egamizning qudratli ishlarini kim batafsil ayta oladi?!

Kim Unga mukammal hamdu sano ayta oladi?!

³Baxtlidir adolat ila ish tutganlar,

Har doim toʻgʻri ish qilganlar⁺.

⁴Ey Egam, xalqingga muruvvat koʻrsatganingda meni eslagin,

Ularga najot berganingda, menga ham yordam bergin,

⁵Toki tanlagan xalqingning iqbolini koʻrayin,

Xalqingning shodligini koʻrib, men ham quvonayin,

Ular bilan birga faxrlanib yurayin.

⁶Ey Isroil xalqi, ota–bobolarimiz kabi, biz gunoh qildik,

Egri yoʻldan yurdik, yomonlik qildik⁺.

⁷Ota–bobolarimiz Misrda boʻlganlarida,

Egamizning ajoyib ishlariga eʼtibor qilmadilar,

Uning moʻl sodiq sevgisini eslamadilar,

Qizil dengizda* isyon qildilar⁺.

⁸Qudratli kuchini bildirish uchun,

Oʻz nomi haqi,

Egamiz ularni qutqardi⁺.

⁹U Qizil dengizga doʻq urdi, dengiz quridi.

Qup–quruq yerdan yetaklaganday,

Isroil xalqini dengiz tubidan oʻtkazdi*⁺.

¹⁰Egamiz ularni yov qoʻlidan qutqardi,

Gʻanim qoʻlidan ularni ozod qildi⁺.

¹¹Suvlar qaytib, gʻanimlarni bosib qoldi,

Dushmanlarning birontasi qutula olmadi⁺.

¹²Shunda Isroil xalqi Egamizning soʻziga ishondi,

Unga hamdu sanolar kuyladi⁺.

¹³Ular tez orada Egamizning ishlarini unutdi,

Egamizdan bemaslahat ish qildilar⁺.

¹⁴Sahroda ular nafsi buzuqlik qildi,

Dashtu biyobonda ular Xudoni sinadi*⁺.

¹⁵Egamiz ularga soʻraganini berdi–yu,

Ularga halokatli xastalikni ham yubordi⁺.

¹⁶Qarorgohdagi xalq Musoga,

Egamizga bagʻishlangan Horunga hasad qildi*⁺.

¹⁷Yer yorilib, Datanni yutib yubordi,

Aburam bilan sheriklarini yamlab yubordi⁺.

¹⁸Sheriklari ustiga olov tushdi,

Oʻsha fosiqlarni alanga yondirdi⁺.

¹⁹Sinay togʻida* ular buzoq yasadilar,

Oʻsha oltin butga sajda qildilar*⁺.

²⁰Ular Xudoning ulugʻvorligini

Oʻt yeydigan buqa tasviriga alishdilar⁺.

²¹Misrda buyuk ishlar qilgan

Najotkori Xudoni unutdilar⁺.

²²Xom yurtida* Egamiz ajoyibotlar koʻrsatgandi,

Qizil dengizda qoʻrqinchli ishlar qilgandi.

Ana shularni Isroil xalqi unutdi.

²³Shu bois Egamiz, ularni qiraman, dedi.

Ammo Muso, Egamizning tanlagani oʻrtaga tushib,

Egamizdan iltijo qilib,

Uni qahru gʻazabidan qaytardi⁺.

²⁴Soʻngra ular maftunkor yurtni xor qildilar,

Egamizning vaʼdasiga ishonmadilar*⁺.

²⁵Oʻz chodirlarida mingʻirlab nolidilar,

Egamizga itoat etmadilar.

²⁶Egamiz qoʻlini koʻtarib, ont ichdi:

“Sizlarni sahroda yakson qilaman.

²⁷Naslingizni xalqlar orasiga tarqataman,

Boshqa yurtlarga ularni sochib yuboraman.”⁺

²⁸Soʻngra bizning ota–bobolarimiz

Piyor togʻidagi Baalga sajda qilishga qoʻshildilar*,

Oʻliklarga* keltirilgan qurbonlikdan yedilar⁺.

²⁹Ular qilmishlari bilan

Egamizni gʻazablantirdilar,

Ular oʻlatga giriftor boʻldilar.

³⁰Finxaz qoʻzgʻalib, aralashdi,

Shunda oʻlat ham toʻxtadi⁺.

³¹Shu bois Finxaz solihlik timsoli boʻldi,

Bu nasllardan nasllarga to abad davom etadi⁺.

³²Mariva suvlari boʻyida* ular Egamizning qahrini keltirdilar,

Ularning dastidan Musoning boshiga qaygʻular keldi⁺.

³³Ular Musoning gʻazabini qoʻzgʻatdi,

Muso ham oʻylamay gapirdi⁺.

³⁴Egamiz, xalqlarni qiringlar, deb amr bergandi,

Ular Egamizning amrini bajarmadi⁺.

³⁵Begona xalqlar bilan ular aralashib,

Ularning odatlarini oʻrgandilar⁺.

³⁶Ular begona xalqlarning butlariga sajda qildilar,

Oʻsha butlar Egamizning xalqiga tuzoq boʻldi⁺.

³⁷Ular oʻzlarining oʻgʻil–qizlarini

Jinlarga qurbon qildilar⁺.

³⁸Ha, oʻzlarining oʻgʻil–qizlarini

Kanʼon butlariga qurbon qilib,

Begunoh qon toʻkdilar.

Ularning qoni yurtni harom qildi⁺.

³⁹Ishlari bilan oʻzlarini bulgʻadilar,

Qilmishlari bilan Egamizga bevafolik qildilar.

⁴⁰Shunda Egamiz Oʻz xalqidan gʻazablandi,

Ulardan jirkandi.

⁴¹Ularni yot xalqlarning qoʻliga berdi,

Gʻanimlari ular ustidan hukmron boʻldi⁺.

⁴²Dushmanlari ularni siquvga oldi,

Kuch bilan ularni boʻyin egdirdi⁺.

⁴³Koʻp marta Egamiz ularni qutqardi,

Ular esa ataylab isyon qilgan edi,

Gunohlari tufayli past ketdilar⁺.

⁴⁴Shunda ham Egamiz Oʻz xalqining nolalarini eshitib,

Ularning kulfatlariga eʼtibor berdi⁺.

⁴⁵Ular haqi Oʻz ahdini yodida tutdi,

Moʻl sodiq sevgisi bilan ularga shafqat koʻrsatdi⁺.

⁴⁶Ularni asir olganlarni

Shafqatli boʻlishga undadi⁺.

⁴⁷Ey Egamiz Xudo, bizlarni qutqar,

Xalqlar orasidan bizni toʻplab ol,

Oʻzing muqaddassan, Senga shukur aytaylik,

Madhga loyiq ishlaring bilan faxrlanaylik.

⁴⁸Isroil xalqining Xudosi — Egamizga

To abad olqishlar boʻlsin,

Jamiki xalqlar: “Omin”, deb aytsin.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!⁺

106–SANO

106¹Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

²Shunday desin Egamizdan najot topganlar,

U kulfatdan qutqargan odamlar⁺.

³Axir, Egamiz ularni sharqu gʻarbdan,

Shimolu janubdan* toʻplagan,

Koʻp yurtlardan ularni yigʻib kelgan.

⁴Baʼzilari choʻlu biyobonda tentirab yurdilar,

Yashash uchun biron shaharga yoʻl topmadilar.

⁵Och, tashna holda qoldilar,

Sal boʻlmasa oʻlayozdilar.

⁶Kulfatda qolganlarida Egamizga nola qildilar,

Egamiz ularni azob–uqubatlardan qutqardi.

⁷Ular yashaydigan shaharga borgunga qadar,

Egamiz ularni toʻgʻri yoʻldan yetakladi.

⁸Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin!

Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin!

⁹Zotan, U qondirar tashna boʻlganlarni,

Toʻydirar neʼmatlar bilan ochlarni⁺.

¹⁰Baʼzilari zimziyo zulmatda oʻtirardilar,

Asir boʻlib, kishanda azob chekardilar⁺.

¹¹Ular Xudoning soʻzlariga qarshi isyon qilgandilar,

Xudoyi Taoloning yoʻl–yoʻriqlarini mensimadilar⁺.

¹²Shu bois Xudo ularni ogʻir ishlarga majbur etdi,

Ular yiqilganda, yordam berishga biron kimsa boʻlmadi⁺.

¹³Kulfatda qolganlarida Egamizga nola qildilar,

Egamiz ularni azob–uqubatlardan qutqardi.

¹⁴Ularni zimziyo zulmatdan olib chiqdi,

Ularning kishanlarini parcha–parcha qildi.

¹⁵Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin!

Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin!

¹⁶Zotan, U bronza darvozalarni sindirar,

Temir tambalarni ikkiga boʻlib tashlar⁺.

¹⁷Baʼzilari ahmoq boʻlib, itoatsizlik qildilar,

Gunohlari tufayli azobga duchor boʻldilar.

¹⁸Har qanday ovqatdan jirkanar edilar,

Oʻlim ogʻziga yaqinlashib qolgan edilar⁺.

¹⁹Kulfatda qolganlarida Egamizga nola qildilar,

Egamiz ularni azob–uqubatlardan qutqardi.

²⁰Egamiz gapirib, ularga shifo berdi,

Qabrdan ularni saqlab qoldi⁺.

²¹Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsinlar!

Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsinlar!

²²Ular shukrona qurbonligini keltirsinlar,

Uning ishlarini shodon qoʻshiqlarda kuylasinlar⁺.

²³Baʼzilari kemalarda dengizga chiqdilar,

Vahimali suvlar uzra savdo qildilar.

²⁴Ular Egamizning ishlarini,

Chuqur suvda Uning moʻjizalarini koʻrdilar.

²⁵U amr berganda, boʻron qoʻzgʻaldi,

Dengiz toʻlqinlari baland koʻtarildi⁺.

²⁶Kema osmonga koʻtarilib, yana chuqur suvga tushdi,

Falokatdan kemadagilar bemajol boʻlib qoldi.

²⁷Ular mast kabi dovdirab aylandi,

Mahoratlari foyda bermadi⁺.

²⁸Kulfatda qolganlarida Egamizga nola qildilar,

Egamiz ularni azob–uqubatlardan qutqardi.

²⁹U boʻronni shabadaga aylantirdi,

Dengiz toʻlqinlari sukutga choʻmdi⁺.

³⁰Toʻlqinlar jim boʻlganidan ular sevindi,

Istagan bandargohga* ularni keltirib qoʻydi.

³¹Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin!

Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin!

³²Ular jamoa oldida Egamizni ulugʻlasin,

Oqsoqollar yigʻinida Unga hamdu sanolar aytsin.

³³Egamiz daryolarni sahroga aylantirar,

Buloqlarni qaqragan yerga aylantirar⁺.

³⁴Aholisining fosiqligi sababli

Hosildor yerlarni shoʻr yerga aylantirar⁺.

³⁵Sahroni esa Egamiz koʻl qilar,

Qaqragan yerdan buloqlar chiqarar⁺.

³⁶Och–yupunlarni u yerga olib kelib oʻrnashtirar.

Ular esa yashash uchun shaharlar qurar.

³⁷Dalalarga urugʻ ekib, uzumzorlar yaratar,

Dalalardan moʻl–koʻl hosil olar.

³⁸Egamizning barakasi ila ular juda koʻpayar,

Ularning chorvasi kamayishiga Egamiz yoʻl qoʻymas⁺.

³⁹⁻⁴⁰Egamiz aslzodalarni xor qildi,

Yoʻlsiz sahroda ularni sargardon qildi.

Zulm, kulfat, gʻamdan

Ularning soni kamaydi,

Ular qashshoqlashdi⁺.

⁴¹Yoʻqsillarni esa Egamiz kulfatdan qutqarar,

Ularning oilasini qoʻy suruviday koʻpaytirar⁺.

⁴²Solihlar buni koʻrib, sevinar,

Fosiqlar esa ogʻzini yopib, jim boʻlar⁺.

⁴³Donolar bularga eʼtibor bersin,

Egamizning sodiq sevgisini anglasin⁺.

107–SANO

107¹•Dovud sanosi. Qoʻshiq.

²Ey Xudo, yuragim Senga sodiq,

Jonim boricha Seni kuylab, qoʻshiq aytaman⁺.

³Uygʻon, ey arfa, lira!

Tongni ham men uygʻotaman!⁺

⁴Ey Egam, xalqlar orasida Senga shukrona aytaman,

Ellar orasida Senga hamdu sano kuylayman.

⁵Sodiq sevging samolardan ham yuksakdir,

Sadoqating bulutlardan ham balanddir⁺.

⁶Ey Xudo, falakdan ham yuqorida yuksalaver!

Shuhrating butun zamin uzra yoyilsin.

⁷Oʻng qoʻling ila gʻalaba ato qilgin,

Iltijoimga javob bergin,

Suyukli bandalaring najot topsin.

⁸Ey Xudo, Oʻz muqaddas makoningdan vaʼda bergansan*:

“Shodlanib Shakamni* boʻlib tashlayman,

Suxot vodiysini* taqsimlab beraman⁺.

⁹Gilad Menikidir, Manashe* Menikidir,

Efrayim dubulgʻamdir, Yahudo* saltanat hassamdir.

¹⁰Moʻab Mening qoʻlyuvgichimdir,

Edom uzra chorigʻimni otaman*,

Filistlar* uzra zafar ila hayqiraman.”

¹¹Ey Xudo, qaniydi mustahkam shaharga* meni olib borsalar,

Edomga meni boshlab borsalar.

¹²Axir, bizni Oʻzing rad etding–ku!

Endi lashkarimizga yoʻlboshchilik qilmayapsan–ku!

¹³Dushmandan qutqarib, bizga yordam ber,

Insonning yordami butunlay behuda⁺.

¹⁴Ey Xudo, Sen bilan biz gʻolib boʻlamiz,

Dushmanlarimizni Sen yanchib tashlaysan.

108–SANO

Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

¹Seni olqishlayman, ey Xudo,

Sukut saqlamagin⁺.

²Fosiq, yolgʻonchilar menga qarshi ogʻiz ochgan,

Yolgʻonchi tillar bilan menga qarshi gapirar⁺.

³Nafratga toʻla soʻzlarni ustimga yogʻdirarlar,

Sababsiz menga hujum qilarlar⁺.

⁴Menga ayb qoʻyarlar doʻstligimga javoban,

Ibodat qilaman hamon.

⁵Yaxshilik evaziga menga yomonlik qaytararlar,

Doʻstligim evaziga menga adovat qilarlar⁺.

⁶Fosiqni ularga qarshi qoʻy,

Ularning oʻng tomonida ayblovchi tursin⁺.

⁷Sinalganda, ular aybdor boʻlsin,

Ularning ibodati gunoh deb hisoblansin⁺.

⁸Ularning umri qisqa boʻlsin,

Oʻrnini boshqasi olsin⁺.

⁹Yetim boʻlib qolsin bolalari,

Beva boʻlib qolsin xotinlari⁺.

¹⁰Bolalari kulbasidan ayrilib, darbadar boʻlsin,

Non izlab tilanchi boʻlsin⁺.

¹¹Mol–holini sudxoʻrlar egallasin,

Mehnati samarasini begonalar tortib olsin.

¹²Biron kimsa ularga shafqat qilmasin,

Ularning yetim bolalariga hech kim achinmasin.

¹³Ularning nasl–nasabi qirilib ketsin,

Bir nasldan soʻng nomlari yoʻq boʻlsin⁺.

¹⁴Ey Egamiz! Otalari aybini esga olgin,

Onalarining gunohini hech qachon unutmagin⁺.

¹⁵Ey Egamiz, ularning gunohidan doim xabardor boʻlgin,

Oʻsha insonlarning xotirasini yer yuzidan oʻchirgin⁺.

¹⁶Axir, ular hech qachon shafqat qilishni oʻylamadi.

Muhtojlarni, umidsizlikka tushganlarni,

Kambagʻallarni taʼqib qildi, oʻldirdi.

¹⁷Ular laʼnatlashni yaxshi koʻrardi,

Endi laʼnatlari oʻzlarining boshiga kelsin.

Duo qilishni yoqtirmasdi,

Endi duo ulardan uzoq boʻlsin*.

¹⁸Laʼnatni ular kiyimday kiyardi,

Ularning tanasiga laʼnat suv kabi kirardi,

Suyaklariga moy kabi singardi⁺.

¹⁹Ha, kiyim kiyganday, ular laʼnatga oʻranib olsin,

Laʼnatni har kuni belga taqadigan kamarday qilib olsin.

²⁰Ey Egam! Menga qarshi yomon gapiruvchilarga,

Meni ayblovchilarga Sendan ana shular mukofot boʻlsin.

²¹Sen, ey Egam Rabbiy,

Oʻz noming haqi menga madad ber,

Ezgudir sodiq sevging, meni qutqar⁺.

²²Men bir bechora, yoʻqsilman,

Ichimda yuragim yaralangandir⁺.

²³Oqshomgi soyaday yoʻq boʻlib boryapman,

Chigirtkaday men uloqtirilganman⁺.

²⁴Roʻza tutganimdan tizzalarimda darmon yoʻq,

Etim suyagimga yopishib qolgan.

²⁵Dushmanlarim haqoratining nishoniman,

Meni koʻrganlarida masxaralab, boshlarini chayqashar.

²⁶Ey Egam Xudo, menga madad bergin,

Sodiq sevging haqi meni xalos qilgin.

²⁷Buni Sening qoʻling qilganini dushmanlarim bilsin,

Ey Egam, menga najot bergan Sen ekaningni ular bilsin.

²⁸Mayli, ular meni laʼnatlasin,

Sen esa menga baraka berasan.

Ular hujum qilganda, sharmanda boʻlishsin,

Men — quling esa shod–xurram boʻlay.

²⁹Meni ayblovchilar badnomlikka burkansin,

Chopon kiyganday, sharmandalikka oʻransin⁺.

³⁰Egamga cheksiz shukronalar aytaman,

Xaloyiq orasida Unga hamdu sano oʻqiyman.

³¹Egamiz turar yoʻqsillarning oʻng tomonida,

Ularni oʻlimga mahkum etganlardan qutqarmoq uchun⁺.

109–SANO

Dovud sanosi.

¹Egamiz aytmoqda Rabbimga*:

“Dushmanlaringni oyoqlaring ostiga poyandoz qilmagunimcha,

Sen Mening oʻng tomonimda* oʻtirgin.”⁺

²Ey Rabbim! Egamiz Sening hukmronligingni

Quddusdan* boshlab kengaytirar!

Dushmanlaring oʻrtasida Sen hukmronlik qil!⁺

³Sen jang qiladigan kunda

Jangchilaring oʻz xohishi bilan maydonga chiqadi.

Erta tong yosh yigitlaring

Shabnam kabi atrofingda toʻplanadi,

Ular muqaddas ulugʻvorlikka burkangan*.

⁴Egamiz ont ichgan, qarorini oʻzgartirmas:

“Sen Maliksidiq singari,

To abad ruhoniysan.”*⁺

⁵Ey Xudo, Rabbim oʻng tomoningda oʻtirar,

Gʻazablangan kunda shohlarni ezib tashlar⁺.

⁶U xalqlarni hukm etib, jasadlarini uyum qilar,

Butun yer yuzidagi hukmdorlarni ezib tashlar⁺.

⁷Yoʻl boʻyidagi irmoqdan suv ichar,

Kuchga toʻlib, gʻolib boʻlib turar.

110–SANO

110¹* Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Solihlar jamoasida boʻlganimda,

Butun qalbimdan Egamga shukur aytaman⁺.

²Egamizning ishlari buyukdir,

Ulardan lazzat oluvchilar ular haqda fikr yuritadilar⁺.

³Egamizning ishlari ulugʻvor, haybatlidir,

Uning adolati to abad davom etadi⁺.

⁴Egamiz unutilmas ajoyibotlarni yaratdi,

U rahmdil va shafqatlidir⁺.

⁵Oʻzidan qoʻrqqanlarga rizq–roʻzini beradi,

Oʻz ahdini doimo yodida tutadi⁺.

⁶Xalqiga qudratli ishlarini koʻrsatdi,

Boshqa xalqlar yerini ularga berdi.

⁷Hamma ishlarida sodiq, adolatlidir,

Uning hamma amrlari ishonchlidir.

⁸Ularning hammasi to abad mustahkam turadi,

Egamiz ularni sadoqat, toʻgʻrilik ila ijro qildi*.

⁹U xalqini qutqardi,

To abad ahdi bilan ularni Oʻziga bogʻladi.

Uning nomi muqaddas, qoʻrqinchlidir⁺.

¹⁰Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir,

Bunday yoʻl tutganlarning aqli rasodir,

Uning hamdu sanolari to abad davom etadi⁺.

111–SANO

111¹* Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Baxtlidir Egamizdan qoʻrqadigan odam,

Uning amrlarini bajarib zavq oladigan odam!⁺

²Bunday odamning avlodi yurtda qudratli boʻladi,

Toʻgʻri odamning nasli baraka topadi⁺.

³Uning uyida moʻlchilik, boylik boʻladi,

Uning solihligi to abad davom etadi⁺.

⁴Hatto zulmatda ham toʻgʻri insonga nur yogʻiladi,

Rahmdil, mehribon, solih odamga yogʻdu sochiladi⁺.

⁵Yaxshi odam saxiy, qarz beradi,

Adolat bilan ish yuritadi⁺.

⁶Solih hech qachon tebranmaydi,

U to abad unutilmaydi⁺.

⁷U yomon xabardan qoʻrqmaydi,

Butun yurakdan Egamizga umid bogʻlaydi⁺.

⁸Yuragi barqarordir, qoʻrquv nimaligini bilmaydi,

Oxiri dushmanlarining magʻlubiyatini oʻz koʻzi bilan koʻradi⁺.

⁹Boyligini muhtojlarga saxiylik ila taqsimlaydi,

Uning solihligi to abad davom etadi.

U qudratli, hurmatli boʻladi⁺.

¹⁰Fosiqlar buni koʻrib, gʻazabga minadi,

Alam qilganidan tishlarini gʻichirlatadi–yu,

Ammo kuchdan qoladi.

Ha, fosiqlarning istagi puchga chiqadi⁺.

112–SANO

112¹Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Hamdu sano ayting, ey Egamizning qullari,

Hamdu sanolar boʻlsin Egamizning nomiga!

²Egamiz nomiga hozir ham,

Abadulabad olqishlar boʻlsin⁺.

³Sharqdan to gʻarbga qadar

Egamizning nomiga olqishlar boʻlsin!⁺

⁴Egamiz barcha xalqlar ustidan yuksalgan,

Uning shuhrati samolardan ham buyukdir⁺.

⁵Egamiz Xudoga kim oʻxshaydi?!

U yuksakda taxt qurgan⁺.

⁶U samoga, yer yuziga egilib qaraydi⁺.

⁷Tuproqqa qorilgan bechorahollarni U koʻtaradi,

Faqirlarni axlat uyumidan olib, yuksaltiradi⁺.

⁸Ularga shahzodalar yonidan joy beradi,

Oʻz xalqining shahzodalari bilan birga oʻtqazadi.

⁹Befarzand ayolni oʻz uyida U sharaflaydi,

Unga farzand ato etib, baxtiyor qiladi.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!⁺

113–SANO

113¹⁻²Isroil xalqi Misrdan chiqib ketganda,

Yahudo yurti Xudoning muqaddas maskani boʻldi.

Ha, Yoqb nasli begona yurtdan ketganda,

Isroil yurti Xudoning shohligi boʻldi⁺.

³Dengiz Xudoni koʻrdi–yu, qochdi*,

Iordan daryosi orqaga qaytdi*⁺.

⁴Togʻlar qoʻchqorlar kabi sakradi*,

Tepaliklar qoʻzilar kabi irgʻidi⁺.

⁵Ne boʻldi, ey dengiz, qochib ketding?

Ne boʻldi, ey Iordan, orqaga qaytding?

⁶Ey togʻlar, nechun sakradingiz takalar kabi?

Ey tepaliklar, nechun irgʻidingiz qoʻzilar kabi?

⁷Titragin, ey zamin, Rabbiy oldida,

Yoqubning Xudosi huzurida⁺.

⁸U qoyani suv hovuziga aylantirgan,

Qattiq qoyadan buloq chiqargan*⁺.

⁹Ey Egam! Sodiq sevging, sadoqating haqi

Senga sharaflar boʻlsin!

Bizga emas, Senga sharaflar boʻlsin!

¹⁰Nima uchun begona xalqlar:

“Qani ularning Xudosi”, deya aytarlar⁺?

¹¹Bizning Xudoyimiz samolardadir,

U istaganini qilaveradi⁺.

¹²Xalqlarning xudolari esa kumush, oltindan,

Inson qoʻllarining mahsulidir⁺.

¹³Butlarning ogʻizlari bor, soʻzlay olmaslar,

Koʻzlari bor, koʻra olmaslar⁺.

¹⁴Ularning quloqlari bor, eshita olmaslar,

Burunlari bor, hidlay olmaslar.

¹⁵Ularning qoʻllari bor, seza olmaslar,

Oyoqlari bor, yura olmaslar,

Boʻgʻizlaridan ovoz chiqara olmaslar⁺.

¹⁶Butlarni barpo qilganlar, butlarga ishonganlar

Xuddi ularga oʻxshagan boʻlib qolar⁺.

¹⁷Ey Isroil xalqi! Ishoning Egamizga,

U madad berar, qalqon boʻlar sizga!

¹⁸Ey Horun xonadoni!* Ishoning Egamizga,

U madad berar, qalqon boʻlar sizga!⁺

¹⁹Ey Egamizdan qoʻrqqanlar! Ishoning Egamizga,

U madad berar, qalqon boʻlar sizga!

²⁰Egamiz bizni yodda tutib, baraka beradi,

Isroil xalqiga U baraka beradi,

Horun xonadoniga U baraka beradi.

²¹Egamiz Oʻzidan qoʻrqqanlarga baraka beradi,

Kattayu kichikka bir xilda baraka beradi.

²²Egamiz sizlarni,

Bolalaringizni koʻpaytirsin⁺.

²³Yeru osmonni yaratgan Egamiz

Sizlarga baraka bersin.

²⁴Samolar Egamizning samolaridir,

Yerni esa U insonlarga bergandir.

²⁵Oʻlim sukunatiga botgan marhumlar

Egamizga hamdu sano aytmaslar⁺.

²⁶Biz esa Egamizga hozir ham, abadulabad

Olqishlar aytamiz.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!⁺

114–SANO

114¹Egamni sevaman, U meni eshitadi,

Mening iltijolarimni U tinglaydi⁺.

²Quloq berib meni tinglagani uchun

Umrim boʻyi Egamga iltijo qilaman.

³Meni oʻlim toʻrlari oʻrab oldi,

Oʻliklar diyorining* azoblari boshimga tushdi,

Meni bosdi dardu gʻam, alamlar⁺.

⁴Shunda Egamga iltijo qildim:

“Ey Egam, yolvoraman, meni qutqargin!”

⁵Egamiz mehribon, odildir,

Xudoyimiz rahmdildir⁺.

⁶Egamiz sodda insonlarni himoya qiladi,

Xavf–xatarda qolganimda, U meni qutqaradi.

⁷Ey jonim, yana xotirjam boʻlgin,

Egam menga ezgulik qilgan⁺.

⁸Egam jonimni oʻlimdan qutqarib qoldi,

Koʻzlarimni yosh toʻkishdan,

Oyogʻimni qoqilishdan qutqardi⁺.

⁹Tiriklar diyorida ekanman

Egamning yoʻlidan yuraveraman⁺.

115–SANO

115¹Juda koʻp azob cheksam ham,

Xudoga boʻlgan ishonchim yoʻqolmadi⁺.

²Oʻylamasdan*: “Hamma odamlar yolgʻonchidir”, dedim⁺.

³Egam menga qilgan yaxshiliklarini

Unga qanday qilib qaytaray⁺?

⁴Najot topganimni nishonlayman,

Egamga sajda qilaman.

⁵Egamiz xalqining koʻzi oldida

Unga bergan ontimni ado etaman⁺.

⁶Taqvodorlarning oʻlimi

Egamizning nazarida juda achchiqdir⁺.

⁷Ey Egam, men Sening qulingman,

Choʻringning oʻgʻliman,

Oʻzing kishanlardan meni ozod qilgansan⁺.

⁸Shukrona qurbonligini Senga nazr qilaman,

Senga sajda qilaman⁺.

⁹⁻¹⁰Quddusda, Sening uying hovlilarida,

Jamiki xalqingning koʻzi oldida

Ey Egam, Senga bergan ontimni ado etaman.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

116–SANO

116¹Ey barcha xalqlar, Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Ey jamiki elatlar, Uni olqishlanglar!⁺

²Zero, Uning bizga boʻlgan sevgisi ulugʻdir,

Egamizning sadoqati to abad davom etar.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!⁺

117–SANO

117¹Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

²Isroil xalqi shunday desin:

“Uning sodiq sevgisi abadiydir.”

³Horun avlodi shunday aytsin:

“Uning sodiq sevgisi abadiydir.”

⁴Egamizdan qoʻrqqanlar shunday aytsin:

“Uning sodiq sevgisi abadiydir.”

⁵Kulfatda qolganimda Egamga iltijo qildim,

Javob berib, U meni ozod qildi⁺.

⁶Egam men bilan birga, shu bois qoʻrqmayman.

Insonlar menga nima qila oladi?!⁺

⁷Egam men bilan birga, U menga madad beradi,

Koʻzlarim dushmanlarim magʻlubiyatini koʻradi⁺.

⁸Insondan umid qilgandan koʻra,

Egamizdan panoh izlash yaxshidir⁺.

⁹Shahzodalardan umid qilgandan koʻra,

Egamizdan panoh izlash yaxshidir.

¹⁰Dushman xalqlar oʻrab olgan atrofimni,

Egamning qudrati bilan ularni uloqtirdim⁺.

¹¹Har tarafdan oʻrab, menga hujum qilgandi,

Egamning qudrati bilan ularni uloqtirdim.

¹²Atrofimni arilarday oʻrab oldilar,

Tikan alangasiday lov etdilar–da, oʻchdilar,

Egamning qudrati bilan ularni uloqtirdim.

¹³Meni qattiq turtganlarida, yiqilayozdim,

Egam menga madad berdi.

¹⁴Egam mening kuch–qudratimdir*,

U mening qutqaruvchimdir⁺.

¹⁵Solihlarning chodirlarida

Shodlik, zafar qoʻshiqlari jaranglaydi:

“Egamizning oʻng qoʻli magʻlub qiladi⁺.

¹⁶Egamizning oʻng qoʻli baland koʻtariladi,

Ha, Egamizning oʻng qoʻli magʻlub qiladi.”

¹⁷Men oʻlmayman. Ha, men yashayman,

Egamning ishlarini naql qilaman⁺.

¹⁸Egam meni qattiq jazoladi,

Lekin oʻlishimga yoʻl qoʻymadi.

¹⁹Adolat darvozalarini menga ochinglar,

Toki men darvozadan kirib,

Egamga shukronalar aytayin⁺.

²⁰Bu Egamizning darvozasidir,

Solihlar shu darvozadan kirsin⁺.

²¹Ey Egam, ibodatimga javob berganing uchun,

Mening najotkorim boʻlganing uchun

Senga shukrona aytaman.

²²Binokorlar rad etgan tosh

Binoning tamal toshi* boʻldi⁺.

²³Bu Egamizning qilgan ishidir,

Koʻz oldimizdagi ajoyibotdir.

²⁴Egamiz yaratgan kundir bu,

Bu kunda shod boʻlib, sevinaylik.

²⁵Najot ber bizga, yolvoramiz, ey Egam!

Muvaffaqiyat ber, oʻtinamiz, ey Egam!

²⁶Egamiz nomidan keladigan zot baraka topsin,

Egamiz uyidan turib, seni duo qilamiz⁺.

²⁷Egamiz Xudodir, U bizga nur bergan.

Bayram nishonlashni boshlang!

Palma shoxlarini olib, qurbongoh oldiga boring*⁺.

²⁸Sen Xudoyimsan, Senga shukur aytaman,

Sen Xudoyimsan, Seni ulugʻlayman.

²⁹Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

118–SANO

118¹* Baxtlidir yoʻllari pok boʻlganlar,

Ey Egam, Sening qonuning boʻyicha yuradiganlar⁺.

²Baxtlidir Sening shartlaringga rioya qiladiganlar,

Butun qalbi bilan Senga intiladiganlar.

³Ular aslo nohaq ish qilmaydilar,

Sening yoʻllaringdan yuradilar⁺.

⁴Oʻzing bizga amr berib,

Buyruqlarimga diqqat ila itoat eting, degansan.

⁵Qaniydi farmonlaringni ado etishda barqaror boʻlsam!

⁶Men sharmanda boʻlib qolmay, deya

Hamma amrlaringga diqqat qilaman⁺.

⁷Sening odil qoidalaringni oʻrganganimda,

Toza qalb ila hamdu sano aytaman Senga.

⁸Sening qonunlaringni bajaraman,

Meni hech qachon tark etmagin⁺.

⁹Yigit qanday qilib yoʻllarini pok saqlaydi?

Kaloming boʻyicha yashab, shunga erishadi⁺.

¹⁰Butun qalbim bilan Senga intilaman,

Amrlaringdan ogʻishimga yoʻl qoʻymagin⁺.

¹¹Soʻzlaringni yuragimda asrayman,

Toki Senga qarshi gunoh qilmayin⁺.

¹²Ey Egam, Senga olqishlar boʻlsin,

Farmonlaringni oʻrgatgin menga⁺.

¹³Ogʻzingdan chiqqan barcha qoidalarni

Oʻz ogʻzim bilan eʼlon qilaman⁺.

¹⁴Shartlaringga ergashib, lazzat topaman,

Goʻyo katta boylik topib xursand boʻlaman⁺.

¹⁵Buyruqlaring haqida chuqur fikr yuritaman,

Sening yoʻllaringga diqqat qilaman⁺.

¹⁶Farmonlaringdan lazzat olaman,

Kalomingni men unutmasman.

¹⁷Men, Oʻz qulingga yaxshilik qilgin,

Toki yashab, kalomingga itoat etayin.

¹⁸Koʻzlarimni och, toki koʻrayin

Qonuningdagi ajoyibotlarni.

¹⁹Yer yuzida musofirday yashayman,

Amrlaringni mendan yashirma⁺.

²⁰Jonim kuymoqda hasrat bilan,

Qoidalaringni oʻrganishni doim istayman⁺.

²¹Laʼnatlangan takabburlarga,

Amrlaringdan ogʻib ketganlarga Sen tanbeh berasan⁺.

²²Haqorat, xoʻrlikni mendan uzoqlashtir,

Axir, shartlaringni doim bajarganman.

²³Hatto shahzodalar toʻplanib, menga boʻhton qilsalar ham

Men farmonlaring haqida chuqur fikr yuritaman⁺.

²⁴Sening shartlaring menga lazzat bagʻishlaydi,

Shartlaring men uchun maslahatchidirlar.

²⁵Jonim chiqay deb turibdi,

Vaʼdangga koʻra, hayotimni saqlagin.

²⁶Hayotim haqida Senga aytib berdim,

Sen javob berding.

Endi farmonlaringni menga oʻrgatgin.

²⁷Menga buyruqlaringni tushuntir,

Toki moʻjizalaring haqida chuqur fikr yuritay.

²⁸Jonim ado boʻldi gʻam–gʻussadan,

Quvvat bergin menga vaʼdangga binoan⁺.

²⁹Soxta yoʻllardan meni saqlagin,

Iltifot ila qonuningni menga oʻrgatgin.

³⁰Men sadoqat yoʻlini tanlaganman,

Qoidalaringni yuragimga jo qilganman.

³¹Ey Egam, shartlaringni mahkam ushlaganman,

Endi sharmanda boʻlishimga yoʻl qoʻymagin.

³²Jonim bilan amrlaringni bajaraman,

Zotan, menga koʻp zakovat ato qilasan.

³³Ey Egam, menga farmonlaringni oʻrgat,

Toki men ularni oxirigacha bajarayin.

³⁴Zakovat ber menga, toki qonuningga rioya qilay,

Chin qalbimdan qonuningni bajaray⁺.

³⁵Amrlaring soʻqmogʻidan meni yetaklagin,

Men undan lazzat topaman.

³⁶Yuragimni nohaq foyda tomon emas,

Oʻz shartlaring tomon burgin⁺.

³⁷Koʻzlarimni befoyda narsalardan qaytargin,

Vaʼdangga binoan hayotimni saqlagin*.

³⁸Men, Oʻz qulingga bergan vaʼdangda turgin,

Bu vaʼdang Sendan qoʻrqadiganlar uchundir.

³⁹Sharmandalikdan qoʻrqaman, mendan uzoq qil,

Zotan, qoidalaring ezgudir.

⁴⁰Buyruqlaringga naqadar talpinaman,

Adolating bilan hayotimni saqlagin.

⁴¹Sodiq sevgingni, ey Egam, menga koʻrsat,

Vaʼdangga koʻra, menga najot ber.

⁴²Shunda meni haqorat qilganlarga javob beraman,

Sening kalomingga umid qilaman⁺.

⁴³Ogʻzimdan haqiqat kalomini tamom tortib olma,

Sening qoidalaringga umid bogʻlaganman.

⁴⁴Qonuningga doimo rioya qilaman,

Abadulabad uni bajaraman.

⁴⁵Men ozod boʻlib yuraveraman,

Buyruqlaringni izlab topganman.

⁴⁶Shohlar oldida shartlaringdan soʻylayman,

Sharmanda boʻlmasman⁺.

⁴⁷Amrlaringdan lazzat topaman,

Men amrlaringni sevaman⁺.

⁴⁸Amrlaringga izzatu sevgi koʻrsataman,

Farmonlaring haqida chuqur fikr yuritaman.

⁴⁹Esla men, qulingga bergan vaʼdangni,

Sen vaʼda berib, umidvor qilgansan meni.

⁵⁰Kulfatda qolganimda shu menga tasalli beradi,

Sening vaʼdang mening hayotimni saqlaydi.

⁵¹Takabbur meni tamom masxara qiladi,

Shunda ham qonuningdan yuz oʻgirmasman⁺.

⁵²Azaliy qoidalaringni, ey Egam, eslayman,

Bu qoidalaringdan men tasalli topaman.

⁵³Fosiq qonuningdan yuz oʻgirgan,

Shu bois men qattiq gʻazablanaman⁺.

⁵⁴Qayerda boshpana qilgan boʻlmayin,

Farmonlaringni qoʻshiq qilib kuylayman⁺.

⁵⁵Ey Egam, tunda ham Seni eslayman,

Sening qonunlaringga rioya etaman.

⁵⁶Bu menga odat boʻlgan edi,

Buyruqlaringga rioya qildim.

⁵⁷Ey Egam, Sen mening xavfsizligim manbaisan,

Kalomingga itoat etaman, deb vaʼda beraman⁺.

⁵⁸Jamolingni izladim chin qalbimdan,

Mehribon boʻl menga vaʼdangga binoan.

⁵⁹Yoʻllarimga diqqat qildim,

Shartlaring boʻyicha qadam bosaman.

⁶⁰Men shoshilaman, kechikmasman

Amrlaringga itoat etmoq uchun.

⁶¹Fosiqlar meni arqonlar bilan bogʻlaydi,

Shunda ham Sening qonuningni unutmayman⁺.

⁶²Yarim tunda uygʻonib, odil qoidalaring uchun

Senga hamdu sano aytaman⁺.

⁶³Sendan qoʻrqqanlarga men doʻstman,

Buyruqlaringga rioya qilganlarga sherikman.

⁶⁴Ey Egam, sodiq sevgingdan zamin toʻlgandir,

Farmonlaringni menga oʻrgat⁺.

⁶⁵Ey Egam, Oʻzing bergan vaʼdangga muvofiq

Men, Oʻz qulingga yaxshilik qilding.

⁶⁶Menga donolik, zukkolik bergin,

Sening amrlaringga ishondim.

⁶⁷Jazo olmasimdan oldin adashar edim,

Endi Sening soʻzingga itoat etaman.

⁶⁸Naqadar yaxshisan, ezgulik qilasan,

Farmonlaringni menga oʻrgatgin⁺.

⁶⁹Takabbur yolgʻon soʻylab, meni qoraga chaplar,

Men esa chin qalbdan buyruqlaringga itoat etaman⁺.

⁷⁰Ularning qalbini yogʻ bogʻlagan,

Men esa qonuningdan lazzat olaman⁺.

⁷¹Tortgan jazoim menga saboq boʻldi,

Shu orqali farmonlaringni oʻrgandim⁺.

⁷²Minglab oltinu kumushdan koʻra,

Yaxshidir men uchun ogʻzingdan chiqqan qonun⁺.

⁷³Qoʻllaring meni yaratgan, barpo qilgan,

Amrlaringni oʻrganishga menga idrok bergin⁺.

⁷⁴Sendan qoʻrqqanlar meni koʻrib, sevinsinlar,

Zotan, Sening kalomingga umid qilganman⁺.

⁷⁵Ey Egam, hukmlaring adolatliligini bilaman,

Menga jazo berganingda, Sen haq eding.

⁷⁶Men, Oʻz qulingga bergan vaʼdangga koʻra,

Sodiq sevging menga tasalli boʻlsin.

⁷⁷Menga shafqat qilgin, toki yashayin,

Axir, Sening qonuning men uchun lazzat.

⁷⁸Yolgʻon gapirib, menga zarar qilgani uchun

Takabburlar sharmanda boʻlsin.

Men esa buyruqlaring haqida fikr yuritaman.

⁷⁹Men tomon kelsin Sendan qoʻrqqanlar,

Sening shartlaringni biladiganlar.

⁸⁰Farmonlaringni bitta qolmay bajaray,

Toki men sharmanda boʻlib qolmay⁺.

⁸¹Najotingni kutib, jonim ado boʻlmoqda,

Sening kalomingdan umid qilmoqdaman.

⁸²Vaʼdalaringni kutib, koʻzimning nuri soʻnadi,

“Qachon menga tasalli berasan?” deya soʻrayman⁺.

⁸³Tutunda qorayib, bujmaygan meshday* boʻlsam ham,

Sening farmonlaringni men unutmaganman.

⁸⁴Qachongacha men, quling, kutishim kerak?

Meni taʼqib qiluvchilarni qachon hukm qilasan⁺?

⁸⁵Takabburlar menga chuqur qazirlar,

Sening qonuningga ular qarshi chiqarlar⁺.

⁸⁶Hamma amrlaring umidbaxshdir.

Meni sababsiz taʼqib etarlar, yordam ber!

⁸⁷Ular meni yer yuzidan yoʻq qilay, dedi,

Ammo buyruqlaringni men tark etmadim.

⁸⁸Sodiq sevging haqi saqla hayotimni,

Toki ogʻzingdan chiqqan shartlarga rioya qilay.

⁸⁹Kaloming, ey Egam, to abaddir,

U samolarda mustahkam turadi⁺.

⁹⁰Sening sadoqating nasllar osha davom etadi,

Yerni barqaror qilgansan, u to abad turaveradi⁺.

⁹¹Qoidalaring tufayli

Yeru osmon bugun ham mustahkamdir,

Butun olam qoʻling ostidadir⁺.

⁹²Agar qonuning men uchun lazzat boʻlmasaydi,

Tortgan gʻamu kulfatlarimdan tamom boʻlardim.

⁹³Men buyruqlaringni hech qachon unutmayman,

Bular orqali Sen hayotimni saqlagansan.

⁹⁴Men Senikidirman, meni qutqargin,

Zotan, men buyruqlaringni bajarishga intilganman.

⁹⁵Fosiqlar meni oʻldirishga payt poylaydi,

Men esa shartlaring haqida chuqur fikr yuritaman.

⁹⁶Jamiki komillikning cheklanganini koʻrdim,

Sening amrlaring esa chegarasizdir.

⁹⁷O, naqadar sevaman qonuningni!

Kun boʻyi xayolimda tutaman uni.

⁹⁸Amrlaring meni gʻanimlarimdan koʻproq dono qildi,

Amrlaring doimo men bilan birga⁺.

⁹⁹Barcha ustozlarimdan ham ziyrakroq boʻldim,

Sening shartlaring ustida fikr yuritaman.

¹⁰⁰Yoshi ulugʻlardan ham donoroq boʻldim,

Chunki Sening buyruqlaringga itoat etaman⁺.

¹⁰¹Har qanday yomon yoʻldan qadamimni tiydim,

Toki Sening kalomingga itoat etay dedim⁺.

¹⁰²Qoidalaringdan men qaytmadim,

Menga Oʻzing taʼlim bergansan.

¹⁰³Soʻzlaring men uchun naqadar mazalidir,

Asaldan ham shirin tuyular ogʻzimga⁺.

¹⁰⁴Buyruqlaring tufayli men dono boʻlaman,

Har qanday yolgʻon yoʻldan nafratlanaman.

¹⁰⁵Sening kaloming qadamlarim uchun chiroqdir,

Yoʻlimga nur sochadigan yorugʻlikdir⁺.

¹⁰⁶Adolatli qoidalaringni bajaraman, deb

Ont ichdim va bu ontimga vafo qilaman⁺.

¹⁰⁷Ey Egam, men koʻp jafo chekdim,

Vaʼdangga koʻra, hayotimni saqla.

¹⁰⁸Ey Egam, maqtov nazrlarimni qabul etgin,

Menga qoidalaringni oʻrgatgin.

¹⁰⁹Hayotim har on xavfda boʻlsa ham,

Sening qonuningni men unutmayman.

¹¹⁰Fosiqlar menga tuzoq qoʻydilar,

Shunda ham buyruqlaringdan ogʻib ketmadim⁺.

¹¹¹Sening shartlaring to abad mening mulkimdir,

Shartlaring qalbimning quvonchidir⁺.

¹¹²Farmonlaringni to abad ijro etmoqqa

Yuragimni moyil qildim.

¹¹³Ikkiyuzlamachilardan men nafratlanaman,

Sening qonuningni sevaman.

¹¹⁴Sen mening panohimsan, qalqonimsan,

Sening kalomingga umid bogʻlayman⁺.

¹¹⁵“Ey badkirdorlar, yoʻqoling koʻz oldimdan,

Men Xudoyimning amrlarini bajaray”, deb aytaman⁺.

¹¹⁶Vaʼdangga koʻra, menga tayanch boʻl, toki yashayin,

Umidim puchga chiqmasin, sharmanda boʻlmayin.

¹¹⁷Suyanchiq boʻl menga, toki najot topayin,

Farmonlaringga doim diqqat bilan boqayin.

¹¹⁸Farmonlaringdan toyganlarni rad etding,

Ularning hiylayu nayranglari behudadir.

¹¹⁹Yer yuzidagi jamiki fosiqlarni

Axlatday uloqtirib tashlaysan,

Shu bois men shartlaringni sevaman.

¹²⁰Sendan qoʻrqqanimdan vujudim titraydi,

Hukmlaringdan meni vahima bosadi⁺.

¹²¹Adolatli, toʻgʻri ishlar qilganman,

Meni zolimlar qoʻlida qoldirma.

¹²²Men, qulingning baxtiga kafolat bergin,

Takabburlar meni ezishlariga yoʻl qoʻymagin⁺.

¹²³Najotingni kutaverib, koʻzim toʻrt boʻldi,

Vaʼda qilgan najoting armonida koʻzim nuri toʻkildi⁺.

¹²⁴Men, Oʻz qulingga sodiq sevgingni koʻrsatgin,

Farmonlaringni menga oʻrgatgin.

¹²⁵Sening qulingman, menga idrok bergin,

Toki men shartlaringni bilib olayin.

¹²⁶Ey Egam, vaqti keldi, Oʻz ishingni qil,

Sening qonuning buzildi.

¹²⁷Chindan ham Sening amrlaringni

Oltindan, eng sof oltindan ham koʻproq sevaman⁺.

¹²⁸Sening buyruqlaringga koʻra, qadam bosaman,

Har qanday yolgʻon yoʻldan nafratlanaman.

¹²⁹Sening shartlaring ajoyibdir,

Shu bois ularga itoat etaman.

¹³⁰Kalomingning taʼlimoti ziyo sochadi,

Soddalarga aql–idrok beradi⁺.

¹³¹Ogʻzim ochilib, ogʻir nafas olaman,

Chunki Sening amrlaringga juda intilaman⁺.

¹³²Men tomon yuz bur, menga shafqat qilgin,

Axir, Seni sevganlarga doim shafqat koʻrsatasan.

¹³³Soʻzingga koʻra, qadamimni Oʻzing boshqargin,

Hech qachon ustimdan gunoh hukmron boʻlmasin.

¹³⁴Inson zulmidan meni qutqargin,

Toki Sening buyruqlaringga itoat etayin.

¹³⁵Jamoling menga nurlarini sochsin,

Farmonlaringni menga oʻrgatgin⁺.

¹³⁶Koʻzlarimdan yoshlar daryo boʻlib quyilar,

Axir, odamlar qonuningga rioya qilmayapti⁺.

¹³⁷Sen odilsan, ey Egam,

Hukmlaring adolatlidir.

¹³⁸Adolat ila shartlaringni buyurgansan,

Tamomila ishonchlidir shartlaring.

¹³⁹Gʻazabim meni ado qilmoqda,

Dushmanlarim kalomingni rad etmoqda.

¹⁴⁰Vaʼdalaring naqadar sofdir!

Men vaʼdalaringni naqadar sevaman!⁺

¹⁴¹Men keraksizman, xoʻrlanganman,

Buyruqlaringni unutmayman.

¹⁴²Sening adolating mangudir,

Sening qonuning haqiqatdir⁺.

¹⁴³Boshimga kulfatu azob keldi,

Amrlaring menga zavq berar.

¹⁴⁴Shartlaring to abad adolatlidir,

Idrok bergin menga, toki yashayin.

¹⁴⁵Ey Egam, chin koʻngildan yolvoraman, javob ber,

Farmonlaringga rioya qilaman.

¹⁴⁶Senga faryod qilaman, meni qutqargin,

Toki shartlaringga men rioya qilay.

¹⁴⁷Kun chiqmasdan Sendan madad soʻrab faryod qilaman,

Sening kalomingga men umid bogʻlayman⁺.

¹⁴⁸Sening vaʼdangni chuqur anglay deb,

Koʻzlarimga tun boʻyi uyqu kelmaydi.

¹⁴⁹Sodiq sevgingga koʻra, ovozimni eshitgin,

Ey Egam, adolating bilan hayotimni saqlagin.

¹⁵⁰Qabih reja tuzadiganlar yaqin kelmoqda,

Ular qonuningdan uzoqda yuradi.

¹⁵¹Sen esa, ey Egam, yonimdasan,

Hamma amrlaring haqiqatdir⁺.

¹⁵²Qonuningni Sen mangu barqaror qilgansan,

Yoshligimdan buni men bilaman.

¹⁵³Azoblarimga qaragin, meni qutqargin,

Axir, men Sening qonuningni unutmadim.

¹⁵⁴Mening daʼvoimni isbot qil, meni qutqar,

Vaʼdangga koʻra, hayotimni saqla⁺.

¹⁵⁵Fosiqdan najot uzoqdadir,

Sening farmonlaringni ular izlamaslar.

¹⁵⁶Ey Egam, shafqating buyukdir,

Adolating bilan hayotimni saqla⁺.

¹⁵⁷Meni taʼqib qiluvchi dushmanlarim koʻp,

Men shartlaringdan yuz oʻgirmayman⁺.

¹⁵⁸Makkorlarga nafrat ila qarayman,

Ular Sening amrlaringga rioya qilmaydi⁺.

¹⁵⁹Qaragin, naqadar sevaman buyruqlaringni,

Sodiq sevgingga koʻra, saqlagin hayotimni.

¹⁶⁰Kaloming mohiyati haqiqatdir,

Adolatli qoidalaring to abad davom etadi⁺.

¹⁶¹Hukmdorlar meni sababsiz taʼqib qilar,

Yuragim kalomingdan qoʻrqib titrab turar⁺.

¹⁶²Xuddi ulkan xazina topgan odamday,

Sening soʻzingdan shod boʻlaman⁺.

¹⁶³Yolgʻondan nafratlanib, jirkanaman,

Sening qonuningni esa sevaman.

¹⁶⁴Sening adolatli qoidalaring tufayli

Yetti marta kuniga Seni madh qilaman.

¹⁶⁵Qonuningni sevganlar buyuk tinchlikka ega boʻlar,

Hech narsa ularga toʻsiq boʻla olmaydi.

¹⁶⁶Ey Egam, men najotingga umid qilaman,

Men Sening amrlaringni bajaraman⁺.

¹⁶⁷Shartlaringga itoat etaman,

Men ularni gʻoyatda sevaman.

¹⁶⁸Buyruq, shartlaringga rioya qilaman,

Hamma yoʻllarim Senga maʼlumdir⁺.

¹⁶⁹Ey Egam, ohu nolam yetsin Senga,

Kalomingga koʻra, menga idrok bergin.

¹⁷⁰Iltijoim yetib borsin Senga,

Bergan vaʼdangga koʻra, meni qutqargin.

¹⁷¹Lablarimdan hamdu sano toʻlib–toshsin,

Menga oʻrgatasan farmonlaringni.

¹⁷²Tilim kuylaydi Sening vaʼdangni,

Zotan, adolatlidir barcha amrlaring.

¹⁷³Menga yordamga tayyor turgin,

Zotan, tanlaganman men buyruqlaringni.

¹⁷⁴Ey Egam, najotingga talpinaman,

Sening qonuningdan lazzat topaman.

¹⁷⁵Umr ber menga, hamdu sano aytayin Senga,

Qoidalaring yordam bersin menga.

¹⁷⁶Adashgan qoʻyday yoʻldan ozganman,

Izlab top meni, Oʻz qulingni.

Zotan, men amrlaringni unutmaganman⁺.

119–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi*.

¹⁻²Qaygʻu–alamdan Egamga faryod qildim:

“Ey Egam, yolgʻonchi lablardan,

Makkor tildan jonimni asragin!”

U faryodimga javob berdi⁺.

³Ey makkor til, Egamiz boshingga ne kunni solar ekan?

Senga qanday jazo berar ekan?

⁴U jangchining oʻtkir oʻqlari bilan seni jazolaydi,

Yonayotgan yulgʻun butasining choʻgʻlari bilan senga jazo beradi⁺.

⁵Holimga voy, Meshexda musofirman,

Kedar* chodirlari orasida yashayman⁺.

⁶Tinchlikdan nafrat etuvchi xalq orasida

Yashashdan charchadim.

⁷Men tinchlik tarafdoriman,

Ammo gapiray deb, ogʻiz ochsam,

Ular urushni istaydilar.

120–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

¹Togʻlarga tikaman koʻzlarimni,

Qayerdan kelar menga madad⁺?

²Yeru osmonni yaratgan

Egamdan kelar menga madad⁺.

³Qoqilishingga U yoʻl qoʻymas,

U posboningdir, aslo mudramas⁺.

⁴Ha, Isroilning posbonidir U,

Mudramaydi, uxlamaydi U.

⁵Egamizdir sening posboning,

Egamizdir yoningdagi soyang sening⁺.

⁶Kunduzi oftob seni urmas,

Kechasi oy senga zarar yetkazmas.

⁷Egamiz seni har qanday xatardan asraydi,

Joningni Egamiz omon saqlaydi.

⁸Hozir va to abad qayerga borsang ham,

Egamiz doim senga posbonlik qiladi⁺.

121–SANO

Dovudning ziyorat qoʻshigʻi.

¹“Egamizning uyiga boraylik”, deb

Menga aytganlarida shod boʻldim⁺.

²Mana turibmiz, ey Quddus,

Darvozalaring ichkarisida.

³Quddus yaxshi qurilgan shahardir,

Devorlari bir–biriga tutashtirib solingandir.

⁴Isroil xalqiga berilgan qonunga koʻra,

Qabilalar u yerga chiqib borarlar!

Ha, Egamizning qabilalari

Unga shukur aytmoq uchun chiqib borarlar!⁺

⁵U yerda hukm taxtlari oʻrnashgan,

Ha, Dovud xonadonining taxtlari

U yerda joylashgan⁺.

⁶Duo qiling Quddusning tinchligi uchun:

“Uni sevganlar huzur–halovat topsin⁺.

⁷Devorlari ichida tinchlik boʻlsin,

Qalʼalari bexatar boʻlsin.”

⁸Qarindoshlarim, doʻstlarim haqi–hurmati,

Quddusga tinchlik boʻlsin, deya aytaman.

⁹Egamiz Xudoning uyi haqi–hurmati

Quddusning iqbolini izlayman⁺.

122–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

¹Ey samolarda taxt qurgan Xudo!

Koʻzlarimni Senga tikaman⁺.

²Ey Egamiz Xudo!

Bizga shafqatingni koʻrsatgin deya,

Biz Sendan umid qilamiz.

Xoʻjayini qoʻliga qaragan

Qullarning koʻzlari kabi,

Bekasining qoʻliga qaragan

Choʻri qizning koʻzlari kabi,

Koʻzlarimiz Senga qadalgan.

³Shafqat qil, ey Egam, shafqat qil bizga,

Koʻrgan xoʻrliklarimiz yetib ortar⁺.

⁴Begʻamlarning masxaralashi jonimizdan toʻydirdi,

Kiborlarning haqoratidan pichoq borib suyakka yetdi⁺.

123–SANO

Dovudning ziyorat qoʻshigʻi.

¹Endi Isroil shunday desin:

“Egamiz biz tomonda boʻlmasa edi,⁺

²Ha, Egamiz biz tomonda boʻlmasa edi,

Gʻanimlarimiz bizga hujum qilganda,

³Ular bizga gʻazabini sochganda,

Bizni tiriklayin yutgan boʻlardi⁺.

⁴Toʻfon bizni girdobiga tortgan boʻlardi,

Sel bizni bosib olgan boʻlardi⁺.

⁵Pishqirgan suvlar ustimizdan bosgan boʻlardi.”

⁶Egamizga olqishlar boʻlsin,

Yirtqich tishlarga bizni oʻlja qilib qoʻymadi.

⁷Biz ovchining tuzogʻidan qutulgan

Qushlarga oʻxshaymiz.

Tuzoq sinib, biz qutuldik⁺.

⁸Yeru osmonni yaratgan Egamizdan

Bizga madad keladi⁺.

124–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

¹Egamizga umid bogʻlaganlar Sion togʻiga oʻxshar,

Hech qachon tebranmas, to abad mustahkam turar⁺.

²Togʻlar Quddusni oʻraganday,

Hozirdan boshlab, to abad

Egamiz Oʻz xalqini oʻrab olgandir.

³Fosiq shohning saltanat hassasi*

Solihlarning yurtida uzoq qolmaydi.

Boʻlmasa solihlar qoʻllarini yomon ishlarga uzatadi.

⁴Ey Egam, yuragi toʻgʻri boʻlganlarga,

Yaxshilarga yaxshilik qilgin.

⁵Ey Egam, egri yoʻllarga burilganlarni

Badkirdorlar bilan birga haydab yuborgin.

Isroil uzra tinchlik boʻlsin!⁺

125–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

¹Egamiz Quddusni* yana farovonlikka erishtirganda*,

Tush koʻrayotgan odamlarga oʻxshar edik⁺.

²Ogʻzimiz kulgi bilan,

Tillarimiz shodlik qoʻshigʻi bilan toʻla edi.

Shunda xalqlar aytdilar:

“Ular uchun Egamiz buyuk ishlar qildi.”⁺

³Ha, Egamiz biz uchun buyuk ishlar qilgandi,

Biz quvonchga toʻlgandik⁺.

⁴Nagav choʻlidagi soyliklarni qayta suvga toʻldirganday,

Ey Egam, farovonligimizni qayta tiklagin.

⁵Koʻz yosh bilan urugʻ ekkanlar

Shodlik qoʻshiqlari ila hosil oʻradi.

⁶Yigʻlab, urugʻ xaltasini olib boruvchilar

Shodlik qoʻshiqlari bilan qaytib keladi,

Don bogʻlamlarini olib qaytadi⁺.

126–SANO

Sulaymonning ziyorat qoʻshigʻi.

¹Agar uyni Egamiz qurmasa,

Quruvchilarning ishi bekor boʻladi.

Agar Egamiz shaharni qoʻriqlamasa,

Qorovul behuda poyloqchilik qiladi⁺.

²Erta turib, kech yotganingiz ham,

Ovqat topay deb, tortgan mashaqqatingiz ham bekordir.

Egamiz Oʻz sevganlarining ehtiyojini

Uyqularida ham qondiradi*⁺.

³Oʻgʻillar Egamizdan merosdir,

Farzandlar Undan mukofotdir⁺.

⁴Yoshligingizda tugʻilgan oʻgʻillaringiz

Jangchining qoʻlidagi oʻqlardaydir.

⁵Oʻqdoni toʻla shunday inson baxtlidir!

Shahar darvozasi oldida

Dushmani bilan daʼvolashganda,

U sharmanda boʻlib qolmaydi.

127–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

¹Ey Egamizdan qoʻrqqanlar, hammangiz baxtlisiz,

Ey Uning yoʻlidan yuradiganlar, sizlar baxtlisiz⁺.

²Mehnatingiz samarasini yeysiz,

Baxtli boʻlib, huzur–halovatga yetasiz⁺.

³Xotiningiz hovlingizdagi serhosil

Uzum tokiga oʻxshagan boʻladi.

Dasturxoningiz atrofidagi bolalaringiz

Yosh zaytun koʻchatiga oʻxshagan boʻladi⁺.

⁴Ey Egamizdan qoʻrqadiganlar,

Shu tariqa baraka topasiz.

⁵Egamiz Quddusdan turib sizga baraka bersin,

Umringiz boʻyi Sionning gullab–yashnashini koʻring⁺.

⁶Yashayvering siz, nevara–chevara koʻring,

Isroil uzra tinchlik boʻlsin!⁺

128–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

¹Isroil shunday deb aytsin:

“Ular yoshligimdan menga koʻp zulm oʻtkazib keldi⁺.

²Ha, yoshligimdan menga zulm oʻtkazib kelgan,

Ammo meni yenga olmaganlar.

³Meni savalab, yelkalarimda chuqur izlar qoldirdilar,

Yaralarim daladagi uzun joʻyaklarga oʻxshar⁺.

⁴Egamiz adolatparvardir,

Fosiqlarning arqonini qirqib, meni ozod qildi.”

⁵Quddusdan* nafratlanganlarning hammasi

Sharmanda boʻlib, ortiga qaytsin⁺.

⁶Tom ustidagi oʻtlarga* oʻxshasin ular,

Oʻsmasdan oldin qurib qolsinlar⁺.

⁷Bunday oʻtga oʻroqchilarning hovuchi toʻlmaydi,

Bogʻlovchilarning quchogʻi toʻlmaydi.

⁸Oʻtgan–ketganlar ularga:

“Egamiz sizlarga baraka bersin,

Egamiz nomi bilan sizlarni duo qilamiz!” deb aytmasin⁺.

129–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

¹Ey Egam, tubsiz suvlardan Senga nola qilaman⁺.

²Ey Rabbiy, mening ovozimni eshitgin!

Iltijolarimga diqqat ila quloq solgin!⁺

³Ey Egam, gunohlarni hisobga olsang agar,

Ey Rabbiy, kim ham bardosh bera olar?!

⁴Ammo Sen kechirimlisan,

Shu bois Sendan qoʻrqamiz⁺.

⁵Egamga umid bogʻlayman,

Ha, jonim Unga talpinadi.

Uning kalomiga umid bogʻlayman.

⁶Tongni kutgan posbondan ham koʻproq,

Ha, tongni kutgan posbondan ham koʻproq

Mening jonim Rabbiyga talpinadi.

⁷Ey Isroil! Umid qilgin Egamizdan!

Egamiz sodiq sevgisini koʻrsatadi.

Qutqarishga U doim tayyor!⁺

⁸Isroilni barcha gunohlaridan qutqaradigan

Uning Oʻzidir⁺.

130–SANO

Dovudning ziyorat qoʻshigʻi.

¹Ey Egam, yuragimda magʻrurlik yoʻq,

Koʻzlarim aslo kiborlarcha boqmaydi.

Menga gʻoyat hayratli boʻlgan, buyuk ishlar bilan

Men oʻzimni band qilmayman⁺.

²Bola onasi bagʻrida tinchlanganday,

Men ham yengil tortib, tinchlanganman.

Ha, jonim tinchlangan.

³Ey Isroil! Hozir ham, abadulabad Egamizdan umid qilgin!⁺

131–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

¹Ey Egam, eslagin Dovudni,

U tortgan barcha azob–uqubatlarni!⁺

²Ey Egam, u Senga qasam ichgandi.

Ey Yoqbning qudratli Xudosi,

U Senga vaʼda bergandi:

³“Men aslo uyimga kirmayman,

Yoki oʻrnimga yotmayman⁺.

⁴Koʻzlarimga uyqu bermayman,

Qovoqlarim yumilishiga yoʻl qoʻymayman.

⁵Egamiz uchun bir joy topmagunimcha,

Yoqubning qudratli Xudosi uchun

Bir maskan boʻlmaguncha aslo dam olmayman.”

⁶Ahd sandigʻi Efratda*, deb eshitgandik,

Biz uni Yoʻr* dalalarida topib oldik.

⁷“Egamizning maskaniga boraylik,

Uning poyiga sajda qilaylik”, dedik⁺.

⁸Qani, kel, ey Egam, oromgohingga

Qudrating ramzi boʻlgan Sandiq bilan birga⁺.

⁹Ruhoniylaring solihlikni kiysinlar,

Taqvodorlaring shodlikdan kuylasinlar!⁺

¹⁰Oʻz quling Dovudning haqi–hurmati,

Tanlagan shohingni rad qilmagin⁺.

¹¹Ey Egam, Sen Dovudga ont ichgan eding,

Sen shu ontingdan aslo qaytmay deysan:

“Oʻzingdan bino boʻlgan oʻgʻillaringdan

Birini sening taxtingga oʻtqazaman⁺.

¹²Agar oʻgʻillaring Mening ahdimga rioya qilsa,

Ularga oʻrgatgan amrlarimga itoat etsa,

Ularning oʻgʻillari ham

Shoh boʻlib, to abad sening taxtingda oʻtiradi.”⁺

¹³Ey Egam, Sen Quddusni* tanlagansan,

U yerni Oʻzingga maskan qilishni istagansan⁺.

¹⁴Sen shunday deding:

“Men to abad yashaydigan joy shu joydir,

Bu yerda istiqomat qilishni istaganman.

¹⁵Uning ozuqalariga moʻl qilib baraka beraman,

U yerdagi faqirlarni toʻydiraman⁺.

¹⁶Ruhoniylarni najotga burkayman,

Taqvodorlari shodlikdan kuylaydilar!

¹⁷Dovudning naslini bu yerda koʻkartiraman,

Oʻzim tanlagan shohning chirogʻini oʻchirmayman⁺.

¹⁸Uning gʻanimlarini sharmandalikka oʻrayman,

Shohning boshidagi toji esa porlab turaveradi.”

132–SANO

Dovudning ziyorat qoʻshigʻi.

¹Naqadar yaxshidir,

Yoqimlidir birodarlar birga ahil yashasalar⁺.

²Ahillik Horunning boshiga surtilgan,

Soqoligacha oqib tushgan qimmatbaho moydaydir*,

Kiyimlari yoqasidan oqib tushgan moy kabidir⁺.

³Sion togʻlariga keladigan baraka*

Xermon togʻidagi moʻl shabnamga oʻxshaydi.

Siondan Egamiz Oʻz barakasini va abadiy hayotni beradi⁺.

133–SANO

Ziyorat qoʻshigʻi.

¹Ey sizlar — Egamizning qullari,

Egamizning uyida kechasi xizmat qiladiganlar,

Egamizni olqishlang!⁺

²Muqaddas maskan tomon

Qoʻllaringizni koʻtarib,

Egamizni olqishlang!⁺

³Yeru osmonni yaratgan Egamiz

Quddusdan* turib, sizga baraka bersin⁺.

134–SANO

134¹Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Egamizning nomiga madhiyalar boʻlsin!

Hamdu sano ayting, ey Egamizning qullari,

²Ey Egamizning uyida xizmat qiladiganlar,

Ey Egamiz uyining hovlisida xizmat qiladiganlar!⁺

³Egamizga hamdu sanolar boʻlsin,

U yaxshidir!

Tarannum eting Uni, bu* yoqimlidir.

⁴Egamiz Oʻzi uchun Yoqb naslini tanladi.

Ha, Oʻzimning xazinam deb, Isroil xalqini tanladi⁺.

⁵Ha, bilaman, Egamiz ulugʻdir,

Rabbimiz barcha xudolardan yuksakdir⁺.

⁶Osmonda ham, zaminda ham,

Dengizlarda, jamiki tubsiz suvlarda

Egamiz istaganini qiladi⁺.

⁷U yerning toʻrt tomonidan bulutlarni olib keladi,

Yomgʻir bilan birga chaqmoq yuboradi,

Omborlaridan shamol olib keladi⁺.

⁸Egamiz Misrning toʻngʻichlarini,

Inson hamda hayvonlarning birinchi tugʻilganlarini nobud qildi*⁺.

⁹Firʼavn va uning hamma aʼyonlariga qarshi

Misrning orasiga Egamiz alomatu moʻjizalarni yubordi*⁺.

¹⁰U koʻp ellar, xalqlarni qirgan,

Qudratli shohlarni boʻgʻizlagan⁺.

¹¹Amor xalqining shohi Sixoʻnni, Bashan shohi Oʻgni hamda

Kanʼonning barcha shohlarini qirgan*⁺.

¹²Ularning yerini Isroil xalqiga mulk qilib berdi⁺.

¹³Egamizning nomi to abad davom etar,

Egamizning shuhrati nasllar osha davom etar⁺.

¹⁴Egamiz Oʻz xalqiga adolat qiladi,

Oʻz qullariga rahm–shafqat qiladi⁺.

¹⁵Xalqlarning xudolari esa kumush, oltindan,

Inson qoʻllarining mahsulidir⁺.

¹⁶Butlarning ogʻizlari bor, soʻzlay olmaslar,

Koʻzlari bor, koʻra olmaslar⁺.

¹⁷Quloqlari bor ularning, eshita olmas,

Ular aslo nafas ololmas⁺.

¹⁸Butlarni barpo qilganlar, butlarga ishonganlar

Xuddi ularga oʻxshagan boʻlib qolar⁺.

¹⁹Ey Isroil xalqi, olqishlar ayting Egamizga!

Ey Horun xonadoni*, madhiyalar ayting Egamizga!

²⁰Ey Levi xonadoni*, olqishlar ayting Egamizga!

Ey Egamizdan qoʻrqqanlar, madhiyalar ayting Unga!⁺

²¹Quddusda istiqomat qiladigan Egamizga

Sionda olqishlar ayting!

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!⁺

135–SANO

135¹Shukrona ayting Egamizga, U yaxshidir!

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

²Shukrona ayting xudolarning Xudosiga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

³Shukrona ayting egalarning Egasiga*,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

⁴Shukrona ayting Xudoga,

Faqatgina U buyuk ajoyibotlar koʻrsatadi.

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

⁵Shukrona ayting donolik bilan samolarni yaratganga*,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

⁶Shukrona ayting suvlar uzra yerni barpo qilganga*,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

⁷Shukrona ayting ulkan yoritqichlarni yaratganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

⁸Kunduzi nur sochib tursin deya,

Quyoshni yaratganga shukrona ayting.

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

⁹Tun uzra nur sochib tursin deya,

Yulduzlaru oyni yaratganga shukrona ayting.

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

¹⁰Shukrona ayting Misrning toʻngʻichlarini urganga*,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

¹¹Shukrona ayting Misrdan Isroilni olib chiqqanga*,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

¹²Shukrona ayting yoʻgʻon bilaklariyu

Kuchli qoʻli ila Isroilni olib chiqqanga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

¹³Shukrona ayting Qizil dengizni* ikkiga boʻlganga*,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

¹⁴Shukrona ayting Isroilni dengiz oʻrtasidan oʻtkazganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

¹⁵Shukrona ayting firʼavn va uning lashkarlarini

Qizil dengizga uloqtirganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

¹⁶Shukrona ayting Oʻz xalqini sahro boʻylab olib oʻtganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

¹⁷Shukrona ayting buyuk shohlarni halok qilganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

¹⁸Shukrona ayting qudratli shohlarni qirganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

¹⁹Shukrona ayting Amor xalqining shohi Sixoʻnni oʻldirganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

²⁰Shukrona ayting Bashan shohi Oʻgni oʻldirganga*,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

²¹Shukrona ayting ularning yerini

Oʻz xalqiga mulk qilib berganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

²²Shukrona ayting u yerlarni

Oʻz quli Isroilga mulk qilib berganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

²³Shukrona ayting xor boʻlganimizda bizni eslaganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

²⁴Shukrona ayting bizni dushmanlarimizdan qutqarganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

²⁵Shukrona ayting barcha jonzotlarni oziqlantiradiganga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir⁺.

²⁶Shukrona ayting Samoviy Xudoga,

Uning sodiq sevgisi abadiydir.

136–SANO

136¹Bobildagi daryolar boʻyida oʻtirardik,

Yigʻlab, u yerlarda Quddusni* eslardik⁺.

²Liralarimizni oʻsha yerdagi tollarga osib qoʻygandik.

³Bizni u yerda asirga olganlar:

“Qoʻshiq aytib beringlar”, derdilar,

Bizga zulm qilganlar koʻngillarini chogʻ qilgani:

“Bizga Quddus qoʻshiqlaridan kuylanglar”, derdilar.

⁴Qanday qilib begona yurtda

Biz Egamizga qoʻshiq kuylay olardik?!

⁵Ey Quddus, agar seni unutsam,

Oʻng qoʻlim qurib qolsin⁺.

⁶Agar men seni eslamasam,

Quddusni eng katta shodligim deb bilmasam,

Tilim tanglayimga yopishib qolsin⁺.

⁷Ey Egam, Quddus qulagan kunda

Edomliklar* nima qilganini yodda tutgin.

Axir, ular: “Qulating, yiqiting uni!

Poydevorigacha qulatib tashlang!” deb baqirgan⁺.

⁸Ey Bobil shahri! Qirgʻinga mahkum boʻlgansan*.

Bizga ne qilgan boʻlsang,

Oʻshani boshingga soladiganlar baxtlidir⁺.

⁹Sening goʻdaklaringni ushlab, qoyaga urib,

Tilka–pora qiladiganlar baxtlidir⁺.

137–SANO

Dovud sanosi.

¹Ey Egam, chin dildan Senga shukrona aytaman,

Farishtalar* oldida Sening madhingni kuylayman⁺.

²Muqaddas Maʼbading oldida sajda qilaman,

Sodiq sevging, sadoqating uchun Oʻzingga shukrona aytaman,

Nomingni ham, soʻzingni ham har narsadan yuqori qoʻygansan⁺.

³Chaqirganimda, menga javob bergansan,

Qudrating bilan meni jasur qilgansan.

⁴Ey Egam, zamin shohlari Senga shukur aytadi,

Ogʻzingdan chiqqan soʻzlarni ular eshitganlar.

⁵Ey Egam, ishlaringni ular kuylasinlar!

Zero, Sening shuhrating buyukdir!

⁶Garchi Sen yuksak boʻlsang–da, xor boʻlganlarga boqasan,

Kiborlarni Sen uzoqdan ham bilasan.

⁷Kulfatda yursam ham, dushmanlarim gʻazabidan saqlaysan,

Oʻng qoʻlingni uzatib, meni qutqarasan⁺.

⁸Ey Egam, men uchun qasos olasan*.

Sodiq sevging to abad davom etar,

Oʻzing yaratganlarni tark etmagin⁺.

138–SANO

Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

¹Ey Egam, meni Oʻzing sinab koʻrib, bilgansan,⁺

²Qachon oʻtirib, qachon turishimni Oʻzing bilasan,

Oʻy–xayollarimni uzoqdan turib anglab olasan,⁺

³Yurishimni, yotishimni Sen tekshirasan,

Barcha yoʻllarim Senga oyday ravshandir⁺.

⁴Biron soʻz tilimga kelmasdan oldin,

Ey Egam, Sen hammasini bilasan.

⁵Meni hamma tomondan oʻrab olgansan,

Qoʻllaringni ustimga qoʻygansan.

⁶Donoliging men uchun juda ajoyibdir,

Shu qadar yuksakki, men anglay olmasman⁺.

⁷Sening Ruhingdan qochib, qayerga ham bora olaman?!

Sening huzuringdan qayerga ham keta olaman?!⁺

⁸Agar osmonga chiqsam, Sen oʻsha yerdasan!

Oʻliklar diyoriga* tushsam ham, Sen oʻsha yerdasan!⁺

⁹Saharning qanotlarini olib parvoz qilsam,

Dengizning eng uzoq chetlariga oʻrnashsam,

¹⁰Hatto u yerda ham qoʻllaring meni yetaklar,

Oʻng qoʻling meni quvvatlar.

¹¹Agarda: “Shubhasiz, meni zulmat qamrab oladi,

Atrofimda kunduz tunga aylanadi”, deb aytsam,

¹²Hatto zulmat ham Sen uchun qorongʻi emas,

Tun kunduz kabi nur sochar,

Tunu kunduz Sen uchun birdir⁺.

¹³Ichki aʼzolarimni Sen yaratgansan,

Onamning qornida menga shakl bergansan⁺.

¹⁴Senga shukrona aytaman.

Axir, qanday ajoyib qilib yaratilganman!

Sening barcha ishlaring naqadar ajoyib,

Buni men juda yaxshi bilaman.

¹⁵Men pinhon yaratilganimda,

Yerning tubida* mahorat ila toʻqilganimda,

Suyaklarim Sendan yashirin emas edi⁺.

¹⁶Koʻzlaring koʻrgandi homila ekanimni.

Menga ajratilgan kunlar kelmasdan,

Hammasi kitobingga yozilgandi⁺.

¹⁷Sening niyatlaring, ey Xudo, menga qadrlidir,

Niyatlaringning son–sanogʻi naqadar koʻpdir⁺.

¹⁸Qumdan ham koʻp boʻlardi agar ularni sanaganimda,

Uygʻonganimda qarasam, hamon men bilan ekansan birga.

¹⁹Ey Xudo, koshki fosiqni oʻldirsang edi,

Qonxoʻr mendan uzoqlashsa edi,⁺

²⁰Sen haqingda ular fitna qiladilar,

Dushmanlaring Sening noming bilan yolgʻon qasam ichadilar.

²¹Ey Egam! Sendan nafratlanganlardan men nafratlanmaymanmi?!

Senga qarshi isyon qilganlardan men jirkanmaymanmi?!⁺

²²Ulardan butunlay nafratlanaman,

Ularni oʻzimning dushmanim deb bilaman.

²³Tekshirib koʻr meni, ey Xudo, yuragimni bil,

Sinab koʻr meni, tashvishlarimni bil⁺.

²⁴Bilgin–chi, mening biron qabihligim bormikan?

Meni abadiy yoʻldan* yetaklab borgin.

139–SANO

139¹Ijrochilar rahbariga. Dovud sanosi.

²Yomonlardan meni qutqar, ey Egam,

Zoʻravonlardan himoya qil meni⁺.

³Ular yuraklarida qabihlikni qasd qiladi,

Doimo urush–janjallarni qoʻzgʻaydi.

⁴Ular tillarini ilonday oʻtkir qiladi,

Tillaridan ilon zahri tomadi⁺.

⁵Ey Egam, meni qabihlarning qoʻlidan qutqar,

Yiqitmoqchi boʻlgan zoʻravonlardan meni himoya qil⁺.

⁶Takabburlar men uchun tuzoq qoʻyganlar,

Ular toʻrlarining iplarini yoyganlar,

Yoʻlim boʻylab menga qopqon qoʻyganlar⁺.

⁷Ey Egam, Senga aytaman: “Sen Mening Xudoyimsan.”

Quloq sol, ey Egam, Senga iltijo qilaman.

⁸Ey Egam Rabbiy, qudratli najotkorim!

Jang kunida boshimni omon saqlading.

⁹Ey Egam, fosiqning istagini bajo qilmagin,

Ularning qabih rejalariga omad bermagin,

Ular magʻrurlanib ketmasin.

¹⁰Atrofimni oʻrab olganlarning tahdidlari,

Oʻzlarining boshiga kelsin.

¹¹Yonayotgan koʻmir choʻgʻi oʻzlariga yogʻilsin,

Ular olovga, iflos chuqurlarga uloqtirilsin–u,

Aslo qaytib chiqmasin⁺.

¹²Tuhmatchilarga yurtda aslo joy boʻlmasin, koʻkarmasin,

Falokat zolimning izidan tushib, uni yoʻq qilsin.

¹³Bilaman, ey Egam, mazlumni himoya qilasan,

Bechoraholni adolat ila qoʻllab–quvvatlaysan⁺.

¹⁴Solihlar albatta Senga shukrona aytadi,

Toʻgʻri insonlar huzuringda istiqomat qiladi.

140–SANO

Dovud sanosi.

¹Senga yolvoraman, ey Egam, yonimga tez kelgin,

Senga yolvorganimda ovozimga quloq solgin.

²Ibodatimni tutatqi nazriday qabul qilgin,

Qoʻllarimni koʻtarganimni kechki qurbonlik deb bilgin⁺.

³Ey Egam, ogʻzimga posbon qoʻygin,

Lablarim eshigini qoʻriqlagin⁺.

⁴Yuragimni qabihlikka burmagin,

Yomon ishlarga qoʻshilishimga yoʻl qoʻymagin,

Badkirdorlarning jamoasida

Ziyofatlarini yeyishimga yoʻl qoʻymagin.

⁵Mayli, solih odam meni uraversin,

Sodiq odam meni toʻgʻrilasin,

Boshim shunday aʼlo moyni rad qilmasin.

Mening ibodatim muttasil

Badkirdorlarning qabih ishlariga qarshidir⁺.

⁶Ularning hakamlari qoyadan uloqtiriladi,

Shunda fosiqlar soʻzlarim haq ekanligini bilib olishadi⁺.

⁷Badkirdorlar aytar: “Shudgor qilinib, parchalangan yerday,

Suyaklarimiz qabr* ogʻzida maydalanib, sochilib yotibdi.”⁺

⁸Koʻzlarim Sendadir, ey Egam Rabbiy,

Sendan panoh izlayman,

Meni tashlab qoʻymagin⁺.

⁹Badkirdorlarning qopqonlaridan,

Ular qoʻygan tuzoqdan meni saqlagin⁺.

¹⁰Men sogʻ–omon oʻtib ketayin,

Fosiqlar qoʻygan toʻrlariga oʻzlari tushsin⁺.

141–SANO

Dovud gʻorda boʻlgandan keyin* aytgan qasidasi*. Ibodat.

¹Ey Egam, Senga qattiq faryod qilaman,

Ey Egam, Senga qattiq yolvoraman⁺.

²Dardlarimni Senga toʻkib solaman,

Qaygʻularimni Sening oldingda aytaman⁺.

³Ruhim soʻlgʻin boʻlganda,

Yoʻllarimni Sen bilasan.

Men yuradigan soʻqmoqlarda

Gʻanimlarim menga tuzoq qoʻyishgan⁺.

⁴Oʻng tomonimga qarab koʻr:

Menga eʼtibor beradigan biron kimsa yoʻq.

Hech qayerga qochib keta olmayman,

Men uchun hech kim qaygʻurmas.

⁵Senga yolvorib aytaman, ey Egam:

“Sen mening panohimsan,

Bu dunyodagi xavfsizligim Sensan.”⁺

⁶Faryodimga quloq solgin,

Axir, oyoq osti boʻlib ketdim–ku.

Meni taʼqib qiluvchilardan qutqar,

Ular mendan gʻoyat kuchlidirlar⁺.

⁷Meni tutqunlikdan chiqarib olgin,

Toki Senga shukrona aytay.

Menga ezgulik qilganing uchun

Solihlar atrofimni oʻrab oladi⁺.

142–SANO

Dovud sanosi.

¹Eshitgin, ey Egam, ibodatlarimni,

Sen sodiqsan, iltijoimga quloq sol,

Sen odilsan, javob ber.

²Men, Oʻz qulingni hukm qilmagin,

Axir, Sening nazaringda hech kim solih emas⁺.

³Dushmanlar meni taʼqib qilgan,

Mening tanamni tuproqqa qorgan,

Azalda olamdan oʻtganlar kabi,

Meni zulmatda yashashga majbur qilar⁺.

⁴Shu bois ruhim soʻlgan,

Yuragim qoʻrquvdan uvushib qolgan.

⁵Men oldingi kunlarni eslayman,

Sening hamma ishlaring haqida oʻylayman,

Qoʻllaring ijodini xayolimga keltiraman⁺.

⁶Qoʻllarimni Senga ibodat uchun ochaman,

Qaqragan yer kabi jonim Senga tashna⁺.

⁷Ey Egam, menga tez javob ber,

Ruhim tushkunlikda,

Mendan yuz oʻgirmagin,

Toki qabrga kirganlarday boʻlib qolmayin⁺.

⁸Saharda sodiq sevgingni menga bildirgin,

Umidimni Senga bogʻlayman.

Yuradigan yoʻlimni Oʻzing koʻrsatgin,

Yuragimni Senga ochaman⁺.

⁹Ey Egam, meni gʻanimlarimdan qutqar,

Panoh istab Senga qochib borganman.

¹⁰Sening xohishingni bajarmoqqa meni oʻrgat,

Sen Xudoyimsan, Sening ezgu Ruhing

Meni tekis soʻqmoqdan yetaklab borsin⁺.

¹¹Ey Egam, Oʻz noming haqi meni saqlagin,

Adolating bilan meni kulfatdan qutqargin⁺.

¹²Sodiq sevging haqi qirgin gʻanimlarimni,

Yoʻq qilib tashlagin hamma dushmanlarimni,

Axir, men Sening qulingman–ku⁺.

143–SANO

Dovud sanosi.

¹Egamga, suyangan qoyamga olqishlar boʻlsin,

U qoʻllarimni urushga, barmoqlarimni jangga oʻrgatgan⁺.

²Egam doim menga sodiqdir,

U mening qalʼam, qoʻrgʻonim, xaloskorimdir.

Ha, Egam mening qalqonim,

Unda men panoh topaman,

Xalqlarni* U menga boʻysundiradi⁺.

³Ey Egam, inson zoti kimdirki, unga eʼtibor bersang?!

Bandalar* kimdirki, ular haqda oʻylasang?!⁺

⁴Inson umri ogʻizdan chiqqan nafasga oʻxshar,

Odamzodning hayoti oʻtkinchi soyaga oʻxshar⁺.

⁵Ey Egam, koʻklarni yorib, pastga tushgin,

Togʻlarga tekkin, ulardan tutun chiqsin⁺.

⁶Chaqmoq chaqtir, yovlarni tirqiratgin,

Oʻqlaringni ot, ularni sarosimaga solgin⁺.

⁷Yuqoridan uzat qoʻlingni, meni qutqargin,

Azim suvlardan meni chiqarib olgin,

Begonalar qoʻlidan meni qutqargin⁺.

⁸Ularning soʻzlari behuda,

Qoʻlini koʻtarib, ular yolgʻon qasam ichadi⁺.

⁹Ey Xudo, Senga yangi qoʻshiq kuylayman,

Oʻn torli arfa chalib, Seni tarannum etaman⁺.

¹⁰Shohlarga Sen zafar ato etasan,

Quling Dovudni shafqatsiz qilichdan qutqarasan⁺.

¹¹Kelgindilarning qoʻlidan

Meni xalos qil, qutqargin.

Ularning soʻzlari behuda,

Qoʻlini koʻtarib, ular yolgʻon qasam ichadi.

¹²Oʻgʻillarimiz yoshligida yaxshi oʻsgan koʻchatga oʻxshasin,

Qizlarimiz saroyning oʻymakor ustunlariga oʻxshasin⁺.

¹³Omborlarimiz noz–neʼmatlarga toʻlib–toshsin,

Qoʻylarimiz minglab, oʻn minglab yaylovlarda koʻpaysin.

¹⁴Hoʻkizimiz ogʻir yuklarni tortsin*,

Devorlarimiz darz ketmasin,

Odamlarimiz surgun boʻlmasin,

Koʻchalarimizda oh–voh, gʻamu kulfat boʻlmasin⁺.

¹⁵Naqadar baxtlidir bunday insonlar!

Baxtlidir Xudoni Egamiz deb bilgan xalq!⁺

144–SANO

Dovudning hamdu sanosi.

¹* Ey Xudoyim, Shohim! Seni ulugʻlayman!

To abad Sening nomingni olqishlayman!

²Har kuni Seni olqishlayman,

Senga to abad hamdu sano aytaman.

³Egamiz buyukdir, madh etilsin yanada,

Aql yetmas Uning buyukligiga⁺.

⁴Ey Egam, bir nasl boshqasiga maqtar ishlaringni,

Ular eʼlon qilar qudratli ishlaringni.

⁵Ular shonli dabdabangni, ulugʻvorligingni soʻylaydilar,

Men esa ajoyib moʻjizalaring haqida oʻylayman*.

⁶Odamlar qoʻrqinchli ishlaring qudrati haqida aytadilar,

Men esa buyukligingni eʼlon qilgayman⁺.

⁷Insonlar cheksiz ezguligingni xotirlab, gapiraveradilar.

Adolatingni ular sevinch ila kuylaydilar.

⁸Egamiz inoyatli, rahmdildir,

Jahli tez chiqmaydi, sodiq sevgisi moʻldir⁺.

⁹Egamiz har kimsaga himmat qilar,

Yaratganlarining har biriga shafqat aylar.

¹⁰Ey Egam, jamiki yaratganlaring Senga shukur aytar,

Jamiki taqvodorlaring Senga olqishlar kuylar.

¹¹Saltanating shuhratini ular hikoya qilar,

Sening qudrating haqida ular soʻylab yurar.

¹²Hammani qudratli ishlaringdan,

Saltanating shuhratiyu dabdabasidan xabardor qilar.

¹³Sening saltanating abadiy shohlikdir,

Hukmronliging nasllar osha davom etar*⁺.

¹⁴Yiqilayotganlarga Egamiz tayanch boʻladi,

Ikki bukilganlarning qaddini rostlaydi⁺.

¹⁵Ey Egam, hammaning koʻzi umid bilan Senga tikilar,

Oʻz paytida ularning rizqini berasan⁺.

¹⁶Sen qoʻlingni ochib,

Jamiki jonzotning istagini qondirasan⁺.

¹⁷Egamiz hamma yoʻllarida adolat qilar,

Hamma ishlarida sevgisini koʻrsatar.

¹⁸Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir,

Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir⁺.

¹⁹Undan qoʻrqqanlarning tilagini Egamiz qondirar,

Ularning nolasini eshitib, ularga najot berar⁺.

²⁰Egamiz Oʻzini sevuvchilarni asraydi,

Hamma fosiqlarni qirib tashlaydi.

²¹Egamizning hamdu sanosi doimo tilimda boʻladi,

Jamiki jonzot Uning muqaddas nomini to abad olqishlaydi.

145–SANO

145¹Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Egamni madh qil, ey jonim!⁺

²Tirik ekanman, Egamga hamdu sano aytaman,

Umrim boricha Xudoyimga hamdu sano kuylayman⁺.

³Umid bogʻlamang shahzodalarga,

Najot berolmaydigan inson zotiga⁺.

⁴Ular jon bergach, tuproqqa qaytar,

Oʻsha ondayoq ularning rejasi yoʻqqa chiqar⁺.

⁵Yoqbning Xudosini madadkorim, deb aytganlar baxtlidir,

Oʻzlarining Egasi Xudodan umid qilganlar baxtlidir.

⁶Ha, Yoqubning Xudosi

Osmonni, yerni hamda dengizni yaratgan.

Dengizu undagi hamma jonzotni U yaratgan,

U to abad sodiq boʻlib qoladi,

⁷Mazlumlarga adolat qiladi,

Ochlarga U non beradi.

Asirlarni ozod qiluvchi Egamizdir⁺.

⁸Egamiz koʻrning koʻzlarini ochadi,

Ikki bukilganlarning qaddini rostlaydi,

Egamiz solihlarni sevadi⁺.

⁹Egamiz musofirlarni asraydi,

Yetim va bevalarni qoʻllaydi,

Fosiqning yoʻllariga xalaqit beradi⁺.

¹⁰Egamiz to abad hukmdordir,

Ey Quddus*, sening Xudoying nasllar osha hukmdordir!

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!⁺

146–SANO

146¹Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Naqadar yaxshidir Xudoyimizni tarannum etmoq!

Naqadar lazzatli, munosib Unga hamdu sano aytmoq!⁺

²Egamiz Quddusni qaytadan quradi,

Surgundagilarni Isroilga yigʻadi⁺.

³Ezilgan koʻngillarga U shifo beradi,

Ularning yaralariga malham qoʻyadi⁺.

⁴Yulduzlarning sonini U aniqlab chiqadi,

Ularning hammasiga nom beradi⁺.

⁵Rabbimiz buyukdir, qudrati azimdir,

Uning donoligi cheksizdir⁺.

⁶Egamiz mazlumlarni yuksaltiradi,

Fosiqlarni esa yerga urib ezadi.

⁷Egamizga shukrona aytib tarannum qiling,

Xudoyimizga atab lirada kuy chaling⁺.

⁸U samolarni bulutlar ila qoplaydi,

U yerni yomgʻir bilan taʼminlaydi,

Qir–adirlarda oʻt–oʻlan oʻstiradi⁺.

⁹U hayvonlarning rizq–roʻzini beradi,

Qargʻa bolalari qagʻillaganda ularga oziq beradi⁺.

¹⁰U otlarning kuchidan zavq olmaydi,

Sipohning kuchli oyoqlaridan xushlanmaydi⁺.

¹¹Egamiz Oʻzidan qoʻrqqanlardan xushlanadi,

Uning sodiq sevgisiga umid qilganlardan mamnun boʻladi⁺.

147–SANO

147¹Egangni olqishlagin, ey Quddus!

Xudoyingga hamdu sano ayt, ey Sion!

²Darvozalaring tambalarini U mustahkam qiladi,

Ichingdagi bolalaringga U baraka beradi⁺.

³Shohligingga U tinchlik ato qiladi,

Bugʻdoyning eng yaxshisi bilan toʻydiradi⁺.

⁴Xudo amrlarini yer yuziga yuboradi,

Uning aytgan soʻzlari tez yoyiladi.

⁵U qorni oppoq koʻrpaday yoyadi,

Qirovni kul kabi sochadi⁺.

⁶Doʻlni ushoq kabi yogʻdiradi,

Uning sovugʻi oldida kim bardosh bera oladi?!

⁷Kalomini yuborib, Egamiz muzlarni eritadi,

Shamolini esdirib, suvlar oqizadi.

⁸Yoqb nasliga soʻzini ayon qiladi,

Qonun–qoidalarini Isroilga bildiradi.

⁹Boshqa xalqlarga Egamiz shunday qilmadi,

Oʻsha xalqlar Uning qonunlarini bilmaydi.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!⁺

148–SANO

148¹Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin samolardan,

Unga hamdu sanolar boʻlsin falaklardan!⁺

²Ey Uning farishtalari,

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Ey Uning samoviy lashkarlari,

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!⁺

³Unga hamdu sanolar boʻlsin, ey quyosh, ey oy,

Hamdu sanolar boʻlsin Unga, nurli yulduzlar!

⁴Hamdu sanolar boʻlsin Unga, ey falaklar toqi,

Ey samolar uzra joylashgan suvlar!*⁺

⁵Egamizga hamdu sano aytsin ular,

Egamizning amri bilan yaratilgan ular⁺.

⁶Egamiz bir farmon bilan ularni to abad joyiga oʻrnashtirdi,

Bu farmon bekor qilinmaydi⁺.

⁷Yer yuzidan Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Ey jamiki tubsiz suvlar, dengiz maxluqlari,⁺

⁸Ey chaqmoq, qor, doʻl, bulutlar,

Uning amriga boʻysunuvchi boʻronlar

Egamizga hamdu sanolar ayting!⁺

⁹Madhiyalar ayting Unga, ey togʻlar, jamiki qirlar,

Mevali daraxtlar, jamiki sadr daraxtlari!

¹⁰Hamdu sano ayting Unga,

Ey yovvoyi hayvonlar, jamiki chorva,

Sudralib yuruvchilaru uchar qushlar!

¹¹Madhiyalar ayting Unga,

Ey zamindagi shohlar, jamiki xalqlar,

Shahzodalar, zamindagi hamma hukmdorlar!

¹²Unga hamdu sano ayting yigitlar, qizlar,

Yoshu qari — hammangiz birga.

¹³Hammasi Egamizga hamdu sano aytsin,

Yolgʻiz Uning nomi yuksakdir,

Shuhrati zaminu osmondan balanddir⁺.

¹⁴Egamiz Oʻz xalqini qudratli qildi*.

Shu bois taqvodorlari Uni ulugʻlamoqda,

Qadrdoni Isroil xalqi Uni madh etmoqda.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

149–SANO

149¹Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Egamizga yangi bir qoʻshiq ayting,

Taqvodorlar jamoasiga hamdu sano ayting⁺.

²Isroil oʻz Yaratuvchisi tufayli quvonsin,

Quddus* xalqi oʻz Shohidan shod boʻlsin.

³Egamizga ular raqs ila hamdu sano aytsin,

Doira, lira Unga atab kuy chalsin.

⁴Egamiz Oʻz xalqidan xushnuddir,

Mazlumlarga najotni toj qilib kiydiradi.

⁵Erishgan sharafi tufayli taqvodorlar shod boʻlsin,

Toʻshaklarida yotganlarida shodlanib qoʻshiq aytsin⁺.

⁶Xudoga hamdu sano tillaridan tushmasin,

Qoʻllarida dudama qilichlar boʻlsin,

⁷Toki yot xalqlardan qasos olsin,

Elatlarga jazosini bersin,

⁸Ularning shohlarini zanjirband qilsin,

Aslzodalariga temir kishanlar solsin.

⁹Ular ustidan Xudoning hukmini ijro etsin,

Taqvodorlari uchun sharaf shudir.

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!⁺

150–SANO

150¹Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Xudoga hamdu sanolar boʻlsin muqaddas maskanida,

Unga hamdu sanolar boʻlsin

Samoda — mustahkam qalʼasida⁺.

²Qudratli ishlari uchun Unga hamdu sanolar boʻlsin,

Tengsiz buyukligi uchun madhiyalar boʻlsin.

³Unga hamdu sano ayting burgʻu chalib,

Unga hamdu sano ayting arfa, lira chalib⁺.

⁴Doira chalib, raqs ila Unga hamdu sano ayting,

Torli asbob, nay chalib, Unga madhiyalar ayting⁺.

⁵Jarangdor zillar chalib, Unga hamdu sano ayting,

Ohangdor zillarni qattiq chalib, Unga madhiyalar ayting⁺.

⁶Egamizga hamdu sano ayting,

Ey jamiki tirik jonzotlar!

Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

2:6 Sion — Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

2:7 …Sen mening oʻgʻlimsan, Bugun Men senga ota boʻldim — qadimgi paytlarda baʼzan shohanshoh va uning qoʻli ostidagi boshqa bir shoh orasidagi munosabat ota–oʻgʻil munosabatiday tasvirlangan. Ushbu oyatda Dovud naslidan boʻlgan, toj kiydirilgan yangi shoh Xudoning oʻgʻli deb aytilgan. Shohanshoh Xudo esa bu oyatda oʻsha shohning otasi sifatida tasvirlangan. 2 Shohlar 7:8-16, Zabur 88:20-30 ga qarang.

2:9 …ularni urib ezasan… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada …ularni boshqarasan….

2:11 Vahima ila tavba qiling! — yoki Titrab, shod boʻling!

2:12 Uning oʻgʻli — shu sanoning 7–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

3:1 Oʻgʻli Absalomdan qochib ketgandan keyin… — 2 Shohlar 15:13-17:22 ga qarang.

3:5 Muqaddas tepaligi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

4:3 Ey insonlar, qachongacha…yolgʻonlarni izlab yurasiz?! — yoki Ey insonlar, qachongacha mening ulugʻvor Xudoyimni kamsitasiz?! Qachongacha arzimas narsalarga koʻngil qoʻyasiz?! Soxta xudolarni izlab yurasiz?!

4:5 Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmang… — yoki Qoʻrquvdan titrang, gunoh qilmang….

6:6 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi. Yana 87:11-13 ga qarang.

8:5 Bandalar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Inson oʻgʻli. Bu ibroniycha ibora koʻchma maʼnoda ishlatilib, odamning oʻtkinchi ekanligini bildiradi.

8:6 Oʻzing — ibroniycha matnda elohim. Odatda bu soʻz Xudoga ishora qiladi, ammo qudratli hukmdorlar, ilohiy mavjudotlar yoki farishtalarni ham bildirishi mumkin.

8:7 Jamiki yaratganing uzra ularni hukmron qilding… — Ibtido 1:26-28 ga qarang.

9:1 Qizlar — yoki Oʻgʻilning oʻlimi.

9:12 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu sanoning 15–oyatida ham bor). 2:6 izohiga qarang.

9:16 Xalqlar oʻzlari qazigan chuqurga oʻzlari yiqildi… — 7:16-17 ga qarang.

9:18 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

10:6 Qabihning ustiga choʻgʻ, oltingugurt yogʻdiradi… — Ibtido 19:24-25 ga qarang.

10:6 garmsel — hosilga katta ziyon keltiradigan issiq shamol. Bu oʻrinda majoziy maʼnoda ishlatilib, Xudoning hukmini bildiradi.

13:1 Ahmoqlar — ahmoqlar deb tarjima qilingan ibroniycha soʻz axloqsiz odamlarga ishora qiladi. Bunday odamlar Xudoni sevishni va Unga ishonishni rad qiladilar.

13:7 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

14:1 Sening muqaddas togʻing — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

15:10 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

15:10 Taqvodoring — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Muqaddas boʻlganing.

17:3 qoya — bu obraz baʼzan ibroniy sheʼriyatida koʻchma maʼnoda qoʻllangan boʻlib, Egamizni toqqa oʻxshatadi. Egamizning xalqi oʻz dushmanlaridan qutulish uchun, qochib Egamizda panoh topadi. Bu obraz Egamizning barqarorligini va qoyaday mustahkam ekanligini koʻrsatadi.

17:3 qudratli najotkorim — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi najotimning shoxi yoki meni qutqaradigan shox. Hoʻkizning shoxi kuch–qudrat ramzi edi, chunki hoʻkiz qadimiy Yaqin Sharqdagi eng kuchli hayvonlardan biri edi.

17:6 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

17:11 karub — qanotli samoviy mavjudot. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

17:14 …Xudoyi Taoloning sadosi eshitildi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 2 Shohlar 22:14 ga qarang). Ibroniycha matnda doʻl va qip–qizil choʻgʻ degan ibora bu misraning oxiriga qoʻshilgan.

17:16 Zamin poydevori — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi.

18:4-5 Samo, falak aytmas bir gap…5 Ammo xabarlari… — yoki Biron xalq yoʻqki, samoyu falakning ovozini eshitmasa, Til yoʻqki, uni tushunmasa. 5 Ammo ularning ohanglari….

19:3 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

19:10 Ey Egam…javob bergin bizga — yoki Ey Egam, ato qilgin gʻalaba. Ey Shohimiz, iltijo qilganimizda, javob bergin bizga.

21:13 buqalar — sano ijodkori bu soʻz orqali dushmanlarini nazarda tutgan. U dushmanlarini yana sherlar (shu sanoning 14, 22–oyatlariga qarang), koʻppaklar (shu sanoning 17, 21–oyatlariga qarang) va yovvoyi buqalar (shu sanoning 22–oyatiga qarang) deb ataydi.

21:13 Bashan oʻlkasi — Bashan Jalila koʻlining shimoli–sharqida joylashgan boʻlib, oʻzining koʻm–koʻk yaylovlari va sogʻlom nasldor, chorvasi bilan mashhur edi.

21:16 Madorim qurib, sopol parchasiday boʻlib qoldim — yoki Ogʻzim sopol parchasiday qurib ketdi.

21:17 …Qoʻlu oyoqlarimni ular ilma–teshik qiladi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Sher kabi, qoʻl–oyoqlarim. Bu iborani …Ular sher kabi, qoʻl–oyoqlarimni bosib turadilar yoki …Ular sher kabi, qoʻl–oyoqlarimni gʻajiydilar deb tarjima qilsa ham boʻladi.

21:27 …yeb toʻyadilar… — sano ijodkori Xudodan olgan yordami uchun Xudoga shukrona bildirish niyatida Maʼbadga nazr olib kelgan. Soʻng oʻsha nazrning bir qismini taom sifatida qashshoqlarga ulashib bergan.

22:4 zulmat vodiysi — yoki oʻlim vodiysi zulmati.

22:4 tayoq — yovvoyi hayvonlarni haydab yuborish uchun ishlatilgan.

22:4 Xivich — qoʻylarga yoʻl koʻrsatish, ularni boshqarish va xavfli joylardan qutqarish uchun ishlatilgan.

23:2 U olamni oʻrnatgan…ummonlar uzra — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi.

23:3 Uning tepaligi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

23:6 …Xudoga intilgan Yoqub nasli… — yoki …Yoqubning Xudosiga intilgan odamlar….

24:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

25:3 …Senga doim sodiqman — yoki …Sadoqating tufayli yoʻlimni topaman.

27:2 maskan — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga ishora qiladi.

28:1 ilohiy zotlar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Xudoning oʻgʻillari. Bu ibora samoda yashaydigan mavjudotlarga, jumladan, farishtalarga nisbatan ishlatilgan. Xudoning taxti atrofida samoviy mavjudotlar yigʻilgani haqida Eski Ahdda bir necha marta soʻz yuritilgan (misol uchun, 81:1, 88:6-8 ga va 3 Shohlar 22:19-22, Ishayo 6:1-8 ga qarang).

28:2 Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! — yoki Egamizning muqaddas maskani ulugʻvorligi ichra Unga sajda qiling! yoxud Muqaddas liboslarda Egamizga sajda qiling!

28:5 Lubnondagi sadr daraxtlari — Lubnon togʻlarida oʻsadigan bu sadr daraxtlari dunyoning oʻsha hududidagi eng katta daraxt turlaridan edi.

28:6 Xermon togʻi — ibroniycha matnda Siriyon, Xermon togʻining yana bir nomi (Qonunlar 3:9 ga qarang). Xermon togʻi — hozirgi Suriyaning eng baland togʻi.

28:9 …ulkan daraxtlarni egib yuboradi… — yoki …bugʻu tugʻishiga sabab boʻladi….

28:10 toʻfon — shu sanoning 3–oyatida aytib oʻtilgan suvlarga ishora qilingan, shuningdek, olamni yoʻq qilib yuborgan toʻfonga ishora qilayotgan boʻlishi ham mumkin (Ibtido 7:1-8:22 ga qarang). Xudo bu qudratli kuchlarni boshqaradi.

29:4 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

29:10 Tuproq Senga hamdu sano aytarmi?! — 6:6 ga qarang.

29:12 Aza libosi — ibroniycha matnda Qanor. Qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan (shu sanoning 8-10–oyatlariga qarang).

30:11 Gunohlarim — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalarda kulfatlarim.

30:18 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

31 qasida — taʼlim beradigan yoki marsiya mazmunidagi sheʼr. Bu oʻrindagi ibroniycha soʻzning maʼnosi bahsli.

32:7 U dengiz suvlarini…joylab qoʻygan — Ibtido 1:6-8 ga qarang.

33:1 Dovud…uning huzuridan quvilgandan keyin… — 1 Shohlar 21:10-22:1 ga qarang (Abumalek nomi Filist shohlariga nisbatan ishlatilgan unvon boʻlishi mumkin).

33:2 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

34:13 …Men qanor kiyib, roʻza tutib, qaygʻu chekardim — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanor kiyib olish va roʻza tutish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

34:13 Boshimni quyi solib, ibodat qilardim — yoki Ular uchun ibodat qilardim, ammo mening ibodatlarim javobsiz qolardi.

36:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

37:6 Aqlsizligim — gunohkorona xulq–atvor nazarda tutilgan.

38:1 Yodutun — 1 Solnomalar 16:41-42, 25:1, 3 ga qarang.

39:7 Gunoh qurbonligi — birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan qurbonligi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan GUNOH QURBONLIGI iborasiga qarang.

39:7 Sen qurbonligu nazrni istamading…Itoat qilishim uchun Sen quloqlarimni ochding — 1 Shohlar 15:22 ga qarang.

39:8 Muqaddas bitiklarda men haqimda yozilgan — Qonunlar 17:14-20 nazarda tutilgan boʻlishi mumkin, bu oyatlarda Isroil shohlari uchun koʻrsatmalar berilgan.

41:1 Koʻrax nasli — ular Maʼbad sozandalari edi (1 Solnomalar 6:31-38 ga qarang).

41:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

41:7 Xermon — hozirgi Suriyaning eng baland togʻi.

41:7 Mizor togʻi — aynan qayerda joylashgani maʼlum emas. Xermon togʻiga yaqin yerda boʻlishi mumkin.

42:3 Muqaddas togʻing — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

43:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

43:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

43:3 …Ozod qilding Sen otalarimizni — yoki …Sen otalarimizni gullatib–yashnatding yoxud …Sen begona xalqlarni quvib yubording.

44:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

44:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

44:7 Xudo bergan taxting… — yoki Ey Xudo, taxting….

44:9 mirra — maʼlum bir daraxtlarning qotgan yelimidan tayyorlangan xushboʻy modda.

44:10 Ofir — bu yurt Arabiston yarim orolining janubida joylashgan boʻlishi mumkin. Ofir oltini eng sifatli oltin hisoblangan.

44:13 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

45:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

45:5 Xudo shahri — Quddusga ishora.

45:10 Qalqonlar — yoki Jang aravalari.

46:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

46:10 Zaminning shohlari — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Zaminning qalqonlari (83:10 ga qarang).

47:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

47:2 Oʻzining muqaddas togʻi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

47:3 Buyuk Shohning shahridagi, Uning shimolidagi… — yoki Buyuk Shohning shahri boʻlgan, Zofunning buyuk choʻqqilariga oʻxshagan…. Ibroniy tilida odatda Zofun soʻzi “shimol” maʼnosini ifodalab, Sion togʻi Quddus shahrining shimoliy qismida joylashganiga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin. Ammo Zofun Isroildan shimolda, Finikiyada joylashgan bir togʻning ham nomidir. Bu hududda yashagan xalqlarning eʼtiqodi va tasavvuriga koʻra, xudolar aynan shu togʻda yigʻilishardi. Baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, sano ijodkori bu yerda oʻzining, Xudo Sion togʻida yashaydi, degan ishonchini taʼkidlash uchun bu parchada Zofun togʻiga ishora qilyapti.

47:3 Sion togʻi — Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

47:8 Tarshish — hozirgi Ispaniyaning hududida joylashgan bu bandargoh shahar oʻzining katta va haybatli kemalari bilan mashhur edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

47:13 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

48:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

48:8 hayoti — yoki birodarining hayoti.

48:12 …berganda ham…Maskani nasldan naslga oʻtaveradi — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …bergan. Ular, uylarimiz to abaddir, maskanlarimiz nasldan naslga oʻtaveradi, deb oʻylaydilar.

48:15 …oʻliklar diyori…Oʻliklar diyori… — ibroniycha matnda …Sheoʻl…Sheoʻl… (shu sanoning 16–oyatida ham bor). 6:6 izohiga qarang.

49 Osif — 1 Solnomalar 6:31-33, 39-43, 25:1-2 va Ezra 2:41 ga qarang.

49:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

50:1-2 Natan paygʻambar kelib, Dovudning Botsheva bilan qilgan gunohini fosh etgandan keyin… — 2 Shohlar 11:1-12:25 ga qarang.

50:8 oʻrgatgin — yoki oʻrgatasan.

50:9 issop oʻti — bu oʻsimlikdan koʻpincha poklash marosimlarida odamlarga yo narsalarga suv yoki qon sepish uchun ishlatilgan (Chiqish 12:21-23, Levilar 14:1-7 va Sahroda 19:1-19 ga qarang). Bu oʻrinda sano ijodkori kechirim orqali ruhan poklanish istagini ifodalab, poklanish marosimiga ishora qilyapti.

51:1-2 Edomlik Doyeg…xabar bergandan keyin… — 1 Shohlar 21:7, 22:9-10 ga qarang.

51:1-2 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

52:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

52:2 Ahmoqlar — 13:1 izohiga qarang.

52:7 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

53:1-2 Zifliklar…xabar berganlaridan keyin… — 1 Shohlar 23:14-25, 26:1-5 ga qarang.

53:1-2 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

54:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

54:16 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

55:1 Filist xalqi Dovudni Gat shahrida tutib olgandan keyin… — 1 Shohlar 21:10-15, 27:1-4 ga qarang.

55:8 Jinoyatlari uchun ularni uloqtir… — yoki Oʻzlarining jinoyatlari uchun ular jazodan qutulib qoladilarmi?!

56:1 …gʻorda yashirinib qutulganidan keyin… — 1 Shohlar 24:1-22 ga qarang.

56:3 …Men uchun qasos oluvchi Xudoga — yoki …Hayotim uchun Oʻz maqsadini amalga oshiradigan Xudoga yoxud …Menga ezgulik qiladigan Xudoga.

56:5 sherlar — sano ijodkorining dushmanlariga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi soʻz.

58:1 Shoul Dovudni oʻldirish uchun uning uyini kuzatishga kishi yuborgandan keyin… — 1 Shohlar 19:11-17 ga qarang.

59:1-2 Oram–Naxrayim — ibroniychadagi maʼnosi Ikki daryoning Orami demakdir. Bu yer Furot daryosi boʻyida joylashgan boʻlib, hozirgi Suriya mamlakatining shimoliy qismini va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqiy qismini qamrab olardi.

59:1-2 Oram–Zoʻvo — bu yer hozirgi Suriya mamlakatining markaziy qismida joylashgan edi.

59:1-2 Dovud Oram–Naxrayim va Oram–Zoʻvo xalqi bilan urush qilayotgan paytda… — 2 Shohlar 8:3-8, 10:16-18 va 1 Solnomalar 18:3-11, 19:6-19 ga qarang.

59:1-2 Tuz vodiysi — Oʻlik dengizning janubidagi oʻlka.

59:5 sharob — bu oʻrinda Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (Ishayo 51:17-23, Yeremiyo 25:15-29 ga qarang).

59:6 Ular kamon oʻqlaridan yashirinib olsin deya… — yoki Ular haqiqat haqi bayroq ostida yigʻilsin, deya….

59:7 …Iltijoimizga javob bergin… — yoki …Iltijoimga javob bergin….

59:8 …Oʻz muqaddas makoningdan vaʼda bergansan… — yoki …Sen muqaddassan, vaʼda bergansan….

59:8 Shakam — Quddusdan qariyb 50 kilometr shimolda, Isroil tepaliklarida joylashgan shahar.

59:8 Suxot vodiysi — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

59:9 Gilad…Manashe… — Gilad oʻlkasi Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan. Manashe Isroil xalqining qabilalaridan biri boʻlib, bu qabilaning hududi Iordan daryosining sharq va gʻarb tomonida joylashgan edi.

59:9 …Efrayim…Yahudo… — Isroil xalqining ikkita yetakchi qabilasi. Efrayim Isroilning shimolida, Yahudo janub tomonida joylashgan edi. Ikkala qabila ramziy maʼnoda butun Isroil xalqini ifoda etadi.

59:10 …chorigʻimni otaman… — qadimgi Isroilda kimdir yerdan bir qismini mulk qilib olishga daʼvogarlik qilganda chorigʻini otgan, shu ramziy xatti–harakat odat boʻlib qolgan.

59:10 Moʻab…Edom…Filistlar — Isroilning sharq, janub va gʻarbidagi qoʻshni xalqlari boʻlib, ular Isroilga dushman edilar. Moʻab yurti Oʻlik dengizning sharqida, Edom yurti Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi. Filistlar Oʻrta yer dengizi boʻyida yashagan.

59:11 mustahkam shahar — Edom yurtining poytaxti Sela nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

61:1 Yodutun — 1 Solnomalar 16:41-42, 25:1, 3 ga qarang.

62:1 Dovud Yahudo choʻlida boʻlgandan keyin… — 2 Shohlar 15:13-28, 16:1-2, 13-14, 17:16, 27-29 ga qarang.

64:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

64:4 ustimizdan — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda ustimdan.

64:4 …kechirasan gunohlarimizni — yoki …poklaysan gunohlarimizdan.

65:6 Xudo dengizni quruq yerga aylantirdi, Ota–bobolarimiz bahrdan yurib oʻtdi… — Chiqish 14:21-22 ga qarang.

65:12 Farovonlik — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalarda keng yer, yaʼni ozod, bexatar oʻlka.

67:9 Sinay togʻining Xudosi — Isroil xalqi Misrdan Kanʼon yurtiga ketganda, Xudo Sinay togʻida ularga Oʻzini zohir qilgan edi (Chiqish 19:10-25 ga qarang).

67:10 yering — Isroil xalqi oʻrnashgan Kanʼon yurti.

67:15 Zalmon togʻi — Shakam shahri yaqinida joylashgan Ebal togʻining yoki Garizim togʻining yana bir nomi (Hakamlar 9:46-49 ga qarang) yoki Iordan daryosining sharqidagi bir togʻ.

67:16 Bashanning togʻi — Bashan oʻlkasida, Jalila koʻlidan qariyb 60 kilometr shimoli–sharqda joylashgan Xermon togʻi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Xermon togʻi hozirgi Suriyaning eng baland togʻi boʻlib, uchta alohida–alohida choʻqqisi bor.

67:17 Xudo makon qilib tanlagan togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

67:19 Yuksaklar — Sion togʻida joylashgan Maʼbad nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Sano ijodkori Rabbiyni oʻz taxtiga koʻtarilayotgan gʻolib shoh sifatida tasvirlaydi.

67:28 …Benyamin…Yahudo…Zabulun, Naftali… — Isroil xalqining qabilalaridan toʻrttasi. Benyamin va Yahudo qabilalari Isroil yurtining janubida, Zabulun va Naftali qabilalari shimolida joylashgan edi.

67:29 Ey Xudo, koʻrsatgin qudratingni! — koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Sizlar qudratli boʻlasizlar, deb Xudoyingiz qaror qilgan edi.

67:31 …qamishzor orasidagi oʻsha yovvoyi hayvon… — Nil daryosidagi begemot nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Begemot Misr xalqining ramzi edi.

67:32 Misrdan bronza keltiriladi… — yoki Aslzodalar Misrdan keladi….

67:32 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

68:11-12 …roʻza tutganimda…12…qanor kiyganimda… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanor kiyib olish va roʻza tutish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

68:13 Shahar darvozasi oldida… — qadimgi paytlarda odamlar savdo–sotiq, ijtimoiy va huquqiy masalalarni hal qilish uchun shahar darvozasi oldida yigʻilishardi.

68:36 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

71:5 …Uning umri ham shunchalik uzoq boʻlsin — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …Shunday uzoq vaqt davomida Sendan qoʻrqsinlar.

71:10 Tarshish — 47:8 izohiga qarang.

71:10 Shava — Arabiston yarim orolining janubi–gʻarb tomonida boʻlgani ehtimoldan holi emas. Keyinchalik Shava malikasi shoh Sulaymonga hadyalar olib kelgan edi (3 Shohlar 10:1-13 ga qarang).

71:10 Savo — Arabiston yarim orolining janubida yoki Afrikada, Qizil dengizning gʻarbiy boʻyida joylashgan boʻlishi mumkin.

72 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

72:4 Ular ogʻriq nimaligini bilmaydilar… — yoki Ular oʻlim paytigacha ogʻriqni sezmaydilar….

72:10 Shu bois har kim ularga yuz buradi, Ularning soʻzlarini suv kabi ichadi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Shu bois uning xalqi shu yerga qaytib keladi va moʻl–koʻl suvni simirib ichadi. Ibroniycha matnda bu oyatning maʼnosi bahsli.

73 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

73 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

73:14 Levitan — Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq. Levitan halokat keltiruvchi dengiz kuchlarining va oʻrnatilgan barcha tartibga tahdid soladigan buzgʻunchi kuchlarning ramzidir. Muqaddas Kitobda Xudoning Levitan ustidan qozongan gʻalabasi Uning kuch–qudrati ramzidir. Zotan, Xudo butun borliq ustidan, shuningdek, Oʻz xalqining dushmanlari ustidan gʻolib boʻlgan qudratli Hukmdordir.

73:14 Choʻl jonzotlari — yoki Choʻlda yashaydigan odamlar.

73:16 oy — yoki yulduzlar.

74:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

74:4 Zamin ustunlari — 17:16 izohiga qarang.

74:9 sharob — 59:5 izohiga qarang.

75:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

75:3 Quddus — ibroniycha matnda Salim, Quddusning qadimgi nomi.

75:11 Insonga boʻlgan gʻazabing… — yoki Senga boʻlgan inson gʻazabi….

75:11 …Gʻazabingdan qutulganlarni atrofingga toʻplaysan — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Gʻazabning qolganini kiyib olasan. Oyatning bu qismidagi ibroniycha matnning maʼnosi bahsli.

75:12 atrofidagilari — atrofdagi xalqlarning hukmdorlari (shu sanoning 13–oyatiga qarang) yoki samodagi kengashda ishtirok etgan ilohiy zotlar nazarda tutilgan (81:1, 88:8 ga qarang).

76:1 Yodutun — 1 Solnomalar 16:41-42, 25:1, 3 ga qarang.

76:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

76:2 …Eshitgin meni, deb Xudoga hayqiraman — yoki …Xudoga hayqiraman, meni eshitadi.

76:7 Tun boʻyi oʻzim bilan oʻzim suhbat qurdim… — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Tunda aytgan qoʻshiqlarimni esladim….

77 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

77 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

77:5 Ota–bobolarimizga amr berib…dedi — Qonunlar 6:6-7 ga qarang.

77:9 Efrayim jangchilari — Efrayim qabilasi Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Bu shohlikning poytaxti Samariya edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

77:9 …Jang kunida ortiga qaytdi — Efrayim qabilasi va Isroil, yaʼni shimoliy shohlik jangda qoʻrqoqlik koʻrsatganligi haqida hech qayerda aytib oʻtilmagan. Bu yerda sano ijodkori ular haqida, jangdan orqaga qaytdi, deb aytganda, Isroil xalqining Xudo bilan qilgan ahdiga bevafolik qilgani va shu sababli ularning shohligi qulaganini nazarda tutgan boʻlsa kerak (shu sanoning 60, 67-68–oyatlariga va 60–oyatning izohiga qarang).

77:12 Zoʻvan tekisligi — Goʻshen yerlarining yana bir nomi, bu joy Nil deltasining sharq tomonida joylashgan edi. Zoʻvan bu tekislikdagi muhim shahar boʻlib, Ramzes nomi bilan ham atalar edi. Ibtido 47:11, 27 ga qarang.

77:13 Dengizni yorib…Suvlarni devor kabi tik qilib qoʻydi — Chiqish 14:21-29 ga qarang.

77:14 Kunduzi ularni…Tun boʻyi…yetakladi — Chiqish 13:21-22 ga qarang.

77:15-16 U sahrodagi qoyalarni parchaladi…16…Suvlarni…oqizdi — Chiqish 17:1-7 va Sahroda 20:2-11 ga qarang.

77:18 Ular ataylab Xudoni sinadilar… — Chiqish 16:2-15, Sahroda 11:4-23 ga qarang.

77:21 Egamiz ularning gapini eshitib…Isroil nasliga qarshi qahrini sochdi — Sahroda 11:1-3 ga qarang.

77:24 manna — Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin to Kanʼon yurtiga kirguncha, Xudo ularga yetkazib turgan maxsus yegulik. Manna, Shabbat kunidan tashqari, har kuni kechasi yerga yogʻilardi, odamlar saharda turib, uni yigʻib olishardi (Chiqish 16:13-35, Ysha 5:12 ga qarang).

77:31 …Isroilning gulday yigitlarini yer tishlatdi — Sahroda 11:31-35 ga qarang.

77:43 Zoʻvan tekisligi — shu sanoning 12–oyati izohiga qarang.

77:46 chigirtkalar — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

77:47 shikamora–anjir daraxtlari — anjirning qadimgi Yaqin Sharqda keng tarqalgan bir turi. Kattaligi yongʻoq daraxtiday, barglari esa tut barglariga oʻxshash boʻlib, yil davomida bir necha bor hosil beradigan sersoya daraxt.

77:44-51 44 Misrdagi daryolarni Xudo qonga aylantirdi…51 Misrning hamma toʻngʻich oʻgʻillarini nobud qildi… — Chiqish 7:14-12:32 ga qarang.

77:51 Xom avlodi — Misrliklarga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul. Xomning oʻgʻli Mizra Misr xalqining bobokalonidir (Ibtido 10:6 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

77:55 boshqa xalqlar — Qonunlar 7:1 ga qarang.

77:60 Shiloʻ — Quddusdan qariyb 32 kilometr shimolda joylashgan bu shahar Efrayim qabilasining hududida edi. Shoh Dovud davridan oldin Shiloʻ Isroil xalqining sajda markazi boʻlgan edi (Ysha 18:1, 1 Shohlar 1:3 ga qarang). Keyinchalik Yahudo qabilasining hududidagi Quddus sajda markazi boʻlib qoldi, Maʼbad Quddusda qurildi (shu sanoning 67-69–oyatlariga qarang).

77:61 …asir qilib berdi Ahd sandigʻini, Oʻzining qudratiyu shuhrati ramzini — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …asir qilib berdi Oʻz qudratiyu shuhratini.

77:67 Efrayim qabilasi — shu sanoning 9–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang.

77:68 Yahudo qabilasi — Yahudo qabilasi Isroilning janubiy qismidagi eng katta qabila edi. Shu bois Eski Ahdning baʼzi parchalarida Yahudo soʻzi janubiy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

77:67-68 …Efrayim qabilasini tanlamadi. 68…Yahudo qabilasini…Sion togʻini tanladi — Maʼbadning Yahudo hududida, Quddusdagi Sion togʻida qurilganiga ishora (shu sanoning 60–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

78 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

78:7 Isroil — ibroniycha matnda Yoqub, Isroil naslining yana bir nomi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

79:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

79:2-3 Yusuf nasli — bu oʻrinda Isroil xalqi nazarda tutilgan. Yusuf Yoqubning Rohiladan koʻrgan toʻngʻich oʻgʻli edi. Efrayim va Manashe qabilalari Yusufning ikkala oʻgʻlidan tarqalgan nasllardir.

79:2-3 …Efrayim, Benyamin, Manashe… — Isroil xalqining qabilalaridan uchtasi. Efrayim va Manashe gʻoyat muhim oʻrin tutgan shimoliy qabilalar edi.

79:12 dengiz — yaʼni Oʻrta yer dengizi.

79:14 Yovvoyi toʻngʻizlar…Yovvoyi jonivorlar… — Isroil xalqining dushmanlariga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi iboralar.

79:16 novda — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi oʻgʻil, Xudo oʻtqazgan tokka, yaʼni Isroil xalqiga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi soʻz.

79:18 xalq — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi inson oʻgʻli. Shu sanoning 16–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang. Yana 8:5 izohiga qarang.

80:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

80:4 bayram kunimiz — Chayla bayrami nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (Levilar 23:33-43 ga qarang).

80:6 Isroil — ibroniycha matnda Yusuf. 79:2-3 ning birinchi izohiga qarang.

80:7 Yukni oldim yelkangizdan…Qoʻllaringiz savatdan ozod boʻldi — Isroil xalqining Misrda qilgan ogʻir mehnati nazarda tutilgan (Chiqish 1:11-14 ga qarang).

80:8 …Mariva suvlari boʻyida… — Chiqish 17:1-7 va Sahroda 20:1-13 ga qarang.

81 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

81:1 samodagi kengash — Xudoning taxti atrofida samoviy mavjudotlar yigʻilgani haqida Eski Ahdda bir necha marta soʻz yuritilgan (misol uchun, 88:6-8, 3 Shohlar 22:19-22, Ayub 1:6-12, 2:1-6, 15:8, Ishayo 6:1-8 ga qarang).

81:1 xudolar — ibroniycha matnda elohim (shu sanoning 6–oyatida ham bor). Odatda bu soʻz Xudoga ishora qiladi, ammo hukmdorlar, ilohiy mavjudotlar yoki farishtalarni ham bildirishi mumkin.

81:5 Zaminning poydevori — 17:16 izohiga qarang.

82:1 Osif — 49–sanoning izohiga qarang.

82:6-8 Edomliklar…Moʻabliklar… — Edom Oʻlik dengizning janubida, Moʻab shu dengizning sharqida joylashgan yurtlar edi.

82:6-8 …Ismoil avlodlari…Hojar nasllari… — Iordan daryosining sharq tomonida yashagan qarindosh ikki arab qabilasi (Ibtido 25:12-18, 1 Solnomalar 5:10 ga qarang).

82:6-8 Gabol — bu oʻrinda yo Oʻrta yer dengizi boʻyidagi Finikiyaga qarashli shahar (Bibl nomi bilan ham maʼlum boʻlib, Tir shahridan shimolda joylashgan) yoki Oʻlik dengizning janubidagi yerlar nazarda tutilgan.

82:6-8 …Ommon va Omolek… — Ommon xalqi Iordan daryosining sharq tomonida, Omolek xalqi esa Isroildan janubi–gʻarbda, Sinay yarim orolida yashagan.

82:6-8 …Tir…Filistiya… — Tir Finikiyadagi shahar boʻlib, Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan. Filistiya Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan yurt edi.

82:9 Lut nasli — yaʼni Edom va Moʻab xalqlari (Ibtido 19:30-38 ga qarang).

82:10 …Midiyonlarni jazolaganingday… — Hakamlar 7:1-23 ga qarang.

82:10 …Sisaro, Yobinni qirganingday… — Hakamlar 4:1-24 ga qarang.

82:12 Oriv va Zayovday… — Hakamlar 7:25 ga qarang.

82:12 …Zevax va Zalmunoday… — Hakamlar 8:21 ga qarang.

83:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

83:7 Qaqragan soylikdan — ibroniycha matnda Baka soyligi. Ibroniychadagi baka soʻzi quruq yerlarda oʻsadigan daraxtning bir turini bildirishi mumkin. Baʼzi ibroniy qoʻlyozmalarida, qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalarda Yigʻi soyligi. Bu soylikning qayerda joylashgani maʼlum emas.

83:7 suv havzalari — yoki barakalar.

83:8 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

84:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

84:9 bemaʼni yoʻllar — gunohkorona xulq–atvor nazarda tutilgan.

85:13 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

86:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

86:2 muqaddas togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

86:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu sanoning 4, 5, 6–oyatlarida ham bor). 2:6 izohiga qarang.

86:4 Misr — ibroniycha matnda Rahob, Levitanning yana bir ismi, Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq (73:14 ning birinchi izohiga qarang). Bu oʻrinda Rahob Misrning sheʼriy nomi sifatida kelgan (Ishayo 30:7 ga qarang).

86:4 …Filistiya…Tir… — Filistiya Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan yurt edi. Tir Finikiyadagi shahar boʻlib, Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

86:4 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

87:1 Koʻrax nasli — 41:1 ning birinchi izohiga qarang.

87:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

87:4 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

87:10 har kuni — yoki kun boʻyi.

87:12 Halokat diyori — ibroniycha matnda Abaddoʻn. Bu soʻz Sheoʻlni, yaʼni oʻliklar diyorini bildiradi.

87:12-13 …qabr…13 Zulmat diyori…Unutilganlar makoni… — Sheoʻl, yaʼni oʻliklar diyori nazarda tutilgan. 6:6 izohiga qarang.

87:16 …umidsiz qolganman — yoki …mening tinka–madorim qurigan.

88:1 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

88:4 Sen shunday deding… — 2 Shohlar 7:16 ga qarang.

88:7 Ilohiy zotlar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Xudoning oʻgʻillari. 28:1 izohiga qarang.

88:8 muqaddas malaklar davrasi — 81:1 ning birinchi izohiga qarang.

88:11 Rahob — Levitanning yana bir ismi, Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq (73:14 ning birinchi izohiga qarang).

88:13 …Tovur, Xermon togʻlari… — Tovur togʻi Jalila koʻlining janubiy qirgʻogʻidan qariyb 19 kilometr gʻarbda joylashgan. Xermon hozirgi Suriyaning eng baland togʻidir.

88:21 …Muqaddas moyimni surtib uni tanladim — 1 Shohlar 16:1-13 ga qarang.

88:28 Men uni toʻngʻich oʻgʻil qilib olaman… — 2:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

88:49 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

88:51 …men, quling, qanchalar masxara boʻlganimni… — koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …qullaring qanchalar masxara boʻlganini….

89:4 Sen insonni tuproqqa qaytarasan… — Ibtido 3:19 ga qarang.

90:13 Sher va zaharli ilon — Isroil xalqining dushmanlariga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi ibora.

91:11 …Qudrating bilan menga qaytadan kuch ato etding — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Menga yangi moy surtilgan. Bu oʻrinda moy Xudodan kuch olishga ishora boʻlib, koʻchma maʼnoda qoʻllangan.

91:13 Lubnondagi sadr daraxti — 28:5 izohiga qarang.

94:8 Marivada…Massaxda… — Chiqish 17:1-7 ga qarang.

94:10 Qirq yil u nasldan nafratlanib… — Sahroda 14:33-34 ga qarang.

94:11 …«Ular farogʻat diyorimga kirmaydi», dedim — Sahroda 14:20-23 ga qarang.

95:9 Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! — yoki Egamizning muqaddas maskani ulugʻvorligi ichra Unga sajda qiling! yoxud Muqaddas liboslarda Egamizga sajda qiling!

96:8 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

98:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

98:9 muqaddas togʻi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 47:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

101:14 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu sanoning 17–oyatida ham bor). 2:6 izohiga qarang.

101:26 zaminning poydevori — 17:16 izohiga qarang.

102:5 Hayotim — yoki Orzu–istaklarim.

102:14 …Biz tuproq ekanimiz… — Ibtido 3:19 ga qarang.

103:3 Osmondagi suvlar — Ibtido 1:6-8 ga qarang.

103:5 zaminning poydevori — 17:16 izohiga qarang.

103:16 …Lubnonda…sadr daraxtlaring… — 28:5 izohiga qarang.

103:26 Levitan — Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluqqa ishora qiladi (73:14 ning birinchi izohiga qarang). Ammo bu oʻrinda kitga yoki bahaybat dengiz maxluqiga ishora qilingan boʻlishi ham mumkin.

103:30 Ruh — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz nafas maʼnosini ham ifodalaydi.

104:11 Aytdiki… — Ibtido 12:7, 17:8, 26:3, 28:13 ga qarang.

104:15 Paygʻambarlarim — Ibrohim, Isʼhoq, Yoqubga ishora.

104:17 Yusuf — Ibtido 37:1-36, 39:1-41:57, 45:4-7 ga qarang.

104:22 …aʼyonlarimni zanjirband qilsin… — yoki …u aʼyonlarim ustidan hukmronlik qilsin… yoxud …u aʼyonlarimga koʻrsatma bersin….

104:23 Xom yurti — Misrga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul. Xomning oʻgʻli Mizra Misr xalqining bobokalonidir (Ibtido 10:6 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

104:27 Misrliklar orasida…moʻjizalarini, ajoyibotlarini koʻrsatdi — Chiqish 7:8-11:10, 12:29-30 ga qarang.

104:28 …Axir, Misrliklar Egamizning amrlariga itoatsizlik qildi — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …Ular Egamizning amrlariga itoatsizlik qilmadi, yaʼni …Muso va Horun Egamizning amrlariga itoatsizlik qilmadi.

104:34 chigirtkalar — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

104:37 …Egamiz Oʻz xalqini Oltinu kumushga boyitib… — Chiqish 12:33-36 ga qarang.

104:39 …Egamiz bulutni yoydi, Kechasi…alanga berdi — Chiqish 13:20-22 ga qarang.

104:40 …Egamiz bedanalar berdi, Osmondan non yogʻdirib, ularni toʻygʻazdi — Chiqish 16:2-15 ga qarang.

104:41 Egamiz qoyani ochdi, suv otilib chiqdi… — Chiqish 17:1-7 va Sahroda 20:2-11 ga qarang.

105:7 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi (shu sanoning 9, 22–oyatlarida ham bor). Bu sanodagi mana shu nom ostida hozirgi Suets qoʻltigʻi (yaʼni Qizil dengizning shimoli–gʻarbidagi qoʻltiq) yoki Suets qoʻltigʻi va Oʻrta yer dengizi oraligʻida joylashgan koʻllardan biri nazarda tutilgan. Chiqish 14:10-31 dagi hodisalarning tafsilotiga koʻra, bu dengiz kattaligidan Isroil xalqiga toʻsiq boʻlgan, chuqurligidan Misr lashkari choʻkib ketgan.

105:9 U Qizil dengizga doʻq urdi…Isroil xalqini dengiz tubidan oʻtkazdi — Chiqish 14:1-31 ga qarang.

105:14 Sahroda…ular Xudoni sinadi — Sahroda 11:4-34 ga qarang.

105:16 …Musoga…Horunga hasad qildi — Sahroda 16:1-35 ga qarang.

105:19 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

105:19 Sinay togʻida…oltin butga sajda qildilar — Chiqish 32:1-14 ga qarang.

105:22 Xom yurti — Misrga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul. Xomning oʻgʻli Mizra Misr xalqining bobokalonidir (Ibtido 10:6 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

105:24 …ular…Egamizning vaʼdasiga ishonmadilar — Sahroda 14:1-35 ga qarang.

105:28 …bizning ota–bobolarimiz Piyor togʻidagi Baalga sajda qilishga qoʻshildilar… — Sahroda 25:1-13 ga qarang.

105:28 …Oʻliklarga… — yoki …Jonsiz butlarga….

105:32 Mariva suvlari boʻyida… — Sahroda 20:1-13 ga qarang.

106:3 janub — ibroniycha matnda dengiz. Bu oʻrinda Oʻrta yer dengizining janubiy sohili yoki Aqaba qoʻltigʻi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

106:30 bandargoh — kemalar toʻxtaydigan joy, port. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

107:8 …Oʻz muqaddas makoningdan vaʼda bergansan… — yoki …Sen muqaddassan, vaʼda bergansan….

107:8 Shakam — Quddusdan qariyb 50 kilometr shimolda, Isroil tepaliklarida joylashgan shahar.

107:8 Suxot vodiysi — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

107:9 Gilad…Manashe… — Gilad oʻlkasi Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan. Manashe Isroil xalqining qabilalaridan biri boʻlib, bu qabilaning hududi Iordan daryosining sharq va gʻarb tomonida joylashgan edi.

107:9 …Efrayim…Yahudo… — Isroil xalqining ikkita yetakchi qabilasi. Efrayim Isroilning shimolida, Yahudo janub tomonida joylashgan edi. Ikkala qabila ramziy maʼnoda butun Isroil xalqini ifoda etadi.

107:10 …chorigʻimni otaman… — qadimgi Isroilda kimdir yerdan bir qismini mulk qilib olishga daʼvogarlik qilganda chorigʻini otgan, shu ramziy xatti–harakat odat boʻlib qolgan.

107:10 Moʻab…Edom…Filistlar… — Isroilning sharq, janub va gʻarbidagi qoʻshni xalqlar boʻlib, ular Isroilga dushman edilar. Moʻab yurti Oʻlik dengizning sharqida, Edom yurti Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi. Filistlar Oʻrta yer dengizi boʻyida yashagan.

107:11 mustahkam shahar — Edom yurtining poytaxti Sela nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

108:17 …kelsin…boʻlsin — yoki …keldi…boʻldi.

109:1 Rabbim — ibroniycha matnda adon. Bu oʻrinda adon soʻzi Xudo tanlagan shohga ishora qiladi. Mazkur sanoda Dovud oʻzining avlodi va kelajak shoh haqida bashorat qilgan. Oʻsha shoh ruhoniy ham boʻladi va Xudoning oʻng tomonida oʻtirib, abadiy hukmronlik qiladi (shu sanoning 4–oyatiga va 2 Shohlar 7:16, 23:2-5 ga qarang).

109:1 Mening oʻng tomonim — oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

109:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

109:3 Erta tong yosh yigitlaring…Ular muqaddas ulugʻvorlikka burkangan — yoki Siz muqaddas ulugʻvorlikka burkangansiz, sizning kuch–qudratingiz tonggi shabnamga oʻxshab har kuni yangilanib turadi. Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Bachadondan, sahardan sizda yoshligingiz shabnami bor yoki …yigitlaringizning shabnami bor.

109:4 “Sen Maliksidiq singari, To abad ruhoniysan” — Dovud nasli, Maliksidiq singari, ham shoh, ham ruhoniy boʻladi (Ibtido 14:18-20 ga qarang). Horun va uning nasliga berilgan martabaga qaraganda, bu ruhoniylik martabasi yuksak edi (Ibroniylar 7:1-28 ga qarang).

110:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

110:8 …Egamiz ularni sadoqat, toʻgʻrilik ila ijro qildi — yoki …Ularga sadoqat va toʻgʻrilik bilan itoat etish shart.

111:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

113:3 Dengiz Xudoni koʻrdi–yu, qochdi… — Chiqish 14:21-22 ga qarang.

113:3 …Iordan daryosi orqaga qaytdi — Ysha 3:7-17 ga qarang.

113:4 Togʻlar qoʻchqorlar kabi sakradi… — Chiqish 19:16-19 va Hakamlar 5:4-5 ga qarang.

113:8 U…qoyadan buloq chiqargan — Chiqish 17:1-7 ga qarang.

113:18 Horun xonadoni — Maʼbadda ruhoniylar boʻlib xizmat qilgan Horun nasli.

114:3 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

115:1-2 Juda koʻp azob cheksam ham, Xudoga boʻlgan ishonchim yoʻqolmadi. 2 Oʻylamasdan… — yoki Men Xudoga ishondim. Juda koʻp azob chekkanimdan, oʻylamasdan 2….

117:14 …kuch–qudratimdir… — yoki …qudratim, shukrona qoʻshigʻimdir….

117:22 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

117:27 Palma shoxlarini olib, qurbongoh oldiga boring — yoki Qurbonlik qilinadigan hayvonni arqon bilan bogʻlab, qurbongohga olib keling.

118:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoda 22 bayt boʻlib, har bir bayt 8 oyatdan iborat. Baytning har bir oyati ibroniy alifbesining bir xil harfi bilan boshlanadi. Misol uchun, birinchi baytdagi oyatlar ibroniy alifbesining birinchi harfi bilan boshlanadi, ikkinchi baytdagi oyatlar ibroniy alifbesining ikkinchi harfi bilan boshlanadi va hokazo.

118:37 …Vaʼdangga binoan hayotimni saqlagin — Qumron qoʻlyozmalaridan va baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda …Sening yoʻllaringdan yurarkanman, hayotimni saqlagin.

118:83 Tutunda qorayib, bujmaygan meshday… — qadimgi paytlarda suyuqlik odatda hayvon terisidan qilingan meshlarda saqlanardi. Sano ijodkori oʻzini shipda osilib, tutundan qorayib, burishib ketgan meshga qiyoslaydi. Bunday mesh yaroqsiz boʻlib, undan foydalanib boʻlmaydi.

119 Ziyorat qoʻshigʻi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Yuqoriga chiqish qoʻshigʻi, yaʼni Quddusga va Maʼbad turgan tepalikka chiqilayotganda aytiladigan qoʻshiq. 119-133–sanolarning hammasi “ziyorat qoʻshiqlari” deb atalgan. Ziyoratchilar diniy bayramlarni nishonlash uchun Quddusga borayotganlarida ham, bayramlarni Maʼbadda nishonlaganlarida ham, sajda sifatida shu qoʻshiqlarni kuylagan boʻlishlari mumkin. Yana 83–sanoga qarang.

119:5 …Meshex…Kedar… — Meshex hududi Kaspiy dengizi bilan Qora dengiz orasida, Kedar yerlari esa Arabiston sahrosida joylashgan. Odamlarning tasavvuriga koʻra, bu joylarda yashaydigan xalqlar varvarlar boʻlib, ularning yerlari nihoyatda olisda deb hisoblangan.

124:3 saltanat hassasi — bu maxsus hassa boʻlib, shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

125:1 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

125:1 Egamiz Quddusni yana farovonlikka erishtirganda… — yoki Egamiz bizni surgundan Quddusga qaytarib olib kelganda….

126:2 Egamiz Oʻz sevganlarining ehtiyojini Uyqularida ham qondiradi — yoki Egamiz Oʻz sevganlariga uyqu ato qiladi.

128:5 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

128:6 Tom ustidagi oʻtlar — qadimgi Isroilda odatda uylarning tomlari tuproqdan boʻlib, shibbalangan. Baʼzan tomlarda maysalar oʻsib chiqar, lekin quyosh va garmsel taʼsirida tez qurib qolar edi.

131:6 Efrat — Baytlahm shahri atrofidagi yerlar.

131:6 Yoʻr — Xirat–Yoʻrimning qisqa shakli boʻlishi mumkin. Xirat–Yoʻrim Quddusdan 15 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan shahar edi. Filist xalqi jangda Ahd sandigʻini oʻlja qilib olgan edi. Isroil xalqi Ahd sandigʻini ulardan tortib olib, mana shu yerga olib kelgan edi (1 Shohlar 6:13-7:2 ga qarang).

131:13 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

132:2 qimmatbaho moy — Chiqish 30:22-33 ga qarang.

132:3 baraka — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi shabnam. Shabnam Xudo marhamatining ramzidir. Xudoning Sion togʻiga bergan moʻl–koʻl barakasi Xermon togʻiga tushadigan moʻl shabnamga taqqoslangan. Xermon togʻi hozirgi Suriyaning eng baland togʻidir. Quddus va Maʼbad joylashgan togʻlar undan anchagina past edi.

133:3 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

134:3 bu — yoki U.

134:8 Egamiz Misrning toʻngʻichlarini…nobud qildi — Chiqish 12:29-30 ga qarang.

134:9 Firʼavn va uning hamma aʼyonlariga qarshi…Egamiz alomatu moʻjizalarni yubordi — Chiqish 7:8-11:10 ga qarang.

134:11 Amor xalqining shohi Sixoʻnni, Bashan shohi Oʻgni…qirgan — Sahroda 21:21-35 va Qonunlar 2:24-3:11 ga qarang.

134:19 Horun xonadoni — Horunning avlodi Maʼbadda ruhoniy boʻlib xizmat qilgan.

134:20 Levi xonadoni — Maʼbaddagi xizmatlarda ruhoniylarga yordam beradigan Levi qabilasining aʼzolari.

135:2-3 xudolarning Xudosi…3…egalarning Egasi — Qonunlar 10:17 izohiga qarang.

135:5 …samolarni yaratganga… — Ibtido 1:1, 6-8, 14 ga qarang.

135:6 …suvlar uzra yerni barpo qilganga… — 23:2 izohiga qarang.

135:10 …Misrning toʻngʻichlarini urganga… — Chiqish 12:29-30 ga qarang.

135:11 …Misrdan Isroilni olib chiqqanga… — Chiqish 6:6, 13:3-4 ga qarang.

135:13 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi (shu sanoning 15–oyatida ham bor). 105:7 izohiga qarang.

135:13 …Qizil dengizni ikkiga boʻlganga… — Chiqish 14:1-31 ga qarang.

135:19-20 …Amor xalqining shohi Sixoʻnni oʻldirganga…20…Bashan shohi Oʻgni oʻldirganga… — Sahroda 21:21-35 va Qonunlar 2:24-3:11 ga qarang.

136:1 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu sanoning 3–oyatida ham bor). 2:6 izohiga qarang.

136:7 Edomliklar — azaldan Isroil xalqiga dushman boʻlib kelgan xalq, ularning yurti Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi. Bobilliklar Quddusni vayron qilganlarida, Edom xalqi ularga yordam bergan edi (yana Hizqiyol 35:5 va Obodiyo 10-14–oyatlarga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EDOM soʻziga qarang.

136:8 Qirgʻinga mahkum boʻlgansan — yoki Ey qotil!

137:1 Farishtalar — ibroniycha matnda Elohim, 8:6 izohiga qarang.

137:8 …men uchun qasos olasan — yoki …mening hayotim uchun qoʻygan oʻz maqsadingni bajarasan yoxud …menga ezgulik qilasan.

138:8 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

138:15 Yerning tubi — ona qorniga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi ibora (yana Ayub 1:21 ga qarang).

138:24 abadiy yoʻl — yoki qadimgi yoʻl, yaʼni vaqt sinovlariga bardosh bergan ishonchli yoʻl (Yeremiyo 6:16 ga qarang).

140:7 qabr — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:6 izohiga qarang.

141 Dovud gʻorda boʻlgandan keyin… — 1 Shohlar 22:1-2 da yoki 1 Shohlar 24:1-22 da tasvirlangan voqeaga ishora.

141 qasida — 31–sanoning izohiga qarang.

143:2 Xalqlar — Qumron qoʻlyozmalaridan, koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Xalqim.

143:3 Bandalar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Inson oʻgʻli. Bu ibroniycha ibora koʻchma maʼnoda ishlatilib, odamning oʻtkinchi ekanligini bildiradi.

143:14 Hoʻkizimiz ogʻir yuklarni tortsin… — yoki Hoʻkizlarimiz semirsin… yoxud Chorvamiz buzoqlar tugʻsin….

144:1 Bu sano ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sanoning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

144:5 Ular…soʻylaydilar, Men esa…oʻylayman — Qumron qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Shonli dabdabang, ulugʻvorliging, ajoyib moʻjizalaring haqida men oʻylayman.

144:13 …Hukmronliging nasllar osha davom etar — Qumron qoʻlyozmalarida, bitta ibroniy qoʻlyozmasida, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalarda shu oyatning oxiriga Egamiz Oʻzining vaʼdalariga sodiq va Oʻzi yaratganlarning hammasiga mehribon, deb qoʻshimcha qilingan.

145:10 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

148:4 samolar uzra joylashgan suvlar — Ibtido 1:6-8 ga qarang.

148:14 …Oʻz xalqini qudratli qildi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Oʻz xalqi uchun bir shox chiqardi. Eski Ahdda buqaning shoxi koʻpincha koʻchma maʼnoda ishlatilib, kuchli hukmdorga yoki harbiy qudratga ishora qilgan.

149:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 2:6 izohiga qarang.

+ 1:1 Ayub 21:16, Hik 1:15, Hik 4:14, Hik 24:1, Zab 25:4-5, Hik 3:34, Hik 21:24

+ 1:2 Ysha 1:8, Zab 118:47-48, Zab 118:97

+ 1:3 Yerm 17:8, Hiz 47:12

+ 1:4 Ayub 21:18, Zab 34:5

+ 1:6 Zab 36:18

+ 2:1 Hav 4:25-26

+ 2:2 Zab 17:51, Zab 19:7, Zab 88:20-21

+ 2:4 Zab 10:4, Zab 36:13, Zab 58:9, Hik 1:26

+ 2:6 Zab 109:2, Vah 14:1

+ 2:7 Hav 13:33, Ibr 1:5, Ibr 5:5, 2Sh 7:14

+ 2:9 Vah 2:27, Vah 12:5, Vah 19:15, Isha 30:14, Yerm 19:11

+ 2:11 Ibr 12:28, Flp 4:4

+ 2:12 Zab 33:8

+ 3:1 2Sh 15:14-17

+ 3:2 2Sh 15:12

+ 3:3 Zab 70:11

+ 3:4 Ibt 15:1, Zab 26:6

+ 3:5 Zab 2:6, Zab 33:4

+ 3:6 Zab 4:8

+ 3:7 Zab 26:3

+ 3:8 Ayub 16:10, Ayub 29:17, Zab 57:7

+ 3:9 Zab 36:39, Isha 43:11, Yun 2:10

+ 4:1 Xbq 3:19

+ 4:2 Ayub 36:16

+ 4:4 Chq 11:7

+ 4:6 Qnlr 33:19, Zab 50:21

+ 4:7 Sah 6:25, Zab 30:17, Zab 43:4, Zab 66:2

+ 4:9 Zab 3:6

+ 5:3 Zab 83:4

+ 5:4 Zab 87:10, Zab 118:147

+ 5:6 Zab 10:5

+ 5:7 Zab 54:24

+ 5:8 3Sh 8:29, Zab 10:4

+ 5:10 Yerm 5:16, Zab 11:2, Rim 3:13

+ 5:13 Zab 113:21-22, Zab 102:4

+ 6:1 1Sol 15:20-21

+ 6:2 Zab 37:2

+ 6:4 Zab 89:13

+ 6:6 Zab 29:10, Zab 87:11, Zab 113:25, Voiz 9:10, Isha 38:18

+ 6:8 Zab 30:10

+ 6:9 Ayub 21:16, Zab 118:115, Mat 7:23

+ 6:11 Zab 39:13

+ 7:2 Zab 10:1, Zab 63:11, Zab 30:16

+ 7:3 Ayub 10:16

+ 7:5 Zab 54:21, 1Sh 24:8, 1Sh 26:9

+ 7:8 Isha 33:10

+ 7:9 Zab 25:1, Zab 34:24, Zab 42:1

+ 7:10 Ayub 23:10, Zab 10:5

+ 7:11 Ibt 15:1

+ 7:12 Nox 1:5

+ 7:13 Qnlr 32:41, Qnlr 32:23

+ 7:14 Zab 20:13, Zab 63:8

+ 7:15 Ayub 15:35, Isha 59:4, Yoqb 1:15

+ 7:16 Est 7:9, Hik 11:5, Hik 26:27, Hik 28:10, Voiz 10:8, Dnr 6:24

+ 7:18 Zab 9:3

+ 8:1 Zab 80:1, Zab 83:1

+ 8:2 Zab 148:13, Isha 12:4, Zab 112:4, Mat 21:16

+ 8:5 Ayub 7:17, Zab 143:3, Ibr 2:6-8

+ 8:7 Ibt 1:26, Ibt 1:28, Zab 109:1, 1Kor 15:27, Efs 1:22

+ 9:2 Zab 25:7, Zab 39:6, Zab 95:3

+ 9:3 Zab 7:18

+ 9:5 Zab 139:13, Zab 28:10

+ 9:6 Qnlr 9:14, Qnlr 29:20

+ 9:8 Zab 101:13, Zab 144:13, Mrs 5:19

+ 9:9 1Sh 2:10, Zab 57:12, Zab 66:5, Zab 95:13, Zab 97:9, Zab 109:6, Isha 2:4, Isha 3:13, Yoʻel 3:12

+ 9:10 2Sh 22:3

+ 9:11 Zab 90:14

+ 9:14 Zab 106:18

+ 9:15 Isha 25:9

+ 9:16 Zab 7:16, Ayub 18:8, Hik 29:5, Hik 29:6

+ 9:17 Chq 7:5, Chq 14:4

+ 9:18 Ayub 8:13

+ 9:22 Zab 21:1

+ 9:25 Zab 13:1, Zab 52:1

+ 9:27 Zab 29:7

+ 9:28 Rim 3:14, Ayub 20:12

+ 9:29 Zab 16:11, Zab 36:32, Hik 24:15

+ 9:30 Ayub 38:40, Zab 58:4, Mixo 7:2

+ 9:32 Isha 29:15, Hiz 8:12, Hiz 9:9

+ 9:35 Qnlr 10:18, Xsha 14:4

+ 9:36 Zab 36:17

+ 9:37 Chq 15:18, Zab 28:10, Zab 145:10

+ 9:39 Zab 81:3

+ 10:1 Zab 7:2

+ 10:2 Zab 63:4

+ 10:3 Zab 81:5

+ 10:4 Mixo 1:2, Yun 2:8, Xbq 2:20, Zab 2:4, Isha 66:1, Ayub 7:18, Ayub 23:10

+ 10:5 Ibt 22:1

+ 10:6 Ibt 19:24, Ayub 18:15, Zab 74:9

+ 10:7 Zab 32:5, Zab 61:8, Zab 98:4

+ 11:2 Isha 57:1, Mixo 7:2

+ 11:3 Zab 5:10, Zab 40:6, Zab 143:8

+ 11:7 Zab 17:31, Zab 118:140, Hik 30:5

+ 12:2 Zab 88:47, Mrs 5:20, Ayub 13:24, Xbq 1:2

+ 12:4 Ezra 9:8, Zab 18:9

+ 12:5 Qnlr 32:27

+ 12:6 Zab 114:7

• 13:1 Zab 52

+ 13:1 Zab 9:25, Mixo 7:2, Rim 3:10-12

+ 13:2 Ibt 11:5, Qnlr 26:15, Zab 32:14, Zab 101:19

+ 13:3 Ayub 15:16

+ 13:4 Hik 30:14, Yerm 10:25, Hiz 34:3, Mixo 3:3

+ 14:1 Zab 23:3-4, Isha 33:14-16

+ 14:2 Zab 105:3

+ 14:3 Lev 19:16

+ 14:4 Hak 11:35

+ 14:5 Lev 25:36, Hiz 18:8, Chq 23:5

+ 15:2 Zab 72:25

+ 15:4 Chq 23:13, Ysha 23:7, Xsha 2:17, Zkr 13:2

+ 15:5 Sah 18:20, Yerm 10:16, Yerm 51:19, Mrs 3:24

+ 15:8 Zab 108:31, Hav 2:25-28

+ 15:10 Ayub 33:28, Zab 29:4, Zab 48:16, Zab 85:13, Isha 38:17, Hav 2:27

+ 15:11 Mat 7:14

+ 16:1 Zab 85:1, Zab 141:1

+ 16:3 Ayub 23:10, Zab 65:10

+ 16:5 Ayub 23:11

+ 16:7 Zab 30:22

+ 16:8 Qnlr 32:10, Zkr 2:8, Rut 2:12, Zab 35:8, Zab 56:2, Zab 62:8, Zab 90:4

+ 16:10 Zab 118:70

+ 16:12 Ayub 38:40, Zab 9:29

+ 16:15 Ayub 19:26, Ayub 33:26

• 17:1 2Sh 22

+ 17:2 Qnlr 6:5, Zab 114:1

+ 17:3 Zab 18:15, Zab 30:3-4, Zab 70:3, Zab 90:2, Zab 143:2, Ibt 15:1

+ 17:4 1Sol 16:25, Zab 47:2, Zab 95:4, Zab 144:3

+ 17:5 Zab 41:7, Zab 92:4, Yun 2:4

+ 17:6 Zab 114:3

+ 17:7 Yun 2:8

+ 17:8 Hak 5:5, Zab 76:18, Zab 96:4

+ 17:9 Zab 20:9, Isha 30:33, Hiz 20:48

+ 17:10 Zab 143:5, Isha 64:1, Nox 1:3

+ 17:11 Zab 103:3

+ 17:12 Chq 20:21, Zab 96:2

+ 17:13 Ysha 10:11, Isha 30:30

+ 17:14 1Sh 2:10, Ayub 37:4-5, Zab 67:34, Zab 76:18-19

+ 17:15 Xbq 3:11, Zkr 9:14, 1Sh 7:10

+ 17:16 Chq 15:8, Zab 105:9

+ 17:17 Zab 143:7

+ 17:18 Zab 141:6

+ 17:20 Zab 30:8, Zab 117:5

+ 17:21 1Sh 26:23, Ayub 22:30

+ 17:24 Ibt 6:9, Ayub 1:1

+ 17:28 Zab 100:5

+ 17:29 2Sh 21:17, 4Sh 8:20, Zab 131:17

+ 17:31 Qnlr 32:4, Mat 5:48, Zab 11:7, Hik 30:5, Ibt 15:1

+ 17:32 4Sh 5:15, Isha 45:5, Dnr 2:47

+ 17:34 Qnlr 32:13, Isha 58:14, Xbq 3:19

+ 17:35 Zab 143:1

+ 17:38 Chq 23:27

+ 17:41 Chq 23:27

+ 17:42 Ayub 27:9, Hik 15:29

+ 17:43 Mixo 7:10, Zkr 10:5

+ 17:44 Isha 55:5

+ 17:45 Qnlr 33:29

+ 17:46 Mixo 7:17

+ 17:48 Zab 46:3

+ 17:50 Rim 15:9

+ 17:51 Zab 143:10, 2Sh 7:16

+ 18:2 Zab 49:6, Zab 88:6, Zab 96:6

+ 18:5 Rim 10:18

+ 18:6 Yoʻel 2:16, Voiz 1:5

+ 18:8 Qnlr 4:7, Zab 22:3, Zab 118:130

+ 18:9 Rim 7:12, Zab 12:4

+ 18:10 Zab 118:142, Zab 118:151, Zab 118:160

+ 18:11 Hik 3:14, Hik 8:10, Hik 24:13

+ 18:14 Sah 15:30, Rim 6:12, Rim 6:14

+ 18:15 Zab 17:3

+ 19:2 Zab 68:30, Hik 18:10

+ 19:3 Zab 127:5, Zab 133:3

+ 19:5 Zab 20:3

+ 19:8 Zab 32:17, Isha 31:1, Isha 36:9, 1Sh 17:45, Hik 21:31

+ 20:2 Zab 27:7

+ 20:3 Zab 19:5

+ 20:5 4Sh 20:6, Zab 60:6, Zab 90:16

+ 20:8 Zab 15:8

+ 20:10 Zab 17:9, Mal 4:1, Ayub 15:34, Ayub 20:26, Zab 96:3, Ibr 10:27

+ 20:11 Ayub 18:19

+ 20:13 Zab 17:15

+ 21:2 Mat 27:46, Mark 15:34, Zab 9:22, Mrs 3:8

+ 21:3 Zab 87:2

+ 21:6 Hak 3:9

+ 21:7 Ayub 25:6, Isha 41:14, Isha 49:7, Isha 53:3

+ 21:8 Zab 90:14, Mat 27:39-43, Mark 15:29-32, Luqo 23:35-37

+ 21:10 Zab 71:6

+ 21:12 Zab 106:12

+ 21:13 Zab 117:10-12, Yerm 50:27, Amos 4:1

+ 21:15 Zab 118:28

+ 21:17 Zab 58:7

+ 21:18 Luqo 23:35

+ 21:19 Yuhn 19:24

+ 21:21 Zab 34:17, Flp 3:2

+ 21:22 2Tim 4:17

+ 21:23 Ibr 2:12

+ 21:24 Zab 134:20

+ 21:26 Zab 34:18, Lev 7:16

+ 21:28 Zab 95:7, Zfn 2:11

+ 21:29 Dnr 7:14, Dnr 7:27, Obd 1:21, Zkr 14:9, Luqo 1:33, 1Kor 15:24, Vah 11:15

+ 21:31 Zab 101:19

+ 21:32 Zab 77:6, Zab 101:19

+ 22:1 Zab 79:2, Voiz 12:11, Isha 40:11, Hiz 34:11, Yuhn 10:11, Flp 4:19

+ 22:2 Hiz 34:14, Yuhn 10:9

+ 22:3 Zab 18:8, Hik 4:11, Hik 8:20

+ 22:4 Zab 137:7, Hik 10:9, Isha 43:2, Mixo 7:14

+ 22:5 Zab 91:11, Hik 27:9, Voiz 9:8, Luqo 7:46

+ 23:1 Chq 9:29, Ayub 41:3, Zab 49:12, Zab 88:11

+ 23:2 1Sh 2:8, Zab 101:26, Zab 103:5, Hik 8:29

+ 23:3 Zab 14, Isha 33:14-16

+ 23:4 Zab 50:12, Mat 5:8

+ 23:7 Zab 117:19-20, Isha 26:2

+ 23:8 Chq 15:3

+ 23:10 Mal 1:14

+ 24:1 Zab 85:4, Zab 142:8

+ 24:3 Isha 49:23

+ 24:4 Zab 26:11, Zab 85:11

+ 24:5 Zab 25:3

+ 24:6 Zab 102:17

+ 24:7 Ayub 13:26, Zab 118:9, Yerm 3:25, Zab 50:3

+ 24:11 Yerm 14:7, Zab 78:9, Dnr 9:19

+ 24:13 Zab 36:22, Hik 2:21, Isha 60:21

+ 24:15 2Sol 20:12, Zab 122:1-2, Zab 140:8

+ 24:22 Zab 43:27, Zab 129:8

+ 25:1 Zab 7:9

+ 25:2 1Sol 28:9, 1Sol 29:17, Zab 138:23, Hik 17:3, Yerm 17:10

+ 25:3 Zab 24:5

+ 25:5 Zab 1:1, Zab 138:21

+ 25:6 Qnlr 21:6, Zab 72:13, Mat 27:24

+ 25:7 Zab 9:2

+ 25:9 Zab 27:3

+ 25:10 Chq 23:8

+ 26:1 Isha 60:20, Mixo 7:8

+ 26:3 Zab 3:7, Zab 22:4

+ 26:4 Zab 22:6, Zab 60:5, Zab 64:5

+ 26:6 Zab 3:4, Efs 5:19

+ 26:8 Zab 104:4

+ 26:10 Isha 49:15

+ 26:11 Zab 24:4

+ 26:12 Zab 40:3, Chq 20:16, Hik 6:19

+ 26:13 Isha 53:8, Hiz 26:20, Hiz 32:23

+ 26:14 Ysha 1:6, Zab 30:25, Isha 8:17

+ 27:1 Zab 82:2, Zab 108:1, Zab 87:5, Zab 142:7, Hik 1:12

+ 27:2 Zab 133:2

+ 27:3 Hik 26:23, Yerm 9:8, Zab 25:9

+ 27:5 Isha 5:12

+ 27:7 Ibt 15:1, Zab 20:2

+ 27:9 Isha 40:11, Isha 46:3

+ 28:1 Ibt 6:2, Ayub 1:6, Ayub 2:1, Zab 88:7, 1Sol 16:28, Zab 95:7

+ 28:3 Ayub 37:4, Hiz 1:24

+ 28:5 Hak 9:15, Zab 103:16, Hiz 31:3

+ 28:6 Qnlr 3:9, Zab 113:4, Zab 113:6

+ 28:8 Sah 13:27

+ 28:10 Ibt 6:17, Chq 15:18, Zab 9:5, Zab 9:37

+ 28:11 Zab 67:36

+ 29:2 Zab 34:19

+ 29:4 Ayub 33:28, Zab 15:10, Zab 48:16, Zab 85:13, Isha 38:17

+ 29:6 Isha 57:16, Yerm 3:5, Mrs 3:31, Mixo 7:18, Zab 125:5

+ 29:7 Zab 9:26

+ 29:10 Zab 6:6, Isha 38:18

+ 29:12 Yerm 31:13

• 30:1 Zab 70:1-3

+ 30:2 Dnr 9:16

+ 30:3 Zab 17:3

+ 30:6 Luqo 23:46

+ 30:7 Qnlr 32:21

+ 30:9 Zab 17:20

+ 30:10 Zab 6:8

+ 30:12 Ayub 19:13, Zab 30:12, Zab 37:11, Zab 68:9, Zab 87:9

+ 30:13 Voiz 9:5

+ 30:14 Yerm 6:25, Yerm 46:5

+ 30:16 Zab 7:2

+ 30:17 Sah 6:25, Zab 4:7

+ 30:22 Zab 16:7

+ 30:24 Zab 96:10

+ 30:25 Ysha 1:6, Zab 26:14

+ 31:2 Yuhn 1:47, Rim 4:7-8

+ 31:5 Zab 37:19, Zab 50:5, 1Yuh 1:9

+ 31:7 Zab 118:114

+ 31:9 Hik 26:3, Yoqb 3:3

+ 31:11 Zab 67:4

+ 32:2 Zab 70:22

+ 32:3 Zab 39:4, Zab 95:1, Zab 97:1, Zab 143:9, Zab 149:1, Isha 42:10, Vah 5:9

+ 32:5 Zab 32:5, Zab 61:8, Zab 118:64

+ 32:6 Ibt 1:6-7, Zab 148:5, Yuhn 1:3, Ibr 11:3

+ 32:7 Ibt 1:9, Ayub 38:8-11, Zab 103:9, Yerm 5:22

+ 32:9 Ibt 1:3

+ 32:10 Isha 19:3

+ 32:11 Hik 19:21, Isha 46:10

+ 32:12 Qnlr 7:6, Zab 143:15

+ 32:13 Ayub 7:18, Ayub 23:10, Zab 10:4

+ 32:14 Qnlr 26:15, Isha 63:15

+ 32:16 Amos 2:14

+ 32:17 Zab 19:8, Hik 21:31

+ 32:18 Zab 146:11

+ 32:19 3Sh 17:6, Ayub 5:20

+ 32:20 Ibt 15:1, Qnlr 33:29

+ 33:1 1Sh 21:12-13

+ 33:3 1Sh 2:1

+ 33:5 Zab 3:5

+ 33:7 Zab 17:1

+ 33:8 Ayub 33:23, Dnr 6:22

+ 33:9 1Btr 2:3, Zab 2:12

+ 33:10 Zab 36:25, Hik 10:3

+ 33:11 Ayub 4:10-11

+ 33:13 1Btr 3:10-12

+ 33:14 Hik 13:3

+ 33:15 Zab 36:27, Isha 1:16-17, 3Yuh 1:11

+ 33:16 Ayub 36:7, Hik 15:29

+ 33:17 Ayub 18:17, Hik 10:7

+ 33:19 Zab 50:19

+ 33:20 Ayub 5:19, 2Tim 3:11

+ 33:21 Yuhn 19:36

+ 34:1 Isha 49:25

+ 34:4 Zab 39:15, Yerm 17:18, Zab 68:23-26, Zab 108:6-15

+ 34:5 Ayub 21:18, Zab 1:4

+ 34:6 Zab 72:18, Yerm 23:12

+ 34:7 Zab 56:7, Zab 118:85, Yerm 18:20

+ 34:8 Isha 47:11

+ 34:9 Luqo 1:47

+ 34:10 Chq 15:11, Zab 70:19, Zab 85:8, Zab 88:7-9, Zab 112:5, Ayub 5:15

+ 34:12 Zab 37:20, Zab 108:5, Hik 17:13, Yerm 18:20

+ 34:13 Sah 29:7

+ 34:16 Ayub 16:9, Zab 36:12

+ 34:17 Xbq 1:13, Zab 21:21

+ 34:18 Zab 21:26

+ 34:19 Zab 68:5, Yuhn 15:25, Zab 29:2

+ 34:21 Mrs 2:16

+ 34:22 Zab 9:22, Zab 37:22

+ 34:23 Zab 43:24, Zab 77:65

+ 34:24 Zab 7:9

+ 34:25 Zab 39:16, Zab 69:4, Mrs 2:16

+ 34:28 Zab 70:8

+ 35:2 Rim 3:18

+ 35:5 Hik 4:16, Mixo 2:1

+ 35:6 Zab 56:11, Zab 70:19, Zab 107:5, Mrs 3:23

+ 35:7 Rim 11:33, Zab 103:14, Zab 144:16

+ 35:8 Zab 62:4, Zab 16:8

+ 35:10 Hik 10:11, Hik 13:14, Yerm 2:13, Yuhn 4:10, Yuhn 1:9, 1Btr 2:9, Vah 22:5

+ 35:11 Yerm 22:16, Gal 4:9

+ 35:13 Zab 1:5

+ 36:1 Hik 3:31, Hik 23:17, Hik 24:19

+ 36:2 Ayub 14:2, Zab 89:6

+ 36:4 Ayub 22:26, Isha 58:14

+ 36:5 Hik 3:5, Hik 16:3

+ 36:6 Hak 5:31, Isha 58:8

+ 36:9 Zab 24:13

+ 36:10 Ayub 7:10, Ayub 24:24

+ 36:11 Hik 2:21, Mat 5:5

+ 36:12 Ayub 16:9, Zab 34:16

+ 36:13 Zab 2:4

+ 36:15 1Sh 2:4

+ 36:16 Hik 16:8

+ 36:17 Zab 9:36

+ 36:18 Zab 1:6

+ 36:19 3Sh 17:6, Ayub 5:20, Zab 32:19

+ 36:20 Zab 67:3, Zab 101:4, Xsha 13:3

+ 36:23 Isha 26:7

+ 36:24 Hik 24:16, Mixo 7:8

+ 36:25 Ayub 4:7, Zab 33:10-11, Hik 10:3

+ 36:26 Qnlr 15:8, Zab 111:5

+ 36:27 Zab 33:15

+ 36:28 Zab 96:10, Isha 14:20

+ 36:30 Hik 10:31, Hik 15:28

+ 36:31 Qnlr 6:6, Zab 39:9, Zab 118:11, Isha 51:7, Yerm 31:33

+ 36:32 Zab 9:29

+ 36:34 Zab 90:8, Zab 91:12, Hik 29:16

+ 36:38 Zab 72:17

+ 36:39 Zab 3:9, Isha 43:11, Yun 2:10

+ 36:40 Zab 10:1

+ 37:1 Zab 69:1

+ 37:2 Zab 6:2

+ 37:3 Qnlr 32:23, Ayub 6:4, Mrs 3:13

+ 37:4 Isha 1:6

+ 37:5 Ezra 9:6

+ 37:12 Ayub 19:13-14, Zab 87:18

+ 37:14 Isha 53:7

+ 37:16 Zab 38:8

+ 37:19 Zab 31:5

+ 37:21 Zab 34:12, Hik 17:13, Yerm 18:20

+ 37:22 Zab 9:22, Zab 34:22

+ 38:1 1Sol 16:41, 1Sol 25:1, Zab 61:1, Zab 76:1

+ 38:2 Ayub 2:10

+ 38:4 Ayub 32:20, Yerm 6:11, Yerm 20:9

+ 38:5 Zab 89:12

+ 38:6 Zab 88:48, Zab 90:5, Ayub 7:16, Zab 61:10, Zab 93:10-11, Zab 143:4, Voiz 1:2

+ 38:7 Ayub 27:16-17, Zab 48:11, Voiz 2:18

+ 38:8 Zab 37:16

+ 38:11 Ayub 13:21

+ 38:13 4Sh 20:5, Zab 55:9, 1Sol 29:15, Zab 118:19, Zab 118:54

+ 38:14 Ayub 7:19, Ayub 10:21-22

+ 39:3 Zab 68:3, Yerm 38:6

+ 39:4 Zab 32:3, Zab 51:8

+ 39:6 Zab 9:2, Zab 70:16

+ 39:7 Zab 50:18, 1Sh 15:22, Isha 50:4, Ibr 10:5-7

+ 39:9 Zab 36:31, Zab 118:11

+ 39:13 Zab 68:4

+ 39:15 Zab 34:4, Yerm 17:18, Zab 6:11

+ 39:16 Zab 34:25

+ 39:18 Zab 85:1, Zab 108:22

+ 40:2 Hik 14:21, Hik 29:7, Zab 36:18

+ 40:3 Zab 26:12

+ 40:4 Isha 38:1-8

+ 40:7 Zab 11:3

+ 40:10 Yuhn 13:18

+ 40:14 1Sol 16:36, Zab 71:18, Zab 88:53, Zab 105:48

+ 41:1 2Sol 20:19

+ 41:2 Zab 62:1, Zab 83:2

+ 41:4 Zab 78:10, Zab 113:10, Yoʻel 2:17, Mixo 7:10, Zab 79:6, Zab 101:10, Mrs 2:18

+ 41:5 Hiz 46:10

+ 41:6 Zab 42:5

+ 41:7 Qnlr 3:9, Zab 17:5, Zab 87:8, Yun 2:4

+ 41:9 Zab 62:7, Hav 16:25

+ 41:10 Zab 17:3, Zab 42:2

+ 42:1 Zab 7:9

+ 42:2 Zab 43:10, Zab 41:10

+ 42:3 Zab 2:6

+ 42:5 Zab 41:6

+ 43:2 Sah 23:23, Qnlr 32:7, Zab 77:3

+ 43:3 Qnlr 7:1

+ 43:4 Ysha 24:12, Sah 6:25, Zab 4:7

+ 43:5 Zab 73:12

+ 43:7 1Sh 17:47, Zab 32:16-17

+ 43:10 Zab 42:2, Zab 88:39

+ 43:11 Lev 26:17, Qnlr 28:25, Ysha 7:4

+ 43:12 Lev 26:33

+ 43:14 Zab 78:4, Dnr 9:16, Mixo 6:16

+ 43:15 Qnlr 28:37

+ 43:20 Ayub 30:29

+ 43:22 1Sol 28:9, 2Sol 6:30, Hik 15:11, Hav 1:24

+ 43:23 Rim 8:36

+ 43:24 Zab 34:23, Zab 77:65

+ 43:27 Zab 24:20

+ 44:1 Zab 68:1

+ 44:4 Chq 32:27, Qshq 3:8

+ 44:7 Ibr 1:8-9

+ 44:9 Hik 7:17

+ 44:10 Ibt 10:29, 3Sh 9:28, 1Sol 29:4, Ayub 22:24

+ 44:15 Qshq 1:3

+ 45:1 1Sol 15:20-21

+ 45:2 Zab 7:2, Qnlr 4:7, Nox 1:7

+ 45:4 Zab 92:3

+ 45:5 Zab 64:10

+ 45:6 Isha 12:6

+ 45:7 Zab 2:1, Amos 1:2, Amos 9:5

+ 45:9 Zab 65:5

+ 45:10 Isha 2:4, Mixo 4:3, 1Sh 2:4, Zab 75:4, Hiz 39:3

+ 46:2 Zab 94:1

+ 46:3 Qnlr 7:21, Zab 65:3, Zab 75:12, Mal 1:14

+ 46:4 2Sh 22:48

+ 46:8 Dnr 7:14, Dnr 7:27, Obd 1:21, Zkr 14:9, Luqo 1:33, 1Kor 15:24, Vah 11:15

+ 46:10 Zab 88:19

+ 47:2 1Sol 16:25, Zab 17:4

+ 47:3 Mrs 2:15

+ 47:5 Ibt 14:1, 2Sh 10:6

+ 47:7 Isha 13:8

+ 47:8 3Sh 22:48, Hiz 27:26

+ 47:10 Zab 25:3

+ 47:11 Zab 112:3

+ 47:12 Zab 96:8

+ 48:2 Mixo 1:2, Isha 34:1

+ 48:5 Zab 77:2

+ 48:7 Hik 11:28

+ 48:8 Ayub 33:24, Ayub 36:18, Mat 16:26, Mark 8:37

+ 48:10 Zab 88:49

+ 48:11 Voiz 2:14-16, Voiz 3:19, Voiz 9:2, Zab 38:7, Voiz 2:18

+ 48:13 Voiz 3:18

+ 48:16 Zab 15:10, Zab 29:4

+ 48:18 Ayub 27:19, 1Tim 6:7

+ 48:20 Ayub 33:30

+ 48:21 Voiz 3:19

+ 49:1 1Sol 6:39, 1Sol 15:17, 1Sol 25:1, 2Sol 5:12, Qnlr 10:17, Zab 112:3

+ 49:2 Qnlr 33:2, Zab 79:2, Zab 93:1

+ 49:3 Chq 19:16, Lev 10:2, Sah 16:35, 3Sh 19:11-12

+ 49:4 Qnlr 4:26, Qnlr 32:1, Isha 1:2

+ 49:6 Zab 18:2, Zab 96:6, Zab 57:12

+ 49:7 Zab 80:9

+ 49:8 1Sh 15:22, Zab 39:7

+ 49:10 Isha 40:16

+ 49:12 Chq 9:29, Ayub 41:3, Zab 23:1, Hav 17:25

+ 49:14 Zab 106:22, Ibr 13:15, Sah 30:3, Voiz 5:3, Yun 2:10

+ 49:15 Zab 80:8

+ 49:19 Zab 51:4

+ 49:21 Voiz 8:11, Isha 57:11

+ 49:22 Zab 9:18

+ 50:2 2Sh 12:1

+ 50:3 Zab 24:7, Isha 43:25

+ 50:4 Lev 16:30, 1Yuh 1:7, 1Yuh 1:9

+ 50:5 Zab 31:5, Rim 7:18

+ 50:6 2Sh 12:13, Rim 3:4

+ 50:7 Ayub 14:4, Ayub 15:14, Zab 57:4

+ 50:9 Isha 1:18

+ 50:12 Mat 5:12, Mrs 5:21

+ 50:16 2Sh 11:17, 2Sh 12:9

+ 50:18 Zab 39:7

+ 50:19 Zab 33:19

+ 50:20 Zab 68:36, Zab 146:2

+ 50:21 Zab 4:6

+ 51:2 1Sh 22:9

+ 51:4 Zab 49:19

+ 51:7 Zab 26:13

+ 51:8 Zab 39:3, Ayub 22:19

+ 51:9 Zab 48:7

+ 51:10 Yerm 11:16

• 52:1 Zab 13

+ 52:2 Zab 9:25, Mixo 7:2, Rim 3:10-12

+ 52:3 Ibt 11:5, Qnlr 26:15, Zab 32:14, Zab 101:19

+ 52:4 Ayub 15:16

+ 52:5 Hik 30:14, Yerm 10:25, Hiz 34:3, Mixo 3:3

+ 52:6 Lev 26:17, Hik 28:1

+ 53:1 1Sh 23:19, 1Sh 26:1

+ 53:5 Zab 85:14

+ 53:7 Zab 142:12

+ 53:9 Zab 58:10, Zab 91:12, Zab 111:8, Zab 117:7

+ 54:3 Zab 63:1

+ 54:8 Yerm 9:2

+ 54:10 Yerm 6:7, Hiz 7:23

+ 54:15 Zab 41:5

+ 54:16 Sah 16:30-33, Zab 123:3, Hik 1:12

+ 54:20 Qnlr 33:27, Zab 89:3, Zab 92:2, Xbq 1:12

+ 54:21 Zab 7:5

+ 54:22 Hik 5:3

+ 54:23 Zab 36:5, Isha 46:4, Mat 11:28-30

+ 54:24 Vah 20:3, Zab 5:7, Hik 10:27

+ 55:1 1Sh 21:13

+ 55:5 Zab 117:6, Isha 51:7, Isha 51:12, Mat 10:28

+ 55:7 Zab 70:10

+ 55:9 Zab 38:13, Chq 32:32, Zab 68:29, Zab 138:16, Mal 3:16

+ 55:13 Lev 5:4, Sah 30:3, Qnlr 23:21, Zab 49:14, Zab 115:8

+ 55:14 Zab 114:8, Ayub 33:30

• 56:1 Zab 107:2-6

+ 56:1 Zab 57:1, Zab 58:1, Zab 74:1, 1Sh 22:1, 1Sh 24:3, Zab 141:1

+ 56:2 Rut 2:12, Zab 16:8

+ 56:4 Zab 143:5-7

+ 56:5 Zab 57:7, Dnr 6:16, Hik 12:18, Hik 30:14

+ 56:7 Zab 7:16

+ 56:8 Zab 111:7-8

+ 56:9 Hak 5:12, 1Sol 15:16

+ 56:11 Zab 35:5

+ 57:1 Zab 56:1, Zab 58:1, Zab 74:1

+ 57:4 Zab 50:7

+ 57:5 Qnlr 32:33, Zab 139:4, Yerm 8:17

+ 57:7 Ayub 29:17, Zab 3:8, Zab 56:5

+ 57:9 Ayub 3:16, Voiz 6:3

+ 57:11 Ayub 22:19, Zab 67:24

+ 57:12 Zab 9:9

+ 58:1 Zab 56:1, Zab 57:1, Zab 74:1, 1Sh 19:11

+ 58:2 Zab 19:1

+ 58:4 Zab 9:30, 1Sh 24:12

+ 58:7 Zab 21:17

+ 58:9 Zab 2:4, Zab 36:13

+ 58:10 Zab 9:10

+ 58:11 Zab 20:4, Zab 53:9

+ 58:12 Ibt 15:1

+ 58:13 Hik 12:13

+ 58:15 Zab 21:17

+ 58:17 Zab 17:3

• 59:1 Zab 107:7-14

+ 59:1 Zab 79:1

+ 59:2 2Sh 8:3, 2Sh 8:13

+ 59:3 Zab 79:3

+ 59:5 Isha 51:17

+ 59:8 Ibt 12:6, Ibt 33:18, Ibt 33:17

+ 59:13 Zab 145:3, Yerm 17:5

+ 60:4 Hik 18:10

+ 60:5 Zab 14:1, Rut 2:12, Zab 16:8

+ 60:7 4Sh 20:6, Zab 20:5

+ 60:9 Sah 30:3, Voiz 5:3, Yun 2:10

+ 61:1 1Sol 16:41, 1Sol 25:1, Zab 38:1, Zab 76:1

+ 61:3 Zab 17:3, Zab 29:7

+ 61:5 Hik 26:23, Yerm 9:8

+ 61:10 Ayub 7:16, Zab 38:6, Zab 143:4, Voiz 1:2, Ayub 31:6, Isha 40:17, Dnr 4:32, Dnr 5:27

+ 61:11 Ayub 31:25, Luqo 12:15

+ 61:12 Vah 19:1

+ 61:13 Chq 34:6, Zab 85:5, Ayub 34:11, Hik 24:12

+ 62:1 1Sh 23:14, 2Sh 16:14, 2Sh 17:2, 2Sh 17:29

+ 62:2 Isha 26:9, Zab 41:2, Zab 142:6

+ 62:4 Zab 35:8

+ 62:5 Zab 103:33

+ 62:7 Zab 41:9, Zab 149:5, Hav 16:25

+ 62:8 Rut 2:12, Zab 16:8

+ 62:10 Sah 16:32-33

+ 62:12 Qnlr 6:13, Ayub 5:16, Zab 106:42

+ 63:2 Zab 54:3-4

+ 63:3 Yerm 18:18

+ 63:4 Zab 10:2, Zab 56:4, Hik 12:18, Hik 30:14

+ 63:5 Hik 1:11, Yerm 5:26

+ 63:6 Ayub 22:13, Zab 72:11

+ 63:8 Zab 7:13-14, Zab 17:15

+ 63:9 Hik 12:13, Hik 18:7, Voiz 10:12

+ 63:11 Zab 7:2, Zab 10:1

+ 64:2 Sah 30:3, Voiz 5:3, Yun 2:10

+ 64:3 Zab 85:9

+ 64:4 Isha 6:7

+ 64:5 Zab 23:4, Zab 26:4

+ 64:6 Zab 21:28

+ 64:8 Zab 88:10, Zab 106:29, Yun 1:15, Mat 8:26, Isha 17:12-13

+ 64:10 Lev 26:4, Ayub 5:10, Zab 45:5

+ 64:13 Isha 30:23, Yoʻel 2:22

+ 65:1 Zab 97:4, Zab 99:1

+ 65:3 Zab 46:3, Qnlr 33:29

+ 65:4 Zab 85:9

+ 65:5 Zab 45:9

+ 65:6 Chq 14:21-22, Ysha 3:14-17

+ 65:10 Ayub 23:10, Isha 1:25, Isha 48:10, Zkr 13:9, Mal 3:3, 1Btr 1:7

+ 65:11 Hiz 17:20, Xsha 7:12

+ 65:12 Isha 43:2

+ 65:13 Sah 30:3, Voiz 5:3, Yun 2:10

+ 65:16 Mark 5:19

+ 65:18 Hik 15:8, Hik 28:9, Isha 59:2

+ 66:2 Sah 6:25, Zab 4:6

+ 66:3 Tit 2:11

+ 66:5 Zab 9:9

+ 66:7 Lev 26:4, Zab 84:13

+ 67:2 Sah 10:35, Isha 33:10, Sah 10:35

+ 67:3 Zab 36:20, Xsha 13:3, Zab 96:5, Mixo 1:4

+ 67:4 Zab 31:11

+ 67:5 Isha 40:3

+ 67:6 Xsha 14:4, Qnlr 10:18

+ 67:7 1Sh 2:5, Zab 112:9, Isha 61:1

+ 67:8 Chq 13:21

+ 67:9 Chq 19:18, Hak 5:4

+ 67:13 Zab 109:5

+ 67:15 Hak 9:48

+ 67:17 Chq 19:18, Zab 131:13-14

+ 67:18 4Sh 6:17, Isha 66:15, Xbq 3:8

+ 67:19 Efs 4:8

+ 67:20 Zab 54:23, Isha 46:4, Mat 11:28

+ 67:22 Zab 109:6

+ 67:23 Amos 9:3

+ 67:24 Zab 57:11

+ 67:28 1Sh 9:21

+ 67:29 Zab 75:12

+ 67:31 Zab 21:13

+ 67:32 Isha 11:11, Isha 45:14

+ 67:33 Zab 101:22-23

+ 67:34 Zab 17:11, Zab 103:3, 2Sh 22:14, Ayub 37:4, Zab 17:14, Zab 28:3

+ 67:36 Zab 28:11

+ 68:1 Zab 44:1

+ 68:2 Mrs 3:54, Yun 2:4, Yun 2:6

+ 68:3 Ayub 22:11, Zab 17:5, Zab 39:3, Zab 41:7

+ 68:4 Zab 118:82, Isha 38:14

+ 68:5 Zab 34:19, Yuhn 15:25, Zab 39:13

+ 68:8 Yerm 15:15

+ 68:9 Ayub 19:13-14

+ 68:10 Yuhn 2:17, Rim 15:3

+ 68:15 Yerm 38:6, Zab 143:7

+ 68:17 Zab 62:4, Zab 108:21

+ 68:22 Mat 27:34, Yuhn 19:28-29

+ 68:23 Zab 34:4-8, Zab 108:6-15

+ 68:24 Rim 11:9-10

+ 68:26 Hav 1:20

+ 68:28 Nax 4:5

+ 68:29 Chq 32:32, Zab 55:9, Mal 3:16, Vah 3:5

+ 68:30 Zab 19:2

+ 68:32 Zab 49:13

+ 68:35 Zab 95:11

+ 68:36 Zab 68:36, Zab 146:2

+ 68:37 Zab 101:29

• 69:1 Zab 39:13-17

+ 69:1 Zab 37:1

+ 69:3 Zab 34:4, Yerm 17:18, Zab 6:11

+ 69:4 Zab 34:25

+ 69:6 Zab 85:1, Zab 108:22

• 70:1 Zab 30:1-4

+ 70:2 Dnr 9:16

+ 70:3 Zab 17:3

+ 70:4 Zab 139:2, Zab 139:5

+ 70:5 Yerm 14:8, Yerm 17:7

+ 70:6 Zab 21:10-11

+ 70:8 Zab 34:28

+ 70:10 Zab 55:7

+ 70:11 Zab 3:3

+ 70:13 Zab 34:4, Zab 39:15, Yerm 17:18

+ 70:15 Zab 39:6

+ 70:19 Zab 35:6, Mrs 3:23, Chq 15:11, Zab 34:10

+ 70:20 Xsha 6:2

+ 70:22 Zab 32:2

+ 71:1 Zab 126:1, Isha 16:5, Isha 32:1

+ 71:2 Isha 9:7, Isha 11:4, Isha 32:1

+ 71:4 Hik 29:14

+ 71:5 Zab 88:37-38

+ 71:6 Qnlr 32:2

+ 71:7 Zab 91:13

+ 71:8 Chq 23:31, 3Sh 4:21, Zab 88:26, Mixo 5:4, Zkr 9:10

+ 71:9 Isha 49:23, Mixo 7:17

+ 71:10 Ibt 10:4, Yun 1:3, 3Sh 10:1, Isha 43:3, Isha 45:14

+ 71:11 Isha 49:23

+ 71:12 Hik 31:8

+ 71:14 Zab 115:6

+ 71:15 3Sh 10:10

+ 71:16 Ayub 5:25

+ 71:17 Zab 103:31, Ibt 12:3

+ 71:18 Zab 135:4

+ 71:19 Sah 14:21, Isha 6:3, Isha 11:9, Xbq 2:14, Zab 40:14

+ 72:1 Zab 31:2, Yuhn 1:47

+ 72:3 Ayub 21:7, Zab 36:1, Hik 3:31

+ 72:11 Ayub 22:13

+ 72:13 Qnlr 21:6, Ayub 34:9, Zab 25:6

+ 72:17 Zab 36:38

+ 72:18 Zab 34:6, Yerm 23:12

+ 72:22 Ayub 18:3, Voiz 3:18

+ 72:25 Zab 15:2

+ 72:26 Zab 15:5, Mrs 3:24

+ 72:28 Yoqb 4:8, Zab 117:17

+ 73:1 Zab 78:13, Zab 94:7, Zab 99:3, Hiz 34:31, Zkr 9:16

+ 73:2 Chq 3:1-2, Chq 19:18

+ 73:4 Mrs 2:7

+ 73:6 3Sh 6:18, 4Sh 25:13-17

+ 73:8 Zab 82:5

+ 73:9 1Sh 3:1, Hik 29:18, Amos 8:11

+ 73:11 Mrs 2:3

+ 73:12 Zab 43:5

+ 73:13 Ayub 3:8, Ayub 40:20, Ayub 41:1, Zab 103:26, Isha 27:1

+ 73:15 Chq 17:5-6, Sah 20:11, Ysha 3:13

+ 73:16 Zab 103:19, Yerm 33:25

+ 73:17 Ibt 8:22

+ 73:19 Qshq 2:14

+ 73:20 Lev 26:44, Zab 105:45

+ 73:23 Zab 64:7

+ 74:1 Zab 56:1, Zab 57:1, Zab 58:1

+ 74:3 Dnr 8:19, Xbq 2:3

+ 74:4 Isha 24:19-20, Ayub 9:7

+ 74:8 1Sh 2:7

+ 74:9 Isha 51:17, Yerm 25:15, Hiz 23:32-34, Obd 1:16, Zkr 12:2, Vah 14:10

+ 74:11 Zab 100:8

+ 75:3 Zab 47:3-4

+ 75:4 1Sh 2:4, Zab 45:10, Hiz 39:3

+ 75:6 Yerm 51:39

+ 75:7 Chq 15:1, Chq 15:21

+ 75:8 Yoʻel 2:11, Nox 1:6, Vah 6:17

+ 75:12 Sah 30:3, Voiz 5:3, Yun 2:10, Zab 46:2-3, Zab 67:29, Mal 1:14

+ 76:1 1Sol 16:41, 1Sol 25:1, Zab 38:1, Zab 61:1

+ 76:3 Zab 85:7

+ 76:6 Qnlr 32:7, Zab 142:5

+ 76:12 Zab 104:5-6

+ 76:14 Chq 15:11

+ 76:17 Zab 113:3, Xbq 3:10

+ 76:18 Zab 17:14, Zab 143:6

+ 76:19 Zab 96:4

+ 76:20 Xbq 3:15

+ 76:21 Chq 12:50-51, Voiz 12:12, Isha 63:11, Xsha 12:13

+ 77:2 Zab 48:5, Mat 13:35

+ 77:3 Sah 23:23, Qnlr 32:7, Zab 43:2

+ 77:4 Ayub 15:18, Qnlr 4:9, Qnlr 6:7, Qnlr 11:19, Qnlr 32:46

+ 77:5 Qnlr 31:12-13

+ 77:6 Zab 101:19

+ 77:8 Chq 32:9, Yerm 5:23, 4Sh 17:14, Zkr 1:4

+ 77:11 Qnlr 8:14, Zab 105:13, Xsha 13:6

+ 77:12 Sah 13:23, Chq 7, Mixo 7:15

+ 77:13 Chq 14:21-22, Chq 15:8

+ 77:14 Chq 13:21-22

+ 77:15 Chq 17:6, Sah 20:11

+ 77:18 Chq 17:7, Sah 20:13, Sah 11:4-6

+ 77:21 Sah 11:1

+ 77:23 Ibt 7:11

+ 77:24 Chq 16:4, Chq 16:14-31

+ 77:27 Chq 16:13, Sah 11:31

+ 77:29 Sah 11:20

+ 77:31 Sah 11:33-34

+ 77:32 Sah 14:11

+ 77:33 Zab 38:6

+ 77:35 Qnlr 32:4

+ 77:36 Isha 29:13, Xsha 7:13-14

+ 77:37 Hiz 20:16

+ 77:38 Chq 34:6, Sah 14:20

+ 77:39 Ibt 6:3

+ 77:40 Isha 63:10

+ 77:43 Chq 7:3, Zab 104:27-36

+ 77:44 Chq 7:17-24

+ 77:45 Chq 8:2-14, Chq 8:21-24

+ 77:46 Chq 10:12-15

+ 77:47 Chq 9:23-25

+ 77:48 Chq 9:19-21

+ 77:49 Chq 12:13, Chq 12:23

+ 77:51 Chq 12:29, Zab 134:8

+ 77:52 Zab 76:21

+ 77:53 Chq 14:27-28, Chq 15:10

+ 77:54 Chq 15:17

+ 77:55 Ysha 23:4, Zab 134:12

+ 77:56 Hak 2:11-12

+ 77:57 Xsha 7:16

+ 77:58 Qnlr 31:29, Qnlr 32:16

+ 77:60 Ysha 18:1, Hak 18:30

+ 77:62 1Sh 4:10

+ 77:64 1Sh 4:11, Ayub 27:15

+ 77:65 Zab 34:23, Zab 43:24, Isha 42:13

+ 77:68 Ibt 49:8, 1Sol 5:2, 1Sol 28:4, Zab 86:2

+ 77:70 1Sh 16:12-13

+ 77:71 2Sh 5:2

+ 77:72 3Sh 9:4

+ 78:1 Mrs 1:10

+ 78:2 Qnlr 28:26

+ 78:3 Yerm 14:16, Zfn 1:17

+ 78:4 Zab 43:14, Dnr 9:16, Mixo 6:16

+ 78:5 Zab 84:6, Zab 88:47

+ 78:6 Yerm 10:25, Vah 16:1

+ 78:7 Zab 13:4

+ 78:8 Isha 64:9

+ 78:9 Zab 24:11, Yerm 14:7, Luqo 18:13

+ 78:10 Zab 41:4, Zab 113:10, Yoʻel 2:17, Mixo 7:10, Qnlr 32:43

+ 78:11 Zab 101:21

+ 78:12 Ibt 4:15, Lev 26:21

+ 78:13 Zab 73:1, Hiz 34:31, Zkr 9:16

+ 79:1 Zab 59:1

+ 79:2 Zab 76:21, Voiz 12:12, 1Sh 4:4, 2Sh 6:2, Zab 98:1, Qnlr 33:2, Zab 49:2

+ 79:3 Sah 2:18-24

+ 79:4 Zab 59:3, Sah 6:25

+ 79:5 Zab 88:47, Zkr 1:12

+ 79:6 Zab 41:4, Zab 101:10

+ 79:8 Sah 6:25

+ 79:9 Isha 5:1, Yerm 2:21, Mat 21:33, Qnlr 7:1

+ 79:12 Zab 71:8

+ 79:13 Zab 88:41, Mrs 2:2

+ 79:15 Isha 63:15

+ 79:17 4Sh 25:9

+ 79:20 Sah 6:25

+ 80:1 Zab 8:1, Zab 83:1

+ 80:4 Lev 23:24, Sah 10:10

+ 80:6 Chq 11:4, Qnlr 28:49, Yerm 5:15

+ 80:7 Chq 1:11

+ 80:8 Zab 49:15, Chq 17:1-7, Sah 20:2-13

+ 80:9 Zab 49:7

+ 80:10 Chq 20:2-3

+ 80:13 Hiz 20:25

+ 80:14 Qnlr 5:29, Isha 48:18

+ 80:17 Qnlr 32:13-14

+ 81:1 Isha 3:13

+ 81:2 Lev 19:15, Qnlr 1:17, Hik 18:5

+ 81:3 Zab 9:39, Yerm 22:3

+ 81:4 Ayub 29:12, Hik 24:11

+ 81:5 Zab 10:3

+ 81:6 Yuhn 10:34

+ 81:7 Zab 48:13, Hiz 31:14

+ 82:2 Zab 27:1

+ 82:4 Nax 4:8

+ 82:5 Zab 73:8, Ysha 7:9

+ 82:7 Ibt 25:12-16, 1Sol 5:10

+ 82:8 Ysha 13:5, 3Sh 15:18, Hiz 27:9

+ 82:9 4Sh 15:19

+ 82:10 Hak 4:13-15, Hak 7:19-25

+ 82:11 Ysha 17:11, 1Sh 28:7, Ayub 20:7

+ 82:12 Hak 7:25, Hak 8:21

+ 82:14 Ayub 13:25, Ayub 21:18

+ 82:15 Isha 10:16-17

+ 82:16 3Sh 19:11, Ayub 9:17, Ayub 38:1

+ 82:19 Chq 6:3

+ 83:1 Zab 8:1, Zab 80:1

+ 83:3 Zab 41:2, Zab 62:1

+ 83:4 Zab 5:3

+ 83:5 Zab 22:6, Zab 64:5

+ 83:6 Zab 121:1

+ 83:10 Ibt 15:1

+ 83:12 Ibt 15:1, Mal 4:2, Luqo 1:78

+ 83:13 Hik 16:20

+ 84:3 Zab 31:1

+ 84:4 Chq 32:12

+ 84:6 Zab 78:5

+ 84:13 Lev 26:4, Zab 66:6

+ 84:14 Isha 58:8

+ 85:1 Zab 16:1, Zab 141:1, Zab 39:18

+ 85:4 Zab 24:1

+ 85:5 Chq 34:6, Zab 144:8

+ 85:7 Zab 76:3

+ 85:8 Chq 15:11, Zab 34:10, Zab 95:4, Zab 96:9, Yerm 10:6

+ 85:9 Zab 65:4, Vah 15:4

+ 85:10 Qnlr 6:4, Isha 37:16

+ 85:11 Zab 24:4

+ 85:13 Ayub 33:28, Zab 15:10, Isha 38:17

+ 85:14 Zab 53:5

+ 85:15 Chq 34:6

+ 85:16 Zab 115:7

+ 85:17 Hak 6:17

+ 86:2 Zab 47:2, Isha 28:16, Zab 77:68

+ 86:3 Zab 45:5-6

+ 86:5 Zab 47:9

+ 86:7 Zab 35:9, Hiz 47:1

+ 87:1 3Sh 4:31, 1Sol 2:6

+ 87:2 Zab 21:3, Luqo 18:7

+ 87:4 Zab 15:10

+ 87:5 Zab 27:1, Zab 142:7, Hik 1:12

+ 87:6 Isha 26:14

+ 87:7 Ayub 10:21-22, Zab 142:3, Mrs 3:6

+ 87:8 Zab 41:7-8

+ 87:9 Ayub 19:13, Zab 30:12, Ayub 30:10

+ 87:11 Zab 6:6, Isha 38:18

+ 87:13 Ayub 10:21-22, Voiz 9:5

+ 87:14 Zab 5:4

+ 87:17 Ayub 6:4

+ 87:18 Zab 21:17

+ 87:19 Ayub 19:13-14, Zab 37:12

+ 88:1 3Sh 4:31, 1Sol 2:6

+ 88:2 Zab 100:1

+ 88:5 2Sh 7:16, Zab 131:11-12

+ 88:6 Zab 18:1, Ayub 5:1, Ayub 15:15, Zkr 14:5

+ 88:7 Chq 15:11, Ibt 6:2, Ayub 1:6

+ 88:9 Zab 34:10

+ 88:10 Ayub 38:11, Zab 64:8, Yun 1:15

+ 88:11 Ayub 9:13, Ayub 26:12, Isha 51:9

+ 88:12 1Sol 29:11, Zab 23:1

+ 88:13 Qnlr 3:9, Hak 4:6

+ 88:15 Zab 96:2

+ 88:16 Sah 6:25, Zab 4:7

+ 88:19 Zab 46:10

+ 88:20 1Sh 13:14, 1Sh 16:13, Hav 13:22

+ 88:24 Zab 2:9

+ 88:26 Zab 71:8

+ 88:27 Qnlr 32:15, Zab 94:1

+ 88:28 2Sh 7:14, 3Sh 10:22

+ 88:29 Isha 55:3

+ 88:30 Ayub 14:12

+ 88:33 2Sh 7:14

+ 88:34 Yerm 33:21

+ 88:36 Amos 4:2, Ibr 6:17-18

+ 88:38 Ayub 16:19

+ 88:39 Zab 43:10

+ 88:40 Ayub 19:9, Yerm 13:18, Mrs 5:16

+ 88:41 Mrs 2:2

+ 88:46 2Sh 24:15

+ 88:47 Zab 12:1, Zab 78:5, Xbq 1:2, Zkr 1:12, Zab 12:2, Zab 78:5

+ 88:48 Ayub 7:7

+ 88:49 Zab 48:10

+ 88:53 Zab 40:14

+ 89:1 Zab 33:1, Ezra 3:2

+ 89:2 Qnlr 33:27

+ 89:3 Hik 8:25, Qnlr 33:27, Zab 92:2, Xbq 1:12

+ 89:4 Ibt 3:19, Ayub 34:15, Zab 102:14, Voiz 3:20, Voiz 12:7

+ 89:5 2Btr 3:8, Zab 38:6

+ 89:6 Zab 36:2, Isha 40:6-8

+ 89:8 Yerm 16:17

+ 89:10 Ibt 6:3, Ibt 47:9

+ 89:12 Voiz 7:2

+ 89:17 Zab 127:2

+ 90:1 Zab 31:7, Zab 120:5

+ 90:2 Zab 17:3

+ 90:3 Zab 123:7, Hik 6:5

+ 90:4 Zab 16:8, Zab 35:5

+ 90:5 Qshq 3:8, Ayub 5:19-23, Hik 3:23, Hik 3:25

+ 90:8 Zab 36:34, Zab 91:12, Hik 29:16

+ 90:9 Qnlr 33:27, Zab 17:3

+ 90:10 Hik 12:21

+ 90:12 Hik 3:23, Mat 4:6, Luqo 4:10-11

+ 90:13 Mark 16:18, Luqo 10:19

+ 90:14 Zab 21:8-9, Hik 8:17, Zab 9:11

+ 90:15 Ayub 12:4, Yerm 33:3

+ 90:16 Zab 20:5

+ 91:2 Zab 146:1

+ 91:6 Zab 110:2, Vah 15:3

+ 91:9 Zab 92:4

+ 91:11 Zab 22:5, Hik 27:9, Voiz 9:8

+ 91:12 Zab 36:34, Zab 59:10, Zab 90:8, Hik 29:16

+ 91:13 Zab 71:7, Hik 11:28, Isha 65:22, Hik 11:28

+ 91:14 Zab 134:2

+ 91:16 Zab 17:2, Ibt 18:25, Ayub 34:10

+ 92:1 1Sol 16:31, Zab 95:10, Zab 96:1, Zab 98:1, Zab 103:1

+ 92:2 Qnlr 33:27, Zab 54:20, Zab 89:3, Xbq 1:12

+ 92:3 Xbq 3:10

+ 92:4 Zab 91:9

+ 93:1 Qnlr 32:35, Qnlr 32:43, Isha 35:4, Qnlr 33:2, Zab 49:2

+ 93:2 Isha 33:10

+ 93:3 Vah 6:10

+ 93:5 Isha 3:15

+ 93:6 Isha 10:2

+ 93:7 Ayub 22:13, Zfn 1:12, Mal 3:14

+ 93:9 Hik 20:12

+ 93:10 Ayub 7:16, Zab 38:6, Voiz 1:2, 1Kor 3:20

+ 93:12 Ayub 5:17, Hik 3:11-12

+ 93:14 1Sh 12:22, Rim 11:2

+ 93:17 Zab 123:1-3

+ 93:21 Chq 23:7, Hik 17:15, Isha 5:23

+ 93:22 Zab 17:3

+ 94:1 Qnlr 32:15, Zab 88:27

+ 94:3 1Sh 5:3, 2Sol 2:5, Zab 85:8, Zab 134:5

+ 94:5 Ibt 1:9-10

+ 94:6 2Sol 6:13, Dnr 6:10

+ 94:7 Zab 73:1, Hiz 34:31, Zkr 9:16, Ibr 3:7-11

+ 94:11 Sah 14:22-23, Qnlr 1:35, Qnlr 12:9, Hiz 20:15

• 95:1 1Sol 16:23-33

+ 95:1 Zab 32:3, Isha 42:10

+ 95:2 Zab 99:4

+ 95:3 Zab 9:2

+ 95:4 2Sh 22:4, Zab 17:4, Zab 144:3, Chq 18:11

+ 95:5 Isha 44:24, Yerm 10:12

+ 95:7 Zab 28:1

+ 95:9 Zab 113:7

+ 95:10 Zab 92:1, Zab 96:1, Zab 98:1

+ 95:11 Isha 44:23, Isha 49:13, Zab 97:7

+ 95:13 Zab 9:9

+ 96:1 Zab 92:1, Zab 95:10, Zab 98:1

+ 96:2 Chq 19:9, Chq 20:21, Zab 17:12, Zab 88:15

+ 96:3 Zab 20:10

+ 96:4 Zab 76:19

+ 96:5 Ysha 3:11, Mixo 4:13, Zkr 4:14, Zkr 6:5, Zab 67:3, Mixo 1:4, Nox 1:5

+ 96:6 Zab 18:2, Zab 49:6

+ 96:7 Isha 42:17, Yerm 10:14, Ibr 1:6

+ 96:8 Zab 47:12

+ 96:9 1Sh 5:3, 2Sol 2:5, Zab 85:8

+ 96:10 Hik 8:13, Amos 5:15, Rim 12:9, Zab 30:24, Zab 36:28

+ 96:11 Zab 26:1, Zab 111:4, Hik 4:18, Mixo 7:8

+ 96:12 Zab 31:11

+ 97:1 Zab 32:3, Isha 42:10, Isha 59:16

+ 97:3 Isha 52:10

+ 97:4 Zab 65:1, Zab 99:1

+ 97:6 Sah 10:10

+ 97:7 Zab 95:11

+ 97:8 Isha 55:12

+ 97:9 Zab 95:13, Zab 109:6, Isha 2:4, Isha 3:13, Yoʻel 3:12

+ 98:1 Zab 92:1, Zab 95:10, Zab 96:1, Zab 79:2

+ 98:2 Zab 112:4

+ 98:4 Zab 10:7

+ 98:6 Chq 32:11-14, Sah 16:48, 1Sh 7:9-10

+ 98:7 Chq 33:9

+ 98:8 Sah 14:20, Sah 20:12

+ 98:9 Zab 2:6

+ 99:1 Zab 65:1, Zab 97:4

+ 99:3 3Sh 18:39, Zab 73:1, Hiz 34:31, Zkr 9:16

+ 99:4 Zab 95:2

+ 99:5 Zab 105:1

+ 100:1 Zab 88:2

+ 100:2 Zab 118:1, 3Sh 9:4

+ 100:5 Chq 20:16, Hik 19:5, Hik 6:17, Hik 30:13

+ 100:8 Zab 74:11

+ 101:1 Zab 141:2

+ 101:4 Zab 36:20, Ayub 30:30, Mrs 1:13

+ 101:5 Zab 36:2, Ayub 33:20, Zab 106:18

+ 101:7 Zfn 2:14

+ 101:9 Isha 65:15, Yerm 29:22

+ 101:10 Zab 41:4, Zab 79:6

+ 101:12 1Sol 29:15, Ayub 8:9, Ayub 14:2, Zab 108:23, Zab 143:4

+ 101:13 Zab 9:8, Mrs 5:19, Zab 134:13

+ 101:14 Sah 10:35, Isha 33:10, Yerm 29:20, Dnr 9:2

+ 101:15 Nax 4:2

+ 101:16 3Sh 8:41

+ 101:17 Isha 60:1

+ 101:19 Zab 21:31, Zab 77:6

+ 101:20 Ibt 11:5, Qnlr 26:15, Zab 13:2

+ 101:21 Zab 78:11

+ 101:22 Zab 67:33

+ 101:25 Xbq 1:12

+ 101:26 1Sh 2:8

+ 101:27 Isha 51:6, Vah 20:11

+ 101:28 Ayub 36:26, Mal 3:6, Ibr 1:10-12, Ibr 13:8

+ 101:29 Zab 68:37, Zab 111:2

+ 102:1 Zab 103:1, Zab 145:1

+ 102:3 Chq 15:26, Chq 34:7

+ 102:4 Zab 5:13

+ 102:5 Isha 40:31

+ 102:8 Chq 34:6

+ 102:9 Isha 57:16, Yerm 3:5, Mrs 3:31, Mixo 7:18

+ 102:10 Ezra 9:13, Hiz 20:44

+ 102:11 Zab 35:6, Isha 55:9

+ 102:12 Isha 43:25

+ 102:13 Mal 3:17

+ 102:14 Ibt 2:7

+ 102:15 Ayub 14:11, Zab 89:6

+ 102:16 Ayub 7:10, Ayub 24:24, Zab 36:10

+ 102:17 Zab 24:6

+ 102:18 Chq 20:6, Qnlr 7:9

+ 102:19 Zab 10:4, Zab 92:2

+ 102:20 Zab 148:2

+ 103:1 Zab 102:1, 2Sh 7:22, Zab 92:1

+ 103:2 Ayub 9:8, Yerm 10:12, Yerm 51:15

+ 103:3 Amos 9:6, Zab 17:11

+ 103:4 Zkr 6:5, Hiz 1:13, Ibr 1:7

+ 103:5 1Sh 2:8, Zab 23:2, Hik 8:29, Zab 118:90, Voiz 1:4

+ 103:7 Ayub 26:11, Zab 17:16, Isha 50:2

+ 103:9 Ibt 1:9, Ayub 38:8-11, Zab 32:7, Yerm 5:22

+ 103:14 Qnlr 11:14-15, Zab 146:8-9

+ 103:15 Hak 9:13, Hik 31:6, Voiz 10:19, Hav 14:17

+ 103:18 Ayub 39:1

+ 103:19 Ibt 1:14, Zab 73:16, Yerm 33:25

+ 103:20 Isha 45:7

+ 103:21 Ayub 38:39, Yoʻel 1:20

+ 103:22 Ayub 37:8

+ 103:24 Hik 3:19

+ 103:27 Zab 135:25

+ 103:28 Zab 144:16

+ 103:29 Ibt 3:19, Ayub 34:15, Zab 89:4, Zab 145:4, Voiz 3:20, Voiz 12:7

+ 103:30 Ayub 33:4

+ 103:31 Zab 71:17

+ 103:32 Zab 143:5

+ 103:33 Zab 62:5, Zab 145:2

• 104:1 1Sol 16:8-22

+ 104:1 Isha 12:4

+ 104:2 Yerm 21:2

+ 104:4 Zab 23:6, Zab 26:8

+ 104:5 Zab 76:12-13

+ 104:7 Isha 26:9

+ 104:8 Qnlr 7:9, Lev 26:42

+ 104:9 Ibt 17:2, Ibt 26:3

+ 104:11 Ibt 35:11-12

+ 104:12 Qnlr 7:7, Qnlr 26:5

+ 104:14 Ibt 12:17, Ibt 20:3

+ 104:15 Ibt 20:7

+ 104:16 Ibt 41:54

+ 104:17 Ibt 37:28, Ibt 45:5

+ 104:19 Ibt 37:7, Ibt 41:54

+ 104:20 Ibt 41:14

+ 104:21 Ibt 41:40

+ 104:23 Ibt 46:6

+ 104:24 Chq 1:7, Qnlr 26:5

+ 104:25 Chq 9:12

+ 104:26 Chq 3:10, Chq 4:14

+ 104:27 Chq 7:3, Zab 77:43-51

+ 104:28 Chq 10:21-23

+ 104:29 Chq 7:17-24

+ 104:30 Chq 8:2-14

+ 104:31 Chq 8:16-24

+ 104:32 Chq 9:23-25

+ 104:34 Chq 10:12-15

+ 104:36 Chq 12:29

+ 104:37 Chq 12:35-36

+ 104:38 Chq 12:33

+ 104:39 Chq 13:21-22

+ 104:40 Chq 16:4, Chq 16:14-31

+ 104:41 Chq 17:6, Sah 20:11

+ 104:42 Ibt 15:14

+ 104:43 Ibt 15

+ 104:44 Ysha 24:13

+ 105:1 1Sol 16:34, 2Sol 5:13, 2Sol 20:21, Ezra 3:11, Yerm 33:11

+ 105:3 Zab 14:2

+ 105:6 Ezra 9:7, Yerm 3:25

+ 105:7 Chq 14:11

+ 105:8 Chq 9:16, Chq 14:18

+ 105:9 Chq 15:8, Zab 17:16, Chq 14:21-22

+ 105:10 Luqo 1:71

+ 105:11 Chq 14:28

+ 105:12 Chq 14:31

+ 105:13 Qnlr 8:14, Zab 77:11, Xsha 13:6

+ 105:14 Sah 11:4

+ 105:15 Sah 11:20, Zab 77:29

+ 105:16 Sah 16:1-3

+ 105:17 Sah 16:31-32, Sah 11:6

+ 105:18 Sah 16:35

+ 105:19 Chq 32:4, Qnlr 9:8

+ 105:20 Yerm 2:11, Rim 1:23

+ 105:21 Qnlr 8:12-14, Zab 77:11, Hik 3:12, Xsha 13:6

+ 105:23 Chq 32:10, Qnlr 9:14

+ 105:24 Sah 14:2-4

+ 105:27 Sah 14:30

+ 105:28 Sah 25:1-5, Xsha 9:10

+ 105:30 Sah 25:7-8

+ 105:31 Ibt 15:6, Sah 25:10-13

+ 105:32 Chq 17:7, Sah 20:13

+ 105:33 Sah 20:10

+ 105:34 Hak 1:21, Hak 1:27-36

+ 105:35 Hak 3:5-6, Xsha 7:8

+ 105:36 Chq 23:33, Hak 2:3, Hak 2:13

+ 105:37 Qnlr 32:17

+ 105:38 Sah 35:33

+ 105:41 Hak 2:14

+ 105:42 Hak 4:3

+ 105:43 Hak 2:16

+ 105:44 Hak 3:9, Hak 4:3

+ 105:45 Lev 26:42, Zab 73:20, Mrs 3:32

+ 105:46 Ezra 1:1

+ 105:48 1Sol 16:35-36, Zab 40:14

+ 106:1 Zab 105:1

+ 106:2 Zab 105:10, Qnlr 30:3, Isha 11:12, Yerm 32:37, Hiz 11:17, Zfn 3:20

+ 106:9 Luqo 1:53

+ 106:10 Ayub 36:7, Isha 9:2, Isha 42:7, Isha 49:9

+ 106:11 Hik 1:25

+ 106:12 Zab 21:12

+ 106:16 Isha 45:2

+ 106:18 Ayub 33:20, Zab 9:14

+ 106:20 4Sh 20:5

+ 106:22 Zab 49:14, Ibr 13:15

+ 106:25 Yun 1:4

+ 106:27 Ayub 12:25, Isha 24:20

+ 106:29 Zab 64:8, Zab 88:10, Yun 1:15, Mat 8:26

+ 106:33 Isha 50:2

+ 106:34 Ibt 19:24-28, Yerm 4:26

+ 106:35 Ayub 38:26, Isha 35:6, Isha 41:18

+ 106:38 Ibt 12:2, Chq 1:7, Ayub 42:10

+ 106:40 Ayub 12:21, Ayub 12:24

+ 106:41 1Sh 2:8, Zab 112:7

+ 106:42 Ayub 22:19, Zab 118:74, Ayub 5:16, Zab 62:12

+ 106:43 Dnr 12:10, Xsha 14:10

• 107:1 Zab 56:8-12, Zab 59:7-14

+ 107:2 Zab 111:7-8

+ 107:3 1Sol 15:16

+ 107:5 Zab 35:5

+ 107:8 Ibt 12:6, Ibt 33:18, Ibt 33:17

+ 107:13 Zab 145:3, Yerm 17:5

+ 108:1 Zab 27:1

+ 108:2 Zab 51:4

+ 108:3 Zab 34:19

+ 108:5 Zab 34:12, Hik 17:13, Yerm 18:20

+ 108:6 Zab 34:4-8, Zab 68:23-26

+ 108:7 Hik 28:10

+ 108:8 Hav 1:20

+ 108:9 Chq 22:24

+ 108:10 Yerm 18:21

+ 108:13 Ayub 18:19, Zab 20:11

+ 108:14 Chq 20:5

+ 108:15 Mrs 1:22, Ayub 18:17, Hik 10:7

+ 108:18 Sah 5:22

+ 108:21 Zab 68:17

+ 108:22 Zab 39:8

+ 108:23 Zab 101:12, Chq 10:19

+ 108:29 Ayub 8:22

+ 108:31 Zab 15:8

+ 109:1 Mat 22:44, Mark 12:36, Luqo 20:42-43, Hav 2:34-35, Zab 8:7, Mark 16:19, Ibr 1:13, Ibr 10:13

+ 109:2 Zab 2:6, Zab 71:8

+ 109:4 Ibr 6:17-18, Ibt 14:18-20, Ibr 5:6, Ibr 7:17, Ibr 7:21

+ 109:5 Zab 67:13

+ 109:6 Zab 9:9, Yoʻel 3:12, Zab 67:22

+ 110:1 Zab 149:1, Zab 137:1

+ 110:2 Zab 91:6

+ 110:3 Zab 111:3

+ 110:4 Chq 34:6

+ 110:5 Zab 104:8

+ 110:9 Luqo 1:68, Zab 98:3, Luqo 1:49

+ 110:10 Ayub 28:28, Hik 1:7, Hik 9:10, Qnlr 4:6

+ 111:1 Zab 1:2, Zab 127:1

+ 111:2 Hik 11:21

+ 111:3 Zab 110:3

+ 111:4 Zab 26:1, Zab 96:11, Mixo 7:8

+ 111:5 Zab 36:26

+ 111:6 Hik 10:7

+ 111:7 Zab 56:8, Zab 107:2

+ 111:8 Zab 53:9

+ 111:9 Hik 11:24-25, Qnlr 24:13, 2Kor 9:9

+ 111:10 Ayub 16:9

+ 112:2 Ayub 1:21, Zab 113:26

+ 112:3 Zab 47:11, Zab 49:1, Mixo 1:11

+ 112:4 Zab 98:2, Zab 148:13, Zab 8:1

+ 112:5 Zab 34:10

+ 112:6 Zab 10:4

+ 112:7 1Sh 2:8, Zab 106:41

+ 112:9 1Sh 2:5, Zab 67:7

+ 113:1 Chq 12:37

+ 113:3 Chq 14:21-22, Zab 76:17, Ysha 3:13

+ 113:4 Zab 28:6

+ 113:7 Zab 95:9

+ 113:8 Chq 17:6, Sah 20:11, Zab 77:15

+ 113:10 Zab 41:4, Zab 78:10, Yoʻel 2:17, Mixo 7:10

+ 113:11 Zab 2:4, Zab 10:4, Isha 66:1, Zab 134:6

+ 113:12 Zab 134:15-18

+ 113:13 Qnlr 4:28

+ 113:15 Isha 46:7, Yerm 10:5

+ 113:16 Isha 44:9

+ 113:18 Ibt 15:1

+ 113:22 Isha 65:23

+ 113:25 Zab 6:6, Voiz 9:10, Isha 38:18

+ 113:26 Zab 112:2

+ 114:1 Qnlr 6:5, Zab 17:2

+ 114:3 Zab 17:5-6

+ 114:5 Chq 34:6

+ 114:7 Zab 12:6

+ 114:8 Zab 55:14

+ 114:9 Zab 26:13

+ 115:1 2Kor 4:13

+ 115:2 Zab 61:8

+ 115:3 2Sol 32:25

+ 115:5 Sah 30:3, Zab 49:14, Voiz 5:3, Yun 2:10

+ 115:6 Zab 71:14

+ 115:7 Zab 85:16

+ 115:8 Zab 49:14, Zab 55:13

+ 116:1 Rim 15:11

+ 116:2 Zab 35:6, Isha 55:9

+ 117:1 Zab 105:1

+ 117:5 Zab 17:20, Zab 30:8

+ 117:6 Zab 55:5, Zab 55:12, Isha 51:7, Isha 51:12, Ibr 13:6

+ 117:7 Zab 53:9

+ 117:8 Zab 145:3, Yerm 17:5

+ 117:10 Zab 21:13

+ 117:14 Chq 15:2, Isha 12:2

+ 117:15 Chq 15:6

+ 117:17 Zab 72:28, Zab 106:22

+ 117:19 Zab 23:7, Isha 26:2

+ 117:20 Vah 21:27

+ 117:22 Isha 28:16, Zkr 10:4, Mat 21:42, Mark 12:10, Luqo 20:17, Hav 4:11, Efs 2:20, 1Btr 2:7

+ 117:26 Mat 21:9, Mat 23:39, Mark 11:9, Luqo 13:35, Luqo 19:38

+ 117:27 2Sh 21:17, 4Sh 8:20, Zab 17:29

+ 117:29 Zab 105:1

+ 118:1 Zab 100:2, Zab 100:6

+ 118:3 1Yuh 3:9, 1Yuh 5:18

+ 118:6 Zab 118:80

+ 118:8 Zab 37:22

+ 118:9 Ayub 13:26, Zab 24:7, Yerm 3:25

+ 118:10 2Sol 15:2

+ 118:11 Ayub 23:12, Zab 36:3, Zab 39:9

+ 118:12 Zab 26:11

+ 118:13 Qnlr 6:7

+ 118:14 Hik 3:14-15

+ 118:15 Zab 24:4

+ 118:19 1Sol 29:15, Zab 38:13

+ 118:20 Zab 41:2

+ 118:21 Qnlr 27:26, Yerm 11:3

+ 118:23 Zab 118:161, Dnr 6:4, Dnr 6:10

+ 118:28 Zab 21:15

+ 118:34 Zab 118:69

+ 118:36 Hik 23:4

+ 118:42 Hik 27:11

+ 118:46 Mat 10:18, Hav 26:1

+ 118:47 Zab 1:2

+ 118:51 Yerm 20:7, Mrs 3:14

+ 118:53 Nax 13:25

+ 118:54 1Sol 29:15, Zab 38:13

+ 118:57 Zab 15:5

+ 118:61 Ayub 18:8-10, Zab 139:6, Yerm 18:22

+ 118:62 Zab 41:9, Hav 16:25

+ 118:64 Zab 32:5

+ 118:68 Zab 105:1, Mark 10:18

+ 118:69 Zab 118:34

+ 118:70 Zab 16:10

+ 118:71 Rim 8:28

+ 118:72 Zab 18:11

+ 118:73 Ayub 10:8, Ayub 31:15

+ 118:74 Zab 106:42

+ 118:80 Zab 118:6

+ 118:82 Zab 68:4, Mrs 4:17

+ 118:84 Vah 6:10

+ 118:85 Zab 7:16, Yerm 18:20

+ 118:89 Isha 40:8

+ 118:90 Zab 103:5, Voiz 1:4

+ 118:91 Yerm 33:25

+ 118:98 Qnlr 4:6

+ 118:100 Ayub 32:7-9

+ 118:101 Hik 1:15

+ 118:103 Zab 18:10, Vah 10:9-10

+ 118:105 Hik 6:23, 2Btr 1:19

+ 118:106 Nax 10:29

+ 118:110 Ayub 18:8-10, Zab 139:6, Yerm 18:22

+ 118:111 Qnlr 33:4, Yerm 15:16

+ 118:114 Zab 31:7, Ibt 15:1

+ 118:115 Ayub 21:16, Zab 6:9, Mat 7:23

+ 118:120 Ayub 4:14

+ 118:122 Ayub 17:3

+ 118:123 Zab 118:82, Mrs 4:17

+ 118:127 Zab 18:11, Hik 8:10

+ 118:130 Zab 18:8

+ 118:131 Ayub 29:23

+ 118:135 Sah 6:25

+ 118:136 Yerm 9:1, Hiz 9:4

+ 118:140 Zab 11:7, Zab 17:31, Hik 30:5

+ 118:142 Zab 18:10

+ 118:147 Zab 5:5

+ 118:151 Qnlr 4:7, Zab 144:18

+ 118:154 Mrs 3:58

+ 118:156 2Sh 24:14

+ 118:157 Zab 3:2

+ 118:158 Zab 138:20

+ 118:160 Yuhn 17:17

+ 118:161 1Sh 26:18, Zab 118:23

+ 118:162 1Sh 30:20, Yerm 15:16

+ 118:166 Ibt 49:18

+ 118:168 Ayub 23:10, Zab 138:3, Hik 5:21, Ibr 4:13

+ 118:176 Isha 53:6, Yerm 50:6, 1Btr 2:25

+ 119:2 Hik 6:17

+ 119:4 Zab 139:11, Hik 25:22

+ 119:5 Ibt 10:2, Hiz 27:13, Qshq 1:4, Yerm 49:28-29

+ 120:1 Zab 119:1

+ 120:2 Zab 123:8

+ 120:3 Hik 3:23, Hik 3:26

+ 120:5 Zab 90:1

+ 120:8 Sah 6:24, Qnlr 28:6

+ 121:1 Zab 119:1, Isha 2:3, Zkr 8:21

+ 121:4 Qnlr 16:16, Zab 119:1

+ 121:5 3Sh 7:7, 2Sol 19:8

+ 121:6 Yerm 31:23

+ 121:9 Nax 2:10, Est 10:3

+ 122:1 Zab 119:1, Zab 10:4, 2Sol 20:12, Zab 24:15

+ 122:3 Nax 4:4

+ 122:4 Yerm 20:7, Mrs 3:14

+ 123:1 Zab 119:1, Zab 128:1, Zab 93:17

+ 123:3 Sah 16:30-33, Zab 54:16, Hik 1:12

+ 123:4 Ayub 22:11, Zab 68:3

+ 123:7 Zab 90:3

+ 123:8 Zab 120:2

+ 124:1 Zab 119:1

+ 124:5 Hik 2:15, Zab 127:5, Gal 6:16

+ 125:1 Zab 119:1

+ 125:2 Ayub 8:21

+ 125:3 Yoʻel 2:21

+ 125:6 Zab 29:6

+ 126:1 Zab 119:1, Zab 71:1

+ 126:2 Voiz 8:16, Ibt 3:17

+ 126:3 Ibt 33:5

+ 127:1 Zab 119:1, Zab 111:1

+ 127:2 Zab 89:17

+ 127:3 Zab 143:12

+ 127:5 Zab 19:3, Zab 133:3

+ 127:6 Zab 124:5, Gal 6:16

+ 128:1 Zab 119:1, Zab 128:1

+ 128:3 Mixo 3:12

+ 128:5 Zab 34:4

+ 128:6 4Sh 19:26, Ayub 8:12

+ 128:8 Rut 2:4, Zab 117:26

+ 129:1 Zab 119:1, Mrs 3:55

+ 129:2 Nax 1:6, Nax 1:11, 2Sol 6:40

+ 129:4 Ayub 37:24, Isha 55:7

+ 129:7 Zab 130:3

+ 129:8 Zab 24:22

+ 130:1 Zab 119:1

+ 130:3 Zab 129:7

+ 131:1 Zab 119:1

+ 131:3 1Sol 22:7, Hav 7:46

+ 131:7 Zab 98:5

+ 131:8 Zab 77:61, 2Sol 6:41

+ 131:9 Ayub 29:14

+ 131:10 2Sol 6:42

+ 131:11 Zab 88:34-35, Zab 109:4, 2Sh 7:12

+ 131:12 3Sh 8:25

+ 131:13 Chq 19:18, Zab 67:17, Zab 77:68

+ 131:15 Zab 147:3, Rut 1:6

+ 131:17 2Sh 21:17, 4Sh 8:20, Zab 17:29

+ 132:1 Zab 119:1, Ibt 13:8

+ 132:2 Chq 29:7, Lev 8:12

+ 132:3 Qnlr 3:9, Lev 25:21, Qnlr 28:8

+ 133:1 Zab 119:1, 1Sol 9:33

+ 133:2 Zab 27:2

+ 133:3 Sah 6:24, Zab 19:3, Zab 127:5

+ 134:2 Zab 91:14

+ 134:4 Chq 19:5, Qnlr 7:6

+ 134:5 2Sol 2:5, Zab 85:8, Zab 94:3

+ 134:6 Zab 113:11

+ 134:7 Ayub 38:22, Yerm 10:13, Yerm 51:16

+ 134:8 Chq 12:29, Zab 77:51

+ 134:9 Qnlr 6:22

+ 134:10 Zab 135:17-20

+ 134:11 Sah 21:21-35, Ysha 12:7-24

+ 134:12 Qnlr 29:8, Ysha 23:4, Zab 77:55

+ 134:13 Zab 101:13

+ 134:14 Qnlr 32:36

+ 134:15 Zab 113:12-16

+ 134:16 Qnlr 4:28

+ 134:17 Yerm 10:14, Xbq 2:19

+ 134:18 Isha 44:9

+ 134:20 Zab 21:24

+ 134:21 Zab 131:13

+ 135:1 Zab 105:1

+ 135:2 Qnlr 10:17

+ 135:4 Zab 71:18

+ 135:5 Hik 3:19, Yerm 10:12

+ 135:6 Isha 44:24

+ 135:7 Ibt 1:16-18

+ 135:10 Chq 12:29, Zab 77:51

+ 135:11 Chq 12:51

+ 135:13 Chq 14:21-22, Zab 77:13

+ 135:15 Chq 14:27

+ 135:16 Chq 15:22

+ 135:17 Zab 134:10-12

+ 135:19 Sah 21:21-26

+ 135:20 Sah 21:33-35

+ 135:24 Zab 105:10

+ 135:25 Zab 103:27

+ 136:1 Hiz 1:1, Hiz 3:15, Hiz 10:15

+ 136:5 Dnr 6:10

+ 136:6 Ayub 29:10, Hiz 3:26

+ 136:7 Isha 34:5, Yerm 49:7-22, Hiz 25:12-14, Hiz 35, Amos 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 136:8 Isha 21:9, Isha 47:1, Yerm 50:1, Vah 18:6

+ 136:9 4Sh 8:12, Isha 13:16, Nox 3:10

+ 137:1 Zab 110:1, 1Sh 5:3, 2Sol 2:5, Zab 85:8

+ 137:2 Zab 27:2

+ 137:7 Zab 70:20

+ 137:8 Zab 105:1

+ 138:1 Yerm 12:3

+ 138:2 4Sh 19:27

+ 138:3 Ayub 23:10, Hik 5:21, Ibr 4:13

+ 138:6 Rim 11:33

+ 138:7 Yerm 23:23-24, Yun 1:3

+ 138:8 Ayub 11:8, Ayub 26:6, Amos 9:2

+ 138:12 Ayub 34:21-22

+ 138:13 Ayub 10:10-11

+ 138:15 Voiz 11:5

+ 138:16 Chq 32:32, Zab 55:9, Mal 3:16

+ 138:17 Zab 91:6

+ 138:19 Ayub 4:9, Isha 11:4, 2Sal 2:8

+ 138:21 Zab 25:5, Zab 118:158

+ 138:23 Zab 25:2

+ 139:2 Zab 70:4

+ 139:4 Zab 57:5-6, Rim 3:13

+ 139:5 Zab 140:9

+ 139:6 Ayub 18:8-10, Yerm 18:22

+ 139:11 Zab 10:6, Zab 119:4, Hik 25:22

+ 139:13 Zab 9:5

+ 140:2 Chq 30:7, Vah 5:8, Vah 8:3-4, Chq 29:41

+ 140:3 Zab 33:13, Hik 13:3, Voiz 12:4

+ 140:5 Hik 25:12, Hik 27:6

+ 140:6 2Sol 25:12

+ 140:7 Isha 5:14

+ 140:8 2Sol 20:12, Zab 24:15, Zab 122:1-2

+ 140:9 Zab 139:5

+ 140:10 Zab 7:16

+ 141:1 1Sh 22:1, 1Sh 24:3, Zab 56:1

+ 141:2 Zab 101:1

+ 141:3 Zab 142:4, Zab 139:6

+ 141:5 Zab 26:13

+ 141:6 Zab 17:18

+ 141:7 Isha 42:7

+ 142:2 Ayub 4:17, Ayub 9:2, Voiz 7:20, Rim 3:20, Gal 2:16

+ 142:3 Zab 87:7, Mrs 3:6

+ 142:5 Qnlr 32:7, Zab 76:6

+ 142:6 Zab 41:2, Zab 62:2

+ 142:7 Zab 27:1, Hik 1:12

+ 142:8 Zab 24:1

+ 142:10 Nax 9:20

+ 142:11 Yerm 14:17

+ 142:12 Zab 53:7

+ 143:1 Zab 17:3, Zab 17:35

+ 143:2 Ibt 15:1, Zab 17:3

+ 143:3 Ayub 7:17, Zab 8:5

+ 143:4 Ayub 7:16, Zab 38:6-7, Zab 61:10, Voiz 1:2, 1Sol 29:15, Ayub 14:2, Zab 101:12

+ 143:5 2Sh 22:10, Zab 17:10, Isha 64:1, Zab 103:32

+ 143:6 Zab 76:18

+ 143:7 Zab 68:15

+ 143:8 Zab 11:3

+ 143:9 Zab 32:3, Isha 42:10

+ 143:10 Zab 17:51

+ 143:12 Zab 127:3

+ 143:14 Isha 3:25, Yerm 14:2

+ 143:15 Zab 32:12

+ 144:3 2Sh 22:4, Zab 17:4, Zab 47:2, Ayub 5:9, Ayub 9:10

+ 144:6 Zab 77:4

+ 144:8 Chq 34:6, Zab 85:5

+ 144:13 Zab 9:37, Zab 101:13, Mrs 5:19

+ 144:14 Zab 145:8, Luqo 13:11-13

+ 144:15 Zab 103:27

+ 144:16 Zab 103:14, Zab 103:28

+ 144:18 Qnlr 4:7

+ 144:19 Hik 10:24

+ 145:1 Zab 102:1, Zab 103:1

+ 145:2 Zab 103:33

+ 145:3 Zab 117:8, Yerm 17:5

+ 145:4 Zab 103:29, Isha 2:22

+ 145:7 Zab 102:6, Zab 106:9, Isha 61:1

+ 145:8 Mat 9:28-30, Zab 144:14, Luqo 13:11-13

+ 145:9 Chq 22:21, Qnlr 10:18

+ 145:10 Chq 15:18, Zab 9:35

+ 146:1 Zab 91:2

+ 146:2 Zab 50:20, Zab 68:36, Qnlr 30:3, Yerm 32:37, Hiz 34:13

+ 146:3 Qnlr 32:39

+ 146:4 Isha 40:26

+ 146:5 Isha 40:28

+ 146:7 1Sol 15:16

+ 146:8 Qnlr 11:14, Ayub 5:10

+ 146:9 Ayub 38:41

+ 146:10 Zab 32:17

+ 146:11 Zab 32:18

+ 147:2 Nax 7:3

+ 147:3 Zab 131:15

+ 147:5 Ayub 37:6, Ayub 38:29

+ 147:9 Qnlr 7:6, Amos 3:2, Qnlr 4:8

+ 148:1 Mat 21:9, Luqo 2:14, Luqo 19:38

+ 148:2 Zab 102:20

+ 148:4 Qnlr 10:14, Ibt 1:7

+ 148:5 Zab 32:6, Ibr 11:3

+ 148:6 Ayub 14:15, Zab 103:9

+ 148:7 Ibt 1:21

+ 148:8 Ayub 37:6

+ 148:13 Zab 8:2-3, Zab 112:4

+ 149:1 Zab 32:3, Isha 42:10, Zab 110:1

+ 149:5 Zab 62:7

+ 149:9 Isha 65:6

+ 150:1 1Sol 15:16, 2Sol 5:12, Ibt 1:6-8

+ 150:3 Zab 97:6, Zab 32:2, Zab 70:22

+ 150:4 Chq 15:20

+ 150:5 1Sol 15:19

Hikmatlar

Hikmatlar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

Kirish

SULAYMON

PAYGʻAMBARNING

HIKMATLARI

Kirish

Sulaymonning hikmatlari kitobi maqol, matallar shaklidagi axloqiy va diniy taʼlimotlardan iborat. Mazkur kitobning asosiy muallifi Isroil xalqining donishmand shohi Sulaymondir. Kitobning baʼzi qismlari Agʻur (30:1 ga qarang) va shoh Lemul (31:1 ga qarang) tomonidan yozilgan. Hikmatlar koʻpincha ikki misrali sheʼriy shaklda kelgan.

Matallarning koʻpchiligida kundalik hayotda uchraydigan muammolar haqida soʻz yuritiladi. Mazkur kitob “Egamizdan qoʻrqish ilmu maʼrifatning boshidir” degan dono soʻzlar bilan boshlanadi (1:7 ga qarang) va faqatgina diniy ishlar borasida emas, balki odob–axloq va aql bilan qilinishi lozim boʻlgan ishlar haqida ham nasihat beradi. Bu hikmatlar oila va jamiyatdagi munosabatlar, donolik bilan ish yuritish, tadbirkorlik, axloq va din–diyonat kabi mavzularni qamrab oladi. Mazkur kitobda kamtarlik, sabr–toqat, kambagʻallarni hurmat qilish va doʻstga sodiqlik kabi fazilatlar haqida koʻp fikrlar aytiladi.

Kitobdagi aksariyat hikmatlar mazmunan bir–biriga oʻzaro bogʻlangan. Kitobdagi baʼzi hikmatli soʻzlar esa qisqa boʻlib, matnga bogʻlanmagan boʻlsa ham, oʻzida tugal maʼnoni ifodalaydi.

1–BOB

Sulaymonning hikmatlari

(1:1-9:18)

Hikmatlarning qadri

1¹Isroil shohi Dovud oʻgʻli Sulaymonning* hikmatlari⁺.

²Bu hikmatlar donolik va nasihatni oʻrgatadi,

hikmatli soʻzlarni tushuntiradi,

³aqlli koʻrsatmalarni,

toʻgʻrilik, adolat va odillikni ato qiladi,⁺

⁴soddalarga* idrok,

yoshlarga bilim, fahmu farosat beradi⁺.

⁵Donolar tinglab bilimini koʻpaytirsin,

idroklilar yoʻl–yoʻriq olsin.

⁶Bu hikmatlar — matallarni, jumboqlarni,

dononing soʻzlarini va topishmoqlarini tushunish uchundir.

⁷Egamizdan qoʻrqish* ilmu maʼrifatning boshidir*.

Donolik va nasihatdan nafratlangan esa nodondir*⁺.

Yoshlarga nasihat

⁸Oʻgʻlim*, otang nasihatlariga quloq sol,

onang oʻgitlarini rad etma,⁺

⁹chunki ular boshingga goʻzal gulchambar,

boʻyningga marjondaydir⁺.

¹⁰Oʻgʻlim, agar gunohkorlar seni yoʻldan urmoqchi boʻlsa,

boʻyin berma⁺.

¹¹Agar ular: “Kel, bizga qoʻshil, pistirma qoʻyib qon toʻkaylik,

aybsizning yoʻlini vajsiz toʻsaylik,⁺

¹²doʻzaxga* oʻxshab uni tiriklayin oʻz qaʼrimizga tortaylik,

chuqur kabi butunlayin yutib yuboraylik,⁺

¹³har xil boyliklarni tortib olib,

uyimizni oʻlja bilan toʻldiraylik,

¹⁴hamma narsa oʻrtada boʻlsin,

hamyonimiz bitta boʻlsin”, deb aytsalar,

¹⁵oʻgʻlim, ularga hamroh boʻlma,

yoʻliga bir qadam ham bosma⁺.

¹⁶Chunki ular qon toʻkishga tayyordirlar,

oyoqlari yovuzlikka shoshiladi⁺.

¹⁷Qushni toʻr bilan tutib boʻlmaydi,

toʻrni koʻrgan qush pir etib uchib ketadi.

¹⁸Yovuzlar esa oʻz qismatini koʻra olmaydilar,

boshqalarning jonini poylayman deb,

oʻz joniga zomin boʻlganini bilmaydilar.

¹⁹Ochkoʻzlik bilan tortib oladiganlarning ahvoli shu!

Ular oʻz hayotiga zomin boʻladi⁺.

Donolik oʻziga chorlaydi

²⁰Donolik* koʻchada chaqiradi.

Maydonda baland ovoz bilan hayqiradi⁺.

²¹Gavjum koʻchaning boshida,

shahar darvozalarida* jar soladi.

²²“Ey nodonlar, qachongacha nodon boʻlib yuraverasiz?!

Siz–chi, mazax qiluvchilar, qachongacha mazax qilishdan zavqlanasiz?!

Aqlsizlar, qachongacha ilm–maʼrifatdan nafratlanasiz?!⁺

²³Pand–nasihatlarimga quloq solinglar.

Mana, sizlarga ruhimni beraman.

Soʻzlarimni ochaman.

²⁴Lekin sizlarni chaqirganimda rad etdingiz,

qoʻllarimni uzatganimda, eʼtibor bermadingiz⁺.

²⁵Maslahat, pand–nasihatlarimning

hech birini qabul qilmadingiz⁺.

²⁶Shuning uchun boshingizga falokat kelganda, men ham kulaman.

Vahimaga tushganingizda, mazax qilaman⁺.

²⁷Vahima boʻronday, falokat esa toʻfonday kelganda,

kulfatu mashaqqatlar boshga tushganda,

²⁸ular meni chaqiradilar, lekin javob bermayman.

Ular meni qidiradilar, izlaydilar, lekin topolmaydilar⁺.

²⁹Chunki ular ilm–maʼrifatdan nafratlandilar,

Egamizdan qoʻrqishni rad etdilar.

³⁰Maslahatlarimni, oʻgitlarimni qabul qilmadilar.

³¹Shuning uchun oʻz qilmishlarining mevasini yeb,

pushaymon boʻlib qoladilar⁺.

³²Nodonlar yoʻldan adashib oʻz joniga oʻzlari zomin boʻladi,

aqlsizlarning begʻamligi oʻzlarini halok qiladi.

³³Lekin menga quloq solganlar osoyishta hayot kechiradi,

yomonlikning vahimasidan xalos boʻladi.”

2–BOB

Donolik Egamizdandir

2¹Oʻgʻlim*, nasihatlarimni qabul qilib,

amrlarimni yuragingda saqlasang,⁺

²donolikka quloq solib,

qalbingni fahm–idrokka ochsang,

³farosatga tashna,

idrokka chanqoq boʻlsang,

⁴uni kumush izlaganday izlasang,

yashirin xazina qidirganday qidirsang,⁺

⁵Egamizdan qoʻrqish* nimaligini tushunasan,

Xudo kimligini bilasan⁺.

⁶Chunki donolikni Egamiz beradi,

bilim va idrok Uning ogʻzidan chiqadi⁺.

⁷Egamiz toʻgʻri odamni eson–omon saqlaydi,

toʻgʻri yuradiganga Oʻzi qalqon boʻladi⁺.

⁸Adolatli insonni himoya qiladi,

Unga sodiq boʻlganning yoʻlini qoʻriqlaydi⁺.

⁹Shunda sen toʻgʻrilik, adolat, odillik,

yaʼni toʻgʻri yoʻl nima ekanligini tushunasan⁺.

¹⁰Chunki yuragingga donolik kiradi,

ruhing esa bilimdan zavqlanadi.

¹¹Fahm–farosat seni himoya qiladi,

aql–idrok seni qoʻriqlaydi.

¹²Yomon yoʻldan,

yovuz gapiradiganlardan asraydi.

¹³Ular toʻgʻri yoʻlni tashlab,

qorongʻilikda yuradi.

¹⁴Yomon ishlardan xursand boʻladi,

yovuzlikdan quvonadi⁺.

¹⁵Ular yoʻldan adashgan,

soʻqmoqlari ham egridir⁺.

¹⁶Donolik seni zinokordan,

tilyogʻlama buzuq ayoldan saqlasin⁺.

¹⁷Buzuq ayol yoshligidagi umr yoʻldoshini tashlab,

Xudo oldida bergan ahdini buzgan.

¹⁸Uning uyi oʻlimga*,

yoʻllari oʻliklarning oldiga olib boradi⁺.

¹⁹Uning oldiga borgan odam qaytib kelmaydi,

hayot soʻqmoqlariga qaytib qadam bosmaydi.

²⁰Shuning uchun yaxshi odamlarning yoʻlidan yurgin,

solihlarning yoʻlidan chiqmagin.

²¹Chunki toʻgʻri odam oʻsha yerda yashaydi,

pok odam u yerda qoladi⁺.

²²Fosiq esa yer yuzidan qirib tashlanadi,

vafosiz yoʻq qilinadi⁺.

3–BOB

Yoshlarga nasihat

3¹Oʻgʻlim*, soʻzlarimni unutma,

amrlarimni yuragingda saqla⁺.

²Ular umringga umr qoʻshadi,

hayoting tinch boʻladi⁺.

³Sevgi va sadoqatni aslo tark etma.

Boʻyningga marjon qilib taqib ol,

yuraging qaʼriga yozib qoʻy⁺.

⁴Shunda Xudoning ham, odamlarning ham mehrini qozonasan,

ulardan izzat–hurmat topasan.

⁵Oʻz aql–idrokingga suyanma,

butun qalbing bilan Egamizga ishon⁺.

⁶Har ishingda Egamizni eʼtirof et,

shunda U yoʻllaringni toʻgʻrilaydi*⁺.

⁷Oʻzingni dono hisoblama.

Egamizdan qoʻrq*.

Yomonlikdan yuz oʻgirgin⁺.

⁸Shunday qilsang jisming sogʻ,

joning ham omon boʻladi.

⁹Oʻz boyliging,

birinchi hosiling bilan Egamizni ulugʻla⁺.

¹⁰Shunda omboring toʻlib–toshadi,

yangi sharobing yetib ortadi⁺.

¹¹Oʻgʻlim, Egamizning tarbiyasini rad qilmagin,

Uning tanbehidan ruhing tushmasin⁺.

¹²Ota yaxshi koʻrgan farzandini* jazolagandek,

Egamiz ham yaxshi koʻrgan bandasini jazolaydi*⁺.

¹³Donolikka erishgan,

aql–idrok topgan qanday baxtlidir!

¹⁴Chunki uning bahosi kumushdan,

foydasi oltindan ham afzalroqdir⁺.

¹⁵U javohirlardan ham azizdir,

sen tilagan biror narsa Unga teng kelmaydi⁺.

¹⁶Uning oʻng qoʻlida uzoq umr,

chap qoʻlida esa boylik va shon–shuhrat bor⁺.

¹⁷Yoʻli — shodlik yoʻli,

barcha soʻqmoqlari tinchdir.

¹⁸Donolikni quchganlar uchun u hayot daraxti kabidir,

uni mahkam tutganlar baxtlidir⁺.

¹⁹Egamiz donolik bilan yerni yaratdi,

aql–idroki bilan osmonni oʻz oʻrniga joylashtirdi⁺.

²⁰Uning aqli bilan chuqurliklar boʻlingan,

bulutlardan shudring tushgan⁺.

²¹Oʻgʻlim, donolik va fahm–farosatni mahkam ushla,

nazaringdan qochirmagin.

²²Oʻshanda ular joningga hayot baxsh etadi,

boʻyningga bezakday boʻladi.

²³Yoʻlingda eson–omon yurasan,

oyogʻing qoqilmaydi⁺.

²⁴Bexavotir yotasan,

uyqung shirin boʻladi⁺.

²⁵Bexosdan keladigan ofatdan qoʻrqma.

Yovuz odam hujum qilganda ham qoʻrqma⁺.

²⁶Chunki Egamiz yoningda boʻladi,

seni qoqilishdan asraydi.

²⁷Yaxshilik qilish qoʻlingdan kelsa,

muhtojlardan yordamingni ayama⁺.

²⁸Oʻzingda bor boʻlsa,

qoʻshningga “kechroq kel”, “ertaga beraman”, deb aytma⁺.

²⁹Senga ishonib, yoningda tinchgina yashayotgan

qoʻshningga qarshi yomon niyat qilma.

³⁰Senga yomonlik qilmagan odam bilan sababsiz urishma.

³¹Zoʻravonga hasad qilma,

u qiladigan ishlarni qilma⁺.

³²Chunki Egamizga yovuzlar jirkanchdir,

U toʻgʻri odamga hamroh boʻladi.

³³Fosiqning uyi Egamizning laʼnatiga,

solihning uyi esa qut–barakaga toʻladi⁺.

³⁴U mazax qiluvchilarni mazax qiladi,

kamtarlarga esa inoyat koʻrsatadi⁺.

³⁵Donolar shon–shuhratga erishadilar,

nodonlar esa sharmandalikka duchor boʻladilar.

4–BOB

Donolikdan keladigan foydalar

4¹Oʻgʻillarim, otangizning pand–nasihatlariga quloq solinglar,

eʼtibor berib farosatli boʻlinglar⁺.

²Sizlarga yaxshi saboq beraman,

soʻzlarimdan yuz oʻgirmanglar.

³Men ota–onamning yolgʻiz, yosh oʻgʻli edim.

⁴Bolaligimda otam menga shunday derdi:

“Soʻzlarimni yuragingga jo qilib,

amrlarimni bajargin, shunda yashaysan⁺.

⁵Dono boʻl, idrokli boʻl,

ularni unutma, soʻzlarimdan chiqma.

⁶Donolikdan yuz oʻgirma, seni himoya qiladi,

uni sevgin, seni asraydi.

⁷Donolikning boshi shudir, dono boʻl,

bor–yoʻgʻingni berib boʻlsa ham, idrok ol*.

⁸Uni hurmat qil, seni koʻkka koʻtaradi.

Uni quchgin, seni shon–shuhratga erishtiradi⁺.

⁹Boshingga iltifot gulchambari,

shuhrat tojini kiydiradi.”⁺

¹⁰Oʻgʻlim*, aytganlarimga quloq solib qabul qil,

shunda umring uzoq boʻladi⁺.

¹¹Senga donolik yoʻllarini oʻrgatdim,

toʻgʻri yoʻldan olib yurdim.

¹²Yurganingda toʻsiqqa uchramaysan,

yugurganingda qoqilmaysan⁺.

¹³Yoʻl–yoʻriqlarimni qattiq ushla, qoʻyib yuborma,

ularni qoʻriqla, chunki ular hayotingdir⁺.

¹⁴Fosiqning soʻqmoqlariga oyoq bosma,

yovuzlar yoʻlidan yurma⁺.

¹⁵Hatto nazar solma,

yonidan ham oʻtma,

qayrilib uzoqdan yurgin.

¹⁶Chunki ular yomonlik qilmasdan uxlay olmaydi,

birortasiga zarar keltirmaguncha uyqulari kelmaydi⁺.

¹⁷Ular fosiqlik nonini yeydi,

zoʻravonlik sharobini ichadi.

¹⁸Solihning yoʻli tongga oʻxshaydi,

kun chiqquncha tong yorishaveradi⁺.

¹⁹Fosiqning yoʻli esa zulmat kabidir,

nimaga qoqilib ketishini bilmaydi⁺.

²⁰Oʻgʻlim, soʻzlarimni eshit,

aytganlarimga quloq sol.

²¹Ularni koʻz oldingdan qochirma,

yuragingning qaʼrida saqlagin.

²²Chunki ularni topganlarga hayot,

butun tan–joniga malham boʻladi⁺.

²³Bor kuching bilan qalbingni asra,

chunki u hayot bulogʻidir.

²⁴Ogʻzingdan egrilikni,

tilingdan ayyorlikni olib tashla⁺.

²⁵Koʻzlaring toʻgʻriga qarasin,

nigohing oldingga qaratilgan boʻlsin.

²⁶Toʻgʻri yoʻlni tanlab yur*,

qadamingni oʻylab bos⁺.

²⁷Oʻngga ham, chapga ham ogʻma,

yovuzlikdan uzoqlash⁺.

5–BOB

Zinoga qarshi ogohlantirish

5¹Oʻgʻlim*, donoligimga eʼtibor ber,

aql–idrokimga quloq sol,⁺

²toki fahm–farosating yoʻqolmasin,

biliming saqlansin⁺.

³Buzuq ayolning tilidan bol tomadi,

soʻzlari — malhamday yumshoq,⁺

⁴ammo oqibati zaharday achchiq,

xanjarday oʻtkirdir⁺.

⁵Oyoqlari oʻlim tomon yuradi,

qadamlari oʻliklar diyoriga* yetaklaydi⁺.

⁶U hayotga olib boradigan yoʻlga eʼtibor bermaydi,

yoʻllari beqaror, oʻzi buni bilmaydi.

⁷Oʻgʻlim*, menga quloq sol,

soʻzlarimdan chiqma.

⁸U ayoldan uzoqroq yur,

uning eshigiga yaqinlashma.

⁹Boʻlmasa, oʻz obroʻyingni begonalarga,

hayotingni yovuzlarga bergan boʻlasan.

¹⁰Boyligingdan begonalar bahramand boʻladi,

mehnat bilan topgan mol–mulking oʻzgalarning uyida boʻladi.

¹¹Umring oxirida,

vujudingu tanangdan asar qolmagach,

faryod qilasan.

¹²Oʻshanda shunday deysan:

“Men intizom va tanqiddan qanchalik nafratlanar edim–a,

¹³na ustozlarimga,

na nasihat berganlarga quloq solibman.

¹⁴Ana oqibat, jamoa orasida

halokat qirgʻogʻiga kelib qoldim.”

¹⁵Oʻz sardobangdagi,

oʻz qudugʻingdagi suvni* ichaver⁺.

¹⁶Buloqlaring tashqarida,

irmoqlaring koʻchada oqsinmi?!

¹⁷Uni begonalar bilan baham koʻrma,

faqat oʻzingniki boʻlsin.

¹⁸Bulogʻing suvlari muborak boʻlsin,

koʻz ochib koʻrganing bilan quvongin⁺.

¹⁹Jozibali ohu va goʻzal kiyik!

Uning ogʻushi seni qoniqtirsin,

doim uning sevgisi bilan qanoatlangin.

²⁰Nega endi, oʻgʻlim, begona xotinni koʻngling qoʻmsaydi?

Nimaga begona ayolning ogʻushini quchasan?

²¹Insonning xatti–harakatlari

Egamizning koʻzi oldidadir.

Egamiz odamning barcha ishlarini kuzatib turadi⁺.

²²Fosiqning ishlari uning oʻzini ushlaydi,

gunohlari uni zanjirband qiladi.

²³U ahmoqligi tufayli yoʻldan ozadi,

tarbiyasizligi dastidan oʻladi.

6–BOB

Kafillik va turli illatlarga qarshi ogohlantirish

6¹Oʻgʻlim*, oʻzgaga kafillik qilib,

begona bilan ahdlashgan boʻlsang*,⁺

²oʻz tilingdan ilinib,

soʻzlaring tuzoqqa yetaklagan boʻlsa,

³oʻgʻlim, oʻzganing qoʻliga tushib qolibsan,

oʻzingni qutqar, bor, tiz choʻkib yolvor.

⁴Oʻzingga uyqu berma,

bir soniya ham dam olma.

⁵Ovchidan qochgan ohu kabi,

bedanavoz qoʻlidan qochgan bedanaday oʻzingni qutqar⁺.

⁶Ey tanbal, chumolilarga bir qara,

ularning xatti–harakatlarini koʻrib dono boʻl⁺.

⁷Ularning na rahbari,

na nazoratchisi, na hukmdori bor.

⁸Lekin ular yozda oziq toʻplashadi,

oʻrim paytida don–dun yigʻishadi⁺.

⁹Sen–chi, tanbal, qachongacha uxlaysan?!

Qachon oʻrningdan turasan⁺?

¹⁰“Bir oz uxlay, bir mizgʻib olay,

yonboshlab birpas dam olay”, deysan.

¹¹Shuning uchun qashshoqlik yoʻltoʻsarday,

muhtojlik qaroqchiday ustingga keladi⁺.

¹²Ayyor va nopoklar yaramas soʻzlarni gapirib yuradilar⁺.

¹³Koʻz qisadilar,

oyoq–qoʻllari bilan imo–ishora qiladilar⁺.

¹⁴Yuraklarida doim yovuz niyat qilib,

odamlar orasida janjal chiqaradilar.

¹⁵Shuning uchun toʻsatdan ofatga uchraydilar,

shifo topmay toʻsatdan halok boʻladilar⁺.

¹⁶Olti narsadan Egamiz nafratlanadi,

yetti narsadan U jirkanadi. Bular:⁺

¹⁷manmanlik nigohi, yolgʻonchi til,

begunoh qonni toʻkadigan qoʻllar,⁺

¹⁸yomon niyatli yurak,

yovuzlikka yuguradigan oyoqlar,⁺

¹⁹yolgʻon gapiradigan soxta guvoh,

aka–ukalar orasiga nifoq soluvchilardir⁺.

Zinoga qarshi ogohlantirish

²⁰Oʻgʻlim, otang nasihatlariga quloq sol,

onang oʻgitlarini rad etma,⁺

²¹ularni doim yuragingda saqla,

boʻyningga taqib ol⁺.

²²Yurganingda ular senga yoʻl koʻrsatadi,

uxlaganingda qoʻriqlaydi,

uygʻoqligingda senga gapiradi.

²³Chunki amrlar — chiroq,

tanbeh — hayot yoʻli,

pand–nasihatlar nurdir⁺.

²⁴Ular seni boshqalarning xotinidan,

zinokor ayolning shirin soʻzidan saqlaydi⁺.

²⁵Yuragingda uning goʻzalligini orzu qilmagin,

koʻzlariga mahliyo boʻlma⁺.

²⁶Fohishaga bittagina non haqi yetarli,

ammo oʻzganing xotini bilan qilingan zino

butun hayotingni barbod qiladi.

²⁷Qoʻyinga choʻgʻ solganda kiyimni kuydirmay boʻladimi?!

²⁸Choʻgʻ ustida yurganda oyoqni kuydirmay boʻladimi?!

²⁹Oʻzganing xotini oldiga kirganning ahvoli ham shunday,

begona ayolga tekkan jazosiz qolmaydi.

³⁰Qorni ochligidan oʻzini toʻydirish uchun oʻgʻrilik qilsa,

odamlar undan nafratlanmaydi.

³¹Lekin qoʻlga tushib qolganda oʻgʻirlangan molining haqini

yetti barobar qilib qaytarishi kerak⁺.

³²Zino qilgan aqlsizdir,

oʻzini oʻzi nobud qiladi⁺.

³³U koʻp kaltak yeb sharmanda boʻladi,

bir umrga badnom boʻladi.

³⁴Chunki rashk erni gʻazablantiradi,

er qasos olganda shafqat qilmaydi⁺.

³⁵Har qanday hadyani rad etadi,

qancha pora bersang olmaydi.

7–BOB

7¹Oʻgʻlim*, soʻzlarimni asra,

amrlarimni dilingda saqla⁺.

²Amrlarimni saqlab yasha,

taʼlimotimni koʻz qorachigʻingdek asra⁺.

³Ularni barmogʻingga bogʻla,

yuraging qaʼriga yozib qoʻy⁺.

⁴Donolikni singlim,

aql–idrokni qardoshim deb atagin.

⁵Ular seni zinokordan,

tilyogʻlama buzuq ayoldan asraydi⁺.

Axloqi buzuq ayol

⁶Uyimdagi deraza panjarasi ortidan qaradim,

⁷sodda* yoshlarning orasida,

bir aqlsiz yigitni koʻrib qoldim⁺.

⁸Yigit koʻchadan oʻtib,

zinokor ayolning uyi tomon ketayotgan edi.

⁹Oqshom. Kech.

Tun qorongʻi edi⁺.

¹⁰Shunda fohishaga oʻxshab kiyingan,

makkor niyatli ayol uni kutib olgani chiqdi⁺.

¹¹U shallaqi, oʻjar, hech qachon uyida turmaydi.

¹²Bir qarasang koʻchada, bir qarasang maydonda,

yana bir qarasang har xil burchakda turgan boʻladi⁺.

¹³U yigitni quchoqlab, oʻpib,

benomuslarcha shunday dedi:

¹⁴“Bugun qurbonlik keltirdim,

vaʼdalarimni bajardim*.

¹⁵Shuning uchun seni kutib olishga chiqdim,

seni qidirib topdim.

¹⁶Toʻshagimni Misrdan keltirilgan rangli mato bilan bezadim.

¹⁷Mirra*, dolchin va aloedan boʻlgan xushboʻy atirlar sepdim⁺.

¹⁸Qani, yur, tongga qadar kuyov–kelinday rohat qilaylik,

huzur–halovat qilaylik.

¹⁹Erim hozir uyda emas,

uzoq safarga ketgan.

²⁰Bir hamyon kumush tanga olib ketgan,

oy toʻlmaguncha qaytib kelmaydi.”

²¹Koʻp shirin soʻzlar va muloyim gaplar bilan

u yigitni yoʻldan urdi⁺.

²²Yigit oʻsha zahotiyoq, kushxonaga ketayotgan hoʻkizday,

tuzoqqa oyoq qoʻyayotgan kiyikday* uning orqasidan ergashdi⁺.

²³U tuzoqqa kirayotgan qushday,

nayza jigariga tegmaguncha hayotini yoʻqotishini bilmaydi.

²⁴Oʻgʻillarim, menga quloq solib,

soʻzlarimga eʼtibor beringlar.

²⁵Yuragingiz oʻsha ayolning yoʻliga burilmasin,

uning soʻqmoqlarida adashmang.

²⁶U koʻplarni halok qildi,

qurbonlari ham koʻp.

²⁷Uning uyi oʻliklar diyoriga* yetaklovchi yoʻldir,

oʻlimga olib boradi⁺.

8–BOB

Donolikning ulugʻligi

8¹Donolik* chorlamaydimi?!

Idrok ovozini baland qilib chaqirmaydimi?!⁺

²Qir–adirlarda, yoʻl boʻylarida,

chorrahalarda,

³shahar darvozalarida*,

eshiklar oldida turib jar soladi:

⁴“Ey insonlar, sizlarni chaqiryapman,

odamzodga gapirmoqdaman.

⁵Soddalar*, fahm–farosatli boʻling,

nodonlar, idrokli boʻling⁺.

⁶Quloq soling,

men aʼlo gaplarni gapiraman, rostini aytaman.

⁷Chunki tilim haqiqatni gapiradi,

fosiqlikdan esa nafratlanadi.

⁸Hamma soʻzlarim toʻgʻridir,

ularda na egrilik, na buzuqlik bor.

⁹Farosatlilarga ravshan,

bilim oladiganlarga toʻgʻridir.

¹⁰Kumush oʻrniga nasihatlarimni,

oltin oʻrniga ilm–maʼrifatni tanlang⁺.

¹¹Chunki donolik koʻhinurdan aʼloroqdir,

hech qanday shodlik U bilan tenglasha olmaydi⁺.

¹²Men, Donolik*, aql–idrok bilan yashayman,

bilim va fahm–farosat mendadir.

¹³Egamizdan qoʻrqish* yomonlikdan nafratlanish demakdir.

Men magʻrurlik va manmanlikdan,

yovuzlik va buzuq tildan nafratlanaman⁺.

¹⁴Menda maslahat va haqiqat bor,

men idrokman,

quvvatu kuch ham mendadir⁺.

¹⁵Shohlar men orqali hukm suradilar,

hukmdorlar toʻgʻri qonunlar chiqaradilar.

¹⁶Men orqali rahbarlar boshqaradilar,

amaldor va barcha odil hakamlar hukm chiqaradilar.

¹⁷Kim meni sevsa oʻshani sevaman,

astoydil izlaganlar meni topadilar⁺.

¹⁸Boylik, shuhrat, bitmas–tuganmas xazina,

farovonlik mendadir⁺.

¹⁹Mening hosilim toza oltindan ham,

aʼlo kumushdan ham yaxshiroq⁺.

²⁰Men toʻgʻri yoʻldan,

adolat soʻqmoqlaridan yuraman.

²¹Meni sevganlar boylikni meros qilib oladilar,

ularning xazinasini toʻldiraman.

²²Egamiz yaratish ishlarini boshlamasdan oldin,

meni bunyod qilgan edi⁺.

²³Azalda, eng boshida,

dunyo yaratilmasdan oldin,

U meni tayinlagan edi.

²⁴Tubsiz dengizu bepoyon ummon,

yo birorta buloq koʻz ochmay turib,

men dunyoga keltirilganman.

²⁵Togʻu tosh, qir–adir barpo boʻlmasdan oldin

men tavallud topganman⁺.

²⁶U hali na yer, na dalalarni,

na yerning tuprogʻini yaratgan edi.

²⁷Xudo osmonni yaratganda,

bepoyon ummon uzra falakni barpo etganda,

men oʻsha yerda edim⁺.

²⁸Osmonga bulutlarni joylab,

dengizlarni suv bilan toʻldirgan chogʻda,⁺

²⁹U suv toshib ketmasin deb amr berganda,

yerga asos solganda*,⁺

³⁰men Uning yonida musavvir edim,

qoshida kundan–kunga zavqlanib,

doimo quvonardim.

³¹Dunyoda, Uning yerida odamzod bilan xursand boʻlardim.

³²Oʻgʻillarim, menga quloq solinglar,

yoʻlimdan yurganlar baxtlidir⁺.

³³Pand–nasihatlarimni tinglab

dono boʻlinglar, uni rad etmanglar.

³⁴Har kuni ostonamda kutib, eshigimni poylab,

soʻzlarimga quloq soladigan baxtlidir.

³⁵Chunki meni topgan hayot topadi,

Egamizning marhamatiga sazovor boʻladi⁺.

³⁶Meni koʻzdan qochirgan oʻziga zarar yetkazadi,

mendan nafratlangan oʻlimni sevadi.”

9–BOB

Donolik va ahmoqlik

9¹Donolik* uy qurdi,

uyining yetti ustunini qoʻydi.

²Qurbonlik keltirdi,

sharob tayyorlab, dasturxon yozdi⁺.

³Xizmatkorlarini shaharning eng baland joyiga yuborib,

ular orqali:⁺

⁴“Kim sodda* boʻlsa, bu yoqqa kelsin”, — deb chaqirdi,

aqlsizlarga shunday dedi:

⁵“Kelinglar, taomimdan yenglar.

Men tayyorlagan sharobdan ichinglar⁺.

⁶Gʻaflatdan voz kechinglar, shunda yashaysizlar,

idrok yoʻlidan yuringlar.”

⁷Mazax qiluvchiga tanbeh bergan tahqirlanadi,

fosiqning xatosini aytgan haqoratlanadi.

⁸Mazax qiluvchiga tanbeh berma,

aks holda, u sendan nafratlanadi.

Donoga tanbeh ber, shunda u seni sevadi⁺.

⁹Donoga oʻrgatsang, yanada donoroq boʻladi.

Solihni oʻqitsang, bilimini koʻpaytiradi⁺.

¹⁰Egamizdan qoʻrqish* donolikning boshidir*,

Muqaddas Xudoni bilish idrokdir⁺.

¹¹Chunki donolik tufayli umringga umr qoʻshiladi⁺.

¹²Dono boʻlsang oʻzingga foyda,

mazax qilsang oʻzing jabr tortasan.

¹³Ahmoq ayol shallaqi va farosatsizdir,

u hech narsani bilmaydi⁺.

¹⁴Uyining eshigi oldida,

shaharning eng baland joyida oʻtirib,

¹⁵yoʻlida toʻgʻri yurgan,

yonidan oʻtib ketayotganlarni:

¹⁶“Kimki sodda boʻlsa, bu yoqqa kelsin”, — deb chaqiradi,

aqlsizlarga shunday deydi:

¹⁷“Oʻgʻirlangan suv shirindir,

berkitib yeyilgan non mazali.”⁺

¹⁸Lekin u yerda arvohlar borligini,

uning mehmonlari oʻliklar diyorining* qaʼrida ekanligini bilmaydilar.

10–BOB

Sulaymon hikmatlarining toʻplami

(10:1-22:16)

10¹Sulaymonning hikmatlari.

Dono farzand otaga shodlik keltiradi,

nodon farzand* esa onaga qaygʻu⁺.

²Yovuzlik bilan topilgan boylikdan naf yoʻq,

toʻgʻrilik esa oʻlimdan qutqaradi⁺.

³Egamiz solihning och qolishiga yoʻl qoʻymaydi,

lekin fosiqning xohishini bajo qilmaydi⁺.

⁴Dangasa qoʻllar qashshoqlik keltiradi,

tirishqoq qoʻllar esa boylik⁺.

⁵Yoz paytida hosil yiqqan — dono oʻgʻil,

oʻrim payti uxlagan esa otasiga uyat keltiradi.

⁶Solihning boshida — baraka,

fosiqning tili esa yovuzlik konidir.

⁷Solihning xotirasi muborak boʻladi,

fosiqning nomi yoddan koʻtariladi⁺.

⁸Yuragida donolik boʻlgan amrlarni qabul qiladi,

ezma nodon esa halok boʻladi.

⁹Toʻgʻri yurgan xavf–xatarni bilmaydi,

yoʻldan ogʻgan esa jazo topadi⁺.

¹⁰Koʻz qisgan qaygʻuga sabab boʻladi,

ezma nodon halok boʻladi⁺.

¹¹Solihning tili — hayot bulogʻi,

fosiqning tili — yovuzlik koni⁺.

¹²Nafrat janjal qoʻzgʻaydi,

sevgi–muhabbat esa hamma gunohlarni kechiradi⁺.

¹³Idroklining soʻzlarida — donolik,

nodonning orqasida esa qamchi⁺.

¹⁴Donolar bilimini orttiradi,

nodonning tili esa halokat keltiradi⁺.

¹⁵Boyning qalʼasi — boyligi,

kambagʻalning halokati esa kambagʻalligidadir⁺.

¹⁶Solihning haqi — hayot,

fosiqniki esa jazo⁺.

¹⁷Nasihatga quloq solgan hayot yoʻlidadir,

tanbehni tan olmagan yoʻldan adashadi⁺.

¹⁸Nafratini yashirgan — yolgʻonchi,

gʻiybat tarqatuvchi ahmoqdir.

¹⁹Gap–soʻz koʻp boʻlsa, janjal hech qachon toʻxtamaydi,

tilini tiygan esa donodir⁺.

²⁰Solihning tili oltin kabidir,

fosiqning qalbi esa hech narsaga arzimaydi.

²¹Solihning tili koʻplarni oziqlantiradi,

nodon esa aqlsizligi tufayli halok boʻladi⁺.

²²Egamizning marhamati boylik keltiradi,

Egamiz boylikka gʻam–tashvish qoʻshmaydi*.

²³Ahmoq yomonlik qilishdan,

aqlli esa donolikdan zavqlanadi⁺.

²⁴Fosiq nimadan qoʻrqsa, oʻshanga duchor boʻladi,

solih esa orzusiga yetishadi⁺.

²⁵Quyundan keyin fosiqlar yoʻq boʻladi,

solihlar esa abadiy mustahkamdir⁺.

²⁶Dangasaga ish buyursang,

u sen uchun tishga qoʻyilgan sirkaday,

koʻzga kirgan tutunday boʻladi⁺.

²⁷Egamizdan qoʻrqish* umrga umr qoʻshadi,

fosiqning umri esa qisqaradi⁺.

²⁸Solihning orzusi quvonch keltiradi,

fosiqning niyati esa puchga chiqadi⁺.

²⁹Egamizning yoʻli solihlar uchun qalʼa,

yomonlik qiladiganlar uchun esa halokatdir.

³⁰Solih hech qachon oʻrnidan qoʻzgʻatilmaydi,

fosiq esa oʻsha yerda yashamaydi⁺.

³¹Solihning tili donolik keltiradi,

yomon til esa kesib tashlanadi⁺.

³²Solihning tili marhamat keltiradi,

fosiqning tili esa egrilik.

11–BOB

11¹Yolgʻon tarozi Egamiz uchun jirkanchdir,

aniq tarozi toshlari esa Uning quvonchidir⁺.

²Magʻrurlik bilan sharmandalik keladi,

donolik esa kamtarlar bilandir⁺.

³Toʻgʻrilarning sofdilligi yoʻl koʻrsatsa,

xoinlarning ikkiyuzlamachiligi halok qiladi⁺.

⁴Qiyomat kunida boylik foyda bermaydi,

solihlik esa oʻlimdan saqlaydi⁺.

⁵Pokdilning solihligi yoʻlini toʻgʻrilaydi,

fosiq esa fosiqligi tufayli qoqiladi⁺.

⁶Toʻgʻrining solihligi najot beradi,

sotqin esa yomon niyatlari tufayli tutiladi⁺.

⁷Yovuz oʻlsa, orzu–umidlari ham oʻladi,

fosiqning ham xohish–tilaklari poymol boʻladi⁺.

⁸Solih gʻam–gʻussadan qutuladi,

fosiq esa gʻamga duchor boʻladi⁺.

⁹Imonsiz oʻz tili bilan qoʻshnisini halok qiladi,

solih esa ilm–maʼrifati tufayli najot topadi.

¹⁰Solihning ishi yurishsa, el–yurt quvonadi,

fosiq halok boʻlsa, tantana boʻladi⁺.

¹¹Toʻgʻri odamlar tufayli shahar gullab–yashnaydi,

fosiqning tilidan esa el–yurt vayron boʻladi⁺.

¹²Qoʻshnisini kamsitgan aqlsizdir,

idrokli sukut saqlaydi.

¹³Gʻiybatchi sirlarni ochadi,

sodiq esa sir saqlaydi⁺.

¹⁴Yoʻl–yoʻriq koʻrsatuvchisi boʻlmagan xalq halok boʻladi,

maslahatchilar koʻp boʻlsa, gʻalaba keladi⁺.

¹⁵Begonaga kafillik qilgan koʻp jabr koʻradi,

kafil boʻlishdan nafratlanadigan esa tinchgina yuradi.

¹⁶Mehribon xotin izzat–hurmat topadi,

zoʻravon esa boylikdan boshqa hech narsaga erishmaydi.

¹⁷Shafqatli inson oʻz joniga manfaat keltiradi,

bagʻri tosh esa oʻziga zarar yetkazadi.

¹⁸Xudoning yoʻlidan yurganlar haqiqiy mukofotni,

fosiqlar esa yolgʻon mukofotni oladilar⁺.

¹⁹Solihlikni koʻzlagan inson hayotga,

yomonlikni koʻzlagan esa oʻz oʻlimiga erishadi⁺.

²⁰Egri yurak Egamizga jirkanch,

poklarning ishlari esa Uning quvonchidir⁺.

²¹Fosiq aslo jazosiz qolmaydi,

solihning esa avlodlari ham najot topadilar⁺.

²²Chiroyli, ammo farosatsiz ayol,

burniga tilla sirgʻa taqqan choʻchqa misol.

²³Solihning xohishi faqat ezgulik,

fosiqning kutganlari esa qahr–gʻazabdir.

²⁴Baʼzilarning qoʻli ochiq, ammo boyligi koʻpayaveradi.

Baʼzilar haddan tashqari tejamkor, ammo qashshoqlashaveradi⁺.

²⁵Saxiyning biri ikki boʻladi,

boshqalarga yaxshilik qilganning oʻzi ham yaxshilik koʻradi⁺.

²⁶Gʻallasini qizgʻanganni xalq qargʻaydi,

sotganlarga esa baraka yogʻiladi⁺.

²⁷Ezgulikka intilgan iltifot topadi,

yomonlik qidirganga esa yomonlik keladi⁺.

²⁸Boyligiga ishongan xonavayron boʻladi,

solih esa barg kabi yashnaydi⁺.

²⁹Oʻz oilasiga gʻam–tashvish keltiradiganlar meros olmaydi,

nodonlar donoga qul boʻladi.

³⁰Solihlarning mahsuli — hayot daraxti,

oqilu donolar odamlarning yuragidan joy oladi⁺.

³¹Dunyoda solih qancha taqdirlansa,

fosiq bilan gunohkor undan ham koʻproq jazolanadi⁺.

12–BOB

12¹Nasihatni sevgan ilm–maʼrifatni sevadi,

tanbehdan nafratlanadigan esa ahmoqdir⁺.

²Yaxshi odam Egamizning marhamatiga sazovor boʻladi,

niyati buzuqni esa U jazoga hukm etadi.

³Inson yovuzlik bilan kamol topmaydi,

solih hech qachon oʻrnidan qoʻzgʻatilmaydi⁺.

⁴Yaxshi xotin erining boshidagi tojidir,

erini uyaltiradigan xotin boshga balodir⁺.

⁵Solihning fikri–zikri — adolat,

fosiqning maslahati esa yolgʻondir⁺.

⁶Fosiqning soʻzi qonga tashna,

toʻgʻrining tili esa qutqaradi⁺.

⁷Fosiq halokatga uchrab yoʻq boʻladi,

solihning uyi esa mustahkam turadi.

⁸Insonni aql–idrokiga qarab ulugʻlaydilar,

egri odam esa nafratga duchor boʻladi.

⁹Oʻzini katta tutib nonga zor boʻlgandan koʻra,

oddiy boʻlib xizmatkor boʻlish yaxshiroq.

¹⁰Solih hayvonga ham mehribonlik qiladi,

fosiqning rahmdilligi ham zolimlikdir⁺.

¹¹Yerga ishlov bergan toʻyib non yeydi,

bekor narsani koʻzlagan esa aqlsizdir⁺.

¹²Fosiq yovuzlik toʻriga ilintiray deydi,

solihning ildizi yashnaydi.

¹³Fosiq oʻz tilidan ilinadi,

solih esa gʻamdan forigʻ boʻladi⁺.

¹⁴Odam soʻzlari tufayli yaxshi narsaga erishadi,

mehnati uni taqdirlaydi⁺.

¹⁵Nodon oʻz yoʻlini toʻgʻri deb oʻylaydi,

dono esa maslahatga quloq soladi⁺.

¹⁶Nodon gʻazabini darhol bildiradi,

aqli raso esa haqoratlanganini berkitadi⁺.

¹⁷Toʻgʻri gapiradigan haqiqatni aytadi,

soxta guvoh yolgʻon gapiradi⁺.

¹⁸Oʻylamasdan aytilgan soʻz qilichday jarohatlaydi,

dononing gaplari esa shifo beradi⁺.

¹⁹Rostgoʻy lablar abadiydir,

yolgʻon til esa bir lahzalikdir⁺.

²⁰Yomon niyat qiladiganning yuragida yolgʻon,

tinchlik oʻrnatuvchining yuragida esa quvonch bor.

²¹Solihga hech qanday zarar tegmaydi,

fosiq esa gʻam–gʻussadan qutulmaydi⁺.

²²Yolgʻonchi til Egamizga jirkanch,

toʻgʻrilik bilan ish qiladiganlar esa Uning sevinchidir⁺.

²³Aqlli bilimini koʻz–koʻz qilmaydi,

nodon oʻz nodonligini oshkor qiladi⁺.

²⁴Tirishqoq hukm suradi,

dangasa esa qul boʻladi.

²⁵Yurakdagi qaygʻu–alam odamni ezadi,

shirin soʻz esa yurakni shod etadi.

²⁶Solih oʻzgalarga yoʻl koʻrsatadi*,

fosiq esa yoʻldan adashtiradi.

²⁷Dangasa oʻljasini pishirishga ham erinadi,

gʻayratli esa qimmatbaho boylikka ega boʻladi*.

²⁸Solihlik yoʻli hayotga yetaklaydi,

bu yoʻlda oʻlim yoʻqdir.

13–BOB

13¹Aqlli farzand* otasining nasihatlarini qabul qiladi,

mazax qiluvchi esa tanbehga quloq solmaydi⁺.

²Yaxshi odam soʻzlari bilan yaxshilikka erishadi,

xoin esa zoʻravonlikka⁺.

³Tilini tiygan jonini asraydi,

tiliga erk bergan esa halokatga uchraydi⁺.

⁴Dangasaning koʻngli xohlaydi–yu,

ammo hech narsaga erisha olmaydi,

tirishqoq esa orzusiga yetishadi⁺.

⁵Solih yolgʻondan nafratlanadi,

fosiq esa uyatli va sharmandali ishlar qiladi.

⁶Solihlik toʻgʻri yuradiganni himoya qiladi,

fosiqlik esa gunohkorni halok qiladi⁺.

⁷Shunday odam bor, hech narsasi yoʻgʻ–u, oʻzini boy koʻrsatadi.

Yana shunday odam bor, boyligi koʻp–u, oʻzini qashshoq koʻrsatadi⁺.

⁸Jonning haqi — uning boyligi,

kambagʻal esa doʻq–poʻpisadan qoʻrqmaydi.

⁹Solihlarning chirogʻi doim charogʻon,

fosiqniki esa oʻchib qoladi⁺.

¹⁰Magʻrurlikdan faqat urush chiqadi,

nasihatga quloq solgan odamda esa donolik bor⁺.

¹¹Hiyla bilan topilgan davlat yoʻqoladi,

mehnat bilan topilgani esa koʻpayadi.

¹²Roʻyobga chiqmagan umid yurakni ezadi,

ushalgan orzu esa hayot daraxti kabidir⁺.

¹³Pand–nasihatlardan nafratlangan

oʻziga halokat keltiradi,

amrga quloq solgan esa taqdirlanadi.

¹⁴Dononing taʼlimoti hayot manbaidir,

u odamni oʻlim tuzogʻidan asraydi⁺.

¹⁵Idrokli inson marhamatga erishadi,

xoinning yoʻli esa mashaqqatlidir*.

¹⁶Zukko odam aql bilan ish qiladi,

aqlsiz esa ahmoqligini koʻrsatadi⁺.

¹⁷Yomon xabarchi kulfat olib keladi,

sodiq xabarchi esa yurakka shifo keltiradi⁺.

¹⁸Nasihatga quloq solmaganlarga qashshoqlik va uyat keladi,

tanbehga quloq solganlar esa hurmat va izzat topadi⁺.

¹⁹Amalga oshgan tilak jonga rohat beradi,

nodon odam yomonlikdan ayrilishni rad etadi.

²⁰Donoga hamroh boʻlgan dono boʻladi,

ahmoqqa yoʻldosh boʻlgan esa halok boʻladi.

²¹Baxtsizlik gunohkorning ketidan quvib yuradi,

solihning mukofoti esa baxt–saodatdir.

²²Yaxshi odam bolalarining bolalariga ham meros qoldiradi,

fosiqning boyligi esa solihga nasib etadi⁺.

²³Kambagʻalning dalasida gʻalla moʻl,

lekin adolatsizlik tufayli vayron boʻladi.

²⁴Kaltakni oʻgʻlidan ayagan odam uni yomon koʻradi,

oʻgʻlini sevgan esa yoshlikdan tartib–intizomga oʻrgatadi⁺.

²⁵Solih qorni toʻyib ovqat yeydi,

fosiq esa och qoladi⁺.

14–BOB

14¹Dono xotin oʻz oilasini mustahkamlaydi,

nodon xotin esa oilasini oʻzi buzadi.

²Toʻgʻri yoʻldan yuradigan Egamizdan qoʻrqadi*,

egri yoʻldan yuradigan esa Uni rad etadi⁺.

³Ahmoqning soʻzlari oʻziga kaltak keltiradi,

dononiki esa uni himoya qiladi⁺.

⁴Hoʻkiz boʻlmasa oxur toza,

lekin hoʻkizning kuchi tufayli hosil koʻp boʻladi.

⁵Sodiq guvoh yolgʻon gapirmaydi,

soxta guvoh yolgʻon gapirishdan toʻxtamaydi⁺.

⁶Mazax qiluvchi donolikni qidiradi, ammo topolmaydi,

idrokliga esa bilim olish oson⁺.

⁷Aqlsizdan uzoqlash,

chunki undan maʼnoli soʻz chiqmaydi.

⁸Ziyrakning donoligi oʻz yoʻlini bilishidadir,

aqlsizning ahmoqligi esa uni yoʻldan adashtiradi.

⁹Ahmoq odam ayb qurbonligi ustidan kuladi*,

toʻgʻri odam esa Xudoning marhamatiga sazovor boʻladi.

¹⁰Yurak oʻz dardini oʻzi biladi,

uning shodligini ham hech kim toʻliq tushunmaydi.

¹¹Fosiqlarning uyi xaroba boʻladi,

solihlarning xonadoni esa gullab–yashnaydi⁺.

¹²Shunday yoʻl borki, insonga toʻgʻri boʻlib koʻrinadi,

ammo oxiri oʻlimga olib boradi⁺.

¹³Kulsa ham yurakda qaygʻu bor,

xursandchilikning oxiri gʻamdir⁺.

¹⁴Yuragi qingʻir oʻz egriligidan,

yaxshi odam esa toʻgʻriligidan mamnun.

¹⁵Sodda* har bir soʻzga ishonaveradi,

aqlli esa qadamini oʻylab bosadi.

¹⁶Dono qoʻrqib yomonlikdan uzoqlashadi,

nodon esa jahli tez va beparvo*.

¹⁷Badjahl aqlsizlik qiladi,

badniyat nafratga uchraydi.

¹⁸Soddalarning nasibasi — nodonlik,

aqllilarning toji esa ilmu maʼrifatdir.

¹⁹Yomonlar yaxshilarning oldida,

fosiqlar solihlarning darvozasida taʼzim qiladi⁺.

²⁰Kambagʻaldan qoʻshnilari ham nafratlanadi,

boyning esa oʻrtoqlari koʻp⁺.

²¹Qoʻshnisini xor qilgan — gunohkor,

muhtojga marhamat qilgan esa baxtlidir⁺.

²²Niyati buzuqlar yoʻldan adashadi.

Yaxshi niyatlilar esa sevgi va sadoqatga sazovor boʻladi.

²³Har bir mehnatdan foyda bor,

quruq gap esa kambagʻallik keltiradi⁺.

²⁴Oqillarning toji — donoligi,

aqlsizning nodonligi esa ahmoqligidir.

²⁵Rostgoʻy guvoh jonni qutqarsa,

yolgʻonchi guvoh aldaydi.

²⁶Egamizdan qoʻrqish — mustahkam qalʼa,

farzandlariga ham Oʻzi panohdir.

²⁷Egamizdan qoʻrqish hayot manbaidir,

bunday xislat odamni oʻlim tuzogʻidan asraydi⁺.

²⁸Xalqning koʻpligi — shohning shuhrati,

kamligi esa hokimning halokatidir.

²⁹Sabr–toqatli odam aql–idroklidir,

jahldorlik ahmoqlikni bildiradi⁺.

³⁰Xotirjam yurak tanaga hayot baxsh etadi,

hasadgoʻylik esa suyaklarni chiritadi⁺.

³¹Kambagʻalga zulm qilgan Yaratuvchini tahqirlagan boʻladi,

muhtojga yordam bergan esa Xudoni ulugʻlagan boʻladi⁺.

³²Fosiq oʻz qilmishlari tufayli halokatga uchraydi,

solih esa oʻlimda ham panoh topadi.

³³Donolik oqilning qalbida yashaydi,

nodonlar orasida ham oʻzini bildiradi*.

³⁴Solihlik xalqni yuksaltirsa,

gunoh sharmanda qiladi.

³⁵Donolik bilan ish qiladigan qul shohning marhamatiga sazovordir,

sharmandali ish qiladigan esa uning gʻazabiga uchraydi.

15–BOB

15¹Yumshoq javob gʻazabni qaytaradi,

qattiq soʻz esa jahl chiqaradi⁺.

²Donolar tilidan ilm–hikmat yogʻilsa,

nodonlardan ahmoqlik chiqadi⁺.

³Egamizning koʻzlari hamma joyda,

U yaxshiyu yomonni koʻrib turadi⁺.

⁴Shirin soʻz — hayot daraxti,

buzuq til — jonning halokati⁺.

⁵Otasining nasihatini ahmoq rad etadi,

tanbehga quloq solgan esa idroklidir.

⁶Solihning uyida boylik koʻp,

fosiqning hosili esa tashvish keltiradi.

⁷Dononing tili bilim tarqatadi,

ahmoqning qalbi esa unday emas.

⁸Fosiqning qurbonligi Egamizga jirkanchdir,

toʻgʻrining ibodati esa Uning quvonchi⁺.

⁹Fosiqning ishlari Egamizga jirkanchdir,

solihlikka intilganni esa U sevadi.

¹⁰Toʻgʻri yoʻlni tashlab ketgan qattiq jazo oladi,

tanbehdan nafratlangan oʻladi⁺.

¹¹Hatto Oʻlim* va Halokat* ham Egamiz nigohi ostida ekan,

odamzodning qalbi Unga hech narsa emas⁺.

¹²Masxara qiluvchi tanbeh berganlarni yoqtirmaydi,

u donolar oldiga ham bormaydi⁺.

¹³Yurak shod boʻlsa, chehra ochiq,

gʻamgin boʻlsa, ruh tushkundir⁺.

¹⁴Zakovatli yurak ilm qidiradi,

aqlsizning ogʻzi ahmoqlik izlaydi⁺.

¹⁵Qiynalganlarga har kun tashvish,

lekin yuragida shodlik boʻlsa, doimo bayram.

¹⁶Koʻp boylikka ega boʻlib vahima bilan yashagandan koʻra,

Egamizdan qoʻrqib* ozgina boylik bilan yashash yaxshiroq⁺.

¹⁷Goʻsht yeb nafrat bilan yashashdan,

sabzavot yeb sevgi bilan yashagan afzalroq⁺.

¹⁸Badjahl janjal chiqaradi,

jahlni tiyadigan esa tinchlantiradi⁺.

¹⁹Dangasaning yoʻli tikanli chetan devor kabi,

toʻgʻrining soʻqmogʻi esa katta ravon yoʻldir⁺.

²⁰Aqlli farzand* otasini quvontiradi,

aqlsiz esa onasini xor qiladi⁺.

²¹Ahmoqlik vijdonsizga quvonchdir,

aqlli esa toʻgʻri yuradi⁺.

²²Maslahat boʻlmagan joyda ish yurishmaydi,

maslahatchi koʻp boʻlsa, muvaffaqiyatli boʻladi⁺.

²³Odam yaxshi javobi tufayli quvonadi,

oʻz vaqtida aytilgan soʻz qanchalik yaxshi⁺.

²⁴Donoga tepadagi hayot soʻqmogʻi

pastdagi oʻliklar diyoridan uzoqlashish uchundir⁺.

²⁵Egamiz takabburning uyini vayron qiladi,

bevaning mol–mulkini saqlaydi⁺.

²⁶Fosiqning niyatlari Egamizga jirkanch,

yoqimli soʻzlar esa pokdir⁺.

²⁷Ochkoʻz oʻz uyiga tashvish keltiradi,

poradan nafratlanadigan esa yashaydi⁺.

²⁸Solih oʻylab javob beradi,

fosiqning ogʻzidan esa yomonlik chiqaveradi⁺.

²⁹Egamiz fosiqlardan uzoqda,

lekin solihlarning ibodatini eshitadi⁺.

³⁰Koʻzdagi nur koʻngilni xushnud etadi,

xushxabar tan–jonga oziq beradi⁺.

³¹Hayotbaxsh nasihatga quloq solgan

donolarning orasida boʻladi.

³²Nasihatni rad qilgan oʻz jonini xor qiladi,

tanbehga quloq solgan esa idrokli boʻladi⁺.

³³Egamizdan qoʻrqish donolikni oʻrgatadi,

kamtarlik izzatu ikromga sazovor qiladi⁺.

16–BOB

16¹Rejalar odamning yuragida,

tildagi javob esa Egamizdan⁺.

²Odamning qilmishlari uning nazarida toʻgʻri,

lekin Egamiz yurakning pokligini oʻlchaydi⁺.

³Ishlaringni Egamizga topshir,

shunda rejalaring mustahkam boʻladi⁺.

⁴Hamma narsani Egamiz Oʻz maqsadi bilan yaratgan,

hatto fosiqlarning ham qismatini belgilab qoʻygan⁺.

⁵Barcha takabburlar Egamizga jirkanch,

ular jazosiz qolmaydilar⁺.

⁶Sevgi va sadoqat tufayli gunoh kechiriladi,

Egamizdan qoʻrqish* yomonlikdan uzoqlashtiradi⁺.

⁷Egamizga insonning yoʻllari maʼqul kelganda,

dushmanlari bilan ham yarashtiradi⁺.

⁸Adolatsiz kelgan koʻp daromaddan,

halol mehnat bilan topilgan ozginasi yaxshiroq⁺.

⁹Odam yuragida niyat qiladi,

uning qadamini esa Egamiz boshqaradi⁺.

¹⁰Xudoning soʻzlari shohning tilida,

hukm qilganda xato qilmaydi⁺.

¹¹Toʻgʻri taroziyu pallalar Egamiznikidir,

tarozi toshlarini ham Xudo yaratgan⁺.

¹²Shohning yomonlik qilishi qabihlikdir*,

chunki uning taxti adolat tufayli mustahkam⁺.

¹³Toʻgʻri soʻz shohning quvonchidir,

u rostgoʻylarni yaxshi koʻradi⁺.

¹⁴Shohning gʻazabi oʻlim darakchisidir,

dono uni tinchlantiradi⁺.

¹⁵Shoh yuzidagi tabassum hayotdan nishona,

uning marhamati yomgʻir keltiradigan bulut kabidir⁺.

¹⁶Dono boʻlish — oltindan,

idrok topish esa kumushdan ham yaxshiroqdir⁺.

¹⁷Toʻgʻrining yoʻli yomonlikdan uzoqlashtiradi,

qadamini bilib bosgan odam oʻz jonini asraydi.

¹⁸Magʻrurlikning ortidan halokat keladi,

takabburlikdan soʻng esa odam qoqiladi⁺.

¹⁹Takabburlar bilan oʻlja boʻlishgandan koʻra,

kamtarin boʻlib kambagʻallar orasida yashash yaxshiroq.

²⁰Gapga tushunadigan yaxshilik topadi,

Egamizga umid bogʻlagan baxtli boʻladi⁺.

²¹Qalbida donolik boʻlgan farosatli deb ataladi,

shirinsuxanlik aql–idrokni koʻpaytiradi.

²²Idrok oʻzining sohibi uchun hayot bulogʻi,

ahmoqlik esa ahmoqqa jazodir⁺.

²³Dononing yuragi tiliga idrok beradi,

soʻzlarini ishonchli qiladi.

²⁴Yoqimli soʻz asal kabidir,

jonga rohat, suyaklarga malhamdir⁺.

²⁵Shunday yoʻl borki, insonga toʻgʻri boʻlib koʻrinadi,

ammo oxiri oʻlimga olib boradi⁺.

²⁶Mehnat qiladigan odam oʻzi uchun ishlaydi,

chunki och qorni uni undaydi⁺.

²⁷Yaramas odam yomonlikni qoʻzgʻaydi,

soʻzlari kuydiradigan olov kabidir⁺.

²⁸Makkor janjal chiqaradi,

gʻiybatchi esa yaqin doʻstlarni ajratadi⁺.

²⁹Yovuz oʻzgani aldab, yomon yoʻlga boshlaydi⁺.

³⁰Koʻzini qisgan — yomon niyatda,

labini tishlagan esa yovuzlik qilgan.

³¹Oqargan sochlar — sharofat toji,

solihlik yoʻlida yurgan unga erishadi⁺.

³²Jahlini tiygan — qudratlidan,

oʻzini tuta biladigan esa shaharni yenggandan yaxshiroq⁺.

³³Qurʼa tashlanadi*,

ammo barcha qaror Egamizdandir⁺.

17–BOB

17¹Dasturxoni toʻla janjalli uydan,

bir tishlam qattiq noni bor tinch xonadon yaxshiroq⁺.

²Sharmandali ish qiladigan oʻgʻil ustidan farosatli qul hukmronlik qiladi,

u xoʻjayinining oʻgʻillari qatori merosga sherik boʻladi⁺.

³Kumush va oltin olovda sinaladi,

odamlarning qalbini esa Egamiz sinaydi⁺.

⁴Fosiqlar yovuz odamlarning gapiga kiradi,

yolgʻonchilar esa gʻiybatga quloq soladi.

⁵Kambagʻalni mazax qilgan odam ularni Yaratganni tahqirlaydi,

birovning baxtsizligidan quvongan jazosiz qolmaydi⁺.

⁶Nabiralar — keksalarning toju taxti,

otalar oʻgʻillarning shon–shuhratidir⁺.

⁷Yaxshi soʻz nodonga yarashmagandek,

yolgʻon ham ulugʻsifat odamga aslo toʻgʻri kelmaydi⁺.

⁸Oʻz egasining nazarida pora sehrli qimmatbaho tosh,

goʻyo hamma yerda omad keltiradi⁺.

⁹Gunohni kechirgan doʻstlikni saqlaydi,

uni kavlashtirgan esa doʻstni uzoqlashtiradi.

¹⁰Donoga berilgan bitta tanbeh

nodonning boshida singan yuzta kaltakdan taʼsirliroq.

¹¹Fosiq faqat gʻalayon payida boʻladi,

shuning uchun unga yovuz elchi yuboriladi.

¹²Tentakning ahmoqligiga yoʻliqqandan koʻra,

bolalaridan ayrilgan ona ayiqqa duch kelgan yaxshiroq⁺.

¹³Yaxshilikka yomonlik qilganning xonadonidan

yomonlik arimaydi⁺.

¹⁴Janjalning boshlanishi — suv urib ketishiga oʻxshaydi,

janjal chiqmasdan uni toʻxtat⁺.

¹⁵Fosiqni oqlash, solihni ayblash —

ikkovi ham Egamizga jirkanchdir⁺.

¹⁶Bu nima?!

Nodonning qoʻlida boylik bor,

“Donolik sotib olay”, — deydi, lekin unda aql yoʻq.

¹⁷Haqiqiy doʻst har doim sevadi,

aka–ukalar ham ogʻir kun uchun tugʻilgan⁺.

¹⁸Qoʻl tashlab birovga kafillik qiladigan aqlsizdir*.

¹⁹Gunohni yaxshi koʻrgan urush–janjalni sevar,

oʻziga bino qoʻygan* halokat qidirar⁺.

²⁰Yuragi makkor odam yaxshilikka erishmaydi,

egri til kulfatga duchor boʻladi.

²¹Nodon farzand koʻrgan qaygʻu chekadi,

ahmoqning otasi shodlik nimaligini bilmaydi⁺.

²²Shod yurak — shifobaxsh dori,

gʻam–kulfat esa jonning egovidir⁺.

²³Fosiq qoʻynidan pora olib

adolat yoʻlini oʻzgartiradi⁺.

²⁴Fahm–farosatli inson donolikka qaraydi,

nodonning koʻzi esa dunyoning narigi chetida.

²⁵Ahmoq farzand* — otasiga qaygʻu,

uni tuqqan onaga gʻamdir⁺.

²⁶Solihni jazolash,

amaldorni odilligi uchun koyish yaxshi emas.

²⁷Kam gapirgan — dono,

ogʻir, vazmin odam idroklidir⁺.

²⁸Hatto ahmoq ham indamay oʻtirganda dono boʻlib koʻrinadi,

tilini tiyib turgan farosatli hisoblanadi⁺.

18–BOB

18¹Boshqalardan ajralgan oʻz istagini qondirishni xohlaydi,

u hamma dono nasihatga qarshi chiqadi.

²Nodon aql–idrokni yoqtirmaydi,

faqat oʻzini koʻrsatadi.

³Fosiqlik dastidan sharmandalik keladi,

hurmatsizlik esa uyat keltiradi.

⁴Dono soʻzlar chuqur suvlarday tuganmasdir,

donolik bulogʻi oshib–toshgan irmoqdir⁺.

⁵Fosiqning tarafini olish,

hukmda solihni ayblash yaxshi emas⁺.

⁶Ahmoqning tili janjal chiqaradi,

soʻzlari esa kaltak keltiradi⁺.

⁷Ahmoqning tili oʻziga halokat,

soʻzlari joniga tuzoqdir⁺.

⁸Gʻiybatchining soʻzi shirin ovqat kabidir,

odamning butun aʼzoyi badaniga singib ketadi⁺.

⁹Ishda dangasa boʻlgan odam buzgʻunchiga ogʻaynidir.

¹⁰Egamizning nomi mustahkam qalʼadir,

solih u yerga borib eson–omon boʻladi⁺.

¹¹Boyning boyligi qalʼasidir,

uning nazarida shaharning baland devori kabidir⁺.

¹²Takabburlik halokatga olib boradi,

kamtarlik esa izzatu ikromga sazovor qiladi⁺.

¹³Oxirigacha tinglamay javob bergan ahmoqdir,

u sharmanda boʻladi.

¹⁴Odamning ruhi kasallikka chiday oladi,

lekin tushkun ruhga kim toqat qila oladi?!⁺

¹⁵Aqllining qalbi bilim oladi,

dono ilmu maʼrifatga intiladi.

¹⁶Sovgʻa egasiga hamma eshiklarni ochadi,

katta odam oldiga olib boradi⁺.

¹⁷Birinchi gapirgan odam

boshqasi kelib tekshirmaguncha, haq koʻrinadi.

¹⁸Qurʼa* janjalni toʻxtatadi,

kuchli raqiblarni ham ajratadi.

¹⁹Xafa boʻlgan birodarga yaqinlashish

kuchli shaharni olishdan ham qiyin,

oʻrtadagi janjal qalʼaning qulfiga oʻxshaydi.

²⁰Odamning qorni ogʻzining mahsuli bilan toʻyadi,

tilining samarasi bilan qoniqadi⁺.

²¹Oʻlim ham, hayot ham tilning hukmidadir,

birisini sevgan mevasini yeydi.

²²Xotin topgan baxt topib,

Egamizning marhamatiga sazovor boʻladi⁺.

²³Kambagʻal iltijo bilan gapiradi,

boy esa qoʻpol javob beradi.

²⁴Shunday doʻst borki, u halokat keltiradi,

doʻst borki, u tugʻishgandan ham yaqinroqdir⁺.

19–BOB

19¹Toʻgʻri yuradigan kambagʻal

egri tilli ahmoqdan yaxshiroq⁺.

²Bilimsiz istak yaxshi emas,

shoshqaloqlar ham qoqiladi⁺.

³Nodonning nodonligi hayotini buzadi–yu,

Egamizdan jahli chiqadi⁺.

⁴Boylik doʻstlar ustiga doʻst keltiradi,

kambagʻal esa doʻstidan ham ayriladi⁺.

⁵Soxta guvoh jazosiz qolmaydi,

yolgʻon gapiruvchi ham qochib qutulmaydi⁺.

⁶Aʼyonlarning marhamatini istaydigan koʻp,

sovgʻa beruvchiga hamma doʻstdir⁺.

⁷Kambagʻaldan hamma aka–ukalari nafratlanadi,

doʻstlari ham uzoqlashadi,

qidirganda ularning izi ham yoʻq⁺.

⁸Donolikka erishgan oʻz jonini sevadi,

farosatli kishi yaxshilik topadi⁺.

⁹Soxta guvoh jazosiz qolmaydi,

yolgʻonchi halok boʻladi⁺.

¹⁰Hashamatli yashash ahmoqqa yarashmaganidek,

xoʻjayin ustidan hokimlik qilish ham

qulga toʻgʻri kelmaydi⁺.

¹¹Odamning aqli jahlini tiyadi,

gunohni kechirish unga shuhrat keltiradi⁺.

¹²Shohning gʻazabi sherning oʻkirishiga oʻxshaydi,

muruvvati esa maysadagi shabnam kabidir⁺.

¹³Nodon farzand otasiga tashvish keltiradi,

xotinning janjali betoʻxtov tomadigan chakkadaydir⁺.

¹⁴Uy va boylik — otadan meros,

farosatli xotin esa Egamizdandir⁺.

¹⁵Dangasalik odamni uyquchi qiladi,

yalqov odam och qoladi⁺.

¹⁶Amrlarga amal qilgan oʻz jonini asraydi,

oʻz hayotini xor qilgan esa oʻladi⁺.

¹⁷Kambagʻalga rahm qilish — Egamizga qarz berishday,

U yaxshilikni qaytaradi⁺.

¹⁸Umid bor ekan, farzandingni* tarbiya qil,

buzilib, nobud boʻlishiga yoʻl qoʻyma⁺.

¹⁹Jahldor jazosini oladi,

uni bir qutqarsang yana qutqarishingga toʻgʻri keladi.

²⁰Nasihatga quloq sol, pand–oʻgitni qabul qil,

shunda umring boʻyi oqil boʻlasan.

²¹Insonning yuragida niyat koʻp,

lekin faqat Egamizning aytgani amalga oshadi⁺.

²²Insonning istagi — sadoqatli sevgi,

kambagʻal odam yolgʻonchidan yaxshiroqdir.

²³Egamizdan qoʻrqish* hayotga eltadi,

odam huzur–halovatda yashab tashvishga uchramaydi⁺.

²⁴Dangasa qoʻlini kosaga choʻzadi–yu,

ogʻziga olib kelishga erinadi⁺.

²⁵Mazax qiluvchining taʼzirini ber!

Shunda sodda* odamlarga aql kiradi.

Farosatliga tanbeh ber!

Shunda uning bilimi oshadi⁺.

²⁶Otasiga zoʻravonlik qilib, onasini haydagan oʻgʻil

uyat va sharmandalik keltiradi⁺.

²⁷Ey oʻgʻlim*, agar nasihatga quloq tutmasang,

ilm–maʼrifatdan yuz oʻgirgan boʻlasan.

²⁸Makkor guvoh adolat ustidan kuladi,

fosiqning ogʻzi yovuzlikni oʻziga oladi⁺.

²⁹Mazax qiluvchilarga hukm,

nodonlarga kaltak tayyordir⁺.

20–BOB

20¹Sharob — mazaxchi, aroq — janjalkash,

ularga aldanganlar nodondir⁺.

²Shohning gʻazabi — sherning oʻkirishiday,

uning jahlini chiqargan jonidan mahrum boʻladi⁺.

³Janjaldan oʻzini tortish — insonning hurmati,

ahmoq esa janjalga aralashadi.

⁴Dangasa kuzda* yer haydamaydi,

oʻrim payti esa qidirib hech narsa topolmaydi⁺.

⁵Insonning fikrlari — chuqur suv kabidir,

fahmli odam ularni tashqariga chiqara oladi⁺.

⁶Koʻpchilik oʻzini sodiq deb aytadi,

haqiqatan ham sadoqatli boʻlganni topib koʻr–chi!

⁷Solih halol yashaydi,

uning bolalari naqadar baxtlidir!

⁸Hukmronlik qilayotgan shoh

oʻz koʻzi bilan barcha yomonliklarni ajratadi.

⁹“Qalbimni tozaladim, gunohimdan xoliman”, deb

kim ayta oladi?!⁺

¹⁰Ikki turli tarozi toshi va notoʻgʻri oʻlchov —

ikkovi ham Egamizga jirkanchdir⁺.

¹¹Hatto yosh bolani ham xulqidan,

toʻgʻriligini va pokligini ishlaridan bilsa boʻladi.

¹²Eshitadigan quloq, koʻradigan koʻz —

ikkovini ham Egamiz yaratgan⁺.

¹³Uyquni yaxshi koʻrma,

boʻlmasa kambagʻal boʻlasan,

koʻzlaringni och, qorning toʻyadi⁺.

¹⁴Xaridor: “Yaxshi emas, yaxshi emas!” deydi–yu,

nariroqqa borib maqtanadi.

¹⁵Oltin bor, yoqut toshlar ham koʻp,

biroq eng qimmatbaho narsa — bilimli til.

¹⁶Begonaga kafillik qilganning* toʻnini yechib ol,

ha, bunday aqlsiz odamdan kiyimini garov qilib ol⁺.

¹⁷Nohaqlik bilan topilgan non shirin,

ammo keyin ogʻiz tuproq bilan toʻladi⁺.

¹⁸Maslahat bilan reja tuz,

aqlli yoʻl–yoʻriq bilan urush olib bor⁺.

¹⁹Chaqimchi sirlarni ochadi,

ogʻzi boʻsh odam bilan aloqada boʻlma⁺.

²⁰Kim ota–onasini laʼnatlasa,

uning chirogʻi zulmatda oʻchib qoladi⁺.

²¹Boshida shoshilib olingan meros

oqibatda baraka keltirmaydi⁺.

²²Yovuzlik uchun qasos olaman demagin,

Egamizga umid bogʻlab kutgin,

U seni qutqaradi⁺.

²³Ikki xil tarozi toshi Egamizga jirkanchdir,

yolgʻon tarozi ham yaxshi emas⁺.

²⁴Insonning qadami — Egamizdan,

shunday ekan, u oʻz yoʻlini qanday tushunsin?!⁺

²⁵Oʻylamasdan Xudoga vaʼda bergan kishi,

ahd qilgandan keyin ikkilangan odam tuzoqdadir⁺.

²⁶Dono shoh yovuzlarni ajratib,

ularning ustidan tegirmon toshi yurgizadi.

²⁷Odamning ruhi — Egamizning chirogʻi,

vujudning barcha chuqurliklarini tekshirib turadi⁺.

²⁸Sevgi va sadoqat shohni asraydi,

oʻsha inoyat tufayli uning taxti mustahkamdir.

²⁹Quvvat yigit kishining gʻururidir,

oqargan sochlar esa keksaning shuhratidir⁺.

³⁰Qamchining jarohati yomonlikka davodir,

kaltak zarbi vujudning eng chuqur joylarini tozalaydi.

21–BOB

21¹Shohning yuragi Egamizning qoʻlida,

uni irmoqday xohlagan tomonga buradi⁺.

²Odamning qilmishlari oʻzining nazarida toʻgʻri,

ammo Egamiz yuraklarni sinaydi⁺.

³Adolatu haqiqatga amal qilish

Egamizga qurbonlikdan afzalroqdir⁺.

⁴Takabbur koʻzlar va magʻrur yurak chiroq kabi fosiqning gunohini koʻrsatadi⁺.

⁵Mehnatkashning rejasi faqat moʻl–koʻlchilik keltiradi,

shoshqaloq kambagʻallikka duchor boʻladi⁺.

⁶Yolgʻon bilan boylik topadiganlar

chiqib ketadigan bugʻ kabidir,

ular oʻz oʻlimini izlaydi⁺.

⁷Yovuzning zoʻravonligi oʻz boshiga yetadi,

chunki u adolat bilan ish qilishni rad etadi.

⁸Gunohkorning yoʻli — egri,

sofdilning ishi — toʻgʻri.

⁹Urishqoq xotin bilan keng uyda yashagandan koʻra,

loy tomning bir chetida yashagan yaxshiroq⁺.

¹⁰Yovuzning koʻngli yomonlikka tashna,

qoʻshnisi undan rahm–shafqat topmaydi.

¹¹Mazax qiluvchi jazolansa, sodda* odamlar dono boʻladi,

donoga yoʻl–yoʻriq berilsa, bilimi oshadi⁺.

¹²Xudo odildir, fosiqning uyini U kuzatib turadi,

fosiqni halokatga mubtalo qiladi.

¹³Kambagʻalning faryodiga kim quloq solmasa,

oʻzi faryod qilganda ham hech kim javob bermaydi⁺.

¹⁴Yashirincha berilgan sovgʻa jahlni yumshatadi,

yeng ichidagi pora gʻazabdan tushiradi⁺.

¹⁵Adolatga amal qilish solihlarga sevinch,

fosiqlarga esa qoʻrqinchdir.

¹⁶Aql–idrok yoʻlidan chiqqanlar oʻliklar orasidadir⁺.

¹⁷Ziyofatni sevgan qashshoqlashadi,

sharob bilan moyni yaxshi koʻrgan odam boy boʻlmaydi.

¹⁸Solihga atalgan yovuzlik fosiqning boshiga tushadi,

toʻgʻri odamning oʻrniga xoin halokatga uchraydi⁺.

¹⁹Urishqoq va badjahl xotin bilan yashagandan koʻra,

choʻlu biyobonda yashash yaxshiroq⁺.

²⁰Dononing uyida yogʻ ham, eng yaxshi narsalar ham bor,

aqlsiz esa uni sarflab yuboradi.

²¹Toʻgʻrilik va sadoqat payida boʻlganlar

uzoq umr, solihlik va shon–shuhratga erishadi.

²²Dono eng qudratli shaharga borib,

tayanch boʻlgan qalʼani ham vayron qiladi⁺.

²³Ogʻzini va tilini qoʻriqlagan

oʻz jonini tashvishlardan asraydi⁺.

²⁴Takabbur va magʻrurning nomi “mazaxchi”,

hamma narsani manmanlik bilan qiladi⁺.

²⁵Dangasaning orzusi oʻlimga olib keladi,

chunki qoʻllari ishga bormaydi⁺.

²⁶Dangasaning kuni badnafslik bilan oʻtadi,

solih esa ayamasdan beradi⁺.

²⁷Fosiqlarning qurbonligi jirkanchdir,

yovuz niyat bilan keltirilgani esa undan ham battar⁺.

²⁸Soxta guvoh yoʻq boʻladi,

haqiqatga quloq solgan esa qoladi⁺.

²⁹Fosiqning yuzi qattiq,

solih esa oʻz yoʻlini biladi.

³⁰Egamizga qarshi donolik ham,

idrok ham, reja ham yoʻq⁺.

³¹Ot jang kuni uchun tayyorlanadi,

gʻalaba esa Egamizning qoʻlida⁺.

22–BOB

22¹Yaxshi nom — eng katta boylikdan ortiq,

marhamatga sazovor boʻlish esa

kumushu oltindan ham yaxshi⁺.

²Boy bilan kambagʻalning bir oʻxshashligi bor,

ikkovini ham Egamiz yaratgan⁺.

³Es–hushli odam xavf–xatarni koʻrib yashirinadi,

sodda* esa toʻxtamasdan boraveradi, shuning uchun qiynaladi⁺.

⁴Kamtarlik va Egamizdan qoʻrqish*

boylik, hurmat va hayot keltiradi⁺.

⁵Egrining yoʻlida tikanzor va tuzoqlar bor,

oʻz jonini asragan undan uzoqlashadi⁺.

⁶Bolani toʻgʻri yoʻlga solib tarbiyala,

shunda qariganda ham yoʻlidan adashmaydi⁺.

⁷Boylar kambagʻallar ustidan hukmronlik qiladi,

qarzdor qarz berganning qulidir.

⁸Fosiqlikni ekkan tashvish yigʻadi,

jahl qamchisi sinadi⁺.

⁹Saxiy baraka topadi,

chunki oʻz nonini kambagʻallar bilan baham koʻradi⁺.

¹⁰Mazax qiluvchini oradan quv!

Shunda gʻavgʻo ketadi,

janjalu haqorat ham barham topadi⁺.

¹¹Pokdillikni sevib,

xushmuomala boʻlganga shoh doʻst boʻladi⁺.

¹²Egamiz ilm–maʼrifatli insonni asraydi,

U xoinning soʻzlarini puchga chiqaradi.

¹³Dangasa: “Tashqarida sher bor,

koʻchada meni oʻldiradi”, — deydi⁺.

¹⁴Buzuq ayolning ogʻzi tubsiz chohdir,

Egamizning gʻazabiga uchraganlar unga tushadi⁺.

¹⁵Aqlsizlik bolaning diliga oʻrnashgan,

uning bu aqlsizligini kaltak haydab chiqaradi⁺.

¹⁶Boy boʻlaman deb qashshoqni ezgan ham,

boyga sovgʻa qilgan ham kambagʻallashadi⁺.

Oʻttizta dono nasihat

(22:17-24:22)

¹⁷Donolarning soʻzlariga quloq tut,

qalbingni bilimimga och⁺.

¹⁸Chunki bu soʻzlarni qalbingda saqlasang,

diling yashnaydi,

ular doim tilingda tayyor boʻlsin.

¹⁹Egamizga umid bogʻlagin deb

bugun shularni oʻrgatyapman.

²⁰Senga bilim va maslahat bilan

oʻttizta nasihat yozib bermaganmidim?!

²¹Bu haqiqat soʻzlarini oʻrganib,

seni yuborganlarga aytib berishing uchun edi.

Birinchi nasihat

²²Kambagʻalni kambagʻalligi uchun talama,

baxtsizni darvoza oldida hukm qilganda qiynama⁺.

²³Chunki Egamiz ularni himoya qilib,

zolimlariga Oʻzi zulm qiladi⁺.

Ikkinchi nasihat

²⁴Urishqoq bilan doʻstlashma,

badjahl bilan yurma.

²⁵Boʻlmasa sen ham ularning yoʻliga tushib qolasan,

joningni tuzoqqa ilintirasan.

Uchinchi nasihat

²⁶Begona bilan qoʻl tashlashma,

oʻzganing qarziga kafillik berma*.

²⁷Agar oʻshaning qarzini toʻlashga hech narsang boʻlmasa,

hatto, tagingdagi toʻshagingdan ham ayrilib qolasan⁺.

Toʻrtinchi nasihat

²⁸Ota–bobolaring qoʻygan qadimiy chegaralarni buzma*⁺.

Beshinchi nasihat

²⁹Oʻz ishiga mohir ustani koʻrganmisan?

U oddiy odamlarga emas, shohga xizmat qiladi.

23–BOB

Oltinchi nasihat

23¹Hokim bilan ovqatlanishga oʻtirganda,

oldingga qoʻyilgan narsalarga nazar sol.

²Agar ishtahang katta boʻlsa,

boʻgʻzingga pichoq tiralganday, oʻzingni nazorat qil.

³Uning neʼmatlarini koʻngling tusamasin,

chunki bu aldamchi taomdir.

Yettinchi nasihat

⁴Boy boʻlay deb koʻp harakat qilma,

fahmu farosat bilan bu fikringdan voz kech⁺.

⁵Boylik koʻz ochib yumguncha yoʻq boʻladi,

qanot qoqib burgutday osmonga uchib ketadi⁺.

Sakkizinchi nasihat

⁶Xasisning ovqatidan yema,

uning neʼmatlarini koʻngling tusamasin.

⁷Chunki u koʻnglida oʻzining foydasini hisoblaydi*,

“Yegin, ichgin”, — deydi–yu, koʻngli sen bilan emas.

⁸Yegan luqmangni qayt qilasan,

shirin soʻzlaring havoga uchib ketadi.

Toʻqqizinchi nasihat

⁹Ahmoqqa gap gapirma,

u hikmatli soʻzlaringni rad etadi.

Oʻninchi nasihat

¹⁰Qadimiy chegaralarni buzma*,

yetimlarning dalasini tortib olma⁺.

¹¹Chunki ularning Himoyachisi qudratli,

U yetimlarning tarafini oladi⁺.

Oʻn birinchi nasihat

¹²Yuragingni nasihatga,

quloqlaringni esa idrokka och.

Oʻn ikkinchi nasihat

¹³Boladan tanbehni ayama,

chunki tayoq bilan ursang oʻlmaydi⁺.

¹⁴Tayoq bilan urib jazolasang,

jonini doʻzaxdan* saqlaysan.

Oʻn uchinchi nasihat

¹⁵Oʻgʻlim*, qalbingda donolik boʻlsa,

yuragim quvonadi.

¹⁶Tilingdan toʻgʻri soʻz chiqsa,

koʻnglim ham shodlanadi.

Oʻn toʻrtinchi nasihat

¹⁷Gunohkorlarga havas qilma,

doimo Egamizdan qoʻrqib* yur⁺.

¹⁸Chunki albatta kelajak bor,

umiding roʻyobga chiqadi⁺.

Oʻn beshinchi nasihat

¹⁹Oʻgʻlim, tinglab dono boʻl,

yuragingni toʻgʻri yoʻlga sol.

²⁰Mayxoʻr va ochkoʻzlik bilan goʻsht yeydiganlar orasida boʻlma⁺.

²¹Chunki mayxoʻr va ochkoʻz qashshoq boʻladi,

uyquchilik juldur kiyim kiydiradi.

Oʻn oltinchi nasihat

²²Seni dunyoga keltirgan otangga quloq sol,

onang qariganda uni xor qilma⁺.

²³Haqiqatni sotib ol,

donolik, yoʻl–yoʻriq, idrok ham ol, ularni sotma.

²⁴Solih otasining boshini koʻkka yetkazadi,

dono farzand* uni xursand qiladi.

²⁵Ota–onang sendan xursand boʻlsin,

senga hayot bergan onang shod boʻlsin.

Oʻn yettinchi nasihat

²⁶Oʻgʻlim, menga qalbingni och,

koʻzlaring ishlarimni kuzatsin.

²⁷Chunki buzuq xotin — tubsiz choh,

zinokor xotin tor quduqdir⁺.

²⁸U qaroqchi kabi poylab turadi,

odamlar orasida vafosizlikni orttiradi⁺.

Oʻn sakkizinchi nasihat

²⁹Qaygʻu kimda, kim gʻam–tashvish tortadi?

Kim janjal qiladi, shikoyat qilgan kim?

Kim sababsiz yaralanadi?

Kimning koʻzlari qip–qizil?

³⁰Sharob ichishga berilganlar,

xushboʻy mayni totib koʻrishga koʻp borganlar⁺.

³¹Sharobning qizilligiga,

qadahda choʻgʻday tovlanishiga,

tekis quyilishiga qarama⁺.

³²Oxirida u ilon kabi chaqadi,

qora ilonday zahar sochadi.

³³Koʻzlaring gʻalati narsalarni koʻradi,

yuragingda egri fikrlar boʻladi.

³⁴Koʻpirgan dengiz oʻrtasida yotganday,

toʻlqinlarda chayqalgan kemada uxlaganday boʻlasan.

³⁵“Meni urdilar, ogʻrimadi,

kaltakladilar, lekin bilmadim.

Qachon uygʻonaman?

Yana bir ichay”, — deysan⁺.

24–BOB

Oʻn toʻqqizinchi nasihat

24¹Fosiqlarga havas qilma,

ular bilan birga boʻlishga intilma⁺.

²Chunki ular zoʻravonlikni niyat qiladi,

tillari yomonlikni gapiradi⁺.

Yigirmanchi nasihat

³Uy donolik bilan quriladi,

idrok bilan mustahkam boʻladi.

⁴Xonalar esa bilim bilan turli qimmatbaho,

qimmatli boylikka toʻladi⁺.

Yigirma birinchi nasihat

⁵Dono sipohlar kuchli sipohlardan*,

ilm–maʼrifatlilar esa kuchi borlardan qudratliroqdir⁺.

⁶Yaxshi odam yoʻl–yoʻriq bilan urushga boradi,

maslahatchilar koʻpligi tufayli gʻalaba qiladi⁺.

Yigirma ikkinchi nasihat

⁷Ahmoq donolikka yetishmaydi,

hukmda ogʻzini ocha olmaydi.

Yigirma uchinchi nasihat

⁸Yomon niyat qiluvchining nomi shakkokdir.

⁹Ahmoqlik bilan tuzilgan reja gunohdir,

mazaxchidan odamlar jirkanadi⁺.

Yigirma toʻrtinchi nasihat

¹⁰Tashvishli kunda ojiz boʻlganning kuchi kamdir⁺.

Yigirma beshinchi nasihat

¹¹Oʻlimga mahkum boʻlganlarni,

dorga olib ketilayotganlarni qutqar⁺.

¹²“Bilmayman”, — desang ham,

yurakni sinaydigan Xudo koʻrmaydimi,

jonni asraydigan buni bilmaydimi?

Hammaga ularning ishiga yarasha qaytarmaydimi⁺?

Yigirma oltinchi nasihat

¹³Oʻgʻlim*, asal yeb koʻrgin, u yaxshi,

asalari mumi ogʻzingga shirindir⁺.

¹⁴Donolik joningga asaldaydir,

unga erishsang kelajagingni topasan,

umiding roʻyobga chiqadi⁺.

Yigirma yettinchi nasihat

¹⁵Ey fosiq, solihning uyiga pistirma qurma,

uy–joyiga tegma⁺.

¹⁶Solih yetti marta yiqilsa ham turib ketaveradi,

fosiq esa halokatga uchraydi⁺.

Yigirma sakkizinchi nasihat

¹⁷Dushmaning yiqilganda sevinma,

qoqilgani uchun yuraging quvonmasin⁺.

¹⁸Boʻlmasa Egamiz buni koʻrib yoqtirmay,

gʻazabini undan oʻgiradi⁺.

Yigirma toʻqqizinchi nasihat

¹⁹Fosiqlardan jahling chiqmasin,

yomonlarga havas qilma⁺.

²⁰Chunki yomonlarning kelajagi yoʻq,

fosiqlarning chirogʻi oʻchib qoladi⁺.

Oʻttizinchi nasihat

²¹Ey oʻgʻlim, Egamizdan ham, shohdan ham qoʻrq,

ularga qarshi bosh koʻtarma*⁺.

²²Chunki ulardan kulfat kutilmaganda keladi,

ikkovidan keladigan halokatni kim biladi?!

Dono oʻgitlar

(24:23-34)

²³Quyidagi soʻzlar ham donolardan.

Hukmda tarafkashlik qilish yaxshi emas⁺.

²⁴Fosiqqa “solihsan” deganni el laʼnatlaydi,

xalqlar undan nafratlanadi⁺.

²⁵Unga tanbeh berganlardan xursand boʻladi,

ular qut–baraka topadilar.

²⁶Toʻgʻri javob beradiganlarni hamma sevadi.

²⁷Tashqaridagi yumushingni bajar,

daladagi barcha ishlaringni tartibga sol,

keyin uyingni qurgin.

²⁸Sababsiz oʻzgaga qarshi guvohlik berma,

tiling bilan aldama⁺.

²⁹“Menga nima qilgan boʻlsa, men ham shunday qilaman,

qilmishiga yarasha qaytaraman”, dema⁺.

³⁰Men dangasaning dalasidan,

nodonning uzumzori yonidan oʻtdim.

³¹Ana, hamma yoq tikanzor,

hamma yerda qichitqi oʻt,

tosh devor ham qulab, yer bilan bitta boʻlib yotibdi.

³²Qarab, oʻylab koʻrdim,

uni koʻrib saboq oldim.

³³“Bir oz uxlay, bir mizgʻib olay,

yonboshlab birpas dam olay”, — deydi.

³⁴Shuning uchun qashshoqlik yoʻltoʻsarday,

muhtojlik esa qaroqchiday ustiga keladi⁺.

25–BOB

Hizqiyo tomonidan toʻplangan Sulaymon hikmatlari

(25:1-29:27)

25¹Quyidagilar ham Sulaymonning hikmatlaridir. Bu hikmatlar Yahudo shohi Hizqiyoning* odamlari tomonidan yozib olingan⁺.

²Ishlarni sirli qilish — Xudoning shuhrati*,

ishlarni tekshirib bilish esa shoh sharafidir⁺.

³Osmon baland, dengiz chuqur,

shohning yuragi ham shunday,

uni tushunish qiyin.

⁴Kumushdan chiqindini olib tashla,

oʻshanda undan yaxshi idish yasaladi.

⁵Fosiqni shoh oldidan chiqarib tashla,

shunda shohning taxti haqiqat bilan mustahkam boʻladi⁺.

⁶Shohning oldida oʻzingni yuqori qoʻyma,

ulugʻ odamlar turganda toʻrga chiqma⁺.

⁷Chunki oʻzing koʻrib turgan asilzodalar oldida

birov seni poygakka tushirgandan koʻra,

“Toʻrga oʻting” degani yaxshiroq.

⁸Shoshilib arz qilma,

oxirida qoʻshnilarning oldida uyalib qolsang nima boʻladi?

⁹Qoʻshningning oʻzi bilan gaplash,

sirni boshqalarga ochma.

¹⁰Boʻlmasa, eshitganlar seni uyatga qoʻyadi,

noming bir umrga yomon boʻladi.

¹¹Oʻz oʻrnida aytilgan soʻz tilla uzukka qoʻyilgan yoqut koʻzdaydir⁺.

¹²Dononing tanbehi tinglagan quloqqa

tilla sirgʻa va oltin bezakdaydir⁺.

¹³Sadoqatli xabarchi uni yuborganlarga

jazirama oʻrim paytidagi salqin suvdaydir,

xoʻjayinining qalbini sevintiradi⁺.

¹⁴Qilmagan sovgʻasi bilan maqtanadigan odam

yomgʻirsiz bulut va shamol kabidir⁺.

¹⁵Sabr–toqat bilan gapirilsa amaldor ham koʻnadi,

muloyim soʻz toshni ham sindiradi.

¹⁶Asal topsang, yetarlicha yegin,

ortiqchasi qayt qildiradi⁺.

¹⁷Qoʻshningnikiga hadeb kiraverma,

boʻlmasa sendan bezib, yomon koʻrib qoladi.

¹⁸Oʻzgaga qarshi soxta guvohlik bergan odam

bolta, qilich, oʻtkir oʻqqa oʻxshaydi⁺.

¹⁹Tashvishli kunda vafosizga suyanish

singan tish va choʻloq oyoqqa ishonish kabidir.

²⁰Gʻamgin odam oldida qoʻshiq aytish

ayozda ust–boshini yechib tashlaganday, jarohatga sirka surtish kabidir.

²¹Dushmaning och boʻlsa, ovqat ber,

chanqagan boʻlsa, suv ichir⁺.

²²Shunda uning boshiga yonayotgan choʻgʻ yiqqanday boʻlasan,

Egamiz esa seni taqdirlaydi⁺.

²³Shimoldan esadigan shamol jala,

gʻiybat esa gʻazab keltiradi.

²⁴Urishqoq xotin bilan keng uyda yashagandan koʻra,

loy tomning bir chetida yashagan yaxshiroq⁺.

²⁵Uzoq yurtdan kelgan xushxabar

charchagan odamga sovuq suv kabidir⁺.

²⁶Fosiqqa bosh eggan solih

loyqalangan buloq va buzilgan quduqdaydir.

²⁷Koʻp asal yeyish yaxshi emas,

izzattalab boʻlish ham hurmat keltirmaydi.

²⁸Oʻzini tuta olmaydigan odam

devorsiz vayrona shahar kabidir.

26–BOB

26¹Aqlsizga izzat–hurmat koʻrsatish

yozda yoqqan qor, yigʻim–terim paytidagi yomgʻir kabidir⁺.

²Qushlar bekorga osmonga koʻtarilmaganday,

sababsiz laʼnat ham odamga tegmaydi⁺.

³Otga — qamchi, eshakka — suvluq,

aqlsizning orqasiga esa — tayoq⁺.

⁴Nodonning nodon savollariga javob berma,

boʻlmasa sen ham unga oʻxshab qolasan.

⁵Nodonning gaplari bemaʼniligini oshkor qil,

tagʻin oʻzicha dono boʻlib ketmasin⁺.

⁶Aqlsiz orqali xabar yuborgan odam

oyogʻini kesib tashlaganday azob chekadi.

⁷Ahmoqning ogʻzidagi matal choʻloq oyoqdaydir.

⁸Aqlsizga izzat–hurmat koʻrsatish

palaxmonga tosh bogʻlab qoʻyish kabidir⁺.

⁹Nodonning tilidagi matal

mastning qoʻlidagi tikandaydir.

¹⁰Ahmoqni va yoʻldan oʻtgan har bir mastni yollagan odam

duch kelganni otadigan kamonkashga oʻxshaydi.

¹¹Oʻz qusugʻiga qaytib keladigan it kabi,

nodon ham oʻz aqlsizligini takrorlaydi⁺.

¹²Oʻzini dono deb oʻylaganni koʻrganmisan?

Undan koʻra, aqlsizdan umid koʻproq⁺.

¹³Dangasa: “Koʻchada sher bor,

u ochiq maydonda yuribdi”, — deydi⁺.

¹⁴Eshik oʻz oʻqida aylanadi,

tanbal esa oʻz toʻshagida.

¹⁵Dangasa qoʻlini kosaga choʻzadi–yu,

ogʻziga olib kelishga erinadi⁺.

¹⁶Tanbal oʻz nazarida

farosat bilan gapiradigan yetti kishidan ham donoroq.

¹⁷Boshqalarning janjaliga aralashgan

daydi itning qulogʻidan choʻzgandaydir.

¹⁸Telba oʻt, nayza va oʻlim yogʻdiradi.

¹⁹Birovni aldab: “Faqat hazillashgan edim” degan ham shundaydir.

²⁰Oʻtin boʻlmasa, oʻt oʻchib qoladi,

chaqimchi boʻlmasa, janjal toʻxtaydi⁺.

²¹Koʻmir — choʻgʻ uchun, oʻtin — olov uchun,

urishqoq esa janjal chiqarish uchundir.

²²Gʻiybatchining soʻzi shirin ovqat kabidir,

odamning butun aʼzoyi badaniga singib ketadi⁺.

²³Shirin soʻzli niyati yomon odam

kumush suvi yuritilgan* sopol idish kabidir⁺.

²⁴Dushman tilida boshqacha soʻzlaydi,

dilida esa aldashni niyat qiladi.

²⁵U yumshoq soʻzlaganda ishonma,

chunki yuragi qabihlikka toʻla⁺.

²⁶Nafrat yolgʻon bilan yashirilgan boʻlsa ham,

yomonligi el–yurtga oshkor boʻladi.

²⁷Birovga chuqur qaziganning oʻzi unga tushadi,

tosh dumalatganga esa oʻsha tosh qaytadi⁺.

²⁸Yolgʻonchi til oʻzi yaralagan odamni yomon koʻradi,

xushomadgoʻy halokat keltiradi.

27–BOB

27¹Ertangi kun bilan maqtanma,

uning nima olib kelishini bilmaysan–ku!⁺

²Seni oʻzing emas, boshqalar,

oʻz ogʻzing emas, oʻzgalar maqtasin.

³Tosh ham, qum ham ogʻir,

aqlsizning gʻazabi esa ikkovidan ham ogʻirroq⁺.

⁴Jahl — zolim, gʻazab bir toshqindir,

rashk oldida kim bardosh bera oladi?!⁺

⁵Oshkora tanbeh pinhona mehrdan yaxshiroq⁺.

⁶Dushmanning shirin soʻzi emas,

doʻstning kaltaklashi sadoqatni koʻrsatadi⁺.

⁷Toʻq odam asalni ham oyoq osti qiladi,

ochga esa achchiq narsa ham shirin⁺.

⁸Oʻz uyini tashlab ketgan odam

inidan ayrilgan qushga oʻxshaydi.

⁹Xushboʻy moy va muattar atir koʻngilni shod qiladi,

doʻstning samimiy maslahati quvonch keltiradi.

¹⁰Oʻz doʻstingni va otangning doʻstini tashlab ketma,

ogʻir kunda akangnikiga chopma,

yaqin qoʻshni uzoqdagi akadan yaxshiroq⁺.

¹¹Ey oʻgʻlim*, dono boʻl, qalbimni quvontir,

shunda birov meni tanqid qilsa ham,

javob qaytara olaman⁺.

¹²Es–hushli odam xavf–xatarni koʻrib yashirinadi,

sodda* esa toʻxtamasdan boraveradi, shuning uchun qiynaladi⁺.

¹³Begonaga kafillik qilganning* toʻnini yechib ol,

ha, bunday aqlsiz odamdan kiyimini garov qilib ol⁺.

¹⁴Tong–saharlab doʻstiga hamdu sano aytgan odam

unga laʼnat oʻqigan boʻladi.

¹⁵Janjalkash xotin

yomgʻirli kunda toʻxtamay tomayotgan chakkaga oʻxshaydi⁺.

¹⁶Uni boshqarish shamolni boshqarish

yoki oʻng qoʻl bilan moyni ushlash demakdir.

¹⁷Temir temirni oʻtkirlaydi, inson esa doʻstini.

¹⁸Anjirni parvarish qilgan odam

uning mevasidan bahramand boʻladi,

sohibiga yaxshi qaragan izzat–hurmatga ega boʻladi⁺.

¹⁹Suv insonning yuzini aks ettirgani kabi,

yuragi ham uning koʻzgusidir.

²⁰Oʻlim va Halokat* hech toʻymaganiday,

insonning koʻzi ham aslo toʻymaydi⁺.

²¹Kumush, oltin olovda sinaladi,

odam esa maqtovda⁺.

²²Ahmoqni keliga solib don bilan birga yanchsang ham,

ahmoqligi undan ajralmaydi.

²³Qoʻylaringning ahvolini yaxshi bil,

podalaringga yaxshi qara.

²⁴Chunki boylik ham, toj ham abadiy emas⁺.

²⁵Oʻtlar qurib, yangi koʻkatlar oʻsib chiqqanda,

qir–adirdagi oʻt–oʻlanlar yigʻib olinganda,

²⁶qoʻzilar kiyim–kechagingni,

echkilar esa dala bahosini qoplaydi.

²⁷Echkilarning suti koʻp,

senga ham, uy ahlingga ham,

hatto xizmatkorlaringga ham yetarli boʻladi.

28–BOB

28¹Fosiqni hech kim quvmasa ham qochaveradi,

solih esa sherday botir⁺.

²Yurtda isyon boʻlganda boshliq koʻpayadi,

ammo aql–idrokli rahnamo tufayli

yurtda tinchlik barqaror boʻladi⁺.

³Ojizlarni ezadigan kambagʻal

ovqat qoldirmaydigan seldaydir⁺.

⁴Qonunni tan olmaydiganlar fosiqlarni maqtaydi,

qonunga amal qiladiganlar esa ular bilan kurashadi.

⁵Fosiq adolatni tushunmaydi,

Egamizga intilgan esa hamma narsani tushunadi.

⁶Kambagʻal boʻlib toʻgʻri yurish

boy boʻlib egri yurgandan yaxshiroq⁺.

⁷Dono farzand* qonunga rioya qiladi,

yaramasga ulfat boʻlgan esa otasini sharmanda qiladi.

⁸Sudxoʻr va ochkoʻz odam boylik yigʻadi,

ammo boyligi qashshoqqa achinadiganga nasib etadi⁺.

⁹Qonundan yuz oʻgirganning ibodati ham jirkanchlidir⁺.

¹⁰Toʻgʻri odamni yomon yoʻlga boshlagan odam

qazigan chuquriga oʻzi tushadi,

pokdil esa yaxshilik topadi⁺.

¹¹Boy oʻzining nazarida dono,

aqlli kambagʻal esa oʻzini tekshiradi⁺.

¹²Solih martabaga erishganda katta bayram,

fosiq lavozimga kelsa odamlar yashirinadi⁺.

¹³Oʻz gunohlarini yashirgan yutuqqa erishmaydi,

ularni tan olib, voz kechgan marhamat topadi⁺.

¹⁴Doim Xudodan qoʻrqqan* baxtlidir!

Bagʻri tosh odam esa baloga uchraydi.

¹⁵Ojiz xalq ustidagi yovuz hukmdor

irillayotgan sher va hujum qilayotgan ayiqdaydir⁺.

¹⁶Aqlsiz hukmdor nihoyatda zolim boʻladi,

adolatsiz foydadan nafratlanadigan uzoq yashaydi.

¹⁷Agar birov odam oʻldirgan boʻlsa, oʻlguncha qochib yursin,

unga hech kim yordam bermasin⁺.

¹⁸Toʻgʻri yuradigan najot topadi,

egri yoʻldan yuradigan esa yiqiladi⁺.

¹⁹Oʻz yeriga ishlov berganning noni moʻl boʻladi,

orzu–xayollarga berilgan esa qashshoqlikka uchraydi⁺.

²⁰Sodiq kishi koʻp baraka topadi,

boyishga shoshilgan jazosiz qolmaydi⁺.

²¹Tarafkashlik yaxshi emas,

bir toʻgʻram non deb odam vafosizlik qiladi⁺.

²²Xasis odam boylik orqasidan quvib,

boshiga qashshoqlik kelishini bilmaydi⁺.

²³Tanqid qiladigan odam

xushomadgoʻyga qaraganda koʻproq marhamat topadi⁺.

²⁴Ota–onasining mulkini oʻgʻirlab,

“Bu gunoh emas” degan odam buzgʻunchiga sherikdir⁺.

²⁵Ochkoʻz janjal chiqaradi,

Egamizga ishongan esa toʻq yashaydi⁺.

²⁶Oʻzigagina ishongan ahmoqdir,

aql bilan yuradigan esa najot topadi.

²⁷Kambagʻalga bergan odam kam boʻlmaydi,

koʻrib–koʻrmaslikka olgan esa koʻp laʼnatga uchraydi⁺.

²⁸Fosiqlar martabaga erishsa odamlar yashirinadi,

fosiqlar halokatga yoʻliqqanda esa solihlar koʻpayadi⁺.

29–BOB

29¹Tanbeh olsa ham oʻjarligicha qoladigan odam

birdaniga halokatga uchraydi, shifo topmaydi⁺.

²Solihlar koʻpayganda xalq sevinadi,

fosiq hukmron boʻlganda esa figʻon chekadi⁺.

³Donolikni sevgan oʻgʻil otasini sevintiradi,

fohisha bilan aloqada boʻlgan mol–mulkini sovuradi⁺.

⁴Shoh yurtni adolat bilan mustahkamlaydi,

sovgʻani sevadigan esa xarob qiladi.

⁵Doʻstiga xushomad qilgan odam

oʻz* oyoqlariga tuzoq qoʻyganday boʻladi⁺.

⁶Fosiqning gunohi qopqon,

solih esa qoʻshiq aytib quvonadi⁺.

⁷Solih ojizning haq–huquqini biladi,

fosiqda esa bunday tushuncha ham yoʻq⁺.

⁸Mazax qiluvchilar shaharda toʻpolon qiladi,

donolar esa gʻazabni tinchlantiradi⁺.

⁹Dono ahmoqni sudlashgani mahkamaga olib borsa,

ahmoq janjal qiladi, haqoratlaydi.

Dono esa halovatga erishmaydi.

¹⁰Qonxoʻr odam pokdil insondan nafratlanadi,

toʻgʻrining jonini olmoqchi boʻladi*⁺.

¹¹Nodon bor jahlini toʻkib soladi,

dono esa ichida saqlaydi⁺.

¹²Hukmdor yolgʻonga quloq solsa,

barcha xizmatkorlari fosiq boʻladi.

¹³Zolim bilan ojizning bir oʻxshashligi bor:

ikkoviga ham Egamiz koʻz nuri bergan⁺.

¹⁴Shoh kambagʻalni adolat bilan hukm qilsa,

uning taxti abadiy mustahkam turadi⁺.

¹⁵Qamchi va nasihat aql kiritadi,

oʻz holiga tashlab qoʻyilgan bola esa

onasiga uyat keltiradi⁺.

¹⁶Fosiq koʻpayganda gunoh ham koʻpayadi,

solih esa fosiqning halokatini koʻradi⁺.

¹⁷Farzandingga* tarbiya ber:

u senga orom keltiradi,

qalbingni shodlikka toʻldiradi⁺.

¹⁸Vahiy boʻlmasa el–yurt yoʻldan ozadi,

Xudoning qonuniga amal qilgan baxtlidir!⁺

¹⁹Qul faqat soʻz bilan tarbiyalanmaydi,

soʻzni tushunsa ham amal qilmaydi.

²⁰Oʻylamay gapiradiganni koʻrganmisan?!

Undan koʻra, nodondan umid koʻproq⁺.

²¹Qulni yoshligidan erkalatib oʻstirsa,

oqibatda xoʻjayiniga qaygʻu boʻladi*.

²²Serjahl odam janjal chiqaradi,

serzarda koʻp gunoh qiladi⁺.

²³Odamning magʻrurligi uni past qiladi,

kamtarin esa izzat–hurmat topadi⁺.

²⁴Oʻgʻriga sherik boʻlgan oʻz jonini yomon koʻradi,

u tanbeh eshitsa ham churq etmaydi⁺.

²⁵Odamdan qoʻrqish tuzoqqa ilintiradi,

Egamizga umid bogʻlagan esa

xavf–xatardan xoli boʻladi⁺.

²⁶Hukmdor marhamatini qidirgan koʻp,

lekin insonni hukm qiladigan Egamizdir⁺.

²⁷Fosiq solihga jirkanch,

toʻgʻri yuradigan esa fosiqqa jirkanchdir.

30–BOB

Agʻurning soʻzlari

(30:1-33)

30¹Yoxining oʻgʻli Agʻurning Ixtiyolga bergan, Itel va Uxalga aytgan soʻzlari*:

²“Rostdan ham odamlar orasida eng aqlsizi ekanman,

insonning aql–idroki menda yoʻq.

³Na donolikni oʻrganibman,

na Muqaddas Xudoni bilibman.

⁴Kim osmonga koʻtarilgan, osmondan tushgan?

Shamolni hovuchlariga yiqqan kim?

Kim suvni oʻz kiyimiga oʻragan?

Yerning barcha chegaralarini oʻrnatgan kim?

Uning ismi nima?

Oʻgʻlining ismi–chi?

Bilasan–ku!⁺

⁵Xudoning har bir soʻzi haqiqatdir,

Oʻzi esa Unga umid bogʻlaganning qalqoni⁺.

⁶Uning soʻzlariga qoʻshma,

U jazolasa, yolgʻoning fosh etilsa nima qilasan⁺?

⁷Sendan ikki narsani soʻrayman,

oʻlmasimdan oldin qilgin.

⁸Soxtalik va yolgʻonni mendan uzoqlashtir,

menga qashshoqlik ham, boylik ham emas,

faqat nasibamni bergin⁺.

⁹Qornim toʻyganda: «Egam kim oʻzi?» deb aytmayin,

kambagʻallikdan oʻgʻrilik qilib, Uni badnom qilmayin⁺.

¹⁰Qul seni laʼnatlamasligi uchun uni egasiga yomonlama,

boʻlmasa jazolanasan⁺.

¹¹Shunday nasl borki, otasiga laʼnat oʻqiydi,

onasini duo qilmaydi⁺.

¹²Shunday nasl borki, oʻzining nazarida pok,

lekin iflosligidan tozalanmagan⁺.

¹³Shunday nasl bor, koʻzlari qanchalik takabbur,

qarashlari ham magʻrur⁺.

¹⁴Shunday nasl borki, tishlari — qilich,

qoziq tishlari esa pichoq,

yer yuzidan kambagʻalni,

odamlar orasidan muhtojni yoʻqotadi⁺.

¹⁵Zulukning ikki qizi bor:

«Ber, ber!» — deb aytadi.

Hech qachon qoniqmaydigan uch narsa,

yetarli, demaydigan toʻrt narsa bor.

¹⁶Doʻzax*, bepusht bachadon,

suvsiragan tuproq hamda olov, yetarli, demaydi.

¹⁷Otani mazaxlaydiganning,

onaga boʻysunishni rad etadiganning koʻzlarini

quzgʻunlar choʻqiydi,

kalxat bolalari yeydi⁺.

¹⁸Meni hayron qoldiradigan uch narsa bor,

toʻrt narsa borki, aqlimga sigʻmaydi:⁺

¹⁹havodagi burgutning yoʻli,

tosh ustidagi ilonning yoʻli,

dengiz oʻrtasidagi kemaning yoʻli hamda

qizga yuradigan erkaklarning yoʻli.

²⁰Zinokor ayolning yoʻli ham shundaydir:

u yeb boʻlgach, ogʻzini artib:

«Hech bir egrilik qilmadim–ku!» deydi.

²¹Yer uch narsadan larzaga keladi,

toʻrt narsani koʻtara olmaydi:

²²qul shohlik qilganda,

ahmoq toʻyganda,⁺

²³shallaqi ayol erga tekkanda,

choʻri bekasining oʻrnini olganda.

²⁴Yer yuzida toʻrtta kichkina narsa bor,

lekin oʻta dono:

²⁵chumolilar zaif,

lekin yeguligini yozda tayyorlaydi⁺.

²⁶Boʻrsiq kamquvvat,

lekin inini qoyaga quradi.

²⁷Chigirtkalarning* sardori yoʻq,

lekin barchasi hamjihat yurish qiladi⁺.

²⁸Oʻrgimchakni* qoʻl bilan ushlasa boʻladi,

lekin saroyda ham yuradi.

²⁹Yurishi salobatli uch narsa,

qadami ulugʻvor toʻrt narsa bor:

³⁰sher hayvonlar ichida eng kuchlisi,

hech nimadan qochmaydi.

³¹Maqtanib yuradigan xoʻroz*,

serka va gʻolib shoh*.

³²Agar ahmoqlik qilib oʻzingni maqtagan boʻlsang,

birovga yomonlik qilaman, deb aytgan boʻlsang,

ovozingni oʻchir, ogʻzingni yop!⁺

³³Chunki kuv* pishsa yogʻ chiqadi,

burunga ursa qonaydi,

jahlni qoʻzgʻatsa janjal chiqadi.”

31–BOB

Shohga maslahat

(31:1-9)

31¹Shoh Lemulning soʻzlari. Bu soʻzlarni unga onasi oʻrgatgan:

²“Oʻgʻlim, nima desam ekan?

Nima deyin, ey jigarbandim?

Xudodan tilab olgan oʻgʻlim, senga ne aytay?

³Quvvatingni xotinlarga berma,

shohni buzadiganlarga hayotingni sarf qilma⁺.

⁴Ey Lemul, shohlar uchun emas sharob,

may amaldorlar uchun emas!⁺

⁵Ular ichib qonunni unutadi,

ezilgan xalqni hukm etishda egrilik qiladi.

⁶Mayni halok boʻlayotganga,

sharobni qaygʻu chekkanga bergin⁺.

⁷Ular ichib kambagʻalligini unutsin,

falokatlarini eslamasin.

⁸Ogʻzingni gung uchun ochgin,

boshiga kulfat tushganlarning tarafini olgin⁺.

⁹Gapir, adolat bilan hukm qil,

bechora va kambagʻallarni himoya qil.”⁺

Farosatli xotin

(31:10-31)

¹⁰* Farosatli xotinni kim topa oladi?

Uning bahosi gavhardan ham baland⁺.

¹¹Eri unga yurakdan ishonadi,

hech narsaga muhtoj boʻlmaydi.

¹²U eriga yomonlik emas,

bir umr yaxshilik qiladi.

¹³Jun va surp topadi,

xursand boʻlib oʻz qoʻli bilan ishlaydi.

¹⁴Savdo kemalari kabi uzoqdan nonini keltiradi.

¹⁵Qorongʻida oʻrnidan turib,

uy ahlini ovqatlantiradi,

xizmatkorlariga topshiriq* beradi⁺.

¹⁶Niyat qilib, dala sotib oladi,

oʻz qoʻli bilan uzumzor yaratadi.

¹⁷Belini mahkam bogʻlab,

qoʻllariga quvvat beradi.

¹⁸Qilgan ishining rohatini koʻradi,

tunlari ham chirogʻi oʻchmaydi.

¹⁹Qoʻlini charxga qoʻyadi,

barmoqlari ip yigiradi.

²⁰Kambagʻallarga qoʻlini uzatadi,

muhtojlarga rahm qiladi⁺.

²¹Uy ahli uchun qish–qirovdan qoʻrqmaydi,

chunki ular hammasi qalin kiyintirilgan.

²²Oʻzi uchun soʻzana tikadi,

libosi kimxob va shoyidandir.

²³Eri yurt oqsoqollari orasida oʻtiradi,

shahar darvozasida* tanilgan.

²⁴Yana shoyidan kiyim tikib sotadi,

savdogarlarga belbogʻ yetkazib beradi.

²⁵Libosi — quvvat, sharaf,

u kelajakka qarab quvonadi.

²⁶Donolik bilan soʻzlaydi,

mehr bilan nasihat qiladi.

²⁷Uy ahliga yaxshi qaraydi,

dangasalik qilmaydi.

²⁸Bolalari turib uni duo qiladi,

eri ham maqtaydi:

²⁹“Farosatli ayollar koʻp,

ammo sen hammasidan aʼlosan.”

³⁰Joziba aldamchi, chiroy esa oʻtkinchidir,

ammo Egamizdan qoʻrqadigan ayol* koʻkka koʻtariladi.

³¹Mehnatining mevasini koʻrsin,

ishlari darvozalarda uni sharaflasin⁺.

1:1 Sulaymon — 3 Shohlar 4:32 ga koʻra, Sulaymon 3000 matal yozgan.

1:4 soddalar — Sulaymonning hikmatlari kitobida soddalar deb tarjima qilingan ibroniycha soʻz odatda har qanday yaxshi–yomon gapga ishonib ketaveradigan odamlarga nisbatan ishlatilgan.

1:7 Egamizdan qoʻrqish — Sulaymonning hikmatlari kitobida bu ibora Egamizni sevish va Unga ishonish maʼnosini bildiradi. Xudodan qoʻrqadigan odam Unga sajda qiladi, ishonadi, Uning amrlariga itoat etadi.

1:7 boshidir — yaʼni negizidir yoki asosidir yoxud oʻta ahamiyatli va muhim qismidir.

1:7 nodon — Sulaymonning hikmatlari kitobida, shuningdek, Eski Ahdda, nodon yoki ahmoq deb tarjima qilingan ibroniycha soʻzlar axloqsiz odamlarni bildiradi. Bunday odamlar Xudoni sevmaydilar va Unga ishonmaydilar. Ularda solih yashashga undaydigan donolik yoʻq, shuning uchun ular halokatu oʻlimga yetaklaydigan qarorlar chiqaradi (shu bobning 20-33–oyatlariga qarang).

1:8 Oʻgʻlim — bu, muallif oʻz oʻgʻliga murojaat qilyapti, degani emas. Odatda donishmand muallim oʻz talabasiga shunday murojaat qilardi.

1:12 doʻzax — ibroniycha matnda Sheoʻl, boshqa joylarda oʻliklar diyori deb tarjima qilingan. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

1:20 Donolik — “Sulaymonning hikmatlari” kitobida “donolik” baʼzan ayol obrazida gavdalantirilgan. Donolik ahmoqlikka zid qoʻyilgan, baʼzan ahmoqlik ham ayol sifatida gavdalantirilgan (9:13 ga qarang). 3:19, 8:22-31 oyatlarda yozilishi boʻyicha Xudo dunyoni donolik bilan yaratgan.

1:21 …shahar darvozalarida… — qadimgi paytlarda odamlar savdo–sotiq, ijtimoiy va huquqiy masalalarni hal qilish uchun shahar darvozasi oldida yigʻilishardi.

2:1 Oʻgʻlim — 1:8 izohiga qarang.

2:5 Egamizdan qoʻrqish — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

2:18 oʻlim — Sheoʻl, yaʼni oʻliklar diyori nazarda tutilgan. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

3:1 Oʻgʻlim — 1:8 izohiga qarang.

3:6 …U yoʻllaringni toʻgʻrilaydi — yoki …U soʻqmoqlaringni idora qiladi.

3:7 …Egamizdan qoʻrq — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

3:12 farzand — ibroniycha matnda oʻgʻil.

3:12 Ota…jazolaydi — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada Egamiz sevganiga tanbeh beradi, suygan oʻgʻlini jazolaydi.

4:7 …bor–yoʻgʻingni berib boʻlsa ham, idrok ol — yoki …yana nima olsang olaver, ammo bilim ol.

4:10 Oʻgʻlim — 1:8 izohiga qarang.

4:26 Toʻgʻri yoʻlni tanlab yur… — yoki Yuradigan yoʻllaringga eʼtibor ber….

5:1 Oʻgʻlim — 1:8 izohiga qarang.

5:5 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

5:7 Oʻgʻlim — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Oʻgʻillarim.

5:15 …Oʻz sardobangdagi, oʻz qudugʻingdagi suvni… — qadimgi Isroilda suv juda tanqis boʻlib, quduqlar ehtiyot qilib qoʻriqlanardi. Shuning uchun har kim faqatgina oʻz qudugʻidan suv ichishi kerak edi. Xuddi shu singari har qanday erkak faqat oʻz xotini bilangina jinsiy aloqa qilishi kerak.

6:1 Oʻgʻlim — 1:8 izohiga qarang.

6:1 …oʻzgaga kafillik qilib, begona bilan ahdlashgan boʻlsang… — muallif 1-5–oyatlarda birortasining qarzini toʻlash uchun shoshma–shosharlik bilan berilgan vaʼdaning oqibatlari haqida ogohlantiradi (yana 17:18, 20:16, 22:26-27, 27:13 ga qarang).

7:1 Oʻgʻlim — 1:8 izohiga qarang.

7:7 sodda — 1:4 izohiga qarang.

7:14 …qurbonlik keltirdim, vaʼdalarimni bajardim — vaʼdani bajarish maqsadida keltirilgan tinchlik qurbonligiga ishora. Tinchlik qurbonligining goʻshtini nazr qiluvchi tanovul qilgan. Ayol yosh yigitga: “Uyimga kel, qurbonlik goʻshtini men bilan birga baham koʻr”, deb shama qilyapti.

7:17 mirra — maʼlum bir daraxtlarning qotgan yelimidan tayyorlangan xushboʻy modda.

7:22 …tuzoqqa oyoq qoʻyayotgan kiyikday… — qadimiy suryoniycha va yunoncha tarjimalardan. Oyatning bu qismidagi ibroniycha matnning maʼnosi bahsli.

7:27 oʻliklar diyori — 5:5 izohiga qarang.

8:1 Donolik — 1:20 izohiga qarang.

8:3 …shahar darvozalarida… — 1:21 izohiga qarang.

8:5 Soddalar — 1:4 izohiga qarang.

8:12 Donolik — 1:20 izohiga qarang.

8:13 Egamizdan qoʻrqish — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

8:29 …yerga asos solganda… — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengizning eng tubidagi poydevorga tayanardi.

9:1 Donolik — 1:20 izohiga qarang.

9:4 sodda — 1:4 izohiga qarang.

9:10 Egamizdan qoʻrqish — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

9:10 …boshidir — 1:7 ning ikkinchi izohiga qarang.

9:18 oʻliklar diyori — 5:5 izohiga qarang.

10:1 …farzand…farzand… — ibroniycha matnda …oʻgʻil…oʻgʻil….

10:22 …Egamiz boylikka gʻam–tashvish qoʻshmaydi — yoki …ming uringaning bilan Egamiz marhamat qilganidan ortigʻini ololmaysan.

10:27 Egamizdan qoʻrqish — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

12:26 Solih oʻzgalarga yoʻl koʻrsatadi… — yoki Solih odam doʻstlik munosabatlarida ehtiyotkordir… yoxud Xudo solih odamni ziyon–zahmatdan asraydi….

12:27 …gʻayratli esa qimmatbaho boylikka ega boʻladi — yoki …gʻayratli esa oʻz mulkini yuqori baholaydi.

13:1 farzand — ibroniycha matnda oʻgʻil.

13:15 …xoinning yoʻli esa mashaqqatlidir — yoki …xoinning yoʻli davom etmas.

14:2 …Egamizdan qoʻrqadi… — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

14:9 Ahmoq odam ayb qurbonligi ustidan kuladi… — ayb qurbonligi — gunoh qurbonligining maxsus turi. Biror odam boshqasini aldaganda, oʻgʻrilik qilganda yoki boshqa birovga zarar yetkazganda shu qurbonlikni keltirgan. Ahmoq odam gunoh va aybga beparvo boʻladi, ammo solih odam bunga eʼtiborsiz boʻlmagani uchun, Xudoning marhamatidan bahra oladi.

14:15 Sodda — 1:4 izohiga qarang.

14:16 beparvo — yoki takabbur.

14:33 …nodonlar orasida ham oʻzini bildiradi — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalarda ammo ahmoqlar yuragida donolik yoʻq.

15:11 Oʻlim — ibroniycha matnda Sheoʻl, boshqa joylarda oʻliklar diyori deb tarjima qilingan (shu bobning 24–oyatiga qarang). Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

15:11 Halokat — ibroniycha matnda Abaddoʻn. Bu soʻz Sheoʻlni, yaʼni oʻliklar diyorini bildiradi.

15:16 …Egamizdan qoʻrqib… — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

15:20 farzand — ibroniycha matnda oʻgʻil.

16:6 Egamizdan qoʻrqish — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

16:12 Shohning yomonlik qilishi qabihlikdir… — yoki Shoh yomonlik qilishdan nafratlanadi….

16:33 Qurʼa tashlanadi… — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

17:18 Qoʻl tashlab…aqlsizdir — 6:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

17:19 oʻziga bino qoʻygan — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi oʻz darvozasini baland qilib quradigan odam.

17:25 farzand — ibroniycha matnda oʻgʻil.

18:18 Qurʼa — 16:33 izohiga qarang.

19:18 farzand — ibroniycha matnda oʻgʻil.

19:23 Egamizdan qoʻrqish — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

19:25 sodda — 1:4 izohiga qarang.

19:27 oʻgʻlim — 1:8 izohiga qarang.

20:4 kuzda — qadimgi Isroilda ekish mavsumi kuzda boshlanar edi.

20:16 Begonaga kafillik qilganning… — 6:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

21:11 sodda — 1:4 izohiga qarang.

22:3 sodda — 1:4 izohiga qarang.

22:4 Egamizdan qoʻrqish — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

22:26 …oʻzganing qarziga kafillik berma — 6:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

22:28 Ota–bobolaring qoʻygan qadimiy chegaralarni buzma — qadimgi Isroilda birortasi oʻz yerini ajratib olish uchun toshlardan chegara qilib qoʻyardi. Agar kimdir bu toshlarni joyidan siljitsa, qoʻshnisining ota–bobosidan qolgan yerni u oʻgʻirlayotgan hisoblanardi va bu ogʻir jinoyat edi (Qonunlar 19:14, 27:17 ga qarang).

23:7 Chunki…hisoblaydi… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Chunki u oʻz koʻnglida qanday hisob–kitob qilsa, oʻzi ham shundaydir…. Oyatning bu qismidagi ibroniycha matnning maʼnosi bahsli.

23:10 Qadimiy chegaralarni buzma… — 22:28 izohiga qarang.

23:14 doʻzax — 1:12 izohiga qarang.

23:15 Oʻgʻlim — 1:8 izohiga qarang.

23:17 …Egamizdan qoʻrqib… — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

23:24 farzand — ibroniycha matnda oʻgʻil.

24:5 Dono sipohlar kuchli sipohlardan… — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Dono odam kuchlidir… yoki Dono sipoh kuchlidir….

24:13 Oʻgʻlim — 1:8 izohiga qarang.

24:21 …ularga qarshi bosh koʻtarma — yoki …isyonchilar bilan doʻst boʻlma yoxud …ularga qarshi isyon koʻtaradiganlar bilan doʻst boʻlma.

25:1 Yahudo shohi Hizqiyo — shoh Hizqiyo miloddan oldingi 716-687 yillarda Yahudoda, yaʼni janubiy shohlikda hukmronlik qilgan. Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni Ossuriya bosib olgandan keyin Yahudoda hukmronlik qilgan birinchi shoh Hizqiyo edi. U hukmronlik qilgan paytda Yahudoda katta ruhiy uygʻonish boʻlgan edi.

25:2 Ishlarni sirli qilish — Xudoning shuhrati… — inson Xudoning ishlarini tasavvuriga sigʻdira olmaydi. Darhaqiqat, inson zoti hamma yaratilgan narsalar ustidan Xudoning hukmronligini va nazoratini anglab yetishga ojizdir. Bu — Xudoning buyukligini va ulugʻvorligini koʻrsatadi. Yaxshi shoh esa barcha ishlarni tekshirib, ularni qoʻl ostidagilarga va xalqiga maʼlum qiladi. Bunday shoh Xudoning xizmatkori sifatida dono va adolatli hukmdor boʻlish uchun, Xudoning xohish–irodasini bilishga harakat qiladi.

26:23 kumush suvi yuritilgan — yoki tozalanmagan kumush yuritilgan yoxud sirlangan.

27:11 oʻgʻlim — 1:8 izohiga qarang.

27:12 sodda — 1:4 izohiga qarang.

27:13 Begonaga kafillik qilganning… — 6:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

27:20 Oʻlim va Halokat — ibroniycha matnda Sheoʻl va Abaddoʻn. 15:11 ning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

28:7 farzand — ibroniycha matnda oʻgʻil.

28:14 …Xudodan qoʻrqqan… — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

29:5 oʻz — yoki uning.

29:10 …toʻgʻrining jonini olmoqchi boʻladi — yoki …ammo toʻgʻri odam uning jonini qutqarishni istaydi.

29:17 Farzand — ibroniycha matnda Oʻgʻil.

29:21 …oqibatda xoʻjayiniga qaygʻu boʻladi — yoki …oxirida u oʻgʻil boʻlishni xohlab qoladi.

30:1 Yoxining oʻgʻli Agʻurning…aytgan soʻzlari… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada Yoxining oʻgʻli Agʻurning soʻzlari: “Toliqqanman, ey Xudoyim, toliqqanman, bemajolman…. Ibroniy qoʻlyozmalarida unlilar ishlatilmagani bois, bu oyatdagi gapning undoshlari bilan qaysi unlilar oʻqilgani va soʻzlar boʻgʻinlarga qanday boʻlingani aniq emas edi. Shu sababdan yunoncha tarjima ibroniychadan farq qiladi.

30:16 Doʻzax — 1:12 izohiga qarang.

30:27 chigirtkalar — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

30:28 Oʻrgimchak — yoki kaltakesak.

30:31 Maqtanib yuradigan xoʻroz… — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matndagi gapning maʼnosi bahsli.

30:31 gʻolib shoh — yoki oʻz xalqini boshlab borayotgan shoh yoxud oʻz lashkarini boshlab boradigan shoh.

30:33 kuv — sutni chayqatib yogʻini olish uchun ishlatiladigan uzun yogʻoch idish va yoʻgʻon sop.

31:10 10-31–oyatlar ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Bu sheʼrning har bir oyatidagi birinchi soʻz ibroniy alifbesi tartibi boʻyicha boshlanadi.

31:15 topshiriq — yoki taom ulushi.

31:23 …shahar darvozasida… — 1:21 izohiga qarang.

31:30 Egamizdan qoʻrqadigan ayol — 1:7 ning birinchi izohiga qarang.

+ 1:1 3Sh 4:31, Hik 10:1, Hik 25:1, Voiz 12:9

+ 1:3 Hik 2:9

+ 1:4 Hik 8:5

+ 1:7 Ayub 28:28, Zab 110:10, Hik 8:13, Hik 9:10, Hik 16:6

+ 1:8 Hik 6:20

+ 1:9 Hik 4:9

+ 1:10 Qnlr 13:8, Hik 16:29

+ 1:11 Zab 9:30, Zab 63:5, Yerm 5:26

+ 1:12 Sah 16:32-33, Zab 123:3, Zab 27:1

+ 1:15 Zab 1:1, Hik 4:14, Hik 24:1

+ 1:16 Hik 6:18, Isha 59:7, Rim 3:15

+ 1:19 Hik 15:27

+ 1:20 Hik 8:1, Hik 9:3

+ 1:22 Hik 8:5, Zab 1:1, Hik 21:24

+ 1:24 Isha 65:12, Isha 66:4, Yerm 7:13

+ 1:25 Zab 106:11

+ 1:26 Zab 2:4

+ 1:28 1Sh 8:18, Ayub 27:8-9, Isha 1:15, Yerm 11:11, Hiz 8:18, Mixo 3:4

+ 1:31 Yerm 6:19

+ 2:1 Hik 1:8

+ 2:4 Hik 3:14

+ 2:5 Hik 1:7

+ 2:6 3Sh 3:9-12, Yoqb 1:5

+ 2:7 Hik 30:5

+ 2:8 1Sh 2:9, Zab 90:11

+ 2:9 Hik 1:3

+ 2:14 Hik 10:23, Hik 15:21, Yerm 11:15

+ 2:15 Zab 124:5, Hik 14:2

+ 2:16 Hik 6:24, Hik 7:5, Hik 23:27

+ 2:18 Hik 5:5, Hik 7:27

+ 2:21 Zab 36:11, Mat 5:5

+ 2:22 Hik 10:30

+ 3:1 Hik 1:8

+ 3:2 Hik 3:16, Hik 4:10, Hik 9:11, Hik 10:27

+ 3:3 Hik 6:21, Hik 7:3

+ 3:5 Zab 36:5

+ 3:6 Hik 11:5

+ 3:7 Hik 12:15, Yerm 9:23, Ayub 28:28

+ 3:9 Chq 23:19, Chq 34:26, Qnlr 26:2

+ 3:10 Qnlr 28:8, Mal 3:10

+ 3:11 Zab 93:12, Ayub 5:17

+ 3:12 Qnlr 8:5, 1Kor 11:32, Ibr 12:6, Vah 3:19

+ 3:14 Ayub 28:15, Hik 8:19, Hik 16:16

+ 3:15 Ayub 28:18, Hik 8:11

+ 3:16 Hik 3:2, Hik 4:10, Hik 9:11, Hik 10:27, Hik 8:18, Hik 22:4

+ 3:18 Ibt 2:9, Ibt 3:22, Hik 11:30, Hik 13:12, Hik 15:4

+ 3:19 Zab 103:24, Hik 8:27, Yerm 10:12, Zab 135:5

+ 3:20 Ibt 7:11, Ayub 36:27

+ 3:23 Hik 10:9, Zab 90:12, Hik 4:12

+ 3:24 Ayub 11:19

+ 3:25 Zab 90:5

+ 3:27 Gal 6:10

+ 3:28 Lev 19:13, Qnlr 24:14-15

+ 3:31 Zab 36:1, Hik 23:17, Hik 24:1, Hik 24:19

+ 3:33 Zkr 5:4, Mal 2:2, Ayub 8:6, Hik 14:11

+ 3:34 Zab 1:1, Yoqb 4:6, 1Btr 5:5

+ 4:1 Hik 1:8

+ 4:4 1Sol 28:9, Lev 18:5, Isha 55:3

+ 4:8 1Sh 2:30

+ 4:9 Hik 1:9

+ 4:10 Hik 3:2, Hik 3:16, Hik 9:11, Hik 10:27

+ 4:12 Hik 3:23

+ 4:13 Hik 3:18

+ 4:14 Zab 1:1, Hik 1:15

+ 4:16 Zab 35:5, Mixo 2:1

+ 4:18 Ayub 11:17, Ayub 22:28, Zab 96:11, Isha 60:3, Dnr 12:3, Mat 13:43

+ 4:19 1Sh 2:9, Yerm 23:12, Yuhn 12:35

+ 4:22 Hik 14:30

+ 4:24 Hik 6:12

+ 4:26 Ibr 12:13

+ 4:27 Qnlr 5:32, Qnlr 28:14

+ 5:1 Hik 4:20

+ 5:2 Mal 2:7

+ 5:3 Hik 2:16, Zab 54:22

+ 5:4 Voiz 7:26

+ 5:5 Hik 2:18, Hik 7:27

+ 5:15 Qshq 4:15

+ 5:18 Qnlr 24:5

+ 5:21 2Sol 16:9, Zab 138:3, Zab 118:168, Yerm 16:17, Yerm 32:19

+ 6:1 Ayub 17:3

+ 6:5 Zab 90:3

+ 6:6 Hik 10:26, Hik 18:9

+ 6:8 Hik 30:25

+ 6:9 Hik 19:15

+ 6:11 Hik 13:4, Hik 24:33-34, Voiz 4:5

+ 6:12 Hik 16:27

+ 6:13 Hik 10:19

+ 6:15 Isha 30:13

+ 6:16 Ayub 5:19, Hik 30:18

+ 6:17 Zab 100:5, Hik 16:5, Hik 21:4, Hik 12:22, Hik 17:7, Zab 119:2, Qnlr 19:10

+ 6:18 Ibt 6:5, Hik 15:26, Hik 1:16, Isha 59:7, Rim 3:15

+ 6:19 Chq 20:16, Zab 26:12

+ 6:20 Hik 1:8

+ 6:21 Hik 3:3

+ 6:23 Zab 118:105, Hik 10:17

+ 6:24 Hik 2:16

+ 6:25 Mat 5:28

+ 6:31 Chq 22:4

+ 6:32 Chq 20:14

+ 6:34 Hik 27:4, Qshq 8:6

+ 7:1 Hik 2:1

+ 7:2 Lev 18:5, Hik 4:4

+ 7:3 Hik 3:3

+ 7:5 Hik 2:16

+ 7:7 Hik 1:4

+ 7:9 Ayub 24:15

+ 7:10 Ibt 38:14-15

+ 7:12 Hik 23:28

+ 7:17 Zab 44:9

+ 7:21 Hik 5:3, Hik 6:24

+ 7:22 Voiz 9:12

+ 7:27 Hik 2:18, Hik 5:5

+ 8:1 Hik 1:20-21, Hik 9:3

+ 8:5 Hik 1:4, Hik 1:22

+ 8:10 Zab 18:11, Zab 118:127, Hik 3:14

+ 8:11 Hik 3:15

+ 8:13 Hik 1:7, Hik 9:10, Hik 16:6, Zab 96:10, Hik 4:24, Hik 6:17

+ 8:14 Voiz 7:19

+ 8:17 Zab 90:14, Yuhn 14:21, Mat 7:8

+ 8:18 Hik 3:16, Hik 22:4

+ 8:19 Hik 3:14, Hik 16:16

+ 8:22 Ayub 28:27, Vah 3:14

+ 8:25 Ayub 15:7, Zab 89:3

+ 8:27 Hik 3:19

+ 8:28 Ibt 1:6

+ 8:29 Ibt 1:9, Ibt 1:10, Ayub 26:10, 1Sh 2:8, Zab 23:2, Zab 101:26, Zab 103:5

+ 8:32 Zab 118:1, Zab 127:1

+ 8:35 Hik 3:18, Hik 4:22, Hik 18:22

+ 9:2 Qshq 8:2

+ 9:3 Hik 1:20, Hik 8:1

+ 9:5 Yuhn 7:37

+ 9:8 Zab 140:5

+ 9:9 Mat 13:12, Mark 4:25

+ 9:10 Ayub 28:28, Zab 110:10, Hik 1:7

+ 9:11 Hik 3:2, Hik 3:16, Hik 4:10, Hik 10:27

+ 9:13 Hik 7:11

+ 9:17 Hik 5:15, Hik 20:17

+ 10:1 Hik 1:1, Hik 25:1, Hik 15:20, Hik 29:3, Hik 17:21, Hik 17:25

+ 10:2 Hik 11:4, Hik 11:6

+ 10:3 Ayub 4:7, Zab 33:10-11, Zab 36:25, Hik 13:25

+ 10:4 Hik 21:5

+ 10:7 Ayub 18:17, Zab 33:17

+ 10:9 Zab 22:4, Hik 3:23, Hik 28:18

+ 10:10 Hik 6:13

+ 10:11 Zab 35:10, Hik 13:14, Hik 14:27, Hik 16:22

+ 10:12 Yoqb 5:20, 1Btr 4:8

+ 10:13 Hik 19:29, Hik 26:3

+ 10:14 Hik 18:7

+ 10:15 Hik 18:11

+ 10:16 Hik 11:19

+ 10:17 Hik 6:23

+ 10:19 Mat 12:36, Hik 17:27, Voiz 5:2

+ 10:21 Xsha 4:6

+ 10:23 Hik 2:14, Yerm 11:15

+ 10:24 Ayub 3:25, Isha 66:4, Zab 144:19

+ 10:25 Ayub 21:19, Mat 7:27, Hik 12:3

+ 10:26 Hik 6:6

+ 10:27 Hik 3:2, Hik 3:16, Hik 4:10, Hik 9:11, Zab 54:24

+ 10:28 Ayub 8:13, Hik 11:7

+ 10:30 Hik 2:21-22

+ 10:31 Zab 36:30, Hik 15:28

+ 11:1 Lev 19:36, Qnlr 25:13, Hik 16:11, Hik 20:10, Hik 20:23, Hiz 45:10

+ 11:2 Hik 16:18, Hik 18:12, Hik 29:23

+ 11:3 Hik 13:6

+ 11:4 Ayub 36:19, Hiz 7:19, Zfn 1:18, Hik 10:2

+ 11:5 Hik 3:6, Est 7:9, Zab 7:16, Dnr 6:24

+ 11:6 Hik 13:6

+ 11:7 Ayub 8:13, Hik 10:28

+ 11:8 Hik 21:18

+ 11:10 Est 8:15, Hik 29:2

+ 11:11 Hik 29:8

+ 11:13 Hik 20:19

+ 11:14 Hik 15:22, Hik 20:18, Hik 24:6

+ 11:18 Xsha 10:12, Gal 6:8

+ 11:19 Hik 10:16

+ 11:20 Zab 118:1

+ 11:21 Hik 16:5, Zab 111:2

+ 11:24 Hik 13:7, 2Kor 9:6

+ 11:25 Zab 111:9

+ 11:26 Ibt 42:6

+ 11:27 Est 7:9, Zab 7:16, Hik 26:27, Dnr 6:24

+ 11:28 Zab 48:7, Zab 91:13

+ 11:30 Ibt 2:9, Ibt 3:22, Hik 3:18, Hik 13:12, Hik 15:4

+ 11:31 1Btr 4:18

+ 12:1 Hik 15:10

+ 12:3 Hik 10:25

+ 12:4 Rut 3:11, Hik 18:22, Hik 31:10, Hik 14:30

+ 12:5 Mat 12:35

+ 12:6 Zab 9:30, Zab 63:5, Yerm 5:26, Hik 14:3

+ 12:10 Qnlr 25:4

+ 12:11 Hik 28:19

+ 12:13 Zab 58:13, Hik 18:7, Hik 21:23

+ 12:14 Hik 13:2, Hik 18:20, Isha 3:10, Yerm 22:15

+ 12:15 Hik 3:7

+ 12:16 Hik 29:11

+ 12:17 Hik 14:5

+ 12:18 Zab 56:5, Hik 4:22

+ 12:19 Hik 19:9

+ 12:21 Zab 90:10

+ 12:22 Hik 6:17

+ 12:23 Hik 13:16

+ 13:1 Hik 1:22, Zab 1:1

+ 13:2 Hik 12:14, Hik 18:20

+ 13:3 Hik 12:13, Hik 21:23

+ 13:4 Hik 6:9-11, Hik 21:25

+ 13:6 Hik 11:6, Hik 11:3, Hik 19:3

+ 13:7 Hik 11:24

+ 13:9 Ayub 18:5-6, Ayub 21:17

+ 13:10 Hik 28:25

+ 13:12 Ibt 2:9, Ibt 3:22, Hik 3:18, Hik 11:30, Hik 15:4

+ 13:14 Zab 35:10, Hik 10:11

+ 13:16 Voiz 10:3

+ 13:17 Hik 25:13

+ 13:18 Hik 15:31-32, Voiz 7:5

+ 13:22 Ayub 27:16, Hik 28:8

+ 13:24 Hik 19:18, Hik 22:15, Hik 23:13, Hik 29:17

+ 13:25 Hik 10:3

+ 14:2 Hik 2:15

+ 14:3 Hik 12:6

+ 14:5 Chq 23:1, Hik 12:17

+ 14:6 Hik 15:14

+ 14:11 Hik 3:33

+ 14:12 Hik 16:25

+ 14:13 Voiz 2:2, Luqo 6:25

+ 14:19 Ibt 42:6, 1Sh 2:36

+ 14:20 Hik 19:7, Hik 19:4

+ 14:21 Zab 40:2, Hik 29:7

+ 14:23 Hik 21:5

+ 14:27 Zab 35:10, Hik 10:11, Hik 13:14

+ 14:29 Hik 15:18, Hik 16:32, Hik 19:11, Voiz 7:8-9

+ 14:30 Hik 4:22, Hik 12:4

+ 14:31 Hik 17:5

+ 15:1 Hak 8:1-3, 3Sh 12:13-17

+ 15:2 Voiz 10:13-14

+ 15:3 2Sol 16:9, Ayub 31:4, Zkr 4:10

+ 15:4 Ibt 2:9, Ibt 3:22, Hik 3:18, Hik 11:30, Hik 13:12

+ 15:8 Hik 21:27, Hik 28:9, Isha 1:11, Isha 66:3, Yerm 6:20, Voiz 4:17

+ 15:10 Hik 12:1

+ 15:11 Hik 27:20, Ayub 26:6, 1Sol 28:9, 2Sol 6:30, Zab 43:20, Hav 1:24

+ 15:12 Amos 5:10

+ 15:13 Hik 17:22, Nax 2:2, Hik 18:14

+ 15:14 Hik 14:6

+ 15:16 Hik 16:8, Voiz 4:6

+ 15:17 Hik 17:1

+ 15:18 Hik 28:25, Hik 29:22, Hik 14:29

+ 15:19 Hik 19:24, Hik 22:5, Hik 22:13

+ 15:20 Hik 10:1, Hik 29:3

+ 15:21 Hik 2:14, Hik 10:23, Yerm 11:15

+ 15:22 Hik 11:14, Hik 20:18, Hik 24:6

+ 15:23 Hik 25:11

+ 15:24 Kol 3:1-2

+ 15:25 Zab 67:6

+ 15:26 Hik 6:18, Hik 16:24

+ 15:27 Hik 1:19, Hik 23:4, 1Tim 6:9, Hik 17:23

+ 15:28 Zab 36:30, Hik 10:31

+ 15:29 Zab 17:42, Zab 33:16

+ 15:30 Hik 25:25

+ 15:32 Hik 13:18, Voiz 7:5

+ 15:33 Hik 18:12, Hik 29:23

+ 16:1 Hik 16:9, Hik 19:21, Mat 10:19, Luqo 12:12

+ 16:2 Hik 21:2, Hik 24:12

+ 16:3 Zab 36:5

+ 16:4 Ayub 21:30, Rim 9:22

+ 16:5 Hik 6:17, Hik 11:21, Hik 28:20

+ 16:6 Dnr 4:24

+ 16:7 Ibt 26:28

+ 16:8 Zab 36:16, Hik 15:16

+ 16:9 Hik 16:1, Hik 19:21, Hik 20:24

+ 16:10 3Sh 3:28

+ 16:11 Lev 19:36, Qnlr 25:13, Hik 11:1, Hik 20:10, Hik 20:23, Hiz 45:10

+ 16:12 2Sh 23:3, Hik 25:5, Hik 29:14

+ 16:13 Hik 22:11

+ 16:14 Hik 19:12, Hik 20:2

+ 16:15 Zab 71:6

+ 16:16 Hik 3:14, Hik 8:19

+ 16:18 Hik 11:2, Hik 18:12, Hik 29:23

+ 16:20 Hik 19:8, Zab 83:13

+ 16:22 Zab 35:10, Hik 10:11, Hik 13:14, Hik 14:27

+ 16:24 Hik 15:26

+ 16:25 Hik 14:12

+ 16:26 Voiz 6:7

+ 16:27 Hik 6:12, Yoqb 3:6

+ 16:28 Hik 26:20

+ 16:29 Hik 1:10

+ 16:31 Hik 20:29

+ 16:32 Hik 14:29

+ 16:33 Hav 1:26

+ 17:1 Hik 15:17

+ 17:2 Hik 19:26

+ 17:3 Hik 27:21, 1Sol 28:9, 1Sol 29:17, Zab 25:2, Yerm 17:10

+ 17:5 Hik 14:31, Ayub 19:29, Hik 24:18

+ 17:6 Zab 127:6

+ 17:7 Hik 6:17

+ 17:8 Qnlr 16:19, Hik 18:16, Hik 21:14

+ 17:12 2Sh 17:8, Xsha 13:8

+ 17:13 Zab 34:12, Yerm 18:20

+ 17:14 Hik 20:3, Hik 25:8, 1Sal 4:11

+ 17:15 Chq 23:7, Hik 24:24, Isha 5:23, Zab 93:21

+ 17:17 Hik 18:24, Hik 27:10

+ 17:19 Hik 29:23

+ 17:21 Hik 10:1, Hik 19:13

+ 17:22 Hik 15:13

+ 17:23 Hik 15:27, Mixo 7:3

+ 17:25 Hik 10:1

+ 17:27 Hik 10:19, Voiz 5:2

+ 17:28 Ayub 13:5

+ 18:4 Hik 20:5

+ 18:5 Hik 24:24, Qnlr 1:17

+ 18:6 Hik 10:13, Hik 19:29, Hik 26:3

+ 18:7 Hik 10:14, Zab 63:8, Hik 12:13, Voiz 10:12

+ 18:8 Hik 26:22

+ 18:10 Chq 34:5-7, Zab 19:2, Zab 60:4

+ 18:11 Hik 10:15

+ 18:12 Hik 11:2, Hik 16:18, Hik 15:33, Hik 29:23

+ 18:14 Hik 15:13

+ 18:16 Hik 17:8

+ 18:20 Hik 12:14, Hik 13:2

+ 18:22 Hik 12:4, Hik 19:14, Hik 8:35

+ 18:24 Hik 17:17

+ 19:1 Hik 28:6

+ 19:2 Hik 21:5, Hik 28:20

+ 19:3 Hik 13:6

+ 19:4 Hik 14:20

+ 19:5 Chq 20:16, Qnlr 19:19, Hik 21:28, Hik 24:28, Hik 25:18

+ 19:6 Hik 29:26

+ 19:7 Hik 14:20

+ 19:8 Hik 16:20

+ 19:9 Chq 20:16

+ 19:10 Hik 26:1, Voiz 10:7

+ 19:11 Hik 14:29

+ 19:12 Hik 16:14, Hik 20:2, Hik 28:15

+ 19:13 Hik 17:21, Hik 21:9, Hik 27:15

+ 19:14 Hik 12:4, Hik 18:22

+ 19:15 Hik 6:9, Hik 20:4, Hik 20:13

+ 19:16 Hik 13:13

+ 19:17 Qnlr 15:7-8, Hik 22:9, Hik 28:27, Voiz 11:1, Mat 5:7

+ 19:18 Hik 13:24

+ 19:21 Ayub 23:13, Hik 16:1, Hik 16:9, Isha 14:27

+ 19:23 Hik 10:16, Hik 11:19

+ 19:24 Hik 15:19, Hik 22:13, Hik 26:15

+ 19:25 Hik 21:11

+ 19:26 Chq 20:12

+ 19:28 Ayub 15:16

+ 19:29 Hik 10:13, Hik 18:6, Hik 26:3

+ 20:1 Ibt 9:21, Hik 23:29-32, Hik 31:4, Efs 5:18

+ 20:2 Hik 16:14, Hik 19:12

+ 20:4 Hik 19:15

+ 20:5 Hik 18:4

+ 20:9 3Sh 8:46, 2Sol 6:36, Voiz 7:20, Yoqb 1:21, 1Yuh 1:8-10, Rim 3:23

+ 20:10 Lev 19:36, Qnlr 25:13, Hik 11:1, Hik 16:11, Hik 20:23, Hiz 45:10

+ 20:12 Chq 4:11, Zab 93:9

+ 20:13 Hik 19:15

+ 20:16 Hik 22:26-27, Hik 27:13

+ 20:17 Hik 9:17

+ 20:18 Hik 11:14, Hik 15:22, Hik 24:6

+ 20:19 Hik 11:13

+ 20:20 Chq 21:17, Hik 30:11, Hik 30:17

+ 20:21 Hik 13:11

+ 20:22 Lev 19:18, Hik 24:29, Rim 12:19, Zab 26:14

+ 20:23 Lev 19:36, Qnlr 25:13, Hik 11:1, Hik 16:11, Hik 20:10, Hiz 45:10

+ 20:24 Hik 16:1, Hik 16:9, Hik 19:21

+ 20:25 Voiz 5:4

+ 20:27 1Kor 2:11

+ 20:29 Lev 19:32, Hik 16:31

+ 21:1 Ezra 6:22

+ 21:2 Hik 16:2, Hik 24:12, Luqo 16:15

+ 21:3 1Sh 15:22, Mixo 6:6-8

+ 21:4 Hik 6:17

+ 21:5 Hik 14:23, Hik 10:4

+ 21:6 Hik 20:21

+ 21:9 Hik 19:13, Hik 21:9, Hik 25:24, Hik 27:15

+ 21:11 Hik 19:25

+ 21:13 1Yuh 3:17

+ 21:14 Hik 17:8

+ 21:16 Zab 48:14-15

+ 21:18 Hik 11:8

+ 21:19 Hik 19:13, Hik 25:24, Hik 27:15

+ 21:22 Voiz 7:19, Voiz 9:16, Voiz 9:18

+ 21:23 Hik 12:13, Hik 13:3

+ 21:24 Zab 1:1, Hik 1:22

+ 21:25 Hik 13:4

+ 21:26 Qnlr 15:7-8, Mat 5:42

+ 21:27 Hik 15:8, Isha 66:3

+ 21:28 Chq 20:16, Hik 19:5

+ 21:30 Isha 44:25, 1Kor 1:20, 1Kor 3:19

+ 21:31 Zab 19:7-8, Zab 32:17, Isha 31:1

+ 22:1 Voiz 7:1

+ 22:2 Ayub 31:15, Hik 29:13

+ 22:3 Hik 27:12

+ 22:4 Hik 3:16, Hik 8:18

+ 22:5 Hik 15:19

+ 22:6 Efs 6:4

+ 22:8 Ayub 4:8, Gal 6:7

+ 22:9 Hik 19:17

+ 22:10 Hik 26:20

+ 22:11 Hik 16:13

+ 22:13 Hik 15:19, Hik 19:24, Hik 26:13

+ 22:14 Hik 2:16, Hik 23:27, Voiz 7:26

+ 22:15 Hik 13:24

+ 22:16 Hik 28:22

+ 22:17 Hik 5:1, Hik 24:23

+ 22:22 Chq 23:6, Zkr 7:10

+ 22:23 Hik 23:11

+ 22:27 Hik 20:16

+ 22:28 Qnlr 19:14, Ayub 24:2, Hik 23:10

+ 23:4 Hik 28:20, Mat 6:19, 1Tim 6:9-10, Ibr 13:5

+ 23:5 Hik 27:24, 1Tim 6:17

+ 23:10 Qnlr 19:14, Ayub 24:2, Hik 22:28

+ 23:11 Hik 19:25, Hik 22:23

+ 23:13 Hik 13:24, Hik 19:18, Hik 22:15

+ 23:17 Zab 36:1, Hik 3:31, Hik 24:1

+ 23:18 Hik 24:14

+ 23:20 Hik 20:1, Isha 5:11-12, Efs 5:18

+ 23:22 Chq 20:12, Hik 1:8

+ 23:27 Hik 22:14, Hik 2:16, Voiz 7:26

+ 23:28 Hik 7:12

+ 23:30 Isha 5:11, Isha 5:22

+ 23:31 Hik 20:1

+ 23:35 Isha 56:12

+ 24:1 Zab 1:1, Zab 36:1, Hik 1:15, Hik 3:31, Hik 4:14, Hik 23:17, Hik 24:19

+ 24:2 Zab 9:28

+ 24:4 Luqo 16:11

+ 24:5 Hik 21:22

+ 24:6 Hik 11:14, Hik 15:22, Hik 20:18

+ 24:9 Zab 1:1, Hik 3:34, Hik 21:24

+ 24:10 Ibr 12:3

+ 24:11 Zab 81:4, Isha 58:6

+ 24:12 Hik 16:2, Hik 21:2, Ayub 34:11, Zab 61:13, Rim 2:6

+ 24:13 Zab 18:11

+ 24:14 Hik 23:18

+ 24:15 Zab 9:29

+ 24:16 Zab 36:24

+ 24:17 Ayub 31:29, Mixo 7:8

+ 24:18 Hik 17:5

+ 24:19 Yerm 12:1, Zab 36:1, Hik 23:17, Hik 24:1

+ 24:20 Ayub 18:5-6, Ayub 21:17, Hik 13:9

+ 24:21 1Btr 2:17

+ 24:23 Lev 19:15, Qnlr 1:17, Qnlr 16:19, Hik 18:5, Hik 28:21

+ 24:24 Chq 23:7, Hik 17:15, Isha 5:23

+ 24:28 Chq 20:16, Hik 19:5, Hik 25:18

+ 24:29 Hik 20:22

+ 24:34 Hik 6:10-11, Voiz 4:5

+ 25:1 Hik 1:1, Hik 10:1, 4Sh 18:5-7

+ 25:2 Qnlr 29:29

+ 25:5 3Sh 2:44-45, Hik 16:12

+ 25:6 Luqo 14:8-11

+ 25:11 Hik 15:23

+ 25:12 Zab 140:5

+ 25:13 Hik 13:17

+ 25:14 Yahd 1:12

+ 25:16 Hik 27:7

+ 25:18 Chq 20:16, Hik 12:18, Hik 19:5, Hik 24:28

+ 25:21 4Sh 6:22, 2Sol 28:15, Mat 5:44

+ 25:22 Zab 139:11, Rim 12:20

+ 25:24 Hik 19:13, Hik 21:9, Hik 21:19

+ 25:25 Hik 15:30

+ 26:1 Hik 17:7, Hik 19:10, Hik 26:8

+ 26:2 Sah 23:8, Qnlr 23:5

+ 26:3 Zab 31:9, Zab 31:9, Hik 10:13, Hik 19:29

+ 26:5 Mat 21:24-27

+ 26:8 Hik 26:1

+ 26:11 2Btr 2:22

+ 26:12 Hik 28:11, Hik 29:20

+ 26:13 Hik 22:13

+ 26:15 Hik 15:19, Hik 19:24

+ 26:20 Hik 16:28, Hik 22:10

+ 26:22 Hik 18:8

+ 26:23 Zab 28:3, Yerm 9:8, Mat 23:27

+ 26:25 Yerm 12:6

+ 26:27 Est 7:9, Zab 7:16, Voiz 10:8, Dnr 6:24

+ 27:1 Luqo 12:19-20, Yoqb 4:13-14

+ 27:3 Ayub 6:3

+ 27:4 Hik 6:34

+ 27:5 Hik 28:23

+ 27:6 Zab 140:5

+ 27:7 Hik 25:16

+ 27:10 Hik 17:17

+ 27:11 Zab 118:42

+ 27:12 Hik 22:3

+ 27:13 Hik 20:16

+ 27:15 Hik 19:13, Hik 21:9, Hik 25:24

+ 27:18 1Kor 9:7

+ 27:20 Hik 15:11, Xbq 2:5, Voiz 1:8, Voiz 4:8

+ 27:21 Hik 17:3

+ 27:24 Hik 23:5, 1Tim 6:17

+ 28:1 Lev 26:17, 4Sh 7:7, Lev 26:8, 1Sh 17:32

+ 28:2 3Sh 16:8-28, 4Sh 15:8-15

+ 28:3 Mat 18:30

+ 28:6 Hik 19:1

+ 28:8 Chq 22:25, Hik 13:22

+ 28:9 Zab 65:18, Hik 15:8

+ 28:10 Zab 7:16, Hik 26:27

+ 28:11 Hik 26:12

+ 28:12 Hik 11:10, Ayub 24:4, Hik 28:28, Hik 29:2

+ 28:13 Ayub 31:33, 1Yuh 1:9

+ 28:15 Hik 19:12

+ 28:17 Ibt 4:12, Ibt 9:6

+ 28:18 Hik 10:9

+ 28:19 Hik 12:11

+ 28:20 Hik 19:2, Hik 21:5, Hik 23:4

+ 28:21 Hik 18:5, Hik 24:23, Hiz 13:19

+ 28:22 Hik 22:16

+ 28:23 Hik 29:5, Hik 27:5

+ 28:24 Chq 20:12

+ 28:25 Hik 13:10, Hik 15:18

+ 28:27 Qnlr 15:7-8, Hik 19:17

+ 28:28 Hik 28:12

+ 29:1 Hik 1:25, Hik 6:15

+ 29:2 Hik 11:10, Hik 28:12, Hik 28:28

+ 29:3 Hik 10:1, Hik 15:20, Luqo 15:13, Luqo 15:30

+ 29:5 Hik 28:23

+ 29:6 Zab 9:16

+ 29:7 Zab 40:2

+ 29:8 Hik 11:11

+ 29:10 Ibt 4:5, Ibt 4:8

+ 29:11 Ayub 5:2, Hik 12:16

+ 29:13 Hik 22:2

+ 29:14 Zab 71:4, Hik 16:12

+ 29:15 Hik 10:1, Hik 17:25

+ 29:16 Zab 36:34, Zab 90:8, Zab 91:12

+ 29:17 Hik 13:24

+ 29:18 1Sh 3:1, Zab 73:9, Amos 8:11, Chq 32:25

+ 29:20 Hik 26:12

+ 29:22 Hik 15:18

+ 29:23 Hik 11:2, Hik 16:18, Hik 18:12, Hik 15:33, Hik 18:12

+ 29:24 Lev 5:1, Hak 17:2

+ 29:25 Luqo 12:4

+ 29:26 Hik 19:6

+ 30:4 Yuhn 3:13, Ayub 28:26, Isha 40:12

+ 30:5 Zab 11:7, Zab 17:31, Zab 3:3, Hik 2:7

+ 30:6 Qnlr 4:2, Qnlr 12:32, Vah 22:18

+ 30:8 Mat 6:11, 1Tim 6:8

+ 30:9 Qnlr 8:12-14, Qnlr 31:20, Zab 77:11, Zab 105:21, Xsha 13:6

+ 30:10 Voiz 7:21

+ 30:11 Chq 21:17, Hik 20:20

+ 30:12 Hik 16:2

+ 30:13 Zab 100:5

+ 30:14 Ayub 29:17, Zab 13:4

+ 30:17 Ibt 9:22, Hik 20:20

+ 30:18 Hik 6:16

+ 30:22 Hik 19:10

+ 30:25 Hik 6:6-8

+ 30:27 Yoʻel 2:7

+ 30:32 Ayub 21:5, Mixo 7:16

+ 31:3 Qnlr 17:17, 3Sh 11:1-4, Hik 7:26

+ 31:4 Hik 20:1, Voiz 10:17, Efs 5:18

+ 31:6 Zab 103:15

+ 31:8 Ayub 29:12, Ayub 29:15

+ 31:9 Lev 19:15, Qnlr 1:16, Qnlr 16:18-19

+ 31:10 Rut 3:11, Hik 12:4, Hik 3:15

+ 31:15 Hik 20:13

+ 31:20 Qnlr 15:7-8, Hik 22:9

+ 31:31 Hik 11:16

Voiz

Voiz

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Kirish

VOIZ

KITOBI

Kirish

Mazkur kitob inson hayotining maqsadi va mohiyati haqida chuqur oʻylagan donishmand Voizning[1] fikrlaridan iborat. Muqaddas Kitob olimlarining fikri boʻyicha, Voiz shoh Sulaymondir. Keksa yoshga borib qolgan Voiz oʻz boshidan kechirganlariga nazar tashlab, dunyoning ishlari haqida fikr yuritadi. Uning nazarida bu dunyo inson tushunmaydigan, boshqalarga ham tushuntirish qiyin boʻlgan masalalarga toʻladir. Voizning taʼkidlashicha, oʻlim ortiga hech kim nazar tashlay olmaydi.

Voiz insonlarni va ularning qobiliyatlarini oʻrganib chiqadi. U inson donoligining, hatto taqvodor inson donoligining ham chegaralari bor, degan xulosaga keladi. Bu donolik bilan inson Xudoning buyuk maqsadlarini tushuna olmaydi, hayotning maʼnosini bila olmaydi, tagiga yeta olmaydi.

Voiz dunyoga nazar tashlar ekan, inson goh u narsaning, goh bu narsaning orqasidan quvganini koʻradi. Inson dunyoni oʻziga boʻysundirmoqchi boʻlib, uning sirlarini bilishga intiladi. U goʻyo dunyodagi eng muhim qonun–qoidalarni oʻzgartira oladiganday, oʻz taqdirini hal qila oladiganday mehnat qilishdan horimaydi. Inson oʻz orzu–umidlarini roʻyobga chiqarishga bekorga intilayotganini Voiz koʻradi, lekin bu orzu–umidlar ham Voizning nazarida “behuda, shamolning orqasidan quvishday ekan.”

Voiz bizga hamma narsani boricha qabul qilishni oʻrgatadi. Barcha narsalarni Xudo Oʻz maqsadiga koʻra tayin etgan, ularning hammasini, hatto insonning kamchiliklarini ham Xudo belgilagan. Shuning uchun inson sabr–toqatli boʻlib, Xudo bergan hayotdan zavqlanishi kerak. Inson oʻz qobiliyatlarining chegaralanganini tan olishi, qurbi yetmaydigan narsalarga intilib, qaygʻularini orttirmasligi kerak. Eng muhimi Voizning quyidagicha xulosasidir: “Xudodan qoʻrq, Uning amrlarini bajar, chunki bu hammaning burchidir. Har bir ishni, hatto yashirin qilingan ishlarni ham, yaxshi yoki yomon boʻlishidan qatʼi nazar, Xudo hukm qiladi.” (12:13-14)

1–BOB

Hayot behudadir

1¹Quyidagilar Dovud oʻgʻli, Quddusda hukmronlik qilgan Voizning* soʻzlaridir⁺.

²“Behuda!* Behuda!

— deydi Voiz. —

Hammasi behudadir!”⁺

³Odam bu dunyoda qilgan mehnatidan

Qanday foyda topar⁺?

⁴Avlod kelib, avlod ketar,

Bu dunyo esa shundayligicha qolaverar⁺.

⁵Quyosh chiqib yana botar,

Chiqqan joyiga qaytishga shoshar⁺.

⁶Shamol janubga esar,

Shimol tarafga yelar,

Takror–takror aylanib,

Oʻz yoʻlidan yuraverar.

⁷Barcha daryolar dengizga oqar,

Dengiz esa hech toʻlmas,

Shunda ham oʻz makoni sari

Oqaverar daryolar⁺.

⁸Hamma narsa charchatar, holdan toydirar,

Ularni tasvirlashga soʻzlar ham yetmas.

Koʻzlarimiz koʻraverar, ammo toʻymas,

Quloqlarimiz eshitaverar, ammo qoniqmas⁺.

⁹Oldin nima boʻlgan boʻlsa, yana sodir boʻlgay,

Nima qilingan boʻlsa, yana qaytarilgay,

Bu dunyoda hech qanday yangi narsa yoʻq⁺.

¹⁰Biror narsa bormidiki, biz bu haqda: “Qaranglar, bu yangilik–ku!” — deb ayta olsak?! U oldindan bor edi, biz tavallud topmasdan oldin ham shu yerda edi. ¹¹Qadimda boʻlganlar esga olinmas, hatto bundan keyin boʻladiganlar ham kelajakda eslanmas⁺.

Voizning tajribasi

¹²Men, Voiz, Isroil ustidan Quddusda shohman. ¹³Oʻzimni donolik bilan izlanishga, mana shu dunyoda boʻlayotgan hamma ishlarni tushunishga bagʻishladim. Xudo insonga bergan bu ish qanday qaygʻuli–a!⁺ ¹⁴Men bu dunyoda boʻlayotgan hamma narsani koʻrdim, qaranglar, hammasi behuda, shamolning orqasidan quvishday ekan.

¹⁵Egri narsani toʻgʻrilab boʻlmas,

Yoʻq narsani sanab boʻlmas⁺.

¹⁶Oʻzimga shunday dedim: “Mana, men buyuk boʻlib, donolikda mendan oldin Quddusda hukmronlik qilganlarning hammasidan oʻzib ketdim. Koʻp donolik orttirdim, ilmu maʼrifatni yaxshilab oʻrgandim.”⁺ ¹⁷Donolik va ilm–maʼrifatning foydasi telbalik va ahmoqlikdan ustunligini anglab yetishga oʻzimni bagʻishladim, ammo bu ham shamolning orqasidan quvishday ekanligini tushundim.

¹⁸Qaygʻu ham ortarkan, donolik qancha koʻp boʻlsa,

Dard koʻpayar ekan gar bilim oshsa⁺.

2–BOB

2¹Men, Voiz, oʻzimga: “Qani, rohatlanib, bir maza qilay–chi”, — dedim, lekin bu ham behuda* ekan. ²“Kulgi telbalik ekan, rohat qanday foyda keltiradi?” — dedim⁺. ³Donolik meni boshqarar ekan, koʻnglimni sharob bilan chogʻ qilib koʻray–chi deb, ahmoqlikka oʻz bagʻrimni ochdim. Bu dunyoda odamlar oʻz qisqa hayotlari davomida qanday ish qilsalar ularga foyda kelishini bilmoqchi boʻldim. ⁴Buyuk ishlar qildim: oʻzimga uylar qurdim, uzumzorlar barpo qildim,⁺ ⁵polizlar va bogʻlar yaratdim, u yerlarga har xil mevali daraxtlar ekdim⁺. ⁶Oʻsayotgan daraxtlarni sugʻorish uchun hovuzlar qazdirdim. ⁷Oʻzim uchun qullar va choʻrilar sotib oldim, uyimda qul–choʻrilar tugʻilib, ularning soni ortib boraverdi. Podalarim shunchalik koʻp ediki, Quddusda mendan oldin yashagan hech kimda bunchalik koʻp mol–qoʻy boʻlmagan. ⁸Oʻzim uchun kumushu oltin, shohlarga loyiq ajoyib boyliklardan yigʻdim, juda koʻp yerlarga ega boʻldim. Ayol va erkak qoʻshiqchilar menga xizmat qilishar edi, menga zavq keltiradigan haramim ham katta edi⁺.

⁹Men buyuk boʻlib, buyuklikda Quddusda mendan oldin yashaganlarning hammasidan oʻtdim. Donoligim menga pand bermadi⁺. ¹⁰Oʻzim xohlagan hamma narsani oldim, koʻnglim istaganini qildim. Qilgan har bir ishimdan jonim rohatlandi, bu qilgan mehnatlarim evaziga kelgan mukofot edi. ¹¹Ammo qarasam, oʻz qoʻllarim bilan qilgan ishlarim, qilgan hamma mehnatim — bularning hammasi behuda ekan, shamolning orqasidan quvishday ekan. Bu dunyoda birorta foydali narsa topilmasligini bildim⁺.

¹²Shundan keyin yana donolik, telbalik va ahmoqlikni solishtirishga qaror qildim. Vorisim menikidan ham yaxshiroq xulosaga kela olarmidi?! ¹³Yorugʻlik qorongʻilikdan yaxshiroq boʻlganiday, donolik ham ahmoqlikdan yaxshiroqligini tushundim:

¹⁴Dononing koʻzi bor,

Nodon esa qorongʻilikda yuradi.

Ammo hammaning taqdiri bir* ekanligini ham tushundim⁺. ¹⁵Oʻzimcha: “Nodonning boshiga tushgan narsa mening ham boshimga tushar ekan. Shunday ekan, dono boʻlishning nima foydasi bor?!” deb oʻyladim. “Bu ham behuda!” — dedim. ¹⁶Donolar ham, nodonlar unutilgani kabi, unutiladi, kelajakda hamma birday unutiladi. Nima uchun donolar nodonlarday oʻlishi kerak?!⁺ ¹⁷Shuning uchun ham men hayotdan nafratlandim, chunki bu dunyoda qilingan har bir ish menga qaygʻu keltirdi. Hammasi behuda, shamolning orqasidan quvishdaydir.

¹⁸Bu dunyoda mehnat qilib topgan hamma narsamdan nafratlandim, chunki hammasi baribir mendan keyin keladiganlarga qolishini bilardim⁺. ¹⁹Ular dono boʻladimi yoki ahmoqmi, kim biladi? Men bu dunyoda mehnat qilib, donolik bilan topganlarimga baribir oʻshalar egalik qilishadi. Bu ham behudadir. ²⁰Shunda bu dunyoda qilgan barcha mehnatim uchun yuragim achib, qaygʻura boshladim. ²¹Axir, baribir donolik, bilim va mohirlik bilan topilgan narsalar mana shu narsalar uchun ishlamaganlarga qolar ekan. Bu ham behuda, qanday falokat! ²²Bu dunyoda qilgan mehnati va tirishqoqligi uchun odam qanday foyda olarkan–a?! ²³Axir, uning kunlari dardga toʻla boʻlsa, qaygʻudan boshi chiqmasa, hattoki kechalari ham dam ololmasa. Eh, bu ham behuda!⁺

²⁴Odam uchun yeyish, ichish va qilgan mehnatidan rohatlanishdan yaxshiroq narsa yoʻq. Bu ham Xudodan ekanligini tushundim,⁺ ²⁵axir, Xudosiz kim ovqat yeya oladi, kim rohat topadi?! ²⁶Xudoga maʼqul boʻlganlarga Xudoning Oʻzi donolik, bilim va quvonch beradi. Gunohkorlarga esa boylik yigʻish ishtiyoqini beradi–yu, ularning ishlab topganlarini olib, Xudo Oʻziga maʼqul boʻlganlarga ato etadi. Gunohkorlarning bu ishlari ham behuda va shamolning orqasidan quvishdaydir⁺.

3–BOB

Har narsaning vaqti bor

3¹Bu dunyoda hamma narsaning oʻz tayinlangan payti bor, har bir ishning oʻz vaqti bor*.

²Tugʻilishning ham, oʻlishning ham oʻz vaqti bor.

Ekishning ham, ekilganni oʻrishning ham oʻz vaqti bor⁺.

³Oʻldirishning ham, shifo berishning ham oʻz vaqti bor.

Buzishning ham, qurishning ham oʻz vaqti bor.

⁴Yigʻlashning ham, kulishning ham oʻz vaqti bor.

Azaning ham, raqsning ham oʻz vaqti bor⁺.

⁵Tosh otishning ham, tosh yigʻishning ham oʻz vaqti bor.

Bagʻriga bosishning ham, undan oʻzini tiyishning ham oʻz vaqti bor.

⁶Qidirishning ham, yoʻqotishning ham oʻz vaqti bor.

Saqlab qoʻyishning ham, tashlab yuborishning ham oʻz vaqti bor.

⁷Yirtishning ham, tikishning ham oʻz vaqti bor.

Sukut saqlashning ham, soʻzlashning ham oʻz vaqti bor⁺.

⁸Yaxshi koʻrishning ham, nafratning ham oʻz vaqti bor.

Urushning ham, tinchlikning ham oʻz vaqti bor.

⁹Shuncha mehnat qilib inson qanday foyda topadi⁺? ¹⁰Insonlar qilishi uchun Xudo bergan mushkul ishni koʻrdim⁺. ¹¹Xudo aytgani boʻyicha hamma narsa oʻz vaqtida sodir boʻladi. Xudo yuragiga solgani uchun inson vaqt oʻtishini sezadi, lekin Xudo boshidan oxirigacha qilgan ishlarni inson tushuna olmaydi⁺. ¹²Inson uchun baxtli hayot kechirish, oʻz hayotidan rohatlanishdan boshqa yaxshiroq narsa yoʻq ekanligini tushunib yetdim⁺. ¹³Hamma yeb, ichib, oʻz qilgan mehnatining rohatini koʻrsin. Bu Xudoning inʼomidir⁺. ¹⁴Xudo qilgan har bir ish to abad oʻzgarmas, bu ishga hech narsa qoʻshib boʻlmaydi, undan hech narsani ayirib boʻlmaydi. Xudo bu ishlarni, hamma Mendan qoʻrqsin, deb qildi. ¹⁵Hozir nima boʻlsa, oldin ham boʻlgan, kelajakda boʻladigani hozir ham bordir. Oʻz vaqtida Xudo oʻtmishni yana qaytarar⁺.

Dunyodagi adolatsizlik

¹⁶Men yana bu dunyoda adolat hukm surishi kerak boʻlgan joyda — qozixonada ham, toʻgʻrilik oʻrnida ham egrilik koʻrdim. ¹⁷Oʻzimga: “Yaxshini ham, yomonni ham Xudo hukm qiladi, chunki Xudoning Oʻzi har bir narsaning, har bir ishning vaqtini belgilagan”, dedim⁺. ¹⁸Men yana odamzod haqida shuni tushundim: “Insonlar ham xuddi hayvonlarday ekan. Shuni koʻrsatish uchun Xudo insonlarni sinar ekan.”⁺ ¹⁹Axir, odamlar bilan hayvonlarning taqdiri bir xil, unisi ham bunisi ham oʻladi. Insonlarga ham, hayvonlarga ham Xudo jon* bergan, odamlar hayvonlardan ustun emas. Hammasi behuda* ekan⁺. ²⁰Hamma bitta joyga boradi, tuproqdan yaralganlar tuproqqa qaytadi⁺. ²¹Insonning ruhi tepaga chiqadimi, hayvonlarning ruhi* pastga — yerning ostiga tushadimi, kim biladi?! ²²Shunda men tushundim: inson uchun oʻz mehnatidan rohat olishdan boshqa yaxshiroq narsa yoʻq ekan, chunki bu uning taqdiri. Inson oʻtib ketgandan keyin nima boʻlishini kim unga koʻrsata oladi?!⁺

4–BOB

4¹Men yana bu dunyoda boʻlayotgan zulmni koʻrdim. Mana ezilganlarning koʻz yoshlari, lekin ularning yupatuvchisi yoʻq. Ularga zulm qilayotganlarida kuch bor, ezilganlarning esa yupatuvchisi yoʻq⁺. ²Shunda men: “Marhumlar tiriklardan baxtliroqdir”, dedim⁺. ³Ammo hali tugʻilmaganlar marhumlardan ham baxtliroqdir, chunki ular bu dunyoda qilinayotgan qaygʻuli ishlarni koʻrmaganlar⁺.

⁴Men yana bir narsani koʻrdim: inson hamma ishni mohirlik bilan qiladi, lekin bu ishni birovga gʻayirlik bilan qilsa, bu ham behuda*, shamol orqasidan quvishdaydir. Ammo:

⁵Nodon qoʻllarini qovushtirib oʻtirib oʻzini oʻzi xarob qiladi⁺.

⁶Vaqtni yelga sovurib, mashaqqatli mehnat bilan ikki hovuch narsaga erishish mumkin, lekin xotirjamlik bilan bir hovuch narsaga ega boʻlish undan afzalroqdir⁺.

⁷Bu dunyoda yana bir behudalikni koʻrdim. ⁸Mana, bir kishi — yolgʻiz, uning farzandlari ham, aka–ukalari ham yoʻq. U tinim bilmay mehnat qiladi, koʻzi esa boylikka toʻymaydi. U: “Kim uchun ishlayapman, nima uchun oʻzimni rohat qilishdan qisyapman?!” demaydi. Bu ham behudadir, qaygʻuli ishdir⁺.

⁹Ikki kishi bir kishidan koʻproq ish bajara oladi, ular oʻz mehnatlari uchun yaxshi taqdirlanadilar. ¹⁰Agar bittasi yiqilsa, ikkinchisi turgʻizadi, lekin yolgʻiz boʻlganning ahvoli chatoqdir, u yiqilsa, turgʻizishga yonida hech kim boʻlmaydi. ¹¹Ikki kishi birga yotsa, sovuq qotmaydilar, agar kishi bir oʻzi yotsa qanday qilib isinadi?!⁺ ¹²Kishi bir oʻzi boʻlsa, uni yiqitish oson, lekin ikki kishi oʻzlarini himoya qila oladi. Uchta ipdan eshilgan arqonni uzish qiyindir.

¹³Qari, maslahatga quloq solmaydigan nodon shohdan kambagʻal, lekin dono boʻlgan yigit yaxshiroqdir. ¹⁴Shunga oʻxshash bir yigit oʻz yurtida kambagʻal boʻlib tugʻilib, qarzini toʻlay olmay qamoqqa tushib qolishi mumkin. Lekin qamoqdan chiqqandan keyin* kelajakda shoh boʻlishi ham mumkin⁺. ¹⁵Shohning vorisi boʻlgan oʻsha yigitni qoʻllab–quvvatlashga tayyor boʻlgan, mana shu dunyoda yashayotganlarni koʻrdim. ¹⁶Unga ergashganlar son–sanoqsiz boʻlib ketishi, uning obroʻsi ortishi mumkin. Shunday boʻlsa ham, kelajak avlod uni rad qiladi. Ha, bu ham behuda ekan, shamolning orqasidan quvishday ekan.

Shoshqaloqlik bilan vaʼda bermang

¹⁷Xudoning uyiga borganda qadamingizni oʻylab bosing. Nodonlarday harakat qilmasdan, aksincha, quloq solish uchun boringlar. Nodonlar Xudoga oʻylamasdan qurbonlik keltiradilar*. Oʻylamasdan, beparvolik bilan qurbonlik keltirish fosiqlik ekanligini esa tan olmaydilar⁺.

5–BOB

5¹Hech qachon gapirishga shoshilma, qalbingda Xudoga vaʼda berishga xovliqma. Xudo samoda, sen esa yerdasan, shuning uchun kamgap boʻlgin⁺.

²Tashvish koʻp boʻlganda, puch niyatlar ham koʻpayadi,

Koʻp gapirganda, ogʻizdan ahmoqona soʻzlar chiqadi⁺.

³Xudoga nazr ataganingdan keyin uni bajarishni orqaga surmagin. U nodonlarni yoqtirmaydi. Albatta vaʼdangda turgin⁺. ⁴Vaʼda berib, uni bajarmaslikdan koʻra, umuman vaʼda bermaslik yaxshiroqdir⁺. ⁵Shunday paytda tiling seni gunohga yetaklamasin. Ruhoniyga*: “Nazr atab, xato qildim”, deb aytmagin. Shunday deb Xudoning qahrini keltirsang, oʻz qoʻllaring bilan qilgan ishlaringni Xudo buzib tashlashi mumkin⁺. ⁶Puch niyatlaru koʻp gapirish behuda* oqibatlarga olib boradi. Shunday qilish oʻrniga Xudodan qoʻrqqin⁺.

Hayot behudadir

⁷Agar kambagʻallarga zulm qilinayotganini, adolat va haqiqat yoʻqligini koʻrsang, hayron boʻlmagin, har bir amaldorning ustidan undan ham kattarogʻi bor, ularning ustidan yana ham kattarogʻi bordir⁺. ⁸Hammasi, hatto shoh ham, dalaning hosiliga koʻz tikib, ulush talab qilib oladi.

⁹Pulga ruju qoʻygan hech qachon pulga, boylikni yaxshi koʻrgan esa boylikka toʻymaydi. Bu ham behudadir. ¹⁰Buyum, narsalar koʻpayganda, ularni ishlatib yuboradiganlar ham koʻpayadi. Boylikning egasi faqat oʻz boyligiga termulib qarashdan boshqa yana qanday foyda topadi?! ¹¹Mehnatkashlar kam yesa ham, koʻp yesa ham tinch uxlaydi, boylar esa boyligi koʻpligidan xavotirlanib uxlay olmaydi.

¹²Bu dunyoda shunday bir qaygʻuli fojia koʻrdim: yigʻilgan boylik egasiga zarar keltiradi,⁺ ¹³yaʼni oʻsha boylik qandaydir omadsizlik tufayli yoʻqoladi. Oʻz bolalariga qoldirish uchun esa boy odamning hech narsasi boʻlmaydi. ¹⁴Onadan qanday tugʻilgan boʻlsa, shundayligicha bu dunyodan ketadi, qilgan mehnatlarining mevalaridan birortasini qoʻllarida olib keta olmaydi⁺. ¹⁵Bu ham qaygʻuli fojiadir: inson qanday kelgan boʻlsa, shundayligicha ketadi, shamol uchun mehnat qilib qanday foyda topadi⁺? ¹⁶Butun umrini qorongʻilikda oʻtkazadi, qaygʻu–alam, gʻazab va xastaliklar bilan yashaydi.

¹⁷Mana, men bir narsani tushundim: inson uchun Xudo bergan qisqa umri davomida yeyish, ichish va bu dunyoda qilgan oʻz mehnatidan zavqlanish yaxshi ekan, chunki bu insonning taqdiridir. ¹⁸Xudo kimga boylik va mulk berib, unga mana shu narsalardan rohatlanishga imkoniyat ham bersa, insonga oʻz qilgan mehnatidan mamnun boʻlib, undan zavqlanishiga yoʻl bersa, mana shu Xudoning inʼomidir⁺. ¹⁹Bunday inson hayoti haqida qaygʻurmaydi ham, chunki Xudo uning qalbini zavqlanish bilan band qiladi.

6–BOB

6¹Bu dunyoda shunday bir fojiani koʻrdim, u inson zotini toshday bosib turadi:⁺ ²Xudo baʼzilarga boylik, mulk va obroʻ beradi, bu insonlar koʻngli xohlagan narsaga ega boʻladi. Lekin Xudo ularga bu narsalardan zavq olishga yoʻl bermasa, bir begona bu narsalarning rohatini koʻradi. Bu behuda*, qaygʻuli fojiadir⁺. ³Inson yuzta farzandli boʻlishi ham mumkin, uzoq umr koʻrishi ham mumkin, lekin u qancha koʻp yashasa ham, mana shu hayotning rohatini koʻrmasa yoki hurmat bilan koʻmilmasa, menimcha, oʻlik tugʻilgan bolaning taqdiri unikidan yaxshiroqdir⁺. ⁴Bu bola behuda dunyoga kelib, olamdan oʻtadi. Hech kim uni bilib tanimaydi. ⁵⁻⁶U quyosh yuzini koʻrmagan, hayot nimaligini bilmagan. Shunday boʻlsa ham, ikki ming yil yashab hayotning rohatini koʻrmagan kishidan koʻra, koʻproq oʻsha bola orom oladi. Baribir hamma bir joyga* boradi–ku!

⁷Insonning barcha mehnatiyu intilishlari oʻz qornini toʻydirish uchundir, shunda ham u hech qachon qoniqmaydi⁺. ⁸Donolarning nodonlardan qanday ustunligi bor? Kambagʻallar bu hayotni uddalab yashashga aqllari yetsa ham, ularga bundan nima foyda bor?!⁺ ⁹Odamning koʻzi oldida turgan narsa dilda havas qilib yurgan narsadan yaxshiroqdir. Doimo mol–mulkim koʻpaysin, deb havas qilish behudadir, shamolning orqasidan quvishdaydir.

Hamma narsani Xudo belgilaydi

¹⁰Dunyoda nima boʻlsa, hammasi allaqachon belgilangan, insonning taqdiri ham maʼlum, hech bir kishi hammadan kuchli boʻlgan Xudo bilan bahslasha olmaydi⁺. ¹¹Qancha koʻp bahslashsang, shuncha behudadir, senga hech qanday foydasi yoʻq⁺. ¹²Hayot yelday oʻtib ketar*, inson uchun nima yaxshiligini kim biladi?! Xudo hayotimizni oʻtib ketadigan soyadek qilib qoʻygan, kim ham bizga kelajakda nima boʻlishini aytib bera olardi?!⁺

7–BOB

Donolarning maslahati

7¹Yaxshi nom qimmatbaho xushboʻy moydan*, oʻlim kuni esa tugʻilgan kundan yaxshiroqdir⁺.

²Toʻy boʻlayotgan uyga borishdan koʻra, azador xonadonga borish yaxshiroq, chunki hammaning taqdiri bir, hayot boʻlganlar buni unutmasinlar⁺.

³Qaygʻu kulgidan yaxshiroqdir, qaygʻuli yuz yurakka yaxshi⁺.

⁴Dononing qalbi azador uydagilar bilandir, nodon esa doimo xursandchilik haqida oʻylaydi.

⁵Dono odamning tanbehini eshitish nodonning maqtovlaridan yaxshiroq,⁺ ⁶chunki nodonning maqtov kuyi qozonning ostida yonib turgan yantoqning chirsillashiga oʻxshaydi. Ammo bu ham behuda*, chunki ⁷doʻq–poʻpisa dononi ham telba qiladi, pora esa yurakni egri qiladi⁺.

⁸Hamma narsaning oxiri — boshidan, sabr–toqat — magʻrurlikdan yaxshiroqdir⁺.

⁹Jahldor boʻlmagin, chunki jahl nodonlarning yuragida uy quradi.

¹⁰“Nima uchun oʻtmish kunlar hozirgilardan yaxshiroq edi?” deb soʻramagin, bu savolni soʻrash donolikdan emas.

¹¹Donolik xuddi meros kabi yaxshidir, bu dunyoda hayot boʻlganlarga foydalidir. ¹²Donolik ham, pul kabi, vaqtinchalik orom beradi, donolik hayotga chidashga yordam beradi, ilm–maʼrifat foyda keltiradi.

¹³Xudo qilgan ishlarga qaragin, U egri qilgan narsalarni kim ham toʻgʻrilay olardi?!⁺ ¹⁴Baxtli kunlaringda quvongin, qaygʻuli kunlaringda esa shuni esingda tut, quvonchni ham, qaygʻuni ham Xudo yaratgan. Hech kim kelajakda nima boʻlishini aytib bera olmaydi*.

Inson donoligining meʼyori

¹⁵Mana shu behuda hayotim davomida hamma narsani koʻrdim. Solih insonlar solih boʻlsalar ham halok boʻladilar, fosiqlar esa oʻz fosiqliklari bilan uzoq umr koʻradilar⁺. ¹⁶Qonunparast boʻlma, donoligingga juda ham ishonaverma*, nima uchun oʻzingni oʻzing halok qilishing kerak?! ¹⁷Ammo shakkok yoki ahmoq ham boʻlmagin, nima uchun ajaling yetmay turib vafot etishing kerak?!⁺ ¹⁸Bu nasihatlarning birini tutib, ikkinchisini unutma. Xudodan qoʻrqqan ikkisini ham esda tutadi.

¹⁹Donolik insonni shahardagi oʻnta hukmdordan qudratliroq qiladi⁺. ²⁰Lekin bu dunyoda har doim solihlik qilib, umuman gunoh qilmaydigan inson yoʻqdir⁺. ²¹Xizmatkoring seni yomonlayotganini eshitib qolmasliging uchun odamlar gapirayotgan hamma narsaga ham eʼtibor beravermagin⁺. ²²Oʻzing bilasan, sen oʻzing ham boshqalarni juda koʻp yomonlagansan–ku!

²³Bularning hammasini donoligim bilan sinab koʻrdim, oʻzimga: “Donolikka erishaman”, dedim, lekin unga yeta olmadim. ²⁴Hamma sodir boʻladigan narsalarning maʼnosi juda chuqur, yetib boʻlmasdir. Kim ham uni topa olardi?!⁺ ²⁵Shunda men donolikni qidirib topishga, har bir sodir boʻlgan narsani tushunishga oʻzimni bagʻishladim. Fosiqlik nodonlik ekanligini, ahmoqlik telbalik ekanligini oʻz hayotimda isbotlamoqchi boʻldim⁺. ²⁶Men mana bu narsani bildim. Ahmoqlik bir ayolga oʻxshaydi. U oʻzi tuzoq, yuragi toʻr, qoʻllari esa zanjirdaydir. U oʻlimdan ham achchiqroq ekan. Xudoga maʼqul keladigan ishlarni qiladiganlar undan qocha oladilar, lekin gunohkor uning qoʻllariga tushadi⁺.

²⁷⁻²⁸Voiz* shunday dedi: “Bekorga har bir sodir boʻlgan narsaning maʼnosini qidirib (bu maʼnoni juda sinchkovlik bilan izlagan boʻlsam ham), mana shu narsani tushunib yetdim: minglar orasida bitta solih kishini topdim, shularning orasidan bitta ham solih ayol topa olmadim. ²⁹Ammo bir narsani angladim, qarang, Xudo insonlarni toʻgʻri qilib yaratgan, lekin ular har xil qabih rejalar tuzadi.”⁺

8–BOB

Shohga itoat etinglar

8¹Kim dono kishiga oʻxshaydi? Kim biror narsaning maʼnosini biladi?

Donolik kishining yuzini yashnatadi,

Yuz qattiqligini yumshatadi.

²Xudoga bergan qasamingni bajarganingday, shohning ham amriga itoat qil*⁺. ³Uning oldida qoʻrqib turavermasdan, borib aytganini qil. Yomon ishlarning tarafdori boʻlma, chunki shoh oʻzi xohlagan ishni qiladi⁺. ⁴Shohning soʻzi eʼtiborlidir, hech kim unga: “Nima qilyapsiz?” — deb ayta olmaydi⁺. ⁵Farmonlarga itoat qilganlarga zarar yetmaydi.

Dono kishi hamma narsaning, hatto hukmning ham oʻz vaqti borliginiyu ⁶insonning qilgan yovuzliklari uni toshdek bosib turishini biladi. ⁷Dono kishi yana shuni biladi: hech kim kelajakda nima boʻlishini, qachon sodir boʻlishini bilmaydi. ⁸Hech kimning shamolni* ushlashga kuchi yetmaganiday, oʻlim kunini orqaga surishga ham hech kimning kuchi yetmaydi. Jangchi oʻrniga birovni qoʻyib, urushdan qocha olmaganday, fosiqlar ham fosiqlikdan qochib qutulolmaydi.

Fosiqlar va solihlar

⁹Bu dunyoda boʻlayotgan hamma narsa haqida chuqur oʻylab, bularning hammasini koʻrdim, bir kishi ikkinchisining ustidan zulm oʻtkazib, hukmronlik qiladigan bir zamon bu⁺. ¹⁰Yana shu narsani koʻrdim, fosiq kishining jasadi muqaddas joydan olib chiqildi. Orqasidan olomon borardi, oʻsha fosiq kishi hurmat bilan koʻmildi. Solihlarning jasadlari esa sochilib yotardi. Bu ham behudadir*.

¹¹Jinoyatga tez jazo berilmagani uchun insonlarning yuragi yovuzliklar qilishga doim tayyor. ¹²⁻¹³Gunohkorlar yuz marta jinoyat qilsalar ham, uzoq umr koʻrishlari mumkin. Ha, “Xudodan qoʻrqadiganlarga undan ham yaxshiroq boʻladi, chunki ular Xudodan qoʻrqadilar. Fosiqlarga esa yaxshi boʻlmaydi, hayotlari soyaday tez oʻtib ketadi, chunki ular Xudodan qoʻrqmaydilar” degan gapni bilaman⁺. ¹⁴Qaranglar–a, bu dunyoda mana shunday bemaʼni* narsalar ham sodir boʻladi, solihlar fosiqlarga loyiq boʻlgan jazoni oladilar, fosiqlarga esa xuddi solihlarday munosabatda boʻladilar. Men: “Bu ham behudadir”, — dedim⁺.

¹⁵Shuning uchun men bu hayotdan rohat olishni maslahat beraman. Bu dunyoda odamlarga yeyish, ichish va xursand boʻlishdan boshqa yaxshiroq narsa yoʻqdir. Xudo insonga bergan bu dunyodagi hayoti davomida qiladigan mehnatida shodlik u bilan boʻladi⁺.

¹⁶⁻¹⁷Donolikni bilishga, yer yuzida boʻlayotgan ishlarni oʻrganishga oʻzimni bagʻishladim. Xudoning hamma ishlarini koʻrdim, haqiqatan ham hech kim bu dunyoda Xudo nima qilayotganini tushunmaydi. Hatto uyqudan voz kechib ham, qancha harakat qilmaylik, bilolmaymiz, maʼnosini topa olmaymiz. Donolar: “Bilamiz”, deb aytadi, ammo ular ham haqiqatan tushunmaydilar⁺⁺.

9–BOB

9¹Bularning hammasini yuragimga joylab, ular haqida yaxshilab oʻyladim: solihlar ham, donolar ham, ularning ishlari ham Xudoning qoʻlida ekan, hatto ularning sevgisi ham, nafrati ham Xudoning qoʻli ostida ekan. Hech kim kelajakda nima boʻlishini bilmaydi. ²Hammaning taqdiri bir xil, solihning ham, fosiqning ham, yaxshining ham, yomonning* ham, halolning ham, haromning ham, qurbonlik qiladiganlarning ham, qurbonlik qilmaydiganlarning ham taqdiri birdir. Gunohkorlarga nima boʻlsa, yaxshilarga ham shunday boʻladi, xudojoʻylik bilan nazr qiladiganlarning ham, chin koʻngildan nazr qilmaydiganlarning ham qismati bir⁺. ³Bu dunyoda boʻlayotgan hamma ishlarning qaygʻuliligi shundadir: hammaning taqdiri bir xil. Shuning uchun hammaning yuragi gʻazabu alamga toʻla, hayotliklarida yuragi telbalik bilan toʻla. Keyin esa ular bu olamdan oʻtadilar. ⁴Lekin hayot boʻlganning umidi bor, axir: “Tirik it oʻlik sherdan yaxshiroq”, — deyishadi–ku. ⁵Hayot boʻlganlar hech boʻlmasa oʻlishlarini biladilar, marhumlar esa hech narsani bilmaydilar. Marhumlar uchun hech qanday mukofot yoʻq, vaqti kelib hech kim ularni yodga ham olmaydi⁺. ⁶Ular sevgan, nafratlangan va jon kuydirgan narsalarning hammasi oʻtib ketgan. Bundan keyin ular hech qachon bu dunyoda boʻlayotgan narsalarga qoʻshila olmaydilar.

⁷Marhamat, noningizni shodlik bilan yeyavering, sharobingizni quvnoq yurak bilan ichavering, chunki Xudo shunday qilishingizni maʼqul koʻrgan⁺. ⁸Kiyimlaringiz har doim oppoq boʻlsin, boshingizdan xushboʻy moy arimasin. ⁹Bu dunyodagi sizga berilgan umr davomida oʻz sevgan xotiningiz bilan tez oʻtib ketadigan* bu hayotdan zavqlaning. Hayotingiz va dunyoda qiladigan mehnatlaringiz davomida sizga shunday imkoniyatni Xudo bergan. ¹⁰Nima qilsangiz ham bor kuchingiz bilan qiling, chunki siz borayotgan joy — oʻliklar diyorida* hech qanday ish, fahm–idrok, ilm–maʼrifat yoki donolik yoʻqdir⁺.

¹¹Men yana bir narsani tushundim, bu dunyoda:

Musobaqada gʻalaba doimo tez yugurganga,

Jangda gʻalaba doim kuchliga nasib etmas ekan.

Mol–mulk doimo donoga,

Boylik ham doim uddaburonga nasib etmas ekan.

Muvaffaqiyat doimo bilimdonga kelavermas ekan.

Ha, kuni kelib, hammaning ham omadi ketadi. ¹²Kulfat qachon kelishini hech kim bilmaydi. Toʻrga tushib qolgan baliq va tuzoqqa ilingan qushlarday, insonlar ham boshlariga kulfat tushganda birdaniga tutilib qoladilar⁺.

Donolik va nodonlik haqida oʻylar

¹³Bu dunyoda men donolik haqida quyidagi berilgan namunani koʻrdim. Menimcha bu juda ham muhim edi. ¹⁴Kichkina bir shaharcha boʻlgan ekan, unda yashovchilarning soni ham koʻp emas ekan. Bir qudratli shoh bostirib kelib, mana shu shaharchani qurshovga olibdi. Shaharchani qoʻlga kiritish uchun katta tayyorgarliklar koʻrib, baland qurilmalar yasabdi. ¹⁵Bu shaharda bir kishi yashar ekan. Oʻzi kambagʻal, lekin dono ekan. U oʻzining donoligi bilan shaharni qutqarib qolishi mumkin edi, lekin bu kambagʻal kishini hech kim esga olmadi*. ¹⁶Men oʻzimga: “Donolik qudratdan yaxshiroq boʻlsa ham, kambagʻal kishining donoligini hech kim qadrlamaydi, uning soʻzlariga quloq solmaydi”, dedim⁺. ¹⁷Shunday boʻlsa ham,

Dono kishining xotirjamlik bilan aytgan soʻzlari nodon hukmdorning baland ovoz bilan aytgan soʻzlaridan afzalroqdir.

¹⁸Donolik urush qurollaridan yaxshiroqdir, lekin bir befarosat koʻp yaxshilarni buzadi⁺.

10–BOB

10¹Oʻlik pashshalar xushboʻy moyni sasitib yuboradi, shuningdek, ozgina ahmoqlik koʻp donolikdan ogʻirroq chiqadi.

²Dononing yuragi oʻngga — toʻgʻri ishlarni qilishga, nodonniki esa chapga — fosiqlikka tortadi. ³Ahmoqlar aqli yetmay, qilgan qiliqlari bilan ham hammaga ahmoqligini koʻrsatadi.

⁴Agar hukmdorning sendan jahli chiqsa, joyingni tashlab ketmagin, chunki vazminlik tufayli xafagarchiliklar ham bosilib ketadi⁺.

⁵Mana men bu dunyoda koʻrgan fojia, hukmdordan boshlangan katta xato: ⁶ahmoqlar baland lavozimga koʻtariladi, boylar esa pastda oʻtirishadi. ⁷Men yana shuni koʻrdim: zodagonlar xuddi qullarday piyoda yurganda, qullar otda yurardi⁺.

⁸Chuqur qaziganning oʻzi unga tushishi, devorni buzganni esa ilon chaqishi mumkin⁺. ⁹Tosh kesgan oʻziga zarar yetkazishi, xoda yorgan esa ogʻriqqa duchor boʻlishi mumkin⁺. ¹⁰Agar bolta oʻtmas boʻlsa–yu, uni oʻtkirlamasang, uni ishlatish uchun koʻproq kuch kerak boʻladi. Mana, donolikdan qanday foyda bor ekan. ¹¹Ammo ilon oʻynatilmasdan oldin chaqib olsa, ilon oʻynatuvchiga donishmandlikning nima foydasi bor?!⁺

¹²Donolarning soʻzlari ularga hurmat keltiradi, nodonlarning soʻzlari esa oʻzlarini halok qiladi⁺. ¹³Ularning soʻzlari ahmoqlik bilan boshlanib, gʻirt telbalik bilan tugaydi, ¹⁴shunda ham ahmoqlar gapiraveradilar. Hech kim nima boʻlishini bilmaydi, kim bizga kelajakni aytib bera oladi?!⁺ ¹⁵Nodonning harakatlari uni juda charchatadi, chunki u shunchalik ahmoqki, shaharga boradigan yoʻlni ham qayta topa olmaydi.

¹⁶Ey shohi yosh boʻlgan, hukmdorlari ertalabdan ziyofat qiladigan yurt, senga afsus–nadomatlar boʻlsin. ¹⁷Shohi asilzoda boʻlgan, hukmdorlari mayxoʻrlik uchun emas, kuch toʻplash uchun oʻz vaqtida ziyofat qiladigan yurt baxtlidir⁺.

¹⁸Dangasalikdan uyning tomi choʻkadi,

Yalqovlik tufayli tomdan chakki oʻtadi.

¹⁹Ziyofat berilganda koʻngil shodlikka toʻladi,

Sharob insonni xushnud etadi.

Lekin ikkalasi uchun ham pul kerak⁺.

²⁰Hatto sirdosh doʻstlaring orasida ham shohni laʼnatlama, oʻz yotoqxonangda ham boylarni yomonlama. Yaxshi gapning ham, yomon gapning ham qanoti bordir. Osmondagi qush soʻzlaringni yetkazib borishi mumkin⁺.

11–BOB

Dono kishining ishlari

11¹Noningni suvga tashla, bir necha kundan keyin uni yana topasan. ²Bu dunyoda qanday kulfat kelishini bilmaysan, shuning uchun narsalaringni yetti, hatto sakkiz kishiga boʻlib bergin*.

³Bulutlar toʻlganda, yerga yomgʻir yogʻadi, daraxt shimol tomonga yoki janub tomonga yiqilsa ham, oʻsha yiqilgan joyida yotaveradi. ⁴Shamolni koʻrib qoʻrqqan hech qachon urugʻ ekmaydi, yomgʻirdan xavfsirab, bulutni kuzatgan hech qachon hosil oʻrmaydi. ⁵Onaning bachadonidagi bolaga qanday qilib jon* kirishini bilmaganingdek, hamma narsani sodir qiladigan Xudoning ishlarini bilmaysan⁺. ⁶Urugʻlaringni ertalab ekkin, kechqurun ham qoʻllaring boʻsh oʻtirmasin, chunki sen qaysi biri — unisimi yoki bunisimi yaxshi oʻsishini bilmaysan, balki ikkalasi ham yaxshi oʻsar.

Yoshlarga maslahat

⁷Yorugʻlik lazzatlidir, quyoshni koʻrish koʻzlar uchun ham yoqimlidir. ⁸Uzoq yillar yashaydiganlar ham har bir yashagan kunlaridan zavq olsin, hali koʻp qorongʻilik kunlari boʻlishini esda tutsin. Hamma keladigan narsalar yelday oʻtib ketadi*. ⁹Ey yigit, yoshligingda rohatlan, yuraging seni zavqlantirsin. Koʻngling orzu qilgan, koʻzlaring xohlagan ishni qilgin, lekin bilib qoʻy, har bir qilgan ishing uchun Xudo seni hukm qiladi⁺. ¹⁰Qaygʻurmagin, tanang ogʻriqni bilmasin, chunki yoshlik, hayot tongi yelday tez oʻtib ketadi.

12–BOB

12¹Yoshligingda, qaygʻuli kunlar kelishidan oldin Yaratganni yodda tut, shunday yillar keladiki, sen: “Bu vaqt menga hech qanday rohat keltirmaydi”, — deysan⁺. ²Hayotingning oʻsha yillarida:

Quyosh, yorugʻlik, oy va yulduzlar qorayar,

Yomgʻirli bulutlar oʻtib ketmas⁺.

³Seni himoya qilgan qoʻllaring qarilikdan qaltirar,

Kuchli oyoqlaring zaiflashar,

Tishlaring kamligidan chaynay olmassan,

Koʻzlaring yaxshi koʻrmaydigan boʻlib qolar.

⁴Quloqlaring ham koʻchada bugʻdoy yanchilayotganiniyu

Ashulachilar ovozini eshitolmaydigan darajada kar boʻlib qolar.

Qushlarning ovozi esa seni uygʻotib yuborar⁺.

⁵Balandliklardan qoʻrqadigan boʻlib qolarsan,

Ehtiyotkorlik bilan qadam tashlarsan.

Sochlaring gulga kirgan bodom daraxtiday oppoq boʻlib qolar,

Turib yurishga qiynalarsan,

Belingning quvvati ketib sudralib yurarsan.

Har bir inson dunyodan oʻtganday, sen ham vafot etarsan,

Azadorlar koʻchalarni toʻldirarlar⁺.

⁶Kumush zanjir uzilar,

Hayotning tilla chirogʻi tushib ketib, buzilar.

Buloq boshidagi suv koʻzasi sinib ketar,

Quduqning arqoni uzilib ketar⁺.

⁷Sening oʻtkinchi tanang

Yerning tuprogʻiga qaytar,

Xudo bergan ruhing* ham

Uning Oʻziga qaytar⁺.

⁸“Behuda!* Behuda!

— deydi Voiz*. —

Hammasi behudadir!”⁺

Xulosa

⁹Voiz dono odam edi. U oʻz bilganlarini odamlarga oʻrgatdi, sabr–toqat bilan hikmatlarni oʻrganib, ularni toʻgʻrilab yozdi⁺. ¹⁰Voiz maʼqul keladigan soʻzlar topishga harakat qilib, haqiqat soʻzlarini ochiq yozdi.

¹¹Donolarning hikmatlari oʻtkir tayoqqa oʻxshaydi, hikmatli soʻzlar mahkam qoqilgan mixlarga oʻxshaydi. Bularning hammasini barchamizning Choʻponimiz bergan⁺. ¹²Bulardan boshqa nasihatlarga ehtiyotkorlik bilan qaragin, bolam*.

Koʻp kitob yozishning oxiri yoʻq,

Koʻp oʻqish odamni charchatadi⁺.

¹³Hamma narsa aytildi, mana endi xulosa: Xudodan qoʻrq, Uning amrlarini bajar, chunki bu hammaning burchidir⁺. ¹⁴Har bir ishni, hatto yashirin qilingan ishlarni ham, yaxshi yoki yomon boʻlishidan qatʼi nazar, Xudo hukm qiladi⁺.

[1] Voiz — oʻzbek tilida bu soʻz bilimdon, donishmand insonni bildirib, uning hikmatlari va chuqur mazmunli naqllari koʻpchilikka ibrat boʻladi. Shubhasiz, voizlar keng omma orasida katta obroʻ–eʼtiborga sazovordirlar. 1:1 izohiga qarang.

1:1 Voiz — ibroniycha matnda Qohelet (shu bobning 2, 11, 12–oyatlarida ham bor). Baʼzilar bu ibroniycha soʻzni atoqli ot deb aytadilar, ammo bu soʻz jamoa yetakchisi yoki notiq lavozimini bildirishi ham mumkin. Mazkur kitobda ushbu soʻz nihoyatda donishmand, donolik haqida koʻp hikmatlar yiqqan va ularni oʻrganib chiqqan kishiga nisbatan ishlatilgan (yana “Kirish”dagi izohga qarang). Keng tarqalgan qarashlarga koʻra, Voiz shoh Sulaymondir.

1:2 Behuda — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas (shu bobning 14–oyatida ham bor). Bu taqlidiy soʻz boʻlib, nafas chiqarganda hosil boʻladigan tovushga oʻxshaydi. Bu soʻz mana shu kitobda maʼnisiz tuyulgan yoki inson aqli yetmaydigan, ishonchsiz, oʻtkinchi narsalarga va hodisalarga nisbatan ishlatilgan.

2:1 behuda — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas (shu bobning 11, 15, 17, 19, 21, 23, 26–oyatlarida ham bor). 1:2 izohiga qarang.

2:14 …hammaning taqdiri bir… — yaʼni hamma oʻladi (yana 3:19 ga qarang).

3:1 Bu dunyoda…oʻz tayinlangan payti bor…oʻz vaqti bor — yaʼni Xudo dunyoda sodir boʻladigan har bir hodisaning oʻz vaqtini belgilab qoʻygan.

3:19 jon — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz ruh va shamol maʼnolarini ham ifodalaydi.

3:19 behuda — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas. 1:2 izohiga qarang.

3:21 …ruh…ruh — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz nafas va shamol maʼnolarini ham ifodalaydi.

4:4 behuda — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas (shu bobning 7, 8, 16–oyatlarida ham bor). 1:2 izohiga qarang.

4:14 …qarzini toʻlay olmay qamoqqa tushib qolishi mumkin. Lekin qamoqdan chiqqandan keyin… — ibroniycha matnda …qamoqdan chiqqandan keyin…. Kambagʻallar oʻzlarining yo ota–onasining qarzlarini toʻlay olmagani uchun yoki siyosiy sabablarga koʻra, koʻp zulm chekardilar. Ularning qamoqqa tashlanishi oddiy hol boʻlib qolgan edi.

4:17 qurbonlik keltiradilar — Xudoga vaʼda berish bilan bogʻliq boʻlgan qurbonliklar nazarda tutilgan. Xudoga vaʼda berish oʻta jiddiy masʼuliyatdir. Ammo nodon kishi oʻzini koʻrsatish uchun, oʻylamasdan Xudoga vaʼda beradi, vaʼdasi ustidan chiqish haqida oʻylab ham koʻrmaydi.

5:5 Ruhoniy — ibroniycha matnda elchi, bu soʻzning farishta degan maʼnosi ham bor. Bu oʻrinda esa ruhoniy nazarda tutilgan.

5:6 behuda — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas (shu bobning 9–oyatida ham bor). 1:2 izohiga qarang.

6:2 behuda — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas (shu bobning 4, 9, 11–oyatlarida ham bor). 1:2 izohiga qarang.

6:5-6 …bir joyga… — bu oyatda Sheoʻl, yaʼni oʻliklar diyori nazarda tutilgan. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

6:12 …yelday oʻtib ketar… — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas.

7:1 …qimmatbaho xushboʻy moy… — qadimgi paytlarda boy odamlar badaniga va sochiga qimmatbaho xushboʻy moylar surtishgan. Bu — xushboʻy hid taratish bilan birga terini sogʻlom saqlagan. Xushboʻy moy boylikning belgisi boʻlgan va oʻz hidi bilan shodiyona kunlarni xayolga keltirgan.

7:6 behuda — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas (shu bobning 15–oyatida ham bor). 1:2 izohiga qarang.

7:14 Hech kim kelajakda nima boʻlishini aytib bera olmaydi — yoki Hech kim Xudodan ayb topolmaydi.

7:16 Qonunparast boʻlma, donoligingga juda ham ishonaverma… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Juda ham solih boʻlmagin, oʻzingni oʻta dono qilib koʻrsatmagin….

7:27-28 Voiz — ibroniycha matnda Qohelet. 1:1 izohiga qarang.

8:2 …itoat qil — koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …itoat qilaman.

8:8 shamol — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz nafas va ruh maʼnolarini ham ifodalaydi.

8:10 behuda — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas (shu bobning 14–oyatida ham bor). 1:2 izohiga qarang.

8:14 bemaʼni — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas. 1:2 izohiga qarang.

9:2 yomon — qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda bu soʻz yoʻq.

9:9 …tez oʻtib ketadigan… — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas. 1:2 izohiga qarang.

9:10 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 6:5-6 izohiga qarang.

9:15 …shaharni qutqarib qolishi mumkin edi, lekin bu kambagʻal kishini hech kim esga olmadi — yoki …shaharni qutqarib qoldi, lekin keyinchalik hech kim bu kambagʻal kishini eslamadi.

11:1-2 Noningni suvga tashla…2…hatto sakkiz kishiga boʻlib bergin — mana shu ikki oyat kitob yozilgan paytda keng tarqalgan maqollar boʻlishi mumkin. Bu maqollar insonlarni saxiylikka undayotgan boʻlsa kerak. Axir, kelajakda nima boʻlishini hech kim bilmaydi, ammo hammaga ayonki, koʻpincha saxiylarning himmati ularga boshqalardan qaytadi. Bu maqollarni yana, ishbilarmonlik bilan xorijiy savdo–sotiqqa sarmoya qoʻshgin, deb tushunsa ham boʻladi. Shu bobning 1-6–oyatlarida Voizning asosiy maqsadi odamlarni hayotda dadillik bilan ish qilishga, tajribasizliklari tufayli ortga chekinmaslikka undashdir. Voiz shu maqsadda oʻsha paytda mashhur boʻlgan maqollardan foydalanadi.

11:5 jon — 3:19 ning birinchi izohiga qarang.

11:8 …yelday oʻtib ketadi — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas (shu bobning 10–oyatida ham bor). 1:2 izohiga qarang.

12:7 ruh — 3:21 izohiga qarang.

12:8 Behuda — ibroniycha matnda hevl, soʻzma–soʻz tarjimasi nafas. 1:2 izohiga qarang.

12:8 Voiz — ibroniycha matnda Qohelet (shu bobning 9, 10–oyatlarida ham bor). 1:1 izohiga qarang.

12:12 …bolam — odatda donishmand muallim oʻz talabasiga shunday murojaat qilardi.

+ 1:1 Voiz 1:12, Voiz 7:27, Voiz 12:8-10

+ 1:2 Ayub 7:6, Zab 38:6-7, Zab 143:4, Voiz 8:8, Rim 8:20

+ 1:3 Voiz 2:11, Voiz 3:9, Voiz 5:15

+ 1:4 Zab 103:5, Zab 118:90

+ 1:5 Zab 18:6

+ 1:7 Zab 103:8-9

+ 1:8 Hik 27:20

+ 1:9 Voiz 3:15

+ 1:11 Voiz 2:16

+ 1:13 Voiz 2:26, Voiz 3:10

+ 1:15 Voiz 7:13

+ 1:16 3Sh 3:12, 3Sh 4:29, Voiz 2:9

+ 1:18 Voiz 12:12

+ 2:2 Hik 14:13

+ 2:4 3Sh 7:1, Qshq 8:11

+ 2:5 Qshq 4:16

+ 2:8 3Sh 9:28, 3Sh 10:10, 3Sh 10:14, 3Sh 11:3

+ 2:9 3Sh 3:12, 1Sol 29:25, Voiz 1:16

+ 2:11 Voiz 1:3, Voiz 3:9, Voiz 5:15

+ 2:14 Zab 48:11, Voiz 3:19, Voiz 9:2

+ 2:16 Voiz 1:11

+ 2:18 Zab 38:7, Zab 48:11

+ 2:23 Ayub 14:1

+ 2:24 Voiz 3:12-13, Voiz 5:18, Voiz 8:15, Voiz 5:18

+ 2:26 Voiz 1:13

+ 3:2 Ibr 9:27

+ 3:4 Rim 12:15

+ 3:7 Ibt 37:29, Amos 5:13

+ 3:9 Voiz 1:3, Voiz 2:11, Voiz 5:15

+ 3:10 Ibt 3:19, Voiz 1:13, Voiz 2:26

+ 3:11 Voiz 8:17

+ 3:12 Voiz 2:24

+ 3:13 Voiz 2:24, Voiz 5:19

+ 3:15 Voiz 1:9

+ 3:17 Mat 16:27, 2Kor 5:10

+ 3:18 Zab 48:13, Zab 48:21, Zab 72:22

+ 3:19 Zab 48:11, Voiz 2:14, Voiz 9:2

+ 3:20 Ibt 3:19, Voiz 12:7

+ 3:22 Voiz 2:24

+ 4:1 Voiz 9:11, Mrs 1:2, Ayub 35:9, Voiz 5:7

+ 4:2 Ayub 3:22, Voiz 7:1

+ 4:3 Ayub 3:16, Voiz 6:3

+ 4:5 Hik 6:10-11, Hik 24:33-34

+ 4:6 Hik 15:16

+ 4:8 Voiz 1:8

+ 4:11 3Sh 1:2

+ 4:14 Ibt 41:14, Ibt 41:41-43

+ 4:17 Isha 1:12, 1Sh 15:22, Hik 15:8

+ 5:1 Mat 6:7

+ 5:2 Hik 10:19

+ 5:3 Zab 49:14

+ 5:4 Lev 5:4, Sah 30:3, Qnlr 23:21, Hik 20:25

+ 5:5 Hav 5:4

+ 5:6 Voiz 12:13

+ 5:7 Ayub 35:9, Voiz 3:16, Voiz 4:1

+ 5:12 Voiz 6:1

+ 5:14 Ayub 1:21

+ 5:15 Voiz 1:3, Voiz 2:11, Voiz 3:9

+ 5:18 Voiz 2:24

+ 6:1 Voiz 5:12

+ 6:2 Zab 16:14, Zab 72:7, Luqo 12:20

+ 6:3 Isha 14:20, Yerm 8:2, Ayub 3:16, Voiz 4:3

+ 6:7 Hik 16:26

+ 6:8 Voiz 2:15

+ 6:10 Voiz 1:10, Voiz 3:15, Ayub 9:32, Isha 45:9, Rim 9:20

+ 6:11 Voiz 5:2

+ 6:12 Ayub 8:9, Ayub 14:2

+ 7:1 Hik 22:1, Voiz 4:2

+ 7:2 Zab 89:12

+ 7:3 Mat 5:4, Luqo 6:21, 2Kor 7:10

+ 7:5 Hik 15:31-32

+ 7:7 Qnlr 16:19, Hik 17:8

+ 7:8 Hik 14:29

+ 7:13 Ayub 12:14, Voiz 1:15

+ 7:15 Voiz 8:14

+ 7:17 Hik 10:27

+ 7:19 Hik 21:22, Voiz 9:16, Voiz 9:18

+ 7:20 3Sh 8:46, 2Sol 6:36, Zab 142:2, Hik 20:9, Yoqb 3:2, 1Yuh 1:8-10, Rim 3:10

+ 7:21 Hik 30:10

+ 7:24 Ayub 28:12

+ 7:25 Voiz 1:17

+ 7:26 Hik 5:4, Hik 22:14, Hik 23:27

+ 7:29 Ibt 1:27, Ibt 3:6-7

+ 8:2 3Sh 2:43

+ 8:3 Voiz 10:4

+ 8:4 Ayub 9:12, Dnr 4:32

+ 8:9 Voiz 3:16, Voiz 4:1

+ 8:13 Ayub 14:2, Voiz 6:12

+ 8:14 Voiz 7:15

+ 8:15 Voiz 2:24

+ 8:16 Zab 126:2

+ 8:17 Voiz 3:11

+ 9:2 Ayub 9:22, Zab 48:11, Voiz 2:14, Voiz 3:19, Ayub 9:22

+ 9:5 Ayub 14:21, Zab 30:13, Zab 87:13, Isha 26:14

+ 9:7 Voiz 2:24

+ 9:10 Zab 6:6, Isha 38:18

+ 9:12 Hik 7:23

+ 9:16 Voiz 7:19

+ 9:18 Ysha 7:1

+ 10:4 Voiz 8:3

+ 10:7 Hik 19:10

+ 10:8 Zab 7:16, Hik 26:27

+ 10:9 Qnlr 19:5

+ 10:11 Yerm 8:17

+ 10:12 Zab 63:8, Hik 18:7

+ 10:14 Hik 15:2

+ 10:17 Hik 31:4

+ 10:19 Hak 9:13, Zab 103:15, Voiz 7:12

+ 10:20 Chq 22:28

+ 11:5 Zab 138:15

+ 11:9 Voiz 2:10, Voiz 9:7, Ayub 31:7, Voiz 12:14, 2Kor 5:10

+ 12:1 2Sh 19:35

+ 12:2 Isha 5:30

+ 12:4 Zab 140:3, Yerm 25:10

+ 12:5 Ayub 17:13, Isha 14:18

+ 12:6 Isha 30:14

+ 12:7 Ibt 2:7, Ibt 3:19, Zab 89:4, Voiz 3:20, Sah 16:22, Ayub 34:14-15

+ 12:8 Voiz 1:2

+ 12:9 3Sh 4:31, Hik 1:1

+ 12:11 Zab 22:1, Zab 79:2, Yuhn 10:11

+ 12:12 Voiz 1:18

+ 12:13 Qnlr 6:2, Voiz 5:6

+ 12:14 1Kor 4:5, Voiz 11:9, 2Kor 5:10, Rim 2:15-16

Qoʻshiq

Qoʻshiq

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

Kirish

SULAYMON

PAYGʻAMBARNING

GOʻZAL QOʻSHIGʻI

Kirish

Mazkur kitob sevgi haqidagi sheʼrlar toʻplamidir. Bu sheʼrlarni bir qiz bilan yigit bir–biriga sevgi izhor qilib aytgan yoki qoʻshiq qilib kuylagan. Kitobda yigit va qiz baʼzan xayolan gapiradilar. Baʼzan esa bir–birlariga yoki doʻstlariga murojaat qiladilar. Baʼzi sheʼrlarda ular sevgisining ilk damlarini eslayotganga oʻxshaydilar.

Ayrim tarjimalarda bu kitobning nomi ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjima qilingan boʻlib, “Qoʻshiqlarning qoʻshigʻi” deb atalgan, biroq bu nom “eng goʻzal qoʻshiq” degan maʼnoni ifodalaydi. Bu kitobning muallifi shoh Sulaymon boʻlgani uchun, mazkur tarjimada boshqa baʼzi tarjimalardagi singari “Sulaymon paygʻambarning goʻzal qoʻshigʻi” deb atalgan.

Bu qoʻshiqlarni har xil tushunish mumkin. Baʼzilar, qoʻshiqlardagi yigit Sulaymonning oʻzi, deydilar. Boshqalar esa bu qoʻshiqni Sulaymonning saroyida yuz berayotgan voqea deb tushunadilar, yaʼni qiz shohning saroyiga keltirilgan, lekin oʻz qishlogʻida sevgilisi bor. Kitobda bayon etilishicha, sevishganlar oxiri topishadilar. Baʼzilar bu qoʻshiqdagi yigit va qizni “Xudo va Uning xalqi yoki Masih va Uning jamoati[1] tasviri” deb tushunadilar.

Mazkur kitobda ibroniy sheʼriyatidagi turli goʻzal obrazlar keng qoʻllanilgan. Mevalar, ziravorlar, sharob, bogʻ, qoʻzi, echki kabi obrazlar shular jumlasidandir. Bu toʻplamdagi qoʻshiqlar qadimgi Isroilda toʻylarda ham aytilgan boʻlishi mumkin.

1–BOB

1¹Sulaymonning eng goʻzal qoʻshigʻi.

Birinchi qoʻshiq

Qiz*:

Oʻpgin meni lablaring bilan,

Sening sevging sharobdan ham shirinroqdir⁺.

²Atir moylaring qanchalik xushboʻy!

Yoqimli atir kabi noming har tarafga taralar.

Shuning uchun qizlar seni sevarlar⁺.

³Meni oʻzing bilan olib ket, tezroq boraylik.

Ey shohim, meni oʻz yotogʻingga olib kirgin.

Quddus qizlari:

Ey shohimiz, biz quvonamiz. Siz bilan sevinamiz,

Sharobdan ham koʻproq sizning sevgingizni maqtaymiz.

Qiz:

Ey sevgilim! Qizlar seni sevib, toʻgʻri qilishadi⁺.

⁴Ey Quddus qizlari!

Men qorachadan kelgan boʻlsam ham goʻzalman,

Kedar* chodirlariday qora boʻlsam ham,

Sulaymon pardalariday chiroylidirman⁺.

⁵Qoraligim uchun menga past nazar bilan qaramanglar.

Quyosh nurlari meni qoraytirdi.

Aka–ukalarimning mendan jahli chiqib,

Meni uzumzorlar qorovuli qilib qoʻyishdi,

Ammo oʻz uzumzorimga* qaray olmadim!

⁶Sevgilim, menga aytgin–chi,

Qayerda oʻz podangni boqasan?

Tush vaqti ularni qayerga yotqizasan?

Ayt menga, yana podachi doʻstlaring oldida

Uyatsiz* ayollarday boʻlib yurmay, axir⁺.

Yigit:

⁷Qayerdaligimni bilmasang,

Ey goʻzallarning goʻzali,

Podaning izlaridan borgin.

Choʻponlarning chodirlari oldida

Oʻz echkilaringni oʻtlatgin⁺.

⁸Ey sevgilim,

Sen firʼavn aravasiga qoʻshilgan uchqur otday goʻzalsan⁺.

⁹Ziraklaring tufayli yonoqlaring goʻzaldir,

Marvaridlar boʻyningni qanday chiroyli qilar.

¹⁰Senga atab tilladan bezaklar,

Kumushdan taqinchoqlar yasattiraman⁺.

Qiz:

¹¹Shohim yonboshlab yotganda,

Atirlarim oʻz hidini taratdi⁺.

¹²Koʻkraklarim orasida yotgan,

Xushboʻy mirraga* toʻla xaltacha kabidir mening sevgilim⁺.

¹³U men uchun En–Gedi* bogʻlaridagi

Xina gullaridaydir⁺.

Yigit:

¹⁴Goʻzaldirsan, ey sevgilim,

Sen goʻzalsan!

Koʻzlaring kabutar koʻzlariday nazokatlidir⁺.

Qiz:

¹⁵Chiroylisan, ey sevgilim,

Juda ham xushroʻydirsan,

Yam–yashil maysalar bizning toʻshagimizdir.

¹⁶Sadr daraxtlari tomimiz boʻlsa,

Archalar tomimiz sinchlaridir⁺.

2–BOB

Qiz:

2¹Men Sharon* atirguliman*,

Vodiylar nilufariman⁺.

Yigit:

²Mening sevgilim qizlar orasida,

Tikanlar orasidagi nilufar gulidaydir!

Qiz:

³Mening sevgilim yigitlar orasida,

Oʻrmon daraxtlari orasidagi olma daraxtiday ajralib turar.

Men uning soyasida oʻtirib zavq olaman,

Uning mevasi juda shirindir⁺.

⁴U meni oʻz mehmonxonasiga olib kirdi,

Meni oʻz sevgisi bilan qopladi.

⁵Mayizlar yedirib, menga kuch bergin,

Olmalar bilan quvvatga toʻldirgin,

Axir, sevgilimning ishqi dardida yonmoqdaman⁺.

⁶Uning chap qoʻli boshim ostidadir,

Oʻng qoʻli bilan esa meni quchoqlaydi!⁺

⁷Ey Quddus qizlari,

Kiyigu yovvoyi ohular* haqi ont iching.

Vaqt–soati kelmaguncha,

Sevgini qoʻzgʻatmang, uygʻotmang⁺.

Ikkinchi qoʻshiq

Qiz:

⁸Sevgilim ovozi eshitilyapti,

Ana qaranglar, u kelyapti.

Togʻlaru qirlar osha kelyapti.

⁹Sevgilim ohuday, yosh kiyikdaydir.

Mana, u devor ortida turibdi.

Oynalardan moʻralab,

Panjaralar orasidan qarab turibdi⁺.

¹⁰Sevgilim menga shunday deydi:

“Tura qol, sevgilim, oppogʻim,

Men bilan yurgin.

¹¹Mana qish oʻtdi, yomgʻirlar toʻxtadi.

¹²Yer yuzi gullar bilan qoplanmoqda,

Yurt boʻylab kabutarlar kuyi eshitilmoqda,

Qoʻshiq kuylash vaqti yetib keldi⁺.

¹³Anjir meva tugishni boshladi,

Toklar ham gulga kirdi.

Ular xushboʻy hidlarini taratmoqda.

Tura qol, sevgilim, oppogʻim,

Men bilan yurgin.”

Yigit:

¹⁴Sevgilim, sen togʻlarda yashaydigan,

Qoyalarda yashirinadigan kabutardaysan.

Yuzingni koʻrsatgin, ovozingni eshitay.

Ovozing juda shirin, yuzing goʻzaldir⁺.

¹⁵Qarang, uzumzorimiz gullab yotibdi,

Kichkina tulkilarni* ushlanglar.

Axir, ular uzumzorlarni vayron qiladi.

Qiz:

¹⁶Sevgilim menikidir, men esa unikiman,

U nilufarlar terib, oʻz bogʻidan zavq oladi⁺.

¹⁷Tong otmay turib, bora qol, jonim.

Baland togʻlarda sakraydigan ohu, kiyikday boʻlib,

Qorongʻilik chekinmasdan oldin, qaytib keta qol⁺.

3–BOB

Qiz:

3¹Kechqurun oʻrnimda yotganimda,

Butun qalbim bilan sevgan oshigʻimni qoʻmsadim.

Juda qoʻmsadim, lekin uni topolmadim⁺.

²Endi turib, shaharga chiqaman.

Shahar maydonlariyu koʻchalarida yurib,

Sevgilimni izlayman.

Izladim–u, ammo uni topolmadim.

³Qoʻriqchilar shaharni kezib yurib,

Meni koʻrib qolishdi.

Ulardan: “Sevgilimni koʻrmadingizmi?” deb soʻradim⁺.

⁴Ularning oldidan ketishim bilanoq,

Sevgilimni topdim.

Uni mahkam quchib, qoʻyib yubormadim.

Onamning uyiga olib keldim.

Uni oʻz tuqqan onamning xonasiga olib kirdim⁺.

⁵Ey Quddus qizlari,

Kiyigu yovvoyi ohular* haqi ont iching.

Vaqt–soati kelmaguncha,

Sevgini qoʻzgʻatmang, uygʻotmang⁺.

Uchinchi qoʻshiq

Quddus qizlari:

⁶Dashtda tutunday koʻtarilib,

Koʻrinayotgan narsa nimadir?

Undan attor rastasidagi barcha xushboʻy atirlarning hidi,

Mirra* va xushboʻy tutatqilarning hidi kelib turibdi⁺.

⁷Qaranglar, u Sulaymonning taxtiravonidir*,

Uning atrofida oltmishta pahlavoni bor.

Ular Isroil xalqi orasidagi eng bahodir jangchilardir.

⁸Qilich oʻynatishda hammasi mohir,

Jangda ham juda mahoratlidirlar.

Tunda boʻladigan hujumlardan saqlanish uchun

Ularning hammasi qilich bilan qurollangan⁺.

⁹Shoh Sulaymon oʻz taxtiravonini

Lubnon yogʻochlaridan yasattirgan.

¹⁰Bu taxtiravon dastalari kumushdan,

Orqasi tilladan yasalgan,

Oʻrindigʻiga esa safsar kimxob* toʻshalgan.

Quddus qizlari taxtiravonning ichini

Muhabbat bilan bezatganlar.

¹¹Chiqinglar, ey Sion qizlari!

Shoh Sulaymonga qaranglar.

Toʻyi kuni, yuragi shodlik bilan toʻlgan kuni

Onasi kiydirgan tojga qaranglar.

4–BOB

Yigit:

4¹Qanday goʻzalsan, ey sevgilim,

Qanchalik goʻzalsan!

Chachvoning ortidagi koʻzlaring

Kabutarlarday muloyimdir.

Gilad qirlaridan yoyilib tushayotgan

Qop–qora qoʻylardaydir sening sochlaring⁺.

²Yuvib–taralgan, juni qirqiladigan,

Oppoq echkilardaydir sening tishlaring.

Har birining egizi bor,

Oʻrni hech boʻsh qolmagan⁺.

³Lablaring qirmizi gʻunchalardaydir,

Ogʻzing ham juda goʻzal.

Chachvoning ortidagi yonoqlaring esa

Anorlarday qip–qizil⁺.

⁴Boʻyning tik qurilgan Dovud minorasiday,

Marjonlaring tizim–tizim,

Jangchilarning minglarcha qalqonlaridaydir.

⁵Koʻkraklaring egizak kiyiklardaydir.

Ha, nilufarlar orasida oʻtlaydigan

Ikki kiyikdaydir ular⁺.

⁶Qorongʻilik chekinmasdan oldin,

Tong otmay turib,

Oʻsha xushboʻy mirra* togʻiga,

Ziravorlar qiriga chiqaman⁺.

⁷Har jihatdan goʻzaldirsan, sevgilim,

Senda hech qanday nuqson yoʻq.

⁸Kela qol, kelinchagim,

Lubnondan menga kel.

Emona va Sanir togʻlaridan,

Xermon togʻlariyu* sherlar makonidan,

Qoplonlarning maskanidan tush⁺.

⁹Ey jonim, kelinchagim,

Qalbimni asir qilding.

Koʻzlaringning nigohi bilan,

Boʻyningdagi marjoning bilan

Qalbimni asir qilding⁺.

¹⁰Sevging qanday shirindir,

Ey jonim, kelinchagim.

Sening sevging sharobdan ham yaxshiroqdir.

Atir moylaring esa

Har qanday ziravordan ham xushboʻyroqdir⁺.

¹¹Kelinchagim, lablaringdan bol tomar.

Asal va sut tiling ostida,

Kiyimlaring hidi Lubnon hidiga oʻxshar⁺.

¹²Jonim mening, kelinchagim.

Qulflangan bogʻ, devor bilan oʻralgan buloqdaysan,

Yopib qoʻyilgan chashmadaysan sen.

¹³Aʼlo mevalar beradigan

Anor bogʻiga oʻxshaysan.

Bu bogʻda xina va sunbullar oʻsadi⁺.

¹⁴Ha, bu bogʻda sunbulu zaʼfaron,

Xushboʻy qamish va dolchin,

Har xil xushboʻy daraxtlar,

Mirra va aloe,

Eng aʼlo ziravorlar oʻsadi.

¹⁵Sevgilim, sen bogʻdagi chashmaga,

Hayotbaxsh suv bulogʻiga oʻxshaysan.

Lubnon togʻlarining oqar suvlaridaysan⁺.

Qiz:

¹⁶Ey shimol shabadasi, qoʻzgʻal,

Janub shamoli, kelgin!

Bogʻimda esgin,

Toki bogʻimning xushboʻy hidlari

Hamma joyga taralsin.

Sevgilim oʻz bogʻiga kelib,

Aʼlo mevalaridan yesin⁺.

5–BOB

Yigit:

5¹Ey jonim, kelinchagim, bogʻimga kelib,

Mirra* va ziravorlarimni toʻplayman.

Asalari mumini hamda asalimni yeyman,

Sut va sharobimni ichaman.

Toʻyguningcha yegin, sevgilim,

Sevgidan ichib, qoniqqin⁺.

Toʻrtinchi qoʻshiq

Qiz:

²Uxladim, lekin yuragim uygʻoq edi.

Ana, sevgilim chaqirmoqda:

“Ochgin eshigingni, jonim, sevgilim,

Kabutarim, komilim.

Boshim hoʻldir shudringdan,

Sochlarim esa tun shabnamidan.”⁺

³Kiyimlarimni yechib qoʻyganman,

Qanday qilib yana kiyaman?!

Oyoqlarim yuvilgan,

Ularni kir qilaymi?!

⁴Sevgilim qoʻlini eshik teshigidan kirgizganda,

Butun vujudim titrab ketdi.

⁵Sevgilimni kirgizay, deya turdim.

Qoʻllarimdagi mirra,

Eshikning tutqichlariga oqib tushdi.

⁶Sevgilimga eshikni ochdim,

Lekin u ketib qolibdi.

U ketganiga yurak–bagʻrim ezildi*.

Qidirib, uni topa olmadim,

Chaqirdim, lekin u javob bermadi⁺.

⁷Shaharni aylanib yurgan qoʻriqchilar

Meni koʻrib qoldilar.

Ular meni urib yaraladilar.

Oʻsha shahar qoʻriqchilari

Ustimdagi roʻmolimni olib qoʻydilar⁺.

⁸Ey Quddus qizlari, vaʼda beringlar,

Sevgilimni topsangiz, aytib qoʻyinglar,

Uning ishqi dardida yonmoqdaman⁺.

Quddus qizlari:

⁹Ey ayollar goʻzali,

Sevgilingning boshqalardan nimasi ortiq?!

Uning boshqalardan nimasi ortiqki,

Sen bizga, vaʼda beringlar, deb aytasan?!⁺

Qiz:

¹⁰Sevgilim koʻhlik, chiroylidir,

Oʻn mingtaning ichida ajralib turar.

¹¹Boshi eng aʼlo tilladay goʻzal,

Jingalak sochlari qargʻaday qop–qoradir.

¹²Koʻzlari esa buloqlar boʻyidagi kabutarlarday,

Chashmalar boʻyidagi, sutga choʻmdirilgan kaptarlardaydir⁺.

¹³Uning yonoqlari muattar hidli

Ziravor bogʻlari kabi juda xushboʻydir.

Lablari esa mirra oqib turgan

Nilufarlar kabi shirindir.

¹⁴Qoʻllari tilladan yasalib,

Topaz toshlar bilan bezatilganga oʻxshaydi.

Tanasi esa zangori yoqutlar oʻrnatilgan

Tep–tekis fil suyagiday chiroylidir.

¹⁵Oyoqlari tilla taglikka oʻrnatilgan

Marmar ustunlari kabi kuchlidir.

Uning qiyofasi ulugʻvor Lubnonday,

Qudratli, aʼlo sadr daraxtlaridaydir.

¹⁶Uning ovozi juda shirin,

Oʻzi esa har jihatdan maftunkor.

Ey Quddus qizlari, mana shunday yigit

Mening sevgilim, doʻstimdir.

6–BOB

Quddus qizlari:

6¹Sevgiling qayerga ketdi,

Ey goʻzallarning goʻzali?

Ayt–chi, qaysi tomonga yoʻl oldi?

Biz sen bilan uni qidiraylik⁺.

Qiz:

²Sevgilim oʻz bogʻiga,

Xushboʻy ziravorlar bogʻiga ketdi.

U nilufar gullar terib,

Oʻz bogʻidan zavq olgani ketdi⁺.

³Men sevgilimniki, sevgilim esa menikidir!

U nilufarlar terib, oʻz bogʻidan zavq oladi⁺.

Beshinchi qoʻshiq

Yigit:

⁴Sen Tirza shahriday goʻzaldirsan, sevgilim,

Quddus shahriday* xushroʻydirsan,

Bayroqlari koʻtarilgan qoʻshinday savlatlisan.

⁵Koʻzlaringni olib qoch mendan,

Ular meni maftun qilganlar.

Gilad qirlaridan yoyilib tushayotgan

Qop–qora qoʻylardaydir sening sochlaring⁺.

⁶Yuvib–taralgan oppoq

Echkilardaydir sening tishlaring.

Har birining egizi bor,

Oʻrni hech boʻsh qolmagan⁺.

⁷Chachvoning ortidagi yonoqlaring esa

Anorlarday qip–qizil⁺.

⁸Ana, oltmishta malika, saksonta kanizak,

Son–sanoqsiz qizlar!

⁹Ammo mening kabutarim,

Komil sevgilim oʻzgachadir.

Onasining erkasi,

Tuqqan onasining yagonasidir.

Qizlar uni koʻrib, u baxtlidir, deyishadi,

Malikayu kanizaklar uni koʻrib, maqtashadi.

¹⁰Mahbubamning nigohlari tongdaydir.

Oʻzi esa toʻlin oyday goʻzal, quyoshday yorqin,

Bayroqlari koʻtarilgan qoʻshinday savlatlidir.

¹¹Men bodomzorga,

Vodiy chechaklarini koʻrishga bordim.

Toklaru anorlar gullaganmikin, deya bordim⁺.

¹²Shohona aravada oʻtirganday,

Hayajondan titrar edim.

7–BOB

Quddus qizlari:

7¹Qaytgin, qaytib kelgin, ey Shulamlik* qiz!

Qaytib kel, seni yana bir bor koʻraylik.

Yigit:

Nima uchun bu Shulamlik qizga qaraysizlar?!

U ikki qator qizlar orasida raqsga tushyaptimi?!

²Ey malikaga oʻxshagan qiz!

Kafsh kiygan oyoqlaring qanday chiroyli!

Doʻmboq sonlaring javohirlarday,

Xuddi mohir ustaning qoʻli bilan ishlanganday!

³Doimo xushboʻy sharobga toʻla boʻlgan,

Dum–dumaloq kosadaydir sening kindiging.

Yumaloq qorning esa nilufarlar bilan oʻralgan,

Tillarang bugʻdoy uyumi kabidir.

⁴Koʻkraklaring egizak kiyiklardaydir⁺.

⁵Fil suyagidan qurilgan minoraday goʻzaldir boʻyning,

Batrabim darvozasi yonidagi

Xashbon* buloqlariday yorqindir koʻzlaring.

Burning esa Damashq shahriga qaragan

Lubnon minorasiday tekisdir.

⁶Boshing Karmil togʻiday* baland turadi,

Soching kimxobday goʻzal,

Hatto shoh ham unga asirdir.

⁷Qanday goʻzal va xushroʻysan,

Huzurbaxsh sevgilim mening.

⁸Palma daraxtiday savlatlisan,

Koʻkraklaring uning mevalariday toʻliqdir.

⁹Men shunday dedim: “Palma daraxtiga chiqib,

Mevalaridan ushlayman.”

Koʻkraklaring men uchun uzumday mazali,

Nafasing esa olmalarday shirin boʻlsin.

¹⁰Oʻpichlaring eng aʼlo sharobday shirindir,

Bunday sharob lab va tishlar orasidan tekis oʻtadi*.

Qiz:

¹¹Men sevgilimnikiman,

U faqat meni qoʻmsaydi⁺.

¹²Kelgin, sevgilim, dalalarga boraylik.

Xina gullari orasida* yotib qolaylik.

¹³Vaqtli turib, uzumzorlarga kiraylik.

Ular gulga kirdimikin?!

Toklaru anorlar gullaganmikin?!

Oʻsha yerda men senga oʻz sevgimni toʻla koʻrsataman⁺.

¹⁴Mehrigiyolar* hid taratib turibdi.

Eshigimiz tepasiga har xil mevalardan osib,

Sen uchun saqlab qoʻydim, sevgilim.

8–BOB

Qiz:

8¹Qaniydi, onam emizgan akamday boʻlsang edi.

Koʻchada koʻrganimda, seni oʻpgan boʻlardim,

Hech kim meni bu uchun ayblamagan boʻlardi.

²Men seni onamning uyiga boshlab kelardim.

Menga oʻgit bergan onamning yotogʻiga olib kirardim,

Senga xushboʻy sharobu anorlarim sharbatini berardim⁺.

³Mana, sevgilimning chap qoʻli boshim ostidadir,

Oʻng qoʻli bilan esa meni quchoqlaydi!⁺

⁴Ey Quddus qizlari, vaʼda beringlar,

Vaqt–soati kelmaguncha,

Sevgini qoʻzgʻatmang, uygʻotmang⁺.

Oltinchi qoʻshiq

Quddus qizlari:

⁵Oʻz sevgilisi bilan quchoqlashib,

Choʻl tarafdan kelayotgan kim?

Qiz:

Olma daraxti ostida men seni uygʻotdim.

Onang shu yerda senga homilador boʻlgan,

Mana shu yerda seni dunyoga keltirgan⁺.

⁶Qoʻlingdagi muhr uzugingday,

Meni ham yuragingga muhrlab olgin.

Axir, sevgi oʻlimday kuchli,

Ishq ajalday* shiddatlidir.

Sevgining uchqunlari olov uchqunlariday,

Lovullagan alangadaydir⁺.

⁷Suv sevgini oʻchirolmaydi,

Toʻfonlar uni choʻktirolmaydi.

Birortasi sevgi uchun

Uyidagi bor boyligini bersa ham,

Mazaxdan boshqa hech narsaga erishmaydi.

Qizning akalari:

⁸Bizning bir singlimiz bor,

Uning koʻkraklari hali boʻrtmagan.

Uni soʻrab kelishsa,

Biz nima qilamiz?

⁹Agar u devor boʻlsa,

Uning atrofida kumushdan qalʼa quramiz.

Agar u eshik boʻlsa,

Uni sadr yogʻochlari bilan toʻsib qoʻyamiz.

Qiz:

¹⁰Men ham devorday edim.

Endi esa koʻkraklarim minoralardaydir.

Shuning uchun sevgilim meni

Toʻliq yetilgan deb biladi.

¹¹Sulaymonning Baal–Xomonda uzumzori bor edi.

U uzumzorini bogʻbonlarga ishonib topshirdi.

Ularning har biri uzumzor uchun

Ming kumush tanga* toʻlashi kerak edi⁺.

Yigit:

¹²Sulaymon, sen ming tanga ol,

Qorovullarga esa ikki yuz tangadan* berilsin.

Mening uzumzorim oʻzimnikidir⁺.

¹³Ey bogʻlarda yashovchi qiz,

Doʻstlarim ovozingni eshitishni kutmoqda.

Qani, men ham ovozingni bir eshitay.

Qiz:

¹⁴Xuddi kiyikday, yosh ohuday boʻlgin,

Ziravorlar togʻlariga tezroq kelgin, sevgilim⁺.

[1] jamoat — Iso Masihga imon keltirgan odamlar nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi JAMOAT soʻziga qarang.

1:1 Qiz — kursiv bilan yozilgan sarlavhalar ibroniycha asl nusxada yoʻq. Bu sarlavhalar oʻquvchiga yordam sifatida kim gapirayotganini bildirish uchun mazkur tarjimaga kiritilgan. Asl nusxa matnining baʼzi joylarida kim gapirayotganini bildiradigan grammatik belgilar bor. Ammo kim gapirayotgani matnda har doim ham aniq emas.

1:4 Kedar — Arabiston sahrosidagi yerlar.

1:5 oʻz uzumzorim — koʻchma maʼnodagi ibora boʻlib, qiz oʻz qiyofasiga ishora qilyapti.

1:6 Uyatsiz — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yuzi toʻsilgan. Qadimgi Isroilda fohishalar oʻzlarini tanitmaslik uchun, yuzlarini yopib yurganlar (Ibtido 38:14-15 ga qarang). Qiz axloqi buzuq ayolga oʻxshab qolmasligi uchun, yigitni choʻponlar orasidan qidirmoqchi emas.

1:12 mirra — maʼlum bir daraxtlarning qotgan yelimidan tayyorlangan xushboʻy modda.

1:13 En–Gedi — Oʻlik dengizning gʻarbiy qirgʻogʻidagi bir voha.

2:1 Sharon — Oʻrta yer dengizi boʻyidagi unumdor tekislik.

2:1 atirgul — yoki zaʼfaron guli.

2:7 Kiyigu yovvoyi ohular — koʻchma maʼnodagi ibora boʻlib, romantik sevgiga yoki kuchli yigitlarga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin.

2:15 Kichkina tulkilar — koʻchma maʼnodagi ibora boʻlib, qiz va yigitning sevgisiga qarshilik koʻrsatadigan yoki ular nikohdan oʻtmagunlaricha munosabatlarini davom ettirishga toʻsqinlik qiladigan muammolarga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin.

3:5 Kiyigu yovvoyi ohular — 2:7 izohiga qarang.

3:6 Mirra — 1:12 izohiga qarang.

3:7 taxtiravon — shoh, malika va oliy martabali kishilarni oʻtqazib, yelkada koʻtarib olib yurish uchun uzun dastalar ustiga oʻrnatilgan hashamdor oʻrindiq.

3:10 kimxob — oʻrishi ipak, arqogʻi zardan toʻqilgan mato.

4:6 mirra — 1:12 izohiga qarang.

4:8 Emona…Sanir…Xermon togʻlari… — Lubnon togʻlaridan sharqdagi togʻ tizmalarida joylashgan. Sanir togʻi Xermon togʻining qadimgi nomi edi (Qonunlar 3:9 ga qarang).

5:1 Mirra — 1:12 izohiga qarang.

5:6 U ketganiga yurak–bagʻrim ezildi — yoki Uning ovozini eshitishga ham zor boʻldim.

6:4 …Tirza shahri…Quddus shahri… — bu shaharlar oʻz chiroyi bilan mashhur edi (Zabur 49:2 ga qarang). Keyinchalik Tirza shahri Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning birinchi poytaxti boʻldi (3 Shohlar 15:33, 16:8, 15, 23 ga qarang).

7:1 Shulamlik — Shulam nomaʼlum bir joy yoki komil maʼnosini bildiradigan bir soʻz ham boʻlishi mumkin.

7:5 Xashbon — Amor shohi Sixoʻn hukmronligi davrida bu shahar poytaxt boʻlgan (Sahroda 21:26 ga qarang). Bu shahar Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan edi. Buloqlar koʻpligidan u yerda suv doim moʻl–koʻl edi.

7:6 Karmil togʻi — Isroildagi eng baland togʻlardan biri. Bu togʻ unumdorligi va goʻzal tabiati bilan mashhur edi.

7:10 …lab va tishlar orasidan tekis oʻtadi — qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …uxlayotganlarning lablari ustidan mayingina oʻtadi.

7:12 Xina gullari orasida… — yoki Qishloqlar orasida….

7:14 Mehrigiyolar — qadimda odamlar, bu oʻsimlikning mevalari jinsiy xohishni kuchaytirib, ayolning homilador boʻlishiga imkoniyat yaratadi, deb ishonishardi.

8:6 ajal — ibroniycha matnda Sheoʻl, oʻliklar diyori. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

8:11 Ming kumush tanga — ibroniycha matnda Ming shaqal kumush, taxminan 11 kiloga toʻgʻri keladi (shu bobning 12–oyatida ham bor).

8:12 ikki yuz tanga — ibroniycha matnda ikki yuz shaqal, taxminan 2,3 kiloga toʻgʻri keladi.

+ 1:1 3Sh 4:32, Qshq 4:10

+ 1:2 Voiz 7:1

+ 1:3 Zab 118:32, Zab 44:14-15

+ 1:4 Qshq 2:14, Qshq 4:3, Qshq 6:4, Zab 119:5, Isha 60:7

+ 1:6 Zab 22:1, Zab 79:2, Voiz 12:11, Yuhn 10:11

+ 1:7 Qshq 5:9, Qshq 6:1

+ 1:8 2Sol 1:16-17

+ 1:10 Hiz 16:11-14

+ 1:11 Qshq 4:13-14

+ 1:12 Zab 44:9, Yuhn 19:39

+ 1:13 Ysha 15:62, Qshq 4:13

+ 1:14 Qshq 4:1, Qshq 5:12

+ 1:16 Isha 37:24

+ 2:1 1Sol 5:16, Hav 9:35

+ 2:3 Isha 25:4, Isha 32:2

+ 2:5 Qshq 5:8

+ 2:6 Qnlr 33:27, Qshq 8:3

+ 2:7 Qshq 3:5, Qshq 5:8, Qshq 8:4

+ 2:9 2Sh 2:18, Qshq 8:14

+ 2:12 2Sh 23:4

+ 2:14 Zab 73:19, Yerm 48:28

+ 2:16 Qshq 7:11, Qshq 6:3

+ 2:17 Qshq 4:6

+ 3:1 Isha 26:9, Qshq 5:6

+ 3:3 Qshq 5:7

+ 3:4 Qshq 8:2

+ 3:5 Qshq 5:8, Qshq 8:4

+ 3:6 Qshq 8:5, Qshq 4:6, Qshq 4:14

+ 3:8 Zab 44:4, Zab 90:5

+ 4:1 Qshq 6:7, Qshq 1:14, Qshq 5:12, Mixo 7:14, Qshq 6:5

+ 4:2 Qshq 6:6

+ 4:3 Qshq 6:7

+ 4:5 Qshq 7:4

+ 4:6 Qshq 2:17, Qshq 3:6

+ 4:8 Qnlr 3:9

+ 4:9 Qshq 5:1, Qshq 5:2

+ 4:10 Qshq 1:1

+ 4:11 Hik 24:13

+ 4:13 Qshq 1:11, Qshq 1:13

+ 4:15 Hik 5:15-18

+ 4:16 Voiz 2:5

+ 5:1 Qshq 4:9, Qshq 4:14, Hik 9:5

+ 5:2 Vah 3:20

+ 5:6 Hik 1:28

+ 5:7 Qshq 3:3

+ 5:8 Qshq 2:5, Qshq 2:7, Qshq 3:5, Qshq 8:4

+ 5:9 Qshq 1:7, Qshq 6:1

+ 5:12 Qshq 1:14, Qshq 4:1

+ 6:1 Qshq 1:7, Qshq 5:9

+ 6:2 Qshq 4:16, Qshq 5:1

+ 6:3 Qshq 7:10, Qshq 2:16

+ 6:5 Mixo 7:14, Qshq 4:1

+ 6:6 Qshq 4:2

+ 6:7 Qshq 4:3

+ 6:11 Qshq 7:13

+ 7:4 Qshq 4:5

+ 7:11 Qshq 2:16

+ 7:13 Qshq 6:11

+ 8:2 Qshq 3:4, Hik 9:2, Qshq 5:1

+ 8:3 Qshq 2:6

+ 8:4 Qshq 2:7, Qshq 3:5, Qshq 5:8

+ 8:5 Qshq 3:6

+ 8:6 Yerm 22:24, Xag 2:23, Rim 8:35, Hik 6:34, Qnlr 4:24

+ 8:11 Voiz 2:4

+ 8:12 Hik 27:18

+ 8:14 Qshq 2:9, Qshq 2:17

Ishayo

Ishayo

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

53

54

55

56

57

58

59

60

61

62

63

64

65

66

Kirish

ISHAYO

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Ishayo paygʻambar taxminan qirq yil davomida faoliyat koʻrsatgan. Mana shu davrda Yahudo shohlaridan toʻrttasi birin–ketin hukmronlik qilgan edi (1:1 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang). Ishayo Quddusda yashab, Xudoning kalomini Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka yetkazgandi. U yashagan davrda Isroil, yaʼni shimoliy shohlik quladi, aholisi esa Ossuriyaga asirlikka olib ketildi. Xoʻsheya va Mixo paygʻambarlar Ishayo paygʻambarning zamondoshlari edi.

Mazkur kitobni uch qismga boʻlish mumkin. Kitobning birinchi qismida (1-35–boblar) Ishayo paygʻambar Yahudo xalqining gunohlarini fosh qiladi. Yurtdagi buzgʻunchilik va hukm surgan adolatsizliklarni tilga oladi. Yahudo xalqining gunohlari Xudoning gʻazabini keltiradi. Kitobning bu qismida muallif Xudoning muqaddasligiga alohida urgʻu beradi, Uni butun olam Shohi, cheksiz qudrat Sohibi sifatida tasvirlaydi.

Kitobning ikkinchi qismida (36-39–boblar) tarixda yuz bergan hodisalar, chunonchi, Ossuriyaning Yahudo yurtiga bostirib kelgani va Quddusni qamal qilgani haqida bayon qilinadi. Oʻshanda Ossuriya muvaffaqiyatga erishmagan edi. Lekin Ishayo paygʻambar xalqni ogohlantirib, Bobil shohligining kuchayishi va kelajakda Yahudo yurtini bosib olishi haqida bashorat qiladi.

Kitobning uchinchi qismi (40-66–boblar) uzoq kelajakka oid bashoratlardan iborat boʻlib, xalqqa umid bagʻishlaydi. Bobil shohligi Yahudo yurtini vayron qilib, xalqini asirlikka olib ketgandan keyin, Xudo Oʻzi belgilagan vaqtda ularni oʻz yurtiga qaytarib olib keladi. Ularni yupatib, roʻshnolikka olib chiqadi. Mazkur boblarning mohiyati shundan iboratki, Xudo dunyoda yuz berayotgan hodisalarni boshqaradi, U nafaqat Oʻz xalqiga, balki boshqa millatlarga ham yaxshilikni ravo koʻradi. Xudo dunyodagi barcha xalqlarga Yahudo xalqi tufayli baraka ulashadi.

1–BOB

1¹Omiz oʻgʻli Ishayoning Yahudo* hamda Quddusga oid bashorati. Bu davrlarda Yahudoda Uzziyo, Yoʻtom, Oxoz va Hizqiyo kabi shohlar hukmronlik qilardi*⁺.

Xudo Oʻz xalqiga taʼna qiladi

²Eshiting, ey samolar, tingla, ey zamin,

Shudir Egamizning kalomi:

“Bino qildim bolalarni*, ulgʻaytirdim ularni,

Ammo ular isyon qildilar Menga⁺.

³Hoʻkiz biladi oʻz egasini,

Hatto eshak bilar kim uni boqishini,

Ammo xalqim Isroil bilmaydi,

Ular tushunmaydi Men, oʻz Egasini.”⁺

⁴Eh, gunohkor elat, aybi muqarrar xalq,

Eh, qabih nasllar!

Nomussizlarcha ish qilar bu bolalar,

Eh, Egamizni tark etgan ular,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosiga

Shakkoklik qilgan,

Egamizga orqa oʻgirgan ular!

⁵Egam aytar: “Nega yana muncha kaltak istaysiz?!

Ne uchun isyonni davom ettirasiz?!

Yaralangan butun bosh,

Madordan ketgan butun yurak.

⁶Boshdan–oyoq sogʻ joyi yoʻq,

Yiring ila qoplangan, koʻkarib ketgan,

Yaralaridan qon oqib yotar,

Tozalanmagan, bogʻlanmagan, moy surtilmagan*⁺.

⁷Vayronalar ichra yotar yurtingiz,

Olovda yonib ketgan shaharlaringiz!

Oldingizda yeringizni

Yeb bitirar kelgindilar,

Begonalar yurtingizni vayron qilar*⁺.

⁸Ammo aziz Quddus*

Qamal qilinganday boʻlar,

U oʻxshab qolar

Uzumzordagi yolgʻiz chaylaga,

Polizda tikkaygan kapaga.”

⁹Agarda Sarvari Olam

Qoldirmaganda edi besh–oltitamizni,

Sadoʻm shahrining holiga tushar edik,

Gʻamoʻra shahriday* xonavayron boʻlardik⁺.

¹⁰Egamizning kalomini eshiting,

Sadoʻm yoʻlboshchilarining izdoshlari!

Xudoyimizning oʻgitiga quloq soling,

Gʻamoʻra xalqining sheriklari!⁺

¹¹“Nima keragi bor Menga?!

Koʻplab qurbonligingiz?!

Toʻyib ketdim endi

Kuydirilgan qoʻchqorlar nazridan,

Boʻrdoqi yogʻlaridan,

— deb aytmoqda Egamiz. —

Menga xush kelmadi buqalarning,

Qoʻzilar va echkilarning qoni⁺.

¹²Huzurimda hozir boʻlganingizda,

Muqaddas Hovlimni bulgʻasin, deb kim aytdi?

Bularni sizlardan kim soʻradi?!⁺

¹³Endi soxta nazrlar qilmanglar Menga,

Tutatqingiz ham Menga jirkanchdir!

Toqat qilmasman endi

Chorlovlaringizga, fosiq yigʻiningizga,

Yangi oy shodiyonasiyu Shabbat kuningizga⁺.

¹⁴Nafratlandim yangi oy shodiyonangizdan

Hamda «muqaddas» kunlaringizdan.

Bular Menga ogʻir yuk boʻldi,

Toliqqanman bularni koʻtarishdan.

¹⁵Hatto koʻp ibodat qilganingizda ham,

Eshitmasman Men sizlarni.

Menga ochganingizda qoʻllaringizni,

Sizlardan yashiraman Men koʻzlarimni.

Qoʻllaringiz qonga botgandir⁺.

¹⁶Poklang, tozalang oʻzingizni.

Koʻz oldimdan yoʻqoting

Qabih qilmishlaringizni.

Qabihlikni endi bas qiling!⁺

¹⁷Oʻrganing ezgulik qilishni,

Adolatni izlang,

Yoʻlga soling zolimni*,

Himoya qiling yetimni,

Beva haqi uchun kurashing.”⁺

¹⁸Egamizning kalomi shudir:

“Qani, endi birgalashib oʻylaylik:

Gunohlaringiz qizil rangga oʻxshasa ham,

Sizlar qorday oppoq boʻlasiz.

Gunohlaringiz qirmizi rangga oʻxshasa ham,

Sizlar momiqday oppoq boʻlasiz⁺.

¹⁹Agar Menga itoat etsangiz chin koʻngildan,

Yeysiz, albatta zaminning sara hosilidan⁺.

²⁰Ammo rad etib, Menga boʻysunmasangiz,

Qilichning damiga roʻpara boʻlgaysiz.”

Egamizning Oʻzi shunday deb aytdi⁺.

Quddus xalqining sadoqatsizligi

²¹Ey Quddus! Qayerga gʻoyib boʻldi sening sadoqating?!

Qanday qilib fohishaga sen aylanding?!

Axir, oldinlari xalqing solihlikka, adolatga tashna edi!

Endi esa shahringda faqat qotillar qoldi!⁺

²²Sening kumushing toshqol* boʻldi,

Sharobing suv bilan aralashdi⁺.

²³Ha, isyonkordir yoʻlboshchilaring,

Oʻgʻrilarga sherikdir ular.

Har biri porani sevar,

Hadyaning ortidan quvar.

Yetimni ular himoya qilmas,

Bevaning arzi ularga yetib bormas⁺.

²⁴Endi Isroil xalqining qudratli Xudosi,

Sarvari Olam — Rabbiy aytadi:

“Ha, dushmanlarimga gʻazabimni socharman,

Gʻanimlarimdan oʻch olib, tasalli toparman⁺.

²⁵Yana sizlarga qarshi qoʻl koʻtaraman.

Ishqor bilan tozalaganday,

Jamiki qorishmani yoʻq qilib,

Toshqollarni ajrataman⁺.

²⁶Azalda boʻlganiday

Odil hakamu maslahatchilarni beraman.

Shundan soʻng senga nom qoʻyilar:

«Solihlik shahri, Sadoqat shahri», deya.”⁺

²⁷Shunda Quddus adolat orqali qutqariladi,

Tavba qilganlar solihlik tufayli najot topadi.

²⁸Isyonkoru gunohkorlar birga qiriladi,

Egamizdan voz kechganlar halok boʻladi⁺.

²⁹Sizlar sharmanda boʻlasiz

Oʻzingiz xush koʻrgan emanlar sababli.

Mana, uyalib qolasiz

Oʻzingiz tanlagan sajdagoh bogʻlar* tufayli⁺.

³⁰Ha, sizlar oʻxshab qolasiz

Yaprogʻi qovjiragan emanga,

Hamda suvsiz qaqragan boqqa⁺.

³¹Kuchlilar ham choʻpga oʻxshab qoladi.

Ishlari lov etgan olovga oʻxshaydi.

Oʻzlariyu ishlari birga yonib ketadi,

Hech kim bu olovni oʻchirolmaydi⁺.

2–BOB

Abadiy tinchlik

2¹•Omiz oʻgʻli Ishayoga vahiyda Yahudo va Quddus haqida ayon boʻlgan bashorat.

²Shunday kunlar keladiki,

Egamizning uyi turgan togʻ

Togʻlarning eng yuksagi boʻlib, qaror topadi.

Bu togʻ hammasidan ham baland boʻladi,

Hamma xalqlar u yerga daryoday oqib keladi.

³Koʻplab ellar keladi,

Ular shunday deb aytadi:

“Qani, yuringlar!

Chiqaylik Egamizning togʻiga!*

Qani, yuringlar!

Boraylik Yoqbning Xudosi uyiga!

Toki U bizga oʻrgatsin Oʻzining yoʻllarini,

Toki yuraylik bizlar Uning soʻqmoqlaridan.”

Axir, Egamizning kalomi kelib chiqar Quddusdan,

Ha, Xudoning taʼlimoti kelib chiqar Siondan⁺.

⁴Egamiz hukm qiladi xalqlarning orasida,

Ajrim qiladi koʻp millatlar orasida.

Qilichlarini aylantirishadi omochga,

Nayzalarini esa tok qaychilariga.

Qilich koʻtarmaydi bir–biriga xalqlar,

Hech qachon jang qilmaydi ular⁺.

Ishayoning Isroil xalqiga murojaati

⁵Ey Yoqub nasli! Kelinglar, Egamizning nurida yuraylik⁺. ⁶Ey Yoqub xonadoni! Xalqingizning yoʻllarini siz tark etdingiz!* Bu yurt sharqdan kelgan bashoratgoʻylarga*, Filistlar yurtiga* oʻxshab folbinlarga toʻla. Ular begona xalqlar bilan hamtovoq boʻldilar.

⁷Qarang, Yoqub xonadoni toʻla kumush, oltinga,

Chek–chegarasi yoʻq xazinalarining,

Ularning yurti toʻladir otlarga,

Chek–chegarasi yoʻq jang aravalarining⁺.

⁸Ularning yurti toʻla behuda butlarga!

Ular taʼzim etarlar

Qoʻllarining ijodiga,

Oʻzlari yasab, yaratganlarga⁺.

⁹Evoh, mana inson past boʻldi,

Shu tariqa odamzod tiz choʻktirildi,

Ularning qaddini koʻtarma, ey Egam!

¹⁰Egamdan qoʻrqib qochinglar,

Qoyaning ichiga kirib olinglar,

Tuproq ostiga yashirininglar,

Egamning ulugʻvorligi buyukdir!⁺

¹¹Ha, insonning magʻrurligi yerga uriladi,

Odamzodning manmanligi yoʻq qilinadi,

Yolgʻiz Xudo oʻsha kuni yuksaladi⁺.

¹²Zotan, Sarvari Olamning bir kuni bor,

Qarshi chiqar U jamiki kibor, kekkayganlarga.

Oʻsha magʻrurlarga qarshi boʻlar,

Ularning har birini yerga urar.

¹³Qarshi boʻlar U barcha yuksak, magʻrurlarga!

Ha, oʻsha Lubnon sadrlariyu

Bashan* emanlarining hammasiga⁺.

¹⁴Qarshi boʻlar U hamma baland togʻlarga,

Hamma yuksak tepaliklarga.

¹⁵Qarshi boʻlar U har bir baland minoraga,

Har bir mustahkam qalʼaga.

¹⁶Qarshi boʻlar oʻsha mashhur Tarshish* kemalariyu

Inson yaratgan barcha ajoyibotlarga⁺.

¹⁷Ha, yerga uriladi oʻsha odamzod faxri,

Past boʻladi insonning yuksakligi!

Yolgʻiz Xudo oʻsha kuni yuksaladi!

¹⁸Behuda butlar tamomila yoʻq boʻlib ketadi.

¹⁹Egamiz, yerni larzaga solay, deya qoʻzgʻalganda,

Inson Egamizdan qoʻrqqanidan

Kirib ketar qoyalardagi gʻorlarga.

Uning buyuk ulugʻvorligidan

Yashirinar yerdagi chuqurlarga⁺.

²⁰Odam, oʻzim sajda qilay, deb yasagan

Oltinu kumush butlarini

Berar oʻsha kuni yumronqoziq

Hamda koʻrshapalaklarga⁺.

²¹Ha, Egamiz, yerni larzaga solay, deya qoʻzgʻalganda,

Inson Egamizdan qoʻrqqanidan

Qoyalardagi gʻorlarga kirib ketar.

Uning buyuk ulugʻvorligidan

Choʻqqilarning yoriqlariga yashirinar.

²²Endi uzoqda yuring

Tuproqdan yaratilganlardan.

Bormi ularning biron qiymati?!⁺

3–BOB

Quddusdagi betartiblik

3¹Sarvari Olam — Rabbiy endi Quddus va Yahudo xalqiga har turli taʼminot hamda madad bermay qoʻyadi. Ularni non va suvdan bebahra qilyapti⁺. ²Jangchilar va askarlardan, hakamlar va paygʻambarlardan, folbinlar va oqsoqollardan mahrum qilyapti. ³Ellikboshi va amaldorlardan, maslahatchilardan, mohir ustalar va “dono” afsungarlardan judo qilyapti.

⁴Egam aytar: “Bolalar hukmron boʻlar bu xalq ustidan,

Aqlsizlar hukmronlik qilar ular tepasidan.”

⁵Xalq bir–biriga zulm qiladi,

Har kim doʻstiga dushman boʻladi.

Haqorat qilar yosh yigit oqsoqolni,

Sharmanda odam esa obroʻli odamni⁺.

⁶Odamlar oʻz yaqinini ushlab olib,

Oʻsha qarindoshiga shunday deydilar:

“Ustingda kiyiming bor ekan,

Bizga bosh boʻla qol.

Mana bu vayronalar uyumi

Sening qoʻl ostingda boʻladi.”

⁷U esa oʻsha kuni qasam ichib aytar:

“Axir, men shifo bera olmayman,

Meni qilmang xalqqa boshliq,

Uyimda bor na non, na kiyim.”

Hukmning natijasi

⁸Ha, Quddus ham, Yahudo ham quladi.

Xalqining tillari, ishlari Egamizga qarshidir.

Egamning shuhratini ular yerga bulgʻadi.

⁹Yuzlari guvohlik berib turar,

Ular Sadoʻm* kabi gunohlarini oshkor qilar.

Ha, gunohlarini ular yashirmas.

Eh, oʻzlari boshlariga keltirar kulfat!

Ularning holiga voy!⁺

¹⁰Solihlarga esa yaxshilik koʻrasan, deb ayting,

Ular oʻz ishlarining samarasidan lazzat topadi⁺.

¹¹Ammo fosiqlarning holiga voy! Boshlarida kulfat,

Axir, qilmishlariga yarasha qaytadi oʻzlariga.

¹²Yosh bolalar ezadi xalqimni,

Ayollar hukmronlik qiladi ular ustidan.

Ey xalqim, yoʻlboshchilaring seni chalkashtiradi,

Soʻqmoqlaringdan seni adashtiradi.

Egamizning daʼvosi

¹³Egamiz Oʻz daʼvosini isbot qilmoqqa kirishayotir,

Ha, xalqlarni hukm qilmoqqa U qoʻzgʻalayotir⁺.

¹⁴Oʻz taxtiga oʻtirib Egamiz

Oʻz xalqining oqsoqollariyu

Shahzodalari bilan hukmga kirishar:

“Sizlar Mening uzumzorimni* xarob qilgansiz.

Kambagʻaldan olgan oʻlja bilan toʻla uyingiz⁺.

¹⁵Nimasi bu?! Xalqimni ezaverasiz!

Kambagʻalni iskanjaga olaverasiz!”

Sarvari Olam — Rabbiyning soʻzidir bu⁺.

Egamiz Quddus ayollarini ogohlantiradi

¹⁶Egam aytar: “Magʻrurdir Quddus* ayollari,

Boʻyinlarini likillatib, koʻzlarini suzib yurar,

Mayda qadam tashlab yurib,

Toʻpigʻidagi halqalarni jiringlatar.”⁺

¹⁷Shu bois Rabbiy yara qilar

Quddus ayollarining boshlarini,

Sharmanda qilar ochib uyatli joylarini.

¹⁸Oʻsha kuni Rabbiy tortib olar ularning

Goʻzalligi — toʻpigʻidagi bezaklarini,

Tillaqoshlariyu zeb–ziynatlarini,⁺

¹⁹Sirgʻalari, bilaguzuk va harir roʻmollarini,

Tortib olar boshidagi tojini,

Bilaguzuk, marjon, xushboʻy moy, tumorlarini,

²⁰Muhr uzuklarini, burundagi sirgʻalarini,

²¹Tortib olar shohona libosini,

Nafis koʻylaklari, nimchalari, karmonlarini,

²²Koʻzgulari, zigʻir liboslarini,

Tillaqoshlariyu harir roʻmollarini.

²³Xushboʻy hid oʻrniga ulardan sassiq hid keladi,

Kamarlar oʻrniga arqon bogʻlab yuradi,

Turmaklangan soch oʻrniga kal bosh boʻladi,

Bashang kiyim oʻrniga qanor kiyadi,

Ha, goʻzallik oʻrniga asirlik tamgʻasi boʻladi.

²⁴Mana, yigitlari qilichdan yiqilib qoladi,

Botir erkaklari jangda qirilib ketadi.

²⁵Quddus darvozalari yigʻlab, aza tutadi.

Sion boʻm–boʻsh boʻlib, yerda oʻtiribdi⁺.

4–BOB

4¹Oʻsha kuni yetti ayol bir erkakni tutib olib, shunday deydi:

“Oʻz nonimizni yeymiz,

Oʻz kiyimimizni kiyamiz.

Sharmandaligimizdan bizni qutqaring,

Bizni sizniki deb bilishsa boʻldi.”

²Oʻsha kuni Isroildagi omon qolganlarga

Yurtning hosili iftixor, ulugʻvorlik boʻladi.

Ha, Egamning novdasi koʻrkam, ulugʻvor boʻladi⁺.

³Quddusda omon qolganlar,

Oʻsha Sion shahrida qolganlar

“Muqaddas” deb ataladi.

Ular Quddusda hayot kitobiga yozilgan⁺.

⁴Adolat ruhi, otash ruhi ila

Rabbiy yuvib tashlaydi

Quddus xalqining harom–xarishini,

Poklaydi Sionning qon dogʻlarini⁺.

⁵Jamoa uzra kunduzi bulutni,

Tunlari tutunni, yorugʻ alangani*

Egam barpo qiladi butun Sion togʻida*.

Ha, oʻsha hashamatli shahar uzra

Egam Oʻzi soyabon boʻladi⁺.

⁶U soya, koʻlanka boʻladi kunduzi issiqdan,

Panoh, boshpana boʻladi boʻronu yomgʻirdan⁺.

5–BOB

Uzumzor qoʻshigʻi

5¹Qoʻshiq aytay suyukligimga,

Aytay muhabbat qoʻshigʻimni

Uning uzumzori haqida.

Suyganimning uzumzori bor edi

Tuprogʻi unumli tepalikda⁺.

²Yerni agʻdarib, toshlardan tozaladi,

Oʻtqazdi eng sara uzum tokini,

Qorovul minorasini oʻrtaga qurdi.

Uzum siqish chuqurini* tayyorladi,

Uzumlarning pishishini U kutdi,

Ammo hosil ituzum boʻldi.

³Endi, ey Quddus ahli, Yahudo xalqi,

Hakam boʻling Men bilan uzumzorim oʻrtasida.

⁴Yana nima qilishim kerak edi uzumzor uchun?

Unga qilmaganim yana ne qoldi?!

Uzumlarning pishishini kutganimda,

Nega hosil ituzum boʻldi?!

⁵Endi Men sizlarga aytaman

Nima qilishimni uzumzorimni.

Chetan devorini olib tashlayman,

Hamma bor narsasi yeb bitirilsin.

Uning devorini buzib tashlayman,

Uzumzorim payhon qilinsin⁺.

⁶Men uni xarobazor qilaman,

Endi toklarim butalmaydi,

Yeri hech yumshatilmaydi.

Tikanlar, changalzor bilan qoplansin,

Bulutlarga ham amr beraman,

Uzumzorimga yomgʻir yogʻdirmasin⁺.

⁷Sarvari Olamning uzumzori — Isroil xalqi,

Egamning xush koʻrgan koʻchati — Yahudo odamlari.

Ulardan toʻgʻrilik kutgandi, qotillik koʻrdi,

Ulardan adolat kutgandi, faryod eshitdi⁺.

Ishayo adolatsizlikni qoralaydi

⁸Ey koʻplab uy sotib oladiganlar!

Holingizga voy!

Ey dalasiga yana dala qoʻshib oladiganlar!

Holingizga voy,

Ha, boshqalarga joy qoldirmaysiz,

Endi bu yurtda yolgʻiz oʻzingiz qolib ketasiz⁺.

⁹Sarvari Olamning soʻzi ayon boʻldi menga:

“Koʻplab uylar, shubhasiz, xarob boʻladi,

Katta, chiroyli uylar kimsasiz qoladi.

¹⁰Yigirma tanob* uzumzor ikki koʻza* sharob beradi,

Oʻn savat* urugʻ arang bir savat* hosil beradi.”

¹¹Holingizga voy, ey erta tongda turib,

Oʻtkir ichimlik ortidan quvadiganlar!

Holingizga voy, ey tunda allamahalgacha

Sharob ichib qiziydiganlar!⁺

¹²Ziyofatlaringizda lira, arfa,

Childirma, nay chalinar, sharob ichilar!

Biroq Egamning ishlarini anglamaysizlar,

Uning qoʻllari ijodini koʻrmaysizlar!⁺

¹³Shu bois, xalqim Meni bilmagani tufayli surgunga ketdi.

Amaldorlari ochlikdan oʻlib ketdi,

Koʻplari tashnalikdan oʻrtanib yondi⁺.

¹⁴Ha, behad ochilib ketdi

Oʻliklar diyorining* ishtahasi,

Cheksiz ochilib ketdi uning ogʻzi,

Tushib ketdi u yerga Quddusning obroʻsi,

Oʻliklar diyoriga ketdi koʻp odami,

Shovqin–suroni, yuksalgani ham⁺.

¹⁵Shunday qilib, inson sharmanda boʻldi,

Odamzod tiz choʻktirildi,

Kiborlarning koʻzlari yerga qaradi⁺.

¹⁶Biroq Sarvari Olam adolati ila yuksaladi.

Mana, Muqaddas Xudo odilligi ila

Muqaddasligini koʻrsatdi.

¹⁷Qoʻzilar oʻtlaydi endi oʻzlarining

Yaylovida oʻtlaganday,

Sarson boʻlib yurgan boʻrdoqilar

Yeb toʻyadi vayronalarda*.

¹⁸Holingizga voy! Ey yolgʻonni arqon qilib

Ayblarini tortib keladiganlar!

Ey aravaning arqoni bilan

Gunohlarini sudrab keladiganlar!

¹⁹Sizlar aytasiz: “Qani, tez boʻlsin,

Qiladiganini darrov qilsin,

Toki biz buni koʻraylik.

Isroil xalqining Muqaddas Xudosining maqsadi

Zudlik bilan amalga oshsin,

Toki biz buni bilib olaylik.”⁺

²⁰Holingizga voy, ey yomonni yaxshi,

Yaxshini yomon deb aytadiganlar,

Zulmatni nur bilan,

Nurni esa zulmat bilan almashtiradiganlar!

Ey achchiqni shirin,

Shirinni achchiq deydiganlar!⁺

²¹Holingizga voy, ey oʻzini dono deb bilganlar,

Oʻzlarini idrokli deb hisoblaganlar!⁺

²²Holingizga voy, ey sharob ichishda

Qahramon boʻlganlar,

Ichkilikni aralash–quralash ichishda

Bahodirlik koʻrsatganlar.

²³Pora evaziga aybdorni haq deb topganlar,

Solihlarning toʻgʻriligini inkor qiladi ular!⁺

²⁴Shu bois alanganing tili somonni yutganday,

Ularning ildizi chirib ketadi,

Quruq xashak olovda kuyib bitganday,

Ularning gʻunchasi changday uchib ketadi.

Sarvari Olamning taʼlimotini ular rad qildi,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosining soʻzidan nafratlandi⁺.

²⁵Ha, Egamning gʻazabi Oʻz xalqiga qarshi alangalandi,

U xalqqa qarshi qoʻl koʻtarib, ularni urdi.

Shunda togʻlar larzaga keldi,

Koʻchalarda jasadlar axlat boʻldi.

Shunda ham Egam gʻazabidan tushmadi,

Uning qoʻli hamon

Isroilga qarshi koʻtarilgancha turardi⁺.

Xudo, Isroilga hujum qilsin deb, begona xalqlarni olib keladi

²⁶Uzoqdagi xalqlarga* Egam belgi beradi,

Yerning chetidagi xalqlarga ishora yuboradi.

Ana, ular kelayotir bu yerga tez, shiddat ila!⁺

²⁷Ular na charchaydi, na yiqiladi,

Na mudraydi, yo na uxlaydi,

Na kamari boʻshaladi,

Na chorigʻining iplari uziladi.

²⁸Ularning oʻqlari oʻtkirlangan,

Hamma yoylari tortib bogʻlangan,

Otlarining tuyoqlari chaqmoqtoshga oʻxshar,

Aravalarining gʻildiraklari quyun kabidir⁺.

²⁹Ular sherga oʻxshab boʻkiradi,

Yirtqich sher kabi oʻkiradi,

Oʻkirib, oʻljasini ushlaydi, olib ketadi,

Hech kim uni qutqarib ololmaydi⁺.

³⁰Oʻsha kuni guvullagan dengizga oʻxshab

Yurt uzra oʻkirish eshitiladi.

Ana yurtga qarang!

Zulmat va kulfat,

Bulutlar tufayli nur xira boʻldi⁺.

6–BOB

Xudo Ishayoni paygʻambarlikka chaqiradi

6¹Shoh Uzziyo vafot etgan yili* men yuqoriga yuksalgan Rabbiyning taxtda oʻtirganini koʻrdim. Uning libosi etaklari Maʼbadni toʻldirgan edi⁺. ²Uning tepasida seraflar* shay turardi, har birining oltita qanoti bor edi. Ular ikki qanoti ila yuzlarini toʻsgandi, ikki qanoti ila oyoqlarini toʻsgandi, qolgan ikki qanoti bilan uchayotgan edi⁺. ³Ular bir–biriga hayqirishardi:

“Muqaddasdir, muqaddasdir,

Muqaddasdir Sarvari Olam!

Uning ulugʻvorligi

Butun olamni toʻldirgan!”⁺

⁴Ularning hayqirgan ovozlari Maʼbadni poydevorigacha titratib yubordi, Maʼbad tutun bilan toʻlib borardi⁺. ⁵Men shunday dedim: “Shoʻrim qursin! Oʻldim endi! Oʻz koʻzlarim bilan oʻsha Shohni, Sarvari Olamni koʻrdim. Axir, men ogʻzi nopok bir odamman, ogʻzi nopok xalq orasida yashayman!”

⁶Seraflardan biri men tomon uchdi, qoʻlida koʻmir choʻgʻi bor edi. U oʻsha choʻgʻni otashkurak bilan qurbongoh ustidan olgan edi. ⁷Koʻmir choʻgʻini ogʻzimga tekkizib, shunday dedi: “Qara, bu choʻgʻ lablaringga tegdi, endi ayblaring yuvildi, gunohlaringdan forigʻ boʻlding.”⁺

⁸Shunda men Rabbiyning ovozini eshitdim: “Kimni yuboraman? Biz uchun kim boradi?” Men aytdim: “Men shu yerdaman, mana, yuborgin meni.” ⁹U shunday dedi:

“Bor, mana shu xalqqa ayt:

«Xoʻp, tinglayveringlar, baribir, tushunmaysiz,

Qarayveringlar, baribir, anglab yetmaysiz.»⁺

¹⁰Ey Ishayo, bu xalqqa gapir.

Soʻzlaring ularning aqlini oʻtmas qiladi,

Gaplaring dastidan quloqlari garang boʻladi,

Ularning koʻzlari yumilib qoladi.

Shunda koʻrmay qoladi koʻzlari,

Eshitmay qoladi quloqlari,

Anglamay qoladi aqllari,

Ular Menga qaytmaydilar,

Ular shifo topmaydilar.”⁺

¹¹Soʻradim: “Ey Rabbiy, qachongacha?” U aytdi:

“Shaharlar vayron boʻlib,

Kimsasiz qolgunlaricha,

Xonadonlarda biron jon qolmay,

Yurt tamom vayron boʻlguncha.

¹²Oxiri, Men, Egangiz, hammani uzoqqa joʻnataman,

Yurtda esa koʻplab tashlandiq joylar boʻladi.

¹³Xalqning oʻndan biri qolsa ham

Yondirib yuboriladi.

Ammo qayragʻoch, eman daraxtlari kesilganda

Toʻnkalari qolgani kabi,

Undan ham toʻnka qoladi.

Uning toʻnkasi Muqaddas urugʻdir.”⁺

7–BOB

Shoh Oxozga xabar beriladi

7¹Uzziyoning nabirasi, Yoʻtomning oʻgʻli Oxoz* hukmronligi davrida Oram shohi Ratan va Isroil shohi Ramaliyo oʻgʻli Pekax Quddusga kelib, saf tortdilar. Ammo uni bosib ololmadilar⁺. ²Dovud xonadoniga*: “Oram lashkari Efrayim* xalqi bilan ittifoq tuzibdi” degan xabar yetib keldi. Shoh Oxoz hamda xalq shunchalik vahimaga tushdilarki, hammalari shamolda tebrangan daraxtday titradilar.

³Shunda Egamiz Ishayoga dedi: “Sen oʻgʻling Sheryosub* bilan katta yoʻlga chiqqin. U yoʻl kir yuvuvchining dalasi tomon ketgan. Yuqori hovuz arigʻining oxiri boʻlgan oʻsha joyda Oxozni kutib olib,⁺ ⁴unga shunday deb aytinglar: «Oʻzingni bos, tinchlan, qoʻrqma! Oram shohi Ratan va Ramaliyo oʻgʻli gʻazabga mingan, ammo ularni deb qoʻrquvdan titramagin. Ikkovi ham yonib bitayotgan gʻoʻladay. ⁵Efrayim va Ramaliyo oʻgʻli bilan birga, Oram senga qarshi fitna qilib, shunday dedi: ⁶‘Yahudoga bostirib boramiz. Xalqini vahimaga solib, qoʻlga olamiz. Soʻng Toʻval oʻgʻlini* Yahudo shohi qilib tayinlaymiz.’ ⁷Ammo Egamiz Rabbiy aytmoqda:

Bu fitna amalga oshmas,

Bu hech qachon yuz bermas⁺.

⁸Oramning boshi Damashqdir,

Damashqning boshi Ratandir,

Oltmish besh yildan soʻng Efrayim

Qirilib bitar, aslo xalq boʻlmas.

⁹Efrayimning boshi Samariyadir,

Samariyaning boshi Ramaliyo oʻgʻlidir.

Agarda soʻzimga ishonmasangiz,

Mustahkam tura olmaysiz.»”

Immanuil toʻgʻrisida bashorat

¹⁰Egamiz yana Ishayo orqali Oxozga shunday dedi:

¹¹— Aytganlarimni amalga oshirishimga ishonch hosil qilishing uchun, Men, Egang Xudodan oʻzingga biror alomat soʻra, oʻsha alomat oʻliklar diyoridan* chuqur yoki falak toqidan baland boʻlsin.

¹²Shunda Oxoz Ishayoga:

— Soʻramayman, Egamni sinamayman, — dedi.

¹³Shunda Ishayo dedi:

— Eshiting, ey Dovud xonadoni! Odamlarni bezdirganingiz sizlarga kamlik qilganday, Xudoyimni ham bezdirasizlarmi?! ¹⁴Endi Rabbiyning Oʻzi sizlarga alomat beradi: ana, qiz* homilador, u oʻgʻil tugʻadi va Uning ismini Immanuil* qoʻyadi⁺. ¹⁵Oʻsha bola yomonni rad etib, yaxshini tanlashni biladigan yoshga yetganda qatiq va asal* yeydi. ¹⁶Ha, oʻsha vaqt kelmasdan oldin, sizlarni vahimaga solayotgan ikkala shohning yerlari tashlandiq boʻladi. ¹⁷Egam sizning va xalqingizning, ota–bobolaringizning xonadoni boshiga shunday kunlarni soladiki, Efrayim Yahudodan ajralib chiqqandan beri* bunday kunlar ularning boshiga tushmagan: evoh, Ossuriya shohi kelmoqda!⁺

¹⁸Oʻsha kuni Egam Misr daryolarining yuqori oqimidagi pashshalarga, Ossuriya yurtidagi arilarga ishora qiladi⁺. ¹⁹Shundan keyin ularning hammasi kelib, chuqur soyliklarga, qoyalarning yoriqlariga joylashadilar. Hamma chakalakzorlarga, hamma yaylovlarga oʻrnashib oladilar.

²⁰Oʻsha kuni Rabbiy Ossuriya shohini ishlatadi. U Rabbiyning qoʻlida Furot daryosining ortida ijaraga olingan ustara kabi boʻladi. Ha, soqolingizni butunlay qirib tashlaydi, boshu oyogʻingizda birorta tuk qolmaydi*⁺. ²¹Oʻsha kuni bir odam ikki qoʻy va bir gʻunajinni tirik saqlab qoladi. ²²U odamda shuncha koʻp sut boʻladiki, u qatiq yeydi. Yurtda qolganlarning hammasi qatiq va asal yeydi. ²³Ming kumush tangaga* arziydigan, toklarga toʻla bir uzumzor bor. Oʻsha kuni mana shu uzumzor ham chakalakzoru tikanzorlarga aylanadi. ²⁴Shundan keyin odamlar u yerga kamonu oʻqlari bilan boradigan boʻladi⁺. ²⁵Bir zamonlar ishlov berilgan, ekin ekilgan barcha tepaliklarga endi sizlar bormaysizlar. Axir, chakalakzoru tikanzorlardan qoʻrqasizlar–da. U yerlarda mollar oʻtlaydi, u yerlarni qoʻy–echkilar toptaydi.

8–BOB

Ishayoning oʻgʻli xalq uchun alomat

8¹Shunda Egamiz menga aytdi:

— Katta lavha olib, unga: “Moxirshalolxoshbozga* tegishli”, deb tushunarli qilib yoz⁺. ²Men ruhoniy Uriyo bilan Yabarakiyo oʻgʻli Zakariyoni Oʻzimga ishonchli guvohlar qilib tayinlayman⁺.

³Shundan keyin men xotinim bilan yotdim. U homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻdi. Shunda Egamiz menga dedi:

— Uning ismini Moxirshalolxoshboz deb qoʻy. ⁴Bola hali “ota”, “ona” deb aytishni oʻrganmasdan oldin, Ossuriya shohi Damashqning boyliklarini va Samariyadan tortib olgan oʻljalarini olib ketadi⁺.

⁵Egamiz yana menga gapirib:

⁶— Bu xalq tinch oqadigan Shiloʻvax suvlaridan* voz kechdi, Ratan va Ramaliyo oʻgʻli Pekaxdan koʻngillari shod boʻldi, — dedi⁺. ⁷— Shuning uchun Men, Rabbiy, xalqimga qarshi Ossuriya shohini va uning shonli lashkarini boshlab kelmoqdaman. Ular Furot daryosining bahaybat toʻlqinlari kabidir. Hamma irmoqlardan oshib, hamma qirgʻoqlardan toshib ketadi⁺. ⁸Sel kabi Yahudoni bosadi, uning boʻgʻziga yetib keladi.

Shunga qaramay, Xudo biz bilandir!*

U yoyilgan qanotlari panohida yurtimizni omon saqlaydi!⁺

⁹Ey xalqlar, safarbar boʻlavering, halokatga yoʻliqasiz!

Ey uzoq yurtlardagi jamiki ellar, eshiting!

Jangga bel bogʻlayvering, ammo halokatga yoʻliqasiz!

Ha, bel bogʻlayvering, ammo halok boʻlasiz!

¹⁰Puxta reja qilavering, ammo rejangiz puchga chiqadi,

Soʻz beravering, ammo amalga oshmaydi,

Chunki Xudo biz bilandir!⁺

¹¹Egam qudrati bilan meni Oʻziga jalb qilib, shunday koʻrsatma berdi:

— Bu xalqning yoʻlidan bormanglar. ¹²Bu xalq isyon deb aytadigan hamma narsani sizlar isyon deb bilmanglar. Ularni qoʻrquvga soladigan narsalardan sizlar qoʻrqmanglar, vahimaga tushmanglar⁺. ¹³Sizlar Men, Sarvari Olamni muqaddas deb izzat qilinglar. Faqat Mendan qoʻrqing, faqatgina Men sizni vahimaga solay. ¹⁴Oʻshanda Men Oʻzim sizlarga panoh boʻlaman. Ammo Isroilning ikkala xonadoni uchun Men qoqiltiradigan tosh, toʻsqinlik qiladigan qoya, Quddus aholisi uchun tuzoq va toʻr boʻlaman⁺. ¹⁵Ulardan koʻplari qoqiladi, yiqilib, burda–burda boʻladi. Ular tuzoqqa tushib, asir boʻladi.

¹⁶Ey shogirdlarim, Egam menga bergan bu soʻzlarni avaylab asrang⁺. ¹⁷⁻¹⁸Sarvari Olam Sion togʻida maskan qilgan. U Yoqb naslidan yuzini yashiryapti, ammo men Uni kutaman, umidim Undadir. Mana, qarang, Egam bergan farzandlarim bilan birga men shu yerdaman! Isroilda biz belgi va alomatmiz*⁺⁺.

¹⁹Xalqlar sizlarga: “Arvoh chaqiruvchilarga boringlar, gʻalati tovush chiqarib, tushunarsiz soʻzlarni pichirlab aytadigan folbinlarga maslahat solinglar”, deb aytsalar, sizlar oʻz Xudoyingizga bormaysizmi?! Axir, tiriklar oʻliklardan nasihat izlab boradimi?!⁺ ²⁰Arvoh chaqiruvchilarga borishni maslahat berganlarga roʻshnolik boʻlmaydi. Sizlar ularga emas, Xudoning yoʻl–yoʻriqlari va taʼlimotiga maslahat soling*⁺. ²¹Sizlarni notoʻgʻri yoʻlga boshlagan oʻsha xalqlar bu yurt boʻylab oʻtadi, ular och, iztirobda. Och qolib, gʻazablanib, shohini va xudolarini laʼnatlaydi. Yuqoriga qaraydi,⁺ ²²yerga qaraydi. Ana, kulfat va zulmat, gʻam va ofat. Ular yoʻq boʻlib ketadi⁺.

9–BOB

Ishayo boʻlajak shoh haqida bashorat qiladi

9¹Kulfat qamragan bu yurtda endi azob boʻlmaydi. Oldin Zabulun va Naftali yurti* sharmanda boʻlgan edi. Ammo kelajakda dengiz boʻyidagi yerlar, Iordanning narigi tomonidagi oʻlka* va gʻayriyahudiylar Jalilasi* ulugʻlanadi⁺.

²Zulmatda yurgan xalq yorqin ziyoni koʻrdi,

Oʻlim soya solgan yurt aholisi ustiga nur sochildi⁺.

³Bu xalqni Sen koʻpaytirgansan,

Ularga koʻp shodlik ato qilgansan.

Hosil vaqtidagi mamnunlik kabi,

Oʻljalarin boʻlishib olgan paytdagi kabi,

Ular huzuringda quvonchga toʻlgan⁺.

⁴Bu xalqning ogʻir boʻyinturugʻini,

Yelkasidagi tayogʻini

Sen sindirib tashlagansan.

Zolimlarning kaltagini

Midiyon xalqi kabi,

Magʻlub qilgansan*⁺.

⁵Jangda kiyilgan etiklar,

Qonga belangan hamma kiyim

Olovga tashlanib, yoqilajak⁺.

⁶Mana biz uchun bola tugʻildi,

Oʻgʻil bizga berildi.

Hukmronlik Uning zimmasidadir,

Nomi Ajoyib Maslahatchi*, qudratli Xudo,

Abadiy Ota, Tinchlik Shahzodasidir⁺.

⁷Dovudning taxtida

Uning hukmronligi ortib boradi.

Tinchlik to abad hukm suradi.

Hozirdan boshlab, to abad

U adolat va haqiqat ila

Shohligini mustahkamlab, barqaror qiladi.

Sarvari Olam jon kuydirib,

Buni bajo aylaydi⁺.

Xudoning Isroilga boʻlgan gʻazabi

⁸Yoqb nasliga qarshi Rabbiy bir soʻz yubordi,

Uning soʻzi Isroil xalqiga yetib keldi.

⁹Efrayimda*, Samariyada yashaydiganlar,

Jamiki xalq bundan xabardor boʻldi.

Ular dimogʻdorlik, kiborlik ila aytmoqda:

¹⁰“Gʻishtin imoratlar vayron boʻlsa,

Yoʻnilgan toshlar bilan quramiz.

Shikamora–anjir daraxtlari* kesilgan boʻlsa,

Ularning oʻrniga sadr daraxtlarini* ekamiz.”

¹¹Ana, Oram shohi Ratanga qarshi

Egam uning dushmanlarini qoʻzgʻatdi,

Gʻanimlarini daʼvat qildi⁺.

¹²Sharqdan Oramlar, gʻarbdan Filistlar

Ogʻizlarin katta ochib, Isroilni yutib yubordi.

Ammo shunday boʻlsa ham,

Egam tushmas gʻazabidan,

Uning qoʻli hamon

Isroilga qarshi koʻtarilgan⁺.

¹³Bu xalq Sarvari Olamga yuz burmadi,

Jazo bergan Zotga ular qaytmadi⁺.

¹⁴Shunda Egam bir kunda

Isroilning boshini va quyrugʻini,

Xurmosini va qamishini kesib oldi*⁺.

¹⁵Oqsoqollar, amaldorlar boshdir,

Soxta paygʻambarlar quyruqdir⁺.

¹⁶Ular bu xalqni yoʻldan adashtirgan,

Ularga ergashganlar boshi berk koʻchaga kirib qolgan.

¹⁷Hammasi shakkok, qabihlik qilar,

Barcha ogʻizlardan ahmoqona soʻz chiqar.

Rabbiy yoshlardan mamnun boʻlmadi,

Yetim va bevalarga shafqat koʻrsatmadi.

Ammo shunday boʻlsa ham,

Egam tushmas gʻazabidan,

Uning qoʻli hamon

Isroilga qarshi koʻtarilgan⁺.

¹⁸Fosiqlik olovga oʻxshab yonar,

Yeb bitirar butazoru tikanzorlarni.

Oʻrmondagi changalzorlarni yondirib,

Balandlarga tutunini oʻrlatadi.

¹⁹Sarvari Olamning qahridan

Yurt yonib bitar,

Xalq olovga yonilgʻi boʻlar.

Odamlar oʻz yaqiniga shafqat qilmas,⁺

²⁰Ular oʻng tarafga hamla qiladilar,

Ammo och qoladilar.

Yutaman deb chap tomonga hujum qiladilar,

Ammo toʻymaydilar.

Oʻz qoʻlining goʻshtini yeydi insonlar⁺.

²¹Manashe qabilasi yeydi Efrayim qabilasini,

Efrayim esa Manasheni,

Ikkovi birlashib Yahudoga* hujum qiladi.

Ammo shunday boʻlsa ham,

Egam tushmas gʻazabidan,

Uning qoʻli hamon

Isroilga qarshi koʻtarilgan⁺.

10–BOB

10¹Ey siz, yovuz farmonlar chiqaradiganlar,

Qonunlar yozib, jabr keltiradiganlar⁺.

²Kambagʻalni adolatdan mahrum qilyapsiz,

Mazlum xalqimni talayapsiz,

Ovingiz boʻlayotir bevalar,

Oʻljangiz boʻlayotir yetimlar⁺.

³Qiyomat kuni kelganda, siz nima qilasiz?

Uzoqdan balo kelganda, nima qilasiz?

Yordam soʻrab kimga qochib borasiz?!

Boyligingizni qayerga olib ketasiz?!

⁴Yoʻq, asir boʻlib yiqilib qolasiz,

Yo jasadlar tagida qolib ketasiz.

Ammo shunday boʻlsa ham,

Egam tushmas gʻazabidan,

Uning qoʻli hamon

Isroilga qarshi koʻtarilgan⁺.

Xudo takabbur Ossuriyani hukm qiladi

⁵Egam aytar: “Mana Ossuriya!* Gʻazabimning hassasi!

Uning qoʻlidadir qahrimning tayogʻi!⁺

⁶Men uni shakkok elga qarshi yuboraman,

Gʻazabimni oʻsha xalqqa qarshi sochaman,

Ovlab, oʻlja qil, deb unga amr qilaman.

Xalqlarni loyday oyoq osti qiladi u⁺.

⁷Ammo Ossuriya Mening qurolim ekanini

Xayoliga ham keltirmas,

Bular haqida u oʻylamas ham.

Uning fikri–yodi:

Xalqlarni qirib tashlashdir,

Bitta qoʻymay ularni yoʻq qilishdir⁺.

⁸Ossuriya shohi shunday oʻylaydi:

«Lashkarboshilarim shohlar emasmi?!

⁹Xalno shahrini Karxamish shahriday vayron qilmadikmi?!

Xomat ham Arpadday* quladi–ku!

Samariya Damashq* kabi emasmi?!⁺

¹⁰Olganimday behuda butlar shohliklarini,

Olaman Quddusu Samariyaning sanamlarini.

¹¹Ne qilgan boʻlsam Samariya va uning sanamlarini,

Shunday qilaman Quddusu uning butlarini.»”⁺

¹²Ammo Rabbiy tuzgan rejalarini Sion togʻida va Quddusda amalga oshirgandan keyin, shunday deydi: “Endi takabbur, kibor Ossuriya shohi bilan hisob–kitob qilaman⁺. ¹³Axir, Ossuriya shohi shunday degan edi:

«Oʻz kuchim bilan bularni amalga oshirdim,

Donoligim bilan qildim, axir, idrokliman.

Xalqlarning chegarasini yoʻq qildim,

Ularning xazinalarini oʻlja qilib oldim.

Qudratli shohlarini taxtdan uloqtirdim⁺.

¹⁴Qush iniga qoʻl suqib tuxum yiqqani kabi,

Xalqlarning boyliklarini toʻpladim.

Tashlab ketilgan tuxumlarni qanday toʻplasalar,

Jamiki yurtlarni men shunday yigʻib oldim.

Yo qanot qoqqan, ogʻzin ochgan,

Yo ovozin chiqargan birov boʻlmadi.»”

Ishayoning Ossuriya shohiga javobi

¹⁵Bolta maqtanarmi uni ishlatganga?!

Arra oʻzini maqtaydimi uni qoʻlga olganga?!

Kaltak ushlaganni kaltakning oʻzi koʻtaradimi?!

Hassa oʻzini ushlaganni koʻtaradimi?!

¹⁶Ey Ossuriya,

Shu bois Sarvari Olam — Rabbiy

Ogʻir xastalikni yuborar pahlavonlaringiz orasiga.

Kasalliklarining qizgʻin pallasida

Ularning badanlaridan oʻt chiqadi,

Ular goʻyo lov–lov etib yonadi⁺.

¹⁷Isroilning Nuri yolqin boʻladi,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi olov boʻladi.

Olov yondirib, tikanzoru changalzorlarini

Bir kunda yamlab yutadi⁺.

¹⁸Ossuriyaning muhtasham oʻrmonlari

Va unumdor dalalari

Ogʻir xastalikka yoʻliqqan insonday,

Tamomila xarob boʻladi.

¹⁹Oʻrmondagi daraxtlar shunchalik oz qolarki,

Hattoki yosh bola ham ularni sanay oladi.

Xudo Oʻz xalqini tinchlantiradi

²⁰Oʻsha kuni Isroilning qolgan–qutgani,

Yoqb naslining qutulganlari

Boshqa suyanmaydi oʻz zulmkorlariga*,

Ular sadoqat bilan tayanadi

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi — Egamga.

²¹Yoqub naslining qutulganlari, omon qolganlari

Qaytadi* qudratli Xudoga.

²²Ey Isroil, sening xalqing

Dengiz qumiday koʻp boʻlsa ham,

Endi ulardan faqatgina sanoqli odamlar qaytadi.

Zero, “Qirgʻin boʻlsin”, deya qaror qilingan,

Xudo odil hukmini Oʻz xalqining boshiga soladi⁺.

²³Shubhasiz, butun yer yuzida qiyomat boʻladi, zotan, Sarvari Olam — Rabbiy shunday qaror qilgan⁺.

²⁴⁻²⁵Shu bois Sarvari Olam — Rabbiy shunday aytmoqda: “Ey xalqim, Quddus* ahli! Misrliklar kabi, Ossuriyaliklar sizlarga tayoq koʻtaradilar, sizlarni qamchi bilan uradilar. Ammo hademay gʻazabimni bosaman, ulardan qoʻrqmanglar. Endi Ossuriyaliklarga qahrimni sochib, ularni qiraman⁺. ²⁶Ha, Midiyonlarni Oriv qoyasida shunday qirgan edim*. Hassamni koʻtarib, Misr lashkarini dengizda gʻarq qildim*. Endi xuddi shunday qilib, Men, Sarvari Olam, ularga qarshi qamchimni koʻtaraman⁺. ²⁷Oʻsha kuni Ossuriyaning yukini yelkangizdan uloqtiraman. Uning boʻyinturugʻi boʻyningizdan olib tashlanadi. Ha, boʻyinturuq yoʻq qilinadi, chunki sizlar kuchga toʻldingiz*.”⁺

²⁸Ossuriya lashkari Oyaz shahriga* keldi,

Migron boʻylab oʻtdi,

Qurol–aslahasini Mixmashda shay qildi⁺.

²⁹Ular Gebo soʻqmogʻini kesib oʻtdilar–u,

Rama xalqi vahimaga tushib qoldi,

Ular Shoulning shahri Givoda omonat toʻxtadi–yu,

Shahar ahli qochib ketdi⁺.

³⁰Faryod qiling, ey Galim ahli!

Eshit, ey Laysho!

Ey shoʻrlik Onotoʻt!⁺

³¹Madmenax ahli qochib ketdi,

Gebim ahli, panoh topay deb, uchib ketdi.

³²Oʻsha kuni Ossuriya lashkari Nav shahrida turadi.

Quddus shahri joylashgan tepalikka —

Aziz Sion togʻiga qarab mushtini koʻtaradi⁺.

³³Qara, Sarvari Olam — Rabbiy

Qudratli kuchi ila daraxt shoxlarini kesib tashlaydi,

Baland daraxtlarni qirqib tashlaydi,

Yuksalganlarini yerga uradi⁺.

³⁴U bolta bilan kesib tashlaydi oʻrmondagi changalzorni,

Qudratli Xudo qulatib yuboradi Lubnon daraxtlarini.

11–BOB

Tinchliksevar shohlik haqida bashorat

11¹Essayning* tomiridan novda oʻsib chiqadi,

Ha, uning ildizidan koʻchat yoyiladi.

²Uning ustida boʻladi Egamizning Ruhi.

Bu donolik hamda aql–idrok,

Nasihat va kuch–qudrat Ruhidir,

Egamizni bilish va Undan qoʻrqish Ruhidir⁺.

³Oʻsha Essay farzandi

Egamizdan qoʻrqishdan zavq olar,

Hukm qilmas koʻzlari koʻrgani ila,

Ajrim qilmas eshitganlari ila.

⁴U adolat ila bechorani hukm qiladi,

Toʻgʻrilik ila yer yuzi mazlumlarini ajrim qiladi.

Bir ogʻiz soʻzi bilan zolimni jazolaydi,

Nafasi ila fosiqni oʻldiradi⁺.

⁵Adolat uning belidagi kamar boʻladi,

Haqqoniyat uning belidagi belbogʻ boʻladi.

⁶Shunda boʻri qoʻzi bilan yashar,

Sirtlon bilan uloqcha birga yotar,

Buzoq, sher, boʻrdoqi birgadir,

Yosh bola ularni yetaklab yurar⁺.

⁷Sigir bilan ayiq birga oʻtlaydi,

Bolalari ham birga yotadi,

Sher hoʻkizga oʻxshab somon yeydi.

⁸Goʻdak qora ilon uyasi ustida oʻynar,

Yosh bola qoʻlini ilon iniga suqar.

⁹Muqaddas togʻimning* gir atrofida

Ular zarar keltirmas yo chaqmas.

Ha, suvlar toʻldirganiday dengizni,

Yer yuzi toʻliq bilib oladi Egamizni⁺.

¹⁰Mana, Essayning tomiridan chiqqan* shoh oʻsha kuni xalqlar uchun baland koʻtarilgan bayroq kabi boʻladi. Elatlar maslahat soʻragani uning huzuriga keladi, Uning maskani ulugʻvorlikka toʻladi⁺.

¹¹Oʻsha kuni Rabbiy qoʻlini ikkinchi marta uzatadi. U Oʻz xalqidan qolganlarini qutqaradi. Ularni Ossuriyadan, Misrning shimoliy va janubiy hududlaridan*, Habashistondan* yigʻib keladi. Elamdan*, Bobildan*, Xomatdan* va dengiz sohillaridan olib keladi⁺.

¹²Elatlarga U belgisini koʻrsatib,

Isroilning quvilganlarini toʻplaydi.

Yer yuzining toʻrt burchagidan yigʻadi

Yahudoning tarqalib ketganlarini⁺.

¹³Efrayimning* hasadgoʻyligini qirqadi,

Yahudoning xusumatini toʻxtatadi,

Efrayim Yahudoga hasad qilmas,

Yahudo Efrayimga xusumat qilmas⁺.

¹⁴Gʻarbda ular Filistlarga changal soladi,

Birgalikda Sharq xalqini talaydi,

Edom, Moʻab* ularga boʻyin egadi,

Ommon xalqi* tiz choʻkadi⁺.

¹⁵Egamiz tamomila qirib yuborar

Qizil dengizning qoʻltigʻini*.

Furot daryosiga qarshi qoʻl koʻtaradi.

Garmsel* keltirib, jizgʻanak qilib,

Daryoni yetti sayoz irmoqqa boʻlib tashlaydi,

Irmoqlardan bir–bir hatlab oʻtsa boʻladi⁺.

¹⁶Ha, Isroil Misrdan chiqqanda,

Ularga yoʻl ochilganiday

Egamizning xalqidan qolganlarga

Ossuriyadan katta yoʻl ochiladi⁺.

12–BOB

Shukrona qoʻshigʻi

12¹Oʻsha kuni sen aytasan:

“Senga shukur aytaman, ey Egam,

Mendan gʻazablangan eding,

Gʻazabing bosildi, ey Egam,

Menga Sen tasalli berasan!”⁺

²Sen yana aytasan: “Ha, Xudo najotimdir,

Qoʻrqmasman, U mening umidimdir.

Egamning Oʻzi* mening kuch–qudratimdir*,

U mening qutqaruvchimdir.”⁺

³Shod boʻlib, najot chashmasidan suv olasiz.

⁴Oʻsha kuni aytasiz:

“Shukronalar aytaylik Egamizga.

Sajda qilaylik Unga!

Qilgan buyuk ishlarini

Xalqlar orasida ovoza qilaylik,

Nomi yuksalganini yodga solaylik!”⁺

⁵Hamdlar ayting Egamizga!

Butun yer yuzida boʻlgan ovoza

Uning qilgan ajoyib ishlari!⁺

⁶Xitob qiling, hayqiring shodlikdan, ey Quddus* ahli,

Buyukdir orangizdagi Isroil xalqining Muqaddas Xudosi⁺.

13–BOB

Xudo Bobilni jazolaydi

13¹Omiz oʻgʻli Ishayoga vahiyda Bobil toʻgʻrisida ayon boʻlgan bashorat⁺.

²Yalang tepalik uzra bayroq koʻtaring,

Bobilga qarshi jangchilarni safarbar qiling.

Hammasini jangga daʼvat eting,

Ular aslzodalar darvozalarini ishgʻol qilsin⁺.

³Egam aytar: “Men Oʻzim tanlaganlarga amr berib,

Qahrimni koʻrsatsin deb, jangchilarimni yigʻdim,

Gʻalabamdan sevinadiganlarni toʻpladim.”

⁴Qirlardagi olomonning tovushi

Oʻxshaydi buyuk xalqning ovoziga.

Ana, shohliklarning shovqin–suroni!

Elatlar yigʻilmoqda.

Jang qilmoqqa lashkarini

Sarvari Olam tayyorlamoqda.

⁵Kelayotir ular uzoq yerlardan,

Ha, osmon gumbazining bir burchidan.

Egam va Uning gʻazab qurollari

Vayron qiladi butun yer yuzini⁺.

⁶Faryod qil, Egamizning kuni* yaqin!

Ha, Qodir Xudo kulfat yuboradi!⁺

⁷Hamma qoʻllardan darmon ketadi,

Har bir inson vahimaga tushadi⁺.

⁸Ular dahshatga tusharlar,

Dardu iztirob ularni chulgʻar,

Toʻlgʻoq tutgan ayolday bukchayib qolar.

Bir–biriga qoʻrquv ichra qarar,

Ularning yuzlari lovullab yonar⁺.

⁹Mana, kelayotir Egamizning kuni!

Alanga olayotir gʻazabu qahr, dahshat.

Vayronaga aylantirar yer yuzini,

Yer yuzidan qirib tashlar gunohkorlarni⁺.

¹⁰Ha, samodagi yulduzlar, burjlar

Taratmaydi oʻz yorugʻligini.

Quyosh chiqsa ham, zulmat boʻladi,

Oy oʻz nurini sochmaydi⁺.

¹¹Egam aytar:

“Olam bilan hisob–kitob qilaman qabihligi uchun,

Fosiqlar bilan ularning gunohi uchun,

Manmanlarning kiborligiga chek qoʻyaman,

Takabburlarni dimogʻdorligi uchun yerga uraman⁺.

¹²Insonni kamyob qilarman sof oltindan ham,

Odamni Ofir oltinidan ham⁺.

¹³Gʻazabim alangalangan kun

Samoni titratib yuborarman.

Men, Sarvari Olamning gʻazabidan

Zamin qoʻzgʻaladi oʻz oʻrnidan⁺.

¹⁴Shunda inson ovdagi jayronday boʻlar,

Choʻponsiz qolgan suruvday boʻlar,

Har biri oʻz xalqiga qaytib ketadi,

Har biri oʻz yurtiga qochib boradi⁺.

¹⁵Topilganlarning har biri nayzaga ilinadi,

Qoʻlga tushgan har kim qilichdan oʻtkaziladi.

¹⁶Oʻzlarining koʻz oʻngida

Chaqaloqlari tilka–pora boʻladi.

Uylari talon–taroj boʻladi,

Xotinlariga tajovuz qilinadi⁺.

¹⁷Mana, Midiyaliklarni* ularga qarshi qoʻyaman,

Midiyaliklarga kumushning hech keragi yoʻq,

Ular oltinni ham istamaslar⁺.

¹⁸Ularning oʻqlari yoshlarni qiradi,

Shafqat koʻrsatmaydi ular bolalarga,

Rahm qilmaydi ona qornidagilarga⁺.

¹⁹Bobil shahri shohliklarning goʻzali,

Bobildir — Bobilliklarning* ulugʻvor durdonasi.

Ammo Men, Xudo, yer bilan yakson qilaman

Xuddi Sadoʻm, Gʻamoʻra* kabi uni⁺.

²⁰Endi u yerda hech kim yashamas,

To abad hech kim uni maskan qilmas.

U yerda hatto chodir qurilmas,

Choʻponlar suruvlarini oʻtlatmas⁺.

²¹Ammo yovvoyi hayvonlar bu yerda yotar,

Uylar yirtqichlar bilan toʻlar,

U yerda boyqushlar joylashar,

Echkilar u yerda shataloq otar⁺.

²²Uvullashar sirtlonlar qalʼalarda,

Chiyaboʻrilar goʻzal saroylarda.

Oʻsha vaqt yaqin orada keladi,

Oʻsha kun kelmasdan qolmaydi.”

14–BOB

Isroil xalqi surgundan qaytadi

14¹Ammo Yoqb nasliga Egam shafqat qiladi,

U yana Isroil xalqini tanlab oladi.

Yoqub nasliga oʻz yerida orom beradi,

Birlashadi musofirlar ular bilan,

Qoʻshiladi Yoqub xonadoni bilan⁺.

²Xalqlar oʻz yurtlariga Isroilni boshlab boradi,

Ular Isroil xalqining mulki boʻladi.

Isroil Egamning yerida xalqlarni qul, choʻri qiladi.

Oʻzini asir qilganlarni Isroil xalqi asir qiladi,

Zolimlar ustidan u hukmronlik qiladi⁺.

Bobil shohi mazax boʻladi

³Egam sizni qaygʻu, dard–alamdan qutqarganda, sizga azob bergan ogʻir ishdan xalos qilganda, ⁴Bobil shohini masxaralab bu soʻzlarni aytasiz:

“Mana, zolimning kuni bitdi–ya!

Zoʻravon* tamom boʻldi–ya!⁺

⁵Egam sindirdi fosiqlarning tayogʻini,

Hukmdorlarning hassasini!

⁶Bu hassa xalqlarni rosa urardi,

Toʻxtovsiz kaltaklardi,

Xalqlarga gʻazab ila hukmronlik qilardi,

Shafqat qilmay taʼqib qilardi.

⁷Jamiki zamin tinch, osuda,

Ular sevinch ila qoʻshiq aytmoqda.

⁸Hatto sarv daraxtlari halokatingdan mamnun,

Lubnon sadrlari ham aytar:

«Endi sen chuqurda yotibsan,

Hech kim bizni kesgani kelmas.»⁺

⁹Oʻliklar diyori* jonlanib qoldi:

Ana, keldi, kutib olaylik, deya.

Qara, uygʻondi seni deb

Yer yuzi yoʻlboshchilarining ruhlari.

Taxtlaridan oyoqqa qalqidi

Jamiki xalqlarning shohlari.

¹⁰Ey Bobil shohi!

Hammalari senga qarab aytadi:

«Hatto sen ham bizday nochor boʻlding–a,

Bizning kunimiz tushdi sening boshingga.»

¹¹Ulugʻvorliging, kayfu safolar tovushi

Uloqtirildi oʻliklar diyoriga!

Ostingdagi qurtlar koʻrpachangdir,

Chuvalchanglar sening toʻshagingdir.

¹²Qanday qilib tushib ketding samodan,

Ey Zuhra yulduz, Tong oʻgʻli?!

Xalqlarni yerga uloqtirgan eding!

Yerga qulab tushding–ku oʻzing!⁺

¹³Ha, oʻzingcha aytgan eding:

«Men chiqib boraman samolarga,

Taxtimni koʻtaraman

Xudoning yulduzlari tepasiga.

Oʻtiraman xudolar yigʻiladigan togʻda,

Shimolning eng chekkasida⁺.

¹⁴Bulutlar tepasiga chiqib boraman,

Xudoyi Taoloday boʻlaman.»⁺

¹⁵Ammo sen uloqtirilgansan oʻliklar diyoriga,

Chuqurlikning tub–tubiga⁺.

¹⁶Koʻrganlar senga tikilib qoladi,

Koʻngillarida shunday oʻy kechadi:

«Oʻsha odammi bu zaminni titratgan,

Shohliklarni larzaga solgan?!

¹⁷Shumi olamni sahroga aylantirgan?!

Shaharlarni yer bilan yakson qilgan,

Asirlarni qoʻyib yubormagan?!»⁺

¹⁸Xalqlarning shohi boʻlganlarning hammasi

Muhtasham qabrlarida yotibdi.

¹⁹Ammo sen uloqtirilgansan

Jirkanch chirik novdaday qabringdan.

Tosh chuqurga tushadigan jasadlar,

Qilichdan qulagan jasadlar

Boʻlar sening kafaning.

²⁰Axir, oʻz yurtingni vayron qilgansan,

Xalqingni oʻzing oʻldirgansan.

Endi ular qatori dafn qilinmassan.

Ey fosiq, sening nasling

To abad tilga olinmas!⁺

²¹Otasining* gunohlari uchun

Oʻgʻillarini jallodga topshiring.

Ular aslo koʻtarilmas.

Endi yerga egalik qilmas,

Yer yuzida shaharlar barpo qilmas.”

Xudo Bobilni vayron qiladi

²²Quyidagilar Sarvari Olamning soʻzidir. “Men Bobilga qarshi qoʻzgʻalaman. Bobildagilarning nomini ham, qolgan–qutganini ham, urugʻ–aymogʻini ham yoʻq qilaman”, — deb aytmoqda Egamiz. ²³“Men Bobilni tipratikanlarga mulk qilib beraman. Uni botqoqqa aylantiraman. Xarobazor qilib, supurib tashlayman”, — deb aytmoqda Sarvari Olam⁺.

Xudo Ossuriyani vayron qiladi

²⁴Sarvari Olam ont ichib aytdi:

“Ha, Mening belgilaganim bajo boʻladi,

Mening rejalashtirganim amalga oshadi.

²⁵Ossuriya xalqini Oʻz yerimda yakson etaman,

Togʻlarimda uni oyoq osti qilaman.

Uning boʻyinturugʻi yurtimdan olinadi,

Yuki Isroilning yelkalaridan uloqtiriladi⁺.

²⁶Butun olam uchun shu rejani tuzdim,

Butun xalqlarga qarshi qoʻlimni koʻtardim.”

²⁷Sarvari Olam reja qilgan!

Qani, buni kim bekor qila oladi?!

U xalqlarga qarshi qoʻl koʻtardi!

Qani, Uni kim toʻxtata oladi?!⁺

Xudo Filistlarni xonavayron qiladi

²⁸Shoh Oxoz vafot etgan yili* bu bashorat ayon qilindi:⁺

²⁹“Bizni urgan tayoq* sindi”, deb

Sevinmangiz, ey Filistlar!

Axir, ilonning tuxumidan qora ilon chiqadi!

Uning bolasi vahimali ajdar boʻladi!

³⁰Mana, qashshoqlarning toʻngʻichi toʻyyapti,

Muhtojlar eson–omon yotibdi.

Ammo sizning ildizingizni ochlikdan quritaman,

Qolgan–qutganlaringiz esa qirilib ketasiz.

³¹Ey Filistlar, hammangiz

Azadan adoyi tamom boʻlasiz.

Faryod qil, ey darvoza! Yigʻla, ey shahar!*

Shimoldan* urush hidi chiqayotir,

Oʻsha lashkar safdan chiqmay kelayotir.

³²Xalqlarning elchilariga qanday javob berilar?

“Egamiz Quddusni* barqaror qildi.

Oʻz xalqi orasida muhtoj boʻlganlar

U yerda panoh topadi”, javobi shudir⁺.

15–BOB

Xudo Moʻabni vayron qiladi

15¹Moʻab* haqida bashorat:

Vayrona boʻldi tunda,

Moʻabdagi Or shahri nidosiz yotar.

Vayrona boʻldi tunda,

Moʻabdagi Xir shahri* nidosiz yotar⁺.

²Moʻab xalqi oʻz xudosining uyiga chiqdi faryod qilgani,

Ha, Dibonliklar sajdagohiga chiqdi nola qilgani.

Har birining sochlari qirilgan,

Har birining soqoli olingan,

Navo va Midavo shaharlari uchun Moʻab nola chekar⁺.

³Koʻchalarda xalq qanorga oʻrangan*.

Tomlarda, xiyobonlarda faryod qilib,

Hammasi koʻz yoshlarini toʻkar.

⁴Xashbon, Elaley ahli faryod chekar,

Ularning ovozi Yaxazgacha eshitilar.

Moʻabning qurollanganlari faryod etar,

Ular qoʻrquvdan qaltirar⁺.

⁵Yuragim Moʻab uchun faryod qiladi,

Qochoqlar qochib borar Zoʻvarga,

Eglat–Shalishiyo shahriga.

Luxit tepaligiga ham ular yigʻlab boradi.

Hatto Xoʻronayim yoʻlida

Ular halokat tufayli figʻon chekadi⁺.

⁶Ha, oʻtlar qurib ado boʻldi,

Maysalar tamom boʻldi.

Yashillikdan asar qolmadi,

Nimrim suvi xarob boʻldi.

⁷Endi ular oʻzlari erishgan boyliklarni,

Oʻzlarining hamma mol–mulklarini

Arabim soyligi orqali olib ketadi.

⁸Faryod yetib borgan Exlayim shahrigacha,

Yigʻi yetib borgan Ber–Ilim shahrigacha,

Moʻab yurti ohu nolaga toʻldi!

⁹Ana, Dibondagi suvlar* qon bilan toʻla!

Ammo endi Xudo Dibonga* battarini qiladi.

Moʻabning qochib qutulganlariga,

Yurtdagi qolgan–qutganlarining boshiga

Sherlarni olib kelaman.

16–BOB

Moʻab umidsiz ahvolda qoladi

16¹Qoʻzilar yuborgin yurtning hukmdoriga,

Ularni yubor sahro yoʻli orqali

Sela shahridan* aziz Sion togʻiga⁺.

²Xuddi darbadar qushlarday

Boʻlib qolar axir, Moʻab ahli.

Uyasidan quvilgan qushlarday

Ular Arnon soyligi* kechuvini gʻurbatda kezadi⁺.

³Ular shunday deydi:

“Maslahat ber bizga, qaror chiqar!

Kunning oʻrtasida soyangni tun kabi tushir.

Yashirgin quvilganlarni,

Oshkor qilma qochoqlarni!

⁴Qochoqlarimiz orangizda yashasin,

Qirgʻin keltiruvchi zoʻravonlardan

Moʻabga boshpana boʻlgin.”

Zolimlar yoʻq boʻlganda,

Zoʻravonlik barham topadi.

Talonchilar yurtdan gʻoyib boʻladi.

⁵Taxt oʻrnatilar sadoqat ila.

Taxtda oʻtirar haqiqatgoʻy bir hukmdor.

Bu hukmdor Dovud xonadonidan kelib chiqar.

U adolatparvar, odillik bilan hukm chiqarar⁺.

⁶Ha, eshitganmiz Moʻabning magʻrurligini,

Uning chiroyi, kiborligi, boyligini!

Naqadar magʻrurdir u!

Ammo bularning hammasi yolgʻon!⁺

⁷Endi Moʻab faryod cheksin,

Hamma Moʻab uchun nola qilsin.

Ha, oʻsha Xir–Xarasot* mayizlarini

Hamma qoʻmsab, aza tutsin⁺.

⁸Mana, holdan toydi Xashbon dalalari,

Sivmo uzumzorlari ham.

Xalqlarning hukmdorlari ezgan

Sivmoning uzum boshlarini.

Ular Yazirgacha yetib bordilar,

Ular sahroda kezib yurdilar.

Novdalari bir vaqtlar oʻsib ketib,

Dengizdan ham oshib oʻtdi⁺.

⁹Shu bois Yazir yigʻlaganda, men ham yigʻlayman,

Ey Sivmo uzumzorlari!

Koʻz yoshlarim ila sizlarni shalabbo qilaman,

Ey Xashbon, Elaley shaharlari!

Axir, yozgi hosilingiz barham topdi,

Don hosili paytidagi oʻyin–kulgilar toʻxtadi⁺.

¹⁰Bogʻlarda shodlik,

Xursandchilik endi boʻlmas,

Uzumzorlarda qoʻshiq aytilmas,

Shodlik qiyqiriqlari koʻtarilmas.

Uzum siqish chuqurlarida*

Ishlaydigan hech kim qolmas.

Shodlik qiyqiriqlarini Xudo bostirdi.

¹¹Shu bois yuragim Moʻab uchun

Arfa kabi nola qilar.

Xir–Xarasot* uchun vujudim faryod chekar⁺.

¹²Moʻab xalqi kelib, oʻzini toliqtirsa ham,

Sajdagohiga kelib, iltijolar qilsa* ham,

Hech narsaga erishmas.

¹³Egamiz bu soʻzlarni Moʻab haqida oldindan aytgan edi. ¹⁴Endi Egamiz aytar: “Hozir juda koʻp boʻlganiga qaramay, yollangan ishchining muddati kabi, uch yildan keyin Moʻabning obroʻsi toʻkilar. Xalqidan qolganlari esa juda oz, zaif boʻlar.”⁺

17–BOB

Xudo Damashq va Isroilni jazolaydi

17¹Damashq* haqida bashorat:

“Ana, Damashq endi shahar boʻlmaydi!

U vayronalar uyumiga aylanadi!⁺

²Aror shaharlari tark etiladi,

Suruvlar maskaniga aylanadi,

Hech kim ularni hurkitmaydi⁺.

³Efrayim yurtining* qalʼasi yoʻq boʻladi,

Damashqning shohligi ketadi.

Oram xalqining omon qolganlari gʻoyib boʻladi,

Bularning hammasi Isroil xalqining

Shuhrati singari barham topadi,

— deb aytmoqda Sarvari Olam. —

⁴Oʻsha kuni Yoqb naslining shuhrati yoʻqoladi,

Tanasi ozib–toʻzib ketadi.

⁵Mana, oʻroqchilar boshoqlarni oʻrib oladi,

Oʻz qoʻllari bilan don hosilini yigʻishtirib oladi.

Oʻsha dalalarda terilgan bugʻdoy boshoqlariday

Rafa vodiysida* Yoqub naslidan ham ozchilik qoladi⁺.

⁶Ha, zaytun daraxti qoqilganda

Daraxt uchida ikki–uch meva qolganday,

Hosildor shoxchalarda toʻrt–besh meva qolganday

Oʻsha boshoqlarda bir–ikki don qoladi”,

— deb bashorat qilar Isroil xalqining Xudosi — Egamiz⁺.

⁷Oʻsha kuni har bir odam Yaratuvchiga qaraydi, ularning koʻzlari Isroil xalqining Muqaddas Xudosini koʻradi. ⁸Inson qurbongohlarga, qoʻllarining ijodiga qaramaydi, oʻz qoʻli bilan yasagan narsalar — Asheraga* atalgan ustunlarni, tutatqi qurbongohlarini koʻrmaydi⁺.

⁹Oʻsha kuni mustahkam shaharlari oʻrmonlardagi tashlandiq joylarga oʻxshab qoladi. Odamlar tashlab ketgan qir tepaliklar kabi boʻladi. Isroil xalqi dastidan bu shaharlar xarobazorga aylanadi⁺.

¹⁰Axir, sen najotkoring Xudoni unutding,

Panoh boʻladigan Qoyangni eslamading.

Mana, sen yoqimli oʻsimliklar ekasan,

Begona koʻchatlarni oʻtqazasan⁺.

¹¹Ularni avaylab–asrab oʻstirasan,

Tongda urugʻdan kurtak chiqartirasan,

Ammo barcha hosiling yoʻq boʻladi.

Faqat dard va alam senga nasib etadi.

¹²Qarang, xalqlarning koʻpligini!

Ular dengiz kabi guvullaydi!

Lashkarlarning hayqirigʻi

Toʻlqinlar tovushiday balanddir⁺.

¹³Ammo Egam ularga tanbeh beradi,

Xalqlar ham toʻlqinlar kabi yoʻqolib ketadi.

Ular uzoqlarga qochib qoladi.

Togʻlardagi shamolda uchgan xas–choʻp kabi quviladi,

Quyun oldidagi girdob kabi haydaladi.

¹⁴Oqshom payti! Qaranglar, kulfat!

Tong otmasdan ular yoʻq boʻlib ketadi.

Bizni talaydiganlarning qismati shunday boʻladi,

Bizdan tortib olganlarga mana shu nasib qiladi.

18–BOB

Xudo Habashistonni jazolaydi

18¹Holingga voy! Ey Habashiston* daryolari ortidagi,

Qanotlar guvullashiga toʻlgan yurt!*

²Nil daryosi orqali xabarchilarini joʻnatadigan,

Dengiz orqali papirus kemalarini yuboradigan yurt!

Sening holingga voy!

Boringlar, ey chaqqon xabarchilar,

Baland boʻyli, terisi tiniq xalqqa,

Uzoqdan ham, yaqindan ham qoʻrqinchli boʻlgan elatga,

Kuchli, zabt etuvchi millatga,

Yurtida daryolari bor xalqqa.

³Ey olam ahli, yurt xalqi!

Togʻlarda bayroq koʻtarilganda, koʻrasiz,

Burgʻu chalinganda, eshitasiz⁺.

⁴Mana, Egam menga shunday demoqda:

“Qoq tushda kuydiray degan yorqin quyosh nuri kabi,

Hosil mavsumida osmonni bosay degan qora bulut kabi,

Endi jim boʻlib, Oʻz maskanimdan kuzatib turaman.”⁺

⁵Hosil yigʻilmasdan oldin, gʻuncha ochilganda,

Uzum pishib yetilay deganda

Egam novdalarni tok qaychi ila kesadi,

Kurtaklarni esa uzib tashlaydi.

⁶Ularning hammasi qolib ketadi

Togʻlardagi yirtqich qushlarga,

Dashtdagi yovvoyi hayvonlarga.

Ular yem boʻladi yozda yirtqich qushlarga,

Qishda yovvoyi hayvonlarga.

⁷Oʻsha paytda hadyalar keltirar Sarvari Olamga

Baland boʻyli, terisi tiniq Habash xalqi,

Uzoqdagilar ham, yaqindagilar ham qoʻrqadigan xalq,

Kuchli, zabt etuvchi xalq,

Yurtida daryolari boʻlgan xalq.

Ha, bu xalq hadyalar keltirar Sion togʻiga

Sarvari Olamga atalgan joyga.

19–BOB

Xudo Misrni jazolaydi

19¹Misr haqida bashorat:

Ana, Egam minib olgan uchqur bulutga,

U keladi Misrga.

Misrning behuda butlari

Uning oldida titrar,

Misrning yuragi esa orqaga tortar⁺.

²“Misr xalqini bir–biriga sapchitaman.

Aka–ukalaru doʻstlar,

Shaharlaru shohliklar

Bir–biriga qarshi chiqar⁺.

³Misrliklar tushkunlikka tushadi.

Men ularning rejayu niyatlarini puchga chiqaraman.

Ular qidirib qolar

Behuda butlarniyu sehrgarlarni,

Folbinlaru otalari ruhlarini⁺.

⁴Men Misrni berahm xoʻjayinlarga topshiraman,

Ha, kuchli shoh ularni boshqaradi”,

— demoqda Sarvari Olam — Rabbiy⁺.

⁵Nil suvi qurib qoladi,

Daryo qurib boraveradi,

U jizgʻanak yer boʻladi⁺.

⁶Oqar suvlar badboʻy hid chiqaradi,

Misrdagi Nil pasayib, quriydi.

Poyalaru qamishlar chiriydi⁺.

⁷Nil qirgʻogʻidagi, daryo boʻyidagi qamishlar,

Nil boʻyiga ekilgan hamma ekinlar

Qurib ketadi, sovuriladi,

Ulardan hech narsa qolmaydi.

⁸Baliqchilar aza tutar,

Nilga qarmoq tashlaganlar yigʻlar,

Suvga toʻr yoyganlar umidsiz boʻlar.

⁹Zigʻir tolasiga ishlov beradiganlar

Sharmanda boʻladilar,

Oq mato toʻqiydiganlar*

Uyatga qolib ketadilar.

¹⁰Ularning dastgohlari ishdan chiqadi,

Barcha ishchilari tushkunlikka tushadi.

¹¹Ey Zoʻvan* shahzodalari, gʻirt ahmoqsiz axir,

Ey firʼavn maslahatchilari, sizning donoligingiz ham shunday.

Maslahatlaringiz daf boʻladi.

Qanday qilib siz firʼavnga:

“Biz donolarning oʻgʻlimiz,

Qadim shohlar naslidanmiz”, deya ayta olasiz?!⁺

¹²Ey firʼavn, qani oʻsha dono odamlaringiz?!

Sarvari Olam Misrga nima reja qilganini

Ular sizga bildirsin, aytsin⁺.

¹³Mana, Zoʻvan shahzodalari ahmoq boʻldilar,

Nuf* shahzodalari aldandilar.

Misrni oʻz qabila boshliqlari yoʻldan urdilar,⁺

¹⁴Ularning aqlini Egam chalkashtirdi,

Qusugʻiga dumalaydigan mast qanday boʻlsa,

Misrni ular shunday yoʻldan ozdirar⁺.

¹⁵Misrga hech kim yordam bera olmas,

Na boshi, na quyrugʻi, na xurmosi, na qamishi*⁺.

Misr Egamizga sajda qiladi

¹⁶Oʻsha kuni Misr xotin kishiga oʻxshab qoladi. Sarvari Olam unga qarshi qoʻlini koʻtaradi, shunda Misr titrab dahshatga tushadi⁺. ¹⁷Yahudo Misrliklarni dahshatga soladi. Sarvari Olam ularni vahimaga solganini eslagan har bir odam dahshatga tushadi.

¹⁸Oʻsha kunga kelib, Misrdagi beshta shahar ibroniy tilida* gapiradigan boʻladi. Ular Sarvari Olam oldida ont ichadilar. Bu shaharlardan biri “Quyosh shahri”* deb ataladi⁺.

¹⁹Oʻsha kuni Misrning oʻrtasida Egamiz uchun bir qurbongoh quriladi, chegarada Egamizga atalgan bir muqaddas tosh oʻrnatiladi⁺. ²⁰Bular Sarvari Olam uchun Misrda bir belgi va guvoh boʻladi. Xalq zolimlar dastidan yolvorganda, Egamiz ularni qutqaradigan bir himoyachi yuboradi. U xalqni qutqaradi. ²¹Egamiz Oʻzini Misrliklarga zohir qiladi. Misrliklar ham oʻsha kuni Uni tan oladilar. Egamizga qurbonliklar keltiradilar, nazrlar atab, sajda qiladilar. Unga vaʼda berib, vaʼdalarini ado etadilar⁺. ²²Egamiz Misrliklarni xastalik keltirish bilan jazolaydi, keyin shifo beradi. Ular Egamizga yolvoradilar, Egamiz ularga shifo beradi⁺. ²³Oʻsha kuni Misr bilan Ossuriya oʻrtasida bir yoʻl boʻladi. Ossuriyalik Misrga, Misrlik Ossuriyaga borib kelaveradi. Ossuriyaliklar bilan Misrliklar birgalikda sajda qiladilar⁺.

²⁴Oʻsha kuni Misr bilan Ossuriya qatorida Isroil uchinchi xalq boʻladi. Uchalovi yer yuziga baraka boʻladi⁺. ²⁵Ha, Sarvari Olam ularga marhamat qilib, shunday degan: “Ey xalqim Misr, qoʻllarimning ijodi Ossuriya, Oʻzimning mulkim Isroil, baraka topinglar!”

20–BOB

Yalangʻoch Ishayo xalq uchun alomatdir

20¹Ossuriya shohi Sargon oʻz lashkarboshisini Ashdod shahriga yubordi. Lashkarboshi kelib, Ashdodni qoʻlga oldi*⁺. ²Oʻsha paytda Omiz oʻgʻli Ishayoga Egamiz shunday dedi:

— Qani, egningdagi qanorni* yech, oyoqlaringdagi choriqlaringni yech.

Ishayo aytilganlarni qildi. U yalangʻoch, yalangoyoq yuradigan boʻldi⁺. ³Shunda Egamiz dedi:

— Qulim Ishayo uch yil yalangʻoch, yalangoyoq yurgani Misr va Habashiston* qismatini bildiruvchi belgi va alomatdir⁺. ⁴Ossuriya shohi Misr asirlarini, Habashiston tutqunlarini, yoshu qarisini yalangʻoch, yalangoyoq, uyatli joylari ochiq holda haydab ketadi. Misr sharmanda boʻladi⁺. ⁵Habashistonga umid bogʻlagan, Misrdan faxrlangan xalq isnodga qoladi. ⁶Oʻsha kuni qirgʻoqdagi yurtning aholisi* shunday deb aytadi: “Biz ishongan odamlarning ahvolini koʻrib qoʻying. Ular bizga yordam berib, Ossuriya shohining qoʻlidan qutqaradi, deb yurardik. Endi qanday qutular ekanmiz?!”

21–BOB

Bobilning qulashi haqida bashorat

21¹Dengiz boʻyidagi sahro* haqida bashorat:

Nagav uzra ketma–ket esayotgan boʻronlar kabi,

Choʻldan — qoʻrqinchli yurtdan kelayotir bosqinchi⁺.

²Men mudhish bir vahiy koʻrdim:

Xoin xoinlik qilayotir,

Bosqinchi talon–taroj qilayotir.

Egamning soʻzlarini eshitdim:

“Ey Elam xalqi, hujum qil,

Ey Midiya* xalqi, qamal qil!

Jamiki nolalarga barham beraman!”⁺

³Evoh, koʻrganlarimdan ichimda ogʻriq turdi,

Tugʻayotgan ayol kabi azoblar meni qamradi.

Ikki bukildim eshitganlarimdan,

Dahshatga tushdim koʻrganlarimdan⁺.

⁴Yuragim uvushib ketdi,

Qoʻrquvdan titrab ketdim.

Oqshomni kutgandim,

Oqshom esa qoʻrquvga toʻla.

⁵Bobilliklar gilamlar toʻshab,

Dasturxon hozirlamoqdalar,

Ular yeb–ichmoqdalar.

Birdaniga shunday ovoz eshitilmoqda:

“Qoʻzgʻaling, ey rahnamolar, qalqonlarni yogʻlang!”

⁶Rabbiy menga shunday dedi:

“Qani, bir qorovul qoʻy,

Koʻrganini yetkazsin⁺.

⁷Jang aravalarining, otliqlarning,

Eshaklarga, tuyalarga minganlarning

Juft–juft boʻlib kelganini koʻradi.

Yaxshilab eʼtibor bersin.”

⁸Shu lahzada qorovul sherday oʻkirib qoldi*:

“Ey toʻram, men kunduzi har doim

Qorovul minorasida turaman,

Har tun ham joyimdaman⁺.

⁹Ana, jang aravalari, otliqlar

Juft–juft boʻlib kelayotir!”

Shu on u baqirib xabar berdi:

“Quladi, Bobil quladi!*

Butlari sinib, yer bilan bitta boʻldi!”⁺

¹⁰Eh, xalqim!

Xirmonda bugʻdoy kabi yanchilgan* xalqim!

Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olamdan

Eshitganlarimni sizga bildirdim⁺.

Edom haqida bashorat

¹¹Dumax* haqida bashorat:

Seirdan* meni chaqirishar:

“Ey posbon, qachon tong otar?

Qachon tong otar?”

¹²Javobim shudir: “Tong otayotir,

Ammo yana kech kiradi.

Koʻproq bilmoqchi boʻlsangiz,

Yana qaytib keling.”

Arabiston haqida bashorat

¹³Arabiston haqida bashorat:

Gʻarb oʻrmonlarida tunaysiz,

Ey Dedon* karvonlari!

¹⁴Ey Temo* aholisi!

Suv keltiring, tashnalarga peshvoz chiqing!

Qutulib omon qolganlarga non bering!⁺

¹⁵Axir, ular qochayotirlar qilichdan,

Dushmanning koʻtarilgan qilichidan,

Tarang tortilgan yoylardan,

Shafqatsiz urushlardan.

¹⁶Rabbiy menga shunday dedi: “Yana bir yildan keyin, yollangan ishchining muddati kabi, Kedarning* ulugʻvorligi barham topadi⁺. ¹⁷Kedarning jasur kamonkashlaridan ozginasi qoladi.” Ha, Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday dedi.

22–BOB

Quddus haqida bashorat

22¹Vahiy vodiysi* haqida bashorat:

Ey Quddus ahli, nima qilyapsiz?!

Nega tomlarga chiqib*, shod–xurram boʻlyapsiz?!

²Nima uchun butun shahar quvonch sadolariga toʻla?!

Orangizda oʻlganlar urushda nobud boʻlmadi,

Shuni unutdingizmi?!⁺

³Yoʻlboshchilaringiz jang maydonidan qochdi,

Shuni esdan chiqardingizmi?!

Uzoqqa qochgan boʻlsa–da,

Ularning hammasi dushman qoʻliga tushdi,

Jangsiz, oʻqsiz dushmanga taslim boʻldi.

⁴Shunda men dedim:

“Yolgʻiz qoldiring meni,

Achchiq–achchiq yigʻlayin.

Tasalli berishga urinmang menga,

Axir, uchradi xalqim qirgʻinga!”⁺

⁵Zotan, Sarvari Olam — Rabbiy bir kunni belgiladi,

U kuni Vahiy vodiysida qiy–chuv boʻladi,

Zulm va sarosima hukm suradi.

Devorlar qulayotir,

Odamlar togʻlarga qarab faryod qilayotir.

⁶Elam* lashkari oʻqdonlarini tayyorladi,

Jang aravalari, otliqlari bilan keldi,

Xir lashkari qalqonlarini qoʻlga oldi⁺.

⁷Mana, goʻzal vodiylaringiz jang aravalari bilan toʻldi,

Otliqlar shahar darvozalari oldiga yigʻildi.

⁸Evoh, Yahudo himoyasiz qoldi!

Oʻsha kuni sizlar “Lubnon oʻrmoni” degan uydagi* qurollarga ishondingiz. ⁹Dovud qalʼasi devorlarining yoriqlari juda koʻp. Buni koʻrib sizlar Quyi hovuzdan suv toʻpladingiz⁺. ¹⁰Quddusdagi uylarni sanab chiqdingiz. Shahar devorlarini mustahkamlash uchun uylarni buzdingiz. ¹¹Eski hovuz suvlarini toʻplash uchun ikki devor oʻrtasida* sardoba qurdingiz. Ammo buni ilgaridan reja qilgan Xudoni yodga olmadingiz. Amalga oshiradigan Xudoni xayolingizga ham keltirmadingiz.

¹²Oʻsha kuni Sarvari Olam — Rabbiy:

“Yigʻlang, aza tuting”, deb aytdi.

“Sochlaringizni qirib, qanorga oʻraning*”, dedi U⁺.

¹³Ammo buni qarang!

Shodligu kayfu safo!

“Erta–indin oʻlib ketamiz,

Kelinglar, yeb–ichib qolaylik”, deb

Sizlar buqa, qoʻylar soʻydingiz,

Goʻsht yeb, mayxoʻrlik qildingiz⁺.

¹⁴Shunda Sarvari Olamning Oʻzi menga shunday dedi:

“Bu gunohlaringiz kechirilmas oʻlguningizgacha.”

Ha, buni Sarvari Olam — Rabbiy aytmoqda.

Shavna ogohlantiriladi

¹⁵Sarvari Olam — Rabbiy shunday demoqda: “Qani, shohning oʻng qoʻl vaziri, saroy aʼyoni Shavnaning* oldiga borib, shunday deb ayt:⁺ ¹⁶«Bu yerda nima ishing bor?! Bu yerda sening kiming borki, oʻzingga qabr qazibsan?! Yuksakda oʻzingga qabr qazibsan, qoyada oʻzingga maskan qilibsan?!⁺ ¹⁷Mana, Men, Egang, seni uloqtiraman. Ey kuchli inson! Men seni chirpirak qilib shiddat bilan uloqtiraman. ¹⁸Men seni aylantirib–aylantirib, toʻp kabi, keng bir yurtga uchirib yuboraman. Sen oʻsha yurtda oʻlib ketasan. Ulugʻvor jang aravalaring oʻsha yerda qolib ketadi. Xoʻjayining xonadoniga sen sharmandalik keltirasan! ¹⁹Men seni oʻz joyingdan qoʻzgʻataman. Sen oʻz lavozimingdan olinasan.

²⁰Oʻsha kuni Xilqiyoning oʻgʻli qulim Eliyaqimni* chaqiraman⁺. ²¹Sening liboslaringni unga kiydiraman. Kamaringni unga bogʻlab, sening butun hukmronligingni unga beraman. U Quddus aholisiga, Yahudo xalqiga ota boʻladi. ²²Dovud xonadonining kalitini* unga beraman. U ochganda, hech kim berkitolmaydi. U berkitganda, hech kim ocholmaydi⁺. ²³Men uni devorga mustahkam qoqilgan qoziqday qilaman, u oʻz urugʻiga shuhratu sharaf keltiradi. ²⁴Hamma urugʻ–aymoqlarini qoʻllab–quvvatlaydi, ularning ogʻirini yengil qiladi. Ular qoziqqa osilgan idishlar kabi Eliyaqimga osilib oladi. ²⁵Ammo bir kun kelib, mustahkam qoqilgan bu qoziq joyidan chiqib, yerga tushadi, — demoqda Sarvari Olam. — Unga osilgan yuk chilparchin boʻladi.»” Egamiz shunday deb aytdi.

23–BOB

Tir shahrini Xudo jazolaydi

23¹Tir* haqida bashorat:

Ey Tarshish* kemalari, faryod qiling!

Siz Kipr* sohilida eshitgan xabarlar toʻgʻri,

Boshpanangiz boʻlgan Tir vayron boʻldi⁺.

²Sukut saqlang, ey orol xalqi!

Ey Sidon* savdogarlari!

Bir paytlar kemalarga toʻla edingiz⁺.

³Shixor* doni, Nilning hosili

Tirning daromadi boʻlgan edi,

U elatlardan foyda qilardi⁺.

⁴Uyat senga, ey Sidon!

Axir, Tir, dengiz boʻyidagi qalʼa shunday demoqda:

“Na toʻlgʻoq azobin chekdim, na tugʻdim,

Na oʻgʻillar, na qizlar ulgʻaytirdim.”

⁵Tir toʻgʻrisida eshitganda,

Misrning yuragi qinidan chiqay deydi.

⁶Tarshishga joʻnang, ey qirgʻoq aholisi,

Faryod qiling!

⁷Qadimda barpo boʻlgan,

Takabbur shahringizning holi ne boʻldi?

Endi darbadar boʻlasiz,

Uzoq, begona yurtni vatan qilasiz.

⁸Tirga qarshi kim bunday qaror chiqardi?

Bu shahar shohlarga toj kiydirgandi,

Savdogarlari hukmdor edi,

Butun dunyo ularni izzat qilardi.

⁹Sarvari Olam qabul qildi bu qarorni:

“Takabburligi, ulugʻvorligi yoʻq boʻlsin,

Butun olam izzat qilganlar yerga urilsin.”

¹⁰Ey Tarshish ahli!

Nil boʻyidagi dehqonlar kabi,

Yerlaringga ishlov ber*.

Axir, bandargohing yoʻq endi*.

¹¹“Kanʼon qalʼalari vayron boʻlsin”, deb

Egamiz amr berdi.

Ha, U dengizga qarshi qoʻl koʻtardi,

Shohliklarni titratdi⁺.

¹²Egamiz shunday dedi:

“Zulm chekkan, ey Sidon ahli,

Endi xursandchilik bilmay oʻtasan.

Qani, Kiprga joʻna,

U yerda rohat nimaligin bilmay oʻtasan.”

¹³Ana Bobil* yurtiga boq, endi uning xalqi yoʻq. Ossuriyaliklar qurshov minoralari qurdilar, Bobilliklarning saroylarini yakson qildilar. Yurtni vayronaga aylantirdilar, yovvoyi hayvonlarga berdilar⁺.

¹⁴Faryod qiling, ey Tarshish kemalari,

Endi yoʻq boshpanangiz!*

¹⁵Shundan keyin Tir shahri bir shohning umricha — yetmish yilga unutiladi. Yetmish yil oʻtgandan keyin, Tir ham quyidagi qoʻshiqda aytilgan fohishaday boʻladi⁺.

¹⁶Arfangni ol, shahar boʻylab kez,

Ey hamma unutgan fohisha!

Qani, goʻzal qilib chal–chi!

Qoʻshiq ketidan qoʻshiq kuyla–chi!

Balki seni eslab qolarlar.

¹⁷Yetmish yil oʻtgach, Egamiz Tir bilan yana aloqada boʻladi. Ammo Tir pul uchun yana fohishalik qila boshlaydi. Dunyoning hamma shohliklariga fohisha boʻladi⁺. ¹⁸Shahar tijoratdan va fahshdan olgan daromadlarini Egamizga ataydi. Daromadlar yigʻilmaydi ham, saqlanmaydi ham. Tijoratdan olganlarini toʻyguncha yesinlar, chiroyli kiyinsinlar deb, daromad Egamizning huzurida yashayotganlarga beriladi.

24–BOB

Egamiz yer yuzini jazolaydi

24¹Ana, Egamiz xarob etadi yer yuzini,

Vayronaga aylantiradi uni,

Ostin–ustin qiladi yer yuzini,

Tarqatib yuboradi zamin ahlini⁺.

²Bir taqdir kutmoqda

Xalq va ruhoniyni,

Qul va uning egasini,

Choʻriyu uning bekasini,

Xaridoru sotuvchini,

Qarzdoru qarz beruvchini,

Sudxoʻru qarz olganni⁺.

³Dunyo tamom vayron boʻladi,

Yer yuzi oʻljaga aylanadi.

Ha, Egamizning kalomi shudir.

⁴Dunyo qurib, vayron boʻladi,

Yer yuzi qaygʻurib, tamom boʻladi,

Dunyoning magʻrur xalqi kuchdan qoladi⁺.

⁵Zamin bulgʻandi,

Axir, uning ahli qonunlarni buzdi,

Xudoning koʻrsatmalarini oyoq osti qildi.

Ha, abadiy ahd buzildi⁺.

⁶Shu bois laʼnat olamni yeb bitiradi,

Olam ahli gunohining jazosini tortadi,

Shu sababdan ular yoʻqolib bormoqda,

Juda oz odamlar qutulib qoldi⁺.

⁷Yangi sharobing tugadi, toklaring quridi,

Ilgari shod boʻlganlar ogʻir nafas olmoqda⁺.

⁸Doiraning joʻshqin sadosi kesildi,

Shodon ovozlar endi eshitilmaydi,

Arfaning shoʻx sadosi sukutga toldi⁺.

⁹Endi sharob ichib, qoʻshiq aytmaslar,

Ichganga sharobning taʼmi achchiq tuyular.

¹⁰Vayrona shahar tashlandiq boʻldi,

Hamma uy berkilgan, kirib boʻlmaydi.

¹¹Sharob yoʻqligidan koʻchalarda shovqin–suron.

Evoh, shodlikdan asar ham qolmadi,

Dunyoni sevinch tark etdi⁺.

¹²Shahar xarobazor,

Darvozalari esa parcha–parcha.

¹³Ha, hosil mavsumidan keyin,

Zaytun daraxti yoki uzumzor qanday boʻlsa,

Dunyodagi xalqlar ham shunday yalangʻoch boʻlib qoladi⁺.

¹⁴Mana, gʻarbdagilar

Egamizning buyukligini ovoza qiladilar.

Ular ovozlarini yuksaltirib,

Sevinchdan hayqiradilar.

¹⁵Shu bois, ey sharq ahli, Egamizga hamdu sano ayting,

Ey dengiz orollarida yashovchilar,

Isroil xalqining Xudosi — Egamizni ulugʻlang.

¹⁶Dunyoning eng chetidan qoʻshiqlar eshitarmiz:

“Odil Xudoga sharaflar boʻlsin!”

Ammo men: “Tamom boʻldim! Tamom boʻldim!

Endi holimga voy! — dedim. —

Xoinlar sotmoqdalar,

Ha, ular xoinlik qilmoqdalar!”⁺

¹⁷Ey olam ahli, sizni vahima,

Tuzoq va choh kutmoqda⁺.

¹⁸Vahimali ovozni eshitib qochgan chuqurga tushar,

Chuqurdan chiqqan esa tuzoqqa ilinar,

Osmonning qopqasi ochiladi,

Yerning poydevori titrab ketadi⁺.

¹⁹Yer parcha–parcha boʻlib,

Maydalanib ketadi.

Yer qattiq tebranadi.

²⁰Zamin mast odamday gandiraklaydi,

Daladagi chayladay tebranadi.

Gunohlarning ogʻirligidan bukchayib qoladi,

Yiqiladi–yu, qaytib tura olmaydi⁺.

²¹Oʻsha kuni Egamiz yuqoridagi samoviy kuchlarga,

Pastdagi zamin shohlariga jazo beradi.

²²Ular chohdagi asirlar kabi,

Bir joyga yigʻib olinadi,

Zindonga qamab qoʻyiladi,

Keyinroq ular jazolanadi.

²³Oy xijolat boʻlar, quyosh sharmanda boʻlar,

Sarvari Olam Quddusdagi Sion togʻida hukmron boʻlar.

Xalq oqsoqollariga U Oʻz ulugʻvorligini namoyon qilar⁺.

25–BOB

Shukrona qoʻshigʻi

25¹Ey Egam, Sen mening Xudoyimsan.

Men Seni ulugʻlayman,

Senga hamdu sanolar aytaman.

Sen ajoyib ishlar qilgansan,

Qadimdan tuzgan rejalaringni,

Sadoqat bilan amalga oshirgansan⁺.

²Yakson qilding dushmanlarimiz qalʼalarini,

Vayronaga aylantirding mustahkam shaharlarini,

Yoʻq qilding uzoq yurtdagi ajoyib saroylarini,

Ular hech qachon qayta tiklanmas⁺.

³Endi kuchli xalqlar Seni izzat qiladi,

Shafqatsiz xalqlar Senga sajda qiladi.

⁴Kambagʻal, bechoralar kulfatda qolganda,

Sen ularga boshpana boʻlding.

Peshindagi jaziramadan soya,

Jaladan panoh boʻlding.

Vahshiy gʻanimlarning hujumi boʻronday boʻldi.

Sen esa bizning panohimiz boʻlding⁺.

⁵Dushman shovqin–suroni

Sahro issigʻi kabi boʻlganda,

Jazirama issiqni Sen

Bulutlar soyasi ila bosding.

Dushmanning sevinch qoʻshigʻi

Sadolarini oʻchirding.

Xudo ziyofat tayyorlaydi

⁶Bu togʻda* Sarvari Olam

Jamiki xalqlar uchun

Ajoyib ziyofat tayyorlar.

Boy dasturxon, sara sharoblar,

Yogʻli goʻshtlar, tiniq sharob tortiladi⁺.

⁷Oʻsha kuni Egam jamiki xalqlar ustidan

Kafanlarini yechib tashlaydi.

Mana shu togʻda Egam

Xalqlarni oʻragan, elatlar ustidagi

Yopinchiqni olib tashlaydi.

⁸Ha, U oʻlimni butunlay yutib yuboradi.

Egam Xudo hammaning koʻz yoshlarini artib qoʻyadi,

Butun yer yuzida Oʻz xalqining uyatini olib tashlaydi.

Ha, Egam shunday deb aytgan!⁺

⁹Oʻsha kuni ular shunday deydilar:

“Mana, bizning Xudoyimiz,

Qutqarsin deb, Uni kutgandik,

U bizga najot berdi.

Kelinglar, quvonaylik, sevinaylik!

Umid qilib kutgandik,

Mana, bizning Egamiz.”⁺

Xudo Moʻabni jazolaydi

¹⁰Egamning Oʻzi bu togʻni himoya qilar.

Moʻab* xalqi yanchilgan somonday ezilar,

Chiritish uchun goʻng chuqurga uloqtirilar⁺.

¹¹Ha, ular bor kuchi bilan

Suzuvchiga oʻxshab chuqurdan chiqishga intilar.

Ammo Xudo ularning gʻururini yakson qilar,

Qoʻllarining mohirligi foyda bermas.

¹²Moʻabning qalʼa devorlari buzib tashlanar,

Vayronaga aylanar, yer bilan yakson boʻlar.

26–BOB

Xudo Oʻz xalqiga gʻalaba ato qiladi

26¹Oʻsha kuni Yahudo yurtida ushbu qoʻshiq kuylanar:

“Mana, shahrimiz qudratlidir!

Egamiz bizning qalʼamizdir,

Uning Oʻzi bizga najot beradi.

²Oching shahar darvozalarini!

Sadoqatli solih xalq ichkari kirsin!⁺

³Ey Egamiz, Senga ishonib,

Fikri–zikri Sendan uzilmaydiganga

Oʻzing komil tinchlik ato qilasan.

⁴Egamizga to abad ishon,

Uning Oʻzi* abadiy Qoyamizdir⁺.

⁵Yuksalganlarni U yiqitdi,

Takabbur shaharni vayron qilib,

Yer bilan bitta qildi.

⁶Oʻsha shaharni mazlumlar oyoq osti qildi,

U bechoralarning qadamlari ostida ezildi.”

⁷Solihning yoʻli tekisdir,

Toʻgʻri yoʻlni Sen unga tayyorlaysan⁺.

⁸Ey Egamiz, yoʻl–yoʻriqlaring ila

Senga umid qilamiz.

Sening nomingni sharaflash

Koʻnglimiz istagidir.

⁹Tun boʻyi yuragim Seni qoʻmsaydi,

Ha, men Senga intilaman.

Yer yuzida Sening hukming boʻlganda,

Olam ahli adolatni biladi⁺.

¹⁰Fosiqlar marhamat koʻrganda

Ular aslo solihlikni oʻrganmas.

Haqqoniylik oʻrniga ular egrilik qilaveradi,

Sening ulugʻvorligingni ular koʻrmaydi.

¹¹Ey Egamiz, qoʻling koʻtarilgan,

Jazolashga tayyor,

Ammo ular buni koʻrmaydi.

Xalqingni deb jon kuydirganingni koʻrib,

Ular sharmanda boʻlsin.

Gʻanimlaringga atalgan olov ularni yutsin⁺.

¹²Ey Egamiz, bizga Sen tinchlik ato etasan,

Qilgan ishlarimizning barchasiga

Yetishganmiz Sening qudrating ila⁺.

¹³Ey Egamiz Xudo, Sendan boshqalar

Ustimizdan hukmronlik qildilar,

Ammo biz yolgʻiz Sening nomingni tilga olamiz⁺.

¹⁴Oʻliklar yashamas,

Ular aslo qaytib kelmas.

Ularni Sen jazolab, qirib tashlading,

Ularni tamomila xotiradan oʻchirding⁺.

¹⁵Ey Egamiz, xalqimizni Sen koʻpaytirding,

Xalqni koʻpaytirib, Oʻzing yuksalding,

Yurtning barcha chegaralarini kengaytirding⁺.

¹⁶Ey Egamiz, kulfatda qolganlarida

Ular Senga yuz burdilar,

Sening tanqidlaring ostida egildilar.

¹⁷Toʻlgʻoq tutayotgan ayol ogʻriqdan qichqirganday,

Toʻlgʻonib, dod–faryod qilganday,

Biz ham Sening oldingda shunday boʻldik, ey Egamiz!⁺

¹⁸Homilador boʻlib, dard chekdik,

Ammo shamoldan boshqa hech narsa koʻrmadik.

Na yer yuzida biz gʻolib boʻldik,

Na avlodlar dunyoga keltirdik.

¹⁹Ammo Sening oʻlik xalqing tiriladi,

Tanalari oʻrnidan turadi.

Ey tuproq ostida yotganlar, qoʻzgʻaling,

Shodlikdan hayqiring!

Ey Egamiz, shabnaming tonggi shabnamga oʻxshaydi,

Zamin murdalariga hayot bagʻishlaydi⁺.

Hukm va qayta tiklanish

²⁰Keling, ey xalqim, bir oz yashirinib turing!

Egamizning gʻazabi bosilguncha,

Kiring ichkariga,

Ortingizdan eshiklarni yopib qoʻying!⁺

²¹Ana, Egamiz kelayotir maskanidan

Zamin ahlini gunohlari uchun jazolagani.

Yer toʻkilgan qonlarni fosh etadi,

Qotillikning qurbonlarini endi yashirmaydi⁺.

27–BOB

27¹Oʻsha kuni Egamiz qilichi bilan Levitanni* jazolar.

Ha, shafqatsiz, bahaybat, qudratli qilichi bilan jazolar

Oʻsha qochayotgan, gʻimirlayotgan ilon — Levitanni.

Oʻldirar dengizdagi oʻsha ajdarhoni⁺.

²Egam aytar: “Oʻsha kuni ajoyib uzumzor* toʻgʻrisida kuylang!⁺

³Men, Egangiz, uzumzor qoʻriqchisiman,

Doimo uni sugʻoraman.

Kechayu kunduz uzumzorni qoʻriqlayman,

Hech kim unga zarar keltirolmaydi.

⁴Men gʻazabda emasman!

Lekin tikanlaru butalar Menga qarshi chiqsa,

Ular bilan jang qilaman.

Ularni yondirib tashlayman⁺.

⁵Ular Mendan panoh izlab kelsin!

Ha, Men bilan tinchlik oʻrnatsin,

Ular Men bilan tinchlik oʻrnatsin.”

⁶Vaqti kelib, Yoqb nasli ildiz otadi,

Isroil kurtak otib, gullaydi,

Yer yuzini mevalari bilan toʻldiradi⁺.

⁷Isroilning dushmanlarini Egamiz qattiq jazolaydi!

Isroilning koʻp gʻanimlarini Egamiz oʻldiradi,

Isroilni esa u qadar jazolamaydi,

⁸Egamiz Oʻz xalqini jazolaganda

Ularni yurtidan haydab, surgun qiladi.

Sharqdan esgan boʻron kabi,

Ularni uzoqqa olib ketadi⁺.

⁹Shunday qilib, Egamiz Yoqub naslini gunohdan poklaydi.

U butlarga atalgan qurbongohlarni parchalab tashlaydi.

Asheraga* atalgan ustunu tutatqi qurbongohlardan asar ham qolmaydi⁺.

¹⁰Mana, Isroilning mustahkam shaharlari tashlandiq boʻladi,

Tark etilgan sahroday, huvullagan yurt boʻladi.

Vayronalar orasida chorva oʻtlab yuradi,

Daraxtlarning bargini yeb, ship–shiydam qiladi⁺.

¹¹Shoxlari qurib, sinib yotadi,

Ayollar kelib, ularni yoqadi.

Bu xalq aql–hushidan ayrilgan,

Yaratuvchi ham ularga achinmaydi,

Xudo ularga marhamat koʻrsatmaydi⁺.

¹²Oʻsha kuni, ey Isroil xalqi, Egamiz sizlarni Furot daryosidan Misr chegarasidagi irmoqqacha* boʻlgan yerda yanchadi*. Hammangizni bitta–bitta yigʻib keladi. ¹³Oʻsha kuni katta karnay chalinadi. Ossuriya yurtida yoʻqolganlar, Misr yurtiga quvilganlar kelib, Quddusdagi muqaddas togʻda* Egamizga sajda qiladi⁺.

28–BOB

Xudo Samariyani jazolaydi

28¹Ey ulugʻvorlik toji boʻlgan shahar! Holingga voy!

Sen Efrayimdagi* mast–alastlarning ulugʻvorligi eding!

Eh, ajoyib, goʻzal shahar eding! Shuhrating gulday soʻlmoqda!

Serhosil vodiydagi unumdor shahar eding.

Tubanlashding sharobdan!

²Mana, Rabbiyning kuchli bir bahodiri bor*.

U selga, vayron keltiradigan quyunga oʻxshaydi.

Yuvib ketadigan, toshqin jalalarga oʻxshaydi.

Oʻz qoʻllari bilan u Efrayimni yakson qiladi⁺.

³Eh, Efrayimdagi mast–alastlarning ulugʻvorlik toji!

Ana endi oyoq ostida toptaladi!

⁴Serhosil vodiydagi unumdor shahar edi!

Endi ularning shuhrati gullar kabi soʻnadi.

Ular ilk pishgan anjirlarga oʻxshaydi,

Pishgan zahoti yulinib, yutib yuboriladi.

⁵Oʻsha kuni Sarvari Olam

Oʻzining xalqidan qolganlari uchun

Shuhrat tojiyu ajoyib gulchambar boʻladi.

⁶Hukm kursisida oʻtirganlarga

U adolat ruhini beradi.

Darvozadan dushmanga zarba beradiganga

U jasorat manbai boʻladi⁺.

Xudo buzuq yoʻlboshchilarni jazolaydi

⁷Ruhoniy, paygʻambarlar sharob tufayli,

Oʻtkir ichimliklardan gandiraklab yuradi.

Ha, sharob, boʻzalardan ularning boshi aylanadi,

May dastidan ular yoʻllaridan adashadi,

Oʻtkir ichimlikdan gandiraklab yuradi.

Ular vahiy koʻrganlarida xato qiladi,

Qiladigan hukmlarida adashadi⁺.

⁸Ularning dasturxoni qusuqqa toʻla,

Birorta ham toza joy yoʻq.

⁹Ular menga taʼna qilib aytadi:

“Sen kimga taʼlim berayotganingni bilasanmi oʻzi?!

Bizni endi koʻkrakdan ajratilgan goʻdak deb oʻylayapsanmi?!

¹⁰Qachon qarama, bidir–bidir qilasan,

Goʻdakday guvranasan*.”⁺

¹¹Shunday ekan, Xudo ularga,

Oʻzga tilda, tushunarsiz shevada* gapiradi⁺.

¹²Xudo ularga qayerda orom topishlarini aytgan,

Tinchlikka qanday erishish kerakligini oʻrgatgan,

Ammo ular quloq solishni istamadilar.

¹³Shu sababdan Egamizning soʻzi

Ular uchun mazmunsiz soʻzlarday boʻladi.

Goʻdakning guvranishiday* eshitiladi.

Ular yurmoqchi boʻlganlarida

Orqaga yiqilib, yaralanadilar,

Tuzoqqa tushib, olib ketiladilar⁺.

Quddus hukmdorlariga murojaat

¹⁴Shu bois Egamdan kelgan bu xabarni eshiting,

Ey Quddusdagi masxaraboz hukmdorlar!⁺

¹⁵Sizlar shunday dedingiz: “Biz

Oʻlim bilan ahd qilganmiz,

Oʻliklar diyori* ila bitim tuzganmiz.

Dahshatli ofat kelib boshimizga tushmaydi.

Axir, yolgʻonni panoh qilib olganmiz,

Soxtalikni chodir qilib olganmiz.”

¹⁶Shu bois Egamiz Rabbiy aytmoqda:

“Mana, Men joylashtiryapman Quddusda*

Sinalgan bir toshni, poydevor toshini.

Bu qadrli tamal toshi* ishonchli poydevordir.

Ha, unga tayangan hech bir inson umidsiz boʻlmaydi⁺.

¹⁷Men adolat bilan hukm qilaman,

Toʻgʻrilik oʻlchovim boʻladi.

Soxta panohingizni doʻl yuvib ketadi,

Chodiringizni sellar yuvib ketadi⁺.

¹⁸Oʻlim bilan tuzgan ahdingiz bekor boʻladi,

Oʻliklar diyori ila qilgan bitimingiz barbod boʻladi.

Dahshatli ofat yurtdan oʻtayotganda,

Sizlar yer bilan yakson boʻlasiz.

¹⁹Ha, har tongda, tunu kun

Oʻsha toʻfon sizni yuvib ketadi.”

Eshitganingizni anglab yetganingizda,

Bu xabar gʻoyat katta xavfdan darak beradi:

²⁰Yotgani toʻshagingiz kaltalik qiladi,

Yopingani koʻrpangiz ensizlik qiladi*.

²¹Perazim togʻidagiday*

Oʻz ishimni qilay, deb Egam qoʻzgʻaladi.

Givon vodiysidagiday* U gʻazabga minadi.

Ha, U Oʻzining ajoyib ishini qiladi.

Uning ishlari hayratda qoldiradi⁺.

²²Masxaralashni bas qiling endi,

Boʻlmasa zanjirlaringiz yana ogʻirlashadi.

Sarvari Olam — Rabbiy menga:

“Butun yurtni vayron qilaman”, deb aytdi⁺.

Barcha donolik Egamizdandir

²³Tinglang, ovozimga quloq soling,

Diqqat qiling, gaplarimni eshiting!

²⁴Dehqonlar ekish uchun yerga ishlov beraveradimi?!

Tuproq kovlayveradi–yu, hech qachon ekmaydimi?!

²⁵Yoʻq, ular yerni tekislaydi,

Keyin ukrop, zira urugʻini sepadi.

Belgilangan joylariga

Har turli bugʻdoy, arpa urugʻini ekadi.

²⁶Ha, dehqonlar nima qilishni biladi,

Xudo ularga aql–idrok bergan!

²⁷Axir, ukropni bolgʻa bilan yanchmaydi,

Zirani arava gʻildiragi bilan ezmaydi.

Mana, ukropni kaltak bilan yanchib oladi,

Zirani tayoq bilan ezib oladi.

²⁸Bugʻdoydan un qilinadi,

Ammo u to abad yanchilmaydi*.

Arava gʻildiragi bugʻdoy ustidan

Chang boʻlguncha yurgizilmaydi.

²⁹Bu donolik kelar Sarvari Olamdan,

Uning maslahatlari ajoyib, donoligi buyukdir⁺.

29–BOB

Quddus qamal qilinadi

29¹Egam aytar:

“Holingga voy, ey Dovud yashagan shahar!

Ey Oriyol*, Oriyol!

Yillar ortidan yillar oʻtaveradi,

Bayramlar nishonlanadi⁺.

²Ammo Men boshingga kulfat keltiraman,

Faryod qilib, nola chekasan,

Seni qurbongoh* qilaman.

³Atrofingda senga qarshi lashkar toʻplayman,

Qamal inshootlarini* oʻrnataman.

Minoralar qurib, seni oʻrab olaman⁺.

⁴Yerning ostidan sen gapirasan,

Tuproq ostidan soʻzlaring keladi,

Ovozing sharpa ovoziday yer ostidan chiqadi,

Gaplaring tuproq ostidan shivirlab keladi.

⁵Ammo shunda shafqatsiz dushmanlaring

Birdaniga chang kabi uchib ketadi,

Toʻsatdan boʻrondagi xas–choʻpday

Ular toʻzib ketadi.

⁶Kelaman Men, Sarvari Olam, gumbur–gumbur,

Zilzila, shovqin–suron, dovul,

Boʻronu yutib yuboruvchi alanga bilan⁺.

⁷Ey Quddus*, sizga qarshi chiqqan xalqlar yoʻq boʻlib ketadi.

Sizning qalʼangizga hujum qilgan vahshiy elatlar

Tundagi tush kabi oʻtib ketadi⁺.

⁸Ha, och odam tushida ovqat yesa ham,

Uygʻonganda, ochligicha qolaveradi.

Chanqagan odam tushida suv ichadi–yu,

Chanqogʻi qonmasdan uygʻonadi.

Ey Sion togʻi, sizga qarshi chiqqan

Jamiki elatlar ham shu ahvolga tushadi.”

⁹Qulogʻingizni kar qiling, dong qotib qoling,

Koʻzingizni koʻr qiling, koʻrmas boʻling,

Mast boʻling, ammo sharobdan emas,

Gandiraklab yuring, ammo boʻzadan emas⁺.

¹⁰Egam sizni qattiq uxlatib qoʻydi,

Ey paygʻambarlar, Egam koʻzlaringizni uyquga bostirdi.

Ey valiylar, Egam boshu koʻzlaringizni oʻrab qoʻydi⁺.

¹¹Mana, bu vahiyning hammasi sizlar uchun muhrlangan oʻrama qogʻozday* boʻlib qoldi. Bu oʻrama qogʻoz oʻqiy oladiganlarga berilib: “Buni oʻqing!” deb buyurilsa, ular: “Yoʻq, muhrlangan ekan”, deydilar⁺. ¹²U oʻqiy olmaydiganlarga berilib: “Buni oʻqing”, deb aytilgan boʻlsa, ular: “Biz oʻqishni bilmaymiz”, deb javob beradilar.

¹³Ha, Rabbiy aytdi:

“Bu xalq faqat soʻzdagina Menga yaqinlashadi,

Tilidagina Meni izzat qiladi,

Yuraklari esa Mendan uzoqdir.

Ular inson yaratgan qoidalari orqali

Menga sajda qilishadi⁺.

¹⁴Mana, Men shunday bir ish qilamanki,

Bu xalq hayratda qoladi,

Lol boʻlib, dong qotadi.

Donolari donoligidan mahrum boʻladi,

Idroklilari idrokidan ayriladi.”⁺

¹⁵Holingizga voy!

Egamizdan rejalaringizni yashiryapsiz,

Ishlaringizni qorongʻilikda qilyapsiz.

“Kim bizni koʻrardi, kim bizni bilardi?” deysiz⁺.

¹⁶Hammasini agʻdar–toʻntar qilyapsiz,

Axir, kulolni loyga tenglashtirib boʻladimi?!

Nahotki buyum oʻzini yaratganga:

“Meni yaratganing yoʻq”, deb aytsa?!

Nahotki idish kulolga:

“Sen tushunmaysan”, deb aytsa?!⁺

Kelajakka umid

¹⁷Mana, qisqa vaqt ichida

Lubnon oʻrmoni* dalaga aylanadi.

Dala esa qalin oʻrmon boʻladi.

¹⁸Oʻsha kuni kitobdagi soʻzlarni karlar eshitar,

Koʻrlarning koʻzlari zulmatda nur koʻrar⁺.

¹⁹Bechoralarga Egam yangi quvonch ato etadi,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi tufayli

Muhtojlar shod boʻladi⁺.

²⁰Zolimlar to abad yoʻq boʻladi,

Mazaxchilar halok boʻladi,

Yomonlik istovchilar qirib tashlanadi.

²¹Ular odamlarga tuhmat yogʻdirar,

Hakamlarga tuzoq qoʻyar,

Solihlarni adolatdan mahrum qilar⁺.

²²Shu bois Ibrohimni qutqargan Egam

Yoqb xonadoni toʻgʻrisida shunday deb aytmoqda:

“Yoqub nasli endi hech qachon sharmanda boʻlmaydi,

Qoʻrquvdan uning rangi oqarmaydi⁺.

²³Isroil xalqi Men bunyod etgan farzandlarini koʻrganda

Ular Mening nomimni muqaddas deb biladi,

Meni — Yoqub naslining Xudosini muqaddas deb tan oladi.

Ha, Men, Isroil Xudosining huzurida hayratda turadi.

²⁴Yoʻlidan adashganlar oʻshanda tushunib yetadi,

Noliganlar yoʻl–yoʻriqlarimni oʻrganadi.”

30–BOB

Misrdan yordam kutish befoyda

30¹Egam aytar: “Eh, itoatsiz xalqim!

Ularning holiga voy!

Mensiz maslahatlar qilishadi.

Sulhlar tuzadi, lekin Mening Ruhim yoʻq–ku ularda!

Ha, xalqim gunoh ustiga gunoh orttiraveradi.

²Axir, Mendan soʻramasdan Misrga boryaptilar,

Firʼavndan panoh soʻrayaptilar,

Misrdan boshpana istayaptilar⁺.

³Ammo firʼavnning himoyasi ularga sharmandalik boʻladi,

Misrning boshpanasi ularni uyatga qoldiradi⁺.

⁴Mana, xalqimning aʼyonlari Zoʻvanga yetib keldilar,

Elchilar Xanesga* kirib keldilar⁺.

⁵Lekin ularning hammasi sharmanda boʻladi,

Axir, Misr ularning xalqiga yordam bermaydi.

Hech qanday madad, foyda yoʻq,

Ular sharmanda boʻlib, taʼna tagida qoladi.”⁺

⁶Nagav choʻlidagi hayvonlar haqida bashorat:

Elchilari eshagu tuyalarga xazinalarini ortib,

Misrga olib ketmoqda.

Vahimali sahro boʻylab sekin

Misr tomon bormoqda.

Ular bormoqda sherlaru zaharli ilonlar

Yashaydigan sahro boʻylab.

Ammo Misr ularga yordam bermaydi.

⁷Misr bergan madad bekor, foydasiz,

Shu bois Men Misrni

“Jim oʻtirgan Rahob*” deb atayman⁺.

Isroil itoat etishdan bosh tortadi

⁸Egamiz aytar: “Endi bor, soʻzlarimni bir lavhaga yozib,

Bu xalq uchun kitob qilib ber.

Bu kelgusi vaqtlar uchun boʻlsin,

Yozilganlar to abad boʻlsin.”⁺

⁹Ular isyonkor xalq, yolgʻonchi bolalar!

Egasining yoʻl–yoʻriqlariga

Quloq solishni rad etgan bolalar ular.

¹⁰Ular valiylarga aytar:

“Endi vahiy koʻrmanglar.”

Ular paygʻambarlarga aytar:

“Bizlarga haqiqiy bashoratlarni aytmanglar.

Bizga shirin soʻzlaru soxta vahiylar ayting⁺.

¹¹Bu yoʻldan yurmang endi! Qayting bu yoʻldan.

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi haqida endi

Eshitmaylik hech bir narsa!”

¹²Shu bois Isroil xalqining Muqaddas Xudosi aytar:

“Sizlar Mening soʻzlarimni rad qildingiz,

Zulmga, yolgʻonga umid bogʻladingiz,

Ularga ishondingiz.

¹³Shu bois sizlar uchun bu gunohingiz

Yorilgan, shishib ketgan devor kabi boʻladi.

Birdan, bir lahzada qulab tushadi⁺.

¹⁴Sopol idish kabi, u parcha–parcha boʻlib ketadi.

Shunchalik ezilib ketadiki,

Oʻchoqdan choʻgʻ yoki hovuzdan suv olgani

Biron parchasini ham topib boʻlmaydi.”⁺

¹⁵Egamiz Rabbiy, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi shunday demoqda:

“Menga qaytsangiz najot topasiz,

Halovatli boʻlsangiz qutqarilasiz.

Sokinligu ishonchingiz sizning kuchingiz boʻladi.

Ammo sizlar buni xohlamadingiz.

¹⁶Aytdingizki: «Yoʻq, otlarga minib uchib ketamiz»,

Mana endi otlarga minib uchib ketasiz!

Aytdingizki: «Uchqur otlarga minib ketamiz»,

Endi esa sizni taʼqib qiladiganlar uchqur boʻladi!

¹⁷Qaranglar, xalqingizdan besh–oltitasi qolmaguncha

Bir kishining tahdidi mingtangizni qochiradi.

Besh kishining tahdidi hammangizni qochiradi.

Ammo qolganlar tepalikdagi bayroq dastasiday boʻladi.

Ular togʻ choʻqqisidagi bayroq kabi ishora boʻladi.”⁺

¹⁸Shuning uchun Egam kutmoqda,

Sizlarga shafqat koʻrsatay deb.

Mana U qoʻzgʻalmoqda,

Oʻz mehrini koʻrsatay deb.

Axir, Egam adolatli Xudodir.

Unga umid bogʻlaganlar baxtiyordir⁺.

¹⁹Ey Quddusda makon qilgan Sion xalqi! Sizlar endi yigʻlamaysizlar. Faryodingizni eshitib, Egam albatta marhamat koʻrsatadi. Ovozingizni eshitib, javob beradi. ²⁰Rabbiy sizlarga kulfatni non qilib, qaygʻuni suv qilib bersa ham, endi Oʻsha Ustozingiz Oʻzini yashirmaydi. Sizlar oʻz koʻzlaringiz bilan Uni koʻrasizlar. ²¹Sizlar oʻngga yoki chapga burilganingizda, shunday ovozni eshitasizlar: “Mana yoʻl, shu yoʻldan yuringlar.” ²²Keyin hamma kumush butlar, oltin tasvirlaringizni yoʻq qilib tashlaysiz. Siz oʻsha narsalarni iflos latta–puttaday uloqtirib tashlaysiz. “Ey daf boʻl koʻzimdan!” deysiz oʻsha narsalarga⁺.

²³Egam yerga ekkan urugʻingizga yomgʻir beradi. Yerdan keladigan oziq–ovqat moʻl, barakali boʻladi. Oʻsha kuni chorvangiz keng yaylovlarda oʻtlaydi⁺. ²⁴Tuproqqa ishlov bergan hoʻkiz, eshaklar eng yaxshi yemni yeydilar. ²⁵Oʻsha kuni, dushmanlaringiz oʻldirilgan, minoralar qulagan kuni har bir togʻdan, har bir tepalikdan irmoq oqib tushadi⁺. ²⁶Oy quyoshga oʻxshab nur sochadi. Quyosh esa yetti barobar koʻproq nur beradi, yetti kunlik yorugʻligini sochadi. Egam Oʻz xalqining yaralarini bogʻlab, Oʻzi keltirgan jarohatlarga shifo bergan kun shunday boʻladi⁺.

Egamiz Ossuriyani jazolaydi

²⁷Ana, Egamizning Oʻzi uzoqdan kelmoqda,

Qalin bulut ichida*, gʻazabga minib kelmoqda.

Lablari gʻazabga toʻla,

Tili — yamlamay yutadigan olovday⁺.

²⁸Uning nafasi boʻyingacha keladigan

Toshqin daryoga oʻxshar,

U xalqlarni halokat elagida elaydi.

U elatlarning ogʻziga suvluq soladi–da,

Ularni yoʻldan adashtiradi⁺.

²⁹Sizlar esa muqaddas bayram* oqshomidagiday qoʻshiqlar kuylaysiz. Egamizning togʻiga*, Isroil xalqining Qoyasiga nay sadolari ostida borayotganlarday yuraklaringiz shodlikka toʻladi⁺. ³⁰Egamiz Oʻz ulugʻvor ovozini eshittiradi. Ha, qoʻlining zarbasi ogʻirdir. Uning kuchli gʻazabi, yamlamay yutay degan olovga oʻxshaydi. Ha, Uning gʻazabi boʻronu dovul, momaqaldiroq kabidir⁺. ³¹Egamiz hassasi bilan Ossuriyani uradi. Oʻz ovozi bilan uni dahshatga tushiradi. ³²Egamiz qayta–qayta Ossuriyani doira va arfa sadolari ostida hassasi bilan jazolaydi. Egamiz Oʻz qoʻlining zarbi bilan jang qilib, ular bilan urishadi. ³³Tofat* allaqachon tayyorlangan. Ha, u hatto Ossuriya shohi uchun ham tayyor turibdi. Bu keng chuqurda alangayu oʻtin moʻl–koʻl. U yerda Egamizning nafasi vulqondan chiqqan olov kabi yondiradi⁺.

31–BOB

Misrning kuchiga ishonma

31¹Misrdan yordam soʻrab borganlarning holiga voy!

Ular chopqir otlariga ishonadilar,

Jang aravalarining koʻpligiyu

Kuchli otliqlarga umid bogʻlaydilar.

Isroil xalqining Muqaddas Xudosiga esa

Nazar ham tashlamaydilar,

Egamizga yuz burmaydilar⁺.

²Dono Egamizning gapiga ular kirmaydilar.

Egamiz fosiqlarning xonadoniga qarshi qoʻzgʻaladi,

Badkirdorlarga yordam berganlarga qarshi turadi.

Ularning boshiga kulfat keltiradi,

Aytgan soʻzlarini U qaytib olmaydi.

³Misrliklar Xudo emas, insonlardir,

Ularning otlari ruh emas, tanadir.

Egamiz ularga qarshi qoʻl koʻtarganda,

Madadkor qoqiladi,

Madadga zor yiqiladi.

Ikkovi birgalikda halok boʻladi⁺.

⁴Ha, Egam menga aytmoqda:

“Kuchli sher qoʻyni boʻgʻizlaganda,

Choʻponlar shovqin–suroniga eʼtibor bermas,

Ularga hatto nazar ham tashlamas.

Shu singari, Men, Sarvari Olam,

Sion togʻida — oʻsha tepalikda

Jang qilishga kelaman⁺.

⁵Oʻz ini ustida uchayotgan qush kabi,

Men, Sarvari Olam, Quddusni qoʻriqlayman.

Men Quddusni qoʻriqlab, ozod qilaman,

Himoya qilib, najot beraman.”⁺

⁶Ey Isroil xalqi! Garchi sizlar shu qadar fosiq isyonchi boʻlsangiz ham, endi Egamizga qayting! ⁷Ha, oʻsha kuni har biringiz oltin butlar va kumush tasvirlarni rad etasiz. Ularni gunohkor qoʻllaringiz bilan yasagan edingiz⁺.

⁸Ossuriya vayron boʻladi, ammo insonning qilichidan emas.

Xudoning qilichi Ossuriyaliklarni uradi.

Ossuriyaliklar vahimaga tushib qochadilar.

Kuchli, yosh yigitlarini qul qilib olib ketadilar⁺.

⁹Ossuriyaning suyangan qoyasi* vahima ichida qochadi,

Lashkarboshilari jangovar bayroqdan qoʻrqib, qochib ketadi.

Ha, Egamizning alangasi Quddusda,

Uning oʻchogʻi Siondadir.

Egamizning kalomi shudir⁺.

32–BOB

Solihlik hukmronlik qiladi

32¹Ana, shoh solihlik bilan hukmronlik qiladi,

Hukmdorlar adolat bilan boshqaradi⁺.

²Har bir odam shamoldan asraydigan panohday boʻladi,

Boʻrondan saqlaydigan boshpana kabi boʻladi.

Ular sahrodagi suv oʻzaniga oʻxshaydi,

Tashna yerdagi ulkan qoyaning soyasiday boʻladi⁺.

³Koʻrib turganlar endi koʻz yumib yurmaydi,

Qulogʻi borlar endi quloq soladi⁺.

⁴Idroksizning aqli anglaydigan boʻladi,

Duduq odamning tili ravon boʻladi.

⁵Ahmoqni endi aslzoda deb chaqirmaydilar,

Yaramasni, hurmatga sazovor, deb aytmaydilar.

⁶Mana, ahmoq kaltafahmlik bilan gapiradi,

Fikri–zikri esa yovuzlik bilan band.

Qilganlari — nopoklik,

Egam haqida xato gapiradi.

Och odamni u ochligicha qoldiradi,

Chanqaganga suv bermaydi⁺.

⁷Battolning usullari yovuzdir,

U yomonliklar rejalashtiradi,

Yolgʻon gap–soʻzlari bilan

Faqirning haq daʼvosini yoʻqqa chiqarib,

Bechorani nobud qiladi.

⁸Olijanob odamlar esa yaxshi rejalar tuzadi,

Yaxshi niyat qilib, oʻz soʻzida turadi.

Quddus ayollari toʻgʻrisida bashorat

⁹Ey siz, begʻam ayollar,

Turinglar, Menga quloq solinglar!

Ey siz, oʻziga ishongan qizlar,

Mening gaplarimni eshitinglar!⁺

¹⁰Ey sizlar, beparvo yurganlar,

Bir yil oʻtar–oʻtmas titray boshlaysiz.

Uzum hosili yaxshi boʻlmaydi,

Meva hosil bermaydi.

¹¹Qoʻrqing, ey siz, begʻam ayollar,

Qaltirang, ey oʻziga ishongan qizlar!

Tavba qilib, kiyimingizni yechib tashlang.

Qanorga oʻranib, belingizni bogʻlang!

¹²Koʻkragingizga urib yigʻlang

Ajoyib dalalaringiz,

Serhosil uzumzorlaringiz uchun!

¹³Xalqimning yeri uchun yigʻlang!

U yerni tikan, yantoq butalari bosib ketadi.

Ha, shodlikka toʻla boʻlgan uylar uchun,

Quvnoq shahar uchun aza tuting!⁺

¹⁴Mana, saroy tashlandiq boʻlib qoldi,

Gavjum shahar sahroga aylandi.

Qalʼayu minora to abad

Yovvoyi eshaklar yayraydigan joy,

Chorva uchun yaylov boʻldi.

¹⁵Toki yuqoridan ustimizga

Ruh yogʻilmaguncha shunday boʻladi.

Undan keyin sahrolar serhosil dalaga aylanadi,

Serhosil dala oʻrmon sifat boʻladi⁺.

¹⁶Shunda odillik sahroda makon qiladi,

Solihlik serhosil dalada maskan qiladi.

¹⁷Solihlik mevasi tinchlik boʻladi,

Solihlik samarasi to abad xotirjamlik, ishonch boʻladi.

¹⁸Xalqim yashaydi sokin joylarda,

Bexavotir uylarda, xotirjam maskanlarda.

¹⁹Oʻsha oʻrmonni doʻl yakson qiladi,

U shahar esa tamomila yoʻq boʻladi⁺.

²⁰Shunday boʻlsa ham, naqadar baxtlisiz!

Irmoqlar boʻyida ekin ekasiz.

Chorvayu podangiz yaylovlarni kezib yuradi.

33–BOB

Najot va umid haqida bashorat

33¹Ey talanmagan talonchi! Holingga voy!

Ey xiyonatni tatimagan xiyonatkor! Holingga voy!

Rosa talab boʻlganingdan soʻng,

Oʻzingni talon–taroj qiladilar.

Xiyonatni bas qilganingda,

Senga xiyonat qiladilar⁺.

²Ey Egamiz, bizga marhamat qil,

Biz Senga umid bogʻlaymiz.

Bizga har kuni kuch ato qil,

Kulfat chogʻi esa bizga najot ber.

³Gumburlagan ovozingdan xalqlar tarqab ketar,

Sen qoʻzgʻalganingda elatlar qochib ketar.

⁴Chigirtkalar* yigʻilganday oʻljalaring yigʻilar,

Chigirtkalar uyumi kabi, oʻljalaringni talon–taroj qilishar⁺.

⁵Egamiz yuksalgandir. Ha, Uning maskani yuksakda.

Toʻldirgandir U Quddusni* adolatu solihlik ila⁺.

⁶Ey Quddus, U kunlaringiz tinchligini mahkam tutadi,

Uning Oʻzi najot, ilm–maʼrifat, donolikning boy manbaidir.

Egamizdan qoʻrqish sizlarning xazinangizdir.

⁷Ana qarang! Yahudoning jasur yigitlari

Koʻchalarda faryod qiladi,

Tinchlik elchilari* achchiq–achchiq yigʻlaydi⁺.

⁸Katta yoʻllar huvullab qolgan,

Bu yoʻllardan yurmaydi hech kimsa,

Ahdlar buzildi, shaharlar vayron boʻldi*,

Inson oʻz qadrini yoʻqotdi⁺.

⁹Yurt aza tutdi, azob chekdi.

Lubnon oʻrmonlari isnodga qolib, qurib qoldi.

Sharon tekisligi* sahroga oʻxshab qoldi,

Bashan*, Karmil togʻidagi daraxtlarning yaproqlari qolmadi⁺.

¹⁰“Endi qoʻzgʻalaman,

— demoqda Egamiz. —

Endi Men yuksalaman,

Ha, Oʻzimni baland koʻtaraman⁺.

¹¹Sizlar esa somonga homilador boʻlganday,

Foydasiz poyalar tuqqanday boʻlasiz.

Ruhingiz sizlarni olov kabi yeb bitiradi.

¹²Xalqlar yonib, kul boʻladi,

Kesilib, olovga tashlangan tikanday boʻladi⁺.

¹³Ey uzoqdagilar, Mening qilganlarimni eshiting,

Ey yaqindagilar, qudratimni bilib oling!”

¹⁴“Oramizda kim yamlamay yutadigan olov bilan tura oladi?

Oramizdagi kim yonib bitmas alanga yonida qola oladi?” deya

Quddusda gunohkorlar vahimaga tushdi,

Nopoklarni qoʻrquv egallab oldi⁺.

¹⁵Mana, qarang solih yashayotganlarga!

Ular toʻgʻri gapni gapiradi,

Tamagirlik foydasidan yuz oʻgiradi,

Pora olishdan qoʻllarini tiyadi.

Qotillarning fitnalariga qoʻshilmaydi,

Koʻzlarini yovuzlik jalb qila olmaydi⁺.

¹⁶Ha, shundaylarning maskani yuksaklarda boʻladi,

Togʻlardagi qoyalar boshpanasi boʻladi.

Nonu suvi hech qachon yetmay qolmaydi.

¹⁷Mana, koʻzlaringiz ulugʻvor shohni,

Keng yoyilgan yurtni koʻradi.

¹⁸Shunda oʻtmishdagi qoʻrquvni eslab, deysiz:

“Qani ekan oʻsha bosh lashkarboshi?

Qani oʻsha oʻljalarni oʻlchagan odam?

Qani endi minoralarni sanaganlar?”

¹⁹Sizlar tillarini tushunmaydigan,

Gaplarini anglamaydigan,

Oʻsha takabbur xalqni endi koʻrmaysiz!⁺

²⁰Mana, qarang Quddusga!

Bayramlarimiz shahriga boqing.

Oʻz koʻzlaringiz bilan Sionni,

Oʻsha osuda maskanni koʻrasiz.

Bu chodir hech qachon koʻchmaydi,

Uning qoziqlari surilmaydi,

Bironta arqoni uzilmaydi.

²¹Ha, u yerda qudratli Egamiz bizning Shohimiz boʻladi,

U yerda keng daryolaru irmoqlar boʻladi.

Eshkakli urush kemalari kechib oʻta olmaydi,

Yelkanli jang kemalari ham u yerda suza olmaydi.

²²Axir, Egamiz hukmronlik qiladi,

Uning Oʻzi qonun–qoidani oʻrnatadi.

Egamiz bizning Shohimizdir,

Uning Oʻzi bizga najot beradi.

²³Kemangizning machtasi mustahkam emas,

Uning arqonlari zaiflashgan,

Uning yelkani yoyilmaydi*.

Soʻng moʻl–koʻl oʻlja boʻlinadi,

Hatto choʻloq ham oʻljaga sherik boʻladi.

²⁴Orangizda hech kimsa, “Men xastaman”, demaydi,

Quddusdagilarning gunohlari kechiriladi.

34–BOB

Egamiz elatlarni jazolaydi

34¹Ey elatlar, yaqinroq keling, quloq soling!

Ey xalqlar, diqqat qiling!

Eshiting, ey zamin, zamindagi bor jonzot!

Olamu uning mahsuli, eshiting!⁺

²Ha, Egamiz butun elatlardan gʻazabda,

Ularning lashkarlariga qahri keldi.

Egamiz ularni tamomila qirib tashlaydi.

Ularni boʻgʻizlashga hukm etgan.

³Murdalari koʻmilmay qolib ketadi,

Jasadlaridan qoʻlansa hid anqiydi,

Ularning qoni qirlarda daryo boʻlib oqadi⁺.

⁴Samodagi hamma yulduzlar chirib ketadi,

Osmon oʻrama qogʻozday* eshilib ketadi.

Tokdan qurib tushgan barglar singari,

Daraxtidan toʻkilgan anjir singari,

Samoviy jismlar toʻkilib ketadi⁺.

⁵Egam aytar: “Ha, samolarda Mening qilichim paydo boʻldi*.

Mana, u Edomga*,

Men halokatga hukm qilgan xalqning boshiga tushadi.”⁺

⁶Egamizning qilichi qonga bulgʻangan.

Qoʻzilar, echkilar yogʻiga, qoniga,

Qoʻchqor buyragining yogʻiga toʻygan.

Ha, Bozrax shahrida* Egamizga qurbonlik bor,

Edom yurtida katta qirgʻin boshlanadi⁺.

⁷Yovvoyi buqalar, novvoslar, katta hoʻkizlar ham

Ular bilan birga qirilib ketadi.

Ularning yeri qon bilan sugʻoriladi,

Tuprogʻi yogʻni shimib oladi⁺.

⁸Ha, bu kun Egamizning qasos kunidir.

Quddus* uchun Egamiz qasos oladigan yildir bu⁺.

⁹Edom irmoqlari qatronga aylanadi,

Tuprogʻi oltingugurtga aylanadi,

Butun yurt esa alanga ichida qoladi⁺.

¹⁰Alanga kechayu kunduz oʻchmaydi,

Tutun abadiy koʻtarilaveradi.

Bu yurt avlodlar osha

Vayrona boʻlib qolaveradi.

Hech kim uni to abad bosib oʻtmaydi⁺.

¹¹U yer boyqushlaru kirpilarning mulki boʻladi,

Ukkiyu* qargʻalar u yerda makon qiladi.

Ha, Egamiz bu yurtni oʻlchab,

Vayronayu xarobaga loyiq topdi⁺.

¹²Bu yurtda aslzodalar yoʻq endi,

U yerdan birorta shoh chiqmaydi,

Barcha shahzodalari yoʻq boʻlib ketadi.

¹³Qalʼalarida tikanlar oʻsadi,

Saroylarida yantoqlar, qushqoʻnmas butalar bitadi.

U yer chiyaboʻrilarga maskan boʻladi,

Tuyaqushlarning boshpanasi boʻladi⁺.

¹⁴Yovvoyi mushuklaru sirtlonlar

Bir–biriga duch keladi,

Yovvoyi echkilar bir–birini chaqirib maʼraydi,

U yerda tun sharpalari dam oladi,

Oʻsha yer ularga oromgoh boʻladi⁺.

¹⁵Ilonlar* u yerda in qurib, tuxum qoʻyadi,

Soya joylarda bolalarini yigʻadi.

Quzgʻunlar u yerda juftlanib toʻplanadi⁺.

¹⁶Mana, Egamizning kitobidan* topib, oʻqing:

Hayvonlaru qushlardan birontasi yoʻq boʻlmaydi,

Ularning hammasi juft–juft boʻladi,

Egamizning Oʻzi shunday amr etgan,

Uning Ruhi hammasini toʻpladi.

¹⁷Egamiz qurʼa tashlab, har birining ulushini berdi,

Arqon bilan oʻlchab, yurtni ularga boʻlib berdi.

Bu yurt to abad ularning mulki boʻladi,

Avlodlar osha ular bu yerda yashaydi.

35–BOB

Najot topishga umid

35¹Choʻlu biyobon shod boʻladi,

Sahro quvonib, atirgulday gullaydi.

²Hamma yoqda gul–chechaklar ochiladi,

Choʻl shodlanib, quvonchdan hayqiradi.

Lubnonning chiroyi, Karmil togʻining,

Sharon tekisligining* ulugʻvorligi Unga beriladi.

Ular Egamizning shuhratini,

Xudoyimizning ulugʻvorligini koʻradi⁺.

³Qoʻllari charchaganlarga dalda bergin,

Tizzalari bukilganlarga madad bergin⁺.

⁴Qoʻrqoq yuraklarga shunday deb aytgin:

“Dadil boʻling, qoʻrqmang!

Mana, Xudoyingiz!

Qasos kelmoqda ilohiy intiqom ila,

Uning Oʻzi sizlarga najot beradi.”⁺

⁵Oʻsha paytda koʻrlarning koʻzlari ochiladi,

Karlarning quloqlari esa eshitadi⁺.

⁶Choʻloq ham ohuday sakraydi,

Soqov shodlikdan hayqiradi.

Mana, axir, sahroda suv sharillab oqmoqda,

Choʻl joylar esa irmoqlarga toʻla⁺.

⁷Qizib yotgan qum hovuzga aylanadi,

Qaqragan yer qaynayotgan buloq boʻladi.

Oldin chiyaboʻrilar yashagan maskanlarda

Endi maysa, qamish, papiruslar oʻsadi.

⁸Oʻsha yerdan katta yoʻl oʻtadi,

Muqaddas Yoʻl deb atalgan yoʻl boʻladi.

Nopoklar u yoʻlga qadam bosmaydi,

Bu yoʻl mana shu yoʻldan yuradiganlarga qarashlidir.

Bu yoʻldan yuradiganlar,

Hatto idroksizlar ham adashmaydi*⁺.

⁹U yerda sher boʻlmaydi.

Yirtqich hayvon yurmaydi.

Ular bu yerda topilmaydi.

Ha, faqat najot topganlar oʻsha yerda yuradi.

¹⁰Egamiz qutqarganlar qaytib keladi,

Ular qoʻshiq aytib, Quddusga* kiradi.

Boshlarida abadiy shodlik toji boʻladi,

Shod–xurramlik ularni qamrab oladi,

Qaygʻu, gʻamlar yoʻq boʻlib ketadi⁺.

36–BOB

Ossuriya qoʻshini Quddusga tahdid soladi

36¹•Hizqiyo hukmronligining oʻn toʻrtinchi yilida* Ossuriya shohi Sanxariv* Yahudo yurtiga hujum qildi. Uning hamma mustahkam shaharlarini bosib oldi. ²Laxish shahridan* Ossuriya shohi oʻz mulozimini katta lashkar bilan Quddusga, shoh Hizqiyo huzuriga yubordi. U Yuqori hovuz arigʻi yonida toʻxtadi. Bu ariq kir yuvuvchining dalasiga boradigan yoʻlda edi⁺. ³Shunda Xilqiyo oʻgʻli Eliyaqim, Shavna va Osif oʻgʻli Yoʻx Quddusdan chiqib, mulozimning yoniga bordilar. Shoh Hizqiyoning saroyida Eliyaqim bosh vazir boʻlib, Shavna kotib, Yoʻx esa mushovir boʻlib xizmat qilar edilar⁺.

⁴Mulozim ularga shunday dedi:

“Ulugʻ Ossuriya shohining shu gaplarini Hizqiyoga yetkazing: «Nimangga ishonyapsan oʻzi? ⁵Harbiy mahoratingdan va kuch–qudratingdan gapiryapsan, lekin bular quruq gaplar–ku! Kimingga ishonib menga itoat etmayapsan? ⁶Ha, sen Misrga ishonyapsan. Lekin Misr yoriq qamishdan qilingan hassaga oʻxshaydi–ku! Unga suyansang, qoʻlingga sanchiladi. Misr firʼavniga ishonganlarning hammasi shu ahvolga tushadi⁺. ⁷Balki sizlar: ‘Biz Egamiz Xudoga ishonamiz’, deb aytarsizlar menga. Axir, Hizqiyo oʻsha Egangizning sajdagohu* qurbongohlarini buzib tashlab, Yahudo xalqiga va Quddusliklarga: ‘Faqatgina Quddusdagi qurbongohning oldida sajda qilinglar’, deb aytgan ekan–ku!*»⁺

⁸Kelinglar, endi Ossuriya shohi janobi oliylari nomidan sizlar bilan bir garov oʻynaylik. Biz sizlarga ikki mingta ot beramiz, qani, ularni minishga odam topinglar–chi! ⁹Qani, koʻraylik–chi, shohimning qullari orasidagi eng kichik bir lashkarboshisini magʻlub qila olasizmi?! Axir, oʻzingiz Misrning jang aravalariyu otliqlariga* umid bogʻlab oʻtiribsiz. ¹⁰Qolaversa, bizni Egangizning xohishisiz bu yurtni vayron qilishga kelgan, deb oʻylaysizlarmi? Egangizning Oʻzi bizga: «Oʻsha yurtga borib, u yerni vayron qilinglar», deb amr bergan–ku!”

¹¹Eliyaqim, Shavna va Yoʻx Ossuriyalik mulozimga:

— Bu qullaringga oramiycha* gapiraver, oramiychani tushunamiz. Ibroniycha gapirma. Tagʻin devor ustidagilar bizning gapimizni eshitib qolmasin, — dedilar⁺. ¹²Mulozim esa shunday javob berdi:

— Shohim bu soʻzlarni faqat hukmdoringizga va sizlarga gapirsin, deb meni yuboribdimi?! Devor ustida toʻplangan odamlarga ham gapiryapman–da. Ular ham, sizlar kabi tezaklarini yeb, siydiklarini ichishga giriftor qilingan.

¹³Soʻngra u tik turib, baland ovoz bilan ibroniycha gapirdi: “Ulugʻ Ossuriya shohining gaplarini eshiting! ¹⁴Shoh hazratlari shunday aytmoqda: Hizqiyo sizlarni yoʻldan urmasin. U baribir sizlarni qutqara olmaydi. ¹⁵«Egamiz bizni albatta qutqaradi, bu shahar Ossuriya shohi qoʻliga taslim boʻlmaydi», deb Hizqiyo sizlarni Egangizdan umidvor qilmasin.

¹⁶Shohingiz Hizqiyoga quloq solmanglar. Mana, Ossuriya shohi aytmoqda: men bilan sulh tuzib, mening oldimga chiqinglar. Shunda har kimga oʻz uzumzoriyu anjir daraxti hosilidan yeyishga, oʻz sardobasidan suv ichishga ijozat beriladi⁺. ¹⁷Soʻngra men sizlarni oʻz oʻlkangizga oʻxshagan bir yurtga olib boraman. U joy bugʻdoy, sharob, non, uzumzorlarga boy yurtdir⁺. ¹⁸Yana Hizqiyo: «Egamiz bizni qutqaradi», deb sizlarni aldamasin. Qani, qaysi xalqning xudosi oʻz yurtini men, Ossuriya shohining qoʻlidan qutqaribdi?! ¹⁹Xomat bilan Arpad shaharlarining xudolari qani?! Sefarvayimning* xudolari–chi?! Birorta xudo Samariyani* mening qoʻlimdan qutqara olmadi–ku!⁺ ²⁰Jamiki xalqlarning xudolaridan qaysi biri oʻz yurtini mening qoʻlimdan qutqaribdiki, Egangiz Quddusni qutqara olsa?!”⁺

²¹Ammo xalq jim turaverdi. Birontasi ham javob bermadi. Chunki shoh Hizqiyo: “Uning gapiga javob qaytarmanglar”, deb farmon bergan edi. ²²Shundan keyin bosh vazir Eliyaqim, kotib Shavna va mushovir Yoʻx qaygʻudan liboslarini yirtib, Hizqiyoning oldiga keldilar–da, Ossuriya mulozimining gaplarini Hizqiyoga aytib berdilar.

37–BOB

Shoh Hizqiyo Ishayodan maslahat soʻraydi

37¹•Shoh Hizqiyo bularni eshitgach, qaygʻudan liboslarini yirtdi. Qanorga oʻranib*, Egamizning uyiga bordi. ²U bosh vazir Eliyaqimni, kotib Shavnani va oqsoqol ruhoniylarni Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambarning huzuriga yubordi. Hammalari qanorga oʻranib olgan edilar⁺. ³Ular Ishayoning huzuriga borib, shunday dedilar:

— Hizqiyo aytyaptiki: “Bugun jafo chekyapmiz, jazo olyapmiz, sharmanda boʻlyapmiz. Biz tugʻayotgan, lekin tugʻish uchun madori qolmagan ayolga oʻxshaymiz⁺. ⁴Barhayot Xudoni tahqirlash uchun Ossuriya shohi oʻzining mulozimini yuboribdi. Mulozimning soʻzlarini koshkiydi Egangiz Xudo eshitsa–yu, oʻsha soʻzlari uchun ularni jazolasa. Endi shahardagi tirik qolganlar uchun iltijo qiling.”⁺

⁵Shohning aytib yuborgan bu xabarini Ishayo eshitgach, ⁶Hizqiyoning aʼyonlariga shunday dedi:

— Shohingizga shu gaplarni yetkazinglar: “Egamiz shunday aytmoqda: Ossuriya shohining qullari Meni haqoratlab aytgan soʻzlaridan qoʻrqma⁺. ⁷Men Ossuriya shohining yuragiga gʻulgʻula solaman, u bir mish–mishni eshitib, oʻz yurtiga qaytib ketadi. Unga oʻz yurtida ajal keltiraman.”

Ossuriya shohining Hizqiyoga maktubi

⁸Ossuriya shohi Sanxarivning Laxish shahridan* qaytib ketganini eshitib, shohning mulozimi ham orqasiga qaytdi. Shohni Libna shahriga qarshi urishayotgan yerida topdi⁺. ⁹⁻¹⁰Sanxariv: “Habashiston* shohi Tirxoqo sen bilan urush qilgani otlandi” degan xabarni eshitdi. U Habashistonga qarshi jang boshlashdan oldin Yahudo shohi Hizqiyoga yana odamlari orqali shu gapni yetkazdi:

“Umid qilgan xudoying seni aldamasin: «Quddus Ossuriya shohiga taslim boʻlmaydi», deb seni laqillatmasin. ¹¹Axir, oʻzing eshitgansan–ku! Ossuriya shohlari hamma yurtlarni yer bilan yakson qilgan. Endi sen qutulaman, deb oʻylayapsanmi?! ¹²Otalarim qancha xalqlarni xonavayron qildi. Ularni xudolari qutqarmadi–ku! Gozan, Xoron, Razaf aholisi, Talassarda yashagan Eden xalqlari qutula oldimi?!⁺ ¹³Qani, ayt–chi, Xomat shahrining shohi qani endi?! Arpad, Sefarvayim, Xana, Ivvax shaharlarining shohlari qayerda?!”⁺

¹⁴Hizqiyo xabarchilarning qoʻlidan maktubni olib oʻqigach, Egamizning uyiga kirdi. Maktubni Egamizning oldida ochib, yerga yoydi va ¹⁵yolvorib ibodat qildi: ¹⁶“Ey ikki karub* orasida taxt qurgan Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam! Butun yer yuzidagi shohliklarning tanho Xudosi Sensan. Osmonni va yerni Sen yaratgansan⁺. ¹⁷Ey Egamiz! Quloq solib, eshit. Ey Egamiz, koʻzlaringni ochib, qara. Sanxarivning hamma aytganlarini, u barhayot Xudoni qanday haqoratlaganini bilib qoʻy⁺. ¹⁸Ey Egamiz! Biz bilamizki, Ossuriya shohlari hamma xalqlarni va ularning yurtlarini vayron qilganlar. ¹⁹Oʻsha xalqlarning xudolarini olovda yoqib, yoʻq qilganlar. Chunki oʻsha narsalar xudolar emas, balki inson qoʻli bilan yogʻochdan, toshdan yasalgan narsalar edi⁺. ²⁰Ey Egamiz Xudo! Endi Sen bizni Sanxarivning qoʻlidan qutqargin, toki butun yer yuzidagi shohliklar Sening tanho Egamiz ekaningni bilishsin!*”⁺

Ishayo shoh Hizqiyoga Xudoning soʻzini yetkazadi

²¹Omiz oʻgʻli Ishayo Hizqiyoga shunday xabar yubordi:

“Isroil xalqining Xudosi — Egamiz aytmoqda: «Ossuriya shohi Sanxariv haqida qilgan iltijolaringni eshitdim.» ²²Egamiz unga qarshi shu soʻzlarni menga ayon qildi:

«Bokira qiz* Quddus sendan nafratlanadi,

Ustingdan kuladi.

Goʻzal Sion* orqangdan masxara qiladi,

Boshini chayqaydi.

²³Kimni haqorat qilding oʻzi?

Kimni tahqirlading?

Kimga qoʻrs gapirding?

Kiborlarcha boqding, hey?

Isroil xalqining Muqaddas Xudosiga!

²⁴Xabarchilaring orqali Men, Rabbiyni haqorat qilding.

Oʻzing haqingda aytdingki:

‘Koʻplab jang aravalarim bilan togʻ choʻqqilarini zabt etdim.

Lubnondagi inson qadami yetmagan joylarga yetib bordim.

Eng baland sadr daraxtlarini,

Eng aʼlo sarv daraxtlarini qoʻpordim.

Lubnonning eng uzoq tepaliklariga,

Hatto eng qalin oʻrmonlariga yetib bordim⁺.

²⁵Men quduqlar qazib,

Suvlaridan ichdim.

Misrning hamma daryolarini

Oyogʻim kafti bilan quritdim.’

²⁶Eshitmaganmisan, ey Sanxariv,

Ancha oldin moʻljallab qoʻygan edim,

Buni azaldan reja qilgan edim.

Endi amalga oshirdim.

Qalʼalarni vayronaga aylantirsin deb,

Men senga kuch berdim⁺.

²⁷Qoʻlu qanoti qirqildi shahar ahlining,

Vahimaga tushib, uyatga qoldilar.

Ular dalada oʻsgan oʻt, yangi maysalar kabidir.

Tomlarda oʻsgan maysalarga* oʻxshab,

Yetilmasdan oldin qurib qoldilar*⁺.

²⁸Seni har tomondan bilaman, ey Sanxariv!

Qachon urushga chiqib,

Uyingga qachon qaytishingni ham bilaman.

Bilaman: Mendan gʻazabdasan⁺.

²⁹Mendan qattiq gʻazabdasan.

Manmanliging qulogʻimga yetib keldi.

Endi Men burningdan halqamni,

Ogʻzingdan suvligʻimni oʻtkazaman*.

Kelgan yoʻlingdan seni qaytarib olib ketaman.»⁺

³⁰Ey Hizqiyo, mana bular sen uchun nishona boʻladi: bu yil oʻz–oʻzidan yerdan oʻsib chiqqanlarni tanovul qilasiz. Ikkinchi yili ham oʻrnidan oʻsib chiqqanini yeysiz. Uchinchi yil esa urugʻ ekib, hosil oʻrasiz. Uzumzorlar barpo qilib, mevasin tanovul qilasiz⁺. ³¹Yahudo xalqining qutulib qolganlari yana ildiz otib, meva beradi⁺. ³²Xalqning qolgani Quddusdan, qutulganlari Sion togʻidan keladi. Sarvari Olam Oʻz gʻayrati bilan buni amalga oshiradi⁺.

³³Ossuriya shohi toʻgʻrisida Egamiz shunday aytmoqda: Sanxariv bu shaharga kirolmaydi, oʻqlar otolmaydi. Qalqoni bilan shaharga yaqinlashmaydi, shahar devoriga qiyalatib tuproq uydirmaydi*⁺. ³⁴Kelgan yoʻlidan qaytib ketadi, shaharga kirmaydi, — deb aytmoqda Egamiz. ³⁵— Oʻzimning haqi–hurmatim, qulim Dovudning haqi–hurmati bu shaharni himoya qilib, saqlayman.”

³⁶Egamizning farishtasi Ossuriyaliklarning qarorgohiga borib, 185.000 kishini oʻldirdi. Ertasiga uygʻonib qarasalar, qarorgoh jasadga toʻlib ketibdi!⁺ ³⁷Ossuriya shohi Sanxariv qarorgohni tashlab, orqaga qaytdi. Oʻz uyi Naynavoga* qaytib, oʻsha yerda yashadi⁺. ³⁸Sanxariv oʻz xudosi Nisroxning uyida sajda qilayotgan edi, oʻgʻillari Odrammalek bilan Sarizar unga qilich urib oʻldirdi. Ikkovi ham Ararat yurtiga* qochib ketdi. Sanxarivning oʻrniga oʻgʻli Isarxaddoʻn shoh boʻldi*⁺.

38–BOB

Hizqiyo kasal boʻlib qoladi

38¹•Oʻsha kunlari Hizqiyo tuzalmas xastalikka yoʻliqib, oʻlim toʻshagiga yotib qoldi. Omiz oʻgʻli Ishayo paygʻambar uning huzuriga kelib, shunday dedi: “Egamiz shunday aytmoqda: tayyorgarligingni koʻrib qoʻyaver, endi tuzalmaysan, oʻlasan.”

²Hizqiyo yuzini devorga burib, Egamizga yolvordi: ³“Ey Egam! Chin qalbimdan Senga sodiq boʻlib, yoʻllaringdan yurganimni va oldingda toʻgʻri ishlar qilganimni esla.” Shunday deb achchiq–achchiq yigʻladi⁺.

⁴Shundan keyin Ishayoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi: ⁵“Borib, Hizqiyoga shunday deb ayt: «Bobong Dovudning Xudosi — Egamiz shunday aytmoqda: iltijolaringni eshitdim, koʻz yoshlaringni koʻrdim. Umringni yana oʻn besh yilga uzaytiraman⁺. ⁶Seni va bu shaharni Ossuriya shohining qoʻlidan xalos qilaman. Ha, bu shaharni himoya qilaman⁺. ⁷Ey Hizqiyo! Men, Egang, bergan vaʼdamni bajaraman. Mana senga Mendan alomat: ⁸ana qara! Botayotgan quyosh Oxozning zinapoyasiga* soya tushirib turibdi. Oʻsha soyani oʻn qadam orqaga surdiraman.»”

Shunday qilib, soya oʻn qadam orqaga ketdi⁺.

⁹Shoh Hizqiyo sogʻaygandan keyin quyidagi sheʼrni yozdi:

¹⁰“Men aytdim:

Nahotki hayotim choʻqqisida

Oʻliklar diyoriga* borsam?!

Umrimning qolgani xazon boʻlsa?!

¹¹Nahot, Egamni endi koʻrmasam?!

Ha, Uni koʻrmasman bu yorugʻ dunyoda.

Tirik zotlarni endi koʻrmayman.

Bu dunyodagilar bilan boʻlmayman⁺.

¹²Choʻponning chodiri yigʻilganiday

Mening umrim uzildi,

Mendan tortib olindi.

Umrim toʻquvchining matosi kabi bitdi.

Uning dastgohidagi ipday

Mening umrim ham qirqildi.

Ey Rabbiy, tunu kun meni qiynaysan⁺.

¹³Tonggacha faryod qildim,

Sherday hamma suyaklarimni sindirasan.

Ey Rabbiy, tunu kun meni qiynaysan⁺.

¹⁴Qaldirgʻochu turnaday nola chekdim,

Musichaday oh–voh qildim.

Yuqoriga qarayverib, koʻzlarim toldi,

Ey Rabbiy, ezildim, yordam ber menga!⁺

¹⁵Endi men nima desam ekan?!

Egam menga nima aytgan boʻlsa,

Uning Oʻzi oʻshani qildi.

Jonim tortgan bu azoblar tufayli

Umrim boʻyi itoat etib yuraman*.

¹⁶Ey Rabbiy, Sening tarbiyang yaxshidir,

Chunki u hayotu sogʻlikka yetaklaydi.

Sen menga sogʻligimni qaytarding,

Menga qayta hayot baxsh etding.

¹⁷Mana, hamma qiyinchiligim

Yaxshilikka aylandi.

Qabrdan meni saqlading*,

Hamma gunohlarimni kechirding⁺.

¹⁸Axir, oʻliklar diyori* Senga shukur qilmaydi,

Oʻlim Senga hamdu sano aytmaydi.

Qabrga boradiganlar

Sening sadoqatingdan umid qilmaydi⁺.

¹⁹Mana, men Senga shukur aytmoqdaman.

Axir, tiriklar, faqatgina tiriklar

Senga shukur aytadilar–ku!

Otalar oʻzlarining farzandlariga

Sening sadoqatingni bildiradilar⁺.

²⁰Egam meni qutqaradi.

Butun umrimiz boʻyi torli asboblar ila

Egamning uyida kuylaymiz.”

²¹Ishayo shunday degan edi: “Anjir shirasini olib, yaraning ustiga qoʻyinglar. Shunda Hizqiyo sogʻayadi.” ²²Buni eshitgan Hizqiyo: “Egamizning uyiga borishimni qanday bilaman? Buni nima isbotlaydi?” deb soʻragandi*.

39–BOB

Bobildan kelgan elchilar

39¹•Oʻsha paytlarda Bobil shohi Baladon oʻgʻli Marduxbaladon* shoh Hizqiyoga maktublaru hadyalar joʻnatdi. U Hizqiyoning xastalanib, keyin sogʻayganini eshitgandi. ²Hizqiyo elchilarni koʻrib xursand boʻldi. Xazinasidagi bor narsa — omborlardagi hamma qimmatbaho ashyolarini, oltinni, kumushni, xushboʻy ziravorlarni va moylarni, butun qurol–yarogʻ omborini ularga koʻrsatdi. Hizqiyoning saroyidayu oʻz shohligida ularga koʻrsatmagan hech narsasi qolmadi⁺.

³Ishayo paygʻambar shoh Hizqiyoning huzuriga kelib:

— Bu odamlar qayerdan kelibdi? Senga nimalar dedi? — deb soʻradi.

— Uzoq bir yurtdan, Bobildan kelibdilar, — deb javob berdi Hizqiyo.

⁴— Ular saroyingda nimalarni koʻrdi? — deb soʻradi Ishayo.

— Saroyimdagi hamma narsani koʻrdilar, — deya javob berdi Hizqiyo. — Xazinalarimda men ularga koʻrsatmagan hech narsa qolmadi.

⁵Shunda Ishayo aytdi:

— Endi Sarvari Olamning soʻziga quloq sol. ⁶Egamiz aytmoqdaki: “Bir kun kelib, saroyingdagi hamma narsa, ota–bobolaringning bugungacha toʻplab qoldirganlari Bobilga tashib ketiladi. Hech narsa qolmaydi⁺. ⁷Sening pushti kamaringdan bino boʻlgan oʻgʻillaringdan baʼzilari ham olib ketiladi. Ular Bobil shohining saroyida bichilgan qullar boʻlib xizmat qiladi.”⁺

⁸Hizqiyo Ishayoga:

— Egamiz sen orqali aytgan soʻzlar xosiyatlidir, — dedi–da, ichida: “Umrim oxirigacha tinch, xotirjam yashar ekanman–ku”, deb oʻyladi.

40–BOB

Xudoning xalqiga tasalli soʻzlari

40¹“Yupating, xalqimni yupating,

— demoqda Xudoyingiz. —⁺

²Quddusning ruhini koʻtarib,

Unga shunday deb ayting:

«Azob kosang toʻlib boʻldi,

Ayblaring uchun jazo olib boʻlding.

Hamma gunohlaring evaziga

Men, Egangdan ikki karra jazo olding.»”⁺

³Bir ovoz yangramoqda:

“Choʻlda* Egamizga yoʻl hozirlang,

Sahroda Xudoyimizga toʻgʻri yoʻl oching⁺.

⁴Har bir jarlik yuksaladi,

Har bir togʻu tepalik pasayadi.

Oʻnqir–choʻnqir joylar tekis boʻladi,

Oʻydim–chuqur yer tekislik boʻladi.

⁵Oʻshanda Egamizning ulugʻvorligi zohir boʻladi,

Butun jonzot birgalikda buni koʻradi.

Ha, Egamiz Oʻz ogʻzi bilan shuni aytdi.”⁺

⁶Bir ovoz: “Eʼlon qil!” deb aytdi,

Ikkinchisi: “Nimani eʼlon qilaman?” deb soʻradi*.

Birinchi ovoz shunday dedi:

“Inson zotining hammasi maysaday,

Ularning barcha sodiqligi dala guli kabidir.

⁷Ularning ustidan Egamizning nafasi esganda

Oʻtlar quriydi, gullar soʻlib qoladi.

Mana, bu xalq maysaning oʻzi.

⁸Oʻtlar quriydi, gullar soʻlib qoladi,

Xudoyimizning kalomi esa abadiy turadi.”⁺

⁹Ey xushxabar keltirgan Quddus,

Baland toqqa chiq!

Ey xushxabar keltirgan Sion*,

Baland ovozda eʼlon qil!

Qoʻrqmagin, jar solgin!

Yahudo shaharlariga:

“Mana sizning Xudoyingiz”, deb aytgin.

¹⁰Mana, Egamiz Rabbiy qudrat ila keladi,

Qudrati ila hukmronlik qiladi.

Uning Oʻzi taqdirlaydi,

Mukofotini Oʻzi bilan olib kelmoqda⁺.

¹¹Choʻpon kabi, U Oʻz suruvini boqadi,

Qoʻzilarni qoʻllarida koʻtaradi.

Ularni koʻtarib, bagʻriga bosadi,

Qoʻzilari bilan birga ona qoʻyni

Ehtiyotlab haydab boradi⁺.

Isroilning tengi yoʻq Xudosi

¹²Kim hovuchi ila suvlarni oʻlchagan?!

Kim qarichlab osmonni oʻlchagan?!

Zamin tuprogʻini oʻlchagan bormi?!

Kim togʻlarni tarozida tortib koʻrgan?!

Tepaliklarni tarozi pallasida tortgan?!⁺

¹³Kim Egamizning Ruhiga* yoʻl koʻrsata oladi?!

Kim Unga maslahat bera oladi?!⁺

¹⁴U kimga maslahat solgan?!

Kim Unga nasihat bergan?!

Kim Unga adolat yoʻlini oʻrgatgan?!

Unga bilim bergan bormi?!

Idrok yoʻllarini Unga koʻrsatgan bormi?!⁺

¹⁵Axir, elatlar chelakdagi bir tomchi suvdaydir,

Ular tarozi pallasidagi chang kabidir.

Mana, orollarni ham Egamiz changday koʻtaradi.

¹⁶Lubnon yurtidagi hayvonlar qurbonlikka ozlik qiladi,

Oʻrmonlarining daraxtlari esa yetarli oʻtin boʻlmaydi⁺.

¹⁷Jamiki elatlar Egamiz oldida hech nima emas,

Egamiz nazarida ular arzimas, boʻshliqdir⁺.

¹⁸Xoʻsh, Xudoni kimga oʻxshatasiz?!

Unga qanday qiyofani berarkansiz?!⁺

¹⁹Hunarmand yasagan butning qiyofasinimi?!

Axir, usta butni oltin bilan qoplagan.

Unga kumush zanjirlar yasab bergan.

²⁰Unday qilishga qurbi yetmagan esa

Chirimaydigan yogʻoch topadi.

Mohir ustani yollab,

Yiqilib tushmaydigan but yasattiradi⁺.

²¹Bilmaysizmi?! Eshitmaganmisiz?!

Boshidan sizga aytilmaganmi?!

Dunyo poydevoriga qarab ham tushunib yetmaysizmi?!

²²Xudo osmon gumbazi uzra oʻtiradi,

Zamin ahli chigirtka kabidir.

Xudo osmonni parda kabi yoygan,

Odamzod makon qilsin deya, chodir kabi qurgan⁺.

²³Shahzodalarni U pastga uradi,

Zamin hukmdorlarini yoʻqqa chiqaradi⁺.

²⁴Evoh, ular ekilishi bilanoq qurib qoladi.

Yerga oʻtqazilishi bilanoq soʻlib qoladi.

Ildiz otishi bilanoq qurib qoladi.

Ha, Egamizning nafasi ularni quritadi.

Boʻron ularni somonday uchirib ketadi.

²⁵“Meni kimga qiyoslaysiz?

Kim Menga teng kela olar?”

— deb aytadi Muqaddas Xudo.

²⁶Koʻzlaringizni osmonga tiking, qarang:

Axir, bularni kim yaratgan?

Xudo osmonga yulduzlarni terib qoʻygan–ku!

Uning Oʻzi har biriga nom bergan–ku!

Oʻzining buyuk kuchi, ulugʻ qudrati bilan

Har birini oʻz joyiga chiqarmay qoʻymaydi⁺.

²⁷Ey Yoqb nasli, nima uchun sen:

“Boshimga tushganni Egamiz koʻrmaydi”, deysan?

Ey Isroil xalqi, nima uchun sen:

“Mashaqqatlarimni Xudoyim unutgan”, deb aytasan⁺?

²⁸Nahotki bilmaysan? Nahotki eshitmagansan?

Egamizning Oʻzi abadiy Xudo–ku!

Butun olamni U yaratgan–ku!

U charchamaydi, holdan toymaydi,

Uning donoligini bilib boʻlmaydi⁺.

²⁹U toliqqanga kuch beradi,

Zaifning kuchiga kuch qoʻshadi⁺.

³⁰Hatto yoshlar charchaydi, holdan toyadi,

Yigitlar qoqilib, yiqiladi.

³¹Egamizdan umid qilganlar esa

Yangidan kuch oladi,

Burgut singari parvoz qiladi.

Ular yugurib, charchamaydi,

Yurib ham hech toliqmaydi⁺.

41–BOB

Xudoning Isroil xalqiga bergan vaʼdasi

41¹Egam aytar: “Mening oldimda sukut saqlang,

Ey dengiz ortidagi yurtlar!

Xalqlarning kuchi qayta tiklansin.

Ular yaqinroq kelib, gapirsinlar.

Hukm qilishga birga yigʻilaylik⁺.

²Kim sharqdan gʻolib shohni* chaqirdi?!

Kim uni Oʻz xizmatiga chaqirdi?!

Kim unga elatlarni boʻysundiradi?!

Kim shohlarni oyogʻi ostida ezadi?!

Gʻolib shoh oʻz qilichi bilan

Ularni chopib tashlaydi,

Yoyi bilan ularni somonday uchiradi⁺.

³Ularni taʼqib qiladi,

Oyoq bosmagan yoʻldan yuradi,

Oʻsha joylardan eson–omon oʻtadi.

⁴Bu voqealar ortida turgan kim?!

Boshidan avlodlarni dunyoga keltirgan kim?!

Men emasmi?!

Azaldan Men sizning Egangizman,

Oxirgacha ham Egangiz boʻlaman⁺.

⁵Dengiz ortidagi yurtlar

Buni koʻrib, qoʻrqadi.

Yer yuzining toʻrt burchidan titrab,

Ular yaqinlashib keladi.

⁶«Qoʻrqmagin», deya hamma

Bir–biriga dalda beradi.

⁷Mana, hunarmand odam

Tilla ustasiga dalda beradi.

Misgar: «Ha, yaxshi chiqdi», deb

Temirchiga dalda beradi.

Yiqilib tushmasin deb, butni mixlab qoʻyadi⁺.

⁸Ammo sen–chi, ey qulim Isroil,

Ey Oʻzim tanlagan Yoqb nasli,

Doʻstim Ibrohimning avlodi!⁺

⁹Seni yerning toʻrt burchidan olib keldim,

Yerning olis burchaklaridan chaqirdim.

Aytdimki: «Sen Mening qulimsan,

Seni tanladim, rad etmadim.»

¹⁰Qoʻrqma, Men sen bilan birgaman,

Vahimaga tushma, Men sening Xudoyingman.

Senga kuch beraman, Oʻzim yordamga kelaman,

Gʻolib oʻng qoʻlim bilan seni qoʻllayman.

¹¹Ha, senga qarshi boʻlganlarning hammasi

Sharmandayu sharmisor boʻlib qoladi,

Dushmanlaring yoʻq boʻladi, nobud boʻladi.

¹²Urush qiladiganlarni izlab ham topa olmaysan,

Sen bilan jang qilganlar tamomila tugab bitadi.

¹³Men Oʻzim, Egang Xudo, oʻng qoʻlingni kuchaytiraman,

Senga: «Qoʻrqma, Oʻzim yordamga kelaman» degan Menman.”

¹⁴Egamiz shunday aytmoqda:

“Qoʻrqma, ey Isroil xalqi, Yoqub nasli!

Sen kichkina bir chuvalchangdaysan.

Ammo Oʻzim senga yordam beraman.

Men, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi,

Sening qutqaruvchingman⁺.

¹⁵Sendan bugʻdoy yanchadigan xoʻptir* yasayman,

Yangi, oʻtkir, tishli xoʻptir qilaman,

Sen togʻlarni yanchasan, ezasan,

Tepaliklarni* somon qilasan.

¹⁶Sen ularni sovurib tashlaysan,

Ularni shamol uchirib ketadi.

Boʻron ularni toʻzgʻitadi,

Sen esa Men — Egang tufayli sevinch topasan,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi ila maqtanasan.

¹⁷Qashshoqlaru muhtojlar suv izlar,

Ammo suv yoʻq.

Ogʻizlari chanqoqdan qurib ketgan.

Men, Egangiz, ularga javob beraman,

Men, Isroil xalqining Xudosi, ularni tark etmayman.

¹⁸Yalangʻoch tepaliklardan daryolar oʻtkazaman,

Vodiylar oʻrtasida buloqlar ochaman.

Sahrolarni suv toʻla hovuzlarga aylantiraman,

Qaqragan yerda buloqlar ochaman⁺.

¹⁹Choʻlda sadr, akas, zaytun daraxtlarini,

Hamda mirta butalarini* oʻstiraman,

Sahroda sarv, archa, qaragʻay daraxtlarini oʻstiraman⁺.

²⁰Mana, hamma koʻrib bilsin,

Bularni Men, Egangiz,

Oʻz qoʻlim bilan qilganimni ular tushunsin.

Men, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi,

Bularni yaratganimni ular anglab yetsin.”

Butlar foydasizdir

²¹Yoqub naslining Shohi — Egamiz, shunday deydi:

“Daʼvolaringizni ayting,

Isbotingizni keltiring.

²²Qani, butlaringizni olib keling,

Kelajakda nima boʻlishini

Butlaringiz aytib bersin.

Oʻtmishda boʻlganlarni tushuntirsin–chi!

Oʻshalar haqida oʻylab koʻraylik.

Oxiri nima boʻlishini bilaylik.

Ha, boʻladiganlarni bizga aytsin.

²³Ey butlar! Kelajakni bizga bildiring,

Shunda xudo ekanligingizni bilamiz.

Biron yaxshilik yoki yomonlik qilib koʻring–chi,

Koʻrib, birgalikda vahimaga tushaylik.

²⁴Axir, sizlar hech nima emassiz,

Ishlaringiz esa undan ham battar.

Sizni tanlaganning oʻzi jirkanchdir⁺.

²⁵Men shimoldan bir yetakchi* chaqirdim.

Ana, u keladi.

Sharqdan kelib, Mening nomimga shuhrat keltiradi.

Hukmdorlarni u tuproqday oyoq osti qiladi,

Kulolning loyiday qilib tepkilaydi⁺.

²⁶Kim buni oldindan aytibdiki, biz bilibmiz?!

Kim buni ilgari bildiribdiki, «U haq edi», deb aytsak?!

Butlar bu haqda gapirmadi, xabar bermadi,

Hech kim ularning ovozini eshitmadi⁺.

²⁷Men, Egangiz, birinchi boʻlib bu xushxabarni Quddusga yetkazdim,

Sionga elchi joʻnatib, shunday deb aytishni buyurdim:

Xalqing kelyapti! Ular uylariga qaytib kelishyapti!⁺

²⁸Men butlarga qaradim,

Lekin ular Menga hech narsa aytmadi.

Savolimga ular javob bermadi.

²⁹Qarang, butlarning hammasi soxta,

Qilgan ishlari hech nima emas,

Hamma butlar shamolday behuda.”

42–BOB

Egamiz tanlagan qul

42¹Egam aytar: “Mana Mening qulim,

Oʻzim uni qoʻllab–quvvatlayman.

Men Oʻzim uni tanlaganman.

Undan juda mamnunman.

Men unga Oʻz Ruhimni berdim,

U elatlarga adolat keltiradi⁺.

²U baqirmaydi, qattiq gapirmaydi,

Koʻchalarda ovozini baland koʻtarmaydi.

³Ezilgan qamishni sindirmaydi,

Tutayotgan pilikni oʻchirmaydi,

Sodiq boʻlib, adolat keltiradi.

⁴Yer yuzida adolat oʻrnatmaguncha

U holdan toymaydi,

Uning jasorati soʻnmaydi.

Dengiz ortidagi yurtlar

Uning yoʻl–yoʻriqlarini kutadi.”

⁵Xudo, bizning Egamiz shunday aytmoqda:

“Men osmonni yaratib, uni yoyganman*,

Yerni yaratib, uni toʻldirganman,

Yer yuzidagi insonlarga jon ato qilganman,

Jamiki odamzodga hayot berganman⁺.

⁶Men, Egang, najot olib kelish uchun seni chaqirdim.

Men sening qoʻlingni kuchaytiraman,

Oʻzim seni himoya qilaman.

Xalqim bilan tuzgan ahdimni

Sen orqali amalga oshiraman,

Jamiki elatlarga sen orqali nur sochaman⁺.

⁷Sen koʻrlarning koʻzlarini ochasan,

Mahbuslarni zindondan ozod qilasan,

Zulmatda oʻtirganlarni qutqarasan⁺.

⁸Men Egangizman!

Mening nomim shudir!

Men shuhratimni birovga bermayman,

Oʻzimga munosib boʻlgan hamdu sanoni

Butlar bilan baham koʻrmayman⁺.

⁹Men sizlarga kelajakdagi voqealarni

Yuz bermasdan oldin aytyapman.

Oldin ayon qilganlarimga qarang,

Ana, oʻshalar bajo boʻldi–ku!”

Hamdu sano madhiyasi

¹⁰Egamizga yangi bir qoʻshiq ayting!

Yer yuzining har bir chetidan

Egamizni tarannum eting!

Ey kemalarda suzib keladiganlar,

Dengizdagi barcha jonzotlar,

Egamizga qoʻshiq ayting!

Ey dengiz ortidagi yurtlaru

Bu yurtlarni toʻldirganlar,

Egamizga qoʻshiq ayting!⁺

¹¹Sahrolar, u yerdagi shaharlar xitob qilsin,

Kedar* qishloqlarining ahli shod boʻlsin!

Sela* ahli shodlikdan kuylasin,

Togʻ choʻqqilaridan hayqirsin!⁺

¹²Ular Egamizni ulugʻlasin,

Dengiz ortidagi yurtlarda ham

Unga hamdu sanolar aytsin!

¹³Egamiz bahodir yigitday olgʻa bosadi,

U gʻayratli jangchiday keladi, xitob qiladi.

Hayqirib, dushmanlaridan ustunligini koʻrsatadi⁺.

Xudoning madadkor soʻzi

¹⁴Egam aytar: “Uzoq vaqt sukut saqladim,

Jim turdim, Oʻzimni tutdim.

Endi esa tugʻayotgan ayolday

Ogʻir nafas olaman, faryod qilaman⁺.

¹⁵Togʻu tepaliklarni vayron qilaman,

Jamiki oʻt–oʻlanni quritaman,

Irmoqlarni quruq yerga* aylantiraman,

Hatto botqoqliklarni quritaman⁺.

¹⁶Koʻzi ojizlarni bilmagan yoʻllaridan boshlab boraman,

Ularni notanish soʻqmoqlardan olib boraman.

Koʻzlaridagi zulmatni nurga aylantiraman,

Oʻnqir–choʻnqir yoʻllarni tekislayman.

Mana shu aytganlarimni qilaman,

Ularni tark etmayman⁺.

¹⁷Butlarga ishonganlar uyatga qoladi.

Ha, butlarni «xudolarimiz» deydiganlar

Sharmandayu sharmisor boʻladi⁺.

Noshud Isroil xalqi

¹⁸Eshiting, ey karlar,

Qarang, koʻrib qoʻying, ey koʻrlar!⁺

¹⁹Mening qulimday koʻr boʻlgan bormi?!

Men yuborgan xabarchiday kar boʻlgan bormi?!

Men tanlaganlarimday koʻr boʻlgan bormi?!

Men, Egangizning quliday koʻr boʻlgan bormi?!⁺

²⁰Ey xalqim! Koʻp narsalarni koʻrasiz–u, eʼtibor bermaysiz,

Quloqlaringiz ochigʻu eshitmaysiz.”⁺

²¹Oʻz adolati haqi,

Egamiz Oʻz qonunlarini

Ulugʻ va sharafli qilmoqni istadi*.

²²Ammo bu xalq talon–taroj qilingan*,

Hammasi zindonda tutqun, qamoqqa tashlangan.

Ular qoʻlga tushdi, qutqaradigani yoʻq.

Ular oʻlja boʻldi, “Qaytarib ber” deydigani yoʻq⁺.

²³Qaysi biringiz bularni eshitasiz,

Eʼtibor berib, oʻtmishga quloq solasiz?!

²⁴Yoqb naslini oʻlja qilib qoʻygan kim?

Isroil xalqini talonchilarga bergan–chi?

Egamiz emasmi?!

Axir, biz Unga qarshi gunoh qildik–ku!

Uning yoʻlidan yurishni istamadik,

Uning yoʻl–yoʻriqlariga quloq solmadik.

²⁵Shu bois Egamiz qaqshatqich gʻazabini,

Shafqatsiz urushni boshingizga keltirdi.

Alanga sizni oʻrab olsa ham tushunmadingiz,

Sizlarni kuydirsa ham, anglab yetmadingiz⁺.

43–BOB

Isroil xalqining qutqaruvchisi Egamizdir

43¹Endi, ey Yoqb nasli, seni yaratgan Egamiz gapirmoqda!

Ey Isroil xalqi, seni barpo qilgan

Egamiz shunday aytmoqda:

“Men seni qutqardim,

Sening ismingni aytib chaqirdim,

Sen Menikisan, qoʻrqma!⁺

²Suvlardan oʻtganingda

Men sen bilan birga boʻlaman.

Daryolardan oʻtganingda

Suvlar seni koʻmmaydi.

Olovdan oʻtganingda

Alanga seni yondirmaydi,

Olov tafti seni kuydirmaydi⁺.

³Ha, Men Egang Xudodirman,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi — qutqaruvchingman.

Sen uchun toʻlov qilib Misrni berdim,

Habashiston*, Savo* yurtlarini sening oʻrningga berdim⁺.

⁴Koʻz oldimda azizsan, qadrlisan,

Men seni sevaman.

Shu bois sening evazingga odamni,

Joning evaziga xalqlarni beraman.

⁵Qoʻrqma, Men sen bilan birgaman,

Naslingni sharqdan olib kelaman,

Sizlarni gʻarbdan yigʻib kelaman⁺.

⁶Shimolga: «Ularni ber», deyman.

Janubga: «Ularni ushlab qolma», deb aytaman.

Oʻgʻillarim uzoqlardan,

Qizlarim yerning chetlaridan kelsin.

⁷Menga tegishli boʻlganlarni

Oʻz shuhratim haqi yaratdim,

Oʻzim ijod qilib, ularni bino qildim.”

⁸Egamiz shunday demoqda:

“Xalqimni yigʻinglar.

Koʻzi bor, ammo koʻr boʻlgan,

Qulogʻi bor, ammo kar boʻlgan xalqimni toʻplanglar⁺.

⁹Jamiki elatlar birga yigʻilsin.

Qani, xalqlar kelib qoʻshilsin.

Ularning orasidan kim buni aytib beradi?!

Oʻtib ketgan narsalarni kim bizga bildiradi?!

Guvohlarini chaqirib, haqligini isbotlasin,

Boshqalar eshitib: «Bu toʻgʻri», deb aytsin.”⁺

¹⁰Egamiz shunday aytmoqda:

“Sizlar Mening shohidimsizlar,

Sizlar Mening qulimsizlar.

Meni bilsin, Menga ishonsin, deb

Tanho Xudo Men ekanligimni bilsin, deb

Sizlarni tanladim.

Mendan oldin biron xudo boʻlmagan,

Mendan keyin ham boʻlmaydi⁺.

¹¹Men Egangizman!

Yolgʻiz Men Egangizman,

Mendan boshqa qutqaruvchi yoʻq⁺.

¹²Men Oʻzim aytdim, qutqardim, bildirdim,

Orangizda boshqa biron xudo yoʻq.”

Egamizning kalomi shudir:

“Men Xudoman, sizlar Mening shohidlarimsiz.

¹³Ha, azaldan buyon Men Oʻshaman,

Hech kim Mening qoʻlimdan qutula olmaydi.

Men qilganimni kim bekor qila oladi?!”⁺

Egamiz Isroilni Bobilliklardan qutqaradi

¹⁴Isroil xalqining Muqaddas Xudosi, qutqaruvchingiz —

Egamiz shunday demoqda:

“Sizlarni deb Bobil ustiga lashkar yuboraman,

Oʻzlari faxrlangan kemalarda

Bobilliklar* qochishga majbur boʻladilar.

¹⁵Men Muqaddas Xudoyingiz — Egangizman,

Isroil xalqining Yaratuvchisi — Shohingiz Menman.”

¹⁶Egamiz shunday demoqda:

“Men dengizni boʻlib, yoʻl ochdim,

Bahaybat suvlar ichra soʻqmoq qildim*⁺.

¹⁷Jang aravalariyu otlarni,

Lashkaru jangchilarni olib chiqdim.

Ana ular yotibdilar, turmaydilar.

Pilikday miltirab, oʻchib qolganlar.

¹⁸Oʻtmishdagilarni yodga olmang,

Qadimgilarni oʻylayvermang.

¹⁹Mana, Men yangi bir ish qilyapman.

Shu paytning oʻzidayoq sodir boʻlyapti! Koʻrmayapsizmi?!

Men sahroda yoʻllar ochaman,

Ha, choʻlda daryolar yarataman⁺.

²⁰Hatto yovvoyi hayvonlar Meni ulugʻlaydi,

Chiyaboʻri, tuyaqushlar ham Meni sharaflaydi.

Zotan, tanlagan xalqimga suv beray deya,

Sahroga suvlar yubordim,

Choʻlda daryolar yaratdim⁺.

²¹Bu xalqni Oʻzim uchun yaratganman.

Ular Menga hamdu sano aytsinlar.

Isroil xalqining gunohlari

²²Sen esa, ey Yoqub nasli, Menga sajda qilmading!

Ey Isroil xalqi, sen Mendan bezor boʻlding!⁺

²³Sen Menga qoʻylaringni atamading,

Ularni kuydiriladigan qurbonlik qilmading.

Meni ulugʻlash uchun qurbonliklar keltirmading.

Men nazr–qurbonliklarni sendan

Meʼyoridan koʻp talab qilmadim–ku!

Xushboʻy tutatqilarni sendan

Ortigʻi bilan soʻramadim–ku!

²⁴Sen Menga xushboʻy qamish sotib olmading.

Qurbonliklar yogʻini keltirmading,

Meni rozi qilmading.

Evoh, gunohlaring bilan Menga yuk boʻlding,

Ayblaring bilan Meni charchatding⁺.

²⁵Oʻzimning haqi–hurmatim

Ayblaringni kechiradigan Menman.

Gunohlaringni yodga olmayman⁺.

²⁶Qani, birga daʼvolashaylik.

Gapir! Aybsizligingni isbotla–chi!

Yodimga sol–chi!⁺

²⁷Axir, eng katta bobong* gunoh qilgandi.

Paygʻambaru ruhoniylaring Menga qarshi chiqqandi⁺.

²⁸Shu bois muqaddas maskanning

Boshliqlarini harom qilaman.

Ha, Yoqub naslini halokatga,

Isroil naslini haqoratga hukm etaman.”

44–BOB

Xudo Isroil xalqini marhamatlaydi

44¹Egam aytar: “Endi eshit, ey qulim Isroil!

Ey Yoqb nasli! Men seni tanlaganman⁺.

²Men, Egang, seni yaratganman, onang qornida senga shakl berganman.

Sening madadkoring, Men, shunday aytmoqdaman:

«Qoʻrqma, ey aziz Isroil!*

Ey Yoqub nasli, Men seni tanlaganman.

³Chanqoq yerga Men suv beraman,

Qaqragan tuproqda irmoqlar oqizaman.

Naslingga Ruhimni beraman,

Zurriyoting ustiga Oʻz barakamni yogʻdiraman⁺.

⁴Ular oqar suv boʻyidagi tol daraxti kabi,

Maysalar orasidan oʻsib chiqadi.

⁵Biri: ‘Men Egamnikiman’, deb aytadi,

Boshqasi Isroil xalqiga* qoʻshilay deb keladi.

Yana biri qoʻliga ‘Egamniki’ deb yozadi–da,

Isroil xalqining biriman, deb aytadi.»”

Butparastlar ahmoqdir

⁶Isroil xalqining Shohi, ularning qutqaruvchisi,

Sarvari Olam — Egamiz shunday aytmoqda:

“Birinchiyu oxirgi Men Oʻzimman,

Mendan boshqa Xudo yoʻq!⁺

⁷Kim Menga oʻxshaydi? Qani, gapirsin–chi!

Qadimiy xalqni yaratganimdan beri

Nima boʻlganlarini boshdan aytib bersin!

Kelajakda nima boʻlishini bildirsin.

⁸Vahimaga tushmang, qoʻrqmang!

Men sizlarga nima boʻlishini

Oldindan eʼlon qildim–ku!

Sizlar Mening guvohlarimsiz!

Mendan boshqa Xudo bormi?!

Yoʻq, boshqa Qoya yoʻq.

Men boshqa hech birini bilmayman!⁺

⁹But yasaydiganlarning hammasi hech narsadaydir. Xush koʻrgan butlari hech foyda keltirmaydi. Oʻsha butlarning guvohlari koʻr, johildir. Shuning uchun ular sharmanda boʻlib qoladi!⁺ ¹⁰Axir, kim foydasiz xudolarning tasvirlarini yasaydi?!⁺ ¹¹Hali oʻsha butparast doʻstlarning hammasi sharmanda boʻladi. But tayyorlovchilarga qarang. Ular ham oddiy odamlar–ku! Qani, hammasi toʻplansin! Ular qoʻrquvga tushib, birgalikda sharmandayu sharmisor boʻladi⁺.

¹²But yasaydigan temirchi asbobini oladi. Buyumni koʻmir choʻgʻi ustida qizdiradi. Bolgʻasi bilan uni yasaydi. Qoʻlining kuchi bilan ishlaydi. Qorni ochib, holdan toyadi. Tashnalikdan sillasi quriydi. ¹³Duradgor ip bilan yogʻochni oʻlchaydi. Xohlagan shaklini chizib olib, randa bilan ishlov beradi. Uni inson shaklida yasaydi. Unga inson chiroyini beradi–da, sajdagohga oʻrnatadi. ¹⁴Oʻrmonda sarv, eman daraxtlarini tanlaydi. U oʻzi uchun sadr daraxtlaridan kesib oladi. Yoki qaragʻay daraxtini oʻtqazadi. Yomgʻir esa oʻsha daraxtni oʻstiradi. ¹⁵Keyin bular odamga oʻtin boʻladi. Odam yogʻochning baʼzilarini olib isinadi. Baʼzilarini esa yoqib, non yopadi. Yana oʻziga xudo ham yasab, unga sajda qiladi. But yasab, unga muk tushib, taʼzim qiladi! ¹⁶U oʻtinlarning yarmini yoqadi. Olovda goʻsht pishirib, qornini toʻydiradi. Isinib boʻlgach: «Oh, oh, isinib oldim, olovning taftidan jonim orom olyapti», deydi. ¹⁷Yogʻochning qolganidan esa xudosini, oʻzining butini yasaydi. «Meni oʻzing qutqar, axir, sen mening xudoyimsan!» deb butga ibodat qiladi, muk tushib sajda etadi.

¹⁸Ular hech narsani bilmaydilar, tushunmaydilar. Koʻzlariyu yuraklarida toʻsiq bor, ular koʻrmaydi, tushunmaydi⁺. ¹⁹Birortasi ham oʻylab koʻrmaydi. «Oʻtinning bir qismini yoqdim. Olovida non yopdim, goʻsht pishirib yedim. Endi qolganidan jirkanch narsa yasaymanmi?! Yogʻoch gʻoʻlasiga taʼzim qilamanmi?!» deb aytishga aql–idrok yoʻq. ²⁰Eh, kul yeydiganlar! Aldangan qalbi uni adashtiradi. U oʻz jonini qutqara olmaydi. «Qoʻlimdagi shu narsa soxta–ku!» deb oʻziga aytmaydi⁺.

²¹Ey Yoqub nasli! Ey Isroil xalqi!

Bularni yodda tut!

Sizlar Mening qulimsiz.

Men sizlarni yaratdim,

Ha, sizlar Mening qulimsiz!

Ey Isroil, Men sizlarni unutmayman!⁺

²²Gunohlaringizni bulutday haydadim,

Ayblaringizni tumanday tarqatdim,

Sizlarni qutqarganman,

Menga qayting.”⁺

Quddus qayta tiklanadi

²³Ey samolar, shodlikdan hayqiring!

Mana, Egamiz ajoyib bir ish qildi!

Hayqiring, ey zaminning tubsiz joylari!

Shodlikdan hayqiring, ey togʻlar,

Ey oʻrmon, oʻrmondagi har bir daraxt!

Ha, Egamiz Yoqub naslini qutqarib, Oʻziga oldi.

U Isroil xalqi orasida ulugʻlanmoqda⁺.

²⁴Qutqaruvchingiz, onangiz qornida sizga shakl bergan

Egamiz shunday aytmoqda:

“Hammasini yaratgan Men Egangizman,

Yolgʻiz Oʻzim samolarni yoyganman!*

Bir Oʻzim zaminni yaratganman!⁺

²⁵Folbinlarning alomatlarini behudaga chiqaraman,

Bashoratgoʻylarni laqillataman,

Donishmandlarga zarba berib,

Bilgan narsalarini nodonlikka chiqaraman⁺.

²⁶Oʻz qulimning bashoratini ijro etaman,

Elchilarimning aytganlarini qilaman.

Men Quddus haqida:

«Bu yerda yana inson yashaydi», deb aytmoqdaman.

Yahudo shaharlari haqida:

«Ular qaytadan quriladi,

Vayronalarini tiklayman», deb aytmoqdaman⁺.

²⁷Chuqur suvlarga shunday deyman:

«Qurib bit! Daryolaringni quritaman.»⁺

²⁸Shoh Kurush* haqida shunday deyman:

«U Mening choʻponim.

Mening barcha xohishimni u bajaradi.»

Kurush shunday deydi:

«Quddus qayta qurilsin,

Maʼbad yana tiklansin.»”⁺

45–BOB

Shoh Kurush — Egamizning tanlagani

45¹Egam aytar: “Men shoh Kurushni* oʻng qoʻlidan tutib turibman.

Xalqlarni unga itoat ettiray deya,

Shohlarni qurolsizlantiraman.

Uning oldida eshiklar ochiq turadi,

Darvozalar yopilmaydi.”

Egamiz Oʻzining tanlagani — Kurushga shunday aytmoqda:⁺

²“Men Oʻzim Sening oldingda boraman,

Togʻlarni* tekislikka aylantiraman,

Bronza eshiklarni parchalayman,

Temir tambalarni sindiraman⁺.

³Men Egang ekanligimni bilib olgin,

Sening ismingni aytib chaqirayotgan Men

Isroil xalqining Xudosi ekanligimni anglagin deb,

Yashirib qoʻyilgan boyliklarni,

Zulmatdagi xazinani senga beraman⁺.

⁴Qulim Yoqb haqi,

Oʻzim tanlagan Isroil haqi,

Sening ismingni aytib chaqirdim.

Senga nom ato qildim,

Ammo sen Meni bilmaysan⁺.

⁵Men Egangman, boshqasi yoʻq,

Mendan oʻzga xudo yoʻq!

Senga madad beraman,

Ammo Meni bilmaysan⁺.

⁶Mendan boshqasi yoʻqligini

Sharqu gʻarbda hamma bilsin, dedim.

Men Egangman, boshqasi yoʻq!⁺

⁷Men yorugʻlik yarataman, zulmat bino qilaman,

Farovonlik yuboraman, kulfat yogʻdiraman.

Men Egangman!

Bularning hammasini Men qilaman!⁺

⁸Ey samolar, yuqoridan solihlik yogʻdiring,

Ha, solihlik bulutlardan quyilsin.

Yerdan najot unib chiqsin,

Solihlik bilan birga yashnasin.

Men Egangizman! Men uni yaratganman.”

⁹Holingizga voy!

Ey Yaratuvchi bilan bahslashadiganlar!

Tuproqdan yasalgan koʻzayu xumlar!

Axir, loy kulolga: “Nima qilyapsan?” deydimi?!

“Qoʻlingdan ish kelmas ekan!” deb aytadimi?!⁺

¹⁰Tugʻilmagan homila otasiga:

“Nima tugʻdiryapsiz oʻzi?” deb aytadimi?!

Onasiga: “Nimaga meni tugʻyapsiz oʻzi?” deydimi?!

Sizlarning holingizga voy!

¹¹Isroil xalqining Muqaddas Xudosi,

Uning Yaratuvchisi — Egamiz shunday aytmoqda:

“Xoʻsh, endi Oʻz farzandlarimning

Taqdiri haqida Meni soʻroqqa tutasizmi?!

Oʻz qoʻllarim ijodi toʻgʻrisida

Menga koʻrsatmalar berasizmi?!

¹²Zaminni barpo qilgan,

Yer yuzida insonni yaratgan Menman.

Men Oʻz qoʻlim bilan osmonni yoydim,

Barcha samoviy jismlarga Men buyruq berdim⁺.

¹³Men Oʻzim Kurushni qoʻzgʻatib,

Unga gʻalaba beraman.

Uning barcha yoʻllarini tekislayman.

U Mening shahrimni quradi.

Porayu mukofot olmasdan

Mening asirlarimni qoʻyib yuboradi.”

Sarvari Olam shunday dedi⁺.

Egamiz tanho Xudo va najotkordir

¹⁴Egamiz aytmoqda: “Misrning boyliklari,

Habashistonning* xazinalari seniki boʻladi!

Savo yurtining* baland boʻyli odamlari senga keladi.

Ular senga ergashadi.

Zanjirband boʻlib, senga taʼzim qiladi.

Yolvorib: «Ha, Xudo sizning orangizda!

Undan boshqa Xudo yoʻq!» deydi.”⁺

¹⁵Ey Isroil xalqining Xudosi — qutqaruvchi!

Haqiqatan ham, Sen Oʻzini yashiradigan Xudosan.

¹⁶But yasaydiganlar birgalikda uyatga qoldi.

Hammasi sharmandayu sharmisor boʻldi⁺.

¹⁷Isroilni esa Egamiz qutqardi,

To abad najot berdi!

Ey Isroil xalqi, sizlar sharmanda boʻlmaysiz,

To abad uyatga qolmaysiz!⁺

¹⁸Egamiz Samolarni yaratgan,

U Xudodir!

U yerni barpo qilgan, mustahkamlagan.

Yerni boʻsh qilib emas,

Yashashga loyiq qilib yaratgan.

U shunday deb aytmoqda:

“Men Egangizman, boshqasi yoʻq.

¹⁹Men sizlarga yashirin joyda,

Zimziyo yurtda gapirmadim.

Men Yoqub nasliga: «Boʻsh joylardan

Meni qidiring!» deb aytmadim.

Men Egangizman.

Haqiqatni aytaman,

Toʻgʻrisini eʼlon qilaman⁺.

²⁰Ey xalqlarning omon qolganlari,

Yigʻilinglar, yaqinlashib, birga kelinglar!

Yogʻoch butlarini olib yuradiganlar,

Qutqarmaydigan xudoga ibodat qiladiganlar

Hech narsani anglab yetmaydilar⁺.

²¹Gapiring, isbot keltiring.

Oʻzaro maslahatlashing.

Bu toʻgʻrida kim qadimdan xabar berdi?

Azaldan kim aytib bergan edi?

Men Egangiz emasmi?!

Mendan boshqa Xudo yoʻq!

Men odil Xudoman, qutqaruvchiman!

Mendan boshqasi yoʻq⁺.

²²Menga yuz buring, najot topasiz,

Ey zaminning barcha chetlari!

Ha, Men Xudoman, boshqasi yoʻq.

²³Oʻzim haqim ont ichdim*,

Ogʻzimdan toʻgʻri soʻz chiqdi, behuda ketmas:

Mening oldimda har bir odam tiz choʻkadi,

Har bir til Menga sadoqat qasamini ichadi⁺.

²⁴Men haqimda: «Faqatgina Egamizda adolat, qudrat bor», deb aytadilar.

Mendan gʻazablanganlarning hammasi

Menga keladilar, ular uyalib qoladilar.

²⁵Ammo butun Isroil nasli

Men — Egasi tufayli najot topadi.

Ular maqtovga sazovor boʻladi.”

46–BOB

46¹Egam aytar: “Xudo Bel tiz choʻkdi, xudo Navo* bukildi.

Ularning butlari molu hayvonga yuk boʻldi.

Oldin koʻtarib yurganlaringiz

Endi toliqqanga yuk boʻldi⁺.

²Ular egildi, birga tiz choʻkdi,

Ular endi yukni qutqara olmaydi,

Oʻzlari esa asir boʻlib ketadi⁺.

³Ey Yoqb nasli! Menga quloq soling!

Ey Isroil naslining omon qolganlari!

Ey xalqim! Tugʻilganingdan beri seni onaday koʻtarib yurdim,

Ha, dunyoga kelmasingdan oldin Men tayanching boʻldim⁺.

⁴Keksayguningcha ham Men Oʻshaman,

Soching oqarganda ham seni koʻtarib yuraman.

Men seni yaratganman, Oʻzim seni koʻtaraman.

Oʻzim seni koʻtarib, qutqaraman⁺.

⁵Meni kimga oʻxshatasan?!

Kimga tenglashtirasan?!

Meni kimga taqqoslaysan?!

Nima, Men oʻshalar bilan teng boʻlib qoldimmi?!⁺

⁶Mana, odamlar hamyondan tilla chiqaradilar.

Kumushni tarozilarda tortadilar.

Usta yollab, xudo yasattiradilar.

Ular oʻsha xudosiga taʼzim qiladilar.

Ha, unga sajda qiladilar⁺.

⁷Oʻsha xudosini opichlab olib ketadilar,

Uni joyiga oʻrnatib, turgʻizib qoʻyadilar.

U joyidan qimirlamay turaveradi.

Kimdir unga yolvorganda, javob bermaydi,

Mashaqqatidan xalos qila olmaydi⁺.

⁸Buni yodda tuting, mahkam boʻling!

Ey isyonkorlar, buni esga olib turing!

⁹Azaldan boʻlganlarni yodda tuting!

Axir, Men Xudoman, boshqasi yoʻq!

Men Xudoman, Menga oʻxshagani yoʻq!

¹⁰Oxirida nima boʻlishini boshidayoq aytaman.

Sodir boʻlmaganlarni oldindan bildiraman.

«Niyatlarim bajo boʻladi,

Barcha istaklarimni ijro etaman», deb aytmoqdaman⁺.

¹¹Sharqdan yirtqich qushni chaqiryapman.

Ha, xohishimni bajaradiganni

Uzoq yurtdan chaqiryapman*.

Men Oʻz aytganimni bajo qilaman!

Ha, oʻylaganimni amalga oshiraman!⁺

¹²Menga quloq soling, ey oʻjarlar!

Gʻalaba uzoq, deb oʻylaganlar!

¹³Mana, Men gʻalaba keltiraman, u uzoqda emas.

Kechiktirmay najot beraman.

Ha, Quddusga* najot ato qilaman,

Isroilga Oʻz ulugʻvorligimni beraman.”⁺

47–BOB

Goʻzal ayolga oʻxshagan Bobil hukm qilinadi

47¹Egam aytar: “Pastga tush, tuproqqa oʻtir,

Ey bokira qiz* Bobil!

Yerga oʻtir, endi taxting yoʻq,

Ey qiz Bobil!*

Mana endi sen toʻgʻringda:

«Naqadar nozik, mayindir», deb aytmaslar⁺.

²Qani, tegirmon toshini ol, don yanchgin.

Yopinchigʻingni yech, etagingni yigʻishtir,

Boldiringni och, daryolardan kechib oʻt*⁺.

³Yalangʻoch joylaring ochiladi,

Sharmandaliging koʻrinib qoladi.

Men qasos olaman,

Hech kimga shafqat qilmayman.”⁺

⁴Qutqaruvchimiz Isroil xalqining Muqaddas Xudosidir.

Uning nomi Sarvari Olamdir.

⁵Egam aytar: “Jim oʻtir, qiz Bobil!* Zulmatga joʻna!

Endi seni «Yurtlarning malikasi» deb aytmaydilar.

⁶Men xalqimdan gʻazablandim,

Oʻz mulkimni harom qildim.

Ularni sening qoʻlingga berdim.

Sen esa ularga shafqat qilmading,

Hatto keksalarning yelkasiga ham

Gʻoyat ogʻir boʻyinturuq solding⁺.

⁷Shunda: «Men to abad olamning malikasi boʻlaman», deb aytding.

Ammo bularning nima bilan tugashini

Oʻylab koʻrmading, aqlingga keltirmading⁺.

⁸Endi bunga quloq sol! Ey hashamatni sevuvchi!

Bexatar oʻtirib, oʻzingcha aytasan:

«Mendan boshqa malika yoʻq,

Tul qolmasman, farzand dogʻini koʻrmasman.»⁺

⁹Koʻp sehr–jodularingga qaramay,

Kuchli afsunlaringga qaramay,

Mana shu ikkalasi ham

Bir kunda boshingga tushadi:

Sen hamma bolalaringdan ayrilasan,

Tul boʻlib qolasan.

¹⁰Oʻz yovuzligingga ishonding,

«Meni hech kim koʻrmaydi», deding.

Donoliging, biliming seni yoʻldan adashtirdi,

Oʻzingga: «Mana, men!

Mendan boshqasi yoʻq», deding.

¹¹Mana, boshingga kulfat tushadi,

Uni sehr–jodu bilan daf qilolmaysan.

Boshingga baxtsizlik yogʻiladi,

Sen uni qaytara olmaysan.

Halokat senga birdaniga keladi,

Bu tushingga ham kirmagan⁺.

¹²Qani, sehr–joduingni ishga sol,

Koʻproq afsungarlik qil,

Axir, sen yoshligingdan

Bunday ishlarga odatlangansan.

Balki biron narsaga erisharsan,

Balki birontasini qoʻrqitarsan.

¹³Olgan maslahatlaring koʻpligidan

Sen charchab qolding.

Qani, endi oʻsha munajjimlaring, taʼbirchilaring?

Har yangi oy chiqqanda taqdiringdan bashorat qiladiganlar qani?

Ular kelsin–chi!

Endi oʻshalar seni qutqarsin.

¹⁴Ana, hammalari somonga oʻxshab qoldi–ku!

Olov ularni yamlamay yutadi!

Jonlarini olovdan qutqarolmaydi.

Isinish uchun koʻmirlari boʻlmaydi.

Taftidan bahra olish uchun gulxani boʻlmaydi*⁺.

¹⁵Yoshligingdan sen bilan oldi–berdi qilgan har bir odam,

Sen bilan birga ishlaganlarning hammasi shunday boʻlib qoladi.

Ular oʻz yoʻliga qarab ketadi!

Seni qutqaradigan biror kimsa boʻlmaydi.”

48–BOB

Xudoning isyonkor xalqi

48¹Eshiting buni! Ey Yoqb nasli!

Ey Isroil nomi bilan ataladiganlar,

Yahudo urugʻidan chiqqanlar!

Sizlar Egamizning nomi bilan qasam ichasizlar,

Isroil xalqining Xudosini tilga olasizlar,

Ammo haqiqat va solihlik bilan emas⁺.

²Ha, sizlar oʻzingizni muqaddas shahar* nomi ila atadingiz,

Isroil xalqining Xudosiga tayandingiz,

Axir, Uning nomi Sarvari Olamdir.

³Egamiz sizlarga shunday dedi:

“Boʻlib oʻtganlarni oldindan Men aytdim,

Ogʻzimdan chiqishi bilan bularni bildirdim,

Birdaniga harakat qildim va ular sodir boʻldi⁺.

⁴Axir, qaysarligingni Men bilaman–ku!

Boʻyning temirday, peshanang bronzaday qattiq!⁺

⁵«Bularni mening sanamim qildi,

Quyma, oʻyma butlarim amr qildi», deb

Aytmagin, deya Men oldindan aytdim,

Bajo boʻlmasdan oldin, boʻlib oʻtganlarni bildirdim⁺.

⁶Bularning hammasini eshitding,

Nahotki endi eʼtirof etmasang?!

Hozirdan boshlab yangilarini,

Oʻzing bilmagan yashirin narsalarni

Senga eshittirdim⁺.

⁷Bular hozir yaratildi, qadimda emas,

Bu toʻgʻrida sen ilgari eshitmagansan.

Yoʻq! Sen: «Men bularni bilaman–ku!»

— deb ayta olmaysan.

⁸Ha, eshitmagansan, bilmaysan ham,

Hatto azaldan ham quloqlaring ochilmagandi.

Men bilaman–ku xiyonatkor ekanligingni,

Tugʻilganingdanoq sen isyonkor deb atalgansan.

⁹Oʻzimning ismim haqi gʻazabimni bosyapman,

Sharafim haqi Oʻzimni tutyapman,

Boʻlmasa, seni yoʻq qilgan boʻlardim.

¹⁰Mana, Men seni pokladim,

Ammo kumushday qilib emas.

Seni kulfat oʻchogʻida sinadim⁺.

¹¹Oʻz haqim, ha, Oʻz haqim uchun shunday qilaman!

Axir, nimaga Men badnom boʻlishim kerak?!

Shuhratimni birovga berib qoʻymayman⁺.

Isroil Bobil zulmidan xalos boʻladi

¹²Menga quloq tut, ey Yoqub nasli!

Oʻzim chaqirgan Isroil xalqi, eshit!

Men Oʻshaman!

Boshi ham, oxiri ham Men Oʻzimman⁺.

¹³Ha, Mening qoʻlim zaminning poydevorini* qoʻygan,

Samolarni yoygan Mening qoʻlimdir.

Men ularni chaqirganimda

Ular birgalikda turadi⁺.

¹⁴Hammangiz toʻplanib, eshiting!

Butlarning qaysisi bularni bildirdi?!

Kurushni* Men, Egangiz, yaxshi koʻraman.

U Bobilda Mening niyatimni bajo keltiradi.

Mening qoʻlim Bobilliklarga* qarshi boʻladi⁺.

¹⁵Men aytdim! Ha, Men Oʻzim aytdim!

Uni Men chaqirganman!

Uni Men olib keldim,

U gʻalabaga erishadi⁺.

¹⁶Menga yaqinlashing! Bunga quloq soling!

Azaldan hech narsani yashirmay aytdim,

Boshidanoq Men oʻsha yerdaman.”

Mana endi Egamiz Rabbiy meni

Hamda Oʻz Ruhini yubormoqda*⁺.

¹⁷Qutqaruvchingiz, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi —

Egamiz shunday aytmoqda:

“Men Egangiz Xudoman!

Yaxshi boʻling deb, sizlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsataman,

Yuradigan yoʻllaringizdan yetaklayman.

¹⁸Qaniydi amrlarimga quloq solganingizda!

Oʻshanda farovonligingiz daryoday boʻlardi,

Zafaringiz dengiz toʻlqinlariday boʻlardi⁺.

¹⁹Urugʻingiz qum kabi boʻlardi,

Naslingiz qum zarralariday son–sanoqsiz boʻlardi.

Ularning nomi oʻchib ketmagan boʻlardi,

Mening oldimdan yoʻqotilmagan boʻlardi.”⁺

²⁰Endi Bobildan chiqib keting,

Bobilliklardan qoching.

Shodlik hayqiriqlari ila eʼlon qiling!

Dunyoning toʻrt chetiga bu xabarni yetkazing!

“Egamiz Oʻz qullari, Yoqub naslini qutqardi”, deb ayting!⁺

²¹Egamiz ularni sahrodan olib borganda,

Ular tashnalikdan qiynalmadilar.

Xudo ular uchun qoyadan suv chiqardi*.

U qoyani yordi, suvlar pishqirib chiqdi⁺.

²²“Yovuzlarga omonlik yoʻq”, deydi Egamiz.

49–BOB

Isroil boshqa xalqlarga chiroq boʻladi

49¹Quloq soling, ey dengiz ortidagi yurtlar!

Eʼtibor bering, ey uzoqdagi xalqlar!

Tugʻilmasimdan oldin Egam meni chaqirdi,

Ona qornida boʻlganimdayoq

U ismimni aytib chaqirdi⁺.

²U tilimni oʻtkir qilichday qildi,

Qoʻlining soyasida U meni yashirdi.

U meni uchli oʻqday qildi,

Oʻqdoniga meni yashirdi⁺.

³U menga shunday dedi:

“Sen Mening qulimsan,

Ey Isroil, Men sen tufayli shuhrat topaman.”⁺

⁴Men shunday dedim:

“Men bekorga mehnat qildim,

Kuchimni behuda, befoyda sarf etdim.”

Ammo Egam meni hukm qiladi–ku,

Mukofotlash Xudoyimning qoʻlidadir.

⁵Endi Egam gapirdi.

Yoqb naslini Unga qaytarsin deb,

Isroilni Uning oldiga toʻplasin deb,

Onam qornidayoq meni Oʻz quli qilib yaratdi.

Egamning koʻzi oldida men shuhrat topaman,

Xudoyim mening kuch–qudratim boʻldi.

⁶U shunday dedi:

“Ha, sen Yoqub qabilalarini qayta tiklaysan,

Isroilning omon qolganlarini

Oʻz yurtiga qaytarib olib kelasan.

Biroq seni faqat shuning uchungina qulim qilmadim.

Men seni boshqa xalqlarga nur qilaman,

Toki Men beradigan najot yerning chetigacha yetib borsin.”⁺

⁷Isroil xalqining qutqaruvchisi,

Ularning Muqaddas Xudosi —

Egamiz shunday aytmoqda:

“Ey xoru zor boʻlgan bechora qulim,

Sen xalqlarning* nafratiga uchragansan,

Hukmdorlarning quliga aylangansan.

Biroq senga aytamanki,

Seni koʻrib, shohlar oʻrnidan turadi,

Hukmdorlar tiz choʻkib taʼzim qiladi.

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi —

Sodiq Egangiz haqi–hurmati shunday qiladi.

Axir, U seni tanlagan–ku!”⁺

Isroil qayta tiklanadi

⁸Egamiz shunday aytmoqda:

“Muruvvat payti kelganda,

Men senga javob berdim,

Najot kuni kelganda,

Men senga yordam berdim.

Oʻzim seni himoya qilaman,

Xalqim bilan tuzgan ahdimni

Sen orqali amalga oshiraman.

Toki yurt qayta tiklansin,

Tashlandiq mulklar taqsimlansin⁺.

⁹Mahbuslarga: «Chiqinglar!» demoqdaman.

Zulmatdagilarga: «Koʻrininglar!» deb aytmoqdaman.

Yoʻl boʻyida ular oʻtloqlar topadi,

Tap–taqir qirlar ularning yaylovi boʻladi⁺.

¹⁰Ular na ochlikni, na tashnalikni biladi,

Na garmsel*, na jazirama quyoshdan azob chekadi.

Mehr–shafqat koʻrsatib, ularni yetaklayman,

Ularni buloqlarga boshlab boraman⁺.

¹¹Hamma tepaliklarimni tekis yoʻl qilaman,

Jarliklarni toʻldirib, yoʻllar barpo etaman.

¹²Mana, ular uzoqlardan keladi.

Qarang, ular shimoldan, gʻarbdan,

Sinim yurtidan* ham keladi.”⁺

¹³Shodlikdan kuylang, ey samolar,

Xursand boʻl, ey zamin!

Qoʻshiqqa joʻr boʻling, ey togʻlar!

Egamiz xalqiga tasalli berdi,

Ezilgan xalqiga rahm qildi!⁺

¹⁴Ammo Quddus* shunday dedi:

“Egam meni tark etdi,

Rabbim meni unutib qoʻydi.”⁺

¹⁵Egam aytar: “Axir, ayol kishi emizikli bolasini unutadimi?!

Oʻzi tuqqan bolasiga rahm qilmaydimi?!

Agar xotinlar bolasini unutsalar ham,

Men seni aslo unutmayman!⁺

¹⁶Qara, sening nomingni kaftimga yozib qoʻydim,

Ey Quddus, doimo koʻz oʻngimdasan!

¹⁷Hademay, farzandlaring qaytib keladi,

Seni vayron qilib, yoʻqotmoqchi boʻlganlar

Sendan chiqib ketadi.

¹⁸Boshingni koʻtarib, atrofga qara,

Hamma farzandlaring toʻplanib, oldingga kelishdi.”

Egamiz shunday demoqda:

“Men barhayot Xudo boʻlganim haqi aytamanki,

Hammasi zebu ziynatday seni bezatib turadi,

Kelinchakday ularni taqinchoq qilib taqasan⁺.

¹⁹Ha, yering kimsasiz, huvullab qolgandi,

Yurting vayronaga aylangandi.

Endi esa odam koʻpligidan tor boʻlib qoladi,

Buzgʻunchilar sendan uzoqda yuradi⁺.

²⁰Asirlikda tugʻilgan farzandlaring

Hali senga shunday deydi:

«Bu joy bizga torlik qilyapti,

Joy bering, biz ham yashaylik.»⁺

²¹Shunda oʻzingga oʻzing deysan:

«Ularni menga kim tugʻib berdi?

Farzandsiz edim, tugʻmas boʻlib qolgandim.

Surgunda edim, xor boʻlgandim.

Ularni kim menga katta qilib berdi?

Yolgʻiz oʻzim qolgandim–ku,

Endi ular qayerdan kelib qoldi?»”

²²Egamiz Rabbiy shunday aytmoqda:

“Mana, Men xalqlarga qoʻl koʻtarib, ishora beraman,

Elatlarga bayrogʻimni koʻtaraman.

Bolalaringni ular qoʻllarida koʻtarib keladi,

Qizlaringni ular opichlab keladi⁺.

²³Shohlar senga xizmat qilib, boqadi,

Malikalar senga enagalik qiladi.

Boshlari yerga tekkuday boʻlib,

Ular senga taʼzim qiladi,

Oyoqlaring changini yalab–yulqaydi.

Oʻshanda Men Egang ekanligimni bilasan.

Menga umid bogʻlagan sharmanda boʻlmaydi.”⁺

²⁴Biror kimsa kuchli jangchidan

Oʻljani olib qoʻya oladimi?!

Nahotki zolimning* qoʻliga asir tushgan qutula olsa?!⁺

²⁵Egamiz esa shunday aytmoqda:

“Mana, kuchli jangchidan asirlar tortib olinadi,

Zolimga oʻlja boʻlganlar qutqariladi!

Senga qarshi chiqqanlarga Men qarshi chiqaman,

Sening bolalaringni Men Oʻzim qutqaraman!⁺

²⁶Senga zulm qilganlarga oʻz tanasini yediraman,

Ular sharob ichganday boʻlib, oʻz qonidan mast boʻladi.

Shunda jamiki odamzod

Men, Egang, najotkoring va qutqaruvching ekanligimni,

Yoqub naslining qudratli Xudosi ekanligimni bilib oladi.”⁺

50–BOB

Isroil xalqining gunohi

50¹Egamiz shunday aytmoqda:

“Men onangizni haydab yuborgan edim,

Uning taloq xati qani?

Xoʻsh, sizni qaysi qarz beruvchimga sotibman?

Mana, gunohlaringiz tufayli sotildingiz,

Itoatsizligingiz dastidan onangiz haydaldi⁺.

²Kelganimda nega biron kimsa yoʻq edi?

Chaqirganimda nega hech kim javob bermadi?

Sizni qutqarishga Mening qoʻlim qisqami?

Yoki sizni ozod qilishga kuchim yetmasmi?

Bir tahdid qilsam dengiz quriydi,

Daryolarni choʻlga aylantiraman.

Suvlar qurib, baliqlari sasiydi,

Suv yoʻqligidan baliqlar oʻlib ketadi⁺.

³Samolarga qora kiydiraman,

Qanorni ularning yopinchigʻi qilaman.”⁺

Egamizning itoatkor quli

⁴Toliqqanlarga soʻz bilan madad bersin deb,

Egam Rabbiy menga dono til berdi.

Har tong U meni uygʻotadi,

Donolarday tinglasin deb, qulogʻimni ochadi⁺.

⁵Egam Rabbiy qulogʻimni ochdi,

Men itoatsizlik qilmadim,

Men Undan yuz oʻgirib ketmadim.

⁶Meni urganlarga kiftimni ochdim,

Soqolimni yulganlarga yuzimni tutdim,

Haqorat, tupurishlardan yuzimni yashirmadim⁺.

⁷Egam Rabbiy menga madad beradi,

Shu bois men hech sharmanda boʻlmadim.

Azoblarga bardosh berishga qaror qildim,

Bilaman, sharmanda boʻlmayman⁺.

⁸Meni oqlaydigan yaqinimdadir,

Men bilan daʼvolashadigan kim, yuzlashaylik–chi!

Qani raqiblarim? Menga qarshi chiqsin!⁺

⁹Mana, Egam Rabbiy menga madad beradi,

Qani, kim meni aybdor deb ayta oladi?!

Qarang, ularning hammasi kiyim kabi eskiradi,

Ularni kuya yeb tamom qiladi⁺.

¹⁰Orangizdan kim Egamizdan qoʻrqadi?

Kim qulining ovoziga quloq soladi?

Zulmatda yurganlar, nurdan mahrum boʻlganlar

Egamizning nomiga umid bogʻlasin,

Ha, oʻzining Xudosiga tayansin!

¹¹Axir, hammangiz alanga yoqyapsiz,

Mashʼallar yoqyapsiz.

Alangangiz yorugʻida yuravering,

Oʻzingiz yoqqan mashʼala yorugʻida yuravering.

Qarang, Xudo sizlarni ne koʻyga soladi:

U boshingizga azob–uqubat keltiradi.

51–BOB

Xudo Oʻz xalqiga tasalli beradi

51¹Egam aytar: “Ey najotga umid bogʻlaganlar,

Men, Egangizga intilayotganlar,

Menga quloq soling!

Qayerdan kelib chiqqaningizga eʼtibor bering:

Qoyangizga qarang, siz undan kesib olingansiz,

Koningizga qarang, siz undan qazib olingansiz.

²Ha, otangiz Ibrohimga boqing,

Sizni tuqqan Soraga qarang.

Ibrohimni chaqirganimda, u yolgʻiz edi,

Men unga baraka berib, koʻpaytirdim⁺.

³Mana, Men, Egangiz, Quddusga* tasalli beraman,

Uning barcha vayronalariga tasalli beraman.

Uning sahrosini Adan bogʻiga aylantiraman,

Uning choʻlini Mening bogʻimday qilaman.

U yerda shodlik, sevinch boʻladi,

Shukronalik va qoʻshiq sadolari yangraydi⁺.

⁴Ey xalqim! Menga quloq soling!

Quloq tuting Menga, ey elatim!

Mana, taʼlimot Mendan chiqib boradi,

Adolatim xalqlarga nur boʻladi⁺.

⁵Men beradigan najot oʻz yoʻliga chiqdi,

Men gʻalaba qozonadigan vaqt yaqinlashdi.

Xalqlar orasida qoʻlim ila adolat oʻrnataman,

Dengiz ortidagi yurtlar Menga umid bogʻlaydi,

Bilagimning kuchidan ular umid qiladi⁺.

⁶Koʻzlaringizni samolarga qarating,

Pastga, yer yuziga nazar soling.

Samolar tutun kabi yoʻqoladi,

Zamin kiyim kabi toʻzib bitadi.

Zamin ahli chivinday oʻlib ketadi,

Men beradigan najot esa to abad boʻladi,

Mening gʻalabam bekor qilinmaydi⁺.

⁷Ey taʼlimotimni qalbiga jo qilganlar,

Sizlar nima toʻgʻri ekanligini bilasizlar.

Menga quloq soling!

Inson haqoratlaridan qoʻrqmanglar,

Ularning tahqirlaridan xafa boʻlmanglar⁺.

⁸Kuya kiyimni, qurt junni yeb bitirganday,

Ular ham yoʻq boʻlib ketadi.

Mening gʻalabam esa abadiy boʻladi,

Najotim nasllar boʻyi davom etadi.”⁺

⁹Uygʻon, uygʻon, ey Egam!

Kuch–qudratingga burkangin!

Uygʻon qadimgi paytlardagiday,

Azaliy nasllar davridagiday.

Maxluq Rahobni* parchalagan Sen emasmiding?!

Ajdarga tigʻ sanchgan Sen emasmiding?!⁺

¹⁰Sen emasmiding dengizni quritgan,

Gʻoyat tubsizlikdagi suvlarni quritgan?!

Oʻzingga tegishli boʻlganlar oʻtsin deb,

Dengiz tubini yoʻl qilgan Sen emasmiding?!⁺

¹¹Egamiz qutqarganlar qaytib keladi,

Qoʻshiq aytib Quddusga keladi.

Abadiy shodlik ularning boshida toj boʻladi.

Ular shodlik, sevinchga yetishadi,

Qaygʻu, nadomat ulardan uzoqqa qochadi⁺.

¹²Egam aytar: “Men Oʻzim sizlarni yupataman!

Kimdan qoʻrqasiz? Oʻladigan bandadanmi?

Maysaga oʻxshab soʻliydigan inson zotidanmi?!⁺

¹³Samolarni yoygan*, zamin poydevorini* oʻrnatgan,

Sizlarni yaratgan Men, Egangizni unutib qoʻydingiz.

Sizni qirmoqchi boʻlgan zolimning gʻazabidan

Har doim titrab–qaqshab turasiz.

Ammo qani endi zolimning gʻazabi?!⁺

¹⁴Mazlumlar tez orada ozod boʻladi,

Ular oʻlmaydi, qabrga tushmaydi,

Nonga zor boʻlmaydi.

¹⁵Men Egangiz Xudoman.

Dengizni qoʻzgʻatadigan,

Toʻlqinlarni guvullatadigan Menman.

Mening nomim Sarvari Olamdir!⁺

¹⁶Ogʻzingizga soʻzlarimni soldim,

Sizlarni qoʻlim soyasida yashirdim.

Samolarni oʻrnatganman,

Zamin poydevorini qoʻyganman.

Quddusga: «Sen Mening xalqimsan», deganman.”

Quddusning azoblari tugaydi

¹⁷Uygʻon, uygʻon ey Quddus, oyoqqa tur!

Sen Egangning qoʻlidagi gʻazab kosasidan* ichding!

Tagidagi quyqumigacha ichib,

Gandiraklab qolding⁺.

¹⁸Oʻzing tuqqan shuncha oʻgʻillar orasidan

Seni yetaklaydigan birontasi ham yoʻq.

Oʻzing oʻstirgan shuncha oʻgʻillar orasidan

Qoʻlingdan tutadigan birontasi yoʻq.

¹⁹Boshingga qoʻsh falokat keldi,

Kim senga tasalli beradi?!

Atrofingda talonchiligu halokat, ochligu qilich,

Kim seni yupata oladi?!*⁺

²⁰Har bir koʻcha boshida

Oʻgʻillaring sulayib yotibdi.

Ular toʻrga tushgan kiyiklar kabidir.

Egangiz bor qahr–gʻazabiyu Oʻz tanbehi bilan

Ularni shu ahvolga soldi.

²¹Shu bois endi bunga quloq soling,

Ey azob chekkanlar!

Sizlar mastsiz, ammo sharobdan emas!

²²Oʻz xalqini himoya qiladigan Xudoyingiz —

Egangiz Rabbiy shunday aytmoqda:

“Mana, sening qoʻlingdan

Gandiraklatadigan kosani oldim.

Endi gʻazabim kosasidan boshqa ichmaysan⁺.

²³Uni senga azob berganlarning qoʻliga beraman.

Ular senga: «Yerga yot, ustingdan

Bosib oʻtaylik», degan edi.

Yelkalaring ularga yer kabi boʻldi.

Sen oʻzing yoʻlday boʻlding,

Ular ustingdan bosib oʻtdi.”

52–BOB

Xudo Quddusni qutqaradi

52¹Uygʻon, uygʻon, ey Quddus,

Kuch–qudratga toʻlgin.

Ajoyib kiyimlaringni kiygin,

Ey Sion, muqaddas shahar!

Mana endi sunnatsizlar, nopoklar

Darvozalaringdan ichkari kirmaydi!⁺

²Qani, tur, tuproqni qoqib tashla!

Ey Quddus, oʻz taxtingga oʻtir!

Boʻyningdagi zanjirni uzib tashla,

Ey asira qiz* Sion!

³Mana Egamiz shunday demoqda: “Sizlar bepul sotilgan edingiz, endi pulsiz qutqarilasiz.” ⁴Ha, Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Oldin xalqim Misrga bordi. U yerda musofir boʻldi. Keyin Ossuriyaliklar sababsiz ularga zulm oʻtkazdi. ⁵Bu nimasi? — demoqda Egamiz. — Xalqim behudaga bosib olindi. Hukmdorlari faryod qilmoqda, — demoqda Egamiz. — Mening nomim doimo, kun boʻyi haqorat qilinmoqda⁺. ⁶Shu bois xalqim nomimni bilib oladi. Ha, Men gapirayotganimni oʻsha kuni ular bilib oladi. Mana, Men Oʻshaman.”

⁷Togʻlar osha tinchlikni eʼlon qilgan

Xabarchining qadamlari naqadar goʻzal!

U xushxabar olib kelmoqda,

U najotni eʼlon qilmoqda,

U Quddusga*: “Xudoying hukmrondir”, demoqda⁺.

⁸Quloq soling! Soqchilaringiz ovozini koʻtarmoqda,

Birgalikda ular shodlikdan kuylamoqda!

Axir, Egamizning Quddusga qaytib kelishini

Ular oʻz koʻzlari bilan koʻradi.

⁹Ey Quddus vayronalari!

Birgalikda sevinch ila hayqiring.

Egamiz Oʻz xalqiga tasalli berdi,

Quddusni qutqarib, Oʻziga oldi!⁺

¹⁰Hamma xalqlarning koʻz oʻngida

Egamiz muqaddas qoʻlini koʻrsatdi.

Xudoyimizning najotini

Yerning toʻrt burchi koʻradi⁺.

¹¹Keting, u yerdan chiqib keting!

Harom boʻlganlarga tegib ketmang!

Ey Egamizning muqaddas ashyolarini koʻtaradiganlar*,

U yerdan chiqinglar, poklaninglar!⁺

¹²Mana, siz shoshilmay yoʻlga chiqasiz,

Qochishingizga aslo hojat qolmaydi.

Axir, Egamiz oldingizda bormoqda,

Isroil xalqining Xudosi ortingizdan

Sizni qoʻriqlamoqda⁺.

Egamizning azoblanayotgan quli

¹³Egam aytar: “Mana, Mening qulim yashnaydi,

U koʻtarilib, yuksaladi,

Gʻoyat balandga koʻtariladi⁺.

¹⁴Ilgari uning qiyofasi shunday badbashara ediki,

Inson zotiga oʻxshash joyi qolmagan edi.

Shu bois koʻplar uning oldida* dahshatga tushdi,

¹⁵Endi esa u koʻp xalqlarni hayratda qoldiradi,

Uni deb shohlar ham lol boʻlib qoladi.

Axir, ular bilmagan narsalarni koʻradilar,

Eshitmaganlarini anglab yetadilar.”⁺

53–BOB

53¹Bizning* xabarimizga kim ishondi?

Egamizning qudratli kuchi kimga ayon boʻldi⁺?

²Egamizning quli Egamiz oldida yangi koʻchatday,

Quruq tuproqdagi ildizday oʻsdi.

Bizni oʻziga jalb qiladigan

Goʻzallik, ulugʻvorlik unda yoʻq edi.

Bizni oʻziga rom etadigan

Hech bir jozibasi yoʻq edi⁺.

³Odamlar undan nafratlandilar, uni rad etdilar.

U qaygʻu, azob–uqubat nimaligini bilardi.

Hamma undan yuz oʻgirdi, undan hazar qildi.

Biz uni odam qatorida sanamadik⁺.

⁴Ha, dardlarimizni u oʻziga oldi,

Ogʻriqlarimizni u oʻz zimmasiga oldi.

Biz esa oʻyladik: “Uni Xudo urgan,

Alamdiyda, jabrlangan u!”⁺

⁵U esa bizning gunohlarimizni deb yarador boʻldi,

Bizning ayblarimiz tufayli ezildi.

Bizga tinchlik keltiradigan jazo unga tushdi,

Uning yaralari bizga shifo berdi⁺.

⁶Hammamiz qoʻylarday yoʻldan adashdik,

Hammamiz oʻz yoʻlimizdan ketdik.

Hammamizning ayblarimizni

Egamiz uning zimmasiga yukladi⁺.

⁷U jabr koʻrdi, oʻzi uqubat chekdi,

Ammo miq etmadi, ogʻzini ochmadi.

Boʻgʻizlanishga olib borilgan qoʻziday,

Jun qirquvchi oldida jim turgan qoʻyday

U miq etmadi, ogʻzini ochmadi⁺.

⁸Hukm bilan, kuch bilan* olib ketildi.

Uning nasli haqida kim oʻylaydi?*

Tiriklar yurtidan u uloqtirildi,

Xalqimizning* gunohi tufayli unga zarba tushdi⁺.

⁹Garchi u yovuzlik qilmagan boʻlsa ham,

Ogʻzidan yolgʻon soʻz chiqmagan boʻlsa ham,

Unga yovuzlar qatori qabr berilgandi,

Ammo oʻlganda u boylar yoniga qoʻyildi⁺.

¹⁰Egamiz Oʻz qulini ezishni, azoblashni maʼqul koʻrdi.

Shunday boʻlsa ham, Egamizning quli oʻz naslini koʻradi,

Uzoq umr kechiradi,

Chunki u oʻzini gunoh uchun nazr qildi.

U orqali Egamizning xohishi bajo boʻladi.

¹¹Chekkan azoblarining natijasini koʻrib*,

U mamnun boʻladi.

Mening solih qulim oʻz bilimi tufayli

Koʻpchilikni oqlab, ularning aybini oʻziga oladi⁺.

¹²Shu bois buyuklar qatorida unga ulush beraman*,

U kuchlilar bilan oʻljalarni boʻlishadi.

Axir, u oʻzini oʻlimga tutib berdi,

Gunohkorlar qatorida sanaldi.

Koʻplarning gunohini u oʻziga oldi,

Gunohkorlar uchun vasiylik qildi.

54–BOB

Xudoning Oʻz xalqiga boʻlgan sevgisi

54¹Egam aytar: “Ey bola koʻrmagan bepusht ayol!

Shodlikdan hayqir!

Ey toʻlgʻoq ogʻrigʻini bilmagan ayol!

Sevinchdan hayqir!

Axir, tashlab ketilgan ayolning bolalari

Eri bor xotinnikidan ham koʻproq boʻladi⁺.

²Chodiring joyini kengaytirgin,

Chodiring pardalarini keng choʻzdirgin!

Hech narsani ayama!

Arqonlaringni uzun tashlagin,

Qoziqlaringni mahkam qoqqin!

³Axir, mulking oʻngu soʻlga kengayib ketadi.

Avloding xalqlarni mulk qilib oladi,

Ular tashlandiq shaharlarni toʻldiradi.

⁴Qoʻrqma, uyatga qolmaysan,

Uyalma, sharmanda boʻlmaysan!

Axir, sen yoshligingdagi sharmandalikni unutasan,

Bevaligingdagi sharmandalikni boshqa eslamaysan⁺.

⁵Zotan, Men, Yaratuvching, sening ering boʻlaman.

Mening nomim Sarvari Olamdir!

Men, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi, qutqaruvchingman,

Men butun yer yuzining Xudosi deb atalaman⁺.

⁶Ey Isroil! Sen tashlab ketilgan,

Ruhi azoblangan ayoldaysan.

Rad etilgan, yosh juvondaysan.

Ammo Men, Egang, seni chaqirib olaman,

— demoqda Xudoying. —⁺

⁷Qisqa vaqtga Men seni tark etgandim,

Buyuk shafqat ila seni qaytarib olaman⁺.

⁸Qattiq gʻazabda sendan bir lahzaga yuz oʻgirgandim,

Endi tuganmas mehr bilan senga rahm qilaman,

— demoqda qutqaruvching — Egamiz. —⁺

⁹Ha, Men uchun bu Nuh davri kabidir.

Endi yer yuzini Nuh toʻfoni kabi,

Hech qachon suv bosmaydi, deb ont ichganman.

Xuddi shunday qilib, yana ont ichaman:

«Hech qachon sendan gʻazablanmayman,

Senga jahl qilmayman!»⁺

¹⁰Togʻlar oʻrnidan qoʻzgʻalsa ham,

Tepaliklar tebransa ham,

Mening sodiq sevgim sendan ketmaydi,

Mening tinchlik ahdim oʻzgarmaydi.”

Seni sevuvchi Egamizning kalomi shudir⁺.

Boʻlajak Quddus

¹¹Egam aytar: “Ey mazlum shahar!

Boʻronlarda qolding, ammo hech kim seni yupatmadi!

Mana, Men firuza toshlar ishlatib, seni qayta quraman.

Zangori yoqut toshlardan senga poydevor qoʻyaman.

¹²Minoralaringni yoqutlardan quraman,

Darvozalaringni gavharlardan qilaman,

Barcha devorlaringni qimmatbaho toshlardan quraman.

¹³Hamma bolalaringga Men, Egang, taʼlim beraman,

Farzandlaringning tinchligi buyuk boʻladi⁺.

¹⁴Men seni dushmanlaringdan xalos qilganimda

Sen bexatar boʻlasan.

Zulm sendan uzoqda boʻladi,

Halokatdan qoʻrqmaysan,

Chunki u senga yaqinlashmaydi.

¹⁵Agar kimdir senga hujum qilsa,

Bilginki, uni Men qilmagan boʻlaman.

Senga hujum qilgan har kim magʻlub boʻladi.

¹⁶Temirchiga qara!

U toshkoʻmir choʻgʻini puflaydi,

Qotillik uchun qurol yasaydi.

Uni Men yaratganman.

Vayron qilsin deb,

Bosqinchini ham Men yaratdim.

¹⁷Senga qarshi yasalgan

Hech qanday qurol senga bas kela olmaydi.

Sen bilan daʼvolashgan har bir odamning

Daʼvolarini sen yoʻqqa chiqarasan.

Mening qullarimga ana shular nasib qiladi,

Oʻzim ularga gʻalaba ato qilaman.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

55–BOB

Xudoning mehr–shafqati

55¹Egam aytar:

“Ey tashna boʻlganlar! Hammangiz suvga kelinglar!

Ey pulsizlar, keling, sotib olib, yenglar!

Keling, sharobu sut sotib oling pulsiz, tekinga!⁺

²Nima uchun pulingizni

Qorin toʻygʻizmaydigan narsaga sarf qilasiz?

Nima uchun ishlab topganingizni

Qoniqtirmaydigan narsalarga sarf qilasiz?

Eshiting, Menga quloq soling!

Shunda aʼlo taomlarni yeysiz,

Yogʻli taomlar yeb, maza qilasiz⁺.

³Quloq soling, Menga keling,

Tinglang, shunda yashaysiz.

Dovudga vaʼda bergan sodiq sevgim haqi

Siz bilan abadiy ahd tuzaman⁺.

⁴Mana Men Dovudni xalqlarga guvoh qildim,

Uni xalqlarning hukmdori, rahnamosi qildim.

⁵Oʻzingiz tanimagan xalqlarni chaqirasiz,

Sizni tanimagan xalqlar oldingizga keladi.

Meni, Isroil xalqining Muqaddas Xudosi —

Egangiz Xudoni deb

Bu xalqlar keladi,

Zotan, Men sizni ulugʻvorlikka burkaganman.”⁺

⁶Egangiz yoningizda ekan, Unga intiling,

U yaqiningizda ekan, Uni chaqiring!⁺

⁷Badkirdor yoʻlidan qaytsin,

Gunohkor niyatidan qaytsin,

Ular Egamizga qaytsin,

Egamiz shafqat koʻrsatadi,

Ular Xudoyimizga qaytsin,

Uning yuragi kechirimga boy.

⁸Egamiz shunday demoqda:

“Sizlarning fikringiz Meniki emas,

Mening yoʻllarim sizlarniki emas.

⁹Osmon yerdan qanchalik baland boʻlsa,

Mening yoʻllarim ham, oʻylarim ham,

Sizlarning yoʻllaringizdan, oʻylaringizdan

Shunchalik balanddir⁺.

¹⁰Osmondan qor, yomgʻir yogʻadi.

Ular osmonga qaytmay, yerni sugʻoradi,

Toki yer oʻsimlik oʻstirsin,

Ekkani don, yegani non bersin.

¹¹Mening ogʻzimdan chiqqan soʻz shunday boʻladi,

Menga boʻm–boʻsh qaytib kelmaydi.

Mening xohish–irodamni oʻsha soʻz bajaradi,

Qaysi niyatda yuborsam,

Oʻshani bajo qiladi⁺.

¹²Ha, siz xursand boʻlib borasiz,

Sogʻ–omon qaytib kelasiz.

Oldingizda togʻlar, tepaliklar

Sevinch ila hayqiradi,

Daladagi hamma daraxtlar qarsak chaladi⁺.

¹³Tikanzorlar oʻrniga sarv daraxtlari oʻsadi,

Gazanda oʻt oʻrniga mirta butalari* oʻsadi.

Shunday qilib, bular Men, Egangga sharaf boʻladi.

Tuganmas, abadiy nishona boʻlib qoladi.”⁺

56–BOB

Hamma xalqlar Xudoning xalqiga qoʻshiladi

56¹Egamiz shunday aytmoqda:

“Adolatni himoya qiling,

Toʻgʻri ishlarni qiling.

Zotan, yaqinda najot beraman,

Tez orada adolatimni zohir etaman⁺.

²Shabbat kunini tahqirlamay,

Unga rioya qiladigan inson baxtlidir!

Har qanday yovuzlikdan qoʻlini tiyib,

Barqaror boʻlgan inson baxtlidir!”⁺

³Begona xalqdan boʻla turib,

Oʻzini Egamizga bagʻishlagan odam:

“Egamiz meni, baribir, Oʻz xalqidan ajratadi”, deb aytmasin.

Bichilgan erkak ham:

“Men qurigan daraxtman”, deb aytmasin⁺.

⁴Zotan, Egamiz oʻsha erkaklarga shunday aytmoqda:

“Shabbat kuniga rioya qiling.

Meni mamnun qiladiganlarni tanlang.

Mening ahdimga sodiq boʻling.

⁵Shunda sizlarga uyimda

Oʻgʻilu qizlarimnikidan ham koʻra,

Yaxshiroq nom, xotira beraman.

Bu nom yoʻqolmaydigan, abadiy bir nom boʻladi.”

⁶Egamizni sevib, xizmat qiladigan,

Shabbat kuniga rioya etadigan,

Egamizning ahdiga sodiq boʻlgan,

Begona xalqdan boʻlib turib,

Oʻzini Egamizga bagʻishlaganlarga

Egamiz shunday demoqda:

⁷“Men sizlarni muqaddas togʻimga* olib kelaman.

Maʼbadimda sizlarni mamnun qilaman.

Kuydiriladigan qurbonliklaru nazrlaringiz

Qurbongohimda qabul boʻladi.

Mening uyim barcha xalqlarning ibodat uyi deb ataladi.”⁺

⁸Tarqalib ketgan Isroil xalqini yigʻadigan

Egamiz Rabbiy aytmoqda:

“Uyimda yigʻilganlar yoniga

Men yana boshqalarni yigʻib kelaman.”⁺

Isroil xalqining yoʻlboshchilari hukm qilinadi

⁹Ey dashtdagi hamma hayvonlar,

Ey oʻrmondagi barcha hayvonlar!

Kelinglar, xalqimni yeb bitiringlar!⁺

¹⁰Isroilning soqchilari koʻrdir!

Ularning hammasi idroksiz,

Vovullamaydigan tilsiz itlar kabidir.

Yotib olib, tush koʻradilar,

Ular uyquni yaxshi koʻradilar⁺.

¹¹Ular toʻyganini bilmagan

Ochkoʻz itlarga oʻxshar,

Bu choʻponlar idroksiz!

Oʻz foydasini koʻzlab,

Har biri oʻz yoʻlidan ketdi⁺.

¹²Ular shunday deydi:

“Qani, kelinglar, sharob ichaylik,

Ichkilikka rosa toʻyaylik.

Erta ham bugun kabi boʻladi,

Hatto undan ham yaxshiroq boʻladi.”⁺

57–BOB

Butparast Isroil xalqi hukm qilinadi

57¹Egam aytar: “Solih odamlar oʻlib ketyapti,

Hech kim bu haqda fikr yuritmaydi.

Taqvodorlar yoʻq boʻlyapti.

Yovuzlikdan qutulsin deb,

Solihlar olamdan oʻtyapti.

Hech kim bu haqda oʻylab ham koʻrmaydi.

²Solih insonlar tinchlikka erishadi,

Toʻgʻri yurganlar oʻlimda ham orom topadi⁺.

³Sizlar esa, ey folbinning oʻgʻillari,

Yaqinroq keling!

Bu yoqqa keling, ey zinokor, fohishalar urugʻi!⁺

⁴Xoʻsh, sizlar kimning ustidan kulyapsiz?

Kimga qarshi ogʻiz ochyapsiz?

Kimga qarab tilingizni chiqaryapsiz?

Axir, itoatsizlarning bolalarisiz–ku!

Yolgʻonchining urugʻidan kelib chiqqansizlar–ku!

Shunday emasmi?!

⁵Har bir yam–yashil daraxt ostida*

Shahvat bilan gunohga berildingiz!*

Daryo boʻylarida, qoyalar kovagida

Oʻz farzandlaringizni qurbonlik qildingiz!⁺

⁶Sizlar sevgan butlar daryoning silliq toshlari orasidadir!

Ha, oʻsha butlarga sizlar koʻngil qoʻygansiz!

Ana oʻshalarga sharob nazrlari berdingiz,

Ularga don nazrlarini atadingiz.

Xoʻsh, bulardan Men xursand boʻlaymi?!

⁷Baland, buyuk togʻda yotoq qurasiz,

Qurbonlik keltiray deb, oʻsha yerga chiqasiz.

⁸Eshiklaringiz orqasiga,

Eshiklaringizning kesakisi* ortiga

Jirkanch tamgʻalaringizni qoʻydingiz.

Ha, Mendan yuz oʻgirdingiz,

Yalangʻoch boʻlib yotogʻingizga kirdingiz,

Oʻynashlaringiz bilan ahd tuzdingiz,

Ular bilan yotishni juda yoqtirib qoldingiz.

Ularning yalangʻoch badanidan koʻz uzmadingiz⁺.

⁹Zaytun moyi bilan koʻpgina xushboʻy atirlar olib,

Oʻz shohingizga* hadyalar qildingiz.

Uzoqlarga, hatto oʻliklar diyoriga*

Elchilaringizni yubordingiz.

¹⁰U yoqdan–bu yoqqa yuraverib, toliqdingiz,

Ammo shunda ham umidingizni uzmadingiz.

Qaytadan kuch tikladingiz,

Shu bois hech zaiflashmadingiz.

¹¹Kim sizlarni vahimaga soldi?

Kim sizlarni shunchalik qoʻrqitdi?

Yolgʻon gapirdingiz. Meni eslamadingiz!

Men haqimda oʻylab ham koʻrmadingiz!

Uzoq sukut saqlaganim sababli

Mendan qoʻrqmay qoʻydingiz!⁺

¹²Mana endi oʻzingizcha toʻgʻri deb bilgan

Oʻsha ishlaringizni ochib tashlayman.

Ular sizga bitta ham foyda keltirmaydi.

¹³Yordam soʻrab, faryod qilganingizda

Atrofingizdagi butlar sizlarni qutqarsin!

Ularning hammasini shamol supurib ketadi,

Shabada ularni uchirib ketadi.

Mendan panoh topganlar esa yurtni mulk qilib oladi,

Ular Mening muqaddas togʻimga* egalik qiladi.”⁺

¹⁴Egam shunday aytmoqda:

“Tuproq yigʻib, yoʻlni tayyorlang,

Xalqim yoʻlidagi toʻsiqlarni olib tashlang.”

Xudoning madad va shifo haqidagi vaʼdasi

¹⁵Yuksak, yuqori boʻlgan, abadiy yashaydigan Egamiz,

Nomi muqaddas Egamiz shunday aytmoqda:

“Men yuksakda, muqaddas maskanda yashayman.

Kamtarlar ruhini qayta tiklay deb,

Itoatkorlar qalbini jonlantiray deb,

Ruhi kamtar, itoatkor odamlar bilan birgaman⁺.

¹⁶Axir, Men to abad daʼvolashmayman,

Abadiy qahr–gʻazabda boʻlmayman.

Aks holda, Men yaratgan tirik jonzot,

Inson zoti oldimda tura olmasdi⁺.

¹⁷Ularning gunohu hasadgoʻyligi tufayli

Gʻazablanib, ularni jazoladim.

Qahr bilan ulardan yuz oʻgirdim,

Ammo baribir istagan yoʻllaridan ketdilar⁺.

¹⁸Ularning yurgan yoʻllarini koʻrdim,

Mayli, endi shifo berib, yoʻl koʻrsataman,

Ularga ham, aza tutayotganlarga ham

Oʻzim tasalli beraman⁺.

¹⁹Ularning tillarini madhiyaga toʻldiraman.

Uzogʻu yaqindagilarga tinchlik boʻlsin!

— demoqda Egamiz. —

Men ularga shifo beraman⁺.

²⁰Fosiqlar esa toʻlqinlangan dengizdaydir.

Ha, ular tinch tura olmaydigan dengizga oʻxshaydi.

Oʻsha dengizning suvlari loy, balchiq keltiradi.”

²¹Xudoyim shunday deydi:

“Yomonlarga tinchlik yoʻq.”⁺

58–BOB

Haqiqiy roʻza

58¹Egam aytar:

“Ovozingni ayamay, qattiq hayqirgin,

Karnayga oʻxshab, barala baqirgin.

Xalqimning itoatsizligini fosh qilgin,

Yoqb xonadonining gunohlarini yuziga solgin⁺.

²Xuddi toʻgʻri yoʻldan yurgan xalqqa oʻxshab,

Ular har kuni Menga intilganday boʻladi.

Xudosining amrlarini unutmagan xalqday,

Yoʻllarimni bilmoq istaydi.

Mendan odil hukm soʻraydi,

Men, Xudoga yaqinlashishni istaganga oʻxshaydi.

³Ey xalqim, sizlar Menga:

«Roʻza tutyapmiz–ku, Sen koʻrmayapsan,

Senga itoat qilyapmiz–ku, nega bilmaysan?!» deb aytasizlar.

Axir, roʻza tutgan kuningizda xohlagan ishingizni qilyapsiz,

Ishchilaringizdan ogʻir mehnat talab etyapsiz⁺.

⁴Mana, roʻza tutsangiz ham

Janjal, gʻavgʻo qilaverasiz.

Zoʻravonlik bilan qoʻl koʻtaraverasiz.

Bunday roʻzangiz bilan

Ovozingizni samolarga yetkaza olmaysiz!

⁵Roʻza tutganingizda oʻzingizni qiynaysiz,

Egilgan qamishday boshingizni egib yurasiz,

Qanor yoyib, kul sochib ustiga yotasiz*.

Shuni roʻza deb ataysizmi?!

Mana shular Men, Egangizni mamnun qiladi, deb oʻylaysizmi?!⁺

⁶Men istagan roʻza quyidagicha:

Adolatsizlik kishanlarini parchalang,

Boʻyinturuq arqonlarini uzib tashlang,

Mazlumlarni ozodlikka chiqaring,

Har qanday boʻyinturuqni sindiring!⁺

⁷Ovqatingizni ochlar bilan baham koʻring,

Uysizlarga uyingizdan joy bering.

Yalangʻochni koʻrganingizda kiyim bering,

Yaqinlaringizdan yordamingizni ayamang.”⁺

⁸Shunda nuringiz tong kabi porlaydi,

Oʻzingiz tezda shifo topasiz.

Egamiz doim oldingizda yurib, sizlarni asraydi,

Ortingizdan Uning ulugʻvorligi sizni qoʻriqlaydi⁺.

⁹Shunda yordam soʻraganingizda, Egamiz javob beradi,

Faryod qilganingizda, “Shu yerdaman”, deb aytadi.

Orangizdan zulm boʻyinturugʻini yoʻq qilganingizda,

Barmoqni bigiz qilib, haqorat aytishni bas qilganingizda,

¹⁰Ochlar uchun jon kuydirganingizda,

Mazlumlarning joniga oro kirganingizda,

Nuringiz zulmatda ham porlaydi,

Eng qorongʻi davringiz yop–yorugʻ kunduzday boʻladi.

¹¹Egamiz doimo sizga yoʻl koʻrsatadi,

Qaqragan yerlarda ham joningizga oziq beradi,

Shunda siz sugʻorilgan bogʻday,

Suvlari qurimas buloqday boʻlasiz⁺.

¹²Qadimgi vayronalaringiz qayta tiklanadi,

Koʻhna poydevorlarni qayta koʻtarasiz.

Shunda sizlarni “Buzuq devorni tiklovchi”,

“Koʻchalarni qayta quruvchi” deb chaqirishadi⁺.

Shabbat kuniga rioya qilganning mukofoti

¹³Shabbat kunini oyoq osti qilmang,

Shu muqaddas kunda

Xohlaganingizni qilishdan oʻzingizni tiying.

Shabbat kunini zavqli deb biling.

Egamizning muqaddas kunini sharafli deb biling.

Bu kunda oʻzingiz istagan yoʻldan yurmang,

Xohlaganlaringizni qilavermang,

Istagan gaplaringizni gapiravermang⁺.

¹⁴Shabbat kuniga rioya qilsangiz,

Egamiz tufayli shodlik topasiz,

U sizlarni yurtning baland choʻqqilariga olib chiqadi,

Otangiz Yoqubning mulkidan bahramand qiladi.

Egamizning kalomi shudir!⁺

59–BOB

Ishayo xalqning gunohlarini hukm qiladi

59¹Nima, Egamizning qoʻli qisqami? Qutqarolmasa!

Qulogʻi ogʻirmi? Eshitmay qolsa!⁺

²Axir, oʻz ayblaringiz sizni Xudoyingizdan ayirdi,

Gunohlaringiz tufayli U sizdan yuz oʻgirdi,

Ibodatlaringizga quloq solmaydi⁺.

³Ana, qoʻllaringiz qonga bulgʻangan,

Barmoqlaringiz gunohga botgan,

Ogʻzingizdan yolgʻon chiqaveradi,

Tilingiz haqsizlikni gapiradi⁺.

⁴Hech kimsa, adolat boʻlsin, deb aytmaydi,

Hech kimsa haqiqat uchun kurashmaydi.

Behuda gaplardan umid qilib, yolgʻonlar aytadi,

Buzuqlikka homilador boʻlib, yovuzlik tugʻadi⁺.

⁵Sizlar ilonning tuxumini bosib oʻtirasiz,

Oʻrgimchak uyasini toʻqiysiz.

Bunday tuxumni yeganlar oʻladi.

Agar bitta tuxum ezilsa,

Undan zaharli ilon oʻrmalab chiqadi.

⁶Toʻqigan uyangizdan kiyim chiqmaydi,

Siz toʻqiganlar bilan hech kim ustini yopa olmaydi.

Sizlarning ishingiz yaramas ishlardir,

Sizlarning qoʻllaringiz zoʻravonlikka toʻla⁺.

⁷Fosiqlarning oyogʻi yomonlikka shoshiladi,

Ular behuda qon toʻkishga juda usta.

Ularning fikri–zikri gunoh bilan band,

Qadamidan halokatu vayrona keladi⁺.

⁸Ular tinchlik yoʻllarini bilmaydi,

Yurgan yoʻlida adolat yoʻq.

Oʻzlariga egri yoʻllar qildilar,

Bu yoʻldan yurganlar tinchlik bilmaydi.

Xalq gunohlarini tan oladi

⁹Shu bois adolat bizdan uzoq,

Xudo bizni qutqarmaydi.

Nur izlaymiz, ammo faqatgina zulmat bor,

Yorugʻlik izlaymiz, ammo zulmatda yuramiz.

¹⁰Koʻrlarday devorni ushlab yuramiz,

Koʻzi koʻrmaydiganlarday paypaslanamiz.

Kuppa–kunduzi tundagiday qoqilamiz,

Tiriklar orasida oʻliklardaymiz⁺.

¹¹Hammamiz ayiq kabi boʻkiryapmiz,

Hammamiz musicha kabi nola qilyapmiz.

Adolat kutyapmiz, ammo u yoʻqdir,

Najot kutyapmiz, ammo u bizdan uzoqda⁺.

¹²Ha, Xudo oldida koʻp itoatsizlik qildik,

Gunohlarimiz bizga qarshi guvohlik berib turibdi.

Itoatsizligimiz koʻz oʻngimizda,

Ayblarimizni oʻzimiz bilamiz.

¹³Itoatsizlik qildik, Egamizni aldadik,

Xudoyimizdan yuz oʻgirdik,

Zulm qoʻzgʻadik, xiyonat qildik,

Yurakda yolgʻon gaplar toʻqib gapirdik.

¹⁴Adolat chekindi, solihlik uzoqqa ketdi.

Axir, haqiqat quvib chiqarildi,

Haqqoniylikka aslo oʻrin qolmadi.

¹⁵Hech qayerda haqiqat yoʻq,

Oʻzini yomonlikdan olib qochgan odam

Halokatga yoʻliqdi.

Egamiz bularni koʻrib,

Adolat yoʻqligidan ozor chekdi.

¹⁶Mazlumlarga yordam beradigan

Hech kimsa yoʻqligini koʻrdi,

Hech kim yoʻqligidan U hayratda qoldi.

Shunda Egamiz Oʻz qoʻli bilan qutqarishga kirishdi,

Xudoning Oʻzi ularga najot berdi⁺.

¹⁷U adolatni sovutday kiyib oldi,

Najot dubulgʻasini boshiga kiydi,

Egamiz qasosni libosday kiyib oldi,

Rashkni chopon qilib oʻrab oldi⁺.

¹⁸Har kimga qilganiga yarasha javob beradi,

Oʻz dushmanlariga gʻazab sochadi,

Gʻanimlaridan qasos oladi,

Dengiz ortidagi yurtlarga

Qilganlariga yarasha toʻliq qaytaradi⁺.

¹⁹Gʻarbda Egamizning nomidan qoʻrqadilar,

Sharqda Uning shuhratidan qoʻrquvga tushadilar.

Mana, Egamiz daryoday keladi.

Oʻzining Ruhi daʼvat etayotgan

Kuchli daryoday keladi.

²⁰Egamiz shunday aytmoqda:

“Qutqaruvchi Quddusga* keladi,

Yoqb naslining gunohdan qaytganlariga keladi.”⁺

²¹Egamiz shunday deydi: “Siz bilan qiladigan ahdim shudir: sizga bergan Ruhim, ogʻzingizga solgan soʻzlarim sizlarni tark etmaydi. Hozirdan boshlab, to abad sizlarni, bolalaringizni va nabiralaringizni hech qachon tark etmaydi.”⁺

60–BOB

Quddusning ulugʻvor kelajagi

60¹Ey Quddus xalqi, tur, porlagin! Axir, nuring keldi,

Egamizning ulugʻvorligi ustingga yogʻildi⁺.

²Mana, yer yuzini zulmat qopladi,

Xalqlarni quyuq zulmat bosdi.

Ammo Egamiz sening oldingga keladi,

Oʻz ulugʻvorligini boshing uzra porlatadi⁺.

³Xalqlar sening nuringga keladi,

Tonggi yorugʻligingga shohlar keladi⁺.

⁴Boshingni koʻtarib, atrofingga boq!

Hammasi toʻplanib, senga kelmoqda.

Oʻgʻillaringni uzoqlardan olib keladilar,

Qizlaringni chaqaloqlarday qoʻllarda koʻtarib keladilar⁺.

⁵Oʻshanda shularni koʻrib, nur sochasan,

Yuraging hapriqib, qinidan chiqquday boʻladi.

Zotan, dengiz orqali keladigan boyliklar senga nasib etadi,

Xalqlarning boyligi senga keladi⁺.

⁶Yurting tuya suruvlariga toʻlib ketadi,

Midiyon, Efaxning* boʻtaloqlari bilan toʻladi.

Ularning hammasi Shava yurtidan* keladi,

Oltinu tutatqilar olib keladi.

Ular Egamizga madhlar aytadi⁺.

⁷Kedarning hamma qoʻy suruvlari senga keladi,

Navayotning* qoʻchqorlari senga xizmat qiladi.

Egamizning qurbongohida

Ular qurbonlik deb qabul qilinadi.

Egamiz Oʻz uyini yanada ulugʻvor qiladi⁺.

⁸Bulutlar kabi, uchayotgan nima u?

Inlariga uchayotgan kaptarlarga oʻxshash nima u⁺?

⁹Shubhasiz, dengiz ortidagi yurtlar

Egamizga muntazir boʻladi.

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi —

Egangiz Xudoning sharafiga

Tarshish* kemalari boshchiligida

Bolalaringizni uzoqdan olib kelishadi,

Oltinu kumushlari bilan birga olib kelishadi.

Zotan, Egamiz seni ulugʻvorlik bilan qoplagan⁺.

¹⁰Egamiz Quddusga shunday deydi:

“Begonalar devorlaringni tuzatadi,

Shohlari senga xizmat qiladi.

Gʻazablanganimda senga jazo bergan boʻlsam ham,

Endi marhamat qilib, senga shafqat qilaman⁺.

¹¹Darvozalaring doimo ochiq boʻladi,

Ular kechayu kunduz yopilmaydi.

Shunda xalqlar senga boyliklarini olib keladi,

Ularni oʻz shohlari boshlab keladi⁺.

¹²Senga xizmat qilmagan elatu shohlik yoʻq boʻladi,

Ha, u xalqlar batamom nobud boʻladi⁺.

¹³Lubnonning faxrlangan daraxtlari

Senga olib kelinadi.

Sarv, chinor, sadr yogʻochlari

Muqaddas maskanimni bezatish uchun keltiriladi.

Oyogʻim turgan shu joyga Men shuhrat keltiraman.

¹⁴Senga zulm qilganlarning oʻgʻillari kelib,

Senga taʼzim qiladilar.

Sendan nafratlanganlarning hammasi

Oyoqlaringga yiqiladi.

Ular seni «Egamizning shahri,

Isroil xalqining Muqaddas Xudosining shahri — Sion» deb atashadi⁺.

¹⁵Ilgari sen tashlab ketilgan,

Hamma nafrat etgan,

Biror kimsa oʻtmaydigan joy eding.

Endi Men seni abadiy ulugʻvor qilaman,

Jamiki nasllarning shodligi qilaman.

¹⁶Elatlar, shohlar seni ona kabi emizadilar,

Oʻshanda Men, Egang, sening najotkoring ekanligimni bilib olasan,

Yoqb naslining qudratli Xudosi —

Qutqaruvching Men ekanligimni anglaysan⁺.

¹⁷Senga bronza oʻrniga oltin,

Temir oʻrniga kumush,

Yogʻoch oʻrniga bronza,

Tosh oʻrniga temir keltiraman.

Tinchlik sening hakaming,

Solihlik hukmdoring boʻladi.

¹⁸Yurtingda endi zoʻravonlik tovushi eshitilmaydi,

Chegarang ichida vayronagarchilik, halokat boʻlmaydi.

Devorlaringga, Najot deb nom qoʻyasan,

Darvozalaringga, Sharaf deya nom berasan⁺.

Xudoning Oʻzi Quddusning ulugʻvorligidir

¹⁹Endi kunduzi quyosh senga nur sochmaydi,

Oy ham yorugʻlik manbaing boʻlmaydi.

Senga Mening Oʻzim to abad nur manbai boʻlaman,

Men, Xudoying, sening ulugʻvorliging boʻlaman⁺.

²⁰Quyoshing hech qachon botmaydi,

Oying endi boshqa yashirinmaydi,

Chunki Men sening quyoshu oying boʻlaman.

Ha, Men sening to abad nuring boʻlaman,

Qaygʻuli kunlaring tamom boʻladi⁺.

²¹Xalqingning hammasi solih boʻladi,

Ular yurtni to abad mulk qilib oladi.

Oʻzim oʻtqazgan niholdir ular,

Menga shuhrat keltirsin deb, yaratgan

Qoʻllarimning ijodi ular⁺.

²²Eng kichik odamingdan mingta odam chiqadi,

Eng zaif odamingdan kuchli xalq paydo boʻladi.

Men, Egang, buni oʻz vaqtida tez bajo keltiraman.”

61–BOB

Najot haqida xushxabar

61¹Egamiz Rabbiyning Ruhi meni qamrab olgan,

Chunki U meni tanlagan.

“Yoʻqsillarga xushxabar yetkazsin,

Xasta qalblarga shifo bersin,

Asirlarga ozodlik eʼlon qilsin,

Zindondagilarga erkinlik xabarini bersin” deb,

Egam meni yubordi⁺.

²“Egamning marhamat yilini,

Xudoning qasos oladigan kunini eʼlon qilsin,

Azadorlarning hammasini ovutsin” deb,

Egam meni yubordi⁺.

³“Quddusda* nola qilayotganlarga tasalli bersin,

Ularga kul oʻrniga zeb–ziynat,

Aza oʻrniga shodlik moyi,

Maʼyus ruh oʻrniga madhiya bersin” deb,

Egam meni yubordi.

Endi ularni “Egamiz Oʻz shuhrati uchun ekkan koʻchatlar,

Solihlik emanlari” deb atashadi⁺.

⁴Endi ular qadimgi vayronalarni qayta tiklaydi,

Azaliy vayrona yerlarni yana oʻnglaydi,

Nasllar osha vayron yotgan shaharlarni qayta quradi⁺.

⁵Ey xalqim, begonalar kelib, mol–qoʻylaringizni boqadi,

Yot xalq oʻgʻillari dehqoningiz, bogʻboningiz boʻladi.

⁶Sizlarni esa Egamizning ruhoniylari deb atashadi,

Xudoyimizning xizmatkorlari degan nom olasizlar.

Elatlarning boyliklari sizlarniki boʻladi,

Oʻzga xalqlardan kelgan mol–mulk bilan faxrlanasiz⁺.

⁷Uyat oʻrniga sizlar ikki hissa ulush olasiz.

Sharmanda boʻlmaysiz, olgan mulkingizdan shodlanasiz.

Ha, oʻz yurtingizda ikki hissa ulush olasiz,

Abadiy shodlikka ega boʻlasiz⁺.

⁸Egam aytar: “Men, Egangiz, adolatni sevaman,

Talonchilik, haqsizlikdan nafratlanaman.

Sadoqat bilan xalqimga mukofotini beraman.

Ular bilan abadiy ahd tuzaman⁺.

⁹Ularning nasli xalqlar orasida mashhur boʻladi,

Ularning zurriyoti ellar orasida dong taratadi,

Koʻrganlarning hammasi ularni

«Egamiz baraka bergan xalq» deb tan oladi.”⁺

¹⁰Egam tufayli men buyuk shodlik topaman,

Xudoyim deb qalbim joʻsh uradi.

Zotan, U meni najot libosi bilan oʻradi,

Zafar kiyimini menga kiydirdi.

Men toj kiygan kuyovga oʻxshayman,

Zeb–ziynat bilan bezangan kelindayman⁺.

¹¹Yer oʻsimlikni yetishtirgani kabi,

Bogʻ ekilganlarni oʻstirgani singari,

Egamiz Rabbiy barcha xalqlar koʻz oʻngida

Solihlik va madhiyalarni yetishtiradi.

62–BOB

Quddusning yangi nomi

62¹Quddus haqi, men sukut saqlamayman,

Sion haqi, men jim turmayman.

Uning zafari tong kabi nur sochmaguncha,

Uning najoti mashʼala kabi yonmaguncha,

Men aslo jim turmayman.

²Ey Quddus xalqi, xalqlar sizning gʻalabangizni,

Har bir shoh shuhratingizni koʻradi.

Ular sizni yangi nom bilan ataydi,

Bu nomni Egamizning Oʻzi sizlarga beradi⁺.

³Sizlar Egamizning qoʻlida goʻzallik tillaqoshi,

Xudoyingizning qoʻlida shohlik toji boʻlasiz⁺.

⁴Endi sizni “Tark etilgan” deb aytmaslar,

Sizning yurtingizni “Tashlandiq” deb atamaslar.

Endi sizga “Undan mamnunman” degan nom beriladi,

Yurtingizni esa “Oilali” deb aytishadi.

Zotan, Egangiz sizdan mamnun boʻladi,

Yurtingiz ham oilali boʻladi⁺.

⁵Yigit qiz bilan turmush qurganday,

Oʻgʻillaringiz yurtingizga bogʻlanib,

Unga egalik qiladi.

Kuyov kelin bilan qanday shod boʻlsa,

Xudoyingiz siz bilan shunday sevinadi⁺.

⁶Ey Quddus, devorlaringga soqchilar qoʻydim,

Ular kechayu kunduz ibodatni bas qilmaydi.

Ey Egamizga ibodat qiladiganlar!

Sizlar ham hech jim turmang.

⁷Quddusni barqaror qilgunga qadar,

Uni yer yuzining faxri qilmagunga qadar,

Egamizga hech tinchlik bermanglar.

⁸Egamiz oʻng qoʻlini koʻtarib,

Oʻz qudrati bilan ont ichdi:

“Hech qachon dushmanlaringizga

Doningizni yemish qilib bermayman.

Mehnatingiz singgan sharobni

Begonalar ichmaydi⁺.

⁹Ha, don yiqqanlarning oʻzi don yeydi–da,

Men, Egasiga hamdu sano aytadi.

Uzumni yigʻib–terganlar

Sharobni muqaddas hovlimda ichadi.”

¹⁰Ey Quddus aholisi, darvozalardan chiqing!

Qaytayotgan xalqqa yoʻlni tayyorlang!

Tuproq yigʻib yoʻl qiling,

Toshlarni terib tashlang,

Xalqlar uchun bayroq tiking!⁺

¹¹Mana, Egamiz yerning toʻrt chetiga eʼlon qilmoqda:

“Goʻzal Quddusga* shunday deb ayting:

«Qara, najotkoring kelmoqda,

Ana, Uning Oʻzi taqdirlaydi,

Mukofotini Oʻzi bilan olib kelmoqda.»”⁺

¹²Ey Quddus, sening xalqingni “Muqaddas” deb aytadilar,

“Egamiz qutqargan xalq” deb aytadilar.

Seni “Egamiz izlab topgan, tark etilmagan shahar” deb ataydilar.

63–BOB

Xudoning qasosi va najoti

63¹Edomdan kelayotgan kim?

Qizil libos kiyib,

Bozrax shahridan* kelayotgan kim?

Koʻzni qamashtiruvchi kiyimlar kiyib,

Katta kuch bilan qadam bosgan kim?

Egamiz shunday dedi:

“Bu Men, Egangizman! Qutqarish kuchiga egaman.

Gʻalabani eʼlon qilishga kelmoqdaman.”⁺

²Ey Egam, nechun kiyimlaring qip–qizil?

Nima uchun chuqurda uzum ezgan odamga* oʻxshaysan?

Egamiz javob berdi:

³“Uzum siqish chuqurida Oʻzim ishladim,

Yonimda xalqlardan birontasi yoʻq edi.

Gʻazab bilan dushmanlarni ezdim,

Qahr bilan ularni oyoq osti qildim.

Ularning qoni kiyimlarimga sachradi,

Butun ust–boshimni iflos qildi⁺.

⁴Ha, Men qasos kunini tayinlab qoʻygan edim,

Xalqimni qutqaradigan kun yetib keldi⁺.

⁵Qaradim, yordam beradigan biror odam yoʻq edi,

Qoʻllab–quvvatlaydigan hech kimsa yoʻqligidan hayratda qoldim.

Shunda Oʻzimning qoʻlim yordamga keldi,

Oʻz gʻazabim Menga madad boʻldi⁺.

⁶Gʻazab bilan xalqlarni tepkiladim,

Jahl bilan ularni ezib tashladim.

Ularning qonini yerga toʻkdim.”⁺

Xudoning Isroil xalqiga qilgan yaxshiligi

⁷Egamizning sodiq sevgisi haqida aytaman,

Qilgan ishlari uchun Egamizga hamdlar aytaman.

Oʻzining mehr–shafqati, buyuk sevgisi bilan

Isroil xalqiga qilgan buyuk ezguliklari haqida aytaman.

⁸Egamiz shunday dedi:

“Ha, Isroil xalqi Mening xalqimdir,

Xiyonat qilmaydigan farzandlardir.”

Shunday qilib, Xudo ularning najotkori boʻldi.

⁹Ular qiynalganlarida, U ham azob chekdi,

Egamizning farishtasi ularni qutqardi.

Sevgisi, shafqati tufayli Uning Oʻzi ularni qutqardi.

Egamiz ularni koʻtarib, azaldan opichlab yurardi⁺.

¹⁰Ammo ular isyon qildilar,

Egamizning Muqaddas Ruhini ranjitdilar.

Shuning uchun Egamiz ularning dushmani boʻldi.

Egamizning Oʻzi ularga qarshi kurashdi⁺.

¹¹Shunda xalq oʻtgan kunlarni,

Musoning davrini eslab, shunday dedi:

“Ota–bobolarimizni va ularning choʻponlarini dengizdan oʻtkazgan qani?

Oʻz Muqaddas Ruhini ularning orasiga yuborgan qani⁺?

¹²Ajoyib qudratli qoʻli bilan

Musoning oʻng qoʻlidan tutgan qani?

Oʻzining nomini sharaflay deb,

Ularning oldidagi suvni ikkiga boʻlgan qani?”⁺

¹³Egamiz ularni dengiz tubidan olib oʻtdi.

Tekis joyda yurgan otday

Ular hech qoqilmasdan oʻtdi.

¹⁴Vodiyga yoyilgan podaga oʻxshatib,

Egamizning Ruhi ularga orom berdi.

Oʻzining buyuk nomi ulugʻlansin deya,

Egamiz Oʻz xalqiga yoʻl koʻrsatdi.

Mehr–shafqat va madad uchun ibodat

¹⁵Ey Egamiz, osmondan qara,

Muqaddas, ulugʻvorlikka toʻla

Maskaningdan boq!

Qani endi gʻayrating, qudrating?

Sen mehribonligingni, shafqatingni

Bizdan darigʻ tutding⁺.

¹⁶Axir, Sen bizning otamizsan, ey Egamiz!

Ibrohim bizni bilmaydi,

Yoqb* bizni tanimaydi.

Sen bizning otamizsan!

Azaldan noming — “Qutqaruvchimiz.”⁺

¹⁷Ey Egamiz, nega bizni yoʻlingdan adashtirasan?

Nega bizga Sendan qoʻrqmaydigan tosh yurak bergansan?

Biz Sening qullaringmiz.

Bizning haqi–hurmatimiz,

Oʻzingning aziz xalqing haqi–hurmati

Bizga yuz burgin!

¹⁸Sening muqaddas maskaningga

Biz, aziz xalqing, faqat oz vaqt egalik qildik.

Endi esa dushmanlarimiz

U yerni oyoq osti qilib tashladi*.

¹⁹Senga tegishli boʻlmagan xalqqa,

Sen ustidan hukmron boʻlmagan elga

Biz allaqachon oʻxshab qoldik⁺.

64–BOB

64¹Ey Egam, qaniydi samolarni yorib, pastga tushsang,

Togʻlar oldingda titrasa!⁺

²Alanga oʻtinni yondirib, suvni qaynatganday,

Sen ham pastga tushib, xalqlarni titrat.

Toki gʻanimlaring nomingni bilsin.

³Biz kutmagan ajoyib ishlar qilding!

Pastga tushding, oldingda togʻlar titradi!

⁴Axir, Senga umid bogʻlaganlarni deb,

Ajoyib ish qiladigan Xudo Sensan.

Senga oʻxshagan xudo haqida

Azaldan hech kim eshitmagan,

Hech bir quloqqa ham kirmagan.

Senga oʻxshagan xudoni hech bir koʻz koʻrmagan⁺.

⁵Quvonch bilan toʻgʻri yoʻldan yurganlarga,

Sening amrlaringni bajarganlarga

Sen peshvoz chiqasan.

Mana, Sen gʻazabdasan,

Biz esa gunoh qildik.

Biz azaldan gunohga botganmiz,

Endi najot topa olamizmi⁺?

⁶Hammamiz harom boʻlib qoldik,

Yaxshi ishlarimizning hammasi hayz lattalari kabidir.

Yaproqlar kabi soʻlib boryapmiz,

Ayblarimiz shamol kabi, bizni uchirib ketyapti⁺.

⁷Hech kim Senga sajda qilmaydi,

Hech kim, Egamga oʻzimni bogʻlay, demaydi.

Axir, Sen bizdan yuz oʻgirding,

Bizni oʻz gunohlarimiz izmiga topshirding!⁺

⁸Ammo endi Sen bizning otamizsan, ey Egamiz!

Biz loymiz, Sen esa kulolsan,

Hammamiz qoʻllaringning ijodimiz!⁺

⁹Ey Egamiz, bizga bunchalik gʻazabingni sochaverma,

Gunohlarimizni to abad yodda tutma.

Qara, axir, hammamiz Sening xalqingmiz!

¹⁰Muqaddas shaharlaring* sahroga aylandi,

Quddus vayrona boʻldi,

Sion choʻlu biyobon boʻlib qoldi.

¹¹Bizning muqaddas Maʼbadimiz, faxrimiz,

Ota–bobolarimiz Senga madhlar kuylagan joy

Endi yonib bitdi.

Bizga qadrli boʻlganlarning hammasi

Vayronaga aylandi⁺.

¹²Ey Egam! Nahot shunda ham Oʻzingni tutib turaversang?!

Sukut saqlab, bizni qattiq jazolayversang?!

65–BOB

Xudo hukmining odilligi

65¹Egam aytar: “Meni soʻramaganlarga koʻrindim,

Meni izlamaganlar topdi.

Menga iltijo qilmagan bir xalqqa:

«Mana Men! Shu yerdaman!» deb aytdim.

²Itoatsiz xalqni

Kun boʻyi quchoq ochib kutdim.

Ana, ular oʻzlari xohlagan,

Toʻgʻri boʻlmagan yoʻllardan yuradi⁺.

³Ular yuzimga qarab turib,

Jahlimni chiqaradi.

Sajdagoh bogʻlarda* toʻxtovsiz qurbonliklar keltiradi,

Gʻisht qurbongohlarda* tutatqilar tutatadi⁺.

⁴Ular qabrlar orasida oʻtirib,

Yashirin joylarda arvohlarga maslahat soladi*.

Ular choʻchqa goʻshtini yeydi,

Qozonlarida harom goʻsht qaynatadi⁺.

⁵Ular boshqalarga shunday deydi:

«Nariroq tur, menga tegma,

Yana muqaddasligim yuqib qolmasin.»

Bularning hammasi kun boʻyi yonib turgan olov kabidir.

Ularning tutuni burnimni achitadi.

⁶Mana, hammasi koʻz oʻngimda yozib qoʻyilgan.

Men jim turmayman, ularni jazolayman.

Qilmishlariga yarasha ularga toʻliq qaytaraman⁺.

⁷Ularni oʻzlarining gunohlari uchun

Hamda otalarining gunohlari uchun jazolayman,

— demoqda Egamiz. —

Axir, ular togʻlarda tutatqilar tutatdilar,

Tepaliklarda Meni haqorat qildilar.

Shu bois qilmishlariga yarasha

Ularga jazosini beraman.”

⁸Egamiz shunday aytmoqda:

“Agar bir bosh uzumda hali sharbati bor boʻlsa,

Odamlar: «Uni tashlab yubormang,

Hali foydasi tegadi», deb aytadi.

Men ham Oʻz qullarim haqi shunday qilaman,

Oʻz xalqimning hammasini yoʻq qilmayman⁺.

⁹Togʻlarimni mulk qilib olsin deb,

Isroil* va Yahudo xalqiga avlod beraman.

Tanlagan xalqim togʻlarimga egalik qiladi,

Mening qullarim u yerda yashaydi.

¹⁰Sharon tekisligi qoʻylar suruvlari uchun yaylov boʻladi,

Oxor soyligi* mol–qoʻylar uchun oʻtloq boʻladi.

Ha, bu yerlar Menga intilganlarniki boʻladi⁺.

¹¹Ammo baʼzilaringiz Men, Egangizni tark etdingiz,

Muqaddas togʻimni* unutdingiz!

«Omad» buti uchun dasturxon yozdingiz,

«Qismat» buti uchun qadahlarga sharob quydingiz!

¹²Shundaylarni Men qilichning damiga roʻpara qilaman.

Hammangiz tiz choʻkasiz, boʻgʻizlanasiz.

Axir, Men chaqirganimda javob bermadingiz,

Gapirganimda quloq solmadingiz.

Mening oldimda qabihliklar qildingiz,

Men xohlamagan narsalarni tanladingiz.”⁺

¹³Shu bois Egamiz Rabbiy aytmoqda:

“Mening qullarim yeydi, sizlar esa och qolasiz,

Qullarim ichadi, sizlar tashnalikdan azob chekasiz,

Qullarim shod–xurram boʻladi,

Sizlar esa sharmandayu sharmisor boʻlasiz⁺.

¹⁴Qullarimning qalbi shodlikka toʻladi,

Ular qoʻshiqlar kuylaydi.

Sizlar esa yuragingizdagi qaygʻudan dod–voy qilasiz,

Ezilgan ruhingiz tufayli uvullab yigʻlaysiz⁺.

¹⁵Men, Egangiz Rabbiy, sizlarni oʻldiraman,

Sizning nomingiz tanlangan xalqim orasida

Laʼnat sifatida ishlatiladi.

Oʻz qullarimga esa boshqa nom beraman⁺.

¹⁶Kim oʻziga bu yurtda baraka tilasa,

Men, sodiq Xudoning nomi bilan duo qiladi.

Yurtda kim ont ichadigan boʻlsa,

Mening nomim bilan ont ichadi.

Oldingi qaygʻular unutiladi,

Qaygʻu koʻz oldimdan yoʻqotiladi⁺.

Yangi ulugʻvor ijod

¹⁷Mana, qarang! Yangi osmon, yangi yer yaratyapman.

Ilgari boʻlganlar endi eslanmaydi,

Ular hech qachon yodga olinmaydi⁺.

¹⁸Yaratayotgan ishlarim tufayli

To abad shodlaning, xursand boʻling.

Men Quddusni shodlik qilib,

Xalqini quvonch qilib yaratyapman.

¹⁹Men Quddus tufayli sevinaman,

Xalqim Menga quvonch keltiradi.

Endi Quddusda hech qachon

Yigʻi, faryod tovushi eshitilmaydi⁺.

²⁰U yerda endi goʻdaklar oʻlmaydi,

Biror qariya yoshini yashamay oʻtmaydi.

Birontasi yuz yoshga kirib olamdan oʻtsa,

U haqda: «Evoh, yosh ketdi», deb aytadilar.

Yuzga yetmay oʻlganni laʼnati deb biladilar*.

²¹Xalqim uylar qurib, oʻzlari oʻsha yerda yashaydi,

Tokzorlar oʻtqazib, hosilini oʻzlari yeydi⁺.

²²Endi ular qurgan uylarda boshqalar yashamaydi,

Ekkan daraxtlarining hosili boshqalarga nasib boʻlmaydi.

Xalqimning umri chinor umriday uzoq boʻladi,

Tanlagan xalqim oʻz qoʻllarining mahsulidan uzoq vaqt bahramand boʻladi⁺.

²³Ularning mehnati behuda ketmaydi,

Nasllari baxtsizlikka mubtalo boʻlmaydi.

Ular Men, Egasidan baraka topgan xalqdir,

Ularning avlodiga ham Men baraka beraman⁺.

²⁴Menga yolvormaslaridan ham oldin

Xalqimga javob beraman.

Gapirayotgan paytining oʻzidayoq

Ularga quloq tutaman⁺.

²⁵Boʻri bilan qoʻzichoq birga oʻtlab yuradi,

Sher ham hoʻkiz kabi somon yeydi,

Ilon esa tuproq yalaydi.

Muqaddas togʻimning biron yerida

Hech bir yovuzligu yomonlik qilinmaydi.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

66–BOB

Xudo xalqlarni hukm qiladi

66¹Egamiz shunday aytmoqda:

“Osmon Mening taxtimdir,

Yer oyogʻim tagidagi kursidir.

Menga qanday uy qurib bera olasiz?!

Qaysi joy Menga maskan boʻla oladi?!⁺

²Axir, hammasini Oʻz qoʻllarim bilan yaratganman,

Ha, butun borliq Men tufayli mavjuddir,

— demoqda Egamiz. —

Kamtar, moʻmin boʻlgan odamga,

Kalomim oldida titraydiganga

Men eʼtibor bilan qarayman⁺.

³Ammo buqani qurbonlik qiladigan inson

Odam oʻldirgan qotil kabidir.

Qoʻzini qurbonlik qiladigan odam

Itning boʻynini sindirgan odam kabidir.

Don nazri qiladigan odam

Choʻchqa qonini nazr qiladigan odam kabidir.

Tutatqi tutatgan odam

Butga topinadigan odam kabidir*.

Oʻshalar oʻz yoʻllarini tanladilar,

Qilgan jirkanch ishlaridan jonlari lazzat olar⁺.

⁴Men ham ularga qattiq jazo tanlayman.

Ular nimadan qoʻrqsa, oʻshani boshlariga solaman.

Axir, chaqirganimda, hech kim javob bermadi,

Gapirganimda, hech kim quloq solmadi.

Ular Mening oldimda qabihlik qildilar,

Menga nomaʼqul boʻlgan yoʻlni tanladilar.”⁺

⁵Ey Egamizning kalomini eshitib, titraydiganlar,

Uning soʻzlariga quloq tutinglar:

“Qardoshlaringiz sizdan nafratlanadi,

Mening nomimni deb ular sizni haydagan.

Sizlarni mazax qilib, shunday degan edi:

«Qani, Egangiz ulugʻvorligini koʻrsatib,

Sizlarni qutqarsin.

Xursand boʻlganingizni koʻraylik–chi!»

Endi oʻshalar sharmanda boʻladi.”

⁶Shahardan kuchli shovqin–suron kelmoqda!

Maʼbaddan bir ovoz eshitilmoqda!

Bu Egamizning ovozidir!

U Oʻzining dushmanlariga

Qilmishlariga yarasha qaytaradi.

⁷Mana, Quddus toʻlgʻoq tutmasdan oldin tugʻdi,

Toʻlgʻoq tutmay turib, bir oʻgʻil tugʻdi⁺.

⁸Kim bunday voqeani eshitgan?!

Kim bunday hodisani koʻrgan?!

Xoʻsh, yurt bir kunda paydo boʻladimi?!

Bir onda butun bir xalq dunyoga keladimi?!

Qarang, toʻlgʻogʻi tutar–tutmas

Qiz Quddus* oʻgʻillar tugʻdi.

⁹“Tugʻadigan paytgacha olib kelaman–u,

Tugʻishga kuch bermaymanmi?!

— demoqda Egamiz. —

Tugʻishga kuch beraman–u,

Bachadonni yopib qoʻyamanmi?!”

— deb aytmoqda Xudoyingiz.

¹⁰Ey Quddusni sevadiganlar,

Quddus bilan birga sevining,

Hammangiz u bilan birga shodlaning.

Ey Quddus uchun aza tutganlar,

U bilan birga xursand boʻling!

¹¹Siz uning koʻkragidan emganday boʻlib,

Toʻyib, tasalli topasiz.

Qonib–qonib ichib,

Uning moʻl–koʻl barakasidan zavq olasiz.

¹²Ha, Egamiz shunday aytmoqda:

“Men Quddusga tinchlikni daryo kabi,

Elatlarning boyligini toshqin soy kabi oqizib keltiraman.

Quddus sizlarni emizikli boladay qoʻllarida koʻtarib yuradi,

Sizlarni tizzalariga oʻtirgʻizib, parvarish qiladi⁺.

¹³Bolasini ovutgan bir ona kabi,

Men ham sizlarni ovutaman.

Sizlar Quddusda tasalli topasiz.”⁺

¹⁴Bularni koʻrib, qalbingiz shodlikka toʻladi,

Tanangiz yangi maysa kabi, hayot bilan toʻliq boʻladi.

Egamiz Oʻz qullariga qudratini,

Dushmanlariga esa gʻazabini koʻrsatadi.

¹⁵Mana, qarang! Egamiz olov bilan kelmoqda,

Uning jang aravalari quyunday kelmoqda.

U ayovsiz qasos oladi,

Gʻazabi olov kabi yonadi⁺.

¹⁶Ha, Egamiz olovu qilich bilan

Jamiki jonzotlarga qarshi kurashadi.

Uning qoʻlidan koʻplari halok boʻladi⁺.

¹⁷Egamiz shunday aytmoqda: “Oʻzlarini poklab, butlarga bagʻishlaganlar, sajdagoh bogʻlarga* borib, yoʻlboshchilariga ergashganlar yoʻq boʻladi. Choʻchqa va boshqa harom, makruh hayvonlarning goʻshtini yeydiganlar, ularning hammasi birgalikda halok boʻladi⁺. ¹⁸Ularning ishlaridan, oʻylaridan nafratlanaman*. Hamma xalqlarni, elatlarni yigʻish vaqti keldi*. Ular kelib, Mening ulugʻvorligimni koʻradilar⁺. ¹⁹Men ularning orasida alomat koʻrsataman. Omon qolganlarini quyidagi xalqlar orasiga yuboraman: Tarshish*, Liviya* xalqlariga, kamonkashlari bilan mashhur boʻlgan Lidiya* xalqiga, Tuval* va Yunon* xalqlariga, dengiz ortidagi Men haqimda eshitmagan, Mening ulugʻvorligimni koʻrmagan xalqlarga. Ular Mening buyukligimni oʻzga xalqlarga bildiradilar.”

²⁰Egamiz shunday deydi: “Oʻshanda ular barcha xalqlar orasidan qolgan hamma birodarlaringizni olib kelishadi. Ularni nazr sifatida muqaddas togʻim* — Quddusga keltirishadi. Xuddi Isroil xalqi pok don nazrini Maʼbadga olib kelganday, ular birodarlaringizni Quddusga otlarda, jang aravalarida, ot qoʻshilgan aravalarda, xachirlarda va tuyalarda olib kelishadi.”⁺ ²¹Egamiz shunday deydi: “Ularning orasidan baʼzilarini ruhoniy, baʼzilarini esa levi qilib tayinlayman.”⁺

²²Egamiz shunday aytmoqda: “Men yaratadigan yangi yer va yangi osmon koʻz oldimda qancha turadigan boʻlsa, avlodlaringiz ham, nomingiz ham shuncha turadi⁺. ²³Har yangi oy shodiyonasida, har Shabbat kunida jamiki insonlar huzurimga kelib, Menga sajda qiladilar, — demoqda Egamiz. ²⁴— Ular tashqariga chiqqanlarida Menga qarshi chiqqanlarning jasadlarini koʻradilar. Oʻsha jasadlarni yeydigan qurtlar oʻlmaydi, ularni yondiradigan olov hech qachon oʻchmaydi. Hammasi barcha inson zotiga jirkanch boʻladi.”⁺

1:1 Yahudo — Yahudo qabilasi Isroilning janubiy qismidagi eng katta qabila edi. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi (3 Shohlar 11:26-12:24 ga qarang). Yahudo va Benyamin qabilalari janubiy shohlik deb ataladigan boʻldi. Janubiy shohlikning poytaxti Quddus boʻlib qolaverdi, ularning oʻz hukmdorlari bor edi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida Yahudo soʻzi janubdagi ikkala qabilaga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

1:1 Yahudoda…hukmronlik qilardi — Uzziyo miloddan oldingi 781-740 yillarda, Yoʻtom miloddan oldingi 742-735 yillarda, Oxoz miloddan oldingi 735-715 yillarda va Hizqiyo miloddan oldingi 716-687 yillarda hukmronlik qilgan.

1:2 bolalar — Isroil xalqi nazarda tutilgan.

1:6 …moy surtilmagan — zaytun moyi nazarda tutilgan. Qadimgi paytlarda zaytun moyi malham sifatida ishlatilardi. U ogʻriq qoldirib, terini qurib ketishdan saqlar edi.

1:7 …vayron qilar — bu yerda qoʻllangan ibroniycha soʻz Eski Ahdning boshqa joylarida Sadoʻm va Gʻamoʻraning halokatiga nisbatan ishlatilgan (shu bobning 9–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

1:8 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 27–oyatida ham bor). Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

1:9 Sadoʻm shahri…Gʻamoʻra shahri — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

1:17 …Yoʻlga soling zolimni… — yoki …Ezilganlarni qutqaring….

1:22 toshqol — metall eritilganda qoladigan qotishma. U chiqindi hisoblanadi va tashlab yuboriladi.

1:29 …Oʻzingiz xush koʻrgan emanlar…Oʻzingiz tanlagan sajdagoh bogʻlar… — katta daraxtlar ostida va maxsus barpo qilingan bogʻlarda koʻpincha mahalliy xudolarga qurbonliklar keltirilardi.

2:3 Egamizning togʻi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

2:6 Ey Yoqub xonadoni! Xalqingizning yoʻllarini siz tark etdingiz! — yoki Ey Egamiz! Yoqub naslini — xalqingni Sen tark etding!

2:6 bashoratgoʻylar — ibroniycha matndagi gap sharqdan kelgan odamlar yoki sharqdan keltirilgan ishonch–eʼtiqodlarga ishora qilishi mumkin. Bashoratgoʻylar soʻzi kontekstning mazmuni boʻyicha mazkur tarjimaga kiritilgan.

2:6 Filistlar yurti — Isroil yurtidan gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

2:13 Bashan — Jalila koʻlining shimoli–sharqidagi hudud.

2:16 Tarshish — hozirgi Ispaniyaning hududida joylashgan bu bandargoh shahar oʻzining katta va haybatli kemalari bilan mashhur edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

3:9 Sadoʻm — 1:9 izohiga qarang.

3:14 Mening uzumzorim — Isroil xalqiga ishora (5:1-7 ga qarang).

3:16 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 17–oyatida ham bor). 1:8 izohiga qarang.

4:5 …kunduzi bulutni, Tunlari tutunni, yorugʻ alangani… — Xudo Isroil xalqining ajdodlarini qirq yil davomida sahroda boshlab borgan. Bu oyatda ishlatilgan tasvir Isroil xalqiga oʻsha voqealarni eslatadi (Chiqish 13:20-22, 40:36-38 ga qarang).

4:5 Sion togʻi — Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

5:2 Uzum siqish chuquri — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi.

5:10 Yigirma tanob — ibroniycha matnda Oʻnta boʻyinturuq, yaʼni oʻn juft hoʻkiz bir kunda shudgor qiladigan dala (taxminan 4 gektar).

5:10 ikki koʻza — ibroniycha matnda bir bat, taxminan 22 litrga toʻgʻri keladi.

5:10 Oʻn savat — ibroniycha matnda Bir hoʻmr, taxminan 220 litrga toʻgʻri keladi.

5:10 bir savat — ibroniycha matnda bir efa, taxminan 22 litrga toʻgʻri keladi.

5:14 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

5:17 …Sarson boʻlib yurgan boʻrdoqilar Yeb toʻyadi vayronalarda — yoki …Begonalar boylarning vayronalari orasida yeb toʻyadilar.

5:26 Uzoqdagi xalqlar — Ossuriya va Bobil xalqlari nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Ossuriya lashkari miloddan oldingi 722 yilda Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldi. Miloddan oldingi 701 yilda esa Ossuriyaliklar Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka hujum qilishdi, ammo uni bosib ololmay, ortga chekinishdi. Yahudoni miloddan oldingi 605 yilda Bobil lashkari bosib oldi.

6:1 Shoh Uzziyo vafot etgan yili — Uzziyo Yahudoda, yaʼni janubiy shohlikda hukmronlik qilgan boʻlib, taxminan miloddan oldingi 740 yili vafot etgan.

6:2 seraflar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi olovli zotlar. Ehtimol, bu ilohiy zotlarning koʻrinishi olov singari boʻlgan.

7:1 Oxoz — miloddan oldingi 736-716 yillarda Yahudoda, yaʼni janubiy shohlikda hukmronlik qilgan.

7:2 Dovud xonadoni — shoh Oxoz va uning saroy aʼyonlari. Shoh Dovud Yahudo shohlarining bobokaloni edi.

7:2 Efrayim — Efrayim qabilasi Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Bu shohlikning poytaxti Samariya edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

7:3 Sheryosub — ibroniychadagi maʼnosi omon qolganlar qaytadi.

7:6 Toʻval oʻgʻli — Toʻvalning oʻzi haqida ham, oʻgʻli haqida ham hech qanday maʼlumot yoʻq. Ismiga qaraganda Toʻval Oramlik boʻlishi mumkin.

7:11 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 5:14 izohiga qarang.

7:14 qiz — bu oʻrinda ishlatilgan ibroniycha soʻz bokira qizga ishora qilishi mumkin (misol uchun, Ibtido 24:34 ga qarang), ammo odatda umuman yosh ayolga nisbatan ishlatilgan. Bu oʻrinda Ishayo ishora qilayotgan alomat maʼlum bir yosh ayol homilador boʻlib, oʻgʻil koʻrishi haqidagi bashoratdir. Bu bashoratga koʻra, oʻsha oʻgʻil aniq bir yoshga yetguncha 15-16–oyatlarda bayon etilgan voqealar sodir boʻladi. Baʼzan bashoratlar ikki qirralidir. Bu bashorat nafaqat oʻsha zamonda boʻladigan voqealarga, balki uzoq kelajakda boʻladigan voqeaga ham taalluqli. Bashoratning yana bir maʼnosi shuki, uzoq kelajakda bokira qiz homilador boʻlib, shoh Dovudning avlodi boʻladigan oʻgʻil koʻradi. Mana shu oʻgʻil Masih, yaʼni Najotkor boʻladi (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang).

7:14 Immanuil — ibroniychadagi maʼnosi Xudo biz bilandir.

7:15 qatiq va asal — kunda isteʼmol qilinadigan, oddiy taomlar edi. Shu bobning 20-25–oyatlariga koʻra, bu gap xalq kelajakda qiyinchilikda, qashshoqlikda yashashga mahkum boʻlishini bildiradi.

7:17 …Efrayim Yahudodan ajralib chiqqandan beri… — shoh Sulaymon miloddan oldingi 931 yilda vafot etgandan keyin, Isroil shohligi ikkiga boʻlindi. Shimoldagi shohlik — Isroil yoki Efrayim, janubdagisi esa Yahudo deb ataladigan boʻldi (3 Shohlar 11:41-12:19 ga qarang).

7:20 …soqolingizni butunlay qirib tashlaydi, boshu oyogʻingizda birorta tuk qolmaydi — bu koʻchma maʼnodagi gap boʻlib, Isroil xalqi magʻlubiyatga uchrashini va sharmandalikka duchor boʻlishini bildiradi.

7:23 Ming kumush tanga — ibroniycha matnda Ming shaqal kumush, taxminan 11 kiloga toʻgʻri keladi.

8:1 Moxirshalolxoshboz — ibroniychadagi maʼnosi toʻsatdan hujum qilingan, tez tortib olingan (shu bobning 3–oyatida ham bor).

8:6 tinch oqadigan Shiloʻvax suvlari — Gixoʻn bulogʻidan Quddusga oqib keladigan ariq nazarda tutilgan. Bu suvlar Xudoning tinchligi va barakasi ramzidir. Ossuriyaning toshqin suvlari esa, bunga zid holda, Xudoning hukmi belgisidir (shu bobning 7-8–oyatlariga qarang).

8:8 Xudo biz bilandir — ibroniycha matnda Immanuil (7:14 ga qarang). Shu bobning 10–oyatida ham bor.

8:17-18 Isroilda biz belgi va alomatmiz — Ishayo bilan uning ikki oʻgʻli — Sheryosub va Moxirshalolxoshboz ismlarining maʼnosiga ishora (7:3 ga va shu bobning 1, 3–oyatiga qarang). Ibroniychada Ishayo ismining maʼnosi — Xudo qutqaradi, Sheryosub ismining maʼnosi — omon qolganlar qaytadi va Moxirshalolxoshboz ismining maʼnosi — toʻsatdan hujum qilingan, tez tortib olingan.

8:20 Sizlar ularga emas, Xudoning yoʻl–yoʻriqlari va taʼlimotiga maslahat soling — Qonunlar 18:9-14 ga qarang.

9:1 Zabulun va Naftali yurti — Zabulun va Naftali qabilalari Isroil xalqining oʻn ikki qabilalariga kirar edi. Ularga mulk qilib berilgan yerlar Isroilning shimolida, Jalila koʻlining gʻarb tomonida joylashgan.

9:1 Iordanning narigi tomonidagi oʻlka — Iordan daryosining sharq tomonidagi Gilad oʻlkasi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

9:1 gʻayriyahudiylar Jalilasi — Jalila hududi Isroil, yaʼni shimoliy shohlikning bir qismi edi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni bosib oldilar. Ular Isroil xalqining koʻpini asir qilib olib ketdilar (4 Shohlar 17:1-6 ga qarang). Ossuriya shohi boshqa xalqlarni — gʻayriyahudiylarni Isroil yurtiga majburlab koʻchirdi (4 Shohlar 17:24 ga qarang).

9:4 …Midiyon xalqi kabi, Magʻlub qilgansan — Xudo Gidoʻnga Midiyon xalqi ustidan buyuk gʻalaba bergan payt nazarda tutilgan (Hakamlar 7:1-25 ga qarang).

9:6 Ajoyib Maslahatchi — yoki Ajoyib, Maslahatchi. Yana 11:2 ga qarang.

9:9 Efrayim — 7:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

9:10 shikamora–anjir daraxtlari — anjirning qadimgi Yaqin Sharqda keng tarqalgan bir turi. Kattaligi yongʻoq daraxtiday, barglari esa tut barglariga oʻxshash boʻlib, yil davomida bir necha bor hosil beradigan sersoya daraxt.

9:10 Gʻishtin…Yoʻnilgan toshlar…Shikamora–anjir daraxtlari…sadr daraxtlari… — gʻisht va anjir daraxtlari oddiy qurilish ashyolari, yoʻnilgan toshlar va sadr daraxtlari esa qimmat qurilish ashyolari edi.

9:14 …boshini va quyrugʻini, Xurmosini va qamishini… — xalqning yoʻlboshchilari va nasihatgoʻylariga ishora.

9:21 Manashe qabilasi…Efrayim qabilasi…Yahudo… — Manashe va Efrayim Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni tashkil qilgan oʻnta qabiladan ikkitasi, Yahudo esa janubiy shohlikni tashkil qilgan ikkita qabiladan asosiysi edi (1:1 ning birinchi izohiga va 7:2 ning ikkinchi izohiga qarang).

10:5 Ossuriya — miloddan oldingi 701 yilda Isroilni bosib olgan Ossuriya shohi Sanxariv nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

10:9 Xalno…Karxamish…Xomat…Arpad… — bu shaharlar hozirgi Suriyaning shimolida joylashgan edi.

10:9 …Samariya Damashq… — Samariya Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning poytaxti, Damashq Oram yurtining poytaxti edi.

10:20 oʻz zulmkorlari — Ossuriya xalqi nazarda tutilgan.

10:21 …omon qolganlari Qaytadi… — ibroniycha matnda …sheryosub…. 7:3, 8:17-18 ga va oʻsha oyatlarning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

10:24-25 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

10:26 …Midiyonlarni Oriv qoyasida shunday qirgan edim — Hakamlar 7:22-25 ga qarang.

10:26 …Misr lashkarini dengizda gʻarq qildim — Chiqish 14:26-28 ga qarang.

10:27 …boʻyinturuq yoʻq qilinadi, chunki sizlar kuchga toʻldingiz — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …semizlik tufayli boʻyinturuq yoʻq qilinadi. Bu oʻrinda semizlik soʻzi ijobiy maʼnoda boʻlib, Xudo Oʻz xalqiga baraka berishiga, ularni yana kuchli qilishiga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin. Hoʻkiz semirganda shunchalik katta boʻlib ketadiki, boʻyinturuq uning boʻynidan sinib tushadi. Boʻyinturuq yoʻq qilinadi, degan jumlada shu hodisa nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

10:28 Oyaz shahri — Ay shahrining yana bir nomi boʻlishi mumkin. Shu bobning 28-32–oyatlarida aytib oʻtilgan joylar Quddus yaqinida edi. Shimoldan kelgan bosqinchilar Quddusga hujum qilish uchun shu yerlarni bosib oʻtardilar.

11:1 Essay — shoh Dovudning otasi.

11:9 Muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

11:10 …Essayning tomiridan chiqqan… — yaʼni shoh Dovudning naslidan boʻlgan (shu bobning 1–oyati izohiga qarang).

11:11 Misrning shimoliy va janubiy hududlaridan… — ibroniycha matnda Misrdan, Patroʻsdan…. Misrning janubiy hududi qadimda Patroʻs nomi bilan atalar edi.

11:11 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

11:11 Elam — bu yurt Bobil yurtidan janubi–sharqda, hozirgi Eron hududida joylashgan edi.

11:11 Bobil — ibroniycha matnda Shinar, Mesopotamiyadagi, yaʼni Dajla va Furot daryolari orasida joylashgan yerlardagi bir hududning qadimgi nomi. Bobil shohligi dastlab shu yerda barpo boʻlib, keyinchalik koʻp yerlarni egallagan buyuk shohlik boʻlgan.

11:11 Xomat — bu shahar hozirgi Suriyada joylashgan edi.

11:13 Efrayim — 7:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

11:14 Edom, Moʻab — Edom Oʻlik dengizning janubida, Moʻab Oʻlik dengizning sharqida joylashgan yurtlar edi.

11:14 Ommon xalqi — Iordan daryosining sharq tomonidagi hududlarda yashagan xalq.

11:15 Qizil dengizning qoʻltigʻi — ibroniycha matnda Misr dengizining tili, hozirgi Suets qoʻltigʻi nazarda tutilgan.

11:15 Garmsel — issiq shamol.

12:2 Egamning Oʻzi — ibroniycha matnda Yah Yahveh. Ibroniychada Yahveh Xudoning ismidir, Yah — Yahvehning qisqa shakli.

12:2 …kuch–qudratimdir — yoki …qudratim, shukrona qoʻshigʻimdir.

12:6 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

13:6 Egamizning kuni — Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida bir necha marta uchraydigan ibora. Koʻpincha bu ibora Xudo beradigan jazoga ishora qiladi. Bu ibora yana qiyomat kunidagi Xudoning hukmiga nisbatan ham ishlatiladi. Oʻsha kuni Xudo Oʻz dushmanlari ustidan gʻalaba qozonadi va ularni jazolaydi, Oʻziga sodiq qolganlarga esa orom bagʻishlaydi, ularga tinchlik va qut–barakalar ato qiladi.

13:17 Midiyaliklar — Midiya hozirgi Eronning shimoli–gʻarbida joylashgan qudratli shohlik edi. Keyinchalik Midiya Fors shohligining eng muhim viloyatlaridan biri boʻlib qoldi.

13:19 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

13:19 Sadoʻm, Gʻamoʻra — 1:9 izohiga qarang.

14:4 Zoʻravon — Qumron qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan.

14:9 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl (shu bobning 11, 15–oyatlarida ham bor). 5:14 izohiga qarang.

14:21 Otasi — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Ota–bobolari.

14:28 Shoh Oxoz vafot etgan yili — Oxoz Yahudoda, yaʼni janubiy shohlikda hukmronlik qilib, taxminan miloddan oldingi 715 yili vafot etgan.

14:29 Bizni urgan tayoq — shoh Oxoz yoki Ossuriya shohlaridan biri nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

14:31 Ey Filistlar…ey shahar! — Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni barpo qilgan edi: Gʻazo, Ashdod, Ashqalon, Exron va Gat. Bu shaharlar Filistiyada, Oʻrta yer dengizi yaqinida joylashgan edi.

14:31 Shimoldan — shimol tomondan hujum qiladigan Ossuriya va Bobil xalqlariga ishora.

14:32 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

15:1 Moʻab — 11:14 ning birinchi izohiga qarang.

15:1 Xir shahri — Xir–Xarasotning yana bir nomi. Bu shahar Moʻab yurtining poytaxti edi.

15:2-3 …sochlari qirilgan…soqoli olingan…3…qanorga oʻrangan — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Sochni qirish, soqolni olish va qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

15:9 Dibondagi suvlar — Arnon daryosi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

15:9 …Dibon…Dibon… — Qumron qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan va qadimiy lotincha tarjimadan. Ibroniycha matnda …Dimon…Dimon….

16:1 Sela shahri — Oʻlik dengizdan qariyb 40 kilometr janubda, Edom yurtida joylashgan.

16:2 Arnon soyligi — Moʻab yurtining shimoliy chegarasi. Arnondagi soy gʻarb tomonga oqib, Oʻlik dengizga quyiladi.

16:7 Xir–Xarasot — 15:1 da aytib oʻtilgan Xir shahrining yana bir nomi (shu bobning 11–oyatida ham bor).

16:10 Uzum siqish chuqurlari — 5:2 izohiga qarang.

16:11 Xir–Xarasot — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Xir–Xares.

16:12 …Sajdagohiga kelib, iltijolar qilsa… — Moʻab xalqi oʻz xudosi Xamoʻshga iltijo qilardi (Sahroda 21:29 ga qarang).

17:1 Damashq — Oram yurtining poytaxti.

17:3 Efrayim yurti — 7:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

17:5 Rafa vodiysi — Quddusdan bir necha kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

17:8 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

18:1 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (11:11 ning ikkinchi izohiga qarang).

18:1 Qanotlar guvullashiga toʻlgan yurt — oʻsha joyda koʻp uchragan qanotli hasharotlar yoki keyingi oyatda aytib oʻtilgan kemalarning yelkanlari nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

19:9 Zigʻir tolasiga ishlov beradiganlar…Oq mato toʻqiydiganlar… — zigʻir va paxta Nil daryosi boʻylarida ekilar edi. Mana shu mahsulotlardan ishlab chiqariladigan matolar Misr iqtisodining asosiy qismini tashkil qilar edi.

19:11 Zoʻvan — Nil deltasida joylashgan Misrning bir muhim shahri.

19:13 Nuf — Memfis nomi bilan ham maʼlum. Memfis shahri Misr shimoliy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi.

19:15 Na boshi, na quyrugʻi, na xurmosi, na qamishi — 9:14 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

19:18 ibroniy tili — ibroniycha matnda Kanʼon tili. Bu oʻrinda qadimgi ibroniycha nazarda tutilgan.

19:18 “Quyosh shahri” — Qumron qoʻlyozmalaridan, baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy lotincha tarjimadan. Ibroniycha matnda “Vayrona shahar”. “Quyosh shahri” nomi ostida Geliopol shahri nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Bu shahar hozirgi Qohiradan qariyb 11 kilometr shimoli–sharqda, Nil daryosi boʻyida joylashgan.

20:1 Ossuriya shohi Sargon…Ashdodni qoʻlga oldi — Sargon II Filistlarning bu shahrini miloddan oldingi 711 yilda bosib olgan.

20:2 qanor — dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan. Paygʻambarlarning odatdagi kiyimi ana shu matodan tikilgan boʻlishi ham mumkin (4 Shohlar 1:8, Zakariyo 13:4 ga qarang).

20:3 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (11:11 ning ikkinchi izohiga qarang). Shu bobning 4, 5–oyatlarida ham bor.

20:6 qirgʻoqdagi yurtning aholisi — Filist xalqi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

21:1 Dengiz boʻyidagi sahro — Bobil yurti nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (shu bobning 9–oyatiga qarang). Bobil yurtining Fors qoʻltigʻidagi janubiy qismi baʼzan “dengiz boʻyidagi yer” deb atalgan. Xudo Bobil yurtiga dahshatli jazo berishi muqarrar edi. Shu bois paygʻambar bu yurtni sahro deb atagan boʻlishi mumkin.

21:2 …Elam…Midiya… — 11:11 ning uchinchi izohiga va 13:17 ning izohiga qarang. Mana shu ikki shohlik Fors lashkari bilan birlashib, Bobilga hujum qildilar va uni magʻlub etdilar (shu bobning 9–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

21:8 …qorovul sherday oʻkirib qoldi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …sher oʻkirib qoldi. Qumron qoʻlyozmalarida, qadimiy suryoniycha tarjimada …qorovul oʻkirib qoldi.

21:9 …Bobil quladi… — Bobil shahrini miloddan oldingi 539 yilda shoh Kurush boshchiligida Midiya va Fors lashkarlari bosib olgani nazarda tutilgan. Shoh Kurush yana Kir ismi bilan tanilgan.

21:10 yanchilgan — donni boshoqdan ajratish jarayoni yanchish deyiladi. Qadimgi Yaqin Sharqda bu ish don boshoqlarini tayoq bilan urish, ustidan tepkilash yoki xoʻptir yurgizish orqali bajarilgan (xoʻptir — ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta). Yanchish soʻzi koʻpincha Eski Ahdda hukmga yoki urushda halokatga duchor boʻlishga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan.

21:11 Dumax — Arabiston sahrosining shimolida joylashgan voha yoki Edom yurti nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

21:11 Seir — Edom yurtiga qarashli boʻlgan togʻli yerlar (yana 11:14 ning birinchi izohiga qarang).

21:13 Dedon — Arabiston yarim orolining shimoli–gʻarbida joylashgan shahar va uning atrofidagi hudud.

21:14 Temo — Arabiston yarim orolining shimolidagi yerlar.

21:16 Kedar — Arabiston sahrosidagi yerlar.

22:1 Vahiy vodiysi — Quddus shahri nazarda tutilgan.

22:1 …tomlarga chiqib… — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi.

22:6 Elam — 11:11 ning uchinchi izohiga qarang.

22:8 “Lubnon oʻrmoni” degan uy — shoh Sulaymon tomonidan qurilgan boʻlib, qalqonlar saqlanadigan ombor edi (3 Shohlar 7:2, 10:16-17 ga qarang).

22:11 …ikki devor oʻrtasida… — baʼzi shaharlarning tashqi va ichki devorlari boʻlgan. Bu devorlarning oraligʻida boʻsh joylar boʻlgan. Dushman tashqi devorni buzgan taqdirda ham, ichki devor shaharni himoya qilgan.

22:12 Sochlaringizni qirib, qanorga oʻraning… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Sochni qirish va qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

22:15 Shavna — Yahudoning, yaʼni janubiy shohlikning shohi Hizqiyo hukmronligi davrida xizmat qilgan (36:1-37:7 ga qarang).

22:20 Eliyaqim — Yahudoning, yaʼni janubiy shohlikning shohi Hizqiyo hukmronligi davrida xizmat qilgan (36:1-37:7 ga qarang).

22:22 Dovud xonadonining kaliti — yaʼni Dovud avlodidan boʻlgan shoh Hizqiyo Eliyaqimga bergan yuksak hokimiyat. Bu oʻrinda shohning huzuriga kirishga ruxsat beradigan hokimiyatga ishora qilinayotgan boʻlishi mumkin.

23:1 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy hududini tashkil qiladi. Shaharning bir qismi qoʻrgʻon boʻlib, bu qoʻrgʻon kichkina orolda, dengiz qirgʻogʻidan uzoq boʻlmagan joyda qurilgan edi.

23:1 Tarshish — 2:16 izohiga qarang.

23:1 Kipr — ibroniycha matnda Kittim, Kiprning qadimgi nomi (shu bobning 12–oyatida ham bor).

23:2 Sidon — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Tir shahridan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu shahar Livan mamlakatining janubiy hududini tashkil qiladi.

23:3 Shixor — Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

23:10 Nil boʻyidagi dehqonlar kabi, Yerlaringga ishlov ber — Qumron qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda Nilni kechib oʻtganday, yurtingizni kesib oʻtinglar.

23:10 …Yerlaringga ishlov ber…bandargohing yoʻq endi — Tarshishlik savdogarlar Oʻrta yer dengizi boʻyidagi bandargoh shahar Tirda tijorat qilib, koʻp foyda olishardi. Paygʻambar oʻsha savdogarlarga, endi dehqon boʻlinglar, deb maslahat beradi, chunki Tir vayron boʻladi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

23:13 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

23:14 boshpanangiz — Tir shahri nazarda tutilgan (shu bobning 10–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang).

25:6 Bu togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

25:10 Moʻab — 11:14 ning birinchi izohiga qarang.

26:4 Uning Oʻzi — ibroniycha matnda Yah Yahveh. Ibroniychada Yahveh Xudoning ismidir, Yah — Yahvehning qisqa shakli.

27:1 Levitan — Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq. Levitan halokat keltiruvchi dengiz kuchlarining va oʻrnatilgan barcha tartibga tahdid soladigan buzgʻunchi kuchlarning ramzidir. Muqaddas Kitobda Xudoning Levitan ustidan qozongan gʻalabasi Uning kuch–qudrati ramzidir. Zotan, Xudo butun borliq ustidan, shuningdek, Oʻz xalqining dushmanlari ustidan gʻolib boʻlgan qudratli Hukmdordir.

27:2 uzumzor — 5:1-7 ga qarang.

27:9 Ashera — 17:8 izohiga qarang.

27:12 Misr chegarasidagi irmoq — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi Arish soyligi yoki Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan (yana Ibtido 15:18, Sahroda 34:5 va Ysha 13:3, 15:4, 47 ga qarang).

27:12 yanchadi — 21:10 izohiga qarang. Isroil xalqi boshqa xalqlar orasiga tarqalib ketgandan keyin, Xudo oʻsha xalqlarni hukm qiladi. Dehqon donni boshoqdan ajratib yigʻib olganday, Xudo ham Oʻz xalqini oʻsha xalqlar orasidan ajratib yigʻib oladi.

27:13 Quddusdagi muqaddas togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

28:1 Efrayim — 7:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

28:2 …Rabbiyning kuchli bir bahodiri bor — Ossuriya shohiga ishora.

28:10 …bidir–bidir qilasan, Goʻdakday guvranasan — ibroniycha matnda …sav lasav, sav lasav, qav laqav, qav laqav. Bu tovushlar chaqaloqlar ogʻzidan chiqadigan maʼnosiz tovushlarga oʻxshaydi. Ossuriya xalqi yurtni bosib olgandan keyin, Ossuriyaliklarning tili xalqning qulogʻiga shu tovushlar kabi eshitiladi (shu bobning 11–oyati izohiga qarang).

28:11 …Oʻzga til…tushunarsiz sheva… — Isroil xalqini bosib olgan Ossuriyaliklarning tili nazarda tutilgan. Isroil xalqi ularning tilini tushunmas edi.

28:13 …mazmunsiz soʻzlar…Goʻdakning guvranishi… — ibroniycha matnda …sav lasav, sav lasav, qav laqav, qav laqav… (shu bobning 10–oyati izohiga qarang).

28:15 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl (shu bobning 18–oyatida ham bor). 5:14 izohiga qarang.

28:16 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

28:16 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

28:20 Yotgani toʻshagingiz…ensizlik qiladi — bu ibroniycha maqol boʻlib, odamlarning ishonchli deb bilgan narsalari ularning xotirjam yashashlariga omil boʻla olmasligini taʼkidlaydi (shu bobning 15, 18–oyatlariga qarang).

28:21 Perazim togʻidagiday… — 2 Shohlar 5:17-21 ga qarang.

28:21 Givon vodiysidagiday… — Ysha 10:7-14 ga qarang.

28:28 …yanchilmaydi — 21:10 izohiga qarang.

29:1 Oriyol — Sion togʻi, yaʼni Quddusning sheʼriy nomi (4:5 ning ikkinchi izohiga qarang). Oriyol nomi ibroniychadagi qurbongoh soʻziga ohangdosh.

29:2 qurbongoh — ibroniycha matnda Oriyol. Shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

29:3 qamal inshootlari — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devor yoniga baland qurilmalar yasaganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

29:7 Quddus — ibroniycha matnda Oriyol. Shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

29:11 oʻrama qogʻoz — papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

29:17 Lubnon oʻrmoni — Lubnon togʻlarida oʻsadigan sadr daraxtlari dunyoning oʻsha hududidagi eng katta daraxt turlaridan edi.

30:4 …Zoʻvan…Xanes… — Zoʻvan Misrning shimoli–sharqida, Xanes Misrning janubida joylashgan shaharlar edi.

30:7 Rahob — Levitanning yana bir ismi, Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq (27:1 izohiga qarang). Bu oʻrinda Rahob Misrning sheʼriy nomi sifatida kelgan.

30:27 …Qalin bulut ichida… — yoki …Qattiq hukm bilan….

30:29 muqaddas bayram — Fisih ziyofati nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Bu ziyofat Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlganini nishonlash uchun oʻtkazilardi (Chiqish 12:1-42 ga qarang).

30:29 Egamizning togʻi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

30:33 Tofat — Quddusga yaqin boʻlgan qabriston (Yeremiyo 7:32, 19:6, 11 ga qarang). Bir vaqtlar u yerda butparastlarning sajdagohi boʻlgan. Oʻsha sajdagohda odamlar oʻz bolalarini Ommon xalqining xudosi Moʻlaxga qurbonlik qilib, olovda kuydirishgan (4 Shohlar 23:10, Yeremiyo 7:30-31 ga qarang).

31:9 Ossuriyaning suyangan qoyasi — Ossuriya shohi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

33:4 chigirtkalar — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

33:5 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 14–oyatida ham bor). 1:8 izohiga qarang.

33:7 Tinchlik elchilari — 36:1-3, 22 ga qarang.

33:8 …shaharlar vayron boʻldi… — ibroniycha matndan. Qumron qoʻlyozmalarida ahdlarning guvohlari xor boʻldi.

33:9 Sharon tekisligi — Oʻrta yer dengizi boʻyidagi, Karmil togʻi (shimol tomonda) va Yaffa shahri (janub tomonda) orasidagi unumdor tekislik.

33:9 Bashan — Jalila koʻlining shimoli–sharqidagi hudud.

33:23 Kemangizning machtasi mustahkam emas…yelkani yoyilmaydi — koʻchma maʼnodagi gap boʻlib, Yahudo xalqi va Quddus aholisining ojizligini, Xudoning yordamiga muhtoj ekanliklarini koʻrsatadi (shu bobning 22–oyatiga qarang).

34:4 oʻrama qogʻoz — 29:11 izohiga qarang.

34:5 …samolarda Mening qilichim paydo boʻldi — Qumron qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda …samolarda Mening qilichim toʻyib qon ichdi yoki …samolarda Mening qilichim qonga boʻkdi.

34:5 Edom — 11:14 ning birinchi izohiga qarang.

34:6 Bozrax shahri — Edom yurtining poytaxti.

34:8 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

34:11 …boyqushlaru kirpilar…Ukki… — ibroniycha matnda aytib oʻtilgan bu hayvonlarning qanday hayvon ekanligi bahsli.

34:15 ilonlar — ibroniycha matnda aytib oʻtilgan bu hayvon qanday hayvon ekanligi bahsli.

34:16 Egamizning kitobi — Xudo Ishayoga bergan bashoratlar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

35:2 Sharon tekisligi — 33:9 ning birinchi izohiga qarang.

35:8 Bu yoʻldan…adashmaydi — yoki Idroksizlar hech qachon bu yoʻldan yura olmaydi.

35:10 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

36:1 Hizqiyo hukmronligining oʻn toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 701 yil.

36:1 Ossuriya shohi Sanxariv — miloddan oldingi 705-681 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan.

36:2 Laxish shahri — Quddusdan qariyb 35 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan edi.

36:7 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi. Baʼzi bir paytlarda odamlar mana shu mahalliy sajdagohlarda Egamizga sajda qilardilar.

36:7 Axir, Hizqiyo…aytgan ekan–ku! — Hizqiyoning qilgan ishlaridan Xudo mamnun edi (Qonunlar 12:2-7, 4 Shohlar 18:3-5 ga qarang). Ammo Ossuriya shohi bu soʻzlarni Yahudo xalqini va Quddus aholisini Hizqiyoga qarshi qoʻzgʻatish niyatida, Xudoga itoat qilmaslikka va ishonmaslikka undash maqsadida aytgan edi (shu bobning 15, 18-20–oyatlariga qarang).

36:9 otliqlar — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz aravakashlar maʼnosini ham ifodalashi mumkin.

36:11 oramiycha — oramiy tili oʻsha davrda tijoratda va xalqaro diplomatik doiralarda ishlatilgan.

36:19 Xomat…Arpad…Sefarvayim… — Xomat va Arpad hozirgi Suriyaning shimolida joylashgan edi. Sefarvayim shahrining qayerda joylashgani bahsli.

36:19 Samariya — Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning poytaxti boʻlib, Ossuriya tomonidan bosib olingan.

37:1 …qaygʻudan liboslarini yirtdi. Qanorga oʻranib… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Kiyimlarni yirtish va qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

37:8 Laxish shahri — 36:2 izohiga qarang.

37:9-10 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (11:11 ning ikkinchi izohiga qarang).

37:16 ikki karub — qanotli samoviy mavjudotlarning haykallari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

37:20 …Sening tanho Egamiz ekaningni bilishsin — ibroniycha matndan. Qumron qoʻlyozmalarida Sening tanho Xudo ekaningni bilishsin, ey Egamiz (yana 4 Shohlar 19:19 ga qarang).

37:22 Bokira qiz — sheʼriy usul boʻlib, shahar yoki yurt ahliga ishora qiladi.

37:22 Sion — 1:8 izohiga qarang.

37:27 Tomlarda oʻsgan maysalar — qadimgi Isroilda odatda uylarning tomlari tuproqdan boʻlib, shibbalangan. Baʼzan tomlarda maysalar oʻsib chiqar, lekin quyosh va garmsel taʼsirida tez qurib qolar edi.

37:27 Tomlarda oʻsgan maysalarga oʻxshab, Yetilmasdan oldin qurib qoldilar — Qumron qoʻlyozmalaridan (yana 4 Shohlar 19:26 ga qarang). Ibroniycha matnda Ular tomlarda oʻsgan maysalarday, hali hosili yetilmagan dala kabidir.

37:29 …Men burningdan halqamni, Ogʻzingdan suvligʻimni oʻtkazaman — Ossuriyaliklar asirlarga shunday munosabatda boʻlishar edi.

37:33 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uydirmaydi — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devorga qiyalatib tuproq uyganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

37:37 Naynavo — Nineviya nomi bilan ham maʼlum.

37:38 Ararat yurti — keyinchalik Armaniston tarkibiga kirgan (hozirda Turkiyaning bir qismini tashkil qiladi).

37:38 …Isarxaddoʻn shoh boʻldi — miloddan oldingi 681-669 yillarda Ossuriyada hukmronlik qilgan.

38:8 Oxozning zinapoyasi — arxeologik topilmalarga asoslangan holda aytish mumkinki, bu zinapoya vaqtni koʻrsatadigan maxsus qurilma sifatida xizmat qilar edi.

38:10 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 5:14 izohiga qarang.

38:15 …itoat etib yuraman — yoki …men sekin yuraman.

38:17 …meni saqlading… — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …meni sevding….

38:18 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl (5:14 izohiga qarang). Qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, Sheoʻlda Xudo bilan muloqot qilishning aslo iloji yoʻq edi.

38:21-22 Ishayo shunday degan edi…22…Hizqiyo…deb soʻragandi — shu bobning 21-22–oyatlaridagi voqealar 6 va 7–oyatlaridagi voqealar orasida yuz bergan. 4 Shohlar 20:6-9 ga qarang.

39:1 Marduxbaladon — miloddan oldingi 722-710 va 704-703 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

40:3 Bir ovoz yangramoqda: “Choʻlda… — yoki Choʻlda bir ovoz shunday hayqirmoqda: “….

40:6 …Ikkinchisi…soʻradi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …U…soʻradi. Qumron qoʻlyozmalarida …Men…soʻradim.

40:9 Ey xushxabar keltirgan Quddus…Ey xushxabar keltirgan Sion… — yoki Ey xushxabarni Quddusga olib kelgan…Ey xushxabarni Sionga olib kelgan….

40:13 Egamizning Ruhi — Ibtido 1:2 ga qarang.

41:2 sharqdan gʻolib shoh — Fors shohi Kurush nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (44:28, 45:1, 48:14 ga qarang). U Kir ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 559-530 yillarda Fors shohligida hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 539 yilda Bobilni bosib olib, keyingi yili yahudiylarga Bobildan oʻz yurtlariga qaytishlariga ruxsat bergan (Ezra 1:1-4 ga qarang).

41:15 bugʻdoy yanchadigan xoʻptir — ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta. Donni boshoqdan ajratib olish uchun oʻrilib xirmonga yoyilgan bugʻdoy ustidan xoʻptir yurgizilardi. Yana 21:10 izohiga qarang.

41:15 …togʻlar…Tepaliklar… — Isroil xalqining kuchli va magʻrur dushmanlariga ishora.

41:19 mirta butalari — doim yashil, xushboʻy oʻsimlik.

41:25 bir yetakchi — Fors shohi Kurush nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (41:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

42:5 …uni yoyganman… — 40:22 va Zabur 103:2 ga qarang.

42:11 Kedar — Arabiston sahrosidagi yerlar.

42:11 Sela — Edom yurtidagi bu shahar, Oʻlik dengizdan qariyb 40 kilometr janubda, baland yassi togʻda joylashgan.

42:15 …quruq yerga… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …orollarga…. Irmoqlar qurib borgani sari, ularning oʻrtasida quruqlik hosil boʻlib, orollarga oʻxshab koʻrinardi.

42:21 Oʻz adolati haqi, Egamiz…istadi — Chiqish 34:29-32, Qonunlar 4:5-8 ga qarang.

42:22 …bu xalq talon–taroj qilingan… — Ossuriya va Bobil xalqlari Isroil xalqini talon–taroj qilgani nazarda tutilgan (10:5-11, 39:5-7 ga qarang).

43:3 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (11:11 ning ikkinchi izohiga qarang).

43:3 Savo — bu yurt Arabiston yarim orolining janubida yoki Afrikada, Qizil dengizning gʻarbiy boʻyida joylashgan boʻlishi mumkin.

43:14 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

43:16 Men dengizni boʻlib…soʻqmoq qildim — Chiqish 14:1-31 ga qarang.

43:27 eng katta bobong — Ibrohim yoki Yoqub nazarda tutilgan.

44:2 aziz Isroil — ibroniycha matnda Yoshurun, Isroilni erkalab aytilgan nom.

44:5 Isroil xalqi — ibroniycha matnda Yoqub, Isroil xalqini shu nom bilan ham atashardi.

44:24 …samolarni yoyganman — 40:22 va Zabur 103:2 ga qarang.

44:28 Kurush — 41:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

45:1 Kurush — 41:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

45:2 Togʻlar — Qumron qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimadan.

45:14 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (11:11 ning ikkinchi izohiga qarang).

45:14 Savo yurti — 43:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

45:23 Oʻzim haqim ont ichdim… — qadimgi Yaqin Sharqda odamlar aytgan gapini tasdiqlash uchun, oʻzlaridan buyukroq zot nomini yoki narsani oʻrtaga qoʻyib qasam ichishar edi. Xudo borliqdagi eng buyuk Zot boʻlgani uchun, U aytgan soʻzining qatʼiy ekanligini koʻrsatish maqsadida Oʻz nomini oʻrtaga qoʻyib qasam ichdi.

46:1 Xudo Bel…xudo Navo… — Bel Bobilning bosh xudosi edi (Mardux ismi bilan ham tanilgan). Navo (Marduxning oʻgʻli) ham Bobil xalqi uchun muhim bir xudo edi.

46:11 Sharqdan…chaqiryapman — Fors shohi Kurush nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (41:2 izohiga qarang).

46:13 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

47:1 bokira qiz — 37:22 ning birinchi izohiga qarang.

47:1 qiz Bobil — ibroniycha matnda qiz Xaldey, yaʼni Xaldeylar. Oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

47:2 …daryolardan kechib oʻt — bu oʻrinda baʼzi Bobilliklarning asirga olinganligiga ishora boʻlishi mumkin.

47:5 qiz Bobil — ibroniycha matnda qiz Xaldey, yaʼni Xaldeylar. Oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

47:14 Isinish uchun…gulxani boʻlmaydi — 44:15-17 ga qarang.

48:2 muqaddas shahar — yaʼni Quddus.

48:13 zaminning poydevori — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi.

48:14 Kurush — 41:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

48:14 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 20–oyatida ham bor).

48:16 Mana endi Egamiz Rabbiy meni Hamda Oʻz Ruhini yubormoqda — bu soʻzlarni aytgan odam Ishayo yoki Egamiz tanlagan qul (42:1-9 ga qarang) yoxud shoh Kurush (shu bobning 14-15–oyatlariga qarang) boʻlishi mumkin.

48:21 Xudo ular uchun qoyadan suv chiqardi — Chiqish 17:1-7 ga qarang.

49:7 xalqlar — yoki xalq.

49:10 garmsel — issiq shamol.

49:12 Sinim yurti — bu yurtning qayerda joylashgani maʼlum emas, ammo bundan oldingi misrada shimol va gʻarb aytib oʻtilgani uchun bu joy uzoqroqda, sharqda yoki janubda joylashgan boʻlishi mumkin. Qumron qoʻlyozmalarida Savanay, yaʼni hozirgi Misrning Asvon shahri.

49:14 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

49:24 zolim — Qumron qoʻlyozmalaridan, qadimiy suryoniycha va lotincha tarjimalardan (yana shu bobning 25–oyatiga qarang). Ibroniycha matnda solih.

51:3 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 11, 16–oyatlarida ham bor). 1:8 izohiga qarang.

51:9 Rahob — Levitanning yana bir ismi, Kanʼon xalqlarining qadimiy afsonalarida uchraydigan maxluq (30:7 oyatga va 27:1 izohiga qarang). Bu oʻrinda Rahob Misrning sheʼriy nomi sifatida kelgan.

51:13 Samolarni yoygan… — 40:22 va Zabur 103:2 ga qarang.

51:13 zamin poydevori — 48:13 izohiga qarang.

51:17 gʻazab kosasi — Xudo gʻazabining ramzi boʻlgan sharob kosasi. Mana shu sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi.

51:19 Kim seni yupata oladi?! — Qumron qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Qanday qilib men seni yupata olaman?!

52:2 qiz — 37:22 ning birinchi izohiga qarang.

52:7 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 8–oyatida ham bor). 1:8 izohiga qarang.

52:11 …Egamizning muqaddas ashyolarini koʻtaradiganlar… — ruhoniylar va levilarga ishora. Bobil xalqi Quddusni bosib olganda, Maʼbadning muqaddas ashyolarini oʻz yurtiga olib ketgandi (4 Shohlar 25:13-15 ga qarang). Endi ruhoniylar va levilar muqaddas ashyolarni Quddusga qaytarib olib keladi (Ezra 1:7-11 ga qarang).

52:14 …uning oldida… — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy suryoniycha tarjimadan. Ibroniycha matnda …sizning oldingizda….

53:1 Biz — shu bobda Ishayo paygʻambar oʻz xalqi nomidan gapirmoqda.

53:8 Hukm bilan, kuch bilan… — yoki Adolatsiz hukm bilan….

53:8 Uning nasli haqida kim oʻylaydi? — yoki Uning nasli orasidagi odamlardan kim uning taqdiri haqida qaygʻurdi? yoxud Uning nasli orasidagi odamlardan quyidagilarni kim tushundi?

53:8 Xalqimiz — ibroniycha matnda Xalqim, shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

53:11 Chekkan azoblarining natijasini koʻrib… — ibroniycha matndan. Qumron qoʻlyozmalarida Azoblar chekkandan keyin yorugʻlik koʻrib (yaʼni u yashaydi).

53:12 …buyuklar qatorida unga ulush beraman… — 49:7, 52:15 ga qarang.

55:13 mirta butalari — doim yashil, xushboʻy oʻsimlik.

56:7 muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

57:5 Har bir yam–yashil daraxt ostida… — mahalliy xudolarga qurbonlik keltiriladigan joylar nazarda tutilgan (1:29 izohiga qarang).

57:5 …Shahvat bilan gunohga berildingiz! — mahalliy sajdagohlarda fahsh orqali bajariladigan diniy marosimlarga ishora (yana shu bobning 7-8–oyatlariga qarang).

57:8 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

57:9 Oʻz shohingiz — yoki Moʻlax, Ommon xalqining xudosi.

57:9 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. 5:14 izohiga qarang.

57:13 Mening muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

58:5 …Qanor yoyib, kul sochib ustiga yotasiz — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanor yoyib, kul sochib ustiga yotish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan. Mazkur oyatda odamlar bu udumni oddiy marosim sifatida bajarganlari, lekin gunohlari uchun chin dildan tavba qilmaganlari, Xudodan yordam soʻramaganlari koʻrsatilgan.

59:20 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

60:6 Midiyon, Efax — Midiyon koʻchmanchi bir qabilaning bobokaloni boʻlgan. Bu qabila hozirgi Aqaba qoʻltigʻining sharqidagi Arabiston sahrosida yashagan. Efax Midiyon qabilasining bir urugʻi edi.

60:6 Shava yurti — Arabiston yarim orolining janubi–gʻarb tomonida boʻlgani ehtimoldan holi emas. Shava malikasi shoh Sulaymonga hadyalar olib kelgan edi (3 Shohlar 10:1-13 ga qarang).

60:7 Kedar…Navayot… — Arabiston yarim orolining shimolidagi yerlar.

60:9 Tarshish — 2:16 izohiga qarang.

61:3 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

62:11 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

63:1 Bozrax shahri — Edom yurtining poytaxti.

63:2 chuqurda uzum ezgan odam — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi. Uzum ezish Muqaddas Kitobda koʻpincha Xudoning odamlar ustidan chiqaradigan hukmiga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan.

63:16 Yoqub — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi (Ibtido 32:27-28 ga qarang).

63:18 Sening muqaddas maskaningga…faqat oz vaqt egalik qildik. Endi esa dushmanlarimiz U yerni oyoq osti qilib tashladi — yoki Yurtga…faqat oz vaqt egalik qildik. Endi esa dushmanlarimiz Sening muqaddas maskaningni oyoq osti qilib tashladi.

64:10 Muqaddas shaharlar — Isroil yurti Xudoga tegishli boʻlgani uchun, undagi barcha shaharlar muqaddas hisoblangan (14:25, Zabur 77:54 ga qarang).

65:3 Sajdagoh bogʻlar — 1:29 izohiga qarang.

65:3 Gʻisht qurbongohlar — Tavrot qonuniga koʻra, Xudoning xalqi faqatgina loydan yoki yoʻnilmagan toshdan qurbongohlar yasashi kerak edi (Chiqish 20:24-25, Qonunlar 27:5-6, Ysha 8:31 ga qarang).

65:4 …arvohlarga maslahat soladi — Qonunlar 18:9-14 ga qarang.

65:9 Isroil — ibroniycha matnda Yoqub. Bu oyatda Isroil — shimoliy shohlikni, Yahudo janubiy shohlikni bildiradi.

65:10 Sharon tekisligi…Oxor soyligi… — Sharon tekisligi Isroilning gʻarbida, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan (33:9 ning birinchi izohiga qarang). Oxor soyligi esa Isroilning sharqida, Yerixo shahri yaqinida joylashgan. Mana shu ikki nom ostida butun Isroil yurti nazarda tutilgan.

65:11 Muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

65:20 Yuzga yetmay oʻlganni laʼnati deb biladilar — yoki Yuzga kirgan gunohkor esa laʼnatlanadi.

66:3 …buqani qurbonlik qiladigan inson…Butga topinadigan odam kabidir — mazkur oyatda, shu bobning 2–oyatidan farqli ravishda, Xudoga xoʻja koʻrsinga sajda qiladigan odam tasvirlangan. Bunday odam barcha diniy marosimlarni va udumlarni bajaradi–yu, lekin aslida uning yuragida Xudodan qoʻrquv yoʻq, u Xudoga boʻysunmaydi (yana shu bobning 5–oyatiga va 1:1-14 ga qarang).

66:8 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:8 izohiga qarang.

66:17 sajdagoh bogʻlar — 1:29 izohiga qarang.

66:18 Ularning ishlaridan, oʻylaridan nafratlanaman — yoki Ularning ishlarini, oʻylarini bilaman yoxud Ularni ishlari, oʻylari uchun jazolayman.

66:18 Hamma xalqlarni, elatlarni yigʻish vaqti keldi — yoki Hamma xalqlarni, elatlarni yigʻishga Men kelyapman.

66:19 Tarshish — 2:16 izohiga qarang.

66:19 Liviya — qadimiy yunoncha tarjimaning baʼzi qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda Ful.

66:19 Lidiya — ibroniycha matnda bu yurtning qadimgi nomi Lud. Bu yurt hozirgi Turkiyaning sharqida joylashgan edi.

66:19 Tuval — bu yurt hozirgi Turkiyaning sharqida joylashgan edi.

66:19 Yunon — ibroniycha matnda Yovon, oʻsha vaqtda Yunon xalqi shu nom bilan ham atalardi.

66:20 muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 4:5 ning ikkinchi izohiga qarang.

+ 1:1 Xsha 1:1, Amos 1:1, Mixo 1:1

+ 1:2 Qnlr 32:1, Yerm 22:29

+ 1:3 Yerm 5:4, Yerm 8:7

+ 1:6 Zab 37:4, Luqo 10:34

+ 1:7 Qnlr 28:51

+ 1:9 Ibt 19:24, Rim 9:29

+ 1:10 Ibt 18:20, Yerm 23:14, Hiz 16:46

+ 1:11 1Sh 15:22, Hik 15:8, Xsha 6:6

+ 1:12 Chq 23:17, Chq 34:23, Voiz 4:17

+ 1:13 Yerm 6:20, Amos 5:21-22, Mal 1:10, Sah 28:1-15

+ 1:15 Yerm 4:31, Mrs 1:17, 1Sh 8:18, Hik 1:28, Yerm 11:11, Mixo 3:4, Hik 6:17, Isha 59:3

+ 1:16 Zab 50:4, Yerm 4:14, Yoqb 4:8

+ 1:17 Chq 22:22, Yerm 21:12, Yerm 22:3, Mixo 6:8, Zkr 7:9-10, Yoqb 1:27

+ 1:18 Zab 50:9, Isha 44:22

+ 1:19 Qnlr 30:16

+ 1:20 Ayub 27:14

+ 1:21 Lev 17:7, Hiz 16:15, Hiz 23:3

+ 1:22 Yerm 6:30, Hiz 22:19-20

+ 1:23 Mixo 3:11, Mixo 7:3, Yerm 5:28, Zkr 7:10

+ 1:24 Qnlr 32:41, Yerm 46:10

+ 1:25 Hiz 22:18, Zkr 13:9, Mal 3:2-3

+ 1:26 Zkr 8:3

+ 1:28 Zab 1:6

+ 1:29 Isha 65:3, Isha 66:17

+ 1:30 Yerm 8:13

+ 1:31 Isha 66:24

• 2:1 Mixo 4:1-3

+ 2:3 Isha 56:7, Isha 60:3, Isha 66:20, Mal 1:11, Isha 27:13, Yerm 31:6, Zkr 8:20-22

+ 2:4 Yoʻel 3:10, Hiz 39:9, Xsha 2:18, Zkr 9:10

+ 2:5 Isha 60:1, 1Yuh 1:7, Efs 5:8

+ 2:7 Isha 39:2, Qnlr 17:16-17

+ 2:8 Yerm 2:28, Isha 44:9-17

+ 2:10 Zfn 2:3, 2Sal 1:9

+ 2:11 Isha 5:15-16

+ 2:13 Hiz 27:6, Hiz 31:3, Zkr 11:1-2

+ 2:16 Zab 47:8, Hiz 27:25

+ 2:19 Ayub 9:6, Isha 13:13, Xag 2:6, Vah 6:15

+ 2:20 Isha 30:22, Isha 31:7

+ 2:22 Zab 145:3-4

+ 3:1 Lev 26:26, Hiz 4:16

+ 3:5 Mixo 7:3-6

+ 3:9 Ibt 13:13, Ibt 18:20

+ 3:10 Hik 12:14, Yerm 22:15

+ 3:13 Zab 9:9, Zab 81:1, Isha 2:4, Yoʻel 3:12

+ 3:14 Xsha 4:1, Mixo 6:2, Amos 3:10

+ 3:15 Zab 93:5

+ 3:16 Isha 32:9, Amos 6:1, Zfn 1:12

+ 3:18 Hak 8:21

+ 3:25 Yerm 14:2, Ayub 2:3

+ 4:2 Yerm 23:5, Yerm 33:15, Zkr 3:8, Zkr 6:12

+ 4:3 Obd 1:17

+ 4:4 Hiz 36:25, Yoʻel 3:21

+ 4:5 Chq 13:21, Zkr 2:5

+ 4:6 Isha 25:4

+ 5:1 Zab 79:9, Yerm 2:21, Xsha 9:10, Mat 21:33, Yuhn 15:1

+ 5:5 Yerm 5:10, Yerm 39:8

+ 5:6 Isha 7:23-24, 3Sh 17:1

+ 5:7 Zab 79:9

+ 5:8 Mixo 2:2

+ 5:11 Hik 23:20-21

+ 5:12 Zab 27:5

+ 5:13 Isha 1:3, Xsha 4:6

+ 5:14 Zab 140:7

+ 5:15 Isha 2:11, Isha 2:17

+ 5:19 Yerm 17:15, Hiz 12:22, 2Btr 3:4

+ 5:20 Ayub 17:12, Mal 2:17

+ 5:21 Hik 3:7

+ 5:23 Chq 23:7, Hik 17:15, Hik 24:24

+ 5:24 Isha 47:14

+ 5:25 Yerm 4:24, Isha 9:12, Isha 9:17, Isha 9:21, Isha 10:4

+ 5:26 Qnlr 28:49, Isha 11:10, Isha 11:12

+ 5:28 Yerm 4:13

+ 5:29 Yerm 2:15, Nox 2:11

+ 5:30 Voiz 12:2, Isha 8:22, Yerm 4:23, Mrs 3:2

+ 6:1 2Sol 26:23, 3Sh 22:19, Dnr 7:9, Vah 4:2

+ 6:2 Hiz 1:11, Vah 4:8

+ 6:3 Sah 14:21, Zab 71:19, Isha 11:9, Xbq 2:14, Vah 4:8

+ 6:4 3Sh 8:10, Vah 15:8

+ 6:7 Yerm 1:9, Dnr 10:16

+ 6:9 Qnlr 29:4, Yerm 5:21, Mat 13:14-15, Mark 4:12, Hav 28:26-27

+ 6:10 Yerm 5:21, Yuhn 12:40

+ 6:13 Qnlr 7:6

+ 7:1 4Sh 16:1, 4Sh 15:37, 4Sh 16:5, 2Sol 28:5

+ 7:3 4Sh 18:17, Isha 36:2

+ 7:7 Isha 8:10

+ 7:14 Isha 37:30, Isha 38:7, Mat 1:23

+ 7:17 3Sh 12:16-17

+ 7:18 Isha 5:26

+ 7:20 4Sh 18:13, Isha 36:1

+ 7:24 Isha 5:6, Isha 32:13

+ 8:1 Qnlr 27:8, Isha 30:8, Xbq 2:2

+ 8:2 4Sh 16:10

+ 8:4 Isha 7:8-9

+ 8:6 Isha 7:1, Isha 7:4

+ 8:7 Isha 7:20

+ 8:8 Isha 30:28, Dnr 11:10

+ 8:10 Isha 7:7

+ 8:12 1Btr 3:14

+ 8:14 Hiz 11:16, Isha 28:16, 1Btr 2:8

+ 8:16 Isha 29:11, Dnr 12:4, Vah 5:1, Vah 10:4, Vah 22:10

+ 8:17 Isha 26:14

+ 8:18 Ibr 2:13, Isha 20:3

+ 8:19 Lev 19:31, Isha 19:13, 1Sh 28:11-14

+ 8:20 Isha 60:2

+ 8:21 Chq 22:28

+ 8:22 Isha 5:30, Nox 1:8

+ 9:1 4Sh 15:29, 2Sol 16:4

+ 9:2 Isha 42:6-7, Isha 49:6, Mat 4:15-16, Luqo 1:79

+ 9:3 Isha 26:15

+ 9:4 Hak 7:19-25, Isha 10:26

+ 9:5 Isha 2:4, Hiz 39:9, Xsha 2:18, Mixo 4:3

+ 9:6 Isha 26:12, Mixo 5:5

+ 9:7 Zab 88:4, Luqo 1:32, 2Sh 7:13, 4Sh 19:31, Isha 37:32

+ 9:11 Isha 7:1, Isha 8:6

+ 9:12 4Sh 16:6, 2Sol 28:18, Isha 5:25, Isha 10:4

+ 9:13 Yerm 2:30

+ 9:14 Qnlr 28:13, Isha 19:15

+ 9:15 Mixo 3:5

+ 9:17 Isha 5:25

+ 9:19 Isha 24:6

+ 9:20 Lev 26:26

+ 9:21 Isha 5:25

+ 10:1 Yerm 8:8

+ 10:2 Chq 22:31, Chq 23:6, Amos 2:7, Ayub 22:9, Zab 93:6, Hiz 22:7

+ 10:4 Isha 5:25, Isha 9:12

+ 10:5 Xbq 1:12

+ 10:6 Isha 9:17

+ 10:7 Mixo 4:12

+ 10:9 Amos 6:2

+ 10:11 4Sh 18:33-35, Isha 36:18-20, Isha 37:12

+ 10:12 4Sh 19:35-37, Isha 37:36-38

+ 10:13 Qnlr 32:27

+ 10:16 Zab 105:15

+ 10:17 Isha 27:4, Isha 33:12

+ 10:22 Ibt 22:17

+ 10:23 Isha 28:22, Rim 9:27-28

+ 10:24 4Sh 19:6, Isha 37:6

+ 10:26 Hak 7:22, Hak 7:25, Isha 9:4, Chq 14:27-30

+ 10:27 Nox 1:13

+ 10:28 1Sh 14:2

+ 10:29 1Sh 13:23, 1Sh 7:17, 1Sh 11:4

+ 10:30 1Sh 25:44, Ysha 21:18, Yerm 1:1

+ 10:32 1Sh 21:1

+ 10:33 Isha 10:18, Hiz 31:3, Amos 2:9

+ 11:2 Isha 42:1, Isha 61:1, Mat 3:16

+ 11:4 Zab 71:2, Zab 71:4, Ayub 4:9, Zab 138:19, 2Sal 2:8, Vah 2:16

+ 11:6 Isha 65:25

+ 11:9 Isha 65:25, Sah 14:21, Zab 71:19, Xbq 2:14

+ 11:10 Qnlr 28:49, Isha 5:26, Isha 49:22, Isha 62:11, Vah 5:5, Vah 22:16, Rim 15:12

+ 11:11 Xsha 11:11, Mixo 7:12, Zkr 7:10

+ 11:12 Qnlr 30:3, Yerm 32:37, Hiz 11:17, Zfn 3:20

+ 11:13 2Sh 19:41-43, Yerm 3:18, Hiz 37:16-17, Xsha 1:11

+ 11:14 Yerm 49:28

+ 11:15 Isha 7:20, Vah 16:12

+ 11:16 Chq 14:29, Isha 19:23

+ 12:1 Isha 11:11

+ 12:2 Chq 15:2, Zab 117:13

+ 12:4 1Sol 16:8, Zab 104:1, Zab 8:2-3

+ 12:5 Chq 15:1

+ 12:6 Zfn 3:14, Zkr 2:10, Zkr 9:9, Zab 45:6, Xsha 11:9

+ 13:1 Isha 21:1, Isha 47:1, Yerm 50:1

+ 13:2 Isha 5:6

+ 13:5 Yerm 50:24

+ 13:6 Hiz 30:3, Yoʻel 1:15, Obd 1:15, Zfn 1:7

+ 13:7 Hiz 7:17

+ 13:8 Isha 42:14, Yerm 4:31, Yerm 30:6, Mixo 4:9-10

+ 13:9 Isha 24:1

+ 13:10 Isha 24:23, Hiz 32:7-8, Yoʻel 2:31, Mat 24:29, Vah 6:12

+ 13:11 Isha 2:11

+ 13:12 Ibt 10:29, 3Sh 9:28, 1Sol 29:4, Ayub 22:24, Zab 44:8

+ 13:13 Ayub 9:6, Xag 2:6

+ 13:14 Yerm 50:16

+ 13:16 4Sh 8:12, Zab 136:9, Nox 3:10, Mrs 5:11, Zkr 14:2

+ 13:17 Isha 21:12, Yerm 51:11, Yerm 51:28, Dnr 5:31

+ 13:18 Yerm 50:29

+ 13:19 Ibt 19:24, Qnlr 29:23, Yerm 49:18, Zfn 2:9

+ 13:20 Yerm 51:37, Yerm 3:2

+ 13:21 Ayub 30:29, Isha 34:13, Yerm 50:39, Mixo 1:8

+ 14:1 Zkr 1:17, Hiz 47:22, Efs 2:12-14

+ 14:2 Isha 49:22, Isha 66:20

+ 14:4 Xbq 2:6

+ 14:8 Hiz 31:16-17

+ 14:12 Vah 9:1, Vah 12:8-9

+ 14:13 Yerm 51:53

+ 14:14 Hiz 28:2, 2Sal 2:4

+ 14:15 Ayub 20:6-7, Mrs 2:1, Mat 11:23

+ 14:17 Yerm 50:33

+ 14:20 Zab 36:28

+ 14:23 Isha 34:11

+ 14:25 Isha 10:5, Isha 37:36, Nox 3:7, Zfn 2:13, Isha 10:27, Nox 1:13

+ 14:27 Ayub 9:13, Ayub 23:13, Dnr 4:32

+ 14:28 4Sh 16:20

+ 14:32 Zfn 3:12

+ 15:1 Isha 25:10, Yerm 48:1, Hiz 25:8, Amos 2:1, Zfn 2:8, Sah 21:15, Qnlr 2:9, Qnlr 2:18, Qnlr 2:29

+ 15:2 Sah 21:30, Sah 32:38, Hiz 7:18

+ 15:4 Sah 32:37, Yerm 48:34

+ 15:5 Yerm 48:5

+ 16:1 4Sh 14:7

+ 16:2 Hak 11:18

+ 16:5 Isha 32:1

+ 16:6 Yerm 48:29

+ 16:7 4Sh 3:25, Yerm 48:31-34

+ 16:8 Sah 21:32

+ 16:9 Sah 32:37, Yerm 48:34

+ 16:11 Yerm 4:19

+ 16:14 Isha 21:16, Isha 21:16, Yerm 48:13

+ 17:1 Isha 7:8-9, Yerm 49:23, Amos 1:3, Zkr 9:1

+ 17:2 Qnlr 28:26, Yerm 7:33

+ 17:5 2Sh 5:18

+ 17:6 Isha 24:13, Mixo 7:1

+ 17:8 Isha 27:9, Mixo 5:13

+ 17:9 Mixo 5:11

+ 17:10 Qnlr 32:18, Zab 105:21, Yerm 2:32

+ 17:12 Zab 64:8

+ 18:3 Isha 5:26

+ 18:4 Zab 10:4

+ 19:1 Yerm 46:2, Hiz 29:2, Yoʻel 3:19, Zab 17:10, Zab 103:3, Chq 12:12, Sah 33:4

+ 19:2 Hak 7:22

+ 19:3 Zab 32:10, Isha 8:19

+ 19:4 Yerm 46:13, Hiz 29:19

+ 19:5 Ayub 14:11

+ 19:6 Hiz 30:12

+ 19:11 Sah 13:23, Zab 77:12, Zab 77:43

+ 19:12 3Sh 4:30

+ 19:13 Hiz 30:13

+ 19:14 Yerm 48:26

+ 19:15 Isha 9:14-15

+ 19:16 Yerm 50:37, Yerm 51:30, Nox 3:13

+ 19:18 Zfn 3:9

+ 19:19 Ibt 28:18-19

+ 19:21 Yun 1:16, Zkr 14:16-18

+ 19:22 Yerm 46:26, Hiz 29:13

+ 19:23 Isha 11:16

+ 19:24 Ibt 12:2-3

+ 20:1 1Sh 5:1

+ 20:2 1Sh 19:24, Mixo 1:8, Mixo 1:11

+ 20:3 Isha 8:18

+ 20:4 Nox 3:10

+ 21:1 Isha 13:1, Isha 47:1, Yerm 50:1, Yerm 51:42, Yerm 51:1

+ 21:2 Isha 24:16, Isha 33:1, Ibt 14:1, Yerm 49:34, Hiz 32:24, Dnr 8:2, Isha 13:17, Dnr 5:31

+ 21:3 Isha 13:8

+ 21:6 Yerm 6:17, Hiz 3:17, Hiz 33:2, Xsha 9:8

+ 21:8 Xbq 2:1

+ 21:9 1Sh 5:4, Yerm 50:2, Yerm 51:8

+ 21:10 Yerm 51:33, Amos 1:3

+ 21:14 Ibt 25:15, Ayub 6:19, Yerm 25:23

+ 21:16 Isha 16:14

+ 22:2 Isha 32:13, Mrs 4:9

+ 22:4 Yerm 9:1, Mixo 1:8

+ 22:6 Isha 21:2, 4Sh 16:9, Amos 1:5, Amos 9:7

+ 22:9 2Sh 5:7

+ 22:12 Mixo 1:16, 2Sh 3:31

+ 22:13 Isha 56:12, 1Kor 15:32

+ 22:15 4Sh 18:18, Isha 36:3, Isha 37:2

+ 22:16 2Sol 16:14

+ 22:20 4Sh 18:18, 4Sh 19:2

+ 22:22 Mat 16:18, Vah 3:7-8

+ 23:1 Yerm 47:4, Hiz 26:2, Yoʻel 3:4, Amos 1:9, Zkr 9:2, 3Sh 10:22, Yun 1:3

+ 23:2 Ibt 10:15, Ysha 19:28

+ 23:3 Hiz 27:3-36

+ 23:11 Chq 14:21

+ 23:13 Isha 47:1

+ 23:15 Yerm 25:11, Yerm 25:22

+ 23:17 Vah 17:1-2

+ 24:1 Isha 13:9

+ 24:2 Xsha 4:9

+ 24:4 Yerm 4:28, Xsha 4:3, Yoʻel 1:10

+ 24:5 Sah 35:33

+ 24:6 Qnlr 29:27, Zkr 5:3, Isha 9:19

+ 24:7 Yoʻel 1:10

+ 24:8 Yerm 7:34, Yerm 16:9, Hiz 26:13, Xsha 2:11

+ 24:11 Yoʻel 1:12

+ 24:13 Isha 17:6, Mixo 7:1

+ 24:16 Isha 21:2, Isha 33:1

+ 24:17 Yerm 48:43-44, Mrs 3:47

+ 24:18 Amos 5:19, Ibt 7:11, Zab 17:8

+ 24:20 Ayub 12:25, Zab 106:27, Isha 29:9

+ 24:23 Zab 92:1, Isha 13:10

+ 25:1 Chq 15:2

+ 25:2 Yerm 9:11

+ 25:4 Isha 4:6, Yoʻel 3:16

+ 25:6 Isha 2:2-3

+ 25:8 1Kor 15:54-55, Vah 7:17, Vah 21:4

+ 25:9 Zab 9:15

+ 25:10 Isha 15:1, Yerm 48:1, Hiz 25:8, Amos 2:1, Zfn 2:8

+ 26:2 Zab 23:7, Zab 117:19-20

+ 26:4 Qnlr 32:18, Isha 17:10, Isha 44:8

+ 26:7 Zab 36:23

+ 26:9 Zab 62:2, 1Sol 16:14, Zab 104:7

+ 26:11 Mixo 7:16, Zab 20:10, Ibr 10:27

+ 26:12 Isha 9:6, Mixo 5:5

+ 26:13 Chq 1:11, Hak 3:8

+ 26:14 Voiz 9:5

+ 26:15 Isha 9:3

+ 26:17 Isha 13:8, Yuhn 16:21

+ 26:19 Hiz 37:12, Dnr 12:2

+ 26:20 Isha 2:10, Zfn 2:3

+ 26:21 Mixo 1:3

+ 27:1 Qnlr 32:41

+ 27:2 Isha 5:7

+ 27:4 Isha 27:4

+ 27:6 Isha 37:31, Xsha 14:6

+ 27:8 Chq 15:8, Ayub 4:9, Isha 11:4

+ 27:9 4Sh 18:4, Isha 17:8

+ 27:10 Isha 17:9, Mixo 5:11

+ 27:11 Qnlr 32:28

+ 27:13 Mat 24:31, 1Sal 4:16, Vah 11:15, Isha 11:11, Mixo 7:12

+ 28:2 Isha 28:17, Hiz 13:11, Hiz 38:22

+ 28:6 3Sh 3:28

+ 28:7 Xsha 4:11

+ 28:10 Yerm 6:10

+ 28:11 Qnlr 28:49, Isha 33:19, 1Kor 14:21

+ 28:13 Isha 8:14-15

+ 28:14 Hik 3:34, Hik 21:24

+ 28:16 Zab 86:2, Zab 117:22, Zkr 3:9, Rim 9:33, Rim 10:11, 1Btr 2:6

+ 28:17 Isha 28:2, Hiz 38:22

+ 28:21 Ysha 10:10, 2Sh 5:20

+ 28:22 Isha 10:23

+ 28:29 Yerm 32:19, Rim 11:33

+ 29:1 2Sh 5:9

+ 29:3 4Sh 25:1, Hiz 4:2

+ 29:6 Chq 19:16-18, 3Sh 19:11-12

+ 29:7 Ayub 20:8

+ 29:9 Isha 24:20

+ 29:10 Rim 11:8

+ 29:11 Isha 8:16, Dnr 12:4, Vah 5:1, Vah 10:4, Vah 22:10

+ 29:13 Zab 77:36, Yerm 12:2, Mat 15:9, Mark 7:7, Kol 2:22

+ 29:14 1Kor 1:19

+ 29:15 Hiz 8:12, Hiz 9:9

+ 29:16 Isha 29:16, Yerm 18:6, Rim 9:20-24

+ 29:18 Isha 32:2, Isha 35:5

+ 29:19 Isha 61:1

+ 29:21 Amos 5:10

+ 29:22 Isha 51:2

+ 30:2 Isha 31:1, Isha 36:6, Yerm 2:18

+ 30:3 4Sh 18:21, Isha 22:20

+ 30:4 Sah 13:23, Isha 19:11

+ 30:5 Yerm 2:36

+ 30:7 Isha 36:6, Yerm 46:17

+ 30:8 Qnlr 27:8, Ayub 19:23, Isha 8:1, Xbq 2:2

+ 30:10 Yerm 11:21, Amos 2:11, Mixo 2:6, Hiz 13:8-9

+ 30:13 Hik 6:15

+ 30:14 Zab 2:9, Voiz 12:6, Yerm 19:11

+ 30:17 Lev 26:8, 2Sol 24:24

+ 30:18 2Btr 3:9

+ 30:22 Isha 2:20, Isha 31:7

+ 30:23 Zab 64:13-14

+ 30:25 Yoʻel 3:18

+ 30:26 Isha 60:19-20, Qnlr 32:39, Ayub 5:18

+ 30:27 Qnlr 4:24

+ 30:28 Isha 8:8, Dnr 11:10

+ 30:29 Isha 26:4

+ 30:30 Ysha 10:11, Zab 17:13

+ 30:33 Hiz 24:9, Ayub 4:9, Ayub 15:30, Zab 17:8, Hiz 20:48

+ 31:1 Isha 30:2, Yerm 2:18, Zab 19:8, Hik 21:31

+ 31:3 Yerm 17:5

+ 31:4 Xsha 11:10, Amos 3:8

+ 31:5 Qnlr 32:11

+ 31:7 Isha 2:20, Isha 30:22

+ 31:8 Isha 37:36

+ 31:9 Zab 20:10

+ 32:1 Zab 71:1, Isha 16:5

+ 32:2 Isha 4:6, Isha 25:4

+ 32:3 Isha 29:18, Isha 35:5

+ 32:6 1Sh 25:11

+ 32:9 Isha 3:16, Amos 6:1, Zfn 1:12

+ 32:13 Isha 5:6, Isha 7:24, Isha 22:2

+ 32:15 Hiz 39:29, Yoʻel 2:28

+ 32:19 Isha 28:2, Isha 28:17

+ 33:1 Isha 21:2, Isha 24:16, Yerm 30:16

+ 33:4 Yoʻel 2:9

+ 33:5 Isha 2:17

+ 33:7 Isha 36:22

+ 33:8 Lev 26:22

+ 33:9 Yerm 4:28, Xsha 4:3, Yoʻel 1:10, Nox 1:4

+ 33:10 Zab 67:2

+ 33:12 Isha 10:17

+ 33:14 Ibr 10:31

+ 33:15 Zab 14, Zab 23:3-4

+ 33:19 Qnlr 28:49, Isha 28:11

+ 34:1 Zab 48:1, Mixo 1:2

+ 34:3 Yoʻel 2:20

+ 34:4 Yoʻel 2:10, Yoʻel 3:15, Mat 24:29, Vah 6:13-14

+ 34:5 Qnlr 32:41, Yerm 49:7-22, Hiz 25:12-14, Hiz 35, Amos 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 34:6 Ibt 36:33, 1Sol 1:44, Isha 63:1, Zfn 1:7, Hiz 39:17

+ 34:7 Sah 23:22, Zab 21:13

+ 34:8 Isha 61:2, Isha 63:4

+ 34:9 Qnlr 29:23

+ 34:10 Isha 66:24, Yerm 17:27, Hiz 20:48, Vah 14:11, Vah 19:3

+ 34:11 Isha 14:23, Isha 13:21-22, Zfn 2:14

+ 34:13 Isha 32:13, Ayub 30:29, Isha 13:21, Mixo 1:8

+ 34:14 Vah 18:2

+ 34:15 Qnlr 14:13

+ 35:2 Isha 55:12, Isha 40:5

+ 35:3 Ayub 4:3, Ibr 12:12

+ 35:4 Qnlr 32:35, Qnlr 32:43, Zab 93:1

+ 35:5 Isha 29:18, Isha 32:2, Isha 42:18, Mat 11:5

+ 35:6 Hav 3:8, Hav 14:10, Isha 41:18, Isha 49:10

+ 35:8 Isha 40:3, Isha 52:1

+ 35:10 Isha 51:11, Isha 60:20

• 36:1 4Sh 18:13-37, 2Sol 32:1-19

+ 36:2 Ysha 15:39, Isha 7:3

+ 36:3 Isha 22:20, Isha 22:15, Isha 37:2

+ 36:6 Hiz 29:6, Isha 30:2

+ 36:7 4Sh 18:4, 2Sol 31:1

+ 36:11 Ezra 4:7, Dnr 2:4

+ 36:16 3Sh 4:25

+ 36:17 Qnlr 8:7-10

+ 36:19 4Sh 17:24, Isha 10:9

+ 36:20 Dnr 3:15, 4Sh 19:12, Isha 10:11

• 37:1 4Sh 19, 2Sol 32:20-22

+ 37:2 Isha 22:15, Isha 36:3

+ 37:3 Xsha 13:13

+ 37:4 2Sh 16:12

+ 37:6 Isha 10:24

+ 37:8 Ysha 10:29-30

+ 37:12 Ibt 11:31

+ 37:13 4Sh 18:33-34

+ 37:16 Chq 25:22, Qnlr 6:4, 3Sh 18:39, Nax 9:6, Zab 85:10, Isha 44:6

+ 37:17 Zab 30:3, Zab 70:2, 2Sol 6:40, Dnr 9:18

+ 37:19 Yerm 16:20, 2Sol 32:19

+ 37:20 Zab 82:19

+ 37:24 Zab 19:8

+ 37:26 Isha 45:7

+ 37:27 Zab 128:6

+ 37:28 Zab 138:2

+ 37:29 Hiz 29:4, Hiz 38:4, Amos 4:2, Xbq 1:15

+ 37:30 Isha 7:11

+ 37:31 Isha 27:6

+ 37:32 Isha 9:7

+ 37:33 2Sh 20:15

+ 37:36 2Sh 24:16, 1Sol 21:15, Nox 3:3

+ 37:37 Ibt 10:11, Yun 1:2

+ 37:38 Ibt 8:4, Yerm 51:27, Ezra 4:2

• 38:1 4Sh 20:1-11, 2Sol 32:24-26

+ 38:3 4Sh 18:3

+ 38:5 Zab 38:13

+ 38:6 Isha 37:35

+ 38:8 Ysha 10:13

+ 38:11 Zab 26:13, Isha 53:8, Hiz 26:20

+ 38:12 Ayub 7:6

+ 38:13 Mrs 3:4

+ 38:14 Hiz 7:16, Nox 2:7, Zab 68:4

+ 38:17 Zab 15:10, Ayub 33:28, Mixo 7:19

+ 38:18 Zab 6:6, Voiz 9:10

+ 38:19 Qnlr 4:9, Qnlr 6:7, Zab 77:4

• 39:1 4Sh 20:12-19, 2Sol 32:31

+ 39:2 2Sol 32:27

+ 39:6 4Sh 24:13, 2Sol 36:10, Yerm 20:5, Yerm 27:19-21, Mixo 4:10

+ 39:7 4Sh 24:12, 4Sh 25:7, 2Sol 33:11

+ 40:1 Isha 49:13, Zkr 1:17

+ 40:2 Xsha 2:14, Ayub 42:10, Yerm 16:18

+ 40:3 Isha 35:8, Zab 67:5, Mat 3:3, Mark 1:3, Luqo 3:4-6, Yuhn 1:23

+ 40:5 Isha 35:2

+ 40:8 Zab 118:89, 1Btr 1:24-25, Yoqb 1:11

+ 40:10 Isha 62:11, Vah 22:12

+ 40:11 Zab 22:1, Yerm 31:10, Hiz 34:15, Mixo 5:4, Yuhn 10:11

+ 40:12 Hik 30:4

+ 40:13 Rim 11:34, 1Kor 2:16

+ 40:14 Ayub 21:22

+ 40:16 Zab 49:10

+ 40:17 Zab 61:10, Dnr 4:32

+ 40:18 Isha 46:5, Hav 17:29

+ 40:20 Isha 44:9, Isha 46:7, Yerm 10:3-5

+ 40:22 Sah 13:34, Ayub 9:8, Ayub 26:7, Zab 103:2, Yerm 10:12, Yerm 51:15

+ 40:23 Ayub 12:21, Zab 106:40

+ 40:26 Zab 146:4

+ 40:27 Isha 49:14

+ 40:28 Zab 146:5

+ 40:29 2Kor 12:10

+ 40:31 Zab 102:5

+ 41:1 Isha 43:9

+ 41:2 2Sol 36:23

+ 41:4 Isha 44:6, Isha 48:12, Vah 1:17

+ 41:7 Isha 40:19

+ 41:8 Isha 42:19, Isha 43:10, Isha 44:1, Yerm 30:10, 2Sol 20:7, Yoqb 2:23

+ 41:14 Ayub 25:6, Zab 21:7

+ 41:18 Isha 35:6

+ 41:19 Isha 55:13

+ 41:24 Yerm 10:5, 1Kor 8:4

+ 41:25 Isha 41:2, Yerm 1:15, Yerm 50:3

+ 41:26 Isha 46:10, Isha 48:14

+ 41:27 Isha 40:9, Isha 52:7

+ 42:1 Isha 41:8, Isha 43:10, Isha 52:13, Isha 53:11, Mat 3:17, Mat 17:5, Mark 1:11, Luqo 3:22, Isha 11:2, Isha 61:1, Mat 12:17-21

+ 42:5 Zkr 12:1

+ 42:6 Isha 45:13, Isha 42:6, Isha 49:6, Luqo 2:3, Luqo 2:30-32, Hav 13:47

+ 42:7 Isha 9:2, Isha 35:5, Isha 49:9, Isha 61:1

+ 42:8 Isha 48:11

+ 42:10 Zab 32:3

+ 42:11 Isha 21:16

+ 42:13 Zab 77:65

+ 42:14 Isha 13:8

+ 42:15 Isha 50:2

+ 42:16 Isha 40:4

+ 42:17 Zab 96:7, Isha 45:16, Isha 44:11, Yerm 10:14

+ 42:18 Isha 35:5

+ 42:19 Isha 41:8

+ 42:20 Yerm 6:10, Hiz 12:2

+ 42:22 Yerm 50:33

+ 42:25 Xsha 7:9

+ 43:1 Isha 45:3

+ 43:2 Zab 65:12, Dnr 3:25

+ 43:3 Zab 71:10, Isha 45:14

+ 43:5 Xsha 11:11, Mixo 7:12, Zkr 8:7

+ 43:8 Isha 42:18-19

+ 43:9 Isha 41:1

+ 43:10 Isha 41:8, Yerm 30:10

+ 43:11 Isha 45:21, Xsha 13:4

+ 43:13 Qnlr 32:39, Ayub 10:7

+ 43:16 Chq 14:21, Isha 51:10

+ 43:19 Isha 48:6, 2Kor 5:17, Vah 21:5, Isha 35:6-8

+ 43:20 Chq 17:1-7

+ 43:22 Mixo 6:3

+ 43:24 Mal 2:17

+ 43:25 Zab 50:3, Yerm 31:34

+ 43:26 Isha 1:18

+ 43:27 Ibt 3:6, Yerm 5:31

+ 44:1 Isha 41:8, Yerm 30:10

+ 44:3 Hiz 39:29, Yoʻel 2:28, Yuhn 7:38

+ 44:6 Isha 41:4, Isha 48:12, Vah 1:8, Vah 1:17, Qnlr 6:4, 3Sh 18:39, Nax 9:6, Zab 85:10

+ 44:8 Qnlr 32:18, Isha 26:4

+ 44:9 Isha 41:24, Isha 41:29

+ 44:10 Yerm 10:3-5, Xbq 2:18

+ 44:11 Isha 42:17, Isha 45:16

+ 44:18 Isha 45:20

+ 44:20 Xsha 12:1

+ 44:21 Isha 41:8

+ 44:22 Isha 1:18

+ 44:23 Zab 95:11, Isha 49:13, Isha 48:20

+ 44:24 Ayub 37:18, Zab 135:5, Isha 42:5

+ 44:25 1Kor 1:20, 1Kor 3:19

+ 44:26 2Sol 36:22-23

+ 44:27 Isha 11:15, Isha 51:10, Yerm 50:38, Yerm 51:36

+ 44:28 2Sol 36:22, Ezra 1:1, Isha 45:1, Dnr 6:28, Hav 13:22

+ 45:1 Nox 2:6

+ 45:2 Zab 106:16

+ 45:3 Isha 43:1

+ 45:4 Isha 41:8

+ 45:5 Qnlr 4:35

+ 45:6 Chq 15:11

+ 45:7 Mrs 3:38, 4Sh 19:25, Isha 37:26

+ 45:9 Isha 29:16, Yerm 18:6, Rim 9:20-24, Ayub 9:32, Voiz 6:10

+ 45:12 Isha 44:24, Yerm 27:5

+ 45:13 Isha 42:6, Isha 44:28

+ 45:14 Zab 71:10, Isha 43:3, Zkr 8:23, 1Kor 14:25

+ 45:16 Isha 42:17, Isha 44:11

+ 45:17 Isha 54:4

+ 45:19 Yerm 29:13-14

+ 45:20 Isha 44:17-18

+ 45:21 Isha 43:11, Xsha 13:4

+ 45:23 Rim 14:11, Flp 2:10-11

+ 46:1 Yerm 50:2, Yerm 51:44, 1Sh 5:3

+ 46:2 Yerm 48:7

+ 46:3 Qnlr 1:31

+ 46:4 Zab 67:20

+ 46:5 Isha 40:18, Hav 17:29

+ 46:6 Hak 17:4, Isha 44:15

+ 46:7 Zab 113:15

+ 46:10 Isha 41:26

+ 46:11 Isha 41:2, Yerm 12:9

+ 46:13 Isha 51:5, Isha 56:1

+ 47:1 Amos 5:2, Isha 13:1, Isha 21:1, Yerm 50:1

+ 47:2 Hak 16:21

+ 47:3 Yerm 13:26, Nox 3:5

+ 47:6 Zkr 1:15

+ 47:7 Vah 18:7

+ 47:8 Zfn 2:15

+ 47:11 Zab 34:8

+ 47:14 Isha 5:24, Nox 1:10, Mal 4:1

+ 48:1 Nax 11:1, Yerm 7:4, Mixo 1:5

+ 48:3 Isha 41:26

+ 48:4 Chq 32:9

+ 48:5 Yerm 44:17

+ 48:6 Isha 43:19, Yerm 33:3

+ 48:10 Ayub 23:10, Zab 65:10, Isha 1:25, Zkr 13:9, Mal 3:3

+ 48:11 Hiz 20:9, Isha 42:8

+ 48:12 Isha 41:4, Isha 44:6, Vah 1:8, Vah 1:17

+ 48:13 Ayub 9:8, Zab 103:2, Isha 42:5, Yerm 10:12, Yerm 51:15, Zkr 12:1

+ 48:14 Isha 41:26, Isha 41:2, Isha 46:10

+ 48:15 Isha 45:1-3

+ 48:16 Isha 61:1

+ 48:18 Zab 80:14, Luqo 19:42

+ 48:19 Ibt 22:17

+ 48:20 Isha 52:11, Yerm 50:8, Zkr 2:6-7, Vah 18:4, Isha 44:23

+ 48:21 Chq 17:6, Sah 20:11

+ 49:1 Yerm 1:4-5, Gal 1:15-16, Mat 1:21, Luqo 1:31

+ 49:2 Isha 11:4

+ 49:3 Yuhn 17:10

+ 49:6 Isha 42:6, Yerm 1:5, Hav 13:47, Hav 26:23

+ 49:7 Zab 21:7, Isha 53:3

+ 49:8 2Kor 6:2, Isha 42:6

+ 49:9 Isha 42:7, Isha 61:1

+ 49:10 Vah 7:16-17, Isha 35:6

+ 49:12 Isha 43:5

+ 49:13 Zab 95:11, Isha 44:23, Isha 40:1

+ 49:14 Isha 40:27

+ 49:15 Zab 26:10

+ 49:18 Isha 60:4, Yerm 22:24, Hiz 5:11, Hiz 16:48, Zfn 2:9, Rim 14:11

+ 49:19 Yerm 31:27, Zkr 2:4

+ 49:20 Zkr 10:10

+ 49:22 Isha 11:10, Isha 14:2

+ 49:23 Zab 71:9, Mixo 7:17, Zab 24:3

+ 49:24 Mark 3:27

+ 49:25 Zab 34:1

+ 49:26 Vah 16:6

+ 50:1 Qnlr 24:1, Yerm 3:8

+ 50:2 Yerm 35:17, Sah 11:23, Isha 59:1, Chq 14:21-22, Zab 103:7, Zab 105:2, Zab 106:33, Isha 42:15

+ 50:3 Yerm 4:28, Vah 6:12, Vah 6:12

+ 50:4 Zab 39:7

+ 50:6 Isha 53:6, Mat 26:67, Mark 14:65, Mark 15:19

+ 50:7 Yerm 1:18, Hiz 3:9

+ 50:8 Rim 8:33, Ayub 13:19

+ 50:9 Ayub 13:28, Isha 51:8

+ 51:2 Ibt 12:2, Hiz 33:24

+ 51:3 Isha 40:1, Isha 52:9, Ibt 2:8, Hiz 28:13, Hiz 36:35

+ 51:4 Isha 42:6, Isha 49:6

+ 51:5 Isha 46:13, Isha 60:9

+ 51:6 Zab 101:26-27, Mark 13:31

+ 51:7 Qnlr 6:6, Zab 36:28, Yerm 31:33, Mat 10:28

+ 51:8 Isha 50:9

+ 51:9 Ayub 9:13, Ayub 26:12, Zab 88:11, Isha 30:7

+ 51:10 Chq 14:21, Zab 105:9, Isha 43:16-17

+ 51:11 Isha 35:10

+ 51:12 Isha 40:1, Isha 66:13, Zab 55:5, Zab 117:6, Mat 10:28

+ 51:13 Isha 40:12, Isha 48:14

+ 51:15 Yerm 31:35

+ 51:17 Isha 52:1, Zab 74:8, Yerm 25:15, Obd 1:16, Zkr 12:2, Vah 14:10

+ 51:19 Yerm 15:5, Nox 3:7

+ 51:22 Yerm 25:17, Nox 3:11

+ 52:1 Isha 51:17, Nax 11:1, Isha 48:2, Mat 4:5, Mat 27:53, Isha 35:8, Yoʻel 3:17, Nox 1:15, Vah 21:27

+ 52:5 Rim 2:24

+ 52:7 Isha 41:27, Nox 1:15, Rim 10:15

+ 52:9 Isha 40:1, Isha 51:3

+ 52:10 Zab 97:3, Luqo 3:6

+ 52:11 Isha 48:20, Zkr 2:7, Ezra 1:7-11

+ 52:12 Isha 58:8, Mixo 2:13

+ 52:13 Isha 42:1

+ 52:15 Isha 49:23, Rim 15:21, 1Kor 2:9

+ 53:1 Yuhn 12:38, Rim 10:16

+ 53:2 Isha 11:1

+ 53:3 Isha 49:7

+ 53:4 Mat 8:17

+ 53:5 1Btr 2:24-25

+ 53:6 Zab 118:176, Yerm 50:6

+ 53:7 Yerm 11:19, Isha 37:14, Hav 8:32-33

+ 53:8 Zab 26:13, Isha 38:11, Hiz 26:20, Hiz 32:23

+ 53:9 1Btr 2:22, Mark 15:46

+ 53:11 Isha 42:1, Isha 52:13, Rim 5:16

+ 54:1 1Sh 2:5, Gal 4:27

+ 54:4 Isha 45:17, Zfn 3:11

+ 54:5 Yerm 3:14, Xsha 2:7

+ 54:6 Isha 62:4

+ 54:7 Yerm 51:5

+ 54:8 Zab 88:29-30, Isha 55:3

+ 54:9 Ibt 8:21, Ibt 9:11

+ 54:10 Sah 25:12-13, Hiz 34:25, Hiz 37:26, Xsha 2:18

+ 54:13 Yerm 31:33-34, Yuhn 6:45, 1Kor 2:13, 1Sal 4:9

+ 54:17 Zab 4:2

+ 55:1 Isha 44:3, Yuhn 7:37

+ 55:2 Yuhn 6:27

+ 55:3 Isha 61:8, Yerm 32:40, Hiz 16:60, Zab 88:29-30, Isha 54:6, Hav 13:34

+ 55:5 2Sh 22:44

+ 55:6 1Sol 28:9, 2Sol 15:2, Yerm 29:13, Amos 5:4, Amos 5:6, Zfn 2:3

+ 55:9 Zab 102:11

+ 55:11 Qnlr 32:2, Hiz 12:25

+ 55:12 Zab 97:8, Isha 35:2

+ 55:13 Isha 41:19

+ 56:1 Isha 46:13, Isha 51:5

+ 56:2 Chq 20:8

+ 56:3 Chq 12:38, Qnlr 23:8, Est 9:27, Isha 14:1, Zkr 2:11

+ 56:7 Isha 2:2-3, Isha 60:3, Isha 66:20, Mal 1:11, Mat 21:13, Mark 11:17, Luqo 19:46

+ 56:8 Isha 11:12, Yuhn 10:16

+ 56:9 Yerm 12:9, Hiz 39:17, Vah 19:17-18

+ 56:10 Yerm 6:17

+ 56:11 Hiz 34:2

+ 56:12 Hik 23:35, Isha 22:13

+ 57:2 Dnr 12:13

+ 57:3 Mark 8:38

+ 57:5 Hiz 16:20-21

+ 57:8 Hiz 16:25, Hiz 23:17

+ 57:11 Zab 49:21

+ 57:13 Yerm 11:12

+ 57:15 4Sh 22:19, 2Sol 34:27

+ 57:16 Zab 102:9

+ 57:17 Yerm 6:13

+ 57:18 Yerm 3:22, Isha 40:1

+ 57:19 Rim 2:10, Efs 2:17

+ 57:21 Isha 48:22

+ 58:1 Mixo 1:5, Mixo 3:8

+ 58:3 Lev 16:29, Sah 29:7, Mal 3:14

+ 58:5 Lev 16:29, Zkr 7:5, Mat 6:16

+ 58:6 Luqo 4:18, Zab 81:4, Hik 24:11

+ 58:7 Mat 25:35, Luqo 3:11, Yoqb 2:15-16

+ 58:8 Zab 36:6, Zab 84:14, Isha 52:12

+ 58:11 Yerm 31:12, Yuhn 7:38

+ 58:12 Ayub 3:14, Isha 61:4

+ 58:13 Nax 13:15-21

+ 58:14 Ayub 22:26, Zab 36:4, Qnlr 32:13

+ 59:1 Sah 11:23, Isha 50:2

+ 59:2 Xsha 5:4, Zab 65:18, Hik 15:8, Hik 28:9

+ 59:3 Isha 1:15, Hik 6:17

+ 59:4 Ayub 15:35, Zab 7:15, Yoqb 1:15

+ 59:6 Ayub 8:14

+ 59:7 Hik 1:16, Hik 6:18, Isha 59:7, Rim 3:15-17

+ 59:10 Qnlr 28:29, Ayub 5:14, Zfn 1:17

+ 59:11 Hiz 7:16, Nox 2:7

+ 59:16 Yerm 5:1, Hiz 22:30, Zab 97:1, Isha 63:5

+ 59:17 Efs 6:14, Efs 6:17, 1Sal 5:8

+ 59:18 Qnlr 7:10, Yerm 51:56

+ 59:20 Rim 11:26-27

+ 59:21 Yerm 31:31

+ 60:1 Zab 101:17, Mal 4:2, 1Yuh 1:7

+ 60:2 Ayub 37:19

+ 60:3 Isha 2:2-3, Isha 56:7, Isha 66:20, Mal 1:11, Ayub 11:17, Ayub 22:28, Hik 4:18, Dnr 12:3, Vah 21:24

+ 60:4 Isha 49:18, Isha 66:20

+ 60:5 Isha 61:6

+ 60:6 3Sh 10:1, 2Sol 9:1, Mat 2:11

+ 60:7 Zab 119:5, Qshq 1:4, Isha 21:16, Ibt 25:13

+ 60:8 Xsha 11:11

+ 60:9 Isha 51:5, 3Sh 10:22, Isha 23:1, Yun 1:3

+ 60:10 Zkr 6:15

+ 60:11 Vah 21:25

+ 60:12 Zkr 14:17-19

+ 60:14 Isha 49:23, Hiz 48:35

+ 60:16 Isha 66:12, Ibt 49:24

+ 60:18 Isha 11:9

+ 60:19 Isha 30:26, Vah 21:23, Vah 22:5

+ 60:20 Zab 26:1, Isha 35:10, Isha 65:19, Vah 21:4

+ 60:21 Zab 36:9, Hiz 37:25, Mat 15:13

+ 61:1 Isha 11:2, Luqo 4:18-19, Luqo 7:22, Isha 29:19, Lev 25:8-15, Isha 42:7, Isha 49:9

+ 61:2 Lev 25:10, Isha 34:8, Isha 63:4, Mat 5:4

+ 61:3 Mat 15:13

+ 61:4 Ayub 3:14, Isha 58:12, Amos 9:14

+ 61:6 Chq 19:6, 1Btr 2:9, Isha 60:5

+ 61:7 Ayub 42:10, Isha 40:2, Zkr 9:12

+ 61:8 Zab 10:7, Isha 55:3, Yerm 32:40, Hiz 16:60

+ 61:9 Isha 65:23

+ 61:10 Zkr 3:4, Yerm 2:32, Vah 21:2

+ 62:2 Vah 2:17, Vah 3:12

+ 62:3 Zkr 9:16

+ 62:4 Isha 54:6, Xsha 1:10, Xsha 2:23

+ 62:5 Yerm 32:41, Zfn 3:17

+ 62:8 Qnlr 28:33, Yerm 5:17

+ 62:10 Isha 11:10, Isha 49:22

+ 62:11 Isha 40:10, Vah 22:12

+ 63:1 Ibt 36:33, 1Sol 1:44, Isha 34:6

+ 63:3 Yoʻel 3:13, Vah 19:15

+ 63:4 Isha 34:8, Isha 61:2

+ 63:5 Isha 59:16

+ 63:6 Isha 51:22

+ 63:9 Hak 10:16, Chq 14:9, Chq 23:20

+ 63:10 Zab 77:40, Hav 7:51, Efs 4:30

+ 63:11 Chq 12:50-51, Zab 76:21, Xsha 12:13

+ 63:12 Chq 14:21

+ 63:15 Ibt 11:5, Qnlr 26:15, Zab 13:2, Zab 32:14

+ 63:16 Qnlr 32:6, Isha 64:8, Yuhn 8:41

+ 63:19 Yerm 14:8

+ 64:1 2Sh 22:10, Zab 17:10, Zab 143:5

+ 64:4 1Kor 2:9

+ 64:5 Hav 10:35

+ 64:6 Zab 1:4, Zab 89:6

+ 64:7 Isha 43:22, Xsha 7:7

+ 64:8 Qnlr 32:6, Isha 63:16, Yuhn 8:41, Ayub 10:9, Ayub 33:6, Isha 45:9, Yerm 18:6, Rim 9:20-24

+ 64:11 4Sh 25:9, Xag 1:9, Xag 2:3

+ 65:2 Rim 10:20

+ 65:3 Isha 1:29, Isha 66:17

+ 65:4 Lev 11:7

+ 65:6 Zab 149:9, Chq 20:5

+ 65:8 Ibt 18:26, Mark 13:20

+ 65:10 Isha 33:9, Isha 35:2, Ysha 7:24, Zfn 2:6

+ 65:12 Hik 1:24, Isha 66:4, Yerm 7:13

+ 65:13 Isha 55:1, Luqo 6:25

+ 65:14 Luqo 6:25

+ 65:15 Yerm 29:22, Isha 62:2, Vah 2:17, Vah 3:12

+ 65:16 Yerm 4:2

+ 65:17 Isha 66:22, 2Btr 3:13, Vah 21:1, 1Kor 2:9

+ 65:19 Isha 35:10, Isha 60:20, Vah 21:4

+ 65:21 Yerm 31:5, Hiz 28:26

+ 65:22 Zab 21:13

+ 65:23 Qnlr 28:41, Zab 113:22, Isha 61:9

+ 65:24 Dnr 9:21

+ 65:25 Isha 11:6, Ibt 3:14, Isha 11:9

+ 66:1 Hiz 43:7, Mat 5:35, 3Sh 8:27, 2Sol 2:6, Hav 7:49-50

+ 66:2 Ezra 9:4

+ 66:3 Isha 1:11

+ 66:4 Ayub 3:25, Hik 10:24, Hik 1:24, Isha 65:12, Yerm 7:13

+ 66:7 Isha 13:8, Vah 12:5

+ 66:12 Isha 60:16

+ 66:13 Isha 40:1, Isha 51:12

+ 66:15 2Btr 3:7, 2Sal 1:8, Zab 67:18, Xbq 3:8

+ 66:16 Qnlr 32:41, Yerm 25:33

+ 66:17 Isha 1:29, Isha 65:3, Lev 11:7, Lev 11:29

+ 66:18 Isha 2:2, Zkr 14:16

+ 66:20 Isha 14:2, Isha 49:22, Isha 60:4, Isha 2:2-3, Isha 56:7, Isha 60:3, Mal 1:11

+ 66:21 Chq 19:6, Isha 61:6

+ 66:22 Isha 65:17

+ 66:24 Isha 1:31, Mat 18:9, Mark 9:47

Yeremiyo

Yeremiyo

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

49

50

51

52

Kirish

YEREMIYO

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Yeremiyo paygʻambar notinch davrda yashagan edi. Vujudga kelgan yangi kuchli shohliklar atrofidagi davlatlarni zabt etardi. Kichkinagina Yahudo shohligi jang qilayotgan ikkita kuchli shohlik — Bobil va Misr orasida qolib ketgan edi. Oradan koʻp vaqt oʻtmay, Bobil shohligi Yahudoni zabt etdi. Yahudo xalqi ozodlikni qoʻldan boy berib, Bobil shohligining mustamlakasiga aylandi. Yeremiyo paygʻambar bu voqealarning guvohi edi. Zafaniyo, Xabaqquq, Doniyor va Hizqiyol paygʻambarlar Yeremiyoning zamondoshlari edi.

Yeremiyo yigirma yoshga toʻlar–toʻlmas, Yahudo xalqiga Xudoning soʻzini yetkaza boshladi. Uning faoliyati miloddan oldingi 586 yilgacha, yaʼni Bobil Yahudo yurtini zabt etgunga qadar davom etdi. Soʻng esa Misrga qochib ketayotgan odamlar Yeremiyoni majburan oʻzlari bilan olib ketishdi. Yeremiyo Misrda ham oʻz xalqiga Xudoning soʻzini yetkazishda davom etdi.

Yeremiyoning koʻp bashoratlarida, ularning yozilgan sanasi koʻrsatilgan. Ammo bu bashoratlar xronologik tarzda emas, mavzular boʻyicha joylashtirilgan.

Koʻpincha Yeremiyo Xudoning soʻzini odamlarga aniq va toʻgʻri yetkazib berish uchun oʻz bashoratlarini nafaqat ogʻzaki, balki harakatlar orqali ham tasvirlab beradi.

Yeremiyo paygʻambar oʻjar va gunohga botgan Yahudo xalqini doimiy tarzda ogohlantirib turadi, Xudo ularni jazolamoqchi ekanini aytadi. Paygʻambar xalqni Bobilliklarga taslim boʻlishga chaqiradi. Shu sababdan Yeremiyoning dushmanlari uni xoinga chiqaradi. Ular Yeremiyoni zindonga tashlashadi, hatto uning joniga suiqasd uyushtirmoqchi boʻlishadi. Shunda Yeremiyo paygʻambar Xudoga yolvorib, ichidagi hamma dardini toʻkib soladi. Kitobning bu parchalari odamlar orasida “Munojot” deb nom olgan. Yeremiyo oʻz xalqiga achinib, koʻp kuyinadi. Xalqning itoatsizligi va ayanchli qismatidan u koʻp qaygʻuradi. Shu sababdan uni “yigʻlayotgan paygʻambar” deb ham atashadi.

Yeremiyo paygʻambar Yahudo xalqiga: “Sizlar Egamiz bilan tuzilgan ahdni buzdingiz, yolgʻiz Unga xizmat qilmay, butparastlikka berilib ketdingiz”, deb ularga koʻp tanbeh beradi. Shu qilmishlari uchun Yahudo xalqi Xudoning qahriga uchrab, Bobilliklarga taslim boʻlishini, soʻng esa Bobilga surgun qilinishini bashorat qiladi. Ammo bir kunmas–bir kun Xudo siylagan xalqini oʻz yurtiga qaytarib olib kelishini va ular bilan yangi ahd tuzishini aytadi (31:31-34, 32:36-40 ga qarang).

1–BOB

1¹Ushbu kitobda Xilqiyo oʻgʻli Yeremiyoning soʻzlari bayon etilgan. Yeremiyo Benyamin hududidagi Onotoʻt shahrida* yashagan ruhoniylardan biri edi⁺. ²Omon oʻgʻli Yoʻshiyo Yahudoda* hukmronlik qilgan davrning oʻn uchinchi yilida*, Egamizning soʻzi ilk bor Yeremiyoga ayon boʻlgan edi⁺. ³Shundan soʻng Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim davridan* tortib, to Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yiligacha*, Egamiz Yeremiyoga Oʻz soʻzini bir necha marta ayon qilgan edi. Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yili beshinchi oyida* Quddus aholisi Bobilga surgun qilindi⁺.

Egamiz Yeremiyoni tanlaydi

⁴Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi:⁺

⁵“Onang qornida senga shakl bermasimdan oldin seni bilgan edim,

Tugʻilmasingdan oldin seni Oʻzim uchun ajratib olgan edim.

Xalqlarga seni paygʻambar etib tayinlagan edim.”

⁶Men Unga shunday javob qaytardim:

— Yo Egam Rabbiy! Men tuzukroq ham gapira olmayman. Hali juda yoshman⁺.

⁷Egamiz esa menga shunday dedi:

— Oʻzingni, yoshman, deb aytma! Men seni kimning oldiga yuborsam, oʻshalarning oldiga borasan. Senga amr qilgan hamma gaplarimni ularga aytasan. ⁸Sen ulardan qoʻrqma. Men sen bilan birga boʻlaman, seni xalos qilaman. Buni Men, Egang, aytdim⁺.

⁹Soʻng Egamiz qoʻlini uzatib, labimga tekkizdi–yu, dedi:

— Mana, soʻzlarimni ogʻzingga solib qoʻydim⁺. ¹⁰Bugundan boshlab xalqlar va shohliklarni qoʻporib, yoʻq qilishing uchun, vayron qilib, agʻdarishing uchun, bunyod etib, mustahkamlashing uchun senga izn berdim⁺.

Ikkita vahiy

¹¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qilib, shunday dedi:

— Ey Yeremiyo, nimani koʻryapsan?

— Bodom shoxini, — deb javob berdim men⁺.

¹²— Toʻgʻri koʻrding, — dedi Egamiz. — Bodom shoxi Mening hushyor turishimni bildiradi*. Aytgan soʻzlarimni* Men tez orada bajo keltiraman.

¹³Egamiz menga Oʻz soʻzini yana ayon qilib dedi:

— Nimani koʻryapsan?

— Shimol tomonda qaynab turgan bir qozonni. Qozon biz tomonga agʻdarilay–agʻdarilay deb turibdi, — dedim⁺.

¹⁴Egamiz menga shunday dedi:

— Bu yurtning butun aholisi ustiga shimol tomondan falokat yogʻiladi⁺.

¹⁵Egamiz shunday demoqda: “Men shimoldagi shohliklarning barcha xalqlarini* chaqirib olyapman. Ularning shohlari kelib, oʻz taxtlarini Quddus darvozalarining yoniga oʻrnatadilar. Quddus devorlarini qurshab oladilar, Yahudo shaharlarining hammasiga hujum qiladilar⁺. ¹⁶Shu yoʻsin Men xalqimga qarshi hukmimni eʼlon qilaman, chunki Oʻz xalqim Meni tark etib, qabihlik qildi. Ular begona xudolarga qurbonliklar keltirib, oʻz qoʻllarining ijodiga sajda qildilar. ¹⁷Sen endi boʻla qol, belingni bogʻla. Buyurganlarimning hammasini ularga borib ayt. Ulardan qoʻrqma. Aks holda, ularning oldida seni vahimaga solaman⁺. ¹⁸Bugun Men seni bir qalʼaday, temir ustunday va bronza devorday mustahkam qildim. Sen butun yurtga — Yahudo shohlariga, shahzodalariga, ruhoniylariga, yurt aholisiga qarshi chiqasan⁺. ¹⁹Ular senga hujum qilishadi, lekin seni yenga olishmaydi. Men sen bilan birga boʻlaman, seni xalos qilaman.” Egamizning kalomi shudir.

2–BOB

Xudo Isroil xalqiga gʻamxoʻrlik qiladi

2¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Quddusga borib, jar sol: «Egamiz shunday deb aytmoqda:

Yoshligingdagi vafodorliging yodimda,

Kelinchakligingdagi sevging esimda.

Sen sahroda Menga ergashgan eding,

Ekin ekilmagan yerda orqamdan yurar eding⁺.

³Ey Isroil, sen Menga bagʻishlangan eding,

Oʻrimimning ilk hosiliga oʻxshagan eding.

Oʻsha hosilni yegan har kim aybdor hisoblanardi,

Bundaylarning boshiga kulfat kelar edi,

— deb aytmoqda Egamiz.»”⁺

Isroil ajdodlarining gunohi

⁴Ey Yoqb nasli, jamiki Isroil* urugʻlari, Egamizning soʻzlarini eshitinglar. ⁵Egamiz shunday demoqda:

“Ota–bobolaringiz Mendan nima ayb topdilar?

Nima uchun Mendan uzoqlashdilar?

Ular betayin butlarga sigʻindilar,

Oʻzlari ham betayin boʻlib qoldilar⁺.

⁶Ular Menga intilmaydilar.

Men esa ularni Misrdan olib chiqqan edim,

Choʻldan, chuqurliklarga toʻla sahrodan olib oʻtgandim,

Zulmat qamragan qaqroq yerda olib yurgan edim.

Odam yashamagan, oyoq yetmagan joydan olib oʻtgan edim⁺.

⁷Men sizlarni hosildor yurtga olib kelgandim,

Mevalaridan, moʻl hosilidan yenglar, degan edim.

Ammo sizlar kelib, yurtimni harom qildingizlar,

Mulkim boʻlgan yerimni jirkanch bir joyga aylantirdingizlar⁺.

⁸Ruhoniylar Menga intilmadilar,

Qonun himoyachilari Meni bilmadilar,

Hukmdorlar Menga qarshi bosh koʻtardilar,

Paygʻambarlar Baal* nomidan bashorat qildilar,

Hech narsaga yaramaydigan butlarga koʻngil bogʻladilar.”⁺

Egamiz Oʻz xalqini ayblaydi

⁹Egamiz shunday demoqda:

“Men sizlarni yana bir bor ayblayman,

Nabiralaringizni ham ayblayman⁺.

¹⁰Gʻarbdagi Kipr* qirgʻoqlariga borib koʻringlar,

Sharqdagi Kedarga* odam joʻnatib, bilib kelinglar.

Bunday voqea hech yuz berganmikan?!⁺

¹¹Biron xalq oʻz xudolaridan voz kechganmikan?!

Xudolari haqiqiy boʻlmasa–da, ulardan yuz oʻgirganmikan?!

Mening xalqim esa oʻz ulugʻvor Xudosidan voz kechdi,

Qadrsiz butlarga Meni almashtirdi⁺.

¹²Ey osmon, bundan hayratlangin,

Vahima ichra titragin,

— deb aytmoqda Egamiz. —

¹³Mening xalqim ikki gunoh qildi:

Ular Meni — hayotbaxsh suv bulogʻini tark etdilar.

Oʻzlari uchun sardobalar qazidilar,

Suvni ushlab turolmaydigan yoriq sardobalar qurdilar⁺.

Xiyonatning oqibati

¹⁴Isroil qulmidi?! Yoki qullikda tugʻilganmidi?!

Nechun unda u gʻanimlariga oʻlja boʻldi?

¹⁵Gʻanimlari unga sherday oʻkirdi,

Ovozi boricha unga boʻkirdi.

Oʻshalar dastidan Isroil yurti xarob boʻldi,

Shaharlari vayron boʻlib, huvullab qoldi⁺.

¹⁶Ey Isroil, Nuf va Taxpanxasdagi* xalqlar

Sochingni qirib tashladilar*.

¹⁷Senga yoʻl koʻrsatgan Egang Xudoni tark etding,

Shu qilmishing bilan oʻz boshingni oʻzing yeding.

¹⁸Endi nega Misrga borasan?

Nil* suvidan ichish uchunmi?!

Nechun Ossuriyaga* yoʻl olasan?

Furot suvidan ichish uchunmi?!*⁺

¹⁹Qabihliging oʻzingning boshingga yetadi,

Xiyonating seni mahkum qiladi.

Egang Xudoni tark etganing

Naqadar yomon va alamli ekanini

Koʻrib, bilib qoʻygin.

Sen Mendan qoʻrqmas ekansan”, demoqda

Sarvari Olam — Rabbiy.

Isroil xalqi Xudoga sajda qilishdan bosh tortadi

²⁰Egamiz shunday demoqda:

“Ey Isroil, sen ancha oldin

Boʻyinturugʻingni sindirgan eding,

Koʻp vaqt oldin kishanlaringni uzgan eding.

«Senga xizmat qilmayman!» deb aytgan eding.

Har bir baland tepalikda butlarga sajda qilding,

Har bir yashil daraxt ostida fohishaday yotding*⁺.

²¹Men seni aʼlo tokday ekkan edim,

Sen eng sara urugʻdan paydo boʻlgan eding.

Nechun endi aynib qolding?

Nega yovvoyi tokka aylanib qolding⁺?

²²Sen oʻzingni ishqor bilan ishqalasang ham,

Koʻp sovun ishlatib, oʻzingni yuvsang ham,

Aybdorlik dogʻlaring ketmaydi,

Bular doim koʻz oʻngimda turadi,

— deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. —⁺

²³Shunday ekan, qanday qilib:

«Bulgʻanmadim», deb aytasan?!

Nega: «Baalga sigʻinmadim», deysan?!

Vodiyda qilgan ishlaringga* qara,

Qilgan qilmishlaring haqida oʻylab koʻr,

Sen hirsi qoʻzigan urgʻochi tuyaga oʻxshaysan,

Oʻzingni u yoqdan–bu yoqqa urasan.

²⁴Sahroda ulgʻaygan bir qulonga oʻxshaysan,

Shahvating qoʻziganda, havoni iskaysan.

Sening hirsingni kim qondira oladi?!

Hech bir erkak senga erishish uchun oʻzini urintirishi shart emas,

Juftlashish davrida seni osonlikcha topib olishadi⁺.

²⁵Ey Isroil, boshqa xudolarning ketidan yuguravermagin,

Chorigʻing yirtilguncha, tomogʻing quriguncha

Ular ketidan yuravermagin.

Lekin sen shunday deding:

«Gapirganing befoyda,

Axir, men oʻsha xudolarni sevib qoldim,

Ularning ketidan bormasam boʻlmaydi.»⁺

Isroil xalqi jazolanadi

²⁶Qoʻlga tushgan oʻgʻri sharmanda boʻlganday,

Isroil xalqi ham sharmanda boʻladi.

Ularning oʻzlari, shohlari, aʼyonlari uyatga qoladi,

Ruhoniylaru paygʻambarlari sharmanda boʻladi⁺.

²⁷Ular yogʻochga: «Mening otam sensan» deyishadi,

Toshga*: «Tuqqan onam sensan», deb aytishadi.

Ammo Menga yuz burmay, orqa oʻgirishadi,

Boshlariga kulfat kelganda esa,

«Bizga najot ber!» deya Menga yolvorishadi⁺.

²⁸Xoʻsh, oʻzlaringiz uchun yasagan xudolaringiz qani?

Kulfat chogʻida sizlarni qutqara olsa, kelsin.

Shaharlaringiz qancha koʻp boʻlsa,

Xudolaringiz ham shunchadir, ey Yahudo xalqi⁺.

²⁹Nechun Men bilan daʼvolashasiz?!

Hammangiz Menga qarshi bosh koʻtardingiz!

— deb aytmoqda Egamiz. —

³⁰Ey xalqim, seni jazolaganim zoye ketibdi.

Sen baribir gapimga kirmading.

Sening qiliching yirtqich arslonday

Paygʻambarlaringni qirib tashladi⁺.

³¹Ey bu nasl, Mening gaplarimga quloq sol!

Nahotki Men Isroil uchun sahroday boʻlgan boʻlsam?!

Nahotki zulmat qoplagan qorongʻi yerday boʻlgan boʻlsam?!

Nechun xalqim: «Endi ozodmiz, oldingga qaytib bormaymiz», deb aytadi?

³²Qiz bola taqinchoqlarini unutadimi?!

Kelinchak oʻz libosini esdan chiqaradimi?!

Yoʻq! Ammo xalqim Meni unutdi,

Oradan son–sanoqsiz kunlar oʻtib ketdi⁺.

³³Oshiqlarni topishga naqadar ustasan!

Eng buzuq ayol ham sendan oʻrgansa boʻladi⁺.

³⁴Sen kiyimlaringni dogʻ qilding,

Aybsiz qashshoqlarning qoniga ularni belading,

Ular uyingga oʻgʻri boʻlib tushmagan edi.

Shunga qaramay sen:⁺

³⁵«Aybsizman», deb aytasan.

«Egamiz gʻazabidan tushgani aniq», deysan.

«Gunoh qilmadim» deganing uchun

Men seni jazolayman.

³⁶Nega sen yengiltaklik qilasan?

Nega ittifoqchilaringni oʻzgartirasan?

Sen Ossuriyadan yordam olmaganingday,

Misrdan ham hech qanday yordam olmaysan⁺.

³⁷Sen Misrdan chiqib kelasan,

Uyalganingdan yuzingni qoʻling bilan toʻsasan.

Zero, sen umid bogʻlagan xalqni Egang rad etdi.

Sen ulardan hech qanday naf koʻrmaysan.”

3–BOB

Bevafo Isroil

3¹Egamiz shunday demoqda: “Bir odam xotini bilan ajrashdi, deylik. Agar xotini borib, boshqasiga turmushga chiqsa, oldingi eri uni qayta nikohiga olishi mumkinmi?! Bunday bemaʼnigarchilik yurtni harom qilib yubormaydimi?!* Ey Isroil, sen koʻp oʻynashlar orttirib fohishalik qilding. Endi qaysi yuz bilan oldimga qaytib kelmoqchisan?!⁺

²Atrofingdagi yalang qirlarga nazar solib, qara!

Sen fohishalik qilmagan biror joy qoldimi?!*

Sen yoʻl boʻylarida oʻtirib, oʻynashlaringni kutding.

Choʻlda bosqinchilik qilishga shay turgan qaroqchiday boʻlding.

Menga qilgan bevafoliging va fosiqliging bilan,

Butun yurtni harom qilding⁺.

³Shu sababdan yomgʻir yogʻmadi,

Bahorda yogʻingarchilik boʻlmadi.

Sen fohishaday bezbetsan,

Uyat degan narsani bilmaysan⁺.

⁴Endi esa Menga: «Otajonimsan», deyapsan,

«Yoshligimdan buyon doʻstimsan», deb aytyapsan!

⁵«Hadeb mendan jahling chiqaveradimi?» deysan,

«Bir umr menga gʻazabingni sochasanmi?» deb aytasan,

Oʻzing esa imkoning boricha yovuzlik qilaverasan.”⁺

Isroil va Yahudo xalqlari tavbaga chaqiriladi

⁶Shoh Yoʻshiyo davrida* Egamiz menga shunday dedi: “Bevafo Isroilning* qilmishlarini koʻrdingmi? Har bir baland tepalikda va har bir yashil daraxt ostida u fohishalik qildi*⁺. ⁷⁻⁸Barcha qilmishlaridan keyin ham, oldimga qaytib keladi, deb oʻylagan edim. Lekin u qaytib kelmadi. Shuning uchun Men sadoqatsiz Isroilga taloq xatini berib, joʻnatib yubordim*. Uning singlisi Yahudo esa buni koʻrgan edi. Shunga qaramay bu munofiq zarracha ham qoʻrqmadi, u Menga vafo qilmay, fahshga berildi⁺. ⁹Isroil tosh va yogʻochdan yasalgan xudolarga sigʻinib, zino qilgan edi. Yengiltaklik bilan fohishalik qilib, yurtni harom etgan edi⁺. ¹⁰Bularga qaramay, uning munofiq singlisi Yahudo Menga sof koʻngil bilan qaytmadi. U koʻzboʻyamachilik qildi”, — deb aytmoqda Egamiz⁺.

¹¹Keyin Egamiz menga shunday dedi: “Bevafo Isroil, munofiq Yahudoga qaraganda, oʻzini solih qilib koʻrsatdi⁺. ¹²Qani, shimolga bor, u yerda ushbu soʻzlarni jar solib ayt: «Egamiz shunday demoqda: ey bevafo Isroil, Menga yuz bur! Endi Men senga gʻazabimni sochmayman, Men rahmdilman, — deb aytmoqda Egamiz. — Sendan to abad gʻazablanmayman⁺. ¹³Faqatgina gunohingni tan olgin: sen Egang Xudoga qarshi bosh koʻtarding, har bir yashil daraxt ostida begona xudolarga sajda etib, zino qilding, Mening gapimga kirmading, — deb aytmoqda Egamiz.»”⁺

¹⁴Egamiz shunday demoqda: “Ey sadoqatsiz farzandlar, oldimga qaytinglar! Zero, Men xoʻjayiningizman. Har bir shahardan bittangizni, har bir xonadondan ikkitangizni olib, Quddusga* olib kelaman. ¹⁵Men sizlarga koʻnglimdagi choʻponlarni beraman. Ular sizlarni donolik va bilim bilan boshqarishadi⁺. ¹⁶Sizlar yurtda koʻpayib, uvali–juvali boʻlasizlar. Shunda xalq Mening Ahd sandigʻim* haqida gapirmaydigan boʻladi. Ular Sandiq haqida oʻylashmaydi, uni esga ham olishmaydi, zarurati boʻlmagani uchun yangisini yasashmaydi*⁺. ¹⁷Zero, oʻsha vaqtda Quddus «Egamizning Taxti» deb ataladi. Hamma xalqlar Menga sajda qilish uchun Quddusda, Mening huzurimda toʻplanadilar. Shundan keyin ular hech qachon yovuz yuraklarining oʻjarliklariga itoat qilmaydilar. ¹⁸Oʻsha kunlarda Yahudo va Isroil xalqlari birlashadi. Ular shimoldagi yurtdan Men ota–bobolaringizga mulk qilib bergan yurtga birga qaytib kelishadi⁺.

¹⁹Men, Egangiz, ichimda shunday degan edim:

«Seni jon–jon deya Oʻzimga farzand qilib olgan boʻlar edim,

Senga ajoyib yurtni sovgʻa qilgan boʻlar edim,

Xalqlarning eng goʻzal mulkini senga bergan boʻlar edim.»

Meni «Otajonim deysan», deya niyat qilgan edim,

Mendan hech qachon yuz oʻgirmaysan, deb oʻylagan edim.

²⁰Ammo, ey Isroil, Menga bevafolik qilding!

Sen eriga xiyonat qilgan ayolday boʻlding,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

²¹Yap–yalang qirlar uzra figʻon eshitilmoqda,

Isroil xalqi dodu faryod solmoqda.

Zotan, ular haq yoʻldan ozgan edilar,

Oʻzlarining Egasi Xudoni unutib yuborgan edilar⁺.

²²Ey sadoqatsiz farzandlarim, orqaga qaytinglar!

Bevafo qalbingizga Men shifo beraman.

Sizlar Menga shunday deysizlar:

«Mana, oldingga qaytyapmiz,

Axir, Egamiz Xudo Sensan⁺.

²³Biz qirlarda butlarga sajda qilar edik,

Qattiq shovqin–suron koʻtarar edik.

Ammo hammasi behuda ekan.

Yagona najotkorimiz Sensan, ey Egamiz Xudo.

²⁴Bu yaramas butlar bolaligimizdan buyon,

Otalarimizning mehnatini yoʻqqa chiqardi,

Ularni mol–qoʻylaridan ayirdi,

Oʻgʻil–qizlaridan judo qildi.

²⁵Keling, sharmandalikni oʻzimizga toʻshak qilaylik,

Uyatni yopinchiq qilib, ustimizga yopaylik!

Axir, ota–bobolarimiz bilan biz

Egamiz Xudoga qarshi gunoh qildik.

Yoshligimizdan to bugungacha

Egamiz Xudoning gapiga kirmadik.»”⁺

4–BOB

Tavbaga daʼvat

4¹Egamiz shunday demoqda:

“Ey Isroil, qani endi qaytsang,

Qani endi, Menga qaytib kelsang!

Huzurimdan jirkanch butlaringni uloqtirib tashlasang,

Qani endi, Mening yoʻlimdan ozmay yursang⁺.

²Qani endi, haqiqat, adolat va toʻgʻrilik ila

«Egamiz shohid!» deya qasam ichsang.

Shunda xalqlar Men orqali baraka topadi,

Ular Men bilan faxrlanadi.”⁺

³Egamiz Yahudo xalqiga va Quddus aholisiga shunday deb aytmoqda:

“Yeringizni shudgor qiling,

Tikanlar orasiga urugʻ sepmang⁺.

⁴Ey Yahudo xalqi va Quddus aholisi,

Oʻzingizni Men, Egangizga bagʻishlang,

Yuragingizni sunnat qiling*.

Aks holda, yovuz qilmishingiz uchun

Alangali gʻazabimni ustingizga yogʻdiraman.

Bu gʻazabimni hech kim soʻndira olmaydi⁺.

Yahudo xalqi boshiga keladigan falokatlar

⁵Yahudoda eʼlon qiling, Quddusda jar soling:

«Butun yurt boʻylab burgʻu chalinsin.»

Baland ovozda hayqiring: «Qani, toʻplaninglar!

Mustahkam shaharlarga qochib boraylik!»⁺

⁶Quddusga* qochib borish uchun ishora bering,

Imillamay, tezroq qoching!

Men shimoldan* kulfat keltirmoqdaman,

Dahshatli halokat olib kelmoqdaman⁺.

⁷Ana, xalqlarni halok etuvchi yoʻlga tushdi,

U sher kabi chakalakzordan chiqdi.

Yurtingizni xarob qilgani uyasini tashlab keldi.

Evoh, endi shaharlaringiz vayron boʻladi,

Hammasi huvullab qoladi⁺.

⁸Marsiya aytib, faryod qilinglar,

Qanorga oʻranib olinglar*.

Axir, Egangizning alangali gʻazabi

Sizni chetlab oʻtmadi.”⁺

⁹Egamiz shunday demoqda: “Oʻsha kuni shoh bilan aʼyonlarning yuragi orqaga tortib ketadi. Ruhoniylar bilan paygʻambarlar dahshatga tushadi.” ¹⁰Shunda men dedim: “Yo Egam Rabbiy, Sen Quddus aholisini yomon laqillatding! Qilich ularning boʻgʻzida turgan bir paytda, Sen ularga tinchlik vaʼda qilding.”⁺

¹¹Oʻsha payt kelganda Egamiz Quddus aholisiga shunday deb aytadi: “Sahrodagi yalang qirlardan chiqqan garmsel* xalqim tomon esmoqda. U donni xashakdan tozalaydigan mayin shabada emas, ¹²balki Men yuborgan kuchli bir garmseldir. Men sizlarga qarshi Oʻz hukmimni eʼlon qilmoqdaman.”⁺

Yahudo dushmanlar qurshovida

¹³Qarang! Dushman bulutday koʻtarilmoqda.

Ularning jang aravalari quyun kabidir,

Otlari burgutdan ham chaqqondir.

Evoh, shoʻrimiz qursin! Xonavayron boʻldik!⁺

¹⁴Ey Quddus, najot topishing uchun yuragingni pokla.

Qachongacha yuragingda yovuz niyat saqlaysan?!⁺

¹⁵Ana, Dan shahridan xabarchining ovozi eshitilmoqda,

Efrayim qirlaridan* bir shum xabar kelmoqda.

¹⁶Egamiz shunday deydi:

“Xalqlarga buni aytinglar,

Quddusda shunday eʼlon qilinglar:

«Olis yurtdan bosqinchilar kelmoqda,

Ular Yahudo shaharlariga qarshi hayqirmoqda.

¹⁷Bosqinchilar dala qoʻriqchilariga oʻxshab,

Quddusni qurshab olishadi.»

Zotan, Quddus ahli Menga qarshi bosh koʻtardi,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

¹⁸Tutgan yoʻlingiz, qilgan qilmishingiz dastidan

Bu kulfat boshingizga keldi–ku!

Jazoingiz shudir.

Oh, naqadar achchiq boʻlmasa bu kulfat!

Naqadar yurakni ezadi–ya!”⁺

Yeremiyo oʻz xalqi uchun qaygʻuradi

¹⁹Voy jonim, adoyi tamom boʻldim!

Voy yuragim! Qinidan chiqquday boʻlyapti!

Sukut saqlab tura olmayman,

Eshityapman burgʻu sadolarini,

Eshityapman urushga daʼvatlarni⁺.

²⁰Kulfat ketidan kulfat keldi,

Butun yurt xonavayron boʻldi.

Bir zumda chodirlarim buzilib ketdi,

Maskanim pardalari yoʻq boʻldi⁺.

²¹Qachongacha yov bayrogʻi koʻzim oldida hilpirab turaveradi?!

Qachongacha burgʻu ovozi qulogʻimga chalinaveradi?!

²²Egamiz shunday javob berdi:

“Axir, Mening xalqim befarosat,

Ular Meni tanishmaydi.

Ular nodon, aqlsiz farzandlardir.

Yomonlik qilishga usta,

Yaxshilik qilish esa qoʻllaridan kelmaydi.”⁺

Kelayotgan kulfat haqidagi vahiy

²³Men yerga qaradim, yer ayqash–uyqash edi,

Koʻzimni osmonga tikdim, osmonda nur koʻrinmasdi⁺.

²⁴Togʻlarga qaradim, togʻlar silkinayotgan edi,

Hamma qirlar larzaga kelgan edi⁺.

²⁵Qaradim, ammo inson zoti koʻrinmadi,

Hatto koʻkdagi qushlar ham uchib ketgan edi⁺.

²⁶Qaradim, hosildor yerlar choʻlga aylangan edi,

Hamma shaharlar vayron boʻlgan edi.

Bunga sabab Egamizning qattiq qahri edi⁺.

²⁷Zero, Egamiz shunday degan edi:

“Butun yurt vayron boʻladi,

Lekin yurtni butunlay yoʻq qilib yubormayman⁺.

²⁸Butun dunyo aza tutadi,

Osmon ham qop–qora boʻlib ketadi.

Buni Men aytdim, shaxtimdan qaytmayman.

Qaror qildim, qarorimni oʻzgartirmayman.”⁺

²⁹Otliq va kamonkashlar hayqirigʻidan

Har bir shahar aholisi qochib qoladi.

Ular chakalakzorlar oralab yugurishadi,

Qoyalarga chiqib, oralariga yashirinib olishadi.

Hamma shaharlar huvullab qoladi,

U yerlarda yashaydigan odam boʻlmaydi.

³⁰Sen esa, ey xarobazorga aylangan shahar,

Nega ustingga qirmizi libos kiyib olding,

Oltin taqinchoqlar bilan bezanding?

Nega koʻzlaringni boʻyab olding?

Bekorga bezanib olibsan!

Oʻynashlaring* sendan nafratlanadi,

Joningga qasd qilmoqchi ular⁺.

³¹Ana, kimdir toʻlgʻoq tutgan ayolday baqirmoqda,

Kimdir ilk bor tugʻayotgan ayolday ingramoqda.

Qiz* Quddus entikib qichqirmoqda,

Qoʻllarini choʻzib shunday demoqda:

“Shoʻrim qursin! Qotillarim oldida madorim qolmadi.”⁺

5–BOB

Quddus aholisining gunohlari

5¹Egamiz shunday deydi:

“Quddusning har bir koʻchasiga kirib chiqinglar,

Atrofingizga qarab, bilib olinglar,

Shahar maydonlarida qidirib koʻringlar,

Biron adolatli, rostgoʻy odam bormikan.

Agar shunday odamni topib kelsangiz,

Men Quddus aholisining gunohidan oʻtaman⁺.

²Ular «Egamiz shohid!» deya qasam ichadilar,

Ammo ichgan qasamlari yolgʻon.”⁺

³Ey Egam, Sen haqiqatni izlaysan.

Sen bu xalqni urgan eding,

Ammo ular ogʻriq sezmadilar.

Ularni deyarli yoʻq qilib yuborganingda ham,

Gapingga kirmadilar.

Betlarini toshdan ham qattiq qildilar,

Tavba qilishni xohlamadilar⁺.

⁴Shunda men ichimda dedim:

“Eha, bular kambagʻal–ku!

Shuning uchun ularning farosati yoʻq,

Ular Egamizning yoʻlini bilmaydi,

Xudosining qonunini tanimaydi⁺.

⁵Qani, boylarning* oldiga boray–chi,

Ular bilan gaplashib koʻray–chi,

Egamizning yoʻlini ular albatta biladi,

Ular Xudosining qonunini tanishadi.”

Ammo ularning hammasi boʻyinturugʻini sindirgan ekan,

Egamizga itoat etishdan bosh tortgan ekan⁺.

⁶Shuning uchun oʻrmondan chiqqan sher ularni oʻldiradi,

Choʻldan kelgan boʻri ularni gʻajib tashlaydi.

Qoplon ularning shaharlari oldida pisib turadi,

Shahardan chiqqan har bir odamni tilka–pora qiladi.

Axir, ular koʻp gunoh qildilar,

Xudoga koʻp xiyonat etdilar⁺.

⁷Egamiz shunday deydi:

“Ey Quddus, Seni qanday qilib kechiraman?!

Farzandlaring Meni tark etdilar–ku!

Ular Xudo boʻlmagan butlarning nomini oʻrtaga qoʻyib ont ichdilar.

Men ularning ehtiyojlarini qondirar edim,

Ular esa zino qilaverar edilar,

Fohishalarning uyiga toʻdalashib borar edilar⁺.

⁸Ular hirsi qoʻzgʻagan aygʻir otlar kabi edilar,

Har biri qoʻshnisining xotiniga kishnar edi⁺.

⁹Men ularni buning uchun jazolamaymi?!

Shunday bir xalqdan oʻch olmaymi?!

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

¹⁰Qani, ularning uzumzorlariga kiringlar,

Toklarini kesib tashlanglar.

Ammo butunlay yoʻq qilmanglar.

Novdalarini sindiringlar,

Endi ular Meniki emas⁺.

¹¹Axir, Isroil va Yahudo xalqlari

Menga butunlay xiyonat qilishdi.”

Egamizning kalomi shudir.

Egamiz Isroilni tark etadi

¹²Isroil xalqi Egamiz haqida yolgʻon gapirdi, ular shunday dedi:

“Egamiz baribir hech narsa qilmaydi.

Hech qanday koʻrgilik boshimizga tushmaydi!

Qahatchilik, urush boʻlmaydi!⁺

¹³Paygʻambarlarining bemaʼni soʻzlari shamolga oʻxshaydi,

Xudoning soʻzi ularga ayon boʻlmagan.

Bu kulfatlar oʻzlarining boshiga tushsin!”⁺

¹⁴Shuning uchun Parvardigori Olam — Egamiz shunday demoqda:

“Ey Yeremiyo, xalqim aytgan bu gaplari uchun

Men Oʻz soʻzlarimni sening ogʻzingda olovday qilaman.

Bu xalq esa oʻtin kabi boʻladi,

Olov ularni yondirib tashlaydi.”⁺

¹⁵Egamiz shunday demoqda:

“Ey Isroil xalqi,

Men olisdagi bir xalqni qoʻzgʻataman.

Ularni sizga qarshi yuboraman.

Ular kuchli, qadimgi bir xalqdir.

Bu xalqning tilini sizlar bilmaysizlar,

Ularning gaplarini tushunmaysizlar⁺.

¹⁶Ularning hammasi mohir jangchilardir,

Oʻqlari oʻlim elchilaridir⁺.

¹⁷Ular hosilingizni, noningizni yeb bitirishadi,

Oʻgʻil–qizlaringizni oʻldirishadi.

Mol–qoʻylaringizni boʻgʻizlashadi,

Uzumzoru anjirzorlaringizni yoʻq qilishadi.

Suyangan mustahkam shaharlaringizni

Lashkarlari vayron qilishadi.”⁺

¹⁸Egamiz demoqda: “Shunday kunlarda ham Men Oʻz xalqimni butunlay qirib yubormayman. ¹⁹Xalqim sendan: «Nima uchun Egamiz Xudo bunday ishlarni qildi?» deb soʻraganda, sen, ey Yeremiyo, ularga shunday javob ber: «Sizlar Xudoni tark etib, yurtimizda begona xudolarga xizmat qildingizlar. Endi oʻzga yurtda begona odamlarga xuddi shunday xizmat qilasizlar.»⁺

Xudo xalqni ogohlantiradi

²⁰Borib, Yoqb nasliga shunday deb ayt, Yahudo xalqiga shunday deb eʼlon qil:

²¹Sizlarning koʻzingiz bor, ammo koʻrmaysizlar,

Qulogʻingiz bor, ammo eshitmaysizlar.

Ey aqlsiz, befarosat odamlar,

Gaplarimni eshitinglar!⁺

²²Nahotki Mendan qoʻrqmasangizlar?!

Mening oldimda titramasangizlar?!

— deb aytmoqda Egamiz. —

Axir, Men dengizga qumni chegara qilib qoʻydim,

Oʻtib boʻlmaydigan abadiy toʻsiq qildim.

Toʻlqinlar koʻpirib, koʻtarilsa ham,

Toʻsiqdan ustun kelolmaydi.

Hayqirib oʻkirsa ham,

Undan oshib oʻtolmaydi⁺.

²³Ammo sizlar oʻjar va isyonkorsizlar,

Yoʻldan ozib, Meni tark etdingizlar,⁺

²⁴Sizlar ichingizda hech aytmaysizlar:

«Egamiz Xudodan qoʻrqaylik,

U oʻz vaqtida yomgʻir yogʻdiradi–ku!

Kuzda ham, bahorda ham yerimizni sugʻoradi–ku!

Yigʻim–terim mavsumini oʻz vaqtida beradi–ku!» deb⁺.

²⁵Gunohlaringiz sizlarni bulardan mahrum etdi,

Ayblaringiz sizlarni barakadan judo etdi.

²⁶Ha, xalqim orasida yaramas odamlar bor.

Ular qush ovlayotganday pisib yotishar,

Tuzoq qoʻyib, odamlarni oʻz domiga tortishar⁺.

²⁷Ovchi qafasni qushlarga toʻldirganday,

Ular uylarini hiylaga toʻldirdilar.

Shu tufayli kuchayib, davlat orttirdilar,

²⁸Semirib, yaltirab ketdilar.

Qabih ishlarining chek–chegarasi yoʻq.

Ular yetimni oqlashga harakat qilmaydi,

Yoʻqsilning haqini himoya etmaydi⁺.

²⁹Men ularni bu uchun jazolamaymi?!

Shunday bir xalqdan oʻch olmaymi?!

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

³⁰Qoʻrqinchli va dahshatli ishlar

Bu yurtda sodir boʻlmoqda:

³¹Paygʻambarlar yolgʻondan bashorat qilmoqda,

Ruhoniylar oʻzlaricha* xalqimni boshqarmoqda,

Xalqimga bularning hammasi xush kelmoqda.

Ammo oxirida ular nima qilar ekan–a?”⁺

6–BOB

Quddus dushmanlar qurshovida

6¹Egamiz shunday deydi:

“Ey Benyamin nasli,

Joningizni qutqaringlar!

Quddusdan qochib chiqinglar!

Taxuva shahrida burgʻu chalinglar!

Bayt–Xakerem shahrida* olov yoqib, belgi koʻrsatinglar.

Ana, shimoldan bir falokat kelyapti,

Dahshatli bir halokat yaqinlashyapti⁺.

²Qiz* Quddus* goʻzal va latofatlidir,

Ammo Men uni yoʻq qilib tashlayman.

³Shahar atrofiga joylashib olgan choʻponlarday,

Dushmanlar Quddusni qamal qiladi.

Har biri oʻz lashkari uchun joy tanlaydi.

⁴Ular shunday deb aytishadi:

«Quddusga qarshi jangga tayyorlaninglar!

Boʻla qolinglar, kunduz kuni ularga hujum qilamiz!

Shoʻrimiz qursin! Kun ham botyapti,

Oqshom soyalari boʻy choʻzib qoldi⁺.

⁵Endi tunda hujum qilamiz,

Shahardagi qalʼalarni vayron etamiz!»”

⁶Sarvari Olam dushman lashkariga shunday demoqda:

“Daraxtlarini kesinglar*,

Quddus devoriga qiyalatib tuproq uyinglar*.

Bu shahar jazolanishi kerak,

Shahar zoʻravonlikka toʻlib–toshgan⁺.

⁷Buloqdan suv qaynab chiqqani singari,

Quddusdan qabihliklar qaynab chiqyapti.

Zoʻravonligu buzgʻunchilik sadolari eshitilyapti.

U yerda koʻrganim xastaligu yaralar⁺.

⁸Ey Quddus, esingni yigʻib olgin,

Yoʻqsa, Men sendan yuz oʻgiraman.

Seni tashlandiq bir joyga aylantiraman,

Yurtingni huvullatib qoʻyaman.

⁹Dushmanlaringga aytaman,

Ular seni ship–shiydam qiladilar,

Bir shingil uzumi qolmagan tokka oʻxshatib qoʻyadilar.”

Sarvari Olamning kalomi shudir.

Isyonkor Isroil

¹⁰Ey Egam! Kimga gapiray, kimni ogohlantiray?!

Kim mening gaplarimga quloq soladi?!

Qara, ularning quloqlari yopiq*,

Ular hech narsani eshitmaydi.

Sening soʻzingdan ular xafa boʻladi,

Uni eshitishni xush koʻrmaydi⁺.

¹¹Ammo ichim Sening gʻazabingga toʻlgan edi,

Jahlimni tiyishdan charchadim.

Egamiz menga shunday dedi:

“Gʻazabimni koʻchadagi bolalarga sochgin,

Toʻdalashib turgan yigitlarga sochgin.

Gʻazabim erkagu ayollarga tushadi,

Munkillagan qariyalar ham undan qochib qutulmaydi⁺.

¹²Uylari, dalalari va xotinlari

Boshqa birovlarga beriladi.

Men bu yurt aholisiga qarshi qoʻl koʻtaraman,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

¹³Ular kichkinasidan tortib, kattasigacha,

Nafsini tiyolmay harom yoʻl bilan pul topishadi.

Paygʻambardan tortib, ruhoniygacha —

Hammasi tovlamachilik qilishadi⁺.

¹⁴Xalqimning yaralarini yuzaki davolashadi.

Ahvol ogʻir bir paytda «hammasi yaxshi», deb aytishadi⁺.

¹⁵Jirkanch ishlari uchun uyaladilarmi?

Yoʻq, uyalmaydilar!

Qizarish degan narsani bilmaydilar,

Shuning uchun boshqalarday halok boʻladilar.

Ha, ularni jazolab, xonavayron qilaman.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

Isroil Xudoning yoʻlidan ozadi

¹⁶Egamiz Oʻz xalqiga shunday deb aytmoqda:

“Chorrahalarda turib qarang,

Qadimgi yoʻllar haqida soʻrang,

Yaxshi yoʻl qayerda ekanligini bilib oling.

Oʻsha yoʻldan yuring,

Shunda koʻnglingiz taskin topadi.

Ammo sizlar: «Yoʻq, u yoʻldan yurmaymiz», dedingizlar⁺.

¹⁷Men sizlarga qoʻriqchilar* qoʻydim,

«Qoʻriqchilar burgʻusining jangovar sadosiga quloq solinglar»,

Deb sizlarga tayinladim.

Sizlar esa: «Ularga quloq solmaymiz!» deb aytdingizlar⁺.

¹⁸Shuning uchun, ey xalqlar, eshiting!

Xalqim ne holga tushishini bilib oling.

¹⁹Ey zamin, quloq sol!

Men bu xalqning boshiga kulfat keltiraman,

Yomon niyatlarining oqibati shudir.

Zotan, ular soʻzlarimga kirmadilar,

Qonunlarimni rad etdilar⁺.

²⁰Shava yurtidan* keltirilgan ziravorlarni nima qilaman?!

Olis yurtdan olib kelingan xushboʻy qamishni nimaga ishlataman?!

Xalqimning kuydiriladigan nazrlarini Men qabul qilmayman,

Qurbonliklaridan xushnud boʻlmayman.”⁺

²¹Shu sababdan Egamiz demoqda:

“Men bu xalqning oyogʻiga toʻgʻonoq solaman,

Ular qoqilib yiqiladilar.

Otalar farzandlari bilan birga,

Qoʻshnilar yor–birodarlari bilan birga halok boʻladilar.”⁺

Shimoldan bosqinchilar keladi

²²Egamiz shunday demoqda:

“Ana, shimoldagi yurtdan* olomon kelmoqda,

Dunyoning chetidan buyuk bir xalq qoʻzgʻalmoqda⁺.

²³Kamonu nayzalar bilan qurollangandir ular,

Shafqat qilmaydigan zolimdir u odamlar.

Ular otlarini yeldiradi,

Toʻlqinlangan dengizday guvullab keladi.

Ey qiz Quddus, ular qarshingda saf tortadilar,

Jang qilishga shay boʻlib turadilar.”

²⁴Odamlar shunday dedi:

“Ular haqidagi bu xabarni eshitdik,

Madorimiz qolmadi.

Dard tutgan ayol kabi,

Azobu iztirob chekdik⁺.

²⁵Dalalarga bormanglar,

Koʻchalarda yurmanglar!

Dushman qilichini tutgan.

Atrofni dahshat qamragan.”⁺

²⁶Ey xalqim, qizalogʻim!

Qanorga oʻranib, kulga belangin*.

Yolgʻiz farzand uchun aza tutgandek,

Achchiq–achchiq yigʻlagin.

Ana, halok etuvchi kelyapti,

U toʻsatdan bizga hujum qiladi⁺.

²⁷Egamiz shunday dedi:

“Ey Yeremiyo, xalqimni tekshirgin,

Temirni sinaganday ularni sinagin,

Tutgan yoʻllarini bilib olgin⁺.

²⁸Ularning hammasi oʻjar va beboshdir,

Birovlarga tuhmat qilib yuradilar.

Bagʻirlari mis va temir kabi qattiq,

Hammasi buzgʻunchilik qiladilar.

²⁹Ana, bosqonga toʻxtovsiz dam berilmoqda,

Oʻchoqdagi olov lovullab yonmoqda.

Ammo bunday olov ham ularni tozalay olmadi,

Ular fosiqligicha qoldi.

³⁰Ularni «sifatsiz kumush» deb ataydilar,

Axir, Men ularni rad etdim.”⁺

7–BOB

Yeremiyo Maʼbadda voizlik qiladi

7¹Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi: ²“Uyimning darvozasi oldiga bor. Oʻsha yerda turib, baland ovozda shunday deb ayt: «Ey jamiki Yahudo xalqi! Ey Egamizga sajda qilish uchun mana bu darvozadan kirayotgan xaloyiq! Egamizning gaplarini eshitinglar⁺. ³Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: yomon yoʻlingizdan qaytinglar. Turmush tarzingizni oʻzgartiringlar. Shundagina bu yurtda yashashingizga ijozat beraman⁺. ⁴‘Egamizning Maʼbadi shu yerda! Mana, Egamizning Maʼbadi, shuning uchun hech qanday xavf–xatar yoʻq!’ degan yolgʻon soʻzlarga ishonmang⁺.

⁵Agar haqiqatan yomon yoʻlingizdan qaytsangiz, turmush tarzingizni oʻzgartirsangiz, bir–biringizga nisbatan adolatli boʻlsangiz,⁺ ⁶musofirlarga, yetim va bevalarga zulm qilmasangiz, bu yurtda aybsiz odamning qonini toʻkmasangiz, boshingizga falokat keltiradigan boshqa xudolarga ergashmasangiz, ⁷bu yerda qolishingizga ijozat beraman. Men ota–bobolaringizga abadiy mulk qilib bergan bu yurtda sizlar yashayverasizlar⁺.

⁸Ammo sizlar yolgʻon soʻzlarga ishonyapsizlar. ⁹Oʻgʻrilik qilyapsizlar, odam oʻldiryapsizlar, zino qilyapsizlar, yolgʻondakam qasam ichyapsizlar, Baalga nazrlar atab, oʻzingiz bilmagan xudolarga ergashyapsizlar⁺. ¹⁰Shunday ekan, nima uchun sizlar Mening nomim bilan atalgan uyimga* kelib, ‘Biz xavf–xatardan xolimiz!’ deb aytyapsizlar?! Bunday jirkanch ishlarni davom ettirish uchunmi?! ¹¹Aytinglar–chi, Mening nomim bilan atalgan bu uy sizlar uchun qaroqchilar uyasi boʻlib qoldimi?! Qilgan barcha ishlaringizni Men Oʻz koʻzim bilan koʻrib turibman–ku! — deb aytmoqda Egamiz. —⁺ ¹²Qani, Shiloʻ shahriga* boringlar! Men ulugʻlanishim uchun ilk bor oʻsha joyni tanlagan edim. Ammo xalqim Isroilning qabihliklari tufayli oʻsha joyni ne ahvolga solganimni koʻrib qoʻyinglar. ¹³Bunday yovuz ishlarni qilayotganingizda, Men sizlarga qayta–qayta gapirdim. Ammo sizlar gaplarimga quloq solmadingiz. Sizlarga xitob qildim, ammo javob bermadingiz, — deb aytmoqda Egamiz. —⁺ ¹⁴Shunday ekan, Men Shiloʻni ne koʻyga solgan boʻlsam, Oʻz nomim bilan atalgan uyimni ham oʻsha ahvolga solaman. Sizlar umid bogʻlagan bu uyimni va ota–bobolaringizga bergan bu yurtni Shiloʻning ahvoliga tushiraman. ¹⁵Qondoshingiz Efrayim* xalqini uloqtirganimday, sizlarni ham Oʻz huzurimdan uloqtirib tashlayman.»”⁺

Xalqning itoatsizligi

¹⁶Egamiz shunday dedi: “Ey Yeremiyo, sen bu xalq uchun ibodat qilma! Ular uchun faryod qilib, iltijo qilma! Ularni deb, Menga yolvorma! Men senga quloq solmayman⁺. ¹⁷Yahudo shaharlarida, Quddus koʻchalarida ular nimalar qilayotganini koʻrmayapsanmi?! ¹⁸Bolalar oʻtin yigʻishadi, otalari olov yoqishadi, xotinlar esa xamir qorib, samo qirolichasiga* atab nonlar yopishadi. Gʻazabimni qoʻzgʻatish uchun begona xudolarga sharob nazrini keltirishadi. ¹⁹Bu qilmishlari bilan ular Menga emas, oʻzlariga zarar keltirmoqda–ku! — deb aytmoqda Egamiz. — Oʻzlarini sharmanda qilishmoqda–ku! ²⁰Shu sababdan, Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, Men qahru gʻazabimni bu zaminga, insonlaru hayvonlarga, daladagi daraxtlaru ekinlarga sochaman. Gʻazabim soʻnmas olovday yonadi.”⁺

²¹Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Sizlar qurbonliklarning goʻshtini yeysizlar, kuydiriladigan qurbonliklaringizning goʻshtini ham oʻzlaringiz yeyaveringlar*⁺. ²²Men ota–bobolaringizni Misrdan olib chiqqanimda ularga nafaqat qurbonliklar va kuydiriladigan qurbonliklarga oid amrlar bergan edim,⁺ ²³balki ularga yana shunday amr bergan edim: «Menga itoat qiling! Shunda Men sizning Xudoyingiz, sizlar esa Mening xalqim boʻlasizlar. Faqat Men koʻrsatgan yoʻldan yuringlar, shunda baxtiyor boʻlasizlar.»⁺ ²⁴Ammo ular itoat qilishni ham, quloq solishni ham xohlamadilar. Yovuz yuraklarining oʻjarliklariga itoat qildilar. Oldinga yurmay, orqaga ketdilar⁺. ²⁵Ajdodlaringiz Misrdan chiqqan kundan boshlab shu kunga qadar, Men paygʻambar qullarimni oldingizga ketma–ket joʻnatdim⁺. ²⁶Ammo sizlar Menga quloq ham solmadingizlar, eʼtibor ham bermadingizlar. Oʻjarlikda ota–bobolaringizdan ham oʻtib tushdingiz, qilgan ishlaringiz ularnikidan ham yovuzroq.”⁺

²⁷Egamiz shunday dedi: “Ey Yeremiyo, sen borib, aytganlarimning hammasini ularga yetkazasan, lekin ular senga quloq solishmaydi. Ularga xitob qilasan, ammo ular senga javob berishmaydi. ²⁸Shuning uchun sen ularga shunday deb ayt: «Sizning xalqingiz Egasi Xudoga itoat qilmadi, Uning gapiga kirmadi. Haqiqat qolmabdi, ogʻzingizdan haq soʻz chiqmaydigan boʻldi. ²⁹Ey Quddus aholisi, aza tuting! Sochingizni qirib tashlang*. Marsiyangiz yalang qirlar uzra nola qilsin. Zero, Egamizning toqati toq boʻldi, U bu naslni rad etib, tashlab ketdi.»”

Xinnum soyligida qilingan gunohlar

³⁰Egamiz shunday demoqda: “Yahudo xalqi oʻzining Egasi oldida qabihliklar qildi. Ular Mening nomim bilan atalgan uyimga makruh butlarini oʻrnatdilar. Uyimni harom qildilar⁺. ³¹Shunisi yetmagandek, Xinnum soyligidagi* Tofatda sajdagohlar* qurdilar. U yerda oʻz oʻgʻilu qizlarini olovda kuydirdilar. Ammo Men ularga buni amr qilmaganman, bunaqasini xayolimga ham keltirmaganman⁺. ³²Qarab turing! — deb aytmoqda Egamiz. — Shunday kunlar keladiki, odamlar bu joyni Tofat yoki Xinnum soyligi deb atamaydi. Bu joy «Qirgʻin vodiysi» deb nom oladi. U yerda koʻp murdalar dafn qilinadi, murdalar koʻpligidan qabrlarga joy yetmay qoladi. ³³Bu xalqning jasadlari qushlarga va yovvoyi hayvonlarga yem boʻladi, hech kim ularni haydamaydi⁺. ³⁴Yahudo shaharlarida va Quddus koʻchalarida shodu xurramlik sadolari boʻlmaydi, kelin–kuyovning ovozi eshitilmaydi. Bu yurt huvullab qoladi.”⁺

8–BOB

8¹Egamiz shunday demoqda: “Oʻsha vaqtda Yahudo shohlarining suyaklari, aʼyonlarning, ruhoniylarning, paygʻambarlarning va Quddus aholisining suyaklari qabrlardan olib chiqiladi. ²Ularning suyaklari quyosh, oy va yulduzlar ostida sochib tashlanadi. Zotan, bu odamlar osmon jismlarini sevar edilar, oʻshalarga xizmat qilar edilar, ularga ergashib, maslahat solar edilar, oʻshalarga sajda etar edilar. Ularning suyaklarini hech kim yigʻib koʻmmaydi, goʻngday yer ustida yotaveradi⁺. ³Bu yovuz naslning omon qolganlarini Men turli joylarga surgun qilaman. Oʻshanda ular yashashdan koʻra, oʻlimni afzal koʻradigan boʻladilar.” Sarvari Olamning kalomi shudir⁺.

Gunoh va jazo

⁴Ularga borib ayt, Egamiz shunday demoqda:

“Yiqilgan odam turmaydimi?!

Yoʻldan adashgan ortiga qaytmaydimi?!

⁵Nima uchun bu xalq Men koʻrsatgan yoʻldan ozdi?

Nima uchun Quddus ahli toʻgʻri yoʻlga qaytmayapti?

Ular yolgʻonga qattiq yopishib oldilar,

Huzurimga qaytishdan bosh tortdilar.

⁶Men ularning gaplariga yaxshilab quloq soldim,

Birontasi toʻgʻri gap aytmaydi.

Hech biri qilmishidan pushaymon boʻlmaydi,

«Nimalar qilib qoʻydim?» demaydi.

Ular jangga chopgan otga oʻxshaydilar

Oʻz yoʻllaridan qaytmaydilar.

⁷Hattoki osmondagi laylaklar

Qaytib kelish vaqtini biladi.

Kaptar, qaldirgʻochu turnalar*

Mavsumda koʻchish vaqtiga amal qiladi.

Mening xalqim esa oʻz Egasining

Qonun–qoidalarini bilmaydi⁺.

⁸Sizlar: «Biz donomiz» deb aytasiz,

«Bizda Egamizning qonunlari bor», deb maqtanasiz.

Aslida tafsirchilar qalloblik qilib,

Qonunimni oʻzgartirdilar⁺.

⁹Bunday donolar sharmanda boʻladi,

Sarosimaga tushib, tuzoqqa ilinadi.

Mening soʻzimni rad etganlarni

Dono deb boʻladimi?!

¹⁰Shuning uchun ularning xotinlarini boshqalarga beraman,

Dalalarini bosqinchilarga topshiraman.

Zotan, ularning kichigidan tortib, kattasigacha

Nafsini tiyolmay harom yoʻl bilan pul topishadi.

Paygʻambaridan tortib, ruhoniysigacha —

Hammasi tovlamachilik qilishadi⁺.

¹¹Xalqimning yaralarini yuzaki davolashadi.

Ahvol ogʻir bir paytda «hammasi yaxshi», deb aytishadi⁺.

¹²Jirkanch ishlari uchun ular uyaladilarmi?

Yoʻq, ular uyalmaydilar!

Qizarish degan narsani bilmaydilar.

Shuning uchun boshqalarday halok boʻladilar,

Ularni jazolab, xonavayron qilaman,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

¹³Men ularning hosilini tortib olaman.

Toklarida uzum qolmaydi,

Anjir daraxtlari meva tugmaydi,

Barglari toʻkilib xazon boʻladi.

Ularga nima bergan boʻlsam,

Hammasidan judo boʻlishadi.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

¹⁴Yahudo odamlari bir–biriga aytishadi:

“Bu yerda nima qilib oʻtiribmiz, axir?

Qani boʻlinglar, yigʻilishib,

Mustahkam shaharlarga qochib boraylik,

Oʻsha yerda jon taslim qilaylik.

Evoh, Egamizga qarshi gunoh qildik!

Egamiz Xudo bizni oʻlimga mahkum etdi,

Zaharli suvdan bizga ichirdi⁺.

¹⁵Biz tinchlikni izladik,

Ammo yaxshilik kelmadi.

Shifo topmoqchi edik,

Ammo vahimaga duchor boʻldik⁺.

¹⁶Ana, dushman Dan shahriga yetib keldi*,

U yerdan otlarining pishqirgani eshitilmoqda.

Aygʻirlarning kishnagani

Butun yurtni titratmoqda.

Dushman yurtimizni yakson qilmoqchi,

Shaharlarni vayron etib, odamlarni oʻldirmoqchi.”⁺

¹⁷Egamiz shunday demoqda:

“Men orangizga ilonlarni yuboryapman,

Bu zaharli ilonlar* sizlarni chaqadi,

Bu ilonlarni oʻynatib boʻlmaydi.”⁺

Yeremiyoning oʻz xalqi uchun tortgan jafosi

¹⁸Qaygʻularimga tasalli topa olmayapman,

Yurak–bagʻrim ezilib ketdi.

¹⁹Xalqim faryod etmoqda,

Yurt boʻylab dod–voylari eshitilmoqda:

“Nahotki Egamiz Quddusni* tark etgan boʻlsa?!

Nahotki Shohimiz Sionda boʻlmasa?!”

Egamiz shunday javob berdi:

“Ular butlari bilan qahrimni keltirdilar–ku!

Yaroqsiz begona tasvirlari bilan Meni gʻazablantirdilar–ku!”⁺

²⁰Xalq esa shunday deb nolimoqda:

“Oʻrim vaqti oʻtdi,

Yoz ham tugadi,

Biz esa hanuz qutqarilmadik!”

²¹Xalqim tortgan azoblardan ezilib ketdim,

Qaygʻurib, vahimaga tushdim⁺.

²²Nima, Giladda* malham yoʻqmidi?!

Tabib yoʻqmidi?!

Unday boʻlsa, nega xalqim shifo topmayapti⁺?

9–BOB

9¹Koshkiydi, boshim bir buloq boʻlsa,

Koʻzlarim yoshlar chashmasi boʻlsa.

Xalqim halokatga uchragani uchun,

Kechayu kunduz yigʻlagan boʻlar edim!⁺

²Qaniydi, sahroda bir qoʻnolgʻam boʻlsa,

Men xalqimni tark etgan boʻlardim,

Ularning orasidan chiqib ketardim!

Axir, ularning hammasi zinokor, xoinlar toʻdasidir⁺.

³Egamiz shunday demoqda:

“Xalqim tillarini kamon kabi qayirib,

Yolgʻon soʻzlarni oʻqdek otishadi.

Xalqim nohaqlik qilib, yurtda kuchayib bormoqda,

Yomonlik ketidan yomonlik qilmoqda,

Ular Meni tan olmaydilar⁺.

⁴Qoʻshningizdan ehtiyot boʻling,

Qarindoshingizga ishonmang.

Hamma qarindoshingiz yolgʻonchi*,

Hamma qoʻshningiz tuhmatchi⁺.

⁵Qoʻshni qoʻshnisini aldaydi,

Birontasi toʻgʻri gap gapirmaydi.

Tili yolgʻon gapirishga oʻrganib qolgan.

Holdan toyguncha gunoh qilishadi.

⁶Ey Yeremiyo, sen yolgʻonchilar orasida yashayapsan,

Ular yolgʻonlari dastidan

Meni tan olishni xohlamayaptilar.”

Egamizning kalomi shudir.

⁷Shu sababdan Sarvari Olam demoqda:

“Men xalqimni sinovdan oʻtkazib, poklayman.

Ularni boshqa nima ham qilar edim?!⁺

⁸Ularning tili halokat keltiradigan oʻqqa oʻxshaydi,

Ogʻzidan faqat yolgʻon soʻzlar chiqadi.

Qoʻshnilariga shirin gapirishadi,

Ichlarida esa ularni tuzoqqa tushirmoqchi boʻlishadi⁺.

⁹Shunday ekan, bu qilmishlari uchun ularni jazolamaymi?!

Shunday bir xalqdan oʻch olmaymi?!”

Egamizning kalomi shudir⁺.

¹⁰Men togʻlar uchun faryod qilib, yigʻlayman,

Dashtdagi yaylovlar uchun marsiya aytaman,

Chunki yaylovlarning hammasi qurib qolgan.

U yerdan hech kim oʻtmaydi,

Sigirlarning maʼrashi eshitilmaydi.

Qushlaru hayvonlar bu yerlarni tark etgan⁺.

¹¹Egamiz shunday dedi:

“Men Quddusni vayron qilaman,

Bu yerni chiyaboʻrilarning makoniga aylantiraman.

Yahudo shaharlari huvullab qoladi,

U yerda bironta ham odam qolmaydi.”⁺

¹²Men Egamizdan soʻradim:

— Ey Egam, nechun bu yurt shu qadar vayron boʻlib ketdi? Nechun sahro kabi huvullab qoldi? U yerda bironta ham sayyoh koʻrinmaydi. Qaysi farosatli odamning bunga aqli yetadi?! Sen bularni kim orqali xalqqa yetkazasan?

¹³Egamiz shunday javob berdi:

— Men xalqimga qonunlar bergan edim, lekin ular rad etdilar, Menga itoat etmadilar, qonunlarimga rioya qilmadilar. ¹⁴Aksincha, yuraklarining oʻjarliklariga itoat qildilar, ota–bobolari oʻrgatgandek Baalga sigʻindilar. ¹⁵Shuning uchun Men bu xalqqa achchiq oʻtdan yedirib, zaharli suvdan* ichiraman, — deb aytmoqda Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam. —⁺ ¹⁶Oʻzlari va ota–bobolari bilmagan xalqlar orasiga Men ularni tarqatib yuboraman. Ularning ketidan qilich joʻnatib, qirdirib tashlayman⁺.

Quddus aholisi aza tutadi

¹⁷Sarvari Olam shunday demoqda:

“Endi quloq soling!

Yigʻichi ayollarni* chaqirib keling,

Ularning eng mohirlari kelsin.”⁺

¹⁸Xalq shunday dedi:

“Ularga ayting, tezroq kelsin.

Biz uchun marsiya aytishsin,

Koʻzimizdan yoshlar oqsin,

Kipriklarimizdan suvlar toʻkilsin⁺.

¹⁹Ana, Quddusdan* faryod eshitilmoqda:

«Xonavayron boʻldik!

Qanday sharmandagarchilik!

Yurtimizni tark etishga majburmiz,

Uylarimiz vayron boʻldi.»”

²⁰Ey ayollar, Egamizning soʻzini eshiting,

Uning ogʻzidan chiqqan har bir soʻziga quloq soling.

Qizlaringizga marsiya aytishni oʻrgating,

Bir–biringizga yigʻi qoʻshigʻini yodlating.

²¹Ana, derazalardan oʻlim oʻrmaladi,

Qalʼalarimizga kirib oldi.

Koʻchalardagi bolalarni yoʻq qilib tashladi,

Maydonlardagi yoshlarni qirib yubordi.

²²Ey ayollar, sizlar ayting:

“Egamiz shunday demoqda:

«Odamlarning jasadlari yotadi

Daladagi goʻng kabi

Oʻroq solingan bugʻdoy kabi,

Ularni hech kim yigʻishtirib olmaydi.»”⁺

²³Egamiz shunday deb aytmoqda: “Donolar donoligi bilan maqtanmasin. Kuchlilar kuchi bilan maqtanmasin. Boylar boyligi bilan maqtanmasin⁺. ²⁴Kim maqtanmoqchi boʻlsa, Egamizni bilaman, deb maqtansin, Egamizni tushunaman, deb maqtansin. Men Egangizman. Men mehr–shafqat koʻrsataman, yer yuzida adolatu haqiqat ila ish tutaman. Bunday qilishdan Men zavqlanaman.” Egamizning kalomi shudir⁺.

²⁵Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, badani sunnat qilingan, ammo yuragi sunnat qilinmagan odamlarning* hammasini Men jazolayman. ²⁶Ha, Men Misrliklarni, Edom naslini, Ommon xalqini, Moʻabliklarni, sochini oldirib yuradigan* choʻl qabilalarining hammasini* va ular bilan birga Oʻz xalqim Yahudoni jazolayman. Aslida, bu xalqlarning hammasi sunnatsiz, ularning yuragi sunnat qilinmagan.”⁺

10–BOB

Butlar haqida

10¹Ey Isroil xalqi, Egamiz sizlarga aytayotgan soʻzlarga quloq soling. ²Egamiz shunday demoqda:

“Boshqa xalqlarga taqlid qilmanglar,

Boshqa xalqlar singari,

Osmondagi alomatlardan qoʻrqmanglar.

³Xalqlarning udumlari behuda!

Ular oʻrmondan daraxt kesadi,

Hunarmand boltasi bilan unga shakl berib,

⁴Kumushu oltin bilan bezatadi.

Yiqilib ketmasin deya, mix bilan mahkamlaydi,⁺

⁵Butlari polizdagi qoʻriqchilarga oʻxshaydi.

Ular gapira olmaydi.

Ularni koʻtarib yurish kerak boʻladi,

Oʻzlari yura olmaydi.

Ulardan qoʻrqmanglar,

Ularning qoʻlidan hech qanday yomonlik kelmaydi,

Yaxshilik ham qila olmaydi.”⁺

Yeremiyo Xudoning shaʼniga hamdu sanolar aytadi

⁶Ey Egamiz, Senga oʻxshashi yoʻq!

Sen buyukdirsan,

Sening noming ulugʻ va qudratlidir⁺.

⁷Ey ellarning Shohi,

Sendan qoʻrqmaydigan biror zot bormi?!

Sen bunga loyiqdirsan.

Xalqlarning donishmandlari orasida,

Ularning shohlari orasida

Senga oʻxshashi yoʻq⁺.

⁸Donishmandlariyu shohlari* ahmoq va befarosat.

Ular betayin yogʻoch butlaridan maslahat olishadi.

⁹Butlarini yasash uchun kumushni Tarshishdan,

Oltinni Ufazdan keltirishadi.

Butlarni hunarmandu zargarlar yasagan.

Koʻk va safsar liboslar bilan bezagan,

Hammasi — mohir ustalarning ishidir⁺.

¹⁰Ammo Egamiz haq Xudodir.

U barhayot Xudo va abadiy Shohdir.

Gʻazablanganda yer silkinadi,

Uning qahriga xalqlar dosh bera olmaydi.

¹¹Egamiz shunday dedi: “Boshqa xalqlarga ayt: «Bu xudolar yeru osmonni yaratmagan. Ular yer yuzidan va osmon ostidan yoʻq boʻlib ketadi.»”*⁺

¹²Egamiz qudrati ila yerni yaratdi,

Donoligi ila dunyoni bunyod etdi,

Idroki ila osmon gumbazini oʻrnatdi⁺.

¹³Uning ovozidan osmondagi suvlar gulduraydi,

U dunyoning toʻrt burchidan bulutlarni olib keladi.

Yomgʻir yogʻdirganda chaqmoq chaqtiradi,

Omborlaridagi shamollardan estiradi⁺.

¹⁴Uning oldida hamma odamlar ahmoq va nodondir.

Zargarlar yasagan butlari tufayli sharmanda boʻlishadi.

Yasagan sanamlari soxtadir, ularning joni yoʻq⁺.

¹⁵Bu betayin butlar aldamchidir.

Ularni jazolaganim zahoti yoʻq boʻlishadi.

¹⁶Yoqbning Xudosi esa unday emas.

Butun borliqni U yaratgan,

Isroil qabilasini Oʻziga mulk qilgan.

Uning nomi Sarvari Olamdir⁺.

Surgun vaqti yaqinlashib kelmoqda

¹⁷Ey qurshovda yashayotganlar!

Bor–budingizni yigʻishtirib oling.

¹⁸Zero, Egamiz shunday demoqda:

“Men sizlarni Isroil yurtidan uloqtirib tashlayman,

Boshingizga kulfat yogʻdiraman,

Toki sizlar buni sezinglar.”

¹⁹Shoʻrim qursin! Shunchalik azoblarga qoldim!

Ogʻir yaralangan ekanman.

Ammo oʻzimga oʻzim: “Boshimda shu dard bor ekan,

Unga chidashim kerak”, dedim⁺.

²⁰Chodirim yiqitilgan, iplari uzib tashlangan.

Farzandlarim ketdi, ular yoʻq boʻldi.

Endi chodirimni kim tikadi?!

Chodirimning pardalarini kim osadi?!⁺

²¹Axir, choʻponlar ahmoq,

Ular Egamizdan maslahat olmadilar.

Shuning uchun ham ishlari oʻngidan kelmadi,

Qoʻylari har yoqqa tarqalib ketdi⁺.

²²Eshitinglar! Bir xabar kelmoqda!

Ana, shimoldan* shovqin–suron koʻtarilmoqda!

Lashkarlar Yahudo shaharlarini xarob qilar emish,

Chiyaboʻrilar yashaydigan makonga aylantirar emish⁺.

Yeremiyo ibodat qiladi

²³Ey Egam, bilaman,

Odam zoti oʻz taqdirini oʻzi belgilay olmaydi,

Oʻz qadami oʻzining ixtiyorida emas⁺.

²⁴Ey Egam, meni jahl ustida jazolamagin.

Adolating ila haq yoʻlga solgin,

Aks holda, meni yoʻq qilib yuborasan⁺.

²⁵Seni tan olmaydigan xalqlar ustiga qahringni soch,

Senga sajda qilmaydigan ellar ustiga soch,

Axir, ular Yoqub naslining boshini yedilar.

Hammasini halok etib, yoʻq qildilar,

Yurtini xarobazorga aylantirdilar⁺.

11–BOB

Yeremiyo va ahd

11¹Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi: ²“Mening Isroil xalqi bilan tuzgan ahd shartlarimga quloq sol. Bularni Yahudo xalqi va Quddus aholisiga yetkaz. ³Ularga ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: ushbu ahd shartlariga rioya qilmagan har bir odam laʼnati boʻlsin!⁺ ⁴Men ota–bobolaringizni Misrdan, oʻsha temir oʻchoq ichidan olib chiqqan edim. Ularga, gaplarimga quloq solinglar, hamma amrlarimni bajaringlar, deb aytgan edim. Agar shunday qilsangiz, sizlar Mening xalqim boʻlasiz, Men esa sizning Xudoyingiz boʻlaman, deb aytdim⁺. ⁵Men ota–bobolaringizga bergan qasamimni bajarish uchun shu soʻzlarni aytgan edim. Mana, Men ularga vaʼda qilgan, sut va asal oqib yotgan yurtda* sizlar yashab yuribsizlar.»”

“Omin, ey Egam, aytganing kelsin”, dedim men⁺.

⁶Egamiz menga shunday dedi: “Aytadigan gaplarimning hammasini Yahudo shaharlarida va Quddus koʻchalarida shunday deb eʼlon qilgin: ushbu ahdning shartlarini eshitinglar, ularga rioya qilinglar. ⁷Men ota–bobolaringizni Misrdan olib chiqqanimdan beri ularni ogohlantirib keldim. Ularga: «Mening gaplarimga quloq solinglar», deb qayta–qayta aytdim. ⁸Ammo ular itoat qilmadilar, Menga quloq solmadilar. Aksini qilib, yovuz yuraklarining oʻjarliklariga itoat etdilar. Shuning uchun ahdda yozilgan hamma laʼnatlarni ularning boshiga soldim. Men ularga buyurgan ahdimning shartlarini bajarmaganlari uchun shunday qildim.”⁺

⁹Egamiz menga dedi: “Yahudo xalqi va Quddus aholisi Menga qarshi fitna uyushtirishmoqda⁺. ¹⁰Ular ota–bobolarining eski gunohlariga qaytishdi. Ota–bobolari singari, gaplarimga quloq solmay, begona xudolarga ergashib, sajda qilishdi. Yahudo xalqi Isroil xalqiga* taqlid qildi, Men ota–bobolari bilan tuzgan ahdimni ular buzishdi⁺. ¹¹Shuning uchun ularning boshlariga shunday kulfat keltiramanki, birontasi ham qutulib qololmaydi, — deb aytmoqda Egamiz. — Menga iltijo qilishsa ham, ularning iltijolariga quloq solmayman⁺. ¹²Oʻshanda Yahudo xalqi bilan Quddus aholisi oʻz xudolariga iltijo qilishadi. Ular bu xudolariga qurbonliklar keltirishar edi. Ammo kulfat kuni oʻsha xudolari ularni aslo qutqarolmaydi⁺. ¹³Ey Yahudo xalqi, shaharlaringiz soni qancha boʻlsa, xudolaringiz ham shunchadir. Quddusdagi koʻchalar qancha koʻp boʻlsa, qurbongohlaringiz ham shunchadir. Sizlar bu qurbongohlarni jirkanch Baalga qurbonliklar keltirish uchun qurgandingizlar⁺.

¹⁴Ey Yeremiyo, sen bu xalq uchun ibodat qilma. Ular uchun iltijo qilib yolvorma. Ularning boshlariga kulfat tushib, iltijo qilganlarida, Men ularga quloq solmayman⁺. ¹⁵Aziz xalqim shuncha jirkanch ishlar qildi. Endi uyimga kirishlariga nima haqlari bor?! Vaʼdalaru qurbonliklar bilan kulfatning oldini olib boʻlarmidi?! Axir, xalqim qabihliklar qilayotganidan sevindi–ku!”⁺

¹⁶Egamiz Oʻz xalqini “Yaxshi meva beradigan, maftunkor yam–yashil zaytun daraxti” deb atagan edi. Ammo endi Egamiz boʻronning dahshatli tovushi ostida daraxtga oʻt qoʻyadi, uning shox–shabbalari yonib ketadi⁺. ¹⁷Bu daraxtni ekkan Sarvari Olamning Oʻzi uni yoʻq qilishga amr berdi. Zero, Isroil va Yahudo xalqlari qabihliklar qildilar. Baalga qurbonliklar keltirib, Xudoni gʻazablantirdilar⁺.

Yeremiyoning joniga qasd qilishadi

¹⁸Egamiz menga dushmanlarimning fitnasini ayon qildi. Egamiz ularning yovuz qilmishlarini koʻrsatgani uchun, men bu haqda xabar topdim. ¹⁹Men boʻgʻizlanishga olib ketilayotgan yuvosh qoʻziday boʻlgan ekanman. Dushmanlarim menga qarshi fitna uyushtirganlarini payqamagan ekanman. Ular shunday deb aytishgan edi: “Daraxt va uning mevalari kesilganday, kelinglar, uni ham bu dunyodan daf qilaylik, uning xotirasini oʻchiraylik!”⁺

²⁰Ey Sarvari Olam,

Sen adolat bilan hukm qilasan,

Insonning yuragini, xayollarini sinaysan.

Dushmanlarimdan oʻch olganingni koʻray,

Daʼvoimni Oʻzing hal qil!⁺

²¹Shunda Egamiz menga dedi: “Ey Yeremiyo, Onotoʻt* aholisi senga: «Egamizning nomidan gapirma, boʻlmasa oʻlasan», deb aytib yurishibdi⁺. ²²Ammo Men, Sarvari Olam, aytamanki, ularni jazolayman! Yigitlari qilichdan oʻladi. Oʻgʻil–qizlari qahatchilikdan nobud boʻladi. ²³Ularning birontasi omon qolmaydi. Belgilangan vaqtda Onotoʻt aholisining boshiga kulfat keltiraman.”

12–BOB

Yeremiyo Egamizga savollar beradi

12¹Sen bilan daʼvolashganimda, ey Egam,

Sen har doim haq boʻlib chiqasan.

Shunday boʻlsa–da, Sen bilan yana gaplashmoqchiman,

Adolat xususida savol bermoqchiman.

Nechun fosiqlarning ishi yurishadi?

Nechun munofiqlar rohatda yashaydi⁺?

²Ularni Sen ekib undirding,

Ular oʻsib hosilga kirdilar.

Noming ularning ogʻzidan tushmaydi,

Ammo dillari Sendan uzoqdir⁺.

³Lekin Sen, ey Egam, meni bilasan.

Sen meni sinagansan,

Dilim Senga moyil ekanini Oʻzing koʻrding.

Endi yovlarimni boʻgʻizlanadigan qoʻylarday sudragin!

Boʻgʻizlashga tayyorlash uchun ajratib qoʻygin!⁺

⁴Evoh, qachongacha yer qaqrab yotadi?

Qachongacha dalalardagi hamma oʻtlar quriydi?

Bu yerda yashaydigan fosiqlarning dastidan,

Qushlaru hayvonlar nobud boʻldi.

Bu odamlar: “Bizga nima boʻlishini

Yeremiyo qayerdan ham bilardi?!”* deb aytishadi⁺.

⁵Egamiz menga dedi: “Ey Yeremiyo,

Sen odamlar bilan poyga qilib holdan toygan boʻlsang,

Qanday qilib otlar bilan poyga qila olasan?!

Faqat osoyishta yurtda oʻzingni bexatar sezsang,

Iordan boʻyidagi chakalakzorda* nima qilasan?!

⁶Hatto qarindoshlaring ham sendan yuz oʻgirdi,

Oʻz oilang senga xiyonat qildi.

Ovozi boricha senga doʻq urdi.

Ular senga shirin gapirishsa ham,

Ularning soʻzlariga ishonma.”⁺

Egamiz Oʻz xalqi uchun qaygʻuradi

⁷Egamiz shunday deb aytdi:

“Men xonadonimni tark etdim,

Mulk qilib olgan xalqimni rad etdim.

Sevgan xalqimni dushmanlarining qoʻliga berdim.

⁸Oʻz xalqim Menga

Oʻrmondagi sherday boʻlib qoldi.

U Menga qarab boʻkirdi,

Shuning uchun undan nafratlandim.

⁹Oʻz xalqim Menga

Olachipor kalxatday boʻlib qoldi.

Boshqa kalxatlar xalqimni oʻrab oldi!

Boring, barcha yovvoyi hayvonlarni yigʻing,

Xalqimni gʻajib tashlashsin⁺.

¹⁰Toʻda–toʻda choʻponlar uzumzorimni xarob qildilar,

Dalamni ular payhon qildilar.

Ha, goʻzal dalamni tashlandiq choʻlga aylantirdilar⁺.

¹¹Ular yerimni xarob qildilar,

Tashlandiq yerim koʻz oldimda qaqrab yotibdi.

Butun yurtim vayron boʻldi,

Ammo bu bilan hech kimning ishi yoʻq.

¹²Bosqinchilar sahrodagi

Hamma yalang qirlarni egallab oldilar.

Endi Mening qilichim butun yurtni vayron qiladi,

U boshidan bu boshigacha hammani qirib tashlaydi.

Bexatar yashayotgan bironta odam qolmaydi.

¹³Mening xalqim bugʻdoy ekdi,

Ammo tikan oʻrib oldi,

Zoʻr berib ishladi,

Ammo hech narsaga erishmadi.

Qattiq qahrim ularning hosilini nobud qildi.

Ular hosilsiz qolib, sharmanda boʻlishdi.”⁺

Egamiz qoʻshni xalqlarga vaʼda beradi

¹⁴Egamiz shunday demoqda: “Men xalqimga Isroil yurtini mulk qilib bergan edim, ammo uning yovuz qoʻshnilari xalqimga hujum qilib, yurtimni talon–taroj qildilar. Men bu yovuz xalqlarni oʻz yurtlaridan sugʻurib tashlayman. Yahudo xalqini ularning iskanjasidan sugʻurib olaman⁺. ¹⁵Oʻsha yovuz xalqlarni sugʻurib tashlaganimdan keyin, ularga yana rahm–shafqat qilaman. Hammasini oʻz yurtlariga, oʻz mulklariga qaytarib olib kelaman⁺. ¹⁶Ilgari bu xalqlar Isroil xalqiga Baal nomi bilan qasam ichishni oʻrgatgan edilar. Agar endi ular xalqim Isroilning yoʻlini astoydil oʻrgansalar, «Egamiz shohid» deya Mening nomim bilan qasam ichsalar, xalqim orasida oʻrnashib oladilar⁺. ¹⁷Bordi–yu, bironta xalq Menga itoat etmasa, oʻsha xalqni tag–tomiri bilan qoʻporib tashlayman.” Egamizning kalomi shudir.

13–BOB

Zigʻir tolasidan toʻqilgan qiyiqcha

13¹Egamiz menga shunday dedi: “Bor, oʻzing uchun zigʻir qiyiqcha sotib ol. Uni belingga bogʻla, ammo suvga tekkizma.”⁺ ²Egamizning amriga binoan, men qiyiqcha sotib olib, belimga bogʻlab oldim. ³Keyin Egamiz menga shu soʻzini ayon qildi: ⁴“Sotib olgan belingdagi qiyiqchani qoʻlingga olgin–u, Poro anhorining* boʻyiga tush. Qiyiqchani qoyaning yoriq joyiga yashirib qoʻy.” ⁵Men Egamiz buyurganidek qildim. Qiyiqchani Poro anhorining boʻyiga yashirib qoʻydim. ⁶Oradan ancha kun oʻtgandan soʻng, Egamiz menga shunday dedi: “Qani, Poro anhorining boʻyiga bor, Mening amrimga binoan, u yerga yashirib qoʻygan qiyiqchangni olib kel.” ⁷Shunda men borib, qiyiqchani oʻzim yashirib qoʻygan joydan kovlab oldim. Ammo qiyiqcha chirib ketgan, hech narsaga yaramaydigan boʻlib qolgan edi.

⁸Shunda Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi. ⁹Egamiz shunday demoqda: “Men Yahudo xalqining magʻrurligini va Quddus aholisining takabburligini qiyiqcha kabi chiritaman. ¹⁰Bu fosiq xalq soʻzlarimni eshitishdan bosh tortdi, yovuz yuragining oʻjarliklariga itoat qildi. Begona xudolarga ergashdi, ularga xizmat qilib, sajda etdi. Ular oʻsha chirib ketgan qiyiqcha kabi, hech narsaga yaramaydigan boʻlib qoladilar. ¹¹Qiyiqcha odamning beliga yopishib turgani kabi, Men jamiki Isroil va Yahudo xalqlarini Oʻzimga yaqin tutar edim: ular Mening xalqim boʻlishadi, Menga shon–shuhrat, olqishlar va sharaf keltirishadi deb, shunday qilgan edim. Ammo ular Menga quloq solmadilar.” Egamizning kalomi shudir.

Sharob uchun meshlar

¹²Isroil xalqining Xudosi — Egamiz menga shunday dedi: “Ey Yeremiyo, xalqqa ayt: «Sharob meshlari sharob bilan toʻldirilishi kerak.» Bordi–yu, ular senga: «Sharob meshlari sharob bilan toʻldirilishi kerakligini oʻzimiz ham bilamiz», deb aytishsa, ¹³sen ularga shunday deb javob ber: «Egamiz demoqda: Men bu yurtdagi hamma odamlarni mast* qilaman. Dovud taxtida oʻtirgan shohdan tortib, ruhoniylar, paygʻambarlar va Quddusning butun aholisigacha — hammasini mast qilaman⁺. ¹⁴Men ularni bir–birlariga, ota–onalarni bolalariga qarshi qilib qoʻyaman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ularni ayamay yoʻq qilib tashlayman, ularga achinmayman, rahm–shafqat qilmayman.»”⁺

Yeremiyo takabburlik oqibatlari haqida ogohlantiradi

¹⁵Eshitinglar, quloq solinglar,

Katta ketmanglar,

Zotan, Egamiz gapirmoqda.

¹⁶Xudo ustingizga zulmat yubormasdan oldin,

Qorongʻi qirlarda qoqilmasingizdan oldin,

Egangiz Xudoni ulugʻlang.

Aks holda, siz kutayotgan yorugʻlikni

U zulmatga aylantiradi,

Oʻsha yorugʻlikni tim qorongʻi qiladi⁺.

¹⁷Agar siz gaplarimga quloq solmasangiz,

Magʻrurligingiz uchun qalbim pinhon yigʻlaydi.

Men achchiq–achchiq koʻz yosh toʻkaman,

Axir, Egamizning qoʻylari

Asirlikka olib ketiladi⁺.

¹⁸Egamiz menga dedi:

“Shohga va ona malikaga* shunday degin:

«Taxtdan tushinglar,

Axir, chiroyli tojingiz

Boshingizdan tushib ketdi.»⁺

¹⁹Nagav choʻlidagi shaharlar berkitilgan,

Darvozalarni ochadigan kimsa yoʻq.

Yahudo xalqi asirlikka olib ketildi,

Ha, butun xalq surgun qilindi.”

²⁰Ey Quddus, shimoldan kelayotganlarga bir qara!

Qani sening chiroyli qoʻylaring?

Qani senga topshirilgan suruving⁺?

²¹Sen ittifoqdoshlaringga oʻzing ustozlik qilgan eding,

Egamiz oʻshalarni boshingga chiqarganda, nima der ekansan?

Shunda sen toʻlgʻoq tutgan ayolday boʻlib qolasan–ku!

Dard azobida qolib ketasan–ku!⁺

²²“Nega bular boshimga tushdi?” dersan.

Sen koʻp gunoh qilding,

Etaging koʻtarildi, xoʻrlanding⁺.

²³Habashistonlik* oʻz terisining rangini oʻzgartira oladimi?!

Qoplon oʻz terisidagi xollarini yoʻqota oladimi?!

Shu singari, sizlar ham yaxshilik qila olmaysizlar,

Yomonlik qilishga odatlanib qolgansizlar!

²⁴⁻²⁵Egamiz shunday deb aytmoqda:

“Garmsel* somonni toʻzgʻitganday,

Men sizlarni sochib tashlayman.

Bu sizlarning qismatingizdir,

Men boshingizga yogʻdiradigan kulfat shudir.

Sizlar Meni unutdingizlar,

Soxta xudolarga inondingizlar⁺⁺.

²⁶Men koʻylagingiz etagini baland koʻtaraman,

Sharmandangizni chiqaraman⁺.

²⁷Dalalarda, qirlarda qilgan

Jirkanch ishlaringizni Men koʻrdim,

Zino va shahvoniy qiyqiriqlaringizni eshitdim.

Uyatsizlarcha qilgan fohishabozligingizning guvohi boʻldim*.

Ey Quddus, holingga voy!

Qachongacha bulgʻanib yurasan?!”⁺

14–BOB

Dahshatli qurgʻoqchilik

14¹Yeremiyoga Egamizning qurgʻoqchilik haqidagi soʻzi ayon boʻldi:

²“Yahudo aza tutmoqda,

Shaharlari adoyi tamom boʻldi.

Odamlar qaygʻuga botgan,

Bagʻirlarini yerga berib yotibdi,

Quddusdan faryod koʻtarilmoqda⁺.

³Asilzodalar xizmatkorlarini suvga yubordilar.

Xizmatkorlar sardobalarga borgan edilar,

Ammo suv topa olmadilar.

Idishlari boʻm–boʻsh qaytib keldilar.

Ular tushkunlikka tushdilar,

Sharmanda boʻlib qoldilar,

Uyatdan yuzlarini berkitib oldilar.

⁴Yomgʻir yogʻmagani uchun yer yorilib ketdi,

Dehqonlar umidsizlikka tushdi,

Yuzlarini berkitib olishdi⁺.

⁵Hatto choʻldagi ona ohu ham,

Oʻt–oʻlan boʻlmagani uchun,

Yangi tugʻilgan ohuchalarini tashlab ketmoqda.

⁶Qulonlar yalang qirlarda turib,

Chiyaboʻrilar kabi hansirayapti,

Oʻt yoʻqligidan qulonlarning koʻzlari kirtayib qolgan.”

⁷Gunohlarimiz bizga qarshi guvohlik bersa–da,

Oʻz noming haqi–hurmati bizga rahm qil, ey Egam.

Axir, biz Senga koʻp xiyonat qildik,

Senga qarshi gunoh ishlar qildik⁺.

⁸Ey Isroilning yolgʻiz umidi,

Kulfat vaqtida Qutqaruvchisi!

Nechun yurtimizda musofirga oʻxshaysan?

Bir kechagina tunaydigan sayyohga oʻxshaysan⁺?

⁹Nega sarosimaga tushgan odamga oʻxshaysan?

Nega yordam bera olmaydigan jangchiga oʻxshaysan?

Ey Egam, Sen bizning oramizdasan–ku!

Biz Senikimiz.

Bizni tark etma!

¹⁰Egamiz bu xalq haqida shunday demoqda:

“Ular oʻzlarini sira tiya olmaydilar,

Daydib yurishni haqiqatan yaxshi koʻradilar.

Shuning uchun Men ulardan rozi emasman,

Endi qabihliklarini yodga olaman,

Gunohlari uchun ularni jazolayman.”⁺

¹¹Soʻng Egam menga tayinlab dedi:

— Bu xalq uchun ibodat qilma⁺. ¹²Ular roʻza tutishsa ham, Men ularning iltijolariga quloq solmayman. Menga atab qurbonliklar kuydirishsa ham, don nazrlarini olib kelishsa ham qabul qilmayman. Aksincha, ularni qahatchilik, urush va oʻlat orqali qirib tashlayman⁺.

¹³Men esa shunday dedim:

— Yo Egam Rabbiy, paygʻambarlar bu xalqqa, urush va qahatchilik boʻlmaydi, sizlar bu yurtda chinakamiga osoyishta hayot kechirasizlar, deb aytishmoqda–ku⁺.

¹⁴Egamiz menga shunday javob berdi: “Paygʻambarlar Mening nomimdan yolgʻon gapirishmoqda. Men ularni yubormaganman, ularga gapirishni buyurmaganman. Ular sizlarga uydirmalarni oʻzlaricha bashorat qilishyapti, behuda fol ochib, xayollariga kelgan yolgʻonlarni gapirishyapti⁺. ¹⁵Oʻsha paygʻambarlar Mening nomimdan gapirishsa ham, ularni Men joʻnatmaganman. Ular: «Yurtda urush va qahatchilik boʻlmaydi», deb aytayotgan ekanlar, ammo Men aytamanki, oʻsha paygʻambarlar urush va qahatchilikdan nobud boʻlishadi⁺. ¹⁶Ularning gaplarini tinglayotgan odamlar ham urush va qahatchilikdan oʻladi. Jasadlari Quddus koʻchalarida qolib ketadi. Ularning, xotinlarining, oʻgʻil–qizlarining jasadlarini koʻmadigan odam boʻlmaydi. Qilgan qabihliklarini Men oʻzlarining boshlariga solaman⁺.

¹⁷Sen ularga shunday deb ayt:

«Kechayu kunduz koʻzlarimdan yosh oqyapti,

Oʻzimni toʻxtata olmayapman.

Zero, bokira qizim — Mening xalqim,

Qattiq zarba yedi, ogʻir yaralandi⁺.

¹⁸Dalaga chiqaman,

Evoh, ana, qilichdan halok boʻlganlar yotibdi.

Shaharga kiraman,

Ana, ocharchilikdan oʻlganlar yotibdi.

Paygʻambaru ruhoniylar esa pul dardida

Odamlarga bemaʼni maslahatlar berib yuribdilar*.»”⁺

Yeremiyo Xudoga iltijo qiladi

¹⁹Ey Egamiz, nahotki Yahudoni butunlay rad etgan boʻlsang?!

Nahotki Quddusdan* hazar qilsang?!

Nechun bizni ogʻir yaralading?

Shifo topa olmayapmiz–ku!

Biz tinchlikni izladik, ammo yaxshilik kelmadi,

Shifo topmoqchi edik, ammo vahimaga duchor boʻldik⁺.

²⁰Ey Egamiz, Senga qarshi gunoh qildik!

Qabihliklarimizga iqror boʻldik,

Ha, ota–bobolarimizning ayblarini tan olamiz⁺.

²¹Noming haqi–hurmati bizni rad etma,

Ulugʻvor taxting turgan joyni xor qilma.

Biz bilan tuzgan ahdingni yodingda tut,

Oʻtinamiz, ahdingni buzma⁺.

²²Xalqlarning betayin butlari yomgʻir yogʻdira olarmidi?!

Yogʻingarchilik osmonning xohishi bilan boʻlarmidi?!

Bularni qilishga qodir Sen emasmi, ey Egamiz Xudo?!

Biz umidimizni Senga bogʻlaganmiz,

Zotan, bularning hammasini qila oladigan Sensan⁺.

15–BOB

Yahudo xalqining qismati

15¹Egamiz menga dedi: “Hatto Muso bilan Shomuil huzurimda turib, yolvorganda ham, Men bu xalqqa achinmagan boʻlardim. Bu xalqni huzurimdan hayda! Yoʻqolishsin!⁺ ²Ular sendan «Qayerga boramiz?» deb soʻrashsa, ularga ayt, Egamiz shunday demoqda:

«Hamma peshanasida borini koʻrsin,

Baʼzilar oʻlatga yoʻliqib nobud boʻlsin,

Baʼzilar qilichdan oʻtkazilsin,

Baʼzilar ochlikdan qirilib ketsin,

Baʼzilar asirlikka tushib, surgun qilinsin.»”⁺

³Egamiz demoqda: “Ularning boshiga toʻrt xil baloyu ofatni keltiraman: ular qilichdan halok boʻlishadi, jasadlarini itlar sudraydi, qushlar va yovvoyi hayvonlar ularni gʻajib tashlaydi⁺. ⁴Hizqiyo oʻgʻli Manashe Yahudo shohligi taxtida oʻtirib, Quddusda koʻp qabihliklar qilgan edi*. Oʻsha qabihliklar tufayli dunyodagi barcha shohliklar xalqimdan hazar qiladigan boʻladi.”⁺

⁵⁻⁶Egamiz shunday demoqda:

“Ey Quddus, kim senga achinar ekan?!

Kim sen uchun motam tutar ekan?!

Birontasi senga kelib,

Hol–ahvol soʻrarmikan?!

Sen Meni rad etding,

Menga orqa oʻgirding.

Senga rahm qilaverib charchadim.

Endi senga qarshi qoʻl koʻtaraman,

Seni yoʻq qilib yuboraman⁺.

⁷Men seni yurtning har bir shahrida

Bugʻdoyni sovurganday sovuraman.

Seni farzandlaringdan judo qilaman.

Ey xalqim, seni nobud etaman,

Axir, sen oʻz yoʻlingdan qaytmading.

⁸Men bevalaringni dengiz qumidan ham koʻp qilaman,

Yigitlaringning onalariga qarshi

Kuppa–kunduz kuni qirgʻin qiluvchini joʻnataman.

Toʻsatdan boshlariga dahshat va azob–uqubat solaman.

⁹Yetti farzandning onasi holdan toyib, jon beradi.

Uning quyoshi kunduz kuni botadi,

U xoʻrlanib, sharmanda boʻladi.

Omon qolganlari dushman qilichidan oʻladi.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

Yeremiyo Egamizga shikoyat qiladi

¹⁰Shoʻrim qursin! Nega onam meni dunyoga keltirgan ekan–a?! Men butun yurt bilan tortishib, janjallashyapman. Qarz olmagan, qarz bermagan boʻlsam ham, hamma meni qargʻamoqda⁺.

¹¹Egamiz shunday dedi: “Ey Quddus ahli, Men ayrimlaringizni omon qoldiraman, oʻshalarga yaxshiroq taqdir ato qilaman. Qolganlaringizning ustingizga esa dushman tortib kelaman, boshingizga kulfatu ogʻir kunlar solaman. ¹²Ey Yahudo xalqi, siz bronza va temirni sindira olmaganingiz kabi, shimoldan* sizga hujum qiladigan dushmanlarni ham sindira olmaysizlar. ¹³Sizlar yurtingizning hamma joyida koʻp gunohlar qildingizlar. Shuning uchun boyliklaringiz va xazinalaringiz dushmanlarga tekin oʻlja boʻladi⁺. ¹⁴Oʻzingiz bilmagan yurtda dushmanlaringizga xizmat qilasizlar. Mening gʻazabim sizlarni olovday yamlamay yutadi.”⁺

¹⁵Ey Egam, Sen hammasini bilasan,

Yodga ol meni, yordam bergin,

Meni quvgʻin qilganlardan oʻch olgin.

Gʻanimlarimga sabr–toqat qilib,

Tagʻin meni halok qilib yuborma.

Seni deb xoʻrlanganimni esingdan chiqarma⁺.

¹⁶Aytgan har bir soʻzingga tashna edim.

Soʻzlaringdan shodlanar edim,

Soʻzlaring dilimga quvonch bagʻishlar edi.

Zero, men Senga tegishliman,

Ey Parvardigori Olam — Egamiz⁺.

¹⁷Men xushchaqchaq ulfatlar davrasida oʻtirmadim,

Ularning xursandchiligiga sherik boʻlmadim.

Qoʻling ostida yolgʻiz oʻzim oʻtirar edim,

Sen meni gʻazabga toʻldirgan eding⁺.

¹⁸Nega mening dardim zoʻrayyapti?

Nega ogʻir yaram tuzalmayapti?

Nahotki yozda qurigan buloq kabi,

Umidlarimni barbod qilsang?!⁺

¹⁹Egamiz menga shunday dedi:

“Agar tavba qilsang, seni yana xizmatimga olaman.

Boʻlmagʻur gaplar oʻrniga toʻgʻri soʻzlar gapirsang,

Seni Oʻzimning soʻzlovchim qilaman.

Shunda sen xalqning oldiga bormaysan,

Ular sening oldingga kelishadi.

²⁰⁻²¹Men seni bu xalq qarshisida

Mustahkam bronza devorday qilaman.

Ular senga hujum qilishadi,

Lekin seni yenga olishmaydi.

Oʻzim sen bilan birga boʻlaman,

Seni xalos qilib, qutqaraman,

Ha, fosiqlar qoʻlidan xalos qilaman,

Zolimlar changalidan ozod etaman.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

16–BOB

Yeremiyoning hayoti uchun Egamizning rejasi

16¹Egamizning quyidagi soʻzi menga ayon boʻldi: ²“Oila qurma, bu yurtda oʻgʻil–qizlaring boʻlmasin. ³Bu yurtda tugʻilgan oʻgʻil–qizlar haqida va ularni dunyoga keltirgan ota–onalar haqida Men, Egang, aytamanki, ⁴ular ogʻir xastaliklardan halok boʻlishadi. Ular uchun hech kim aza tutmaydi, jasadlarini koʻmadigan biron kimsa boʻlmaydi, jasadlari goʻng kabi, yer ustida yotaveradi. Ular qilichdan va qahatchilikdan halok boʻlishadi, jasadlari qushlar va yovvoyi hayvonlarga yem boʻladi⁺.

⁵Men senga aytaman: azador uyga kirma, motam tutma, taʼziya bildirma. Men bu xalqni tinchlik–xotirjamligimdan mahrum qildim. Men bu xalqni sevmayman, ularga mehr–shafqat koʻrsatmayman, — deb aytmoqda Egamiz. —⁺ ⁶Bu yurtning kattayu kichigi oʻlib ketadi, ularni hech kim koʻmmaydi. Hech kim ular uchun aza tutmaydi, qaygʻudan badanini tilmaydi, sochini oldirmaydi*⁺. ⁷Azadorlarga tasalli berish uchun hech kim ovqat olib chiqmaydi. Ota yoki onasidan judo boʻlganlarga tasalli berish uchun hech kim bir kosa sharob uzatmaydi.

⁸Ziyofat boʻlayotgan uyga kirma, ular bilan oʻtirib, yeb–ichma. ⁹Chunki sening zamoningda shodu xurramlik sadolariga, kelin–kuyovning xursandchilik ovozlariga chek qoʻyaman, — deb aytmoqda Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam. — Buni oʻz koʻzing bilan koʻrasan⁺.

¹⁰Aytganlarimning hammasini odamlarga gapirib berganingda, ular sendan shunday deb soʻraydilar: «Nega Egamiz bizga bunday kulfatlarni ravo koʻryapti? Aybimiz nima? Egamiz Xudoga qarshi nima gunoh qildik?»⁺ ¹¹Sen ularga shunday javob ber: «Egamiz aytmoqda: ota–bobolaringiz Meni tark etdilar. Qonunlarimga rioya qilmasdan, Mendan yuz oʻgirdilar. Boshqa xudolarga ergashdilar, ularga xizmat qilib, sajda etdilar⁺. ¹²Sizlarning gunohlaringiz esa ota–bobolaringiznikidan ham oshib tushdi. Mana, har biringiz yovuz yuragingizning oʻjarliklariga itoat qilyapsiz, Menga quloq solmayapsiz⁺. ¹³Shuning uchun Men sizlarni bu yerdan boshqa bir yurtga uloqtirib yuboraman. U yurtni oʻzingiz ham, ota–bobolaringiz ham bilmaydilar. U yerda sizlar kechayu kunduz boshqa xudolarga xizmat qilasizlar. Endi Men sizlarga rahm qilmayman.»”⁺

Xalq surgundan qaytadi

¹⁴Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, odamlar ont ichganda: «Isroil xalqini Misrdan olib chiqqan Egamiz shohid», deb aytmaydigan boʻladi. ¹⁵Buning oʻrniga ular: «Isroil xalqini shimoldagi yurtdan* va Oʻzi surgun qilgan barcha boshqa yurtlardan olib chiqqan Egamiz shohid», deb ont ichadigan boʻlishadi. Men xalqimni Oʻzim ota–bobolariga bergan yurtga qaytarib olib kelaman.”⁺

Yaqinlashib kelayotgan jazo

¹⁶Egamiz shunday demoqda: “Mana, Men talay dushmanni yuboryapman. Ular xalqimni baliqchilar kabi, tutib oladilar. Oʻsha dushmanlar ketidan boshqalarini joʻnataman, ular ovchilar kabi, xalqimni har bir togʻda, har bir tepalikda, qoyalarning jarliklarida ovlaydilar⁺. ¹⁷Men xalqimning tutgan hamma yoʻllarini koʻrib turibman. Ularning yovuz yoʻllari Mendan yashirin emas. Hamma gunohlari koʻz oʻngimda⁺. ¹⁸Qilgan gunohlari va qilmishlari uchun xalqimga ikki barobar qilib qaytaraman. Zotan, ular jonsiz, jirkanch xudolari bilan yurtimni harom qildilar, Mening mulkimni makruh butlarga toʻldirdilar.”⁺

Yeremiyoning ibodati

¹⁹Ey Egam, mening qudratim, qoʻrgʻonimsan,

Kulfat kunida panohimsan.

Dunyoning toʻrt burchagidan xalqlar

Sening oldingga kelib, aytadi:

“Ajdodlarimizning soxta butlaridan boʻlak hech narsasi yoʻq edi,

Bu betayin butlaridan foyda boʻlmagan edi⁺.

²⁰Inson oʻzi uchun xudolarni yasay oladimi?!

Bunday xudolar haqiqiy Xudo emas–ku!”⁺

²¹Egamiz shunday deydi:

“Shunday ekan, ularga saboq beray,

Kuch–qudratimni ularga koʻrsatib qoʻyay.

Shunda Egangiz Men ekanligimni bilib olishadi.”

17–BOB

Yahudo xalqining gunohi va jazosi

17¹Egamiz shunday deydi: “Ey Yahudo xalqi, sizlarning gunohingiz temir qalam bilan oʻyib yozilgan. Sizlarning gunohingiz tosh yuraklaringiz ustiga va qurbongohlaringiz shoxlariga olmos uchi bilan oʻyib bitilgan*⁺. ²Hatto farzandlaringiz ham baland qirlardagi va sersoya daraxtlar ostidagi qurbongohlarga borib, Asheraning* ustunlariga sajda qilishadi⁺. ³Butun yurtda qilgan gunohlaringiz evaziga Men Oʻz togʻimni*, sizning hamma boyliklaringizni, xazinalaringizni va barcha sajdagohlaringizni* dushmanga oʻlja qilib beraman. ⁴Sizlarga Men mulk qilib bergan yurtdan oʻz aybingiz tufayli ayrilasizlar. Men sizlarni oʻzingiz bilmagan bir yurtga joʻnataman, dushmanlaringizga hammangizni qul qilib beraman. Sizlar Meni gʻazablantirdingiz, gʻazabim soʻnmas olov kabi yonmoqda.”⁺

Hikmatli soʻzlar

⁵Egamiz shunday demoqda:

“Umidini insonga bogʻlagan,

Foniy bandaning kuchiga ishongan,

Yuragi Mendan uzoqlashgan odam laʼnatidir⁺.

⁶Bunday odam sahrodagi butaday boʻladi,

Farovon hayot koʻrmaydi.

Choʻlning qaqroq joylarida,

Shoʻr bosgan boʻm–boʻsh yerlarda yashaydi⁺.

⁷Egasidan umid qilgan kishi baxtlidir,

Yolgʻiz Xudoga inongan zot saodatlidir!⁺

⁸Bunday kishi suv boʻyiga oʻtqazilgan daraxtga oʻxshaydi,

Oqar suvlar tomon ildiz otadi.

Kunning jaziramasidan qoʻrqmaydi,

Barglari doim yam–yashil boʻladi.

Qurgʻoqchilik kelganda ham bezovta boʻlmaydi,

Meva berishdan toʻxtamaydi⁺.

⁹Odamning yuragi shunchalik ayyorki,

Uning davosi yoʻq!

Uning ichidagini kim biladi?!

¹⁰Ammo Men, Egangiz, odamning yuragini bilaman,

Uning oʻy–fikrlarini tekshiraman.

Qilmishiga yarasha jazolayman,

Qilgan ishiga yarasha taqdirlayman.”⁺

¹¹Nohaqlik bilan boylik orttirgan kishi,

Oʻzi qoʻymagan tuxumlarni bosib yotgan kaklikka oʻxshaydi.

Bunday kishi umrining yarmida

Boyliklaridan mahrum boʻladi,

Hayoti oxirlab qolganda ahmoq ekanini biladi⁺.

¹²Muqaddas makonimiz

Azaldan yuksaltirilgan ulugʻvor taxtdir!

¹³Ey Egamiz, Sen Isroilning yolgʻiz umidisan!

Seni tark etganlarning hammasi sharmanda boʻlar,

Sendan yuz oʻgirganlarning ismlari tuproqqa yozilar.

Ey Egamiz, ular Seni tark etdilar.

Ha, hayotbaxsh suv bulogʻidan voz kechdilar⁺.

Yeremiyo Egamizdan madad soʻraydi

¹⁴Ey Egam, menga shifo ber, sogʻayib ketay.

Meni qutqargin, najot topay.

Axir, yolgʻiz Seni olqishlayman.

¹⁵Qara, bu odamlar ustimdan kulishyapti,

“Egamizning tahdidli soʻzlari qani?!

Aytganlari bajo boʻlsin–chi endi!” deb aytishyapti⁺.

¹⁶Men esa xalqingga choʻpon boʻldim,

Xizmat qilishdan bosh tortmadim.

Ofat kuni kelishini xohlamaganimni bilasan.

Ogʻzimdan chiqqan har bir soʻz Senga ayondir.

¹⁷Meni vahimaga solmagin,

Kulfat kunida panohim Sensan⁺.

¹⁸Meni quvgʻin qilganlar sharmanda boʻlsin,

Meni esa sharmanda qilma.

Dushmanlarim sarosimaga tushsin,

Meni esa dovdiratib qoʻyma.

Ularning boshlariga kulfat keltir,

Jazosini ikki barobar ogʻirroq qilgin⁺.

Shabbat kuniga rioya qilish haqida

¹⁹Egamiz menga shunday dedi: “Yahudo shohlari kirib chiqadigan Xalq darvozasi oldiga borib tur, soʻng Quddusning boshqa darvozalari oldiga ham bor. ²⁰Borganingda xalqqa shunday deb ayt: «Ey Yahudo shohlari, ey Yahudo xalqi, bu darvozadan oʻtib yurgan butun Quddus aholisi, Egamizning soʻzini eshitinglar! ²¹Egamiz shunday deb aytmoqda: Shabbat kuni yuk tashimanglar, Quddus darvozalaridan yukni koʻtarib kirmanglar. Hushyor boʻlinglar, tagʻin hayotingizga oʻzingiz zomin boʻlib qolmanglar⁺. ²²Shabbat kuni uyingizdan biron yukni koʻtarib chiqmanglar, hech qanday ish qilmanglar. Men ota–bobolaringizga amr qilganimdek, Shabbat kunini muqaddas deb bilinglar⁺. ²³Ota–bobolaringiz gaplarimga eʼtibor bermagan, Menga quloq solmagan edilar. Ular qaysarlik qilib, soʻzlarimni tinglamagandilar, gapimga kirmagandilar. ²⁴Bordi–yu, sizlar gaplarimga quloq solsangizlar, Shabbat kuni shahar darvozalaridan yuk tashimasangizlar, oʻsha muborak kunni muqaddas deb bilib, hech qanday ish qilmasangizlar, ²⁵Quddus taxtida doim Dovud naslidan boʻlgan shoh oʻtiradi. Jang aravalariyu otlarni minib olgan shohlar va aʼyonlar shahar darvozalaridan kirishadi. Yahudo xalqi va Quddus aholisi ular bilan birga kiradilar. Quddusdan to abad odam arimaydi⁺. ²⁶Shunda Yahudo shaharlaridan, Quddus atrofidagi qishloqlardan, Benyamin hududidan, qirlardan, gʻarbdagi qir etaklaridan, Nagav choʻlidan odamlar keladi. Ular Egasining uyiga kuydiriladigan va boshqa qurbonliklarni, shukrona va don nazrlarini, xushboʻy tutatqilarni olib keladilar⁺. ²⁷Bordi–yu, sizlar gapimga quloq solmasangizlar, Shabbat kunini muqaddas deb bilmay, yuk tashib, darvozalardan kirib chiqsangizlar, Men shahar darvozalarini yondirib yuboraman. Olov Quddus saroylarini yoʻq qiladi, bu olovni hech kim oʻchira olmaydi.»”⁺

18–BOB

Yeremiyo kulolning uyida

18¹Egamiz Yeremiyoga shu soʻzini ayon qildi:⁺ ²“Qani boʻl, kulolning uyiga bor. Oʻsha yerda senga bir gap aytaman.” ³Men kulolning uyiga bordim. Kulol charx urib, ishlayotgan edi⁺. ⁴U loydan yasayotgan idish buzildi, shundan keyin u oʻzi xohlagan shakldagi boshqa bir idishni yasadi.

⁵Egamiz Oʻz soʻzini menga ayon qilib dedi: ⁶“Ey Isroil xalqi, nahotki bu kulol qilgan ishni Men sizlarga qila olmasam?! Sizlar Mening qoʻlimda kulol qoʻlidagi loyga oʻxshaysizlar⁺. ⁷Men biron xalqni yoki shohlikni qoʻporib tashlashimni, yoʻq qilib vayron qilishimni eʼlon etishim mumkin⁺. ⁸Ammo oʻsha xalq yovuz qilmishlaridan qaytsa, Men ham ularning boshlariga falokat keltirish niyatimdan qaytaman⁺. ⁹Shunday paytlar ham boʻladiki, Men biron xalq yoki shohlikka: «Sizlarni qayta bunyod etib, mustahkam qilaman», deb aytaman. ¹⁰Ammo oʻsha xalq Mening oldimda qabihlik qilsa yoki aytganlarimga quloq solmasa, Men niyatimdan qaytaman, ularga qilmoqchi boʻlgan yaxshiligimni qilmayman⁺.

¹¹Shunday ekan, Yahudo xalqi bilan Quddus aholisiga ayt: «Egamiz shunday demoqda: mana, Men boshingizga soladigan kulfatni tayyorlayapman, sizlarga qarshi rejalar tuzyapman. Boʻldi endi, har biringiz yomon yoʻlingizdan qaytinglar. Turmush tarzingizni oʻzgartiringlar. Eski qilmishlaringizdan voz kechinglar.»⁺

¹²Ammo ular: «Gapirganing befoyda!» deyishadi. «Biz baribir xohlaganimizday yashaymiz, yovuz yuraklarimizning oʻjarliklariga itoat qilaveramiz», deb aytishadi.”⁺

Xalq Egamizni rad etadi

¹³Shuning uchun Egamiz demoqda:

“Xalqlardan soʻrab–surishtiring–chi,

Bunaqasini hech eshitganmikan?!

Bokira qiz Isroil jirkanch bir ish qildi.

¹⁴Lubnondagi qorlar hech eriganmi?!

Azim choʻqqilarni hech tark etganmi?!

Uning muzdek suvlari hech ado boʻlganmi?!

¹⁵Mening xalqim esa Meni tark etdi,

Ular behuda butlarga tutatqi tutatdilar.

Butlari tufayli xalqim qoqildi,

Azaliy yoʻlidan adashdi.

Toʻgʻri yoʻlni tark etib, soʻqmoqlardan yurib ketdi⁺.

¹⁶Shu sababdan yurti huvullab qoladi,

Yurtning ahvolidan odamlar qotib qoladi,

Oʻtgan–ketganlar dahshatga tushadi,

«Yo tavba» deb, yoqasini ushlashadi⁺.

¹⁷Sharqdan esgan shamol kabi,

Men ularni dushmanlari oldida sochib tashlayman.

Boshlariga kulfat tushgan kuni

Ularga orqa oʻgiraman,

Ularga nazar solmayman.”⁺

Yeremiyoga qarshi fitna

¹⁸Soʻng odamlar shunday dedilar: “Qani, Yeremiyoga qarshi fitna uyushtiraylik. Axir, qonunni oʻrgatadigan ruhoniylar, maslahat beradigan donishmandlar va Xudoning soʻzini aytadigan paygʻambarlar har doim bor. Yeremiyoga tuhmat qilaylik, uning gaplariga umuman eʼtibor bermaydigan boʻlaylik.”⁺

¹⁹Ey Egam, meni tingla,

Raqiblarim gaplarini eshit!

²⁰Nahotki yaxshilikka yomonlik qaytarishsa?!

Esingdami, huzuringda turib,

Ular uchun Senga yolvorgandim,

Ulardan Sening qahringni qaytargandim.

Ular esa menga chuqur qazidilar⁺.

²¹Shunday ekan, bolalarini ochlikdan oʻldir,

Hammasini qilich izmiga topshir.

Xotinlari bolalaridan judo boʻlsin,

Hammasi beva boʻlib qolsin.

Erkaklari oʻlatdan qirilib ketsin,

Yigitlari jangda halok boʻlsin⁺.

²²Toʻsatdan ustiga bosqinchi yuborganingda,

Uylaridan dod–faryodlar koʻtarilsin!

Axir, ular meni tutib olmoqchi boʻlib, chuqur qazidilar,

Oyogʻimni sirtmoqqa ilintirmoqchi boʻldilar⁺.

²³Meni oʻldirish uchun fitna qildilar,

Buni Sen bilasan, ey Egam.

Ularning gunohlarini kechirma,

Jinoyatlaridan oʻtma.

Gʻazablanib, jazolarini bergin,

Ular Sening oldingda yiqilib qolsinlar⁺.

19–BOB

Singan koʻza

19¹Egamiz menga shunday dedi: “Borib kuloldan bir sopol koʻza sotib ol. Soʻng yoningga xalq oqsoqollaridan va bosh ruhoniylardan olib,⁺ ²Singan koʻzalar darvozasi yaqinidagi Xinnum soyligiga* tush. Men senga aytadigan soʻzlarni oqsoqollarga sen oʻsha yerda aytasan⁺. ³Sen ularga shunday deb ayt: «Ey Yahudo shohlari, Quddus aholisi, Egamizning soʻzlarini eshitinglar. Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: Men bu joyga shunday falokat yogʻdiramanki, bu falokatni eshitganlarning boshidan hushi uchadi⁺. ⁴Zotan, xalqim Meni tark etdi, bu yerni harom qildi. Ular oʻzlari bilmagan, ota–bobolari ham, Yahudo shohlari ham bilmagan begona xudolarga qurbonliklar kuydirdilar. Bu yerni begunoh odamlarning qoniga toʻldirdilar⁺. ⁵Baalga atab sajdagohlar* qurdilar. U yerda oʻz oʻgʻil–qizlarini Baalga qurbonlik qilib kuydirdilar. Men ularga buni amr qilmaganman, bunaqasini xayolimga ham keltirmaganman⁺. ⁶Qarab turinglar! — deb aytmoqda Egamiz. — Shunday kunlar keladiki, odamlar bu joyni Tofat yoki Xinnum soyligi deb atamaydi, balki bu joy ‘Qirgʻin vodiysi’ deb ataladigan boʻladi. ⁷Mana shu joyda Men Yahudo va Quddusning rejalarini barbod qilaman*. Xalqimni dushmanlarga magʻlub qilib beraman, ularda qasdi borlarning qoʻliga topshiraman. Jasadlarini qushlarga, yovvoyi hayvonlarga yem qilaman⁺. ⁸Men bu shaharni shunday vayron qilamanki, uning oldidan oʻtgan–ketgan har bir kishi shaharning ayanchli ahvolidan dahshatga tushib, qotib qoladi⁺. ⁹Dushmanlar shaharni qamal qilib, odamlarni qirib tashlamoqchi boʻladilar. Qamal paytida azobda qolgan xalq oʻgʻil–qizlarining va bir–birining etini yeydigan boʻladi.»⁺

¹⁰Ey Yeremiyo, oʻzing bilan kelganlarning oldida koʻzani sindir. ¹¹Ularga shunday deb ayt: «Sarvari Olam shunday demoqda: mana bu koʻza chilparchin boʻlib, tuzatib boʻlmaydigan ahvolga tushgani kabi, Men bu xalqni va bu shaharni chilparchin qilaman. Oʻliklar Tofatda dafn qilinadi, oʻliklar koʻpligidan qabrlarga joy yetmay qoladi⁺. ¹²Men bu shaharni va uning aholisini shunday ahvolga solamanki, bu shahar Tofatga oʻxshagan boʻlib qoladi, — deb aytmoqda Egamiz. — ¹³Quddusdagi xonadonlar va Yahudo shohlarining saroylari, Tofat kabi, harom boʻladi. Chunki u yerlardagi hamma uylarning tomlarida samoviy jismlarga atab qurbonliklar kuydirilgan, begona xudolarga sharob nazrlari keltirilgan.»”⁺

¹⁴Yeremiyo Egamizning amri bilan Tofatda bashorat qildi, soʻng u yerdan qaytib kelgach, Egamizning uyi hovlisida turib xalqqa dedi:⁺ ¹⁵“Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: endi Men aytgan soʻzimga binoan bu shahar va uning atrofidagi qishloqlarga falokat keltiraman, chunki sizlar oʻjarlik qilib, soʻzlarimni eshitishni xohlamadingizlar.”

20–BOB

Yeremiyo ruhoniy Pashxur bilan bahslashadi

20¹Immar oʻgʻli Pashxur ruhoniy boʻlib, Egamiz uyining bosh nazoratchisi edi. U Yeremiyoning bashorat qilib aytgan bu soʻzlarini eshitdi. ²Shu sababdan Yeremiyoni kaltaklatib, Egamiz uyining hovlisidagi Yuqori Benyamin darvozasi* tomonda kishanlab qoʻyishni buyurdi⁺. ³Ertasi kuni ertalab Pashxur Yeremiyoning kishanlarini yechganda, Yeremiyo unga shunday dedi: “Egamiz senga «Pashxur» emas, «Dahshat qamragan»* deb ism qoʻygan⁺. ⁴Zero, Egamiz shunday deb aytmoqda: Men seni va hamma doʻstlaringni vahimaga solaman. Doʻstlaring dushmanlari qoʻlida halok boʻlayotganini oʻz koʻzing bilan koʻrasan. Men butun Yahudo xalqini Bobil shohining qoʻliga topshiraman. Bobil shohi xalqimni asir qilib, oʻzining yurtiga olib ketadi. Ularni qilichdan oʻtkazadi. ⁵Men bu shaharning boyliklarini, bor narsasini, qimmatbaho buyumlarini, Yahudo shohlarining xazinalarini dushmanning qoʻliga beraman. Ular shaharni talon–taroj qilishadi. Barcha boyliklarini Bobilga olib ketishadi⁺. ⁶Sen ham, ey Pashxur, oʻz xonadoning bilan Bobilga surgun boʻlasan. Sen u yerda jon berib, dafn qilinasan. Yolgʻon bashoratlaringga quloq solgan doʻstlaring ham oʻsha koʻyga tushadi.”⁺

Yeremiyo Egamizga shikoyat qiladi

⁷Ey Egam, Sen meni koʻndirding,

Men ham koʻndim.

Mendan ustun kelding, meni yengding.

Men hammaga mazax boʻldim,

Hamma ustimdan kulmoqda⁺.

⁸Gapirganimda jar solishim kerak,

“Zoʻravonlik! Halokat!” deya baqirishim kerak.

Sening soʻzing tufayli hammaga kulgi boʻldim,

Kun boʻyi meni masxara qilishyapti.

⁹Bordi–yu, men: “Boʻldi, Egam haqida soʻzlamayman,

Uning nomidan gapirmayman” desam,

Sening soʻzing, olov kabi, ichimni yondiradi,

Oʻt qoʻyganday suyaklarimni zirqiratadi.

Soʻzingni ichimda saqlab turishdan charchadim,

Ha, uni boshqa ushlab tura olmayman⁺.

¹⁰Eshityapman, koʻpchilik gʻiybat qilyapti.

Atrofimni dahshat qamragan!

“Fosh boʻlsin! Uni fosh qilaylik!” deb aytyaptilar.

Hatto mening yaqin doʻstlarim ham

Qoqinishimni poylab turibdilar,

“Yeremiyo tuzoqqa tushadi,

Shunda uni yengamiz,

Undan qasdimizni olamiz”, deyaptilar⁺.

¹¹Ammo Sen, ey Egam, men bilan birgasan,

Sen bahodir jangchiga oʻxshaysan.

Meni quvgʻin qilganlar qoqilib tushadi,

Ular mendan ustun kelolmaydi.

Isnodga qoladi, muvaffaqiyatga erisholmaydi.

Ular to abad dogʻda qoladi,

Sharmandagarchiligi hech qachon unutilmaydi⁺.

¹²Ey Sarvari Olam, Sen solih kishini sinaysan,

Odamning dilini, oʻy–xayolini bilasan.

Dushmanlarimdan oʻch olganingni koʻrayin,

Axir, daʼvoimni Senga topshirdim!⁺

¹³Egamizga qoʻshiq kuylanglar!

Egamizga hamdu sanolar aytinglar!

Zero, U bechora bandaning jonini

Badkirdorlar qoʻlidan qutqardi⁺.

¹⁴Evoh, men tugʻilgan kun qurib ketsin!

Onam meni tuqqan kun xosiyatsiz boʻlsin!⁺

¹⁵Otamga xabar olib kelgan odam laʼnati boʻlsin,

“Oʻgʻil koʻrding!” deya uni xursand qilgan kishi qurib ketsin.

¹⁶Egamiz shafqatsizlarcha vayron qilgan

Shaharlarday* boʻlsin oʻsha odam.

U ertalabdanoq dodu faryodlar eshitsin,

Kunduz kuni urush naʼralarini eshitsin⁺.

¹⁷Axir, u meni onamning qornidayoq oʻldirmadi.

Shunda onamning qorni qabrim boʻlgan boʻlardi,

Onam to abad homilador boʻlib qolgan boʻlardi⁺.

¹⁸Nimaga ham tugʻildim ekan–a?!

Mashaqqatu qiyinchilik koʻrish uchunmi?!

Umrimni sharmandalikda xazon qilish uchunmi?!⁺

21–BOB

Quddusning magʻlubiyati haqida bashorat

21¹Shoh Zidqiyo* Yeremiyo paygʻambarning oldiga Malkiyo oʻgʻli Peshxur va Masiyo oʻgʻli ruhoniy Zafaniyoni yubordi. Shunda Egamiz Oʻz soʻzini Yeremiyoga ayon qildi. Peshxur bilan Zafaniyo Yeremiyoga shunday dedilar:⁺ ²“Oʻtinamiz, biz uchun Egamizga yolvor, chunki Bobil shohi Navuxadnazar* bizga hujum qilyapti. Balki Egamiz avvalgidek moʻjizalar koʻrsatib, Navuxadnazarni orqaga chekintirar.”⁺

³Yeremiyo ularga shunday javob berdi: ⁴“Borib, Zidqiyoga Isroil xalqining Xudosi — Egamizning shu soʻzlarini aytinglar: «Sizlar qoʻlingizga qurol olib, sizlarni qamal qilgan Bobil shohiga va Bobilliklarga* qarshi jang qilyapsizlar. Ammo qoʻlingizdagi qurollaringizni Men Bobilliklarga emas, balki oʻzlaringizga qarshi ishlataman. Mana shu shahar — Quddus markazida qurollaringizni uyib tashlayman. ⁵Men Oʻzim sizlarga qarshi chiqaman. Oʻz qudratu ajoyibotlarim bilan, qahru gʻazabim bilan sizlarga qarshi jang qilaman⁺. ⁶Bu shahar aholisini yoʻq qilaman. Odamlaru hayvonlar oʻlatdan nobud boʻladilar. ⁷Shundan keyin Men Yahudo shohi Zidqiyoni, uning aʼyonlarini, shaharda urushdan, qahatchilikdan va oʻlatdan omon qolgan hamma odamlarni Bobil shohi Navuxadnazarning qoʻliga beraman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ularda qasdi borlarga topshiraman, dushman qoʻliga beraman. Dushmanlar shahar aholisini shafqatsizlarcha qirib tashlaydilar. Bironta odamni ham ayamaydilar, ularga achinmaydilar, rahm qilmaydilar.»⁺

⁸Sizlar bu xalqqa borib aytinglar: «Egamiz demoqda: Men sizlarga ikki yoʻlni — hayot va oʻlim yoʻlini berdim⁺. ⁹Shaharda qolganlar qilich, qahatchilik va oʻlatdan nobud boʻladilar. Shahardan chiqib, Bobilliklarga taslim boʻlganlar esa tirik qoladilar. Bu odamlar hech boʻlmasa oʻz jonlarini saqlab qoladilar⁺. ¹⁰Men bu shaharga yaxshilik emas, kulfat keltirishga qaror qildim, — deb aytmoqda Egamiz. — Bu shaharni Bobil shohiga taslim qilib beraman. Navuxadnazar shaharga oʻt qoʻyadi.»⁺

Yahudo shohining xonadoni jazolanadi

¹¹Yahudo shohining xonadoniga ham borib shunday aytinglar: «Egamizning soʻzini eshit,⁺ ¹²ey Dovud sulolasi! Egamiz shunday demoqda:

Har kuni ertalabdan adolat qilinglar,

Jabrdiydalarni zoʻravonlar qoʻlidan qutqaringlar.

Aks holda, qilgan yovuzliklaringiz tufayli

Mening gʻazabim alanga oladi,

Bu gʻazabimni soʻndirishga hech kimning qurbi yetmaydi.

¹³Ey vodiydagi qoya ustida qurilgan Quddus,

Men senga qarshiman!

— deb aytmoqda Egamiz. —

Sizlar aytasiz: ‘Kim ham bizga qarshi chiqa olardi?!

Kim ham qoʻrgʻonlarimizga kira olardi?!’⁺

¹⁴Men qilmishingizga yarasha jazoingizni beraman,

— deb aytmoqda Egamiz. —

Shohning saroyiga* oʻt qoʻyaman,

Olov atrofdagi hamma narsani yondiradi.»”⁺

22–BOB

Yahudo shohining xonadoni haqida bashorat

22¹Egamiz menga shunday dedi: “Yahudo shohi saroyiga borib, u yerda ushbu soʻzlarni jar solib ayt: ²«Ey Dovud taxtida oʻtirgan Yahudo shohi, eshit. Aʼyonlaring va mana bu saroyga kirgan odamlaring ham sen bilan birga Egamizning soʻzini eshitsin.» ³Keyin ularga ayt, Egamiz shunday demoqda: «Adolat va toʻgʻrilik bilan ish tuting. Jabrdiydalarni zoʻravonlarning qoʻlidan qutqaring. Musofirlarga, yetim va bevalarga nohaqlik qilmang, ularni ezmang. Bu yerda begunoh odamning qonini toʻkmang⁺. ⁴Bordi–yu, sizlar haqiqatan ham bularga rioya qilsangizlar, Quddus taxtida doim Dovud naslidan boʻlgan shoh oʻtiradi. Jang aravalariyu otlar mingan shohlar saroy darvozalaridan kirishadi. Aʼyonlar va xalq ham ular bilan birga kiradi⁺. ⁵Bordi–yu, bu amrlarimga rioya qilmasangizlar, Men Oʻz nomim haqi ont ichib* aytamanki, bu saroy vayron boʻladi.» Egamizning kalomi shudir⁺. ⁶Axir, Egamiz Yahudo shohining saroyi haqida shunday demoqda:

«Sen Men uchun goʻzal Gilad oʻlkasiga* oʻxshaysan,

Bamisoli Lubnonning yuksak choʻqqilarisan.

Lekin qasam ichib aytamanki, sen sahroga oʻxshab qolasan,

Huvullagan bir shaharga aylanib qolasan.

⁷Senga qarshi bosqinchilarni joʻnataman,

Qurollangan odamlarni yuboraman.

Ular sara sadrlaringni kesadilar,

Yogʻochlaringni olovga tashlaydilar.»⁺

⁸Koʻplab xalqlar bu shahar oldidan oʻtayotib, bir–birlaridan: «Nega Egamiz bunday buyuk shaharni shu koʻyga solgan ekan–a?» deb soʻraydilar⁺. ⁹Ularga shunday javob berishadi: «Shahar aholisi oʻzlarining Egasi Xudo bilan tuzgan ahdini buzdi. Boshqa xudolarga sajda qilib, xizmat qiladigan boʻldi.»”⁺

Yeremiyo shoh Yohuxoz haqida bashorat qiladi

¹⁰Oʻlgan shohingiz* uchun yigʻlamang,

U uchun aza tutmang.

Undan koʻra, surgun boʻlgan shahzodangiz* uchun qaygʻuring,

U uchun achchiq–achchiq koʻz yosh toʻking.

Axir, u endi qaytib kelmaydi,

Ona yurtini boshqa koʻrmaydi⁺.

¹¹Shoh Yoʻshiyodan keyin Yahudo taxtiga Yoʻshiyoning oʻgʻli Yohuxoz* oʻtirgan edi. Shoh Yohuxoz surgun qilingandan keyin, Egamiz u haqda shunday dedi: “U bu yerga hech qachon qaytib kelmaydi. ¹²Surgun qilingan yerda olamdan oʻtadi, bu yurtni boshqa koʻrmaydi.”⁺

Yeremiyo Yohayiqim haqida bashorat qiladi

¹³Egamiz shunday deydi:

“Uyini nohaqlik bilan qurganning* holiga voy!

Yuqori xonalarini adolatsizlik bilan bino qilganning holiga voy!

Bunday odam birodarini tekinga ishlatadi,

Uning mehnat haqini bermaydi⁺.

¹⁴U shunday deydi:

«Mana, oʻzim uchun katta saroy qurdim,

Yuqori qavatdagi xonalarni keng qildirdim.»

U uyiga katta oynalar qoʻydirmoqda,

Devorlarini sadr yogʻochi bilan qoplamoqda,

Ularni qirmizi rangga boʻyamoqda.

¹⁵Sen oʻzing uchun koʻp sadr yogʻochini yigʻding,

Bu bilan sen yaxshi shoh boʻlib qolmading!

Sening otang ham xohlaganicha yeb–ichgan,

Ammo doim haqiqatu adolatni oʻrnatgan.

Shu sababdan uning ishi yurishgan⁺.

¹⁶U faqiru bechorani himoya qilgan,

Shuning uchun farovon hayot kechirgan.

Xudoni bilish degani shu emasmi?!

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

¹⁷Sen esa faqat nohaq foydani koʻzlaysan.

Begunoh odamning qonini toʻkasan,

Zoʻravonlik va zulm oʻtkazasan.”

¹⁸Shu sababdan Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim haqida Egamiz shunday demoqda:

“Unga hech kim aza tutmaydi,

«Voy, jigarim! Voy, jigarim!» deb yigʻlamaydi.

«Xoʻjayinim! Olampanohim!» deb hech kim qaygʻurmaydi⁺.

¹⁹Uni oʻlgan eshakning ahvoliga soladilar,

Quddus darvozalaridan sudrab chiqib, otib yuboradilar.”⁺

Quddusning qismati

²⁰Egamiz shunday deydi:

“Ey Quddus, Lubnonga chiqib faryod qilgin,

Bashan oʻlkasiga borib, xitob etgin.

Aborim togʻlarida* turib, ovozing boricha baqirgin,

Chunki hamma oʻynashlaring* yoʻq boʻldi⁺.

²¹Farogʻatda yashaganingda, senga gapirdim,

Sen esa «Gapingga quloq solmayman!» deb aytding.

Ha, yoshligingdan shu yoʻlni tutgansan,

Gapimga sen kirmagansan.

²²Shamol hamma choʻponlaringni supurib ketadi,

Oʻynashlaring surgun boʻladi.

Sen esa qabih ishlaring tufayli uyatda qolasan,

Sharmandayi sharmisor boʻlasan.

²³Sen «Lubnon» saroyida* yashab yuribsan,

Sadr daraxtlari orasida in qurgansan,

Ammo tugʻayotgan ayol kabi dard chekasan,

Azobdan ingraysan.”⁺

Shoh Yohayixinni Xudo hukm qiladi

²⁴Yohayiqim oʻgʻli Yohayixin* haqida Egamiz shunday demoqda: “Ey Yahudo shohi Yohayixin! Bordi–yu, sen Mening oʻng qoʻlimdagi muhr uzugim boʻlganingda edi, Men barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, seni uloqtirib tashlagan boʻlar edim⁺. ²⁵Sen kimdan qoʻrqsang, seni oʻshaning qoʻliga beraman, senda qasdi borlarning qoʻliga topshiraman. Seni shoh Navuxadnazarning* va Bobilliklarning* qoʻliga beraman. ²⁶Seni va seni tuqqan onangni* begona bir yurtga, kindik qoning toʻkilmagan bir yerga uloqtirib yuboraman. Sizlar oʻsha yerda oʻlasizlar⁺. ²⁷Sizlar bu yurtga qaytib kelishni orzu qilasizlar, ammo qaytib kelmaysizlar.”

²⁸Yohayixin tashlab yuboriladigan siniq xumday boʻlib qoladi,

Hech kimga kerak boʻlmaydigan sopol idishga oʻxshab qoladi.

U bolalari bilan surgun boʻladi!

Oʻzi bilmagan yurtga uloqtirib tashlanadi!⁺

²⁹Ey yurt, yurt, yurt!

Egamizning soʻzini eshit!⁺

³⁰Egamiz shunday demoqda:

“Bu odamning farzandlarini nasabnomaga kiritmang,

Uni hayotda omadi yoʻq, deb qayd qilib qoʻying.

Uning zurriyotidan birortasi muvaffaqiyat qozonmas,

Birortasi Dovud taxtiga chiqa olmas.

Yahudoda ular hech qachon hukmronlik qilmaydilar.”⁺

23–BOB

Kelajakka umid

23¹Egamiz shunday demoqda: “Choʻponlar yaylovimdagi qoʻylarni tarqatib yuboryaptilar, ularni yoʻq qilyaptilar. Bunday choʻponlarning holiga voy!⁺ ²Ey xalqimni boqqan choʻponlar, sizlar qoʻylarimni oʻz holiga tashlab qoʻydingizlar. Ularni tarqatib, uzoqlarga qochirib yubordingizlar. Bu yovuz qilmishlaringiz uchun Men sizlarni oʻz holingizga qoʻymay jazolayman, — deb aytmoqda Isroil xalqining Xudosi — Egamiz. — ³Men qoʻylarimni har xil yurtlarga haydab yuborgan edim. Endi Oʻzim ularni yigʻib olaman, oʻzlarining yayloviga olib kelaman. Ular barakali boʻlib, koʻpayadilar⁺. ⁴Men ular ustidan boshqa choʻponlarni tayinlayman. Choʻponlar qoʻylarimni boqadilar. Shunda qoʻylarim hech narsadan qoʻrqmaydi, sarosimaga tushmaydi. Ularning birontasi ham yoʻqolmaydi.” Egamizning kalomi shudir⁺.

⁵Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, Men Dovud naslidan solih bir novdani yetishtiraman. Bu Shoh donolik bilan hukmronlik qiladi. Adolat va toʻgʻrilik bilan ish tutadi⁺. ⁶Uning hukmronligi davrida Yahudo xalqi bexatar yashaydi, Isroil xalqi osoyishta hayot kechiradi. Oʻsha Shohni «Egamiz — najotkorimiz» deb atashadi.”⁺

⁷Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, odamlar ont ichganda: «Isroil xalqini Misrdan olib chiqqan Egamiz shohid», deb aytmaydigan boʻladi. ⁸Buning oʻrniga ular: «Isroil naslini shimoldagi yurtdan* va surgun qilingan boshqa barcha yurtlardan olib chiqqan Egamiz shohid», deb ont ichadigan boʻladi. Ular oʻz yurtlarida yashashadi.”⁺

Yeremiyo soxta paygʻambarlar haqida bashorat qiladi

⁹Paygʻambarlar haqida oʻylab,

Yurak–bagʻrim ezilib ketdi,

Vujudim titrab ketmoqda.

Egamiz tufayli,

Uning aytgan muqaddas soʻzi tufayli

Men mast odamga oʻxshab qoldim,

Sharobga boʻkkan kishiday boʻlib qoldim.

¹⁰Evoh, yurt zinokorlarga toʻlib ketdi,

Laʼnat* tufayli yer qaqrab qoldi,

Dashtdagi yaylovlar qurib yotibdi.

Paygʻambarlar qabihlik qilishga shoshiladi,

Kuchini haqsizlik yoʻlida ishlatishadi.

¹¹Egamiz shunday demoqda:

“Paygʻambaru ruhoniylar betavfiqdirlar,

Hatto Mening uyimda ham qabihlik qilganlarini koʻrdim⁺.

¹²Shu sababdan yurgan yoʻllari sirpanchiq boʻladi,

Ular zulmatga gʻarq boʻlishadi.

Hammasi yiqilib qoladi.

Jazo oladigan yili

Boshlariga kulfat keltiraman,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

¹³Samariya paygʻambarlari orasida

Jirkanch bir ishni koʻrdim:

Ular Baal nomidan bashorat qilishdi,

Xalqimni yoʻldan ozdirishdi⁺.

¹⁴Ammo Quddus paygʻambarlari orasida

Bundan ham battarrogʻini koʻrdim:

Ular zino qilib, yolgʻon ichida yashashadi,

Yovuzlarning ishini qoʻllab turishadi,

Shuning uchun hech kim yomon yoʻlidan qaytmayapti.

Nazarimda ularning hammasi Sadoʻm odamlariday boʻlib qolgan,

Quddus aholisi Gʻamoʻra* aholisiga oʻxshab qolgan.”⁺

¹⁵Sarvari Olam paygʻambarlar haqida shunday demoqda:

“Men ularga achchiq oʻtdan yediraman,

Zaharli suvdan* ichiraman,

Zero, Quddus paygʻambarlari dastidan

Yurtimda betavfiqlar koʻpayib ketdi.”⁺

¹⁶Sarvari Olam shunday demoqda: “Sizlarga bashorat qilayotgan paygʻambarlarning gaplariga quloq solmanglar. Ular qoʻyningizni puch yongʻoqqa toʻldiryapti. Ular Mening ogʻzimdan chiqqan soʻzlarni emas, oʻz dil orzularini aytishyapti⁺. ¹⁷Mening soʻzimdan nafratlangan odamlarga ular hadeb: «Hammasi yaxshi boʻladi», deyishadi. Yuragidagi oʻjarliklarga itoat qilganlarga: «Boshingizga balo–qazo kelmaydi», deyishadi.”⁺

¹⁸Xoʻsh, Egamizning kengashida* ulardan qaysi biri qatnashibdi?!

Xudoning soʻzini qaysi biri eshitibdi?!

Qaysi biri eʼtibor bilan Uni tinglabdi?!⁺

¹⁹Ana, boʻron koʻtarildi!

Bu Egamizning gʻazabidir.

Uning gʻazabi quyun girdobi boʻlib,

Fosiqlarning boshiga tushdi⁺.

²⁰Egamiz koʻnglidagi niyatini bajarmaguncha,

Uni oxiriga yetkazmaguncha,

Gʻazabidan tushmaydi.

Keyinchalik buni anglab olasizlar⁺.

²¹Egamiz shunday dedi:

“Bu paygʻambarlarni Men yubormadim,

Ular oʻzlari yugurib bordilar.

Ularga Men gapirmadim,

Ular esa bashorat qildilar⁺.

²²Agar oʻsha paygʻambarlar kengashimda boʻlganlarida edi,

Soʻzlarimni xalqimga yetkazgan boʻlardilar.

Xalqimni yomon yoʻldan,

Yovuz qilmishlardan qaytargan boʻlardilar.”

²³Egamiz shunday demoqda: “Men hamma yoqdaman — yaqinda ham, uzoqda ham oʻsha Xudoman⁺. ²⁴Kim Mendan yashirina oladi?! Yeru koʻkni toʻldirib turgan Men emasmi?! — deb aytmoqda Egamiz. —⁺ ²⁵Mening nomimdan yolgʻon bashorat qilgan paygʻambarlarning: «Men bir tush koʻrdim! Xudo menga bir tush berdi!» deganlarini eshitdim⁺. ²⁶Qachongacha bu davom etadi?! Ular yuraklaridagi hiylayu nayranglarini, yolgʻon bashoratlarini bas qilishadimi, yoʻqmi?! ²⁷Ularning ota–bobolari Meni unutib, Baalga sajda qilgan edilar. Shu singari, bu soxta paygʻambarlar «Xalq Egamizni unutsin», deya bir–birlariga tushlarini aytishadi⁺. ²⁸Mayli, tush koʻrgan paygʻambar tushini aytsin, soʻzimni eshitgan esa uni sadoqat bilan eʼlon qilsin. Axir, somon bilan bugʻdoyning farqi bor–ku! — deb aytmoqda Egamiz. — ²⁹Mening soʻzim olovday kuydiradi. Qoyani yoradigan bolgʻaday zarba beradi.” Egamizning kalomi shudir.

³⁰Egamiz shunday demoqda: “Bu paygʻambarlar «Egamizning soʻzi» deb bir–biridan gap oʻgʻirlaydi. Men ularga qarshiman⁺. ³¹Ha, Men oʻsha paygʻambarlarga qarshiman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ular oʻzlaricha valdirab yuradilar, yana «bu Egamizning soʻzlari», deb aytadilar. ³²Uydirma tushlarini aytgan paygʻambarlarga qarshiman! Ular yolgʻonlariyu telbaligi bilan xalqimni yoʻldan ozdirishmoqda. Ularni Men tayinlamaganman, xalqimning oldiga Men yubormaganman. Xalqimga ularning zarracha ham foydasi yoʻq.” Egamizning kalomi shudir⁺.

Yuk haqida

³³Egamiz menga dedi: “Ey Yeremiyo, agar xalqimdan boʻlgan birorta odam, paygʻambar yoki ruhoniy sendan: «Bu safar Egamiz bizga nima yuklamoqchi?*» deb soʻrasa, sen shunday deb javob ber: «Sizlar oʻzlaringiz Egamizga yuk boʻldingizlar*. Endi U sizlarni uloqtirib tashlaydi.» ³⁴Bordi–yu, biron odam, paygʻambar yoki ruhoniy: «Egamizning soʻzi bizga yuk boʻldi», deb aytadigan boʻlsa, Men unday odamni butun xonadoni bilan jazolayman. ³⁵Sizlar bir–biringizdan: «Egamiz nima deb javob berdi?» yoki «Egamiz nima deb aytdi?» deb soʻranglar. ³⁶Ammo: «Egamiz bizga nima yuklamoqchi?» deb boshqa soʻramanglar. Zero, odamlar bu iborani ishlatib, oʻz soʻzlarini ishonarli qilmoqchi boʻladilar, barhayot Xudo, Sarvari Olam — Xudoyingizning soʻzlarini buzib aytadilar. ³⁷Sizlar esa paygʻambarning oldiga borganingizda, undan: «Egamiz sizga nima deb javob berdi?» yoki «Egamiz sizga nima dedi?» deb soʻranglar. ³⁸Bordi–yu, sizlar gapimga kirmay: «Egamiz bizga nima yuklamoqchi?» deb yana soʻrasangizlar, ³⁹Men sizlarni yuk koʻtarganday koʻtarib*, Oʻz huzurimdan uloqtirib tashlayman. Ota–bobolaringizga Oʻzim bergan shaharni ham shu koʻyga solaman. ⁴⁰Abadiy isnod va sharmandalikka duchor qilaman. Bunday sharmandalikni unutib boʻlmaydi.”⁺

24–BOB

Ikki savat anjir

24¹Egamiz menga Maʼbad oldida turgan ikki savat anjirni koʻrsatdi. Bu voqea Bobil shohi Navuxadnazar* Quddusdagi Yahudo shohi Yohayixinni*, Yahudo aʼyonlarini, hunarmandlaru temirchilarni Bobilga asir qilib olib ketgandan soʻng sodir boʻldi. Shoh Yohayixin Yohayiqimning oʻgʻli edi⁺. ²Men koʻrgan savatlarning birida yaxshi chillaki anjirlar, boshqasida esa yomon, yeb boʻlmaydigan anjirlar bor edi⁺.

³Egamiz mendan:

— Yeremiyo, nimani koʻryapsan? — deb soʻradi.

— Anjirlarni, — deb javob berdim men. — Yaxshi anjirlar nihoyatda yaxshi ekan, yomonlari esa yeb boʻlmaydigan darajada irib ketgan ekan.

⁴Shunda Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ⁵Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: “Bobilliklarning* yurtiga surgun boʻlgan Yahudo asirlari oʻsha yaxshi anjirlarga oʻxshaydi. Men ularga iltifot koʻrsataman. ⁶Nazarimni solib, yaxshilik qilaman, ularni bu yurtga qaytarib olib kelaman. Ularni yoʻq qilmayman, balki qayta bunyod etaman. Qoʻporib tashlamayman, balki barqaror qilaman⁺. ⁷Qalblariga Meni bilish istagini solaman, ular Meni Egamiz deb tan oladilar. Butun qalblari bilan Menga qaytadilar. Ular Mening xalqim boʻladi, Men esa ularning Xudosi boʻlaman.”⁺

⁸Ammo Yahudo shohi Zidqiyo* toʻgʻrisida, uning aʼyonlari, Quddusning omon qolgan aholisi va Misrga qochib borganlari toʻgʻrisida Egamiz shunday demoqda: “Ular yeb boʻlmaydigan anjirlarga oʻxshaydi. Irigan anjirlarni nima qilishsa, Men ham ularni shunday qilaman⁺. ⁹Ularning boshiga shunday kulfat solamanki, buni koʻrgan yer yuzidagi barcha xalqlar dahshatga tushadi. Men ularni tarqatib yuborgan hamma joyda odamlar ularning ustidan kuladi, ularni mazax qiladi, xor qiladi, nomini qargʻishlarda ishlatadi⁺. ¹⁰Men ularga va ota–bobolariga bergan yurtdan ularni qirib tashlamagunimcha boshlariga urush, ocharchilik va oʻlat yuboraman.”⁺

25–BOB

Shimoldan kelgan dushman

25¹Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yilida* Yeremiyoga Yahudo xalqi toʻgʻrisida Egamizning soʻzi ayon boʻldi. Bobil taxtiga xuddi oʻsha yili Navuxadnazar oʻtirgan edi⁺. ²Yeremiyo paygʻambar Yahudo xalqi va Quddus aholisiga shunday dedi: ³“Omon oʻgʻli Yoʻshiyo Yahudoda hukmronlik qilgan davrning oʻn uchinchi yilidan* tortib, to bugunga qadar Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qilib kelmoqda. Mana, yigirma uch yildirki, men sizlarga toʻxtovsiz gapiryapman, ammo sizlar gaplarimga quloq solmayapsizlar⁺. ⁴Egamiz oldingizga paygʻambar qullarini birin–ketin yuborgan boʻlsa ham, sizlar ularning gaplarini eshitmadingiz, ularga quloq solmadingiz⁺. ⁵Ular sizlarga aytishgan edi: «Qabih ishlaringizni bas qilinglar. Yomon yoʻldan qaytinglar. Shunda Egamiz sizlarga va ota–bobolaringizga abadiy mulk qilib bergan yurtda qolasizlar⁺. ⁶Boshqa xudolarga ergashmanglar. Ularga xizmat qilmanglar, sajda etmanglar. Yasagan butlaringiz bilan Egamizni gʻazablantirmanglar. Shunda Egamiz boshingizga falokat keltirmaydi.»⁺

⁷«Ammo sizlar gapimga quloq solmadingizlar, — deb aytmoqda Egamiz. — Butlaringiz bilan Meni gʻazablantirib, oʻz boshingizga falokat keltirdingizlar.» ⁸Shu sababdan Sarvari Olam demoqda: «Sizlar gapimga kirmaganingiz uchun, ⁹Men shimoldagi barcha qabilalarni yigʻaman. Bobil shohi qulim Navuxadnazarni ham chaqiraman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ularni sizlarga qarshi, bu yurt aholisi va yon–atrofingizdagi xalqlarga qarshi tortib kelaman. Men sizlarni tamomila qirib bitiraman. Sizlarni koʻrganlar dahshatga tushadi, ahvolingizni koʻrgan odamlar qotib qoladi. Men yurtingizni abadiy xarobazorga aylantiraman⁺. ¹⁰Shunday qilamanki, orangizda shodu xurramlik sadolari boʻlmaydi, kelin–kuyovning ovozi eshitilmaydi, tegirmonning tovushi chiqmaydi. Chirogʻingiz yonmaydi⁺. ¹¹Butun yurt vayron boʻlib, xarobazorga aylanadi. Bu xalqlar yetmish yil mobaynida Bobil shohiga xizmat qilishadi.»⁺

¹²Egamiz shunday demoqda: «Yetmish yildan keyin esa Men Bobil shohini, uning xalqini va Bobilliklarning* butun yurtini qilgan gunohlari uchun jazolayman. Ularning yurti to abad huvullab qoladi. ¹³Oʻzim aytgan hamma kulfatlarni oʻsha yurtga yogʻdiraman. Bu kitobda yozilgan hamma falokatlarni keltiraman. Yeremiyoning hamma xalqlarga qarshi aytgan bashoratlarini amalga oshiraman⁺. ¹⁴Bobilliklar koʻplab xalqlaru buyuk shohlarga qul boʻladilar. Qilgan qilmishlariga yarasha jazolarini oladilar.»”⁺

Xudo xalqlarni hukm qiladi

¹⁵Isroil xalqining Xudosi — Egamiz menga shunday dedi: “Qoʻlimdagi kosani ol. Bu kosa gʻazabim sharobiga toʻla. Men seni qaysi xalqlar oldiga yuborsam, bu kosadagi sharobdan ularga ichir⁺. ¹⁶Ular sharobdan ichadilar, gandiraklab qolib, aqldan ozadilar. Axir, Men ularga qarshi qilich yuboraman.”⁺

¹⁷Men Egamizning qoʻlidagi kosani oldim. Egamiz meni qaysi xalqlar oldiga yuborgan boʻlsa, oʻsha xalqlarga sharobdan* ichirdim:⁺ ¹⁸Quddus, Yahudo yurtining shaharlari va u yerdagi shohu aʼyonlar xonavayron boʻlsin deb, men ularga sharobdan ichirdim. Bugungacha ularning ahvolini koʻrib odamlar yoqasini ushlaydi, xalqimning nomini qargʻishlarga qoʻshib ishlatishadi.

¹⁹Soʻng men Misrga yoʻl oldim. Firʼavn, uning xizmatkorlari, aʼyonlari, butun xalqi⁺ ²⁰va u yerda yashayotgan musofirlarga sharobdan ichirdim. Soʻng Uz nomli yurtning shohlariga, shuningdek, Ashqalon, Gʻazo, Exron va talafot koʻrgan Ashdodda* hukmronlik qilgan hamma Filist shohlariga sharobdan ichirdim⁺. ²¹Soʻng men Edom, Moʻab, Ommonga,⁺ ²²Tir, Sidon va dengiz ortidagi yurtlarning shohlariga sharobdan ichirdim⁺. ²³Dedon, Temo, Buz* va sochini oldirib yuradigan* boshqa hamma xalqlarga sharobdan ichirdim⁺. ²⁴Hamma Arabiston shohlariga, sahroda yashaydigan har xil koʻchmanchi qabilalarning hamma shohlariga sharobdan ichirdim. ²⁵Zimri, Elam va Midiya yurtlarining hamma shohlariga sharobdan ichirdim⁺. ²⁶Shimoldagi uzoq–yaqinda boʻlgan hamma shohlarga sharobdan ichirdim. Yer yuzidagi barcha saltanatlarga birin–ketin borib keldim. Oxiri kosadagi sharobdan Bobil* taxtida oʻtirgan shoh ichadigan boʻldi.

²⁷Egamiz menga dedi: “Ularga shunday deb ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: gʻazab kosamdan ichinglar! Mast boʻlib qusinglar! Turmaydigan boʻlib yiqilinglar, chunki Men sizlarning ustingizga qilich yuboryapman.»⁺ ²⁸Bordi–yu, ular qoʻlingdagi kosani olishdan va sharob ichishdan voz kechsalar, sen ularga shunday deb ayt: «Sarvari Olam sizlarga demoqda: ichishingiz shart!⁺ ²⁹Mana, Oʻzimga tegishli Quddus shahriga kulfat yogʻdira boshladim. Sizlar jazodan qochib qutularmidingiz?! Yoʻq, jazodan qutula olmaysizlar! Men yer yuzidagi barcha odamlarni urush balosiga giriftor etaman, — deb aytmoqda Sarvari Olam.»⁺

³⁰Shuning uchun, ey Yeremiyo, sen bu soʻzlarning hammasini ularga ayt:

«Egamiz yuksakdan sherday oʻkiradi,

Muqaddas makonidan sado beradi.

Yurtiga shiddat bilan oʻkiradi.

Uzum ezuvchilar kabi* baqiradi,

Yer yuzidagi hamma insonlarga hayqiradi⁺.

³¹Gumburlashi dunyoning chetigacha eshitiladi.

Zero, Egamiz xalqlarga daʼvo qilmoqda,

Dunyodagi odamzodni U hukm etmoqda,

Fosiqlarni qilichdan oʻtkazmoqda.

Egamizning kalomi shudir.

³²Sarvari Olam shunday demoqda:

Qaranglar, falokat kelmoqda,

Xalqdan xalqqa yuqmoqda!

Dunyoning toʻrt burchagidan

Kuchli boʻron koʻtarilmoqda!⁺

³³Oʻsha kuni butun yer yuzi, bu boshidan narigi chetigacha Egamizning qudratidan nobud boʻlgan odamlarning jasadlariga toʻladi. Marhumlar uchun hech kim marsiya aytmaydi, hech kim ularni yigʻib koʻmmaydi. Ular yer ustida goʻngday yotaveradi⁺.

³⁴Ey choʻponlar, uvvos solib yigʻlanglar!

Ey yoʻlboshchilar, kulga belaninglar!*

Boʻgʻizlanadigan kuningiz yetib keldi,

Jasadlaringiz yerda sochilib yotadi,

Chilparchin boʻlgan qimmatbaho koʻzaday boʻladi⁺.

³⁵Choʻponlar hech qayerga qocha olmaydi,

Yoʻlboshchilar qutulolmaydi.

³⁶Eshiting! Yoʻlboshchilar faryod qilmoqda,

Choʻponlar hoʻngramoqda!

Egamiz ularning yaylovlarini nobud qilyapti.

³⁷Soʻlim maysazorlarini payhon etyapti.

Axir, Egamizning gʻazabi alanga oldi.

³⁸Oʻlja qidirib uyasidan chiqqan sherday,

Egamiz Oʻz makonidan chiqdi.

Egamizning alangali gʻazabi tufayli,

Urush balosi tufayli

Butun yurt xarobazorga aylanadi.»”

26–BOB

Yeremiyoni oʻlimga hukm qilmoqchi boʻlishadi

26¹Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqimning Yahudodagi ilk hukmronligi davrida* Yeremiyoga Egamiz Oʻz soʻzini ayon qildi⁺. ²Egamiz shunday dedi: “Ey Yeremiyo, uyimning hovlisiga borib tur. Yahudo shaharlaridan uyimga sajda qilmoqchi boʻlib kelgan hamma odamlarga gapir. Men senga amr qilgan barcha soʻzlarni, birontasini ham qoldirmay ularga ayt⁺. ³Balki, ular Men aytgan gaplarga quloq solib, yovuz yoʻllaridan qaytishar. Shunda Men ham shaxtimdan qaytaman. Qilgan qabihliklari tufayli boshlariga keltirmoqchi boʻlayotgan falokatni keltirmayman⁺. ⁴Sen ularga shunday deb ayt: «Egamiz demoqda: sizlar Menga quloq solmadingizlar, bergan qonunlarimni bajarmadingizlar⁺. ⁵Oldilaringizga qayta–qayta paygʻambar qullarimni joʻnatdim, ammo sizlar ularning gapiga kirmadingizlar. Agar endi aytganlarimni bajarmasangizlar,⁺ ⁶Men bu uyni Shiloʻning* koʻyiga solaman. Bu shaharni esa yer yuzidagi xalqlar orasida laʼnati qilaman.»”

⁷Ruhoniylar, paygʻambarlar va butun xalq Yeremiyoning Egamiz uyida aytayotgan bu gaplarini eshitishdi. ⁸Yeremiyo Egamizning amr qilgan hamma soʻzlarini butun xalqqa aytib boʻlgach, ruhoniylar, paygʻambarlar va butun xalq unga tashlanib:

— Oʻldiringlar uni! — deya baqira boshlashdi. — ⁹Sen hali Egamiz nomidan bashorat qiladigan boʻlib qoldingmi?! “Bu uy Shiloʻning koʻyiga tushadi, bu shahar esa vayron boʻlib huvullab qoladi”, deb aytishga qanday jurʼat etding?!

Egamiz uyidagi butun olomon Yeremiyoni oʻrab oldi.

¹⁰Bundan xabar topgan saroydagi Yahudo aʼyonlari Egamizning uyiga keldilar. Qozilik qilish uchun Yangi darvozaning kiraverishidagi kursilarga oʻtirdilar*⁺. ¹¹Shunda ruhoniylar bilan paygʻambarlar yetib kelgan aʼyonlarga va xaloyiqqa murojaat qilib dedilar:

— Bu odam oʻlimga loyiq! U shahrimizga qarshi bashorat qildi, buni oʻz qulogʻingiz bilan eshitdingiz.

¹²Yeremiyo oʻz navbatida shunday dedi:

— Sizlar eshitgan barcha soʻzlarni gapirishim uchun meni Egam yubordi. “Bu uyga va shaharga qarshi bashorat qil”, dedi. ¹³Agar sizlar yomon yoʻlingizdan qaytsangiz, turmush tarzingizni oʻzgartirsangiz, Egangiz Xudoga itoat etsangiz, Egamiz ham shaxtidan qaytadi, sizlarga eʼlon qilgan falokatni boshingizga keltirmaydi⁺. ¹⁴Mana, men sizning ixtiyoringizdaman. Nimani toʻgʻri deb bilsangiz, menga shuni qiling⁺. ¹⁵Faqat bilib qoʻyinglar: agar meni oʻldirsangizlar, sizlar ham, shahar aholisi ham aybsiz odamning qonini toʻkkan boʻlasizlar. Zotan, bu soʻzlarning hammasini sizlarga aytishim uchun Egamizning Oʻzi meni yuborgan.

¹⁶Soʻng aʼyonlar bilan butun xaloyiq ruhoniylarga va paygʻambarlarga shunday dedilar:

— Yoʻq, bu odam oʻlimga loyiq emas. U bizga Egamiz Xudo nomidan gapiryapti–ku!

¹⁷Yurtning bir nechta oqsoqoli ham chiqib, toʻplangan butun olomonga shunday dedilar:⁺

¹⁸— Yahudo shohi Hizqiyo davrida* bashorat qilib yurgan Moʻrashatlik Mixo ham Yahudo xalqiga shunday deb aytgan edi*:

“Sarvari Olam demoqda:

«Quddus daladay shudgor qilinadi,

Sion xarobazor boʻladi,

Egamizning uyi turgan togʻni*

Qalin oʻrmonzor qoplaydi.»”⁺

¹⁹Oʻshanda Yahudo shohi bilan butun xalq paygʻambarni oʻldirganmidi?! Aksincha, shoh Egamizdan qoʻrqib, Undan marhamat soʻragan edi. Egamiz esa shaxtidan qaytib, ularga eʼlon qilgan falokatni boshlariga keltirmadi. Biz–chi? Biz oʻzimizning boshimizga oʻzimiz falokat keltiryapmiz–ku!⁺

²⁰Egamizning nomidan bashorat qilgan yana bir odam bor edi. U Xirat–Yoʻrimlik Shamayo oʻgʻli Uriyo edi. U ham xuddi Yeremiyoga oʻxshab bu yurt va shaharga qarshi bashorat qilgan edi⁺. ²¹Shoh Yohayiqim, uning hamma soqchilari va aʼyonlari Uriyoning soʻzlarini eshitdilar. Shunda shoh Uriyoni oʻldirishga qasd qildi. Bundan xabardor boʻlgan Uriyo qoʻrqqanidan Misrga qochib ketdi⁺. ²²Shoh Yohayiqim uning orqasidan Axbor oʻgʻli Elnatanni odamlari bilan joʻnatdi⁺. ²³Ular Uriyoni Misrda tutib olib, shohning oldiga olib kelgan edilar. Shoh uni oʻldirib, jasadini avom xalqning qabristoniga tashlagan edi.

²⁴Shunga qaramay, Shofon oʻgʻli Oxixam Yeremiyoning tarafini oldi. Yeremiyoni oʻldirmoqchi boʻlgan olomonning qoʻliga topshirishga yoʻl qoʻymadi⁺.

27–BOB

Yeremiyo va hoʻkiz boʻyinturugʻi

27¹Yoʻshiyo oʻgʻli Zidqiyo* Yahudoda hukmronligining ilk davrida*, Egamiz Oʻz soʻzini Yeremiyoga ayon qildi⁺. ²Egamiz menga shunday dedi: “Yogʻochdan bir boʻyinturuq yasa, qayishlar yordamida uni gardaningga osib ol⁺. ³Soʻng esa Quddusga — shoh Zidqiyo huzuriga kelgan elchilar orqali Edom, Moʻab, Ommon, Tir va Sidon shohlariga xabar joʻnat⁺. ⁴Elchilarga buyur, ular oʻz shohlariga quyidagi xabarni yetkazsinlar:

«Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: shohlaringizga aytinglar, ⁵bu dunyoni, yer yuzidagi odamzodu hayvonlarni Men Oʻz qudratim va ajoyibotlarim bilan yaratganman. Shunday ekan, ularni xohlagan odamga beraman⁺. ⁶Ana shu yurtlarning barchasini Men Bobil shohi qulim Navuxadnazarga* berdim. Hattoki yovvoyi hayvonlarni ham uning izmiga topshirdim, ular ham Navuxadnazarga xizmat qilishadi⁺. ⁷Navuxadnazarning shohligi qulaguncha* hamma xalqlar unga, uning oʻgʻliyu nevarasiga xizmat qiladi. Keyin esa Navuxadnazarning oʻzi ham koʻplab xalqlarga va buyuk shohlarga xizmat qilishga majbur boʻladi⁺.

⁸Bobil shohi Navuxadnazarga xizmat qilmagan, unga boʻyin bermagan har bir xalq va shohlikni Men urushga, qahatchiligu oʻlatga giriftor etib, qirib tashlayman, — deb aytmoqda Egamiz. — Oʻsha xalqni Navuxadnazar orqali butunlay yoʻq qilmagunimcha qoʻymayman⁺. ⁹Sizlar Bobil shohiga xizmat qilmaysizlar, deya karomat qilayotgan paygʻambarlaringizga, folbinlaringizga, tush taʼbirchilariga, bashoratgoʻy odamlaringizga, sehrgarlaringizga ishonmanglar⁺. ¹⁰Ular sizlarga yolgʻon bashorat qilyaptilar. Agar ularga quloq solsangizlar, Men sizlarni bu yerdan chiqarib yuboraman. Uzoq yurtlarga surgun qilaman, oqibatda sizlar halok boʻlasizlar⁺. ¹¹Bobil shohining boʻyinturugʻi ostida boʻyin eggan, unga xizmat qilgan har bir xalqni esa Men oʻz yurtida qoldiraman. Ular oʻz yurtlarida yashab, oʻz yeriga ishlov beradilar. Egamizning kalomi shudir.»”

¹²Men Yahudo shohi Zidqiyoni ham xuddi shunday deb ogohlantirdim: “Bobil shohiga bosh eging, uning oʻziga ham, xalqiga ham xizmat qiling, shunda joningizni saqlab qolgan boʻlasiz⁺. ¹³Egamiz: «Bobil shohiga xizmat qilmagan har bir xalq urush, qahatchilik va oʻlatdan nobud boʻladi» degan edi. Nahotki oʻzingizning va oʻz xalqingizning joniga zomin boʻlsangiz?!⁺ ¹⁴«Bobil shohiga xizmat qilmang», deb aytayotgan paygʻambarlarning gaplariga quloq solmang, ular sizlarga yolgʻon bashorat qilyapti. ¹⁵Oʻsha paygʻambarlar haqida Egamiz shunday deb aytdi: «Ularni Men yubormaganman. Ular Mening nomimdan yolgʻon bashorat qilishyapti. Shunday ekan, Men sizlarni va sizlarga bashorat qilayotgan paygʻambarni bu yurtdan uloqtirib tashlayman. Hammangiz halok boʻlasizlar.»”

¹⁶Soʻng men ruhoniylarga va butun xalqqa gapirdim: “Egamiz shunday demoqda: «Maʼbadning ashyolari Bobildan yaqinda olib kelinadi, deb aytayotgan paygʻambarlarga quloq solmanglar. Ular sizlarga yolgʻon bashorat qilishyapti⁺. ¹⁷Ularga quloq solmanglar! Joningizni saqlab qolmoqchi boʻlsangizlar, Bobil shohiga xizmat qilinglar. Aks holda, shahar vayron qilinadi! ¹⁸Agar ular, haqiqatan ham, paygʻambarlar boʻlishsa, agar chindan ham Mening kalomim ularga ayon boʻlgan boʻlsa, unda ular Men, Sarvari Olamga yolvorishsin. ‘Sening uyingdagi, shoh saroyidagi va Quddusdagi qolgan ashyolar Bobilga olib ketilmasin’, deb Menga iltijo qilishsin.» ¹⁹⁻²¹Axir, Sarvari Olam demoqda: «Bobil shohi Navuxadnazar* Yahudoga bostirib kelib, taxtda oʻtirgan Yohayiqim oʻgʻli Yohayixinni* Yahudo amaldorlari bilan birga asir qilib olib ketganda, Maʼbaddagi ikkita bronza ustunni, hovuzni, tagkursilarni va Quddusdagi ayrim idishlarni qoldirib ketgan edi.» Ammo oʻsha qolgan–qutgan ashyolar haqida Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: «Oʻz uyimda, shoh saroyida va Quddusda qolgan ashyolar haqida aytadigan gaplarimni eshitinglar:⁺ ²²ashyolarning hammasi Bobilga olib ketiladi*. Men ularni olib kelgani bormagunimcha, oʻsha yerda qoladi. Soʻng esa Men ularni qaytarib olib kelaman, shu yerga joylashtiraman.» Egamizning kalomi shudir.”⁺

28–BOB

Soxta paygʻambar Xanoniyo

28¹Ayni oʻsha yili, yaʼni Yahudo shohi Zidqiyo hukmronligining ilk davrida, toʻrtinchi yili beshinchi oyida* Xanoniyo paygʻambar Egamiz uyidagi ruhoniylar va xalq oldida menga gapirdi. Xanoniyo Givonlik Azzurning oʻgʻli edi. U menga shunday dedi:⁺

²— Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: “Bobil shohi solgan boʻyinturuqni Men sindirib tashladim⁺. ³Shoh Navuxadnazar* uyimdan Bobilga olib ketgan hamma ashyolarni Men ikki yil ichida bu yerga qaytarib olib kelaman⁺. ⁴Bundan tashqari, Bobilga surgun boʻlgan Yahudo shohi Yohayiqim oʻgʻli Yohayixinni* va u bilan birga hamma asirlarni* qaytarib olib kelaman. Men Bobil boʻyinturugʻini sindirib tashlayman.” Egamizning kalomi shudir.

⁵Shunda men Egamiz uyida hozir boʻlgan ruhoniylar va xalq oldida Xanoniyoga ⁶shunday dedim:

— Omin! Iloyim, aytganingizday boʻlsin. Bashorat qilgan soʻzlaringizni Egamizning Oʻzi bajo aylasin. Oʻz uyining ashyolariyu asirlarni Bobildan qaytarib, bu yerga olib kelsin. ⁷Endi esa men sizga va xalqqa aytmoqchi boʻlgan mana bu gaplarimni eshiting. ⁸Sizdan va mendan oldin oʻtgan paygʻambarlar koʻp yurtlaru buyuk shohliklarga qarshi urush, ocharchilik va oʻlatni bashorat qilgan edilar. ⁹Tinchlikni bashorat qilgan paygʻambarning bashorati bajo boʻlganidan keyingina*, xalq uni “haqiqatan ham Egamizning elchisi” deb tan olar edi⁺.

¹⁰Soʻng Xanoniyo paygʻambar Yeremiyoning gardanidagi boʻyinturuqni olib sindirdi–da,⁺ ¹¹toʻplanib turgan xaloyiqqa murojaat qilib dedi:

— Egamiz aytmoqda: “Xuddi shunday qilib, Men ikki yil ichida Bobil shohi Navuxadnazarning xalqlarga solgan boʻyinturugʻini olib, sindirib tashlayman.”

Bu gaplardan keyin Yeremiyo oʻz yoʻliga ketdi.

¹²Xanoniyo paygʻambar Yeremiyo paygʻambarning gardanidagi boʻyinturuqni sindirgandan keyin, koʻp oʻtmay Egamiz Yeremiyoga Oʻz soʻzini ayon qilib dedi: ¹³“Xanoniyoning oldiga borib, shunday deb ayt: «Egamiz aytmoqda: sen yogʻoch boʻyinturuqni sindirding, ammo oʻshaning oʻrniga Men temir boʻyinturuq yasayman. ¹⁴Zero, Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: Men bu xalqlarning gardaniga temir boʻyinturuq solaman. Ularning hammasi Bobil shohi Navuxadnazarga xizmat qilishadi. Ha, ularning hammasi Navuxadnazarga bosh egadi. Men hatto yovvoyi hayvonlarni ham Navuxadnazarning ixtiyoriga topshiraman.»”⁺

¹⁵Yeremiyo paygʻambar Xanoniyo paygʻambarga dedi:

— Menga qara, Xanoniyo, Egamiz seni yubormagan. Sen esa bu xalqni yolgʻon gaplaringga ishontirib qoʻyding⁺. ¹⁶Shu qilganing uchun Egamiz shunday demoqda: “Men seni yer yuzidan daf qilaman. Sen oʻz bashoratlaring bilan xalqni Egangga qarshi qoʻzgʻatganing uchun shu yiliyoq oʻlasan.”

¹⁷Oʻsha yilning yettinchi oyida* Xanoniyo olamdan oʻtdi.

29–BOB

Yeremiyoning Bobildagi yahudiylarga yozgan maktubi

29¹Yeremiyo paygʻambar Bobilda asirlarning orasida omon qolgan oqsoqollarga, ruhoniylarga, paygʻambarlarga va asirlikda yurgan butun xalqqa Quddusdan bir maktub yoʻlladi. Bu asirlarni shoh Navuxadnazar* Quddusdan Bobilga surgun qilgan edi⁺. ²Shoh Yohayixin*, ona malika, aʼyonlar, Yahudo va Quddus yoʻlboshchilari, hunarmandlaru temirchilar Quddusdan surgun qilingandan keyin bu maktub yozildi⁺. ³Yeremiyo maktubini Shofon oʻgʻli Elasax va Xilqiyo oʻgʻli Gamariyo orqali joʻnatdi. Yahudo shohi Zidqiyo* bu odamlarni Bobil shohi Navuxadnazar huzuriga yuborgandi. Maktub quyidagi mazmunda edi:

⁴Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam Quddusdan Bobilga surgun qilgan barcha odamlarga shunday demoqda: ⁵“Oʻzlaringizga yashash uchun uylar quringlar, bogʻ–rogʻlar yaratinglar, mevalaridan tanovul qilinglar. ⁶Uylaninglar, oʻgʻil–qizlar koʻringlar, oʻgʻillaringizga kelinlar olib beringlar. Qizlaringizni uzatinglar, ular ham uvali–juvali boʻlishsin. Oʻsha yerda koʻpayinglar, soningiz kamaymasin. ⁷Men sizlarni surgun qilgan oʻsha shaharning tinch va farovon hayoti uchun mehnat qilinglar. Oʻsha shaharning osoyishtaligi uchun Menga ibodat qilinglar. Shahar tinch boʻlsa, sizlar ham tinch boʻlasizlar.”⁺ ⁸Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Orangizdagi paygʻambarlar bilan folbinlar sizlarni laqillatishmasin. Ular koʻrgan tushlarini aytganlarida quloq solmang,⁺ ⁹ular Mening nomim bilan bashorat qilib aytayotgan hamma gaplari yolgʻondir. Ularni Men oldingizga yubormaganman.” Egamizning kalomi shudir⁺.

¹⁰Egamiz shunday demoqda: “Bobil hukmronligiga yetmish yil boʻlgandan keyin, Men oldingizga boraman. Bergan ezgu vaʼdamga binoan sizlarni shu yerga qaytarib olib kelaman⁺. ¹¹Axir, Men sizlar toʻgʻringizda tuzgan rejalarimni bilaman, — deb aytmoqda Egamiz. — Bu rejalarim sizlarga kulfat emas, farovonlik olib keladi, yorugʻ kelajagu umid beradi. ¹²Oʻsha damlarda Menga qilgan iltijoyu ibodatlaringiz ijobat boʻladi⁺. ¹³Meni butun qalbingiz bilan izlasangizlar, topasizlar⁺. ¹⁴Ha, Meni topasizlar, — deb aytmoqda Egamiz. — Men sizlarni yana farovonlikka erishtiraman*. Sizlarni surgun boʻlgan barcha xalqlar orasidan, hamma yurtlardan yigʻib olaman. Sizlarni Oʻzim chiqarib yuborgan ona yurtingizga qaytarib olib kelaman.” Egamizning kalomi shudir⁺.

¹⁵Sizlar: “Egamiz Bobilda bizga paygʻambarlar berdi”, deb aytishingiz mumkin. ¹⁶Endi Dovud taxtida oʻtirgan shoh haqida, hanuz Quddusda yashab kelayotgan butun xalq haqida, sizlar bilan surgunga ketmagan qarindosh–urugʻingiz haqida Egamizning aytgan soʻzlarini eshiting⁺. ¹⁷Sarvari Olam shunday demoqda: “Men ularning boshiga urush, ocharchilik va oʻlat balosini keltiraman. Ularni yeb boʻlmaydigan chirik anjirga oʻxshatib qoʻyaman. ¹⁸Qilich, ocharchilik va oʻlat bilan ularning ketidan quvaman. Bularni koʻrgan yer yuzidagi hamma shohliklar dahshatga tushadi. Men ularni tarqatib yuborgan joyda ularning ahvolini koʻrgan hamma odamlar dahshatga tushib, yoqasini ushlaydi. Ularni masxara qilib, nomini qargʻishlarda ishlatishadi⁺. ¹⁹Axir, ular gapimga quloq solmadilar, — deb aytmoqda Egamiz. — Men ularning oldilariga paygʻambar qullarimni uzluksiz yuborib turdim. Biroq ular paygʻambarlarimga quloq solmadilar.” Egamizning kalomi shudir⁺.

²⁰Shunday ekan, ey Egamiz Bobilga surgun qilgan asirlar, Egamizning gaplariga quloq solinglar! ²¹Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam Xulayo oʻgʻli Axab va Masiyo oʻgʻli Zidqiyo haqida shunday demoqda: “Ular Mening nomim bilan yolgʻon bashoratlar aytib yurishibdi. Men ularni Bobil shohi Navuxadnazar qoʻliga topshiraman. Sizlarning koʻzingiz oldida oʻldirtirib yuboraman⁺. ²²Shundan keyin Bobildagi Yahudolik asirlar birovni qargʻaganda shunday deb aytadigan boʻladi: «Iloyim, boshingga Bobil shohi tiriklayin yoqib yuborgan Zidqiyo va Axabning kuni tushsin.»⁺ ²³Axab bilan Zidqiyoning qismati shudir, chunki ular Isroilda razilliklar qildilar. Qoʻshnilarining xotinlari bilan zino qildilar. Men ularga amr qilmagan boʻlsam ham, Mening nomimdan yolgʻon gapirdilar. Qilgan qilmishlarini bilaman, Oʻzim shularga guvohman.” Egamizning kalomi shudir⁺.

Shamayoga qarshi bashorat

²⁴⁻²⁵Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam menga Naxalamlik Shamayo toʻgʻrisida bir xabar berdi. Shamayo oʻzboshimchalik qilib, Quddusdagi hamma odamga, Masiyo oʻgʻli ruhoniy Zafaniyoga va boshqa hamma ruhoniylarga bir maktub joʻnatgan ekan. U maktubida ruhoniy Zafaniyoga shunday deb yozgan ekan:⁺

²⁶Egamizning Oʻzi sizni Yohayido oʻrniga ruhoniy qilib tayinladi. Siz, Egamiz uyining nazoratchisi sifatida, oʻzini paygʻambar qilib koʻrsatgan har bir telbani kishanlab, zanjirband qilishingiz lozim⁺. ²⁷Nega endi Onotoʻtlik Yeremiyoga indamay yuribsiz? U sizlarning orangizda oʻzini paygʻambar qilib koʻrsatib yuribdi–ku! ²⁸U Bobilga, bizga maktub joʻnatib, maktubida: “Sizlar uzoq yillar davomida surgunda yashaysizlar. Oʻzlaringizga yashash uchun uylar quringlar, bogʻ–rogʻlar yaratinglar, mevasidan tanovul qilinglar”, deb yozibdi.

²⁹Bu maktubni Yeremiyoga ruhoniy Zafaniyo oʻqib berdi. ³⁰Shunda Yeremiyoga Egamiz Oʻz soʻzini ayon qildi: ³¹“Surgundagi barcha odamlarga shunday deb yoz:

Naxalamlik Shamayo haqida Egamiz demoqda: «Shamayoni Men yubormaganman. U esa bashorat qilib, sizlarni yolgʻon gaplariga ishontirib qoʻydi⁺. ³²Shuning uchun Men uni butun xonadoni bilan birga jazolayman. Bu xalq orasida uning avlodidan boʻlgan bironta odam ham tirik qolmaydi. Ularning birontasi ham xalqimga Men qiladigan yaxshiligimni koʻrmaydi, chunki Shamayo oʻz gaplari bilan xalqimni Menga qarshi qoʻzgʻatmoqchi boʻldi.» Egamizning kalomi shudir.”

30–BOB

Egamiz Oʻz xalqiga vaʼda beradi

30¹Egamizning soʻzi Yeremiyoga ayon boʻldi. ²Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday dedi: “Men senga aytgan barcha soʻzlarimni oʻrama qogʻozga* yozib qoʻy⁺. ³Shunday kunlar keladiki, Men xalqim Isroilni va Yahudoni yana farovonlikka erishtiraman*. Ota–bobolariga bergan yurtga ularni olib kelaman. Ular oʻsha yurtga egalik qiladilar.” Egamizning kalomi shudir⁺.

⁴Egamiz menga Isroil va Yahudo haqida shunday soʻzlarni aytdi:

⁵Egamiz demoqda:

“Sarosima ovozlarini eshitdik.

Ana, vahima sadolari eshitilmoqda! Tinchlik yoʻq!

⁶Qani, soʻrab koʻring:

Erkak kishi tugʻadimi?

Nega unda men koʻrgan har bir kuchli erkak

Dard tutgan ayolday belini ushlab olgan?

Nega har bir erkakning yuzi boʻzday oqargan⁺?

⁷Evoh, naqadar dahshatli bu kun!

Bunday kun hech qachon boʻlmagan.

Yoqb nasli uchun bu jabr kuni boʻladi,

Ammo bu kundan xalqim qutqariladi.”⁺

⁸Sarvari Olam shunday demoqda: “Oʻsha kuni Men xalqimning boʻynidagi boʻyinturuqni sindiraman, kishanlarini uzib tashlayman. Mening xalqim endi hech qachon ajnabiylarga qul boʻlmaydi⁺. ⁹Ular Men, Oʻz Egasi Xudoga va Men taxtga oʻtqizadigan Dovud avlodidan boʻlgan shohga xizmat qilishadi.”⁺

¹⁰Egamiz shunday demoqda:

“Ey qulim Yoqub, qoʻrqma!

Ey Isroil* xalqi, sarosimaga tushma!

Men seni olis yurtdan ozod qilib olib kelaman,

Naslingni surgun boʻlgan mamlakatdan qutqaraman.

Ey Yoqub nasli, sen yurtingga qaytasan,

Osoyishta va bexatar yashaysan.

Endi hech kim seni qoʻrqitmaydi.”⁺

¹¹Egamiz shunday demoqda:

“Men sen bilan birga boʻlaman,

Oʻzim seni qutqaraman.

Seni xalqlar orasiga tarqatgan edim,

Endi oʻsha xalqlarning hammasini qirib tashlayman.

Seni esa qirib yubormayman,

Ammo jazosiz ham qoldirmayman,

Adolat ila jazoingni beraman.”⁺

¹²Mana, Egamiz Oʻz xalqiga shunday demoqda:

“Yarangni davolab boʻlmaydi,

Sening darding bedavodir⁺.

¹³Arzingni eshitadigan odam yoʻq,

Yarang uchun dori–darmon yoʻq,

Seni davolab boʻlmaydi.

¹⁴Hamma oʻynashlaring* seni unutdi,

Ularning sen bilan ishi yoʻq.

Men dushman kabi, senga hamla qildim,

Shafqatsiz jazoingni berdim.

Ogʻir jinoyating, koʻp gunohlaring uchun

Seni shu koʻyga soldim.

¹⁵Nechun jon achchigʻida baqiryapsan?!

Yarangni davolab boʻlmaydi, axir!

Ogʻir jinoyating, koʻp gunohlaring uchun

Seni shu koʻyga soldim.

¹⁶Ammo seni halok qilganlar halok boʻladi,

Dushmanlaringning hammasi surgun qilinadi.

Seni talon–taroj qilganlar talanadi.

Senga hujum qilganlar bosib olinadi⁺.

¹⁷Dushmanlar seni «Tashlab ketilgan» deb atashsa ham,

«Hech kimning Quddus* bilan ishi yoʻq», deb aytishsa ham,

Men seni sogʻaytiraman,

Yarangga shifo beraman.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

¹⁸Egamiz shunday demoqda:

“Men Yoqub naslining chodirlarini qayta tiklayman.

Xalqim xonadonlariga rahm–shafqat qilaman.

Shahar oʻz vayronalari ustida qayta bunyod boʻladi,

Saroy oʻz joyida tiklanadi.

¹⁹U yerdan shukrona qoʻshiqlari eshitiladi,

Shodlik hayqiriqlari yangrab turadi.

Men xalqimni koʻpaytiraman,

Ularning soni kamaymaydi.

Ularni obroʻ–eʼtiborli qilaman,

Hech kim ularni oyoq osti qilmaydi⁺.

²⁰Farzandlari oldingiday farovon hayot kechiradi,

Jamoasi oldimda mustahkam turadi.

Ularga jabr qilganlarni Men jazolayman.

²¹Shahzodasi oʻzlaridan chiqadi,

Hukmdori Mening xalqimdan boʻladi.

Men uni Oʻzimga yaqinlashtiraman,

Shunda u Menga yaqinlasha oladi.

Zotan, hech kim oʻzidan–oʻzi

Menga yaqinlashishga jurʼat etmaydi!

— deb aytmoqda Egamiz. —

²²Shunda, ey Yoqub nasli, sizlar Mening xalqim boʻlasizlar,

Men esa sizlarning Xudoyingiz boʻlaman.”⁺

²³Qaranglar, Egamiz gʻazabga mindi,

Uning qahri boʻronga oʻxshaydi,

Avj olgan toʻfonday,

Fosiqlarning boshiga tushadi⁺.

²⁴Egamiz niyatini toʻliq bajarmaguncha,

Oʻz gʻazabidan tushmaydi.

Keyinchalik buni anglab olasiz⁺.

31–BOB

Isroil xalqi ona yurtiga qaytib keladi

31¹Egamiz shunday demoqda: “Oʻsha vaqtda Men hamma Isroil qabilalarining Xudosi boʻlaman, ular esa Mening xalqim boʻladi.”

²Egamiz shunday demoqda:

“Qirgʻindan omon qolgan Isroil xalqi

Tinchlik izlab safarga chiqqanda,

Sahroda inoyat topdi.”

³Egamiz qadimda Isroilga zohir boʻlib,

Shunday degan edi:

“Seni mangu sevgi bilan sevdim,

Senga sodiq boʻlib keldim⁺.

⁴Ey bokira qiz Isroil,

Men seni qaytadan bunyod etaman.

Sen qayta bino boʻlasan.

Sen yana childirmangni chalasan,

Quvonch ila raqsga tushasan⁺.

⁵Samariya qirlarida yana uzumzorlar barpo qilasan.

Tok ekkan dehqonlar oʻzlari yetishtirgan hosildan yeydilar⁺.

⁶Shunday kunlar keladiki,

Soqchilar Efrayim* qirlarida shunday deb jar soladilar:

«Kelinglar, Egamiz Xudoning oldiga boraylik!

Kelinglar, Quddusga* chiqaylik!»”⁺

⁷Egamiz shunday demoqda:

“Yoqb nasli uchun sevinch ila qoʻshiq ayting,

Ha, xalqlar sardori uchun Xudoni madh qiling.

Xudoga hamdu sanolar oʻqing, Unga yolvorib ayting:

«Ey Egamiz, Oʻz xalqingni xalos qilgin!

Isroilning omon qolganlarini qutqargin!»

⁸Men ularni shimoldan olib kelaman,

Dunyoning toʻrt burchagidan yigʻib olaman.

Oralarida koʻru choʻloqlar boʻladi,

Homilador ayollaru toʻlgʻoq tutayotganlar boʻladi.

Katta bir jamoa boʻlib, bu yerga qaytib kelishadi⁺.

⁹Ular koʻz yosh toʻkib, yoʻl yurishadi,

Ularni boshlab kelayotganimda iltijo qilishadi.

Men ularni suv buloqlari boʻylab yetaklayman,

Qoqilmasin deb, tekis yoʻldan olib yuraman.

Zotan, Men Isroilning otasidirman,

Efrayim Mening toʻngʻich oʻgʻlimdir.”⁺

¹⁰Ey xalqlar, Egamizning soʻzini eshitinglar,

Dengiz ortidagi yurtlarda shunday eʼlon qilinglar:

“Egamiz Isroil xalqini tarqatib yubordi,

Ammo endi uni qayta yigʻib oladi,

Choʻpon suruvini qoʻriqlaganday,

Egamiz Isroilni qoʻriqlaydi.”⁺

¹¹Zero, Yoqub naslini Egamiz ozod qildi,

Ulardan kuchliroq boʻlgan bir xalqdan bu naslni qutqardi⁺.

¹²Yoqub nasli Quddus qirlarida quvonch ila ashula aytadi,

Egamiz bergan barakadan quvonadi.

Bugʻdoy, sharob va zaytun moyi tufayli,

Suruvdagi qoʻzilaru podalardagi buzoqlar tufayli

Ularning yuzidan nur sochiladi.

Ular sugʻorilgan boqqa oʻxshaydigan boʻladi,

Butunlay qaygʻuni unutib yuborishadi⁺.

¹³⁻¹⁴Egamiz shunday demoqda:

“Qizlar xursand boʻlib, raqsga tushadilar,

Erkaklarning yoshu qarisi shod boʻladi.

Men ularning qaygʻusini quvonchga aylantiraman,

Hasrat oʻrniga taskin va shodlik beraman.

Ruhoniylarni aʼlo sifatli ovqatlar bilan toʻygʻizaman,

Xalqimni barakalardan bahramand qilaman.”⁺

Egamizning Isroilga boʻlgan mehr–shafqati

¹⁵Egamiz shunday demoqda:

“Rama shahridan* bir nido eshitilar,

Achchiq bir nolayu ohu figʻon bu.

Bolalari uchun yigʻlar Rohila*,

Ovunishni xohlamas,

Axir, ular endi yoʻq.”⁺

¹⁶Egamiz shunday demoqda:

“Boʻldi bas, yigʻlama,

Koʻz yoshlaringni toʻkma.

Zero, mehnating taqdirlanadi,

Farzandlaring dushman yurtidan qaytib keladi.

¹⁷Kelajagingga umid bor,

Bolalaring oʻz yurtiga qaytib keladi,

— deb aytmoqda Egamiz. —

¹⁸Efrayimning hasratini eshitdim:

«Meni jazolading, oʻzimga saboq oldim.

Men oʻjar bir buzoqqa oʻxshagan edim.

Meni qaytar, oldingga qaytib boray,

Axir, Egam Xudo Sensan⁺.

¹⁹Sendan yuz oʻgirganimdan pushaymon boʻldim,

Es–hushimni yigʻib olgach, koʻksimga urdim.

Yoshlikda isnodga qolganim tufayli

Sharmandayu sharmisor boʻldim.»

²⁰Efrayim — Mening aziz oʻgʻlonim,

Suyukli farzandimdir u!

Unga qarshi koʻp gapirganim bilan,

Xayolimdan uni ketkizmayman.

Unga ich–ichimdan achinib ketdim,

Albatta unga rahm qilaman.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

²¹Ey bokira qiz* Isroil,

Oʻzing uchun yoʻl belgilarini qoʻy,

Yoʻnalish ustunlarini oʻrnat.

Kelgan yoʻlingni aniqlab ol.

Qayt, oʻz shaharlaringga qayt.

²²Ey vafosiz qiz,

Qachongacha ikkilanasan?!

Egamiz dunyoda yangi bir narsa yaratadi:

Isroil Oʻz Xudosiga chirmashib oladi*⁺.

Xudo xalqining yorqin kelajagi

²³Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman*. Shunda Yahudo yurtidagi va barcha shaharlaridagi odamlar Quddusni shunday duo qiladigan boʻlishadi:

«Ey muqaddas togʻ*,

Solihlik makoni,

Egamiz senga baraka bersin!»⁺

²⁴Odamlar Yahudo yurtida va uning hamma shaharlarida yashaydilar. U yerda dehqonlar va qoʻylarni boqadigan chorvadorlar boʻladi. ²⁵Men chanqaganlarning chanqogʻini qondiraman, toliqqan jonga orom beraman. ²⁶Shunda odamlar miriqib uxlab, kuchga toʻlib uygʻonadilar*.”

²⁷Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, Men Isroil va Yahudo yurtlarini odamlarga va hayvonlarga toʻldiraman⁺. ²⁸Ilgarilari Men bu xalqni qoʻporib, halok qilgan boʻlsam, ularni agʻdarib tashlab, yakson etgan boʻlsam, boshlariga falokat keltirgan boʻlsam, endi ularni qayta bunyod etib, mustahkam qilaman, — deb aytmoqda Egamiz. —⁺ ²⁹Oʻshanda odamlar shunday deb aytmaydigan boʻladi:

«Otalari nordon uzum yeyishgan edi,

Bolalarining tishi qamashdi.»⁺

³⁰Aksincha, har bir odam qilgan gunohi uchun oʻzi oʻlim jazosini oladi. Kim nordon uzum yegan boʻlsa, oʻshaning tishi qamashadi.”⁺

³¹Egamiz demoqda: “Shunday kunlar keladiki, Men Isroil va Yahudo xalqlari bilan yangi ahd tuzaman⁺. ³²Bu yangi ahd Men ularning ota–bobolari bilan tuzgan ahdga oʻxshamaydigan boʻladi. Men ota–bobolarini qoʻlidan yetaklab, Misrdan olib chiqqanimda, ular bilan ahd tuzgan edim. Men ularga sodiq xoʻjayin* edim, ammo ular oʻsha ahdimni buzishdi.” Egamizning kalomi shudir⁺.

³³Egamiz shunday demoqda: “Men kelajakda Isroil xalqi bilan tuzadigan ahd shunday boʻladi: Men qonunimni odamlarning ongiga solib qoʻyaman, qonunimni ularning yuraklariga yozaman. Men ularning Xudosi, ular esa Mening xalqim boʻladilar⁺. ³⁴Shundan keyin odamlar bir–biriga: «Egamizni tanib–biling», demaydigan boʻlishadi. Chunki ularning hammasi — kattasidan tortib, kichigigacha Meni biladigan boʻladi. Men ularning ayblarini kechiraman, gunohlarini hech qachon esga olmayman.” Egamizning kalomi shudir⁺.

³⁵Kunni yoritsin deya, Egamiz quyosh ato qildi.

Kechasi nur sochsin deya, oy va yulduzlarni yaratdi.

U dengizni koʻpirtirar,

Toʻlqinlarini oʻkirtirar,

Uning nomi Sarvari Olamdir.

U shunday demoqda:⁺

³⁶“Agar tabiatdagi bu tartib buzilsa,

Isroil nasli ham xalq sifatida yoʻq boʻladi.”⁺

³⁷Egamiz shunday demoqda:

“Osmonu falakni oʻlchab boʻlmaganday,

Zamin poydevorini* tekshirib boʻlmaganday,

Men ham Isroil naslini tark etolmayman,

Qilgan qilmishlari uchun ularni tashlab ketolmayman.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

³⁸Egamiz demoqda: “Shunday kunlar kelyaptiki, Quddus Mening sharafim uchun qayta tiklanadi. Butun shahar Xanonil minorasidan* tortib, to Burchak darvozasigacha qayta quriladi⁺. ³⁹Shahar kengayadi, chegarasi gʻarbdagi Goriv tepaligigacha borib, Goʻax tomon buriladi. ⁴⁰Oʻliklar koʻmilgan, axlat tashlangan butun Xinnum soyligi* va Qidron soyligining sharqidagi Ot darvozasigacha choʻzilgan hamma dalalar Meniki boʻladi, ular muqaddas boʻladi. Quddus shahri endi hech qachon vayron qilinmaydi, xarobaga aylanmaydi.”⁺

32–BOB

Yeremiyo dala sotib oladi

32¹Yahudo shohi Zidqiyo hukmronligining oʻninchi yilida* Yeremiyoga Egamizning soʻzi ayon boʻldi. Oʻsha yili Bobil shohi Navuxadnazar* hukmronligining oʻn sakkizinchi yili boʻlib,⁺ ²ayni vaqtda u lashkarlari bilan Quddusni qamal qilib turgan edi. Yeremiyo esa Yahudo shohi saroyidagi soqchilar hovlisiga qamab qoʻyilgan edi⁺. ³Shoh Zidqiyoning oʻzi Yeremiyoni oʻsha yerga qamatib, shunday degan edi: “Nega sen oʻzingcha bashorat qilib yuribsan?! Axir, sen shunday deb aytyapsan: «Egamiz aytmoqda: Men bu shaharni Bobil shohining qoʻliga topshiraman, shahar taslim boʻladi. ⁴Yahudo shohi Zidqiyo ham Bobilliklarning* qoʻlidan qochib qutulolmaydi. U Bobil shohining qoʻliga topshiriladi. U shoh Navuxadnazarni oʻz koʻzi bilan koʻradi, Navuxadnazar u bilan yuzma–yuz gaplashadi. ⁵Navuxadnazar Zidqiyoni Bobilga olib ketadi. Men Zidqiyoni jazolamagunimcha Zidqiyo oʻsha yerda qoladi, — deb aytmoqda Egamiz. — Agar Bobilliklarga qarshi jang qilsangizlar, magʻlub boʻlasizlar.»”⁺

⁶Yeremiyo shunday deb aytdi: “Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qilib dedi: ⁷«Ey Yeremiyo, sening oldingga Shallum amakingning oʻgʻli Xanomil keladi. U senga: ‘Onotoʻtdagi dalamni sotib ol. Sen eng yaqin qarindoshim boʻlganing uchun dalamni sotib olish huquqiga egasan*’, deb aytadi.»⁺

⁸Keyin, xuddi Egamiz aytganidek, soqchilar hovlisiga amakivachcham Xanomil kirib keldi. U menga shunday dedi: «Benyamin hududida joylashgan Onotoʻtdagi dalamni sotib olsang, degan edim. Sen yaqin qarindoshim boʻlganing uchun dalamni oʻzingga mulk qilib olish huquqiga egasan. Dalamni sotib ola qol.» Shunda menga haqiqatan ham Egamiz gapirganini bildim⁺.

⁹Men amakivachcham Xanomildan Onotoʻtdagi dalani sotib olib, unga 43 misqol* kumushni oʻlchab berdim. ¹⁰Keyin vasiqaga qoʻl qoʻyib, uni muhrladim*, hammasini guvohlar oldida qildim, kumushni tarozida oʻlchab berdim. ¹¹Soʻng muddat va shartlari bayon qilingan vasiqaning muhrlangan nusxasini, shuningdek, muhrlanmagan ochiq nusxani ¹²Boruxga berdim. Borux Neriyoning oʻgʻli, Maxsiyoning nevarasi edi. Soqchilar hovlisida oʻtirgan hamma yahudiylar, vasiqaga qoʻl qoʻygan guvohlar va amakivachcham Xanomil buning shohidi boʻldilar⁺. ¹³Men ularning oldida Boruxga shunday dedim: ¹⁴«Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: bu vasiqaning ikkala nusxasini, muhrlangan va ochiq nusxalarini olib, xumchaga solib qoʻy, toki ular uzoq yillar davomida saqlanib qolsin. ¹⁵Zero, Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: bu yurtda odamlar yana uylar, dalalar va uzumzorlar sotib oladigan boʻlishadi.»

Yeremiyoning ibodati

¹⁶Men vasiqani Neriyo oʻgʻli Boruxga berganimdan soʻng, Egamizga ibodat qildim:

¹⁷Yo Egam Rabbiy! Sen Oʻz qudrating va ajoyibotlaring bilan yeru osmonni yaratding. Sening qoʻlingdan kelmaydigan narsa yoʻq⁺. ¹⁸Sen minglab avlodlarga* Oʻzingning sodiq sevgingni koʻrsatasan, ammo otalarning gunohlari uchun bolalarni jazolaysan. Ey buyuk va qudratli Xudo! Sarvari Olamdir Sening noming⁺. ¹⁹Sen dono rejalar tuzib, buyuk ishlar qilasan. Foniy bandalar qilayotgan barcha ishlarni kuzatib turasan. Ularni qilmishiga yarasha jazolaysan, qilgan ishiga yarasha taqdirlaysan⁺. ²⁰Sen Misrda yodda qoladigan alomatu moʻjizalar koʻrsatding. Hozirgi kunda ham Isroil va butun odamzod orasida Sening noming nihoyatda mashhur⁺.

²¹Alomatu moʻjizalaring, Oʻz qudratingu ajoyibotlaring, buyuk bir dahshating bilan Sen Oʻz xalqingni Misrdan olib chiqqan eding⁺. ²²Ota–bobolariga vaʼda qilgan, sut va asal oqib yotgan yurtni* ularga bergan eding⁺. ²³Ular bu yurtga kelib, uni mulk qilib oldilar. Ammo Senga boʻysunmadilar, qonunlaringga rioya qilmadilar. Buyurgan amrlaringni bajarmadilar. Shu sababdan Sen bu falokatlarning hammasini ularning boshiga solding⁺.

²⁴Ana endi Bobilliklar Quddusga hujum qilyaptilar. Quddusni qoʻlga kiritish uchun shahar devoriga qiyalatib tuproq uyyaptilar*. Qirgʻin, ocharchilik va oʻlat dastidan shahar taslim boʻladi. Oʻzing koʻrib turganingdek, aytganlaringning bari bajo boʻlyapti⁺. ²⁵Ey Egam Rabbiy, shahar Bobilliklarga taslim boʻlayotgan shunday bir paytda Sen menga: «Guvohlar oldida kumushga dala sotib ol», deding–a!”

²⁶Egamiz Yeremiyoga Oʻz soʻzini ayon qildi:⁺ ²⁷“Men Egangizman. Men barcha tirik jonning Xudosiman. Qoʻlimdan kelmaydigan ish yoʻq! ²⁸Shunday ekan, Men bu shaharni Bobilliklarga, Bobil shohi Navuxadnazarga taslim qilib beraman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ular shaharni qoʻlga kiritadilar. ²⁹Sizlarga hujum qilib kelayotgan oʻsha Bobilliklar shaharga oʻt qoʻyadilar. Quddusdagi uylarni yondirib tashlaydilar! Axir, Quddus aholisi uylarining tomlari ustida Baalga qurbonliklar kuydirib, boshqa xudolarga sharob nazrlarini keltirib, Meni gʻazablantirdi.”⁺

³⁰Egamiz shunday demoqda: “Isroil va Yahudo xalqlari yoshligidan beri oldimda faqat qabihlik qilishadi. Qachon qarasa, Isroil xalqi oʻz ishlari bilan Meni gʻazablantirib yuradi⁺. ³¹Bu shahar bino boʻlgandan buyon, to bugunga qadar, shahar aholisi Meni qattiq gʻazablantirib kelmoqda. Men ularni huzurimdan daf qilaman, ³²chunki Isroil va Yahudo xalqlari — shohlariyu aʼyonlari, ruhoniylariyu paygʻambarlari, Yahudo va Quddusda yashagan hamma odamlar qilgan yovuzliklari bilan jahlimni chiqardilar⁺. ³³Ular Menga yuz burmay, orqa oʻgirdilar. Men ularni toʻgʻri yoʻlga solmoqchi boʻlib astoydil harakat qilgandim, ammo ular Menga quloq solmadilar, oʻzlariga saboq olmadilar. ³⁴Mening nomim bilan atalgan uyga jirkanch butlarini oʻrnatib, uyimni harom qildilar⁺. ³⁵Xinnum soyligida* Baalga sajdagohlar* qurdilar. U yerda oʻgʻil–qizlarini Moʻlaxga qurbonlik qilib, olovda kuydirdilar*. Men ularga bunday jirkanch ishni amr qilmaganman, bu hatto xayolimga ham kelmagan. Natijada bu qilmishlari tufayli Yahudo xalqi jazoga loyiq boʻldi⁺.

Egamizning umidbaxsh vaʼdasi

³⁶Ey Yeremiyo, sen bu shahar haqida: «Quddus shahri qirgʻin, ocharchilik va oʻlat dastidan Bobil shohining qoʻliga topshiriladi», deb aytyapsan. Bu gaping toʻgʻri. Ammo Men, Isroil xalqining Xudosi — Egangiz, aytamanki,⁺ ³⁷xalqimni qahr–gʻazab va qattiq jahl ustida turli yurtlarga tarqatib yuborganimdan keyin, ularni yigʻib olaman. Ularni yana mana shu yerga olib kelaman. Ular bu yerda osoyishta umr kechiradilar⁺. ³⁸Ular Mening xalqim boʻladi, Men esa ularning Xudosi boʻlaman⁺. ³⁹Ular Mendan har doim qoʻrqsin deb, ularni yakdil qilaman, hammasini hayotning bir maqsadi tomon yoʻnaltiraman. Shunda oʻzlariga ham, bolalariga ham yaxshi boʻladi⁺. ⁴⁰Men ular bilan abadiy ahd tuzaman. Ularga doim yaxshilik qilishdan qochmayman. Mendan yuz oʻgirib ketmasliklari uchun ularning yuraklariga Mendan qoʻrqish hissini solib qoʻyaman⁺. ⁴¹Men ularga yaxshilik qilganimdan xursand boʻlaman, ularni jonu dilim bilan bu yurtda albatta mustahkam oʻrnashtiraman.”⁺

⁴²Egamiz shunday demoqda: “Men bu xalqning boshiga katta falokatni qanday yogʻdirgan boʻlsam, vaʼda qilgan barcha ezguliklarimni ham ustilariga xuddi shunday yogʻdiraman⁺. ⁴³Odamlar bu yurt haqida: «Ha, yurtimiz Bobilliklarga taslim boʻldi, odamlar va hayvonlarsiz huvullab qoldi», deb aytishyapti. Ammo shunday kun keladiki, bu yurtdagi dalalar yana sotiladigan boʻladi. ⁴⁴Odamlar bu dalalarni kumushga sotib oladilar, guvohlar oldida vasiqalarga qoʻl qoʻyib, muhr bosadilar. Bunday hodisa Benyamin hududida, Quddus atrofida, Yahudo shaharlarida, qirlarda, gʻarbdagi qir etaklarida va Nagav choʻlida sodir boʻladi. Axir, Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman*.” Egamizning kalomi shudir⁺.

33–BOB

Egamizning ikkinchi umidbaxsh vaʼdasi

33¹Yeremiyo soqchilar hovlisida qamoqda oʻtirganda, Egamiz unga ikkinchi marta Oʻz soʻzini ayon qildi:⁺ ²“Ey Yeremiyo, Men Egangman, olamni yaratgan, yerga shakl berib, uni oʻrnatgan Xudoyingman. ³Menga iltijo qil, senga javob beraman. Sen hali bilmaydigan buyuk sirlarni senga aytaman⁺. ⁴Shunday ekan, Quddus ahliga ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: sizlar dushmanning qamal inshootlaridan* va uning qilichidan saqlanmoqchi boʻlib, shahringiz devorlarini mustahkam qildingiz. Buning uchun uylaringizni, hatto Yahudo shohlarining saroylarini buzdingizlar⁺. ⁵Sizlar Bobilliklar* bilan jang qilasizlar. Ular esa vayrona uylaringizni jasadlarga toʻldiradilar. Men qahr–gʻazabga toʻlib, xalqimni qiraman! Xalqimning qabihliklari tufayli bu shahardan yuz oʻgirdim. ⁶Shunga qaramay, bu shaharga yana shifo beraman, uni sogʻaytiraman. Aholisini sogʻ–salomat qilib, cheksiz tinchlik va osoyishtalikdan bahramand etaman⁺. ⁷Men Yahudo va Isroil xalqlarini yana farovonlikka erishtiraman*, avvalgiday qayta bunyod etaman⁺. ⁸Menga qarshi qilgan barcha gunohlaridan ularni poklayman, bosh koʻtarib qilgan gunohlarini kechiraman⁺. ⁹Yer yuzidagi hamma xalqlar oldida Quddus Menga shuhrat, quvonch va shon–sharaf keltiradi. Quddusga qilgan yaxshiligimni, uning ravnaqini koʻrgan barcha ellarni qoʻrquv va titroq bosadi.»”

¹⁰Egamiz shunday demoqda: “Sizlar, bu huvullagan shaharda na odam, na hayvon bor, deb aytasizlar. Aytganingiz bejiz emas. Yahudo shaharlari bilan Quddus koʻchalari huvullab qolgan, u yerda na odam, na hayvon bor. Biroq u yerda siz yana bir bor⁺ ¹¹quvonchu shodlik sadolarini, kelin–kuyov ovozlarini eshitasiz. Odamlar Egasining uyiga yana shukrona nazrlarini keltiradilar, shunday deb yana kuylaydilar:

«Shukrona ayting Sarvari Olamga, U yaxshidir!

Uning sodiq sevgisi abadiydir!»

Men bu yurtni ilgarigi farovonligiga erishtiraman.” Egamizning kalomi shudir⁺.

¹²Sarvari Olam shunday demoqda: “Odam va hayvonsiz huvullab qolgan bu joyda, yurtning hamma shaharlarida yana yaylovlar boʻladi, choʻponlar u yerda qoʻylarini oʻtlatishadi. ¹³Qirlardagi shaharlarda, gʻarbiy qir etaklaridagi, Nagav choʻlidagi va Benyamin hududidagi shaharlarda, Quddus atrofida, Yahudo shaharlarida choʻponlar yana qoʻylarini sanaydigan boʻladi.” Egamizning kalomi shudir.

¹⁴Egamiz shunday demoqda: “Men Isroil* va Yahudo xalqlariga bergan ezgu vaʼdamni bajaraman. Vaʼdamni bajaradigan kunlar yaqinlashib kelyapti. ¹⁵Oʻsha kunlarda Men Dovud naslidan solih bir novdani* yetishtiraman. Yurtda u adolatu toʻgʻrilik ila ish tutadi⁺. ¹⁶Oʻsha kunlarda Yahudo xalqi bexatar yashaydi, Quddus aholisi osoyishta hayot kechiradi. Quddus shahri «Egamiz najotkorimizdir» deb nom oladi.”⁺

¹⁷Egamiz shunday demoqda: “Dovudning nasli Isroil taxtida abadiy oʻtiradi⁺. ¹⁸Levi avlodidan boʻlgan ruhoniylar esa huzurimda qurbonliklar kuydirib, don nazrlarini keltiradilar, ular abadulabad Menga qurbonliklar qiladilar.”

¹⁹Egamizning soʻzi Yeremiyoga ayon boʻldi⁺. ²⁰Egamiz shunday dedi: “Bordi–yu, birontangiz tun va kun bilan tuzgan amrimni buzishga qodir boʻlsangiz, ularning tartibini oʻzgartira olsangiz, ²¹shundagina Men ham Dovud va Menga xizmat qilayotgan Levi avlodi bilan tuzgan ahdimni buzaman, Dovud sulolasini taxtdan tushiraman⁺. ²²Men qulim Dovud naslini va Menga xizmat qilayotgan Levi avlodini osmondagi yulduzlarday, dengizdagi qumday son–sanoqsiz qilaman.”⁺

²³Yeremiyoga Egamizning ushbu soʻzi ayon boʻldi: ²⁴“Bu odamlarning gapini eshitdingmi? Ular, Egamiz Oʻzi tanlagan ikkita xalqni — Isroil va Yahudoni rad etdi, deb aytib yurishibdi. Bu odamlar xalqimdan shunchalik hazar qilishadiki, uni endi xalq deb tan olishdan or qilishyapti.” ²⁵Egamiz shunday demoqda: “Men kun va tunga bergan amrimni, osmonu falak uchun oʻrnatgan qonun–qoidalarimni hech qachon oʻzgartirmayman⁺. ²⁶Shu singari, Yoqb avlodini va qulim Dovud sulolasini rad etmayman. Men doimo Dovud naslidan shoh tanlayman. Uni Ibrohim, Isʼhoq va Yoqub avlodining ustidan hukmron qilib qoʻyaman. Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman, ularga rahm–shafqat koʻrsataman.”⁺

34–BOB

Zidqiyo uchun xabar

34¹Bobil shohi Navuxadnazar* oʻz lashkari, qoʻli ostidagi barcha shohliklaru xalqlar bilan birga Quddusga va uning yon–atrofidagi shaharlarga qarshi jang qilayotgan edi. Shunda Egamiz Oʻz soʻzini Yeremiyoga ayon qildi:⁺ ²“Qani boʻl, Yeremiyo, Yahudo shohi Zidqiyo* huzuriga bor. Unga ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: Men bu shaharni Bobil shohiga taslim qilaman, u shaharga oʻt qoʻyadi⁺. ³Sen ham Bobil shohining qoʻlidan qochib qutula olmaysan. Odamlar seni tutib oladilar. Bobil shohining qoʻliga topshiradilar. Sen oʻz koʻzing bilan Bobil shohini koʻrasan, u sen bilan yuzma–yuz gaplashadi. Keyin seni Bobilga joʻnatib yuboradi⁺.

⁴Biroq, ey Yahudo shohi Zidqiyo, Egamizning soʻzini eshit! Egamiz sen haqingda shunday demoqda: sen qilichdan halok boʻlmaysan. ⁵Tinchgina olamdan koʻz yumasan. Odamlar ota–bobolaringni, sendan oldin oʻtgan shohlarni qanday dafn qilishgan boʻlsa, ularning sharafiga qanday gulxan yoqishgan boʻlsa*, sening sharafingga ham shunday gulxan yoqishadi. Yigʻi–sigʻi qilib: ‘Voy, xojam!’ deya marsiya aytishadi. Egamizning kalomi shudir.»”⁺

⁶Yeremiyo paygʻambar bularning hammasini Quddusda Yahudo shohi Zidqiyoga aytdi. ⁷Shu orada Bobil shohining lashkari Quddus, Laxish va Ozikah shaharlariga hujum qilayotgan edi. Yahudoning mustahkam shaharlaridan oʻshalargina yovga hanuzgacha taslim boʻlmagan edi⁺.

Xalq ibroniy qullarni ozod qilish ahdiga rioya qilmaydi

⁸Shoh Zidqiyo Quddusdagi butun aholi bilan ahd qilib, ibroniy qullarni ozodlikka chiqarishni eʼlon qilgandan keyin, Yeremiyoga Egamizning soʻzi ayon boʻldi.

⁹Zidqiyo qilgan ahdga koʻra, hamma ibroniy qullarga va choʻrilarga ozodlik berilishi lozim edi. Yahudiy birodarlarni qullikda tutish man etilgan edi⁺. ¹⁰Aʼyonlar bilan butun xalq ahd shartlariga koʻndi. Ular oʻz qullari bilan choʻrilarini ozod qilishga, ularni bundan keyin qul qilib olmaslikka rozi boʻlgan edilar. Barcha quldorlar ahdga rioya qilgan holda, qullariga ozodlik berishdi. ¹¹Keyinchalik* esa oʻz fikrlaridan qaytib, ozod qilgan qul va choʻrilarni majburlab, oʻzlariga yana qul qilib olishdi.

¹²Shunda Egamizning soʻzi Yeremiyoga ayon boʻldi. ¹³Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: “Men ota–bobolaringizni Misrdagi qullikdan olib chiqqanimda, ular bilan ahd qilib, shunday degan edim*:⁺ ¹⁴«Oʻzini sizga sotib, olti yil xizmat qilgan har bir ibroniy qulni ozod qilinglar.» Ammo ota–bobolaringiz aytganlarimga eʼtibor bermadilar, Menga quloq solmadilar⁺. ¹⁵Yaqinda esa sizlar tavba qilgan edingizlar. Mening huzurimda — Oʻzimning nomim bilan atalgan uyimda turib, birodarlaringizni ozod qilishga ahd qilgan edingiz. Mening nazarimda bu ishingiz toʻgʻri edi. ¹⁶Keyin esa sizlar fikringizdan qaytdingizlar. Meni badnom qildingizlar. Oʻz xohishlariga koʻra, ozod qilingan qulu choʻrilaringizni qaytarib oldingizlar, ularni qul boʻlishga majbur qildingizlar.”

¹⁷Egamiz shunday demoqda: “Sizlar Menga itoatsizlik qilib, yoru doʻstlaringizni, qoʻni–qoʻshnilaringizni qoʻyib yubormadingiz, shuning uchun Men sizlarni qoʻyib yuboraman. Mana, urush, qahatchiligu oʻlatga yoʻlingiz ochiq! Ahvolingizni dunyodagi barcha shohliklar koʻrib, dahshatga tushadi⁺. ¹⁸Ahdimni buzgan bu odamlarni Men jazolayman. Ular huzurimda ahd tuzgan edilar, buzoqni ikki qismga boʻlib, ikki boʻlagi orasidan oʻtgan edilar*. Ammo ahd shartlariga rioya qilmadilar. Shuning uchun Men ularni boʻgʻizlangan buzoqning holiga tushiraman. ¹⁹Buzoqning ikki boʻlagi orasidan oʻtgan Yahudo aʼyonlarini, Quddus maʼmurlarini, saroy amaldorlarini, ruhoniylarini va xalq ommasini jazolayman. ²⁰Ularda qasdi borlarga oʻzlarini topshiraman, dushman qoʻliga beraman. Jasadlari qushlarga va yovvoyi hayvonlarga yem boʻladi⁺. ²¹Yahudo shohi Zidqiyoni ham aʼyonlari bilan birga dushman qoʻliga beraman, ularda qasdi borlarga topshiraman. Vaqtinchalik chekingan Bobil shohining lashkariga* ularni taslim qilaman⁺. ²²Men buyruq berib, Bobilliklarni bu shaharga qaytarib olib kelaman. Ular sizlarga hujum qiladilar. Shaharni qoʻlga olib, oʻt qoʻyadilar. Yahudo shaharlari vayron boʻladi, u yerda hech kim yashamaydi.” Egamizning kalomi shudir⁺.

35–BOB

Yeremiyo va Raxav nasli

35¹Yoʻshiyo oʻgʻli shoh Yohayiqim* hukmronlik qilgan davrda Egamiz Oʻz soʻzini Yeremiyoga ayon qildi:⁺ ²“Qani boʻla qol, Yeremiyo, Raxav xonadoni huzuriga borib, u yerdagi odamlar bilan gaplash. Soʻng uyimdagi yon xonalarning biriga ularni taklif qilgin–da, sharobdan quyib ber.”⁺ ³Men borib, Xavazinyoning nevarasi — Yeremiyo oʻgʻli Yazaniyoni aka–ukalari bilan birga, hamma oʻgʻillarini va butun Raxav xonadonini chaqirib, ⁴Egamizning uyiga boshlab keldim. Ularni Yixdaliyo oʻgʻli Xanon paygʻambarning oʻgʻillariga qarashli xonaga olib kirdim. Bu xonaning yonida Maʼbad aʼyonlarining xonasi, tagida esa Shallum oʻgʻli Masiyoning xonasi joylashgan edi. Masiyo Maʼbad darvozaboni boʻlib xizmat qilar edi. ⁵Men dasturxonga idishlarni toʻldirib sharob tortdim, piyolalar qoʻydim. Soʻng Raxav nasliga:

— Marhamat qilib, sharobdan ichinglar, — deb taklif qildim.

⁶Ular shunday dedilar:

— Biz sharob ichmaymiz. Bobokalonimiz Raxav oʻgʻli Yohunadav* bizga shunday amr qilgan: “Zinhor sharob ichmanglar, bolalaringiz ham ichmasin⁺. ⁷Uylar qurmanglar, ekin ekmanglar, uzumzorlar barpo qilmanglar, ularni oʻzingizga mulk qilib olmanglar. Koʻchib borgan joyingizda uzoq vaqt yashay olishingiz uchun chodirlarda kun kechiringlar.” ⁸Shuning uchun biz bobokalonimizning amriga boʻysunib, hech qachon sharob ichmaymiz, xotinlarimiz ham, oʻgʻil–qizlarimiz ham sharob ichmaydilar. ⁹Oʻzimiz uchun uylar qurmaymiz, ekin ekmaymiz, bizda na uzumzor bor, na dala bor. ¹⁰Biz bobokalonimiz Yohunadavning amriga itoat qilib, bir umr chodirlarda yashab keldik. ¹¹Ammo Bobil shohi Navuxadnazar* bu yurtga bostirib kelgandan soʻng, Bobil* va Oram lashkarlaridan qoʻrqib, Quddusga kelishga qaror qilgan edik. Shu sababdan hozir biz Quddusda yashab yuribmiz⁺.

¹²Shundan soʻng Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi. ¹³Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam unga shunday dedi: “Qani boʻl, Yeremiyo, Yahudo xalqi va Quddus aholisining huzuriga borib, shunday deb taʼna qil: sizlar oʻzi saboq olasizlarmi?! Menga itoat qilishni oʻrganasizlarmi oʻzi?! ¹⁴Ana, koʻrib qoʻying, Raxav nasli oʻz bobokalonining amriga itoat qilgani uchun bugunga qadar sharobni ogʻziga ham olmay yuribdi. Men esa sizlarga qayta–qayta gapirgan boʻlsam ham, sizlar Menga itoat qilmadingizlar. ¹⁵Men paygʻambar qullarimni oldingizga qayta–qayta joʻnatdim. Ular orqali sizlarni shunday deb ogohlantirgan edim: «Sizlarga va ota–bobolaringizga Men bergan bu yurtda yashay olishingiz uchun yomon yoʻlingizdan qaytinglar. Turmush tarzingizni oʻzgartiringlar. Boshqa xudolarga ergashmanglar. Ularga xizmat qilmanglar.» Ammo sizlar quloq solmadingizlar, gapimga kirmadingizlar⁺. ¹⁶Yohunadavning avlodi oʻz bobokaloni buyurib ketgan amrni ijro etdi, bu xalq esa Menga itoat qilmadi.”

¹⁷Shuning uchun Isroil xalqining Xudosi, Parvardigori Olam — Egamiz shunday demoqda: “Men Yahudo va Quddus aholisiga gapirgan edim, ammo ular gaplarimga quloq solmadilar, ularni chaqirgan edim, ammo Menga javob bermadilar. Shuning uchun Oʻzim aytgan barcha balo–qazolarni ularning boshlariga yogʻdiraman.”⁺

¹⁸Raxav xonadoniga esa Yeremiyo shunday dedi: “Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: «Sizlar bobokaloningiz Yohunadavning amriga itoat etdingiz, uning nasihatlarini rad etmay, aytganlarining hammasini bajardingiz, shuning uchun ¹⁹Raxav oʻgʻli Yohunadav avlodidan boʻlgan kishi huzurimda abadulabad xizmat qiladigan boʻladi.» Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olamning kalomi shudir.”

36–BOB

Borux oʻrama qogʻozga yozilgan soʻzlarni Maʼbadda oʻqiydi

36¹Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yilida* Yeremiyoga Egamizning shu soʻzi ayon boʻldi:⁺ ²“Oʻrama qogʻoz* ol. Isroil, Yahudo va barcha shohliklarga qarshi Men aytgan soʻzlarni yozib qoʻy. Senga ilk bor Yoʻshiyo davrida* ayon qilgan soʻzimdan tortib, to bugunga qadar aytgan barcha gaplarimni yoz⁺. ³Balki Yahudo xalqi Men boshlariga keltirmoqchi boʻlgan falokatlar haqida eshitib, yovuz yoʻllaridan qaytar. Shunda Men ularning aybu gunohlarini kechiraman.”⁺

⁴Yeremiyo Neriyo oʻgʻli Boruxni chaqirib, Egamizning aytgan hamma soʻzlarini yozdirdi⁺. ⁵Soʻng Yeremiyo Boruxga tayinlab dedi: “Egamizning uyiga kirish menga man etilgan. ⁶Shuning uchun roʻza kuni sen oʻzing u yerga borasan. U yerdagi odamlarga men senga yozdirgan Egamizning soʻzlarini oʻrama qogʻozdan oʻqib berasan. Oʻsha kuni Yahudoning turli shaharlaridan kelgan xaloyiq Egamizning uyida boʻladi, ular ham oʻqiganingni eshitib olsin. ⁷Balki ular Egamizga yolvorib, yovuz yoʻllaridan qaytishar. Axir, Egamiz qahru gʻazabini ularga sochishini eʼlon qildi!” ⁸Neriyo oʻgʻli Borux Yeremiyoning aytganlarini toʻla–toʻkis bajardi. U Egamizning uyiga bordi, oʻrama qogʻozga bitilgan Egamizning soʻzlarini oʻqidi.

⁹Bu voqea Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim hukmronligining beshinchi yili toʻqqizinchi oyida* sodir boʻldi. Quddus aholisi bilan Yahudo shaharlaridan kelgan butun xalq Egamizga bagʻishlab roʻza tutgan edi⁺. ¹⁰Shunda Borux Egamiz uyining Yangi darvozasi yonidagi yuqori hovlida joylashgan Shofon oʻgʻli kotib Gamariyoning xonasiga kirdi. U yerdan turib, oʻrama qogʻozga bitilgan Yeremiyoning soʻzlarini butun xalqqa ovoz chiqarib oʻqib berdi⁺.

Borux oʻrama qogʻozni aʼyonlarga oʻqib beradi

¹¹Gamariyo oʻgʻli Mixiyo oʻrama qogʻozga bitilgan Egamizning soʻzlarini eshitgach, ¹²darhol shoh saroyidagi kotibning xonasiga joʻnadi. Barcha aʼyonlar oʻsha yerda jamuljam boʻlib oʻtirgan ekan: ular — kotib Elishama, Shamayo oʻgʻli Daloyo, Axbor oʻgʻli Elnatan, Shofon oʻgʻli Gamariyo, Xanoniyo oʻgʻli Zidqiyo va boshqa aʼyonlar edilar⁺. ¹³Borux oʻrama qogʻozdan xalqqa oʻqib bergan barcha soʻzlarni Mixiyo ularga aytib berdi. ¹⁴Aʼyonlar Kushi oʻgʻli Shalamiyo avlodidan boʻlgan Nataniyo oʻgʻli Yohudini Boruxning oldiga joʻnatib, shunday gapni aytib yubordilar: “Xalqqa oʻqib bergan oʻrama qogʻozni olib, huzurimizga kelgin.” Neriyo oʻgʻli Borux oʻrama qogʻozni olib aʼyonlarning oldiga bordi. ¹⁵Aʼyonlar Boruxga:

— Qani, oʻtir, bizga ham oʻrama qogʻozdagi soʻzlarni oʻqib ber, — dedilar. Borux oʻqidi. ¹⁶Aʼyonlar eshitgan soʻzlaridan vahimaga tushib, bir–birlariga qarab qoldilar. Soʻng Boruxga:

— Bu haqda shohni xabardor qilishimiz zarur, — dedilar. ¹⁷Ular Boruxdan soʻradilar:

— Bularni qayerdan olib yozding? Bu soʻzlarni senga aytgan, mabodo, Yeremiyo emasmi?

¹⁸— Ha, Yeremiyoning oʻzi aytib turdi, men esa uning aytganlarini siyoh bilan oʻrama qogʻozga yozdim, — deb javob berdi Borux.

¹⁹— Yeremiyo bilan borib, biron joyga yashirinib olinglar, hech kim bu haqda bilmasin, — deb tayinlashdi aʼyonlar.

Shoh oʻrama qogʻozni yoqib yuboradi

²⁰Aʼyonlar oʻrama qogʻozni kotib Elishamaning xonasida qoldirdilar, oʻzlari esa shoh huzuriga borib, hamma gapni yetkazdilar. ²¹Shoh oʻrama qogʻozni olib kelish uchun Yohudini joʻnatdi. Yohudi kotib Elishama xonasidan oʻrama qogʻozni olib kelib, uni shohga va shoh huzuridagi aʼyonlarga oʻqib berdi.

²²Kech kuz*. Shoh qishki saroyida oʻtirar, yonidagi manqalda oʻt yonib turar edi⁺. ²³Yohudi oʻrama qogʻozdan uch–toʻrt ustunni oʻqib boʻlishi bilanoq, shoh Yohayiqim kotibning pichoqchasi bilan oʻramning oʻsha qismini qirqib, manqaldagi olovga tashlayverdi. U oʻrama qogʻozning hammasini olovda yondirib boʻlguncha shunday qilaverdi. ²⁴Oʻrama qogʻozdagi soʻzlarni eshitgan shoh bilan xizmatkorlar qoʻrquvga tushmadilar, qaygʻudan kiyimlarini yirtmadilar*⁺. ²⁵Elnatan, Daloyo va Gamariyo shohga yolvorib, oʻrama qogʻozni yondirmang, deb iltimos qilgan boʻlsalar ham, shoh ularga quloq solmadi. ²⁶U shahzoda Yaraxmalga, Ozriyol oʻgʻli Sarayoga va Abdal oʻgʻli Shalamiyoga, Yeremiyo paygʻambarni va kotib Boruxni tutib kelinglar, deb buyurdi. Egamiz esa Yeremiyo bilan Boruxni yashirgan edi⁺.

Yeremiyo Xudoning soʻzlarini boshqatdan yozdiradi

²⁷Yeremiyo Boruxga yozdirgan oʻrama qogʻozni shoh yoqib yuborgandan keyin, Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi: ²⁸“Yeremiyo, boshqa bir oʻrama qogʻoz ol. Unga Yahudo shohi Yohayiqim yondirib yuborgan avvalgi oʻrama qogʻozdagi hamma soʻzlarni yoz. ²⁹Yahudo shohi Yohayiqimga esa shunday deb ayt: «Egamiz demoqda: oʻrama qogʻozda: ‘Bobil shohi albatta keladi, yurtni vayron qiladi, odamlaru hayvonlarni qirib tashlaydi’, deb yozilgani uchun sen Yeremiyoga doʻq qilibsan, oʻrama qogʻozni yoqib yuborishga jurʼat etibsan⁺. ³⁰Shuning uchun, ey Yahudo shohi Yohayiqim, Egamiz sen haqingda shunday demoqda: sening avlodingdan birontasi ham Dovud taxtida oʻtirmaydi*. Sening jasadingni odamlar uloqtirib yuborishadi, oʻliging kunning jaziramasida, tunning sovugʻida qoladi⁺. ³¹Men seni, sening avlodingu aʼyonlaringni qilgan gunohlaringiz uchun jazolayman. Oʻzim aytgan barcha falokatlarni sizlarning boshingizga, Quddus aholisi va Yahudo xalqining boshiga yogʻdiraman, chunki sizlar Menga quloq solmadingizlar.»”

³²Yeremiyo boshqa bir oʻrama qogʻoz olib, Neriyo oʻgʻli kotib Boruxga berdi. Soʻng Yahudo shohi Yohayiqim yondirib yuborgan avvalgi oʻrama qogʻozdagi barcha soʻzlarni unga yozdirdi. Ammo bu safar oʻramga shu mazmundagi koʻp xabarlar qoʻshilgan edi.

37–BOB

Shoh Zidqiyo Yeremiyodan maslahat soʻraydi

37¹Bobil shohi Navuxadnazar* Yoʻshiyo oʻgʻli Zidqiyoni* Yohayiqim oʻgʻli Yohayixinning* oʻrniga Yahudo shohi qilib tayinladi⁺. ²Ammo na shoh, na aʼyonlari, na yurtdagi xalq Egamizning Yeremiyo orqali aytgan soʻzlariga quloq solar edilar⁺.

³Shoh Zidqiyo Shalamiyo oʻgʻli Yohuxal bilan Masiyo oʻgʻli ruhoniy Zafaniyoni Yeremiyo paygʻambarning oldiga yuborar ekan, shu gaplarni ayttirib yubordi: “Iltimos, biz uchun Egamiz Xudoga iltijo qil.”⁺ ⁴Yeremiyo shu vaqtgacha qamoqqa olinmaganligi uchun xalq orasida bemalol yurar edi⁺. ⁵Shu orada firʼavn lashkari Misrdan chiqdi*. Quddusni qamal qilib turgan Bobilliklar* bu xabarni eshitishgach, Quddusdan chekindilar⁺.

⁶Shunda Egamiz soʻzini Yeremiyoga ayon qildi⁺. ⁷Isroil xalqining Xudosi — Egamiz shunday demoqda: “Xudoning soʻzini bilmoqchi boʻlib, ikkovingizni oldimga yuborgan Yahudo shohiga shunday deb ayting: sizlarga yordam bermoqchi boʻlib kelayotgan firʼavn lashkari oʻz yurti — Misrga qaytib ketadi. ⁸Bobilliklar esa Quddusga qaytib kelib, shaharga qarshi jang qiladilar. Ular shaharni qoʻlga olib, yondirib yuboradilar.”⁺

⁹Egamiz yana shunday demoqda: “Bobilliklar endi qaytib kelishmaydi, deb oʻzlaringizni aldamanglar, chunki ular albatta qaytib kelishadi. ¹⁰Bordi–yu, sizlar Bobilliklarning butun lashkarini magʻlub qilganingizda ham, ularning chodirlarida qolgan yaradorlar kelib, shahringizga oʻt qoʻygan boʻlardi.”

Yeremiyo zindonga tashlanadi

¹¹Firʼavn lashkari yaqinlashib kelayotgani uchun Bobilliklar Quddusdan chekindilar. ¹²Shunda Yeremiyo Benyamin hududidagi* xalq orasida oʻziga tegishli yer ulushini koʻrish uchun Quddus shahridan ketmoqchi boʻldi. ¹³U Quddusning Benyamin darvozasiga yetib kelgach, soqchilar boshligʻi Yiriyo:

— Sen Bobilliklarning oldiga qochib ketmoqchisan, — deb uni qamoqqa oldi. Yiriyo Shalamiyoning oʻgʻli, Xanoniyoning nevarasi edi⁺.

¹⁴— Yolgʻon! — dedi Yeremiyo, — men Bobilliklarning oldiga qochmoqchi emasman.

Ammo Yiriyo Yeremiyoning gapiga quloq solishni istamadi, uni hibsga olib, aʼyonlarning oldiga olib bordi. ¹⁵Aʼyonlar Yeremiyodan gʻazablanib, uni kaltaklashdi. Soʻng kotib Yoʻnatanning zindonga aylantirilgan uyiga qamab qoʻyishdi⁺. ¹⁶Shunday qilib, Yeremiyo uzoq vaqt zindon hujralaridan birida yotdi.

¹⁷Oradan vaqt oʻtdi. Shoh Zidqiyo Yeremiyoni saroyiga chaqirtirib:

— Egamizdan biron xabar bormi? — deb yashirincha soʻradi.

— Ha, bor, — dedi Yeremiyo. — Siz Bobil shohining qoʻliga tushasiz⁺. ¹⁸Nega ular meni zindonga tashlashdi? Men aʼyonlaringizga va bu xalqqa qarshi nima gunoh qilibman?! — dedi yana u. ¹⁹— “Bobil shohi sizga hujum qilmaydi, yurtimizga u tajovuz qilmaydi”, deb bashorat qilgan paygʻambarlaringiz qani?!⁺ ²⁰Yolvoraman, olampanohim, iltijoimni rad etmang, meni kotib Yoʻnatanning uyiga qaytarib yubormang. U yerda adoyi tamom boʻlaman.

²¹Shoh Zidqiyo, Yeremiyoni soqchilar hovlisiga qamab qoʻyinglar, shaharda non qolmaguncha, har kuni unga novvoy rastasidan bittadan non olib beringlar, deb buyurdi. Shunday qilib, Yeremiyo soqchilar hovlisida qoldi⁺.

38–BOB

Yeremiyoni sardobaga tashlashadi

38¹Matton oʻgʻli Shafatiyo, Pashxur oʻgʻli Gadaliyo, Shalamiyo oʻgʻli Yohuxal* va Malkiyo oʻgʻli Peshxur Yeremiyoning xalqqa aytgan shu soʻzlarini eshitgan edilar:⁺ ²“Egamiz demoqda: «Shaharda qolganlar qilichdan, qahatchilik va oʻlatdan nobud boʻladilar. Bobilliklarning* oldiga chiqqanlar esa tirik qoladilar. Bu odamlar hech boʻlmaganda oʻz jonlarini saqlab qoladilar⁺. ³Bobil shohining lashkari albatta bu shaharni taslim qilib, qoʻlga kiritadi.» Egamizning kalomi shudir.”⁺

⁴Aʼyonlar shohga arz qilib:

— Bu odamni yoʻq qilish kerak! — dedilar, — chunki u oʻzining bemaʼni gaplari bilan shaharda qolgan jangchilaru odamlarning ruhini tushirmoqda. U xalqimizning foydasini emas, zararini koʻzlamoqda⁺.

⁵— Juda soz, — dedi shoh, — u bilan xohlaganingizni qiling. Men sizlarga monelik qila olmayman⁺.

⁶Aʼyonlar Yeremiyoni ushlab, arqonlarga bogʻlab sardobaga tushirdilar. Soqchilar hovlisidagi bu suvsiz sardoba shahzoda Malkiyoga tegishli boʻlib, sardobada balchiqdan boshqa hech narsa yoʻq edi. Yeremiyo balchiqqa botib qoldi⁺.

⁷Yeremiyo sardobaga tashlangani haqida shoh saroyining amaldori Habashistonlik* Obidmalek xabardor boʻldi. Shoh oʻsha paytda Benyamin darvozasidagi mahkamada* edi⁺. ⁸Obidmalek saroydan chiqdi–da, shohning oldiga borib dedi:

⁹— Shoh hazratlari, Yeremiyo paygʻambarni sardobaga tashlagan odamlar qabihlik qilishibdi. Shaharda non qolmagan boʻlsa, Yeremiyo u yerda ochlikdan oʻladi–ku⁺.

¹⁰Shoh Habashistonlik Obidmalekka shunday amr qildi:

— Bu yerdan oʻttizta odamni olgin–da, borib Yeremiyoni sardobadan chiqarib ol. Tagʻin u yerda oʻlib qolmasin.

¹¹Obidmalek yoniga odamlarni olib, saroy xazinasining ostki qismida joylashgan xonaga kirdi. U yerdan eski–tuski kiyimlar va latta–putta topib, ularni arqonlarga bogʻlab, Yeremiyoga tushirdi. ¹²Soʻng Yeremiyoga dedi: “Arqon tanangizni qiyib yubormasligi uchun lattalarni arqon bilan qoʻltigʻingiz orasiga qoʻying.” Yeremiyo aytilganday qildi. ¹³Odamlar Yeremiyoni arqonlar yordamida sardobadan chiqarib oldilar. Yeremiyo soqchilar hovlisida qoldi.

Zidqiyo Yeremiyoga maslahat soladi

¹⁴Shoh Zidqiyo* Yeremiyo paygʻambarni chaqirtirdi, uni Egamiz Maʼbadining uchinchi kirishida* kutib oldi.

— Sendan bir narsani soʻramoqchiman, — dedi shoh. — Mendan hech narsani yashira koʻrma.

¹⁵— Sizga haqiqatni aytsam, meni oʻldirishingiz aniq, — dedi Yeremiyo. — Sizga maslahat berganim bilan, baribir quloq solmaysiz.

¹⁶Shoh Zidqiyo Yeremiyoga maxfiy ravishda ont ichib dedi:

— Bizga hayot baxshida etgan Egamiz shohid, men seni oʻldirmayman. Joningga qasd qilayotgan odamlarning qoʻliga ham seni topshirmayman.

¹⁷Shundan keyin Yeremiyo Zidqiyoga dedi:

— Isroil xalqining Xudosi, Parvardigori Olam — Egamiz demoqda: “Agar siz Bobil shohining aʼyonlariga taslim boʻlsangiz, oʻz joningizni saqlab qolasiz, bu shahar ham olovga yem boʻlmaydi. Siz va butun xonadoningiz tirik qolasizlar⁺. ¹⁸Bordi–yu, Bobil shohining aʼyonlariga taslim boʻlmasangiz, Bobilliklar bu shaharni yengib, unga oʻt qoʻyadilar, oʻzingiz ham ularning qoʻlidan qochib qutulolmaysiz.”⁺

¹⁹— Men Bobilliklar tomonga qochib oʻtgan yahudiylardan qoʻrqaman, — dedi shoh. — Bobilliklar meni ularning qoʻliga topshirishsa, ular meni xoʻrlashadi⁺.

²⁰— Topshirishmaydi, — dedi Yeremiyo. — Aytganlarimni qilib, Egamizning soʻziga itoat qilsangiz, hammasi yaxshi boʻladi, joningizni saqlab qolasiz⁺. ²¹Bordi–yu, taslim boʻlishdan bosh tortsangiz, Egamiz menga vahiy orqali ayon qilganlari bajo boʻladi: ²²saroyingizda qolgan hamma ayollar Bobil shohining aʼyonlari oldiga chiqariladi. Oʻsha ayollar sizga shunday deyishadi:

“Ishongan doʻstlaringiz

Sizni aldab, yengib ketishdi.

Oyogʻingiz loyga botganda,

Ishongan doʻstlaringiz sizni tashlab ketishdi.”⁺

²³Sizning xotinu bola–chaqalaringiz Bobilliklarning oldiga chiqariladi. Siz oʻzingiz ham Bobilliklarning qoʻlidan qochib qutula olmaysiz. Bobil shohi sizni qoʻlga tushirib, shaharni yondirib yuboradi⁺.

²⁴— Suhbatimiz haqida hech kimga ogʻiz ochma, aks holda, oʻlasan, — dedi Zidqiyo Yeremiyoga. ²⁵— Bordi–yu, aʼyonlar sen bilan gaplashganimni bilib qolib, senga: “Shoh bilan nimalar haqida gaplashding? Bizdan biron narsani yashirmay ayt, boʻlmasa oʻlasan”, deb aytishsa, ²⁶sen ularga: “Meni Yoʻnatanning uyiga qaytarib yubormang, shohim, aks holda, u yerda adoyi tamom boʻlaman, deb iltijo qildim”, deya javob ber⁺.

²⁷Aʼyonlar Yeremiyoning oldiga kelib, uni soʻroqqa tutishdi. Yeremiyo shoh buyurgan gaplarni aytib, javob berdi. Shundan keyin aʼyonlar unga boshqa savol bermadilar, chunki shoh bilan Yeremiyo orasida boʻlgan suhbatni hech kim eshitmagan edi. ²⁸Yeremiyo Quddus qulagan kunga qadar soqchilar hovlisida qoldi*.

39–BOB

Quddus qulaydi

39¹•Yahudo shohi Zidqiyo hukmronligining toʻqqizinchi yili oʻninchi oyida* Bobil shohi Navuxadnazar* oʻzining jamiki lashkari bilan Quddusga kelib, shaharni qamal qildi⁺. ²Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yili toʻrtinchi oyining* toʻqqizinchi kunida Bobilliklar Quddus devorini yorib, shaharga kirdilar⁺. ³Shahar qoʻlga olingach, Bobil shohining hamma aʼyonlari shaharning Oʻrta darvozasidagi mahkamalarda qoʻmondonlik qarorgohini joylashtirdilar*. Aʼyonlarning orasida Nargal–Sharazar, Samgarnavu, bosh maslahatchi Sarsahim* va amaldor Nargal–Sharazar bor edilar. ⁴Yahudo shohi Zidqiyo va uning jamiki lashkari ularni koʻrdilar–u, qochdilar. Ular yarim kechasi shohning bogʻi orqali oʻtib, ikki devor orasidagi darvozadan chiqdilar–da, Iordan vodiysiga* qarab ketdilar. ⁵Ammo Bobil* sipohlari ularning orqasidan quvib, Yerixo tekisligida Zidqiyoga yetib oldilar. Ular Zidqiyoni qoʻlga olib, Xomat yurtidagi Rivlo shahriga* — Bobil shohi Navuxadnazarning huzuriga olib borishdi. Shoh Navuxadnazar Zidqiyoni hukm qildi,⁺ ⁶Rivloda Zidqiyoning oʻgʻillarini koʻzi oldida oʻldirdi, soʻng hamma Yahudo aʼyonlarini qatl qildi. ⁷Zidqiyoning esa koʻzlarini oʻyib, Bobilga olib ketish uchun kishanladi⁺.

⁸Bobilliklar* shoh saroyiga va odamlarning uylariga oʻt qoʻyib, Quddus devorlarini yiqitdilar⁺. ⁹Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon shaharda qolgan butun xalqni, Bobil shohi tomonga oʻtgan qochoqlarni Bobilga asir qilib olib ketdi⁺. ¹⁰U Yahudo yurtida hech vaqosi boʻlmagan qashshoq odamlarnigina qoldirdi. Oʻsha odamlarga dala va uzumzorlarni berdi.

Yeremiyo ozod boʻladi

¹¹Shoh Navuxadnazar qoʻriqchilar sardori Nabizaradon orqali Yeremiyoga oid quyidagi amrni berdi: ¹²“Yeremiyoni qaramogʻingizga olib, unga yaxshi qaranglar. Aslo zarar yetkazmanglar, sizlardan nima soʻrasa bajaringlar.” ¹³Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon, bosh nazoratchi Navushazbon, shoh maslahatchisi Nargal–Sharazar va Bobil shohining hamma bosh amaldorlari odam yuborib, unga: ¹⁴“Yeremiyoni qoʻriqchilar hovlisidan olib kel”, deb buyurdilar. Uni eson–omon uyiga eltib qoʻyish uchun Gadaliyoga topshirdilar. Gadaliyo Oxixamning oʻgʻli, Shofoning nevarasi edi. Shunday qilib, Yeremiyo oʻz xalqining orasida qoldi⁺.

Obidmalek

¹⁵Yeremiyo soqchilar hovlisida qamoqda oʻtirganda, unga Egamizning soʻzi ayon boʻlgan edi:⁺ ¹⁶“Habashistonlik* Obidmalekning* oldiga borib, shunday deb ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam aytmoqda: Men aytgan soʻzlarimni bajo qilaman. Bu shaharga yaxshilik emas, yomonlik keltiraman. Sen oʻzing buning guvohi boʻlasan⁺. ¹⁷Lekin oʻsha kuni Men seni qutqarib qolaman, — deb aytmoqda Egamiz. — Oʻzing qoʻrqadigan odamlarning qoʻliga seni bermayman⁺. ¹⁸Seni, albatta, qutqaraman, jangda halok boʻlmaysan. Menga umid bogʻlaganing uchun joning omon boʻladi, — deb aytmoqda Egamiz.»”⁺

40–BOB

Yeremiyo Gadaliyo bilan qoladi

40¹Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Yeremiyoni Bobilga olib ketilayotgan Quddus va Yahudo asirlari orasidan zanjirband holda topib olib, uni Rama shahrida* ozod qildi. Shundan soʻng Yeremiyoga Egamizning soʻzi ayon boʻldi⁺. ²Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Yeremiyoni yoniga chaqirib shunday dedi: “Egangiz Xudo, bu yurtga falokat keltiraman, deb aytgan edi⁺. ³Mana, hozirgi kunda Egangiz aytganini qilib, yurtingizga falokat keltirdi, chunki sizlar Egangizga qarshi gunoh qildingizlar, Uning aytganini qilmadingizlar. Shu sababdan bunday kulfat boshingizga tushdi⁺. ⁴Hozir men qoʻlingdagi kishanlarni yechaman, seni ozod qilaman. Agar men bilan Bobilga bormoqchi boʻlsang, marhamat, senga yaxshi qarayman. Bordi–yu, Bobilga borishni istamasang, ixtiyoring oʻzingda. Mana, butun yurt sening roʻparangda turibdi, xohlagan yeringga boraver. ⁵Bu yurtda qoladigan boʻlsang*, Oxixam oʻgʻli Gadaliyoning oldiga bor. Bobil shohi Gadaliyoni Yahudo shaharlariga hokim qilib tayinladi. Gadaliyo Shofon degan odamning nevarasidir. Sen uning yonida qolib, xalqing orasida yashashing mumkin yoki xohlagan joyingga borishing mumkin.” Qoʻriqchilar sardori Yeremiyoga yegulik bilan sovgʻa berib, uni ozod qildi⁺. ⁶Yeremiyo Mispax shahriga* — Oxixam oʻgʻli Gadaliyoning oldiga borib, yurtda qolgan odamlar orasida oʻrnashdi⁺.

Yahudo hokimi Gadaliyo

⁷•Baʼzi yahudiy lashkarboshilari va jangchilar taslim boʻlmagan edilar. Oxixam oʻgʻli Gadaliyoni Bobil shohi yurtga hokim qilib tayinlaganini, yurtda qolgan eng qashshoq erkak, ayollar va bolalarni Gadaliyoning ixtiyoriga topshirganini ular eshitdilar⁺. ⁸Soʻng Mispaxga kelib, Gadaliyoga uchrashdilar. Kelganlar — Nataniyo oʻgʻli Ismoil, Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon, Tanxumat oʻgʻli Sarayo, Natufolik Efayning oʻgʻillari, Maxolik Yazaniyo* va ularning odamlari edi⁺. ⁹Gadaliyo kelganlarga shunday deb ont ichdi: “Bobilliklarga* tobe boʻlishdan qoʻrqmanglar. Yurtda oʻrnashib, Bobil shohiga xizmat qilaveringlar, shunda hammasi yaxshi boʻladi. ¹⁰Men esa Mispaxda qolaman. Keladigan Bobilliklarning oldida vakilingiz boʻlaman. Sizlar oʻrnashib olgan shaharlaringizda yashayverasizlar. Mevalarni yigʻishtirib olinglar, sharob va zaytun moyini tayyorlab, gʻamlab qoʻyinglar.”

¹¹Bobil shohi baʼzi odamlarga Yahudo yurtida qolishga ijozat berganini va Gadaliyoni hokim qilib tayinlaganini Moʻab, Ommon, Edom va boshqa yurtlarda yashayotgan yahudiylar ham eshitishdi. ¹²Shunda ular surgun qilingan hamma joylardan Yahudo yurtiga — Mispaxdagi Gadaliyoning oldiga qaytib kelishdi. U yerdan bir talay meva yigʻishtirib, koʻp sharob tayyorlashdi.

Gadaliyoni oʻldirib ketishadi

¹³Bir kuni Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon va qirlardagi lashkarboshilar Mispaxga Gadaliyoning oldiga kelib soʻradilar:⁺

¹⁴— Ommon shohi Baalis sizni oʻldirtirish uchun Nataniyo oʻgʻli Ismoilni yuborganidan xabaringiz bormi?

Ammo Gadaliyo ularga ishonmadi. ¹⁵Shunda Yoʻxanon hech kimga bildirmay Gadaliyoga dedi:

— Ijozat bering, borib Ismoilni oʻldiray. Bu haqda hech kim bilmaydi. Nima uchun u sizni oʻldirishiga yoʻl qoʻyishimiz kerak? Bordi–yu, Ismoil niyatiga yetsa, atrofingizga yigʻilgan barcha yahudiylar tarqalib ketadilar, Yahudoda qolgan odamlarning boshi esa baloga qoladi.

¹⁶Ammo Gadaliyo:

— Unday qilma! Ismoil haqida aytgan gaplaring yolgʻon, — dedi.

41–BOB

41¹Oʻsha yilning yettinchi oyida* shoh Zidqiyoning* bosh lashkarboshilaridan biri boʻlgan Nataniyo oʻgʻli Ismoil oʻnta odami bilan birga Mispaxga* — Oxixam oʻgʻli Gadaliyoning huzuriga bordi. Ismoil shoh urugʻidan boʻlgan Elishamaning nabirasi edi. Gadaliyo kelganlar bilan birga dasturxon atrofida oʻtirib ovqatlanayotganda,⁺ ²Ismoil va u bilan kelgan oʻnta odam qilichlarini yalangʻochlab, Bobil shohi hokim qilib tayinlab ketgan Gadaliyoni oʻldirishdi⁺. ³Gadaliyo bilan birga Mispaxda boʻlgan hamma yahudiylarni Ismoil qilichdan oʻtkazdi. U yerdagi Bobillik* sipohlarni ham oʻldirdi.

⁴Ertasi kuni Gadaliyo oʻldirilganligi haqidagi xabar tarqalmay turib, ⁵Shakam, Shiloʻ va Samariyadan* saksonta odam keldi. Ular qaygʻudan soqolini qirgan, kiyimlarini yirtgan, tanalarini tilgan edilar*. Ular don va tutatqilarni nazr qilish uchun Egamizning uyiga ketayotgan edilar⁺. ⁶Nataniyo oʻgʻli Ismoil ularni kutib olish uchun Mispaxdan yigʻlab chiqdi. Ularga yaqinlashgach: “Qani, ichkariga, Gadaliyoning oldiga kiringlar”, dedi. ⁷⁻⁹Ular shaharga kirishlari bilanoq, Ismoil bilan uning odamlari ularni ham qirib tashladilar. Ammo kelganlardan oʻntasi Ismoilga yolvorib dedi: “Iltimos, bizni oʻldirma! Dalalarda yashirib qoʻygan bugʻdoy, arpa, zaytun moyi va asalimiz bor.” Ismoil ularni oʻldirmay, hayotlarini saqlab qoldi. Oʻldirgan odamlarning jasadlarini esa katta sardobaga tashladi*. Jasadlarga toʻlgan bu sardobani Yahudo shohi Oso Isroil shohi Basho hujum qilgan paytda qurdirgan edi*⁺. ¹⁰Ismoil Mispaxda omon qolgan hamma odamlarni asir qilib oldi. Bobillik qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Mispaxdagi hamma odamlarni ularning orasidagi malikalarga qoʻshib, Gadaliyoning ixtiyoriga topshirgan edi. Ismoil ularning hammasini asir qilib, Ommon yurtiga* joʻnadi.

¹¹Nataniyo oʻgʻli Ismoilning qilgan jinoyatlari haqida Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon va lashkarboshilar xabar topdilar⁺. ¹²Ular bor odamlarini toʻplab, Ismoil bilan jang qilish uchun yoʻlga tushdilar. Ular Ismoilga Givondagi* katta hovuz boʻyida yetib oldilar⁺. ¹³Ismoilning asirlari Yoʻxanonni va uning yonidagi hamma lashkarboshilarni koʻrib, xursand boʻlib ketishdi. ¹⁴Ismoil Mispaxdan asir qilib olgan oʻsha odamlarning hammasi orqaga — Yoʻxanonning oldiga yugurib kelishdi. ¹⁵Ismoil esa sakkizta odami bilan Yoʻxanondan qochib, Ommon yurtiga ketdi⁺. ¹⁶Shunday qilib, Yoʻxanon va uning lashkarboshilari Mispaxdagi fojiada omon qolgan ayolu bola–chaqalarni, saroy amaldorilariyu jangchilarni Gadaliyoning qotili Ismoilning qoʻlidan ozod qildilar. Ularni oʻzlari bilan Givondan olib ketdilar. ¹⁷⁻¹⁸Yoʻxanon odamlari bilan Bobilliklardan qoʻrqqanlari uchun Misrga yoʻl oldilar. Chunki Bobil shohi yurtga hokim qilib tayinlagan Gadaliyoni Ismoil oʻldirgan edi. Soʻng hammasi yoʻlda Baytlahm yonidagi Ximam qoʻnolgʻasida toʻxtadilar.

42–BOB

Xalq Yeremiyodan ibodat qilishini soʻraydi

42¹Hamma lashkarboshilar, Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon, Hoʻshayyo oʻgʻli Ozariyo* va kattayu kichik odam⁺ ²Yeremiyoning oldiga borib, shunday dedilar:

— Iltimos, bir ogʻiz gapimizga quloq soling. Egangiz Xudoga biz uchun ibodat qiling, tirik qolganlar uchun soʻrang. Oʻzingiz koʻrib turibsiz, ilgarilari biz nihoyatda koʻpchilik edik, endi esa sanoqli odam qoldik⁺. ³Biz qayerga borishimizni, nima qilishimizni Egangiz Xudo bizga koʻrsatsin.

⁴Yeremiyo paygʻambar ularga shunday javob berdi:

— Yaxshi, iltimosingizga binoan Egamiz Xudoga ibodat qilaman. Egamiz nimaiki desa hammasini sizlarga aytaman, hech narsani sizlardan yashirmayman.

⁵Ular esa Yeremiyoga shunday dedilar:

— Agar biz Egangiz Xudoning siz orqali aytgan bironta soʻziga rioya qilmasak, Uning Oʻzi oramizda adolatli va sadoqatli shohid boʻlsin⁺. ⁶Biz Egamiz Xudoning hamma amrlariga, yaxshi yoki yomon boʻlishidan qatʼi nazar, itoat qilamiz. Egamiz Xudoga itoat qilsak, hammasi yaxshi boʻladi⁺.

Yeremiyoning ibodatiga Egamiz javob beradi

⁷Oradan oʻn kun oʻtdi. Yeremiyoga Egamizning soʻzi ayon boʻldi. ⁸Yeremiyo Kariyox oʻgʻli Yoʻxanonni, lashkarboshilarni va odamlarning kattayu kichigini toʻplab, ⁹ularga shunday dedi: “Men iltimosingizga binoan Isroil xalqining Xudosi — Egamizga iltijo qildim. U menga shunday dedi: ¹⁰«Endi shu yurtda qolsangizlargina Men sizlarni barbod qilmayman, balki qayta bunyod etaman, qoʻporib tashlamayman, balki mustahkam oʻrnashtiraman. Sizlarning boshingizga falokat keltirganimdan pushaymonman⁺. ¹¹Bundan buyon Bobil shohidan qoʻrqmanglar, — deb aytmoqda Egamiz. — Men sizlar bilan birgaman. Shunday ekan, undan qoʻrqmanglar. Oʻzim sizlarni qutqaraman, uning qoʻlidan ozod qilaman. ¹²Men sizlarga rahm–shafqat qilaman. Bobil shohi sizlarga achinib, ona yurtingizga oʻrnashtiradi.»

¹³Ammo Egangiz Xudoga boʻysunmay: «Bu yerda qolmaymiz. ¹⁴Misrga ketamiz, u yerda urush koʻrmaymiz, burgʻu sadolarini eshitmaymiz, nonga zor boʻlmaymiz, u yerda yashaymiz», deb aytadigan boʻlsangizlar,⁺ ¹⁵ey Yahudo xalqining omon qolganlari, Egamizning soʻzini eshitib qoʻyinglar! Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: «Agar sizlar Misrga borib, u yerda oʻrnashib olishga qaror qilgan boʻlsangizlar, ¹⁶oʻsha yerga borganingizda oʻzlaringiz qoʻrqayotgan urushga duch kelasizlar. Sizlar ocharchilikdan qoʻrqyapsizlar, ammo ocharchilik ketingizdan Misrga ergashib boradi, u yerda nobud boʻlasizlar⁺. ¹⁷Misrga borib, u yerda oʻrnashib olishga jazm qilgan har bir kishi qilichdan, ocharchilik va oʻlatdan nobud boʻladi. Unday odamlardan birontasi ham tirik qolmaydi, Men ularning boshlariga keltiradigan kulfatdan hech kim qochib qutulmaydi.» ¹⁸Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: «Agar sizlar Misrga borgudek boʻlsangizlar, Men Quddus aholisiga yogʻdirgan qahrimni Misrda sizlarning ustingizga yogʻdiraman. Ahvolingizni odamlar koʻrganda dahshatga tushadi. Sizlarni mazax qilib, nomingizni qargʻishlarda ishlatishadi. Sizlar bu yurtni boshqa hech qachon koʻrmaysizlar.»

¹⁹Ey Yahudo xalqining omon qolganlari, Egamiz sizlarga, Misrga bormanglar, deb aytdi. Bilib qoʻyinglar, bugun men sizlarni ogohlantirib qoʻyyapman, ²⁰sizlar katta xato qilyapsizlar. Oʻzlaringiz meni Egangiz Xudoning oldiga joʻnatib: «Iltimos, Egamiz Xudoga iltijo qil, Egamiz Xudo nima desa, hammasini qilamiz», degan edingizlar. ²¹Egangiz Xudoning menga aytgan hamma soʻzlarini bugun sizlarga aytdim, ammo sizlar Uning aytgan bironta soʻziga itoat qilishni xohlamayapsizlar. ²²Sizlarga aytib qoʻyay: bormoqchi boʻlayotgan joyingizda sizlar qilichdan, ocharchilik va oʻlatdan nobud boʻlasizlar.”

43–BOB

Yeremiyoni Misrga olib ketishadi

43¹Yeremiyo Egasi Xudo oʻziga ayon qilgan bu soʻzlarning hammasini butun xalqqa aytib boʻlgach, ²Hoʻshayyo oʻgʻli Ozariyo, Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon va boshqa surbetlar Yeremiyoga shunday dedilar:

— Yolgʻon gapiryapsan! Egamiz Xudo senga, Misrga borib yashamanglar, deb aytmagan⁺. ³Neriyo oʻgʻli Borux seni bizga qarshi gijgijlab yuribdi. U bizni Bobilliklarning* qoʻliga tushirib, halok qilmoqchi yoki surgun qilib yubormoqchi⁺.

⁴Shunday qilib, Kariyox oʻgʻli Yoʻxanon, lashkarboshilar va butun xalq Egamizning amriga itoat qilmadilar, ular Yahudo yurtida qolishdan bosh tortdilar. ⁵Yahudoga turli yurtlardan qaytib kelgan hamma odamlarni Yoʻxanon va lashkarboshilar oʻzlari bilan olib ketdilar. ⁶Bulardan tashqari, qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Oxixam oʻgʻli Gadaliyo yonida qoldirib ketgan hamma erkagu ayollarni, bola–chaqa, malikalar, Yeremiyo paygʻambar va Neriyo oʻgʻli Boruxni ham ular oʻzlari bilan olib ketdilar⁺. ⁷Ular Egamizning amriga itoat qilmay, Misrga joʻnab, Taxpanxas shahriga yetib bordilar⁺.

⁸Taxpanxasda Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi: ⁹“Yahudiylarning koʻzi oldida katta toshlarni ol. Bu toshlarni Taxpanxas shahridagi firʼavn saroyining kiraverishiga, hovlidagi gʻisht yoʻlagi ostiga koʻmib qoʻy. ¹⁰Soʻng yahudiylarga shunday deb ayt: «Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: Men Bobil shohi qulim Navuxadnazarni* bu yerga olib kelaman. U mana shu koʻmilgan toshlarning ustiga taxtini oʻrnatib, shohona chodirini tikadi⁺. ¹¹U kelganda Misrni vayron qiladi, har bir odam peshanasidagini koʻradi:

Baʼzilar oʻlatga yoʻliqib, nobud boʻladi,

Baʼzilar asirlikka tushib, surgun qilinadi,

Baʼzilar qilichdan oʻtkaziladi⁺.

¹²Mening amrim bilan Navuxadnazar Misr xudolarining sajdagohlariga oʻt qoʻyadi. Baʼzi butlarini yondiradi, baʼzilarini oʻzi bilan olib ketadi. Qoʻychivon toʻnini bit–burgadan astoydil tozalaganday, Navuxadnazar ham Misr yurtini qirtishlab tozalaydi. Soʻng sogʻ–salomat oʻz yurtiga qaytib ketadi⁺. ¹³U Misrdagi Quyosh sajdagohiga* oʻrnatilgan butsimon toshlarni buzib tashlaydi. Misr xudolarining sajdagohlarini yoqib yuboradi.»”

44–BOB

Egamiz Misrdagi yahudiylarga tanbeh beradi

44¹Misrning shimolidagi Migdol, Taxpanxas va Nuf shaharlarida*, shuningdek, Misrning janubida* istiqomat qilayotgan yahudiylar toʻgʻrisida Yeremiyoga Egamiz shu soʻzini ayon qildi⁺. ²Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Men Quddus va Yahudoning hamma shaharlariga keltirgan barcha falokatlarni sizlar oʻz koʻzingiz bilan koʻrdingizlar. Oʻsha shaharlar hozir xarob boʻlib, huvullab yotibdi. ³Yahudo odamlari qabih ishlari bilan Meni gʻazablantirdilar. Ular begona xudolarga sigʻinib, qurbonliklar kuydirdilar. Bu begona xudolarni na ularning oʻzlari, na sizlar, na ota–bobolaringiz biladilar⁺. ⁴Men Yahudo xalqi oldiga paygʻambar qullarimni qayta–qayta joʻnatdim. «Men nafratlanadigan jirkanch ishlaringizni qilmanglar», deb xalqimdan oʻtingan edim⁺. ⁵Ammo Yahudo xalqi quloq solmadi, gaplarimga eʼtibor ham bermadi. Qabihliklaridan qaytmadi, begona xudolarga qurbonliklar qilishda davom etdi. ⁶Shunda achchiq gʻazabim Yahudo shaharlari bilan Quddus koʻchalariga lovullagan olov boʻlib tushdi. Hozir oʻsha joylar huvullab, tashlandiq boʻlib yotibdi.”

⁷Endi Isroil xalqining Xudosi, Parvardigori Olam — Egamiz shunday demoqda: “Nega oʻz boshingizga bunday falokat keltirmoqchisizlar?! Yahudo yurtidan kelgan erkagu ayol, bola–chaqaning boshiga yetib, hammangiz bitta qolmay qirilib ketmoqchimisizlar?! ⁸Sizlar Misrda oʻrnashib olib, begona xudolarga qurbonliklar qilyapsizlar. Qilmishlaringiz bilan jahlimni chiqaryapsizlar. Ehtiyot boʻlinglar, yana boshingizga baloyu ofat orttirib olmanglar. Dunyo xalqlarining qargʻishiga qolib, hammaga kulgi boʻlib qolmanglar. ⁹Yahudo shaharlarida va Quddus koʻchalarida qilgan qabihliklaringizni unutdingizmi?! Bularni ota–bobolaringiz, Yahudo shohlariyu malikalari, oʻzlaringiz va xotinlaringiz qilgansizlar–ku!⁺ ¹⁰Mana bugungacha sizlar Mendan zarracha ham qoʻrqmadingizlar, afsus–nadomat qilmadingizlar. Sizlar ota–bobolaringizga bergan qonun–qoidalarim boʻyicha yashamayapsizlar.”

¹¹Shuning uchun Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: “Men boshingizga ofatu falokat keltiraman. Yahudo xalqini yoʻq qilishga qatʼiy qaror qildim. ¹²Misrda yashashga qaror qilgan yahudiylarning omon qolganlarini halok etaman. Hammasi Misrda oʻlib ketadi. Kattayu kichigi qilich va qahatchilikdan nobud boʻladi. Ularning ahvolini koʻrganlar vahimaga tushadi. Ularni mazax qilib, nomini qargʻishlarda ishlatishadi⁺. ¹³Misrda yashagan oʻshalarni, Men Quddusni jazolaganday, urush, qahatchilik va oʻlat ila jazolayman⁺. ¹⁴Misrda yashayman, deb kelgan yahudiylarning omon qolganlaridan birontasi qochib qutula olmaydi. Ulardan hech kim tirik qolmaydi, Yahudo yurtiga qaytib borolmaydi. Oʻz yurtiga qaytib borishni orzu qilgan odamlardan faqatgina bir–ikki qochoq ona yurtiga qaytib borishga muvaffaq boʻladi, xolos.”

¹⁵Xotinlari boshqa xudolarga qurbonlik keltirganini bilgan erkaklar, oʻsha yerda turgan ayollar — Misrning shimoliy va janubiy hududida* yashayotgan yahudiylarning koʻpchiligi bir ovozdan Yeremiyoga shunday dedilar: ¹⁶“Sen Egamizning nomidan bizga bashorat qilib aytgan soʻzlaringga quloq solmaymiz⁺. ¹⁷Biz samo qirolichasiga* qurbonliklar qilamiz, sharob nazrini keltiramiz, deb ont ichganmiz, bu ontimizdan qaytmaymiz. Biz oʻzlarimiz, ota–bobolarimiz, shohlarimiz, aʼyonlarimiz Yahudo shaharlarida, Quddus koʻchalarida nima qilgan boʻlsak, shuni qilaveramiz. Nega desangiz, oʻsha zamonlarda biz istaganimizcha non yerdik, turmushimiz farovon edi, gʻam chekmas edik⁺. ¹⁸Ammo samo qirolichasiga qurbonliklar qilishni va sharob nazrini keltirishni toʻxtatganimizdan beri yetishmovchilikdan boshimiz chiqmaydi. Qancha odamlarimiz ocharchilikdan oʻlib, urushda qirilib ketdi.” ¹⁹Xotinlar ham shunday deb aytdilar: “Biz samo qirolichasiga qurbonliklar qilaveramiz, sharob nazrlarini keltiraveramiz! Samo qirolichasiga sharob nazr qilishimizni, uning shaklida nonlar yopishimizni erlarimiz biladi–ku!”

²⁰Soʻng Yeremiyo bunday javob bergan erkagu ayollarga va butun xaloyiqqa dedi: ²¹“Sizlar, ota–bobolaringiz, shohlaringiz, aʼyonlaringiz, butun yurt xalqi Yahudoda va Quddus koʻchalarida boshqa xudolarga nazrlar keltirgan edingizlar. Bu nazrlaringizni Egamiz unutgan, deysizmi?! Yoki Uning bundan xabari yoʻq, deb oʻylaysizmi?! ²²Egamiz yovuz qilmishlaringizga, jirkanch ishlaringizga ortiq toqat qila olmagani uchun hozir yurtingiz huvullab, tashlandiq boʻlib yotibdi. Odamlar yurtingizning nomini qargʻishlarda ishlatishmoqda⁺. ²³Axir, sizlar begona xudolarga qurbonliklar keltirib, Egamizga qarshi gunoh qildingizlar. Egamizga itoat etmadingizlar, Uning qonun–qoidalarini va shartlarini bajarmadingizlar. Shuning uchun bu koʻrgilik boshingizga keldi. Shularning oqibatida hozir bu ahvolga tushib oʻtiribsizlar.”⁺

²⁴Yeremiyo ularning hammasiga, ayniqsa, xotinlarga qarata shunday dedi: “Ey Misr yurtidagi yahudiylar, Egamizning soʻzini eshitinglar. ²⁵Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam demoqda: «Sizlar xotinlaringiz bilan birga: ‘Samo qirolichasiga albatta qurbonliklar qilamiz, sharob nazrlarini keltiramiz’, deb ont ichibsizlar. Ontingizni ham bajaribsizlar. Juda soz, aytganingizni qilaveringlar! Ichgan ontingizdan aslo qaytmanglar! ²⁶Lekin, ey Misr yurtida yashab yurgan yahudiylar, Egangizning shu soʻzini eshitib qoʻyinglar: Men Oʻzimning buyuk nomim bilan ont ichib aytamanki, bundan buyon Misr yurtidagi bironta yahudiy Mening nomimni tilga olmaydi, ‘Egam Rabbiy shohid’, deya ont ichmaydi. ²⁷Men ularning boshiga yaxshilik emas, yomonlik keltiraman. Misrdagi yahudiylarning hammasi, bitta ham qolmay qilichdan va ocharchilikdan nobud boʻlishadi⁺. ²⁸Bir–ikkitagina odam qirgʻindan qochib, Misrdan Yahudoga qaytib boradi. Oʻshanda Misrga yashagani borgan yahudiylarning hammasi kimning soʻzi haq boʻlib chiqqanini bilishadi. Mening soʻzim haqmikan yoki ularniki?»⁺

²⁹Egamiz shunday demoqda: «Men sizlarni mana shu yerda jazolayman. Aytganlarimning hammasi bajo boʻlishiga ishonch hosil qilishingiz uchun sizlarga shunday bir alomat beraman: ³⁰Men Yahudo shohi Zidqiyoni* uning ashaddiy dushmani boʻlgan Bobil shohi Navuxadnazarga* taslim qilganimday, Misr firʼavni Xofrani* ham uning joniga qasd qilayotgan dushmaniga taslim qilib beraman.» Egamizning kalomi shudir.”⁺

45–BOB

Xudo Boruxga vaʼda beradi

45¹Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yili* edi. Yeremiyo yuqoridagi soʻzlarni Neriyo oʻgʻli Boruxga aytib, oʻrama qogʻozga* yozdirgandan soʻng*, unga shunday dedi:⁺

²⁻⁴— Ey Borux, Isroil xalqining Xudosi — Egamiz senga shunday gaplarni aytib qoʻyishimni buyurdi: sen: “Shoʻrim qursin! Egam qaygʻu ustiga qaygʻu orttirdi, yurak–bagʻrim ezilib ketdi, jonimni qoʻyarga joy topolmayapman”, deb aytgan ekansan. Shuning uchun Egamiz senga aytmoqda: “Men butun yurt boʻylab bunyod qilgan hamma narsamni buzib tashlayman, mustahkam qilib oʻrnatganlarimni qoʻporib tashlayman⁺. ⁵Sen oʻzing uchun katta rejalar tuzma! Mana, Men barcha odamzodning boshiga kulfat yogʻdiraman. Ammo sening joningni saqlab qolaman, borgan joyingda seni asrayman.” Egamizning kalomi shudir⁺.

46–BOB

Misr lashkari Karxamishda magʻlub boʻladi

46¹Egamiz xalqlar haqida Yeremiyoga Oʻz soʻzini ayon qildi⁺.

²Bu Misr haqida bashorat edi. Aniqrogʻi, Misr firʼavni Nexoning* lashkari toʻgʻrisida edi. Ular Furot daryosi boʻyidagi Karxamish shahrida qarorgoh qurgan edilar. (Yahudo shohi Yoʻshiyo oʻgʻli Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yilida* Bobil shohi Navuxadnazar* bu lashkarni magʻlub qildi.)⁺

³Egamiz shunday deydi:

“Kattayu kichik qalqonlarni tayyor tuting!

Qani, endi jangga kiring!

⁴Otlarga egar uring,

Chopqir otlarga mining!

Dubulgʻalarni kiyib oling,

Jangovar holatda turing.

Nayzalarni oʻtkirlang,

Sovutlarni kiyib oling!

⁵Ammo nimalarni koʻryapman?!

Misr lashkari vahimaga tushdi,

Ular orqaga chekindi,

Jangchilari tor–mor boʻldi.

Ular orqaga qaramay shoshilib qochdilar.

Atrofni dahshat qamradi,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

⁶Chaqqonlar qocha olmaydilar,

Sipohlar qochib qutulolmaydilar.

Ular shimolda, Furot daryosi boʻyida

Qoqilib yiqilib tushadilar.”

⁷Kim u Nil daryosiday qirgʻogʻidan chiqib ketgan?!

Kim u suvlari toshqin daryo kabi boʻlib qolgan?!

⁸Misr Nilday haddidan oshgan,

Suvlari toshqin daryoga oʻxshab qolgan.

Misr aytadi:

“Men koʻtarilib, yer yuzini qoplayman,

Shaharlarni vayron qilaman,

Aholisini qirib tashlayman.”

⁹Ey otliqlar, hujum qiling!

Jang aravalarini uchirtiring!

Ey qalqon tutgan Habashistonliklaru* Liviyaliklar*,

Ey kamon ushlagan Lidiyaliklar*,

Qani, jangga kiring!

¹⁰Axir, bu Sarvari Olam — Rabbiyning kunidir.

Bu kun qasos kuni boʻladi,

Xudo dushmanlaridan oʻch oladi.

Uning qilichi toʻyguncha et yeydi,

Chanqogʻi bosilguncha qondan ichadi.

Oʻsha kuni Furot boʻyidagi shimoliy yurtda,

Sarvari Olam — Rabbiy yovlarini qurbon qiladi⁺.

¹¹Ey bokira qiz* Misr,

Giladga* bor, malham olgin.

Ammo sen bekorga dori–darmon yigʻasan,

Baribir dardingga shifo topmaysan⁺.

¹²Xalqlar sharmanda boʻlganingni eshitdi,

Yer yuzi dodu faryodlaringga toʻlib ketdi.

Jangchilaring bir–biriga urildi,

Hammasi magʻlub boʻlib yiqildi⁺.

Navuxadnazar Misrga hujum qiladi

¹³Bobil shohi Navuxadnazar Misrga hujum qilishi haqida Yeremiyoga Egamizning quyidagi soʻzi ayon boʻldi:

¹⁴Misrda shunday deb eʼlon qilgin,

Migdol shahrida shunday deb xabar bergin,

Nuf va Taxpanxas shaharlarida* jar solib aytgin:

“Joylaringizni egallang!

Jangga shay turing!

Zero, qilich atrofdagi hammani qiradi.”⁺

¹⁵Jangchilaringiz magʻlub boʻladi!

Ular bardosh bera olmaydi.

Zero, Egamizning Oʻzi ularni uradi*.

¹⁶Ular qayta–qayta qoqiladilar*,

Bir–birining ustiga yiqiladilar.

Shunda oʻzlariga oʻzlari aytadilar:

“Qani, boʻlinglar,

Xalqimizning oldiga qochib qolaylik!

Kindik qonimiz toʻkilgan yurtga boraylik.

Bu qirgʻindan qochib qutulaylik.”⁺

¹⁷Ular shunday deb baqiradilar:

“Firʼavn katta gapirdi,

Ammo fursatni qoʻldan boy berdi.”⁺

¹⁸Xudo Shohdir,

Sarvari Olamdir Uning nomi.

U shunday demoqda:

“Men barhayot Xudo boʻlganim haqi aytamanki,

Sizlarga qarshi bir gʻanim kelayotir.

U togʻlar orasidagi Tovur togʻiday zabardast,

Dengiz boʻyidagi Karmil togʻiday* ulkan⁺.

¹⁹Ey qiz Misr, tuguningni tayyorlagin,

Surgunga ketishga hozirlangin!

Axir, poytaxting Nuf vayron boʻladi,

Kimsasiz, huvullab qoladi⁺.

²⁰Misr chiroyli bir gʻunajinga oʻxshaydi,

Ammo shimol soʻnasi* unga yopiriladi⁺.

²¹Misrning yollanma askarlari

Boqilgan buzoqlarga oʻxshaydi.

Ammo kulfat kuni kelganda,

Jazo oladigan vaqti yetganda,

Ularning hammasi orqaga qochadi,

Dushman qarshisida chekinadi.

²²Bostirib kelayotgan dushman dastidan

Misr qochayotgan ilonday vishillaydi.

Dushmanlar daraxt kesuvchilar kabi,

Bolta koʻtarib, Misrga hujum qilishadi.

²³Misrning oʻrmoni qalin boʻlsa–da,

Dushmanlar uni kesib tashlaydi,

— deb aytmoqda Egamiz. —

Axir, dushmanlar chigirtkadan* ham koʻp,

Sanogʻiga yetib boʻlmaydi.

²⁴Qiz Misr sharmanda boʻladi,

Shimoldagi xalqning* qoʻliga tushadi.”⁺

²⁵Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Men Noʻ* shahrining xudosi Omonni* jazolayman. Firʼavnning, Misrning, u yerdagi shohlar va xudolarning, firʼavnga umid bogʻlagan hammaning adabini beraman⁺. ²⁶Ularning jonlariga qasd qilayotgan Bobil shohi Navuxadnazarning va aʼyonlarining qoʻliga beraman. Ammo vaqt oʻtib, Misrda ilgarigidek odamlar yashaydigan boʻladi.” Egamizning kalomi shudir⁺.

Egamiz Oʻz xalqini qutqaradi

²⁷“Ey qulim Yoqb, qoʻrqma!

Ey Isroil* xalqi, sarosimaga tushma!

Men seni olis yurtdan ozod qilaman,

Naslingni surgun boʻlgan mamlakatdan qutqaraman.

Ey Yoqub nasli, sen yurtingga qaytasan,

Osoyishta va bexatar yashaysan.

Endi hech kim seni qoʻrqitmaydi⁺.

²⁸Sen, ey qulim Yoqub, qoʻrqma,

Men sen bilan birga boʻlaman,

— deb aytmoqda Egamiz. —

Seni xalqlar orasiga tarqatib yuborgan edim,

Endi oʻsha xalqlarning hammasini qirib tashlayman.

Seni esa qirib yubormayman,

Ammo jazosiz ham qoldirmayman.

Adolat ila jazoingni beraman.”⁺

47–BOB

Filist xalqining taqdiri

47¹Firʼavn Gʻazo shahriga* hujum qilishidan oldin, Filist xalqi haqida Egamizning shu soʻzlari Yeremiyoga ayon boʻldi:⁺

²Egamiz aytmoqda:

“Qarang, shimolda dushmanlar toʻplanmoqda,

Ular toʻlqinlar kabi, pishqirib kelmoqda.

Joʻshqin daryo kabi, toshib hovliqmoqda.

Ular toʻfonday butun yurtni bosib ketadi,

U yerdagi hammani —

Shaharlar va odamlarni choʻktiradi.

Xalq dodu faryod qiladi,

Yurt aholisi figʻon chekadi⁺.

³Ot tuyoqlari dupur–dupur uradi,

Aravalar taraq–turuq qiladi,

Gʻildiraklar gursullaydi.

Erkaklar ichidan zil ketadilar.

Hatto bolalarini qutqargani ham

Ular orqaga qaytmaydilar.”

⁴Ha, oʻsha kun keladi,

Filist xalqi qirib tashlanadi!

Omon qolgan ittifoqchilari yoʻq qilinadi.

Tir va Sidon* shaharlariga yordam kelmaydi,

Xaftoʻr* sohillaridan kelgan Filistlarni

Egamizning Oʻzi yoʻq qiladi⁺.

⁵Gʻazo aholisi qaygʻudan sochlarini qirdiradi,

Ashqalon* odamlarining dami ichiga tushib ketadi.

Ey Filist zabardastlarining omon qolganlari!*

Qachongacha gʻam chekib, badaningizni tilasiz?!*

⁶Filist xalqi shunday deb yolvoradi:

“Shoʻrimiz qursin! Ey Egamizning qilichi!

Qachon tinib–tinchiysan sen?!

Boʻldi yetar, tinchlana qol!

Qiningga kir, damingni ol!”⁺

⁷Evoh, Egamizning Oʻzi amr etgan boʻlsa,

Qanday dam olsin u qilich?!

“Ashqalon shahriga va sohilga hujum qil” degan boʻlsa,

Qanday tinchlansin u qilich?!⁺

48–BOB

Moʻabning taqdiri

48¹Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam Moʻab* haqida shunday demoqda:

“Navo aholisining holiga voy!

Ularning shahri xarob boʻladi.

Xiratayim* sharmandalarcha magʻlub boʻladi,

Uning qalʼasi* uyatga qoladi,

Yer bilan yakson qilinadi⁺.

²Moʻabning dovrugʻidan asar ham qolmaydi.

Dushman Xashbon shahrini qoʻlga kiritadi,

Moʻab xalqini ildizidan quritishni reja qiladi.

Madmon* shahrida sukunat hukm suradi,

Qilich uning iziga tushadi.

³Ana, Xoʻronayimdan* faryod eshitilmoqda!

«Xonavayron boʻldik!» deya xitob qilishmoqda.

⁴«Moʻab vayron boʻldi–ku!» deya dodlashmoqda.

Goʻdaklari bigʻillab yigʻlamoqda.

⁵Odamlar achchiq–achchiq yigʻlab,

Luxit tepaligiga chiqishadi.

Hatto Xoʻronayimga tushish yoʻlida

Achchiq figʻon ovozlari eshitiladi⁺.

⁶Tezroq qoching!

Choʻldagi yulgʻunday

Joningizni saqlab qolishga tirishing!⁺

⁷Ey Moʻab, sen kuch va boyligingga tayanding,

Endi esa magʻlub boʻlasan.

Xudoying Xamoʻsh surgun qilinadi,

Ruhoniylaringu aʼyonlaring asir qilib olib ketiladi⁺.

⁸Sening har bir shahringga vayron etuvchi keladi,

Birorta shahring omon qolmaydi.

Vodiy vayron qilinadi,

Yassi tepalik yakson etiladi.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

⁹Moʻab uchun qabr toshi tayyorlang,

Koʻp oʻtmay Moʻab yoʻq boʻladi*.

Shaharlari vayron qilinadi,

Hammasi huvullab qoladi.

¹⁰Egamizning ishidan boʻyin tovlagan kishi laʼnati boʻlsin! Qon toʻkishdan oʻzini tiygan bunday kishi laʼnati boʻlsin!

Moʻab shaharlari vayron boʻladi

¹¹“Moʻab yoshligidan bexatar oʻsgan,

Tindirilgan sharob kabi tinch yashagan.

Goʻyo bir idishdan boshqasiga quyilmagan,

Hech qachon oʻz yurtidan surgun boʻlmagan.

Shu bois uning taʼmi oʻzgarmagan,

Muattar hidi saqlanib qolgan⁺.

¹²Ammo shunday kunlar kelmoqdaki,

Men Moʻabga qarshi odamlarni joʻnataman,

— deb aytmoqda Egamiz. —

Ular Moʻabni sharob toʻkkanday toʻkib tashlaydilar.

Idishlarini boʻshatib, chilparchin qiladilar.

¹³Moʻab xalqi oʻz xudosi Xamoʻsh dastidan sharmanda boʻladi,

Isroil xalqining holiga tushadi.

Axir, Isroil ham Baytildagi buzoqqa* inonib,

Sharmandayi sharmisor boʻlgan edi–ku!”⁺

¹⁴“Biz qahramonlarmiz,

Jasur jangchilarmiz”, deb

Aytishga qanday haddingiz sigʻdi?

¹⁵Xudo Shohdir,

Sarvari Olamdir Uning nomi.

U shunday demoqda:

“Moʻab vayron boʻladi,

Shaharlari bosib olinadi.

Eng sara yigitlari qirib tashlanadi⁺.

¹⁶Moʻabga kulfat yaqinlashmoqda,

Falokat unga yelday uchib kelmoqda.

¹⁷Ey Moʻab qoʻshnilari, qaygʻuringlar,

Ey Moʻabni taniganlar, motam tutinglar.

Aytinglar: «Evoh, saltanat hassasi* sindi.

Qudratli va ulugʻvor hassa parchalandi.»

¹⁸Ey Dibonda* yashaydiganlar,

Toʻrdagi oʻrningizdan turinglar,

Yerdagi tuproqqa oʻtiringlar.

Zero, Moʻabni halok etuvchi sizga qarshi chiqadi,

U qoʻrgʻonlaringizni qulatadi⁺.

¹⁹Ey Arorda* yashaydiganlar,

Koʻchaga chiqib kuzatib turinglar!

Qochib ketayotgan erkagu ayollardan

«Nima boʻldi?» deb soʻranglar⁺.

²⁰Evoh, Moʻab sharmanda boʻldi, vayron qilindi.

Uvvos solib, faryod qilinglar!

Moʻab xarob boʻlganini

Arnon daryosi boʻylarida eʼlon qilinglar.

²¹Men yassi tepaliklarda joylashgan hamma shaharlarni: Xoʻlunni, Yaxazni*, Mifatni, ²²Dibonni, Navoni, Bayt–Diblatayimni, ²³Xiratayimni, Bayt–Gamulni, Bayt–Miyonni, ²⁴Xariyoʻtni, Bozraxni* jazolayman. Xullas, uzoq–yaqinda joylashgan hamma Moʻab shaharlari vayron boʻladi. ²⁵Moʻabning qudrati sinadi, kuchi kesiladi.” Egamizning kalomi shudir.

Moʻab sharmanda boʻladi

²⁶Oʻzini Egamizdan ustun qoʻygan Moʻabni mast* qilinglar. Oʻz qusugʻida oʻzi dumalab yotsin, odamlarga kulgi, masxara boʻlsin⁺. ²⁷Ey Moʻab, esingdami, Isroil ustidan kulgan eding! U oʻgʻrimidiki, u haqda gapirganingda boshingni chayqagan eding!⁺

²⁸Ey Moʻab aholisi!

Shaharlarni tark eting,

Qoyalar orasida yashab yuravering.

Togʻ darasida in qurgan kabutarlarday boʻling⁺.

²⁹Eshitganmiz Moʻabning magʻrurligini,

Manmanligi, kiborligi, takabburligini!

Naqadar takabburdir u!

Nihoyatda gerdayib ketgan!⁺

³⁰Egamiz shunday demoqda:

“Men bu xalqning surbetligini bilaman.

Ular behuda maqtanadilar.

³¹Shunday ekan, Moʻab uchun Men yigʻlayman,

Butun Moʻab xalqi uchun faryod qilaman.

Xir–Xarasot* aholisi uchun koʻz yosh toʻkaman⁺.

³²Ey Sivmo qishlogʻining uzumzorlari,

Men ham, Yazir shahri singari, sizlar uchun qaygʻuraman*.

Sizning novdalaringiz oʻsib ketdi,

Hatto Oʻlik dengizdan ham oshib oʻtdi,

Shoxlaringiz Yazir shahrigacha* yetdi.

Ammo yozgi mevalar va uzumlaringizga

Zararkunandalar tushdi⁺.

³³Moʻabning hosildor yerlarida

Shodligu xursandchilik barham topdi.

Men uzum siqish chuqurlaridagi*

Sharobni tortib olaman.

Endi hech kim shodlikdan hayqirib uzum ezmaydi,

Shodon qiyqiriqlar endi eshitilmaydi.

³⁴Xashbon, Elaley ahli faryod chekadi,

Ularning ovozi Yaxazgacha eshitiladi.

Sadosi Zoʻvardan Xoʻronayimgacha jaranglaydi,

To Eglat–Shalishiyogacha yetib boradi.

Hatto Nimrim suvlari nobud boʻladi⁺.

³⁵Moʻab sajdagohlarida* qurbonlik qilganlarni oʻldiraman,

Oʻz xudolariga atab tutatqi tutatganlarni yoʻq qilaman,

— deb aytmoqda Egamiz. —

³⁶Qalbim nay kabi nola qilib,

Moʻab uchun qaygʻurmoqda.

Ha, qalbim nay kabi,

Xir–Xarasot odamlari uchun yigʻlamoqda.

Axir, ularning yiqqan boyligi yoʻq boʻldi.

³⁷Qaygʻudan hamma sochini oldirgan,

Hamma soqolini qirib tashlagan,

Hamma qoʻllarini tilgan*,

Bellariga qanor oʻrab olgan*⁺.

³⁸Moʻabdagi hamma tomlar ustida*,

Hamma shahar maydonlarida

Faqat marsiya aytiladi.

Zotan, Men Moʻabni sindirib tashlayman,

Keraksiz idishday chilparchin qilaman,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

³⁹Moʻab chil–chil sinadi!

Odamlari achchiq–achchiq yigʻlaydi!

Sharmandalikdan Moʻab yuzini yashiradi!

Moʻab hammaga masxara boʻladi,

Uning ahvolidan qoʻshni xalqlar vahimaga tushadi.”

Moʻab dushmanlardan qutula olmaydi

⁴⁰Egamiz shunday demoqda:

“Qaranglar!

Dushman burgut singari, Moʻabga hujum qilmoqda,

Qanot kerib Moʻab uzra parvoz etmoqda⁺.

⁴¹Moʻab shaharlari* endi olinadi,

Qalʼalari qoʻlga kiritiladi.

Oʻsha kuni Moʻab lashkarlari vahimaga tushadi,

Ular dard tutgan ayol kabi boʻlib qoladi⁺.

⁴²Axir, Moʻab oʻzini Mendan ustun qoʻydi,

Endi u nobud boʻladi.

⁴³Ey Moʻab ahli, sizni vahima,

Tuzoq va choh kutmoqda!

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

⁴⁴Vahimadan qochgan chuqurga tushar,

Chuqurdan chiqqan esa tuzoqqa ilinar.

Men Moʻabning boshiga

Jazo yilini keltiraman,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

⁴⁵Holdan toygan qochoqlar

Xashbon shahri soyasida toʻxtaydi.

Ammo olov chiqadi Xashbon shahridan,

Alanga chiqadi shoh Sixoʻnning shahridan*.

Yongʻin butun Moʻab yurtini yamlab yutadi,

Isyonkor odamlarning boshini yeydi*⁺.

⁴⁶Ey Moʻab, holingga voy!

Xamoʻshga sigʻinganlar nobud boʻladi,

Oʻgʻil–qizlaring asirlikka tushadi⁺.

⁴⁷Ammo keyinchalik

Men Moʻab xalqini yana farovonlikka erishtiraman*.”

Egamizning kalomi shudir.

Moʻab toʻgʻrisidagi bashoratlar oʻz nihoyasiga yetdi⁺.

49–BOB

Egamiz Ommon xalqini hukm qiladi

49¹Egamiz Ommon* xalqi toʻgʻrisida shunday deydi:

“Isroil tirnoqqa zormidi?!

Uning merosxoʻri yoʻqmidi?!

Nimaga unda Moʻlaxga* topinadiganlar

Gad hududini egallab olishdi?

Nimaga Ommon xalqi Gad shaharlarida yashayapti⁺?

²Bu qilmishlari uchun shunday kunlar keladiki,

Men Ommonliklarning Rabba shahriga* qarshi urush eʼlon qilaman,

— deb aytmoqda Egamiz. —

Rabba shahrini vayronalar uyumiga aylantiraman,

Atrofdagi qishloqlariga oʻt qoʻyaman.

Shunda Isroil xalqi Ommon bosqinchilarining yerlarini bosib oladi,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

³Dod sol, ey Xashbon!*

Ay shahri* vayron boʻldi!

Ey Rabba aholisi, faryod qiling!

Qanorga oʻranib*, marsiya ayting,

Qaygʻudan badaningizni tiling*.

Axir, xudoyingiz Moʻlax surgun qilinadi,

Ruhoniylaru aʼyonlaringiz asirga olib ketiladi⁺.

⁴Ey isyonkor qiz* Ommon,

Nechun kuching bilan maqtanasan?

Sening kuching qirqiladi!*

Sen boyligingga ishonasan,

«Bizga hujum qilishga kim jurʼat etar?» deysan⁺.

⁵Men Oʻzim senga har tomondan dahshat solaman,

— deb aytmoqda Sarvari Olam — Rabbiy. —

Hammangiz tumtaraqay boʻlib qochasizlar,

Qochoqlarni hech kim toʻplay olmaydi.

⁶Ammo shundan soʻng

Men Ommon xalqini yana farovonlikka erishtiraman*.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

Edom xalqi hukm qilinadi

⁷•Sarvari Olam Edom* haqida shunday demoqda:

“Temonda* farosatli kishi qolmadimi?

Oqilona nasihat beradigan topilmadimi?

Aqllarini mogʻor bosdimi⁺?

⁸Ey Dedonliklar*, qochinglar,

Chuqur gʻorlarda bekinib olinglar!

Vaqt keldi Esov naslini* jazolashga,

Falokat keltiraman uning boshiga⁺.

⁹Bogʻingizda uzum tergan odamlar

Bir–ikki bosh boʻlsa–da, uzum qoldiradi–ku!

Kechasi uyga tushgan oʻgʻri

Faqat xohlagan narsasini oladi–ku!

¹⁰Men esa Esovning bor–yoʻgʻini tortib olaman,

Uning pana joylarini oshkor qilaman,

U hech qayerga yashirina olmaydi.

Uning bolalari halok boʻladi,

Ogʻa–ini, qoʻshnilari oʻladi.

Undan asar ham qolmaydi.

¹¹Yetimlaringizni qoldiring,

Ularning jonini asrayman.

Bevalaringiz Menga inonib yashasin.”

¹²Egamiz shunday demoqda: “Aybsiz odamlar jabr tortsa–yu, sen, ey Edom, jazosiz qolasanmi?! Yoʻq, sen jazodan qochib qutulolmaysan. Jazo kosasidan* albatta ichasan⁺. ¹³Oʻz nomim bilan qasam ichib* aytamanki, Bozrax shahri* vayron boʻladi. Uning ayanchli ahvoli odamlarni vahimaga soladi. Oʻtgan–ketganlar uni mazax qilib, nomini qargʻishlarda ishlatadi. Yon–atrofidagi hamma shaharlar ham to abad tashlandiq boʻlib qoladi.” Egamizning kalomi shudir⁺.

¹⁴Egamiz barcha xalqlarga jarchi yubordi,

Men, Yeremiyoga shunday xabar yetib keldi:

“Toʻplaning! Edomga hujum qiling,

Qani, jangga otlaning!”

¹⁵Egamiz deydi:

“Ey Edom, seni xalqlar orasida arzimas qilib qoʻyaman,

Butun odamzod sendan hazar qiladigan boʻladi.

¹⁶Vajohating seni aldadi,

Takabburliging seni ahmoq qildi.

Sen–ku tik qoyada yashaysan,

Azim choʻqqilarni egallagansan.

Burgut kabi iningni baland qurgan boʻlsang ham,

Seni u yerdan tortib tushiraman.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

¹⁷⁻¹⁸Egamiz shunday demoqda: “Edomning boshiga tushadigan kulfatlar shu qadar dahshatli boʻladiki, bu yurtning oldidan oʻtgan har bir kishi uning ayanchli ahvolidan vahimaga tushib, qotib qoladi. Sadoʻm, Gʻamoʻra* va ularning atrofidagi shaharlar qanday vayron boʻlgan boʻlsa, Edom ham xuddi shunday vayron boʻladi. U yerda hech kim yashamaydi⁺⁺.

¹⁹Men, Iordan chakalakzoridagi arslonday, yaylovdagi qoʻylarga hujum qilaman. Bir zumda Edom xalqini oʻz yurtidan haydab chiqaraman. Oʻzim xohlagan insonni u yerga bosh qilaman. Axir, kim Menga teng kela oladi?! Kim Mendan hisobot soʻray oladi?! Qaysi choʻpon Menga qarshi tura oladi?!⁺ ²⁰Shunday ekan, Edom xalqiga qarshi tuzgan rejalarimni eshitib qoʻying. Temon aholisiga qilgan niyatlarimga quloq tuting: yirtqichlar suruvdagi qoʻzichoqlarni sudrab ketadi. Qilmishlari dastidan yam–yashil yaylovlari payhon boʻladi⁺. ²¹Edom gursullab qulaganda, yer yuzi larzaga keladi. Xalqning dodu voylari Qizil dengizgacha* eshitiladi. ²²Qaranglar! Dushman burgutday Bozraxga hujum qilmoqda. Qanot kerib shahar uzra parvoz etmoqda. Oʻsha kuni Edom lashkari dard tutgan ayol kabi vahimaga tushadi.”⁺

Damashq hukm qilinadi

²³Quyidagi xabar Damashq haqidadir:

Egamiz shunday deydi:

“Xomat bilan Arpad ahli* shum xabar eshitishadi,

Shuning uchun ular sarosimaga tushadi.

Yuragiga tushgan gʻulgʻula bosilmaydi,

Joʻshqin dengiz kabi tinchlanmaydi⁺.

²⁴Damashq madorsiz qoladi,

Orqaga qochmoqchi boʻladi,

Butun vujudini vahima qamrab oladi.

Dard tutgan ayolday azobu qiynoqda qoladi⁺.

²⁵Evoh, mashhur shahar tark etiladi!

Quvonch makoni* tashlab ketiladi!

²⁶Oʻsha kuni yigitlari maydonlarda oʻladi,

Hamma sipohlari halok boʻladi,

— deb aytmoqda Sarvari Olam. —⁺

²⁷Men Damashq devorlariga oʻt qoʻyaman,

Olov Banhadad qalʼalarini yondirib tashlaydi.”⁺

Kedar va Xazor hukm qilinadi

²⁸Bobil shohi Navuxadnazar* magʻlub qilgan Kedar va Xazor* shohliklari haqida Egamiz shunday deydi:

“Qani boʻling, Kedarga hujum qiling!

Oʻsha sharq qabilalarini halok eting!⁺

²⁹Qoʻlga kiriting chodirlariyu qoʻylarini,

Chodir pardalariyu bor bisotini.

Tuyalarini oʻzingizga oling.

Odamlar baqiradi:

«Atrofni dahshat qamradi!»⁺

³⁰Ey Xazor aholisi!

Qoching! Uzoqlarga bosh olib keting.

Chuqur gʻorlarda yashirinib oling,

— deb aytmoqda Egamiz. —

Zero, Bobil shohi Navuxadnazar

Sizlarga qarshi bir reja tuzdi,

Sizlarni halok etish niyatida yuribdi.

³¹Ey Bobil lashkarlari,

Qani, xotirjam boʻlgan xalqqa hujum qilinglar!

Bexatar yashayotganlarga tashlaninglar!

— deb aytmoqda Egamiz. —

Ular sahroda yolgʻiz yashaydilar,

Shaharlarining na darvozalari, na tambalari bor⁺.

³²Ularning tuyalarini oʻlja olasiz,

Mol podalarini qoʻlga kiritasiz.

Sochini oldirib yurgan* Xazorliklarni

Men toʻrt tomonga tarqatib yuboraman.

Ularning ustiga har yoqdan kulfat yogʻdiraman,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

³³Xazor to abad tashlandiq boʻlib qoladi,

Chiyaboʻrilar makoniga aylanadi.

U yerda hech kim yashamaydi,

U joylarga hech kim borib oʻrnashmaydi.”⁺

Elam hukm qilinadi

³⁴Yahudo shohi Zidqiyo* hukmronligining ilk davrida Egamiz Yeremiyo paygʻambarga Elam yurti* toʻgʻrisida Oʻz soʻzini ayon qildi⁺.

³⁵Sarvari Olam demoqda: “Men Elam merganlarini nobud qilaman. Qudratining manbaini sindiraman. ³⁶Ular ustiga toʻrt tomondan dushman solaman. Hammasini yer yuzining toʻrt tomoniga tarqatib yuboraman. Elamliklar qochib bormagan biron–bir yurt qolmaydi⁺.

³⁷Men Elamni qasdi bor dushmanlari qarshisida sarosimaga solaman. Qaynagan gʻazabimni ustilariga kulfat qilib yogʻdiraman, — deb aytmoqda Egamiz. — Ortidan qilich solib, hammasini bitta qoldirmay qirib tashlayman⁺. ³⁸Ularning shohini aʼyonlari bilan birga yoʻq qilaman. Elamda Oʻz taxtimni oʻrnataman.

³⁹Ammo keyinchalik Men Elam xalqini yana farovonlikka erishtiraman.” Egamizning kalomi shudir⁺.

50–BOB

Bobil magʻlub boʻladi

50¹Egamiz Bobil yurti, Bobilliklarning* diyori xususida Yeremiyo paygʻambar orqali shunday soʻzlarni aytdi:⁺

²“Xalqlarga eʼlon qiling, xabar yetkazing!

Bayroq koʻtarib, yangilikni ayting.

Hech narsa yashirmay shunday jar soling:

«Bobil qulaydi,

Ularning xudosi Bel sharmanda boʻladi,

Xudosi Mardux* parcha–parcha qilinadi.

Bobil butlari xor boʻladi,

Sanamlari sindirib tashlanadi.»⁺

³Shimoldagi bir xalq Bobil ustiga bostirib keladi. Ular butun yurtni vayron qilishadi. U yerda hech kim yashamaydigan boʻladi. Odamlar va hayvonlar u yerdan qochib ketadi.”⁺

Isroil xalqi surgundan qaytib keladi

⁴Egamiz shunday demoqda: “Oʻsha kunlar kelganda, Isroil xalqi Yahudo xalqi bilan birga koʻz yosh toʻkib, Egasi Xudoga intiladigan boʻladi⁺. ⁵Ular yuzlarini Quddus* tomon buradilar, u yerga olib boradigan yoʻlni soʻrab–surishtiradilar. Egasiga bogʻlanib qoladilar, U bilan unutilmas, abadiy bir ahd tuzadilar⁺.

⁶Mening xalqim adashgan qoʻylarga oʻxshaydi. Choʻponlari ularni yoʻldan adashtirib, togʻlarga haydab yubordilar. Ular togʻlaru qirlarda darbadar kezib, oromgohini unutdilar⁺. ⁷Qoʻylarimga duch kelgan odam ularni yedi. Dushmanlar shunday dedi: «Bizning aybimiz yoʻq. Ularning oʻzlari Egasiga qarshi gunoh qildi. Egasi ular uchun asil yaylovday edi, ota–bobolari Egasiga umid bogʻlagan edi.»

⁸Ey Isroil xalqi, Bobildan qochib chiqing! Bobilliklarning yurtini tark eting! Suruvni boshqarib ketayotgan serkaday birinchi boʻlib chiqing⁺. ⁹Mana, Men shimoldagi qudratli xalqlarni Bobilga qarshi qoʻzgʻatyapman. Ular saf tortib, Bobilga hujum qiladilar. Bobil jangda magʻlub boʻladi. Dushman oʻqlarining hammasi toʻgʻri nishonga tegadi, ularning oʻqlari merganlarning oʻqlaridaydir⁺. ¹⁰Bobil* talon–taroj qilinadi, hamma talonchilari oʻljaga toʻyadi.” Egamizning kalomi shudir.

Bobil qulaydi

¹¹Ey Xudoning xalqini talagan Bobilliklar!

Sizlar sevinib, xursand boʻlyapsizlar,

Yaylovdagi buzoqday* shodon sakrayapsizlar,

Otlar kabi kishnayapsizlar.

¹²Ammo bilib qoʻying, ona yurtingiz xor boʻladi,

Siz tugʻilgan yurt oyoq osti qilinadi.

Yurtingiz xalqlar orasida arzimas boʻlib qoladi,

Choʻl, qaqroq yer, sahroga aylanadi.

¹³Egamiz Bobilga qahrini sochadi,

U yerda hech kim yashamaydi.

Butunlay tashlandiq boʻlib qoladi.

U yerdan kim oʻtsa yoqasini ushlaydi,

Bobil xarobalarini koʻrib qotib qoladi⁺.

¹⁴Ey merganlar!

Bobil atrofiga saf torting!

Unga qarshi oʻq uzing!

Oʻqingizni sira ayamang.

Axir, Bobil Egamizga qarshi gunoh qildi⁺.

¹⁵Har yoqdan Bobilga shunday deb xitob qiling:

“Bobil taslim boʻlyapti,

Istehkomlari yiqilyapti,

Devorlari oʻpirilib tushyapti.”

Egamizning qasosidir bu.

Sizlar ham Bobildan oʻch oling,

Qilmishlarini oʻz boshiga qaytarib soling⁺.

¹⁶Bobildagi urugʻ sepuvchilarni yoʻq qiling,

Oʻrim mavsumida oʻroqchilarni oʻldiring.

Dushman qilichidan hamma qochsin,

U yerdagi asirlar oʻz xalqi orasiga qaytsin,

Ona yurtiga qochib borsin⁺.

Isroil tiklanadi

¹⁷Isroil xalqi* sherlar har yoqqa tumtaraqay qochirib yuborgan qoʻylarga oʻxshaydi. Ilk bor Isroilga Ossuriya shohi* tashlangan edi, Isroilning suyaklarini esa Bobil shohi Navuxadnazar* gʻajigan edi⁺. ¹⁸Shu sababdan Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda: “Men Ossuriya shohini qanday jazolagan boʻlsam, Bobil shohini va uning yurtini ham xuddi shunday jazolayman⁺. ¹⁹Isroilni oʻz yayloviga qaytarib olib kelaman, ular Karmil togʻining yon bagʻirlarida va Bashanda oʻtlab yuradilar. Efrayim qirlarida va Giladda* yurib, qorinlarini toʻygʻizadilar⁺. ²⁰Oʻsha kunlar kelganda Isroildan biron gunoh topilmaydi, Yahudo ham benuqson boʻladi, — deb aytmoqda Egamiz. — Zero, Men asragan xalqimning gunohlarini kechiraman.”⁺

Xudo Bobilni hukm qiladi

²¹Egamiz shunday demoqda:

“Marotayim* yurtiga bostirib boringlar,

Paxoʻd* aholisiga hujum qilinglar,

Ularni tamomila qirib bitiringlar.

Sizlarga Men buyurgan hamma ishni bajaringlar⁺.

²²Bobildan jang shovqin–suroni koʻtarilmoqda,

Hamma yoq xarobaga aylanmoqda⁺.

²³Bobil butun dunyoni bolgʻaday parcha–parcha qildi,

Eh, endi oʻzi sinib parchalanib ketdi!

Bobilning ahvoli xalqlarni vahimaga soldi⁺.

²⁴Ey Bobil, Men senga tuzoq qoʻygandim,

Bilmasdan tuzogʻimga tushib qolding.

Seni fosh qildim, qoʻlga oldim.

Axir, sen Menga qarshi chiqqan eding.”

²⁵Egamiz Oʻz aslahaxonasini ochdi,

Gʻazab qurollarini olib chiqdi.

Sarvari Olam — Rabbiy

Bobilliklar yurtida bir ish qilishga shaylandi⁺.

²⁶Uzoq yurtlardan Bobilga hujum qiling!

Omborxona eshiklarini buzing!

Bobilni don uyumlariday yigʻing,

Hammasini yoʻq qiling.

Undan asar ham qolmasin!

²⁷Yosh jangchilarini oʻldiring,

Hammasini qirib tashlang.

Bobilning holiga voy, uning kuni bitdi,

Jazo oladigan vaqti yetdi.

²⁸Bobildan qochib kelganlarning gaplarini eshiting. Ular Quddusga kelib, Egamiz Xudo Oʻz Maʼbadi uchun qasos olganini eʼlon qilishmoqda⁺.

²⁹⁻³⁰Egamiz shunday demoqda: “Bobilga hujum qilish uchun kamonkashlarni yigʻinglar. Shaharni qurshovga olinglar, bironta odam qochib keta olmasin. Bobilliklarning qilgan ishiga yarasha jazosini beringlar, qilmishlarini oʻz boshiga qaytarib solinglar. Zero, ular Menga, Isroil xalqining Muqaddas Xudosiga nisbatan takabburlik qildilar. Oʻsha kuni Bobilliklarning yigitlari maydonlarda oʻlib ketadi, hamma sipohlari halok boʻladi.”⁺⁺

³¹Sarvari Olam — Rabbiy shunday demoqda:

“Ey takabbur Bobil, Men senga qarshi chiqyapman!

Sening kuning bitdi,

Seni jazolaydigan vaqt yetdi.

³²Bu takabbur xalqing qoqilib tushadi,

Seni hech kim turgʻizib qoʻymaydi.

Men hamma shaharlaringga oʻt qoʻyaman,

Olov atrofdagi hamma narsani yondirib yuboradi.”⁺

³³Sarvari Olam shunday demoqda: “Isroil va Yahudo xalqlari zulm iskanjasida qolishdi. Dushmanlarning hammasi ularni qattiq tutib turibdi. Ularni qoʻyib yuborishdan bosh tortyapti⁺. ³⁴Ammo Men ularning qudratli Qutqaruvchisiman, Mening nomim Sarvari Olamdir. Men xalqimni astoydil himoya qilaman, ularning yurtiga orom beraman. Bobilliklarni esa tinchlikdan mahrum qilaman.”

³⁵Egamiz shunday demoqda:

“Bobilliklarga oʻlim!

Butun Bobil aholisiga,

Aʼyonlariyu donishmandlariga oʻlim!

³⁶Folbinlariga oʻlim!

Naqadar ahmoqdir ular!

Jangchilariga oʻlim!

Naqadar vahimaga tushgan ular!

³⁷Otlariyu jang aravalariga oʻlim!

Yollangan jangchilariga oʻlim!

Ayollarga oʻxshagan zaifdir ular!

Zeb–ziynatu boyliklarini yoʻq qiling,

Talang, oʻlja qilib oling⁺.

³⁸Butun yurtga qurgʻoqchilik kelsin!

Daryolari qurib ketsin.

Zero, bu yurt butlar makoni boʻldi,

Vahimaga solgan oʻsha butlar dastidan

Odamlari aqldan ozdi⁺.

³⁹Shuning uchun Bobilda sirtlonlaru tuyaqushlar yashaydi. U yer yovvoyi dasht hayvonlarining makoniga aylanadi. Inson zoti endi u yerda hech qachon yashamaydi, Bobil to abad boʻm–boʻsh boʻlib qoladi⁺. ⁴⁰Sadoʻm, Gʻamoʻra* va ularning atrofidagi shaharlar qanday vayron boʻlgan boʻlsa, Bobil ham shunday vayron boʻladi. U yerda hech kim yashamaydi.” Egamizning kalomi shudir⁺.

⁴¹Ana, shimoldan olomon kelmoqda.

Dunyoning chetidan

Buyuk bir xalqu koʻp shohlar qoʻzgʻalmoqda⁺.

⁴²Kamonu nayzalar bilan qurollangan ular,

Shafqat qilmaydigan zolimdir bu odamlar.

Ular otlarini yeldiradi,

Dengizday guvullab keladi.

Ey qiz* Bobil, ular senga qarshi chiqadi,

Jang qilgani saf tortishadi.

⁴³Bobil shohi bu xabarni eshitdi,

Qoʻllarida mador qolmadi.

Dard tutgan ayol kabi

Azobu iztirobda qoldi⁺.

⁴⁴Egamiz shunday deydi: “Men, Iordan chakalakzoridagi arslonday, yaylovdagi qoʻylarga hujum qilaman. Bir zumda Bobil xalqini oʻz yurtidan haydab chiqaraman. Oʻzim xohlagan insonni u yerga bosh qilaman. Axir, kim Menga teng kela oladi?! Kim Mendan hisobot soʻraydi?! Qanday choʻpon Menga qarshi tura oladi?!⁺ ⁴⁵Shunday ekan, Bobil yurtiga qarshi Men tuzgan rejalarni eshitinglar. Bobil xalqi toʻgʻrisida qilgan niyatlarimga quloq tutinglar: yirtqichlar suruvdagi qoʻzichoqlarni sudrab ketadi. Qilmishlari dastidan yam–yashil yaylovlari payhon boʻladi⁺. ⁴⁶Bobil gursullab qulaganda, yer yuzi larzaga keladi, xalqning dodu voylari olisdagi ellarga eshitiladi.”

51–BOB

Egamiz Bobilni hukm qilishda davom etadi

51¹Egamiz shunday demoqda:

“Men Bobilga va uning aholisiga* qarshi,

Halokat keltiradigan shamol qoʻzgʻataman⁺.

²Bobilga ajnabiylarni joʻnataman.

Ular bugʻdoyni sovurganday,

Bobilni sovurib tashlaydilar.

Uning bor–yoʻgʻini shilib oladilar.

Kulfat kuni unga har yoqdan yopiriladilar.

³Bobil kamonkashlarining sovut kiyishiga,

Oʻq uzishlariga imkon bermang.

Bobil yigitlariga rahm qilmang!

Lashkarini tamomila qirib bitiring.

⁴Ular Bobil* yurtida chopib tashlanadilar,

Koʻchalarida ogʻir yaralanib yotadilar.”⁺

⁵Isroil va Yahudo xalqlari

Sarvari Olam oldida gunoh qilgan boʻlsalar ham,

Xudosi ularni tark etmadi.

Isroil xalqining Muqaddas Xudosi ulardan yuz oʻgirmadi⁺.

⁶Bobildan qochib chiqinglar!

Joningizni qutqarib qolinglar!

Bobilning gunohi tufayli qirilib ketmanglar,

Zotan, Egamiz Bobildan oʻch olmoqda,

Qilgan qilmishlariga yarasha jazosini bermoqda⁺.

⁷Bobil Egamizning qoʻlidagi oltin kosaday edi,

Bobil butun dunyoni mast* qildi.

Dunyo xalqlari kosadagi sharobdan ichdi,

Hammasi aqldan ozdi⁺.

⁸Bobil birdaniga qulaydi, vayron boʻladi.

U uchun faryod qiling!

Yaralariga malham surting,

Zora tuzalib qolsa!⁺

⁹Bobilda yashagan ajnabiylar aytishadi:

“Bobilni tuzatmoqchi edik, ammo u tuzalmadi.

Endi uni tashlab ketaylik,

Har birimiz yurtimizga qaytib ketaylik.

Axir, Bobilning jazosi boshidan oshdi,

Koʻkdagi bulutlargacha yetib bordi.”

¹⁰Isroil xalqi deydi:

“Egamiz bizni oqladi.

Yuringlar, Quddusga* boraylik,

Egamiz Xudoning buyuk ishlarini

U yerda eʼlon qilaylik.”

¹¹Egamiz Oʻz Maʼbadi uchun Bobilliklardan oʻch olmoqchi boʻldi. U butun Bobil yurtini vayron qilishni rejalashtirib qoʻygan edi. Rejasini amalga oshirish uchun Midiya shohlarini* Bobilga qarshi qoʻzgʻatib, shunday degan edi:

“Oʻtkirlang oʻqlarni!

Toʻldiring oʻqdonlarni!”⁺

¹²Bobilga qarshi bayroq koʻtaring.

Qoʻriqchilar safini kuchaytiring,

Soqchilar qoʻying.

Pistirma qoʻyishga tayyor turing.

Egamiz rejalarini amalga oshiradi,

Bobilga qarshi aytganlarini bajaradi.

¹³Ey serob suvlar boʻyidagi shahar,

Boy xazinaga ega boʻlgan shahar!

Sening kuning bitdi.

Hayoting ipi uzildi*⁺.

¹⁴Sarvari Olam Oʻz nomi bilan qasamyod qilib dedi:

“Chigirtkaday* gala–gala dushmanni senga qarshi yuboraman.

Ular yurting uzra gʻolibona hayqiradi.”⁺

Xudoga hamdu sano qoʻshigʻi

¹⁵Egamiz qudrati ila yerni yaratdi,

Donoligi ila dunyoni bunyod etdi,

Idroki ila osmon gumbazini oʻrnatdi⁺.

¹⁶Uning ovozidan osmondagi suvlar gulduraydi,

U dunyoning toʻrt burchidan bulutlarni olib keladi.

Yomgʻir yogʻdirganda chaqmoq chaqtiradi,

Omborlaridagi shamollardan estiradi⁺.

¹⁷Uning oldida hamma odamlar ahmoq va nodondir.

Zargarlar yasagan butlari tufayli sharmanda boʻlishadi.

Yasagan sanamlari soxtadir, ularning joni yoʻq⁺.

¹⁸Bu betayin butlar aldamchidir.

Ularni jazolaganim zahoti yoʻq boʻlishadi.

¹⁹Yoqbning Xudosi esa unday emas.

Butun borliqni U yaratgan,

Isroil qabilasini Oʻziga mulk qilgan.

Uning nomi Sarvari Olamdir⁺.

Egamizning bolgʻasi

²⁰Egamiz shunday deydi:

“Ey Bobil, sen Mening bolgʻam, urush qurolimsan.

Sen bilan ezdim Men xalqlarni,

Sen bilan parchaladim shohliklarni⁺.

²¹Sen bilan pachaqladim otlaru chavandozlarni,

Majaqladim jang aravalariyu aravakashlarni.

²²Sen bilan ezdim erkagu ayollarni,

Sen bilan urdim yoshu qarilarni,

Sen bilan oʻldirdim yigitu qizlarni,

²³Sen bilan ezdim choʻponlaru ularning suruvlarini,

Sen bilan urdim dehqonlaru ularning hoʻkizlarini,

Sen bilan oʻldirdim hokimlaru aʼyonlarni.”

Bobilning jazosi

²⁴Egamiz shunday demoqda: “Quddusga qilgan barcha yovuzliklari uchun Bobilliklarni* va butun Bobil yurtini sizning koʻzingiz oldida jazolayman.

²⁵Ey Bobil, sen togʻday boʻlib,

Butun dunyoni vayron qilding.

Shu bois Men senga qarshiman!

— deb aytmoqda Egamiz. —

Men senga qarshi qoʻl koʻtaraman,

Seni qoyalardan pastga dumalatib yuboraman,

Kuyib xarob boʻlgan toqqa aylantiraman.

²⁶Sendan na tamal toshi,

Na poydevor uchun tosh olinadi.

Sen to abad tashlandiq boʻlib qolasan.”

Egamizning kalomi shudir.

²⁷Bayroqni koʻtaring!

Xalqlarga burgʻu chaling!

Xalqlarni Bobilga qarshi urushga tayyorlang.

Ararat, Minnax va Ashkanoz shohliklarini*

Unga qarshi toʻplang.

Bobilga qarshi jang qiladigan lashkarboshini tayinlang,

Chigirtka galasiday koʻp otlar keltiring⁺.

²⁸Xalqlarni Bobilga qarshi urushga tayyorlang.

Midiya shohlarini, ularning hokimu aʼyonlarini,

Ularning qoʻli ostidagi hamma yurtlarni

Bobilga qarshi safarbar qiling⁺.

²⁹Butun dunyo dagʻ–dagʻ titramoqda,

Zero, Egamiz Oʻz rejasini amalga oshirmoqda.

Bobil vayron boʻladi,

Evoh, kimsasiz huvullab qoladi⁺.

³⁰Bobil sipohlari jangdan voz kechishadi,

Qalʼalarida pisib yotishadi.

Ularning madori qolmaydi,

Ayollarday zaif boʻlib qolishadi.

Bobilning dushmani shahar binolariga oʻt qoʻyadi,

Shahar darvozalarini buzadi⁺.

³¹Chopar ketidan chopar yugurar,

Xabarchi ketidan xabarchi kelar.

Bobil shohiga shunday xabar yetkazmoqchi ular:

“Shahringiz quladi,

³²Daryoning kechuv joylari qoʻlga olindi,

Toʻqaylarga oʻt qoʻyildi*,

Sipohlar sarosimaga tushdi.”

³³Isroil xalqining Xudosi — Sarvari Olam shunday demoqda:

“Qiz* Bobil xirmondagi bugʻdoyga oʻxshaydi.

Tez orada oʻrim vaqti yetib keladi,

Hademay u yanchiladi*.”⁺

³⁴Quddus aholisi shunday dedi:

“Bobil shohi Navuxadnazar* bizni gʻajidi, ezdi,

Bizni boʻm–boʻsh idishday qilib qoʻydi.

U ajdarhoday bizni yamladi,

Lazzatli narsalarimiz bilan qornini toʻygʻizdi,

Keyin esa bizni tupurib tashladi.”⁺

³⁵Quddus aholisi aytsin:

“Majaqlangan tanam* uchun Bobildan oʻch olinsin”, deya.

Sion aholisi aytsin:

“Toʻkilgan qonim uchun Bobilliklar jazolansin”, deya.

Egamiz Isroilga yordam beradi

³⁶Egamiz shunday demoqda:

“Men daʼvoingizni eshitib,

Sizni himoya qilaman.

Sizlar uchun oʻch olaman.

Bobilning bulogʻini quritaman,

Daryolarini suvsiz qoldiraman⁺.

³⁷Bobilni bir uyum toshga aylantiraman,

Chiyaboʻrilarning makoni qilaman.

Bobilning ahvolidan odamlar dahshatga tushadi,

Uni koʻrganlar qotib qoladi.

U yerda biron kimsa yashamaydi⁺.

³⁸Bobilliklar sher kabi oʻkirishadi,

Sher bolalariday boʻkirishadi⁺.

³⁹Ayni qizishgan paytlarida

Ularga oʻtkir ichimlikdan ichiraman.

Ularni mastu* shodon qilaman.

Soʻng ular abadiy uyquga ketishadi,

Hech qachon uygʻonishmaydi,

— deb aytmoqda Egamiz. —

⁴⁰Men ularni qoʻzichoq, qoʻchqor va takalarday

Qassob oldiga olib boraman.

Bobilning qismati toʻgʻrisidagi ashula

⁴¹Eha, Bobil* shahri quladi–ya!

Butun dunyo gʻururi magʻlub boʻldi–ya!

Uning qismatidan xalqlar dahshatga tushdi!

⁴²Dengiz suvlari Bobilni bosdi,

Shovqin toʻlqinlar uni qoplab oldi.

⁴³Ana, shaharlari xarob boʻldi,

Ular choʻlu sahroga aylandi.

Endi u yerda hech kim yashamaydi,

Inson qadami u yerga yetib bormaydi⁺.

⁴⁴Bobil xudosi Belni* Men jazolayman,

Yutganlarini ogʻzidan chiqaraman.

Endi xalqlar uning oldiga oqib bormaydi,

Bobil devorlari qulab tushadi⁺.

Xudo Bobildagi Isroil xalqiga xabar beradi

⁴⁵Ey xalqim, chiqib ket u yerdan!

Qochib qol Mening qahrimdan!

Joningni qutqargin!⁺

⁴⁶Yurtdagi mish–mishlar sizni qoʻrqitmasin,

Yuragingizga gʻulgʻula solmasin.

Bir yil bir mish–mish boʻladi,

Keyingi yili boshqasi chiqadi.

Ha, yurtdagi zoʻravonlik haqida mish–mish chiqadi,

Shohlar orasidagi urush haqida mish–mish tarqaladi.

⁴⁷Mana, shunday kun kelyaptiki,

Men Bobilning soxta xudolarini jazolayman.

Butun Bobil yurti sharmanda boʻladi,

Koʻchalarida jasadlar yotadi⁺.

⁴⁸Ha, Bobilga qarshi shimoldan

Qirgʻin keltiruvchi keladi.

Shunda Bobilning halokatidan

Yeru osmon shodlanadi,

U yerdagi barcha mavjudot xursand boʻladi,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

⁴⁹Axir, Bobil Isroil xalqining umriga zomin boʻldi,

Yer yuzidagi koʻp xalqlarning boshini yedi,

Ana endi uning qilmishlari oʻzining boshiga yetdi.”

⁵⁰Ey qilichdan omon qolganlar!

Oʻylanmasdan qochinglar!

Olis yurtda Egamizni eslanglar.

Quddus haqida oʻylanglar.

⁵¹Sizlar aytasiz: “Sharmanda boʻldik.

Haqoratlar eshitdik.

Yuzimiz shuvut.

Axir, Egamiz uyining muqaddas xonalarini

Ajnabiylar oyoq osti qildi.”⁺

⁵²Egamiz esa shunday demoqda:

“Mana, shunday kunlar kelyaptiki,

Men Bobilning soxta xudolarini jazolayman.

Butun yurt uzra

Yaradorlarning faryodlari eshitiladi⁺.

⁵³Bobil osmonga chiqib olsa ham,

Baland qalʼasini mustahkam qilsa ham,

Men unga qarshi qirgʻin keltiruvchini yuboraman.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

Bobil vayron boʻladi

⁵⁴Ana, Bobil xalqidan dodu faryod koʻtarilmoqda,

Bobil yurtidan vayron–talqon sadolari kelmoqda⁺.

⁵⁵Egamiz Bobilni vayron qiladi,

Shangʻillagan tovushini oʻchiradi.

Dushmanlar shiddatli toʻlqinlarday oʻkiradi,

Quloqni teshgudek qilib baqiradi.

⁵⁶Qirgʻin keltiruvchi Bobilga qarshi chiqadi,

Sipohlarini asirlikka oladi.

Kamonlarini sindiradi.

Axir, Egamiz jazolaydigan Xudodir,

U rosa Bobilning jazosini beradi⁺.

⁵⁷Xudo Shohdir,

Sarvari Olamdir Uning nomi.

U shunday demoqda:

“Mast qilaman Bobil amaldorlariyu donishmandlarini,

Hokimlarini, aʼyonlariyu jangchilarini.

Ular abadiy uyquga ketadilar,

Hech qachon uygʻonmaydilar.”

⁵⁸Sarvari Olam shunday demoqda:

“Bobilning qalin devorlari yer bilan yakson qilinadi,

Baland darvozalari yondirib tashlanadi.

Ellar behuda tinkasini quritadi.

Xalqlarning ter toʻkib erishganlari olovga yem boʻladi.”⁺

Yeremiyoning bashorati Bobilda ovoza qilinadi

⁵⁹Yahudo shohi Zidqiyo hukmronligining toʻrtinchi yili*. Shoh Zidqiyo Bobilga bormoqchi boʻlib yoʻlga otlanganda, Yeremiyo paygʻambar Neriyoning oʻgʻli, Maxsiyoning nevarasi Sarayoga koʻrsatmalar berdi. Sarayo bu safarda javobgar bir shaxs edi⁺. ⁶⁰Yeremiyo oʻrama qogʻozga* Bobilning boshiga tushadigan barcha kulfatlarni batafsil bayon qilib yozdirgan edi. ⁶¹U Sarayoga shunday tayinladi:

— Bobilga borganingdan keyin, oʻrama qogʻozdagi hamma soʻzlarni xalqqa baland ovozda oʻqib ber. ⁶²Keyin esa shunday xitob qil: “Ey Egam, Sen Oʻzing bu joyni vayron qilaman, degansan. Bu yerda na odamlar, na hayvonlar yashaydi, bu joy to abad tashlandiq boʻladi, deb aytgansan.”⁺ ⁶³Oʻrama qogʻozni oʻqib boʻlganingdan keyin, unga bir tosh bogʻlagin–da, Furot daryosining oʻrtasiga uloqtirib yubor⁺. ⁶⁴Keyin shunday deb ayt: “Bobil ham shunga oʻxshab choʻkib ketadi. Egamiz Bobilga yogʻdiradigan kulfatlar tufayli Bobil hech qachon oʻnglanmaydi. Uning butun aholisi oʻladi.”

Yeremiyoning bashoratlari tugadi.

52–BOB

Quddus qulaydi

52¹•Zidqiyo yigirma bir yoshida shoh boʻldi* va Quddusda oʻn bir yil hukmronlik qildi. Onasining ismi Xamutal boʻlib, Libnalik Yeremiyoning* qizi edi⁺. ²Zidqiyo ham, Yohayiqim kabi, Egamiz oldida qabih ishlar qilgani uchun ³Egamiz Quddus va Yahudo xalqidan gʻoyat gʻazablangan, oqibatda ularni Oʻz huzuridan quvib yuborgan edi.

Zidqiyo Bobil shohiga qarshi isyon koʻtardi⁺. ⁴Zidqiyo hukmronligining toʻqqizinchi yili oʻninchi oyining* oʻninchi kunida Bobil shohi Navuxadnazar* Quddusga qarshi bor lashkarini tortib kelib, shaharni qamal qildi. Shahar devori atrofida qamal inshootlari* yasatdi⁺. ⁵Shoh Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yiligacha* shahar qamalda qoldi. ⁶Toʻrtinchi oyning* toʻqqizinchi kuni shaharda ocharchilik shu qadar kuchaydiki, xalq bir burda nonga zor boʻldi. ⁷Bobilliklar* Quddus devorini yorib kirdilar. Ular Quddusni har tomondan qurshab olishgan boʻlsalar–da, Yahudo sipohlari shoh bilan birga qochib ketdilar. Ular tunda saroyning bogʻi yaqinidagi ikki devor orasidagi darvozadan chiqib, Iordan vodiysi* tomonga qochgan edilar. ⁸Ammo Bobil* sipohlari shohning orqasidan quvib, Yerixo tekisligida unga yetib oldilar. Butun lashkar esa shohni tashlab qochib ketdi.

⁹Bobil sipohlari shoh Zidqiyoni ushlab, Xomat yurtidagi Rivlo shahriga*, Bobil shohi huzuriga olib keldilar. Bobil shohi Zidqiyoni hukm qildi⁺. ¹⁰Rivloda Zidqiyoning koʻzi oldida hamma oʻgʻillarini, soʻng Yahudo aʼyonlarini qatl qildi⁺. ¹¹Zidqiyoning esa koʻzlarini oʻyib, uni kishanlab qoʻydi. Bobil shohi uni oʻzi bilan Bobilga olib ketdi. Zidqiyo umrining oxirigacha zindonda yotdi⁺.

Maʼbad vayron boʻladi

¹²Bobil shohi Navuxadnazar hukmronligining oʻn toʻqqizinchi yili beshinchi oyining* oʻninchi kunida Bobil shohi xizmatidagi qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Quddusga kirdi⁺. ¹³U Egamizning uyiga, shoh saroyiga, har bir hashamatli imoratga, Quddusdagi hamma uylarga oʻt qoʻydi⁺. ¹⁴Qoʻriqchilar sardori boshchiligida butun Bobil lashkari Quddus devorlarini yiqitdi⁺. ¹⁵Nabizaradon baʼzi qashshoqlarni, shaharda tirik qolganlarni, Bobil shohi tomonga oʻtgan qochoqlaru qolgan–qutgan hunarmandlarni* asir qilib olib ketdi. ¹⁶Uzumchilik va dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlsinlar deya, hech vaqosi yoʻq, qashshoq odamlardan baʼzilarinigina qoldirdi, xolos.

¹⁷Bobilliklar Egamizning uyidagi bronza ustunlarni, aravalarni, bronza hovuzni* parchaladilar, bronzaning hammasini Bobilga olib ketdilar⁺. ¹⁸Egamizning uyida xizmat paytida ishlatiladigan buyumlarni — qozonlarni, kuraklarni, qaychilarni, togʻorachalar va kurakchalarni, barcha bronza ashyolarni ham olib ketdilar⁺. ¹⁹Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon oltin va kumushdan yasalgan togʻoralarni, olovkuraklarni, togʻorachalarni, tovoqlarni, chiroqpoyalarni, kurakchalarni va sharob nazri uchun ishlatiladigan idishlarni ham olib ketdi. ²⁰Egamizning uyi uchun shoh Sulaymon yasattirgan ikkita ustunga, hovuzga, hovuz ostidagi oʻn ikkita buqaga va aravalarga* behisob bronza sarf qilingan edi⁺. ²¹Har bir ustunning balandligi 18 tirsak, tevaragi 12 tirsak* edi. Ustunlarning ichi kavak boʻlib, devorlarining qalinligi toʻrt enli edi⁺. ²²Ikkala ustunning tepasida bittadan ustunqosh bor edi. Ustunqoshlarning balandligi 5 tirsakdan*, atroflari bronzadan yasalgan toʻrsimon bezak va anor* tasviri bilan bezatilgan edi. ²³Ustunqoshning har bir tomoniga toʻqson oltita anor tasviri tushirilgan edi. Toʻrsimon bezakdagi anorlarning soni hammasi boʻlib yuzta edi.

Yahudo xalqi Bobilga surgun qilinadi

²⁴Qoʻriqchilar sardori Nabizaradon oliy ruhoniy Sarayoni, undan keyingi ruhoniy Zafaniyoni va uchta darvozabonni ham asirga oldi⁺. ²⁵Quddusda qolgan sipohlarning lashkarboshisini, shohning yettita shaxsiy maslahatchisini, xalqni lashkar safiga yozgan lashkarboshining kotibini va xalqdan shaharda qolgan oltmish kishini ham bandi qildi. ²⁶Ularning hammasini Rivloga, Bobil shohi huzuriga olib keldi. ²⁷Bobil shohi ularni Xomat yurtida — Rivloda qatl qildi. Shunday qilib, Yahudo xalqi oʻz yurtidan surgun boʻldi.

²⁸Navuxadnazar surgun qilgan xalqning soni quyidagichadir: hukmronligining yettinchi yili* 3023 nafar yahudiyni,⁺ ²⁹oʻn sakkizinchi yili* Quddus aholisidan 832 nafar kishini, ³⁰yigirma uchinchi yili* qoʻriqchilar sardori Nabizaradon Yahudodan 745 nafar kishini surgun qildi. Hammasi boʻlib surgun qilingan xalqning soni 4600 kishi edi.

³¹•Yahudo shohi Yohayixin Bobilga surgun qilinganiga oʻttiz yetti yil boʻlganda, Bobil taxtiga Evilmardux oʻtirdi*. Evilmardux oʻsha yilning oʻn ikkinchi oyi* yigirma beshinchi kuni Yahudo shohi Yohayixinga marhamat qilib, uni zindondan olib chiqdi⁺. ³²Unga yaxshi munosabatda boʻldi, Bobilga surgun qilingan boshqa shohlardan koʻra, balandroq martaba berdi. ³³Shunday qilib, Yohayixin zindon kiyimlarini yechdi. Umr boʻyi doimo Bobil shohining dasturxonidan taom yedi. ³⁴Umrining oxirigacha Bobil shohi tarafidan kundalik ehtiyoji har doim qondirildi.

1:1 Onotoʻt shahri — Quddusdan qariyb 5 kilometr shimoli–sharqda joylashgan edi.

1:2 Yahudo — Yahudo qabilasi Isroilning janubiy qismidagi eng katta qabila edi. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi (3 Shohlar 11:26-12:24 ga qarang). Yahudo va Benyamin qabilalari janubiy shohlik deb ataladigan boʻldi. Janubiy shohlikning poytaxti Quddus boʻlib qolaverdi, ularning oʻz hukmdorlari bor edi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida Yahudo soʻzi janubdagi ikkala qabilaga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

1:2 Yoʻshiyo Yahudoda hukmronlik qilgan davrning oʻn uchinchi yili — miloddan oldingi 627 yil. Yoʻshiyo miloddan oldingi 640-609 yillarda hukmronlik qilgan.

1:3 Yohayiqim davri — miloddan oldingi 609-598 yillarda Yahudoda hukmronlik qilgan.

1:3 Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yili — miloddan oldingi 586 yil. Zidqiyo miloddan oldingi 597-586 yillarda Yahudoda hukmronlik qilgan.

1:3 beshinchi oy — ibroniy kalendarining Av oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyulning oʻrtasidan boshlanadi.

1:12 Bodom shoxi Mening hushyor turishimni bildiradi — ibroniychada bodom va hushyor soʻzlari oʻzaro ohangdosh. Bodom birinchi boʻlib gullaydigan daraxt boʻlgani uchun, Yahudoda bahor ramzi hisoblanardi. Xudoning “hushyor turishi” ham Uning “hukmi” ramzidir. Bundan anglashiladiki, Xudo ahdni buzgan sadoqatsiz xalqini hukm qilishga tayyor turibdi (Levilar 26:14-45, Qonunlar 28:15-68 ga qarang).

1:12 Aytgan soʻzlarim — Levilar 26:14-45, Qonunlar 28:15-68 ga qarang.

1:15 shimoldagi shohliklarning barcha xalqlari — Bobil va uning ittifoqdoshi lashkarlariga ishora (20:4-5, 39:1-3 ga qarang). Bobil shohligi Yahudo yurtidan sharqda joylashgan edi, lekin Bobil lashkarlari Yahudoga shimol tomondan hujum qiladi.

2:4 Isroil — shoh Sulaymonning vafotidan keyin Isroil xalqi ikki shohlikka boʻlinib ketdi (3 Shohlar 11:26-12:24 ga qarang). Shimoliy shohlik “Isroil” deb, janubiy shohlik esa “Yahudo” deb ataladigan boʻldi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar shimoliy shohlikka hujum qilib, uni batamom yoʻq qilib yubordilar. Yeremiyo davrida faqat janubiy shohlik, yaʼni Yahudo qolgan edi. Shu sababdan mazkur oyatda va Yeremiyo kitobining koʻp joylarida “Isroil” soʻzi janubiy shohlik aholisiga nisbatan qoʻllanilgan. Biroq ayrim hollarda Yeremiyo bu soʻzni sobiq shimoliy shohlikka nisbatan yoki ikkala shohlikka nisbatan ham ishlatgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

2:8 Baal — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BAAL soʻziga qarang.

2:10 Kipr — ibroniycha matnda Kittim, Kiprning qadimgi nomi.

2:10 Kedar — Arabiston sahrosidagi yerlar.

2:16 Nuf va Taxpanxas — Misrning ikki shahri edi. Nuf Memfis nomi bilan ham maʼlum. Memfis shahri Misr shimoliy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi.

2:16 …Sochingni qirib tashladilar — ular Misr xalqiga qul boʻlganlarining belgisi edi.

2:18 Nil — ibroniycha matnda Shixor, Nil daryosining sharqiy irmogʻi.

2:18 Ossuriya — qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo shahri hozirgi Iroqning shimolida joylashgan edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OSSURIYA soʻziga qarang.

2:18 Nil suvidan…Furot suvidan ichish uchun — koʻchma maʼnodagi gap boʻlib, Isroil xalqi Misr va Ossuriya bilan ittifoq tuzmoqchi boʻlganiga ishora qiladi. Ular Xudoga ishonmay oʻsha xalqlarning yordamiga suyangan edilar (yana shu bobning 13–oyatiga qarang).

2:20 Har bir baland tepalikda…fohishaday yotding — Kanʼondagi xalqlarning udumiga koʻra, sajdagohlar tepaliklarda yoki sersoya daraxtlar ostida joylashgan edi. Oʻsha paytlarda butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar. Lekin Egamiz Isroil xalqiga bu yoʻl bilan sajda qilishni qatʼiyan man etgan (Qonunlar 23:17-18 ga qarang).

2:23 Vodiyda qilgan ishlaring — Quddus shahridan janubda joylashgan Xinnum soyligiga ishora. Odamlar u yerda xudo Baal va xudo Moʻlaxga sigʻinib, hatto oʻz farzandlarini ham qurbonlik qilishardi (7:31-32, 19:1-6, 32:35 ga qarang).

2:27 …yogʻochga…Toshga… — xalq sigʻingan va madad kutgan butlarga ishora.

3:1 Bunday bemaʼnigarchilik yurtni harom qilib yubormaydimi?! — Qonunlar 24:1-4 ga qarang.

3:2 Sen fohishalik qilmagan biror joy qoldimi?! — 2:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

3:6 Shoh Yoʻshiyo davrida — 1:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

3:6 Isroil — shimoliy shohlikning aholisi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang).

3:6 …u fohishalik qildi — 2:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

3:7-8 Men sadoqatsiz Isroilga taloq xatini berib, joʻnatib yubordim — Xudo Isroil xalqini jazolaganiga ishora. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka hujum qilib, poytaxti Samariyani zabt etdilar. Soʻng Isroil xalqining aksariyat qismini Ossuriyaga surgun qildilar (4 Shohlar 17:1-6 ga qarang). Shunday qilib, shimoliy shohlik barham topdi.

3:14 Quddus — ibroniycha matnda Sion. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

3:16 Ahd sandigʻi — Xudo Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi AHD SANDIGʻI iborasiga qarang.

3:16 …Mening Ahd sandigʻim…yangisini yasashmaydi — Bobilliklar miloddan oldingi 586 yilda Quddusni bosib olganlarida Ahd sandigʻini yoʻq qilib yuborgan yoki oʻzlari bilan olib ketgan boʻlishlari mumkin.

4:4 …Yuragingizni sunnat qiling — sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Isroil xalqi Xudoga boʻlgan sadoqatini va Uning amrlariga itoat qilish istagini koʻrsatish uchun sunnat qilinardilar. Bu oyatdagi “yuragingizni sunnat qiling” iborasi koʻchma maʼnoda ishlatilib, tuzilgan ahdning tashqi belgisi boʻlgan jismoniy sunnat yetarli emasligini koʻrsatadi. Mazkur iborada Xudoga chin yurakdan sodiq va itoatkor boʻlishga urgʻu beriladi.

4:6 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 31–oyatida ham bor). 3:14 izohiga qarang.

4:6 shimoldan — Bobil yurti nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

4:8 …Qanorga oʻranib olinglar — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

4:11 garmsel — hosilga katta ziyon keltiradigan issiq shamol. Bu oʻrinda majoziy maʼnoda ishlatilib, Xudoning hukmini bildiradi.

4:15 …Dan shahridan…Efrayim qirlaridan… — Dan shahri Efrayim qirlaridan shimolda joylashgan boʻlib, Isroil chegarasining eng shimoliy nuqtasini tashkil qilardi. Bobilliklar Quddusga hujum qilish uchun, dastavval Dan shahrini, soʻng Efrayim qirlarini bosib olishlari kerak edi (shu bobning 6–oyatiga qarang).

4:30 Oʻynashlaring — Yahudo xalqining ittifoqdoshlariga ishora.

4:31 Qiz — shahar yoki yurt ahliga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul.

5:5 boylar — yoki yoʻlboshchilar.

5:31 oʻzlaricha — yoki ularga qoʻshilishib.

6:1 Taxuva shahri…Bayt–Xakerem shahri… — Taxuva shahri Quddusdan qariyb 16 kilometr janubda, Bayt–Xakerem shahri 3 kilometr janubda joylashgan edi. Shimol tomondan bostirib kelayotgan Bobil qoʻshinlari avval Quddusga, soʻng bu shaharlarga hujum qilishlari kerak edi. 1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

6:2 Qiz — 4:31 izohiga qarang.

6:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 23–oyatida ham bor). 3:14 izohiga qarang.

6:6 Daraxtlarini kesinglar… — kesilgan daraxtlardan qamal inshootlari va devorteshar qurollar yasalgan (52:4 oyatga va 33:4 ning izohiga qarang).

6:6 …Quddus devoriga qiyalatib tuproq uyinglar — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devorga qiyalatib tuproq uyganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

6:10 quloqlari yopiq — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi quloqlari sunnatsiz. Bu ibora “ular Xudoga quloq solishni va itoat etishni istamaydi” degan majoziy maʼnoni ifodalaydi (4:4 izohiga qarang).

6:17 qoʻriqchilar — Xudo Oʻz xalqini ogohlantirib, tavba qilishga undash uchun yuborgan paygʻambarlarga ishora.

6:20 Shava yurti — Arabiston yarim orolining janubi–gʻarb tomonida boʻlgani ehtimoldan holi emas. Shava malikasi shoh Sulaymonga hadyalar olib kelgan edi (3 Shohlar 10:1-13 ga qarang).

6:22 shimoldagi yurt — Bobil nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

6:26 Qanorga oʻranib, kulga belangin — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish va kulga belanish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

7:10 uyim — yaʼni Maʼbad (shu bobning 1-4–oyatlariga qarang).

7:12 Shiloʻ shahri — Quddusdan qariyb 32 kilometr shimolda joylashgan. Yoshua davridan tortib Shomuil davriga qadar Muqaddas chodir va Ahd sandigʻi Shiloʻda boʻlgan edi (Ysha 18:1, Hakamlar 18:31, 1 Shohlar 1:3, 4:3 ga qarang). Shomuil davrida Filistlar Ahd sandigʻini qoʻlga kiritdilar (1 Shohlar 4:1-11 ga qarang). Arxeologik topilmalarning isbotlashicha, Filistlar Shiloʻ shahrini vayron qilganlar. Bu shahar Isroil xalqining sajda markazi boʻlishiga qaramay, Xudo tomonidan qattiq jazolandi, chunki Isroil xalqi Xudoning amrlariga rioya qilmagan edi (Zabur 77:56-64 ga qarang).

7:15 Efrayim — Efrayim qabilasi Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Bu shohlikning poytaxti Samariya edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

7:18 samo qirolichasi — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik va urush xudosi boʻlgan Ashtaret nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Ashtaret ayol qiyofasida tasavvur qilingan.

7:21 …kuydiriladigan qurbonliklaringizning goʻshtini ham oʻzlaringiz yeyaveringlar — qonunga koʻra, ruhoniylar yoki sajda qiluvchilar deyarli hamma qurbonliklarning goʻshtini tanovul qilishlari mumkin edi. Lekin kuydiriladigan qurbonlik butunligicha olovda kuydirilardi. Xalq Xudoga itoat qilmagani uchun qurbonliklarning hech qanday ahamiyati qolmagan edi. Xudo qurbonliklarning befoyda ekanligini va ularni qabul qilmasligini taʼkidlamoqchi boʻlib, kinoya qilib “kuydirilgan qurbonliklaringizning goʻshtini ham oʻzlaringiz yeyaveringlar” deb aytyapti.

7:29 Sochingizni qirib tashlang — sochni oldirish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

7:31 Xinnum soyligi — Quddus shahridan janubda joylashgan. Soylik — ikki adir oraligʻidagi pastlik. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SOYLIK soʻziga qarang.

7:31 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi.

8:7 Kaptar, qaldirgʻochu turnalar — ibroniycha matnda aytib oʻtilgan bu qushlar qanday qush ekanligi bahsli.

8:16 …dushman Dan shahriga yetib keldi… — 4:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

8:17 ilonlar…zaharli ilonlar — dushmanlar nazarda tutilgan. Xudo bu soʻzlar orqali Isroil xalqining ota–bobolarini qay tarzda jazolaganiga, ular orasiga zaharli ilonlar yuborganiga ishora qilmoqda (Sahroda 21:4-6 ga qarang).

8:19 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 3:14 izohiga qarang.

8:22 Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi bu oʻlka dorivor oʻsimliklari bilan mashhur edi (Ibtido 37:25 ga qarang).

9:4 yolgʻonchi — ibroniycha matnda bu soʻz Yoqub ismiga ohangdosh. Isroil xalqining bobokaloni Yoqub yoshligida akasi Esovni aldagan edi (Ibtido 27:36 ga qarang).

9:15 …achchiq oʻt…zaharli suv… — iztirobu alamga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi ibora.

9:17 Yigʻichi ayollar — qadimgi Isroilda baʼzan dafn marosimlari paytida dod–faryod qilib, aytib yigʻlash uchun yigʻichi ayollar yollanardi.

9:19 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 3:14 izohiga qarang.

9:25 yuragi sunnat qilinmagan odamlar — yaʼni Xudoga chin yurakdan sadoqatli va itoatkor boʻlmagan odamlar (4:4 izohiga qarang).

9:26 …sochini oldirib yuradigan… — bu odat butparast xalqlarga xos edi. Xudo Isroil xalqiga sochni oldirishni qatʼiyan man etgandi (Levilar 19:27 ga qarang).

9:26 …Misrliklarni…choʻl qabilalarining hammasini… — oyatda qayd etilgan bu xalqlarning hammasi Yahudo xalqiga qoʻshni boʻlib, ular singari sunnat qilinardi. Biroq barhayot Xudoga sajda qilishmasdi.

10:8 Donishmandlariyu shohlari… — yoki Xalqlar…. Ibroniycha matnda Ular….

10:11 Asl matnda bu oyat ibroniy tilida emas, oramiy tilida yozilgan.

10:22 shimoldan — Bobil yurti nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

11:5 sut va asal oqib yotgan yurt — nihoyatda hosildor yerni bildiruvchi ibora. Moʻl–koʻl sut — mol uchun koʻm–koʻk yaylovlarning koʻpligini bildiradi. Asal — xurmodan olinadigan quyuq, shirin murabboga ishora boʻlishi mumkin. Murabboning moʻlligi yaxshi hosil beradigan yerni bildiradi.

11:10 Isroil xalqi — shimoliy shohlikning aholisi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang).

11:21 Onotoʻt — Yeremiyoning ona shahri (1:1 ga qarang).

12:4 “Bizga nima boʻlishini Yeremiyo qayerdan ham bilardi?!” — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi “Bizga nima boʻlishini u bilmaydi.” Qadimiy yunoncha tarjimada “Biz nima qilayotganimizni Xudo koʻrmayapti.”

12:5 …Iordan boʻyidagi chakalakzorda… — qadimgi paytlarda Iordan daryosi boʻyidagi chakalakzorlarda sherlar yashardi.

13:4 Poro anhori — Quddusdan qariyb 10 kilometr va Yeremiyoning ona shahri Onotoʻtdan qariyb 5 kilometr shimoli–sharqda joylashgan. Ibroniycha matnda bu oʻrindagi nom Perot boʻlib, odatda Furot daryosi maʼnosini ifodalaydi. Biroq Furot daryosi Onotoʻt shahridan taxminan 1000 kilometr uzoqlikda joylashgani uchun, bu oyatda Furot daryosi nazarda tutilmagan boʻlsa kerak (shu bobning 5-7–oyatlarida ham ishlatilgan). Ehtimol, ushbu oyatda Poro anhori — Furot daryosining ramzi. Furot daryosi Yahudo xalqi kelajakda surgun qilinadigan Bobil yurtida edi.

13:13 mast — bu oʻrinda sharob Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (25:15-29 ga va Ishayo 51:17-23 ga qarang).

13:18 Shohga va ona malikaga… — Yohayixin va uning onasi Naxushta nazarda tutilgan (4 Shohlar 24:8, 12 ga qarang). Odatda shohning onasi saroyda yuqori martabaga ega boʻlgan.

13:23 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik. Kush degan joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

13:24-25 Garmsel — issiq shamol.

13:27 …fohishabozligingizning guvohi boʻldim — 2:20, 3:2, 6 oyatlarga va 2:20 izohiga qarang.

14:18 Paygʻambaru ruhoniylar…bemaʼni maslahatlar berib yuribdilar — 2:8, 5:13, 6:13, 8:10 ga va shu bobning 13-15–oyatlariga qarang.

14:19 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 3:14 izohiga qarang.

15:4 Manashe…koʻp qabihliklar qilgan edi — 4 Shohlar 21:1-16 ga qarang. Manashe miloddan oldingi 687-642 yillarda hukmronlik qilgan.

15:12 shimoldan — Bobil yurti nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

16:6 …badanini tilmaydi, sochini oldirmaydi… — bu odatlar Kanʼon yurtida yashagan butparast xalqlarga xos edi (misol uchun, 3 Shohlar 18:28 ga qarang). Xudo Isroil xalqiga bunday qilishni qatʼiyan man etgan edi (Levilar 19:27-28, Qonunlar 14:1 ga qarang). Shunga qaramay, ular baʼzan butparastlarning bu odatlariga rioya qilishardi (41:5 ga qarang).

16:15 shimoldagi yurt — Bobil nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

17:1 Sizlarning gunohingiz…qurbongohlaringiz shoxlariga…oʻyib bitilgan — odamlar Kanʼon xalqlarining xudolariga topingan joylarda qurbongohlar odatda toshdan yasalgan. Oʻsha qurbongohlarning toʻrtala burchagining uchi hayvon shoxi shaklida yasalgan edi va qurbonliklarning qoni oʻsha shohlarga surilardi. Odamlar Quddusda Xudoga sajda qilganlarida ham Maʼbaddagi bronza qurbongoh shoxlariga qurbonlik qonini surtishardi. Bu marosim xalqning gunohlari yuvilganini bildirardi (Levilar 16:18-19 ga qarang). Bu oʻrinda Isroil xalqi begona xudolarga sajda qilib, oʻsha yerdagi qurbongohlariga qon surgani ularning gunohi yuvilganini emas, aksincha Xudoning nazarida abadiy muhr boʻlib qolgani haqida gap ketyapti.

17:2 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

17:3 Oʻz togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

17:3 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. 7:31 ning ikkinchi izohiga qarang.

19:2 Xinnum soyligi — 7:31 ning birinchi izohiga qarang.

19:5 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. 7:31 ning ikkinchi izohiga qarang.

19:7 …barbod qilaman — ibroniycha matnda ishlatilgan bu feʼl “koʻza” soʻzi bilan bir oʻzakka ega (shu bobning 1–oyatiga qarang). Bu feʼl boʻshataman degan maʼnoni ham bildiradi. Bu vaziyatda Yeremiyo koʻzadagi suvni toʻkib, uni boʻshatgan boʻlishi mumkin. Ehtimol, bu harakati orqali u xalqning oʻzini himoya qilish toʻgʻrisidagi rejalari puch ekanligiga, Quddus baribir magʻlubiyatga uchrashiga ramziy maʼnoda ishora qilgan (yana shu bobning 10–oyatiga qarang).

20:2 Egamiz uyining hovlisidagi Yuqori Benyamin darvozasi — Maʼbadning ichki hovlisiga olib boradigan bu darvoza Benyamin qabilasi joylashgan tomonga — shimolga qaratib qurilgan edi. Bu darvoza tepalikda joylashgani uchun “Yuqori” deb nom olgan (4 Shohlar 15:35, Hizqiyol 9:2 ga qarang). Shahar devorining shimol tomonidagi yana bir darvoza “Benyamin darvozasi” deb atalardi (37:11-13 ga qarang).

20:3 «Dahshat qamragan» — ibroniycha matnda «Magoʻrmisabib», maʼnosi dahshat qamragan.

20:16 Egamiz shafqatsizlarcha vayron qilgan Shaharlar — Sadoʻm va Gʻamoʻraga ishora (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

21:1 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

21:2 Navuxadnazar — miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 586 yilda u Quddusni vayron qilib, aholining asosiy qismini Bobilga surgun qilgan edi (4 Shohlar 25:1-21 ga qarang).

21:4 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 9–oyatida ham bor).

21:14 Shohning saroyi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Oʻrmoningiz, shoh saroyining eng katta xonasiga ishora. Bu xona Lubnon togʻlaridan keltirilgan sadr daraxtidan qurilgani uchun “Lubnon oʻrmoni” deb nom olgan edi (3 Shohlar 7:1-3 ga qarang).

22:5 …Oʻz nomim haqi ont ichib… — qadimgi Yaqin Sharqda odamlar aytgan gapini tasdiqlash uchun, oʻzlaridan buyukroq zot nomini yoki narsani oʻrtaga qoʻyib qasam ichishar edi. Xudo borliqdagi eng buyuk Zot boʻlgani uchun, U aytgan soʻzining qatʼiy ekanligini koʻrsatish maqsadida Oʻz nomini oʻrtaga qoʻyib qasam ichdi.

22:6 Gilad oʻlkasi — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

22:10 Oʻlgan shohingiz — Yahudo shohi Yoʻshiyo nazarda tutilgan. Yoʻshiyo miloddan oldingi 640-609 yillarda hukmronlik qilgan.

22:10 surgun boʻlgan shahzodangiz — shoh Yohuxoz nazarda tutilgan. Shoh Yohuxoz otasi Yoʻshiyoning vafotidan soʻng miloddan oldingi 609 yilda taxtga oʻtirib, 3 oygina hukmronlik qilgan. Soʻng firʼavn Nexo tomonidan Misrga surgun qilingan (4 Shohlar 23:31-34 ga qarang).

22:11 Yohuxoz — ibroniycha matnda Shallum, Yohuxozning yana bir ismi (4 Shohlar 23:30 ga qarang).

22:13 Uyini nohaqlik bilan qurgan — Yahudo shohi Yohayiqim nazarda tutilgan (shu bobning 18–oyatiga qarang). Akasi Yohuxoz surgun qilingandan keyin, Yohayiqim taxtga oʻtirib, miloddan oldingi 609-598 yillarda hukmronlik qilgan.

22:20 …Lubnon…Bashan oʻlkasi…Aborim togʻlari… — Lubnon togʻlari Quddusdan shimolda, Bashan oʻlkasi shimoli–sharqda, Aborim togʻlari janubda — Moʻab yurtida joylashgan.

22:20 oʻynashlaring — Yahudo xalqining ittifoqdoshlariga ishora.

22:23 «Lubnon» saroyi — 21:14 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

22:24 Yohayixin — ibroniycha matnda Xoniyo, Yohayixinning yana bir ismi (shu bobning 28–oyatida ham bor). Yohayixin miloddan oldingi 598 yilda uch oy davomida Yahudoda hukmronlik qilgan.

22:25 Navuxadnazar — miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan. U miloddan oldingi 598 yilda u Quddusni qamal qilib, Yohayixinni Bobilga surgun qilgan. Yohayixin Bobilda vafot etdi. 4 Shohlar 24:10-17, 25:27-30 ga qarang.

22:25 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

22:26 onang — 13:18 izohiga qarang.

23:8 shimoldagi yurt — Bobil nazarda tutilgan (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

23:10 Laʼnat — Xudo bergan jazoga ishora. Odamlar Xudoning ahdiga sodiq qolmaganlari uchun butun xalq va ular yashagan yurt laʼnatlangan edi (Qonunlar 29:18-21 ga qarang).

23:14 …Sadoʻm…Gʻamoʻra… — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

23:15 …achchiq oʻt…zaharli suv… — iztirobu alamga ishora qilayotgan koʻchma maʼnodagi ibora.

23:18 Egamizning kengashi — Xudoning taxti atrofida samoviy mavjudotlar yigʻilgani haqida Eski Ahdda bir necha marta soʻz yuritilgan (misol uchun, Ayub 1:6-12, 2:1-6, 3 Shohlar 22:19-22, Zabur 81:1, 88:8 va Ishayo 6:1-8 ga qarang).

23:33 …Egamiz bizga nima yuklamoqchi? — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Egamizning yuki nima? Bu oʻrindagi ibroniycha soʻz “yuk” yoki “Egamizning soʻzi” maʼnosini ifodalashi mumkin. Yeremiyo bu soʻzdan mohirona foydalanib, Yahudo xalqini koyiydi, ular Egamizning soʻzini yuk deb bilganlari uchun ularni urishadi. Yahudo xalqi Xudoga itoat qilishni istamay, Uning soʻzlarini ogʻrinib eshitadi. Soxta paygʻambarlarning tilyogʻlamalik bilan aytgan gaplarini esa jon quloqlari bilan eshitishadi.

23:33 Sizlar…yuk boʻldingizlar — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Qanday yuk?

23:39 Men sizlarni yuk koʻtarganday koʻtarib… — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha, suryoniycha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Men sizlarni unutib yuboraman….

24:1 Navuxadnazar — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

24:1 Yohayixin — ibroniycha matnda Yoxoniyo, Yohayixinning yana bir ismi (22:24 izohiga qarang).

24:5 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

24:8 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

25:1 Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 605 yil (1:3 ning birinchi izohiga qarang).

25:3 Yoʻshiyo Yahudoda hukmronlik qilgan davrning oʻn uchinchi yili — miloddan oldingi 627 yil (1:2 ning ikkinchi izohiga qarang).

25:12 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

25:17 sharob — bu oʻrinda Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (shu bobning 27–oyatiga qarang).

25:20 talafot koʻrgan Ashdod — uzoq qamaldan keyin Ashdod shahri Misrliklarga magʻlub boʻldi.

25:23 Dedon, Temo, Buz — Arabiston yarim orolidagi shaharlar.

25:23 …sochini oldirib yuradigan… — 9:26 ning birinchi izohiga qarang.

25:26 Bobil — ibroniycha matnda Shashax, Bobilga nisbatan ishlatilgan yana bir nom.

25:30 Uzum ezuvchilar kabi… — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi. Uzum ezish Muqaddas Kitobda koʻpincha Xudoning odamlar ustidan chiqaradigan hukmiga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan.

25:34 …kulga belaninglar — kulga belanish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

26:1 Yohayiqimning Yahudodagi ilk hukmronligi davri — miloddan oldingi 609 yil (1:3 ning birinchi izohiga qarang).

26:6 Shiloʻ — 7:12 izohiga qarang.

26:10 …Yangi darvozaning kiraverishidagi kursilarga oʻtirdilar — qadimgi paytlarda sud kengashi koʻpincha shahar, saroy yoki maʼbad darvozasi oldidagi ochiq maydonda oʻtkazilardi.

26:18 Yahudo shohi Hizqiyo davri — miloddan oldingi 716-687 yillar.

26:18 …Mixo…shunday deb aytgan edi… — Mixo 3:12 ga qarang.

26:18 Egamizning uyi turgan togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 17:3 ning birinchi izohiga qarang.

27:1 Zidqiyo — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy suryoniycha tarjimadan (yana shu bobning 3, 12–oyatlariga va 28:1 ga qarang). Ibroniycha matnda Yohayiqim (Zidqiyoning akasi).

27:1 Zidqiyo Yahudoda hukmronligining ilk davri — miloddan oldingi 593 yil (28:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

27:6 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

27:7 Navuxadnazarning shohligi qulaguncha… — miloddan oldingi 539 yilda Midiya va Fors lashkarlari shoh Kurush boshchiligida Bobil shahrini bosib olishdi.

27:19-21 Navuxadnazar — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

27:19-21 Yohayixin — ibroniycha matnda Yoxoniyo, Yohayixinning yana bir ismi (22:24 izohiga qarang).

27:22 …ashyolarning hammasi Bobilga olib ketiladi — 4 Shohlar 25:13-15 ga qarang.

28:1 …Yahudo shohi Zidqiyo hukmronligining…toʻrtinchi yili beshinchi oyi… — miloddan oldingi 593 yilning beshinchi oyi (1:3 ning ikkinchi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Av oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyulning oʻrtasidan boshlanadi.

28:3 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

28:4 Yohayixin — ibroniycha matnda Yoxoniyo, Yohayixinning yana bir ismi (22:24 izohiga qarang).

28:4 …Bobilga surgun boʻlgan…hamma asirlar… — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

28:9 …paygʻambarning bashorati bajo boʻlganidan keyingina… — Qonunlar 18:21-22 ga qarang.

28:17 Oʻsha yilning yettinchi oyi — 28:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

29:1 Navuxadnazar — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

29:2 Yohayixin — ibroniycha matnda Yoxoniyo, Yohayixinning yana bir ismi (22:24 izohiga qarang).

29:3 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

29:14 Men sizlarni yana farovonlikka erishtiraman — yoki Men sizlarni asirlikdan ozod qilib, Quddusga qaytarib olib kelaman.

30:2 oʻrama qogʻoz — papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

30:3 …Men xalqim Isroilni va Yahudoni yana farovonlikka erishtiraman — yoki …Men xalqim Isroilni va Yahudoni asirlikdan ozod qilib, Quddusga qaytarib olib kelaman.

30:10 …Yoqub…Isroil… — Xudoning xalqi, yaʼni shimoliy va janubiy shohliklarning jamiki aholisi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang).

30:14 oʻynashlaring — Isroil xalqining ittifoqdoshlariga ishora.

30:17 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 3:14 izohiga qarang.

31:6 Efrayim — 7:15 izohiga qarang.

31:6 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 12–oyatida ham bor). 3:14 izohiga qarang.

31:15 Rama shahri — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda joylashgan. Rohilaning maqbarasi Rama shahrining yaqinida, Zilzax degan yerda joylashgan (1 Shohlar 10:2 ga qarang).

31:15 Bolalari uchun yigʻlar Rohila… — majoziy maʼnodagi bu ibora Isroil uchun, yaʼni shimoliy shohlik uchun tutilgan azani bildiradi, chunki miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilga hujum qilib, aholisini surgun qilgan edilar. Shimoliy shohlikning ikkita asosiy qabilasi — Efrayim va Manashe qabilalari Rohilaning oʻgʻli Yusufdan kelib chiqqan edi.

31:21 bokira qiz — 4:31 izohiga qarang.

31:22 …Isroil Oʻz Xudosiga chirmashib oladi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …ayol erkakni qurshab oladi. Bu majoziy iboraning maʼnosi quyidagicha boʻlishi mumkin: Xudoning xalqi toʻgʻri yoʻlga qaytib, Xudoga sodiq boʻladi.

31:23 Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman — yoki Men xalqimni asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman.

31:23 muqaddas togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 17:3 ning birinchi izohiga qarang.

31:26 …odamlar miriqib uxlab, kuchga toʻlib uygʻonadilar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Men uygʻonib, atrofimga razm soldim. Mening uyqum shirin boʻlgan ekan. Bu gap mazkur bobning 23–oyatida tilga olingan odamlarning gapi boʻlishi mumkin. Bu oyat ravon oʻqilishi uchun shu odamlarning ona yurtidagi farovon hayotini tasvirlovchi gap sifatida tarjima qilingan.

31:32 xoʻjayin — yoki er.

31:37 Zamin poydevori — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi.

31:38 Xanonil minorasi — mazkur minora va shu bobning 38-40–oyatlarida aytib oʻtilgan barcha joylar Quddus shahrining chegarasi boʻylab joylashgan edi.

31:40 Xinnum soyligi — 7:31-34 oyatlarga va 7:31 ning birinchi izohiga qarang.

32:1 Zidqiyo hukmronligining oʻninchi yili — miloddan oldingi 586 yil (1:3 ning ikkinchi izohiga qarang).

32:1 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

32:4 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 5, 24, 25, 28, 29, 43–oyatlarida ham bor).

32:7 …dalamni sotib olish huquqiga egasan… — Levilar 25:25 ga qarang.

32:9 43 misqol — ibroniycha matnda 17 shaqal, taxminan 195 grammga toʻgʻri keladi.

32:10 …uni muhrladim… — vasiqa oʻralib, ochilmasligi uchun surgʻuch bilan tamgʻa bosilardi.

32:18 …minglab avlodlarga… — yoki …minginchi avlodga… yoxud …minglarga….

32:22 sut va asal oqib yotgan yurt — 11:5 izohiga qarang.

32:24 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uyyaptilar — 6:6 ning ikkinchi izohiga qarang.

32:35 Xinnum soyligi — 7:31 ning birinchi izohiga qarang.

32:35 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. 7:31 ning ikkinchi izohiga qarang.

32:35 …oʻgʻil–qizlarini Moʻlaxga qurbonlik qilib, olovda kuydirdilar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …oʻgʻil–qizlarini Moʻlaxga (olovdan) oʻtkazdilar. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

32:44 …Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman — yoki …Men xalqimni asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman.

33:4 qamal inshootlari — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devor yoniga baland qurilmalar yasaganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

33:5 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

33:7 Men Yahudo va Isroil xalqlarini yana farovonlikka erishtiraman… — yoki Men Yahudo va Isroil xalqlarini asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman… (shu bobning 26–oyatida ham bor).

33:14 Isroil — shimoliy shohlikning aholisi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang).

33:15 solih bir novda — Dovud naslidan kelib chiqadigan shohga ishora.

34:1 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

34:2 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

34:5 …oʻtgan shohlarni qanday dafn qilishgan boʻlsa, ularning sharafiga qanday gulxan yoqishgan boʻlsa… — 2 Solnomalar 16:14, 21:19 ga qarang.

34:11 Keyinchalik — Misrliklarning lashkari Quddusga yaqinlashgani sababli Bobilliklar Quddus qamalini vaqtinchalik toʻxtatgan edilar (shu bobning 21-22–oyatlariga va 37:5-8 ga qarang). “Keyinchalik” soʻzi oʻsha paytga ishora qiladi.

34:13 …shunday degan edim… — Qonunlar 15:12 ga qarang.

34:18 …buzoqni ikki qismga boʻlib, ikki boʻlagi orasidan oʻtgan edilar — buzoqning boʻlaklanishi biror kishining ont ichib, vaʼda berishga aloqador boʻlgan urf–odat boʻlsa kerak. Ikkiga boʻlingan buzoqning orasidan oʻtadigan odam: “Agar oʻz vaʼdamda turmasam, men ham mana shu buzoqday boʻlaklanay”, deb ont ichayotganday boʻladi.

34:21 Vaqtinchalik chekingan Bobil shohining lashkari — 37:5-8 ga qarang.

35:1 Yohayiqim — 1:3 ning birinchi izohiga qarang.

35:6 Yohunadav — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yonadav (shu bobning 10, 19–oyatlarida ham bor).

35:11 Navuxadnazar — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

35:11 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

36:1 Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 605 yil (1:3 ning birinchi izohiga qarang).

36:2 Oʻrama qogʻoz — 30:2 izohiga qarang.

36:2 Yoʻshiyo davri — 1:2 ning ikkinchi izohiga qarang.

36:9 Yohayiqim hukmronligining beshinchi yili toʻqqizinchi oyi — miloddan oldingi 604 yilning toʻqqizinchi oyi (shu bobning 1–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Xislav oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan noyabrning oʻrtasidan boshlanadi.

36:22 Kech kuz — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Toʻqqizinchi oy, yaʼni noyabr oyi (shu bobning 9–oyatiga qarang).

36:24 …qaygʻudan kiyimlarini yirtmadilar — kiyimlarni yirtish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Ammo bu vaziyatda shoh va uning aʼyonlari Xudoga itoatsizlik qilganlari uchun hech qanday afsus chekmagan edilar, shuning uchun kiyimlarini yirtmadilar.

36:30 Sening avlodingdan birontasi ham Dovud taxtida oʻtirmaydi — shoh Yohayiqimning oʻgʻli Yohayixin uch oygina hukmronlik qildi, soʻng Bobilga surgun qilindi (4 Shohlar 24:8-17 ga qarang).

37:1 Navuxadnazar — 22:25 ning birinchi izohiga qarang.

37:1 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

37:1 Yohayixin — ibroniycha matnda Xoniyo, Yohayixinning yana bir ismi. Yohayixin miloddan oldingi 598 yilda uch oy davomida Yahudoda hukmronlik qilgan.

37:5 …firʼavn lashkari Misrdan chiqdi — firʼavn Xofraning lashkariga ishora. U shoh Zidqiyoning ittifoqdoshi boʻlib, yordamga kelayotgan edi. Xofra yana Apriy ismi bilan tanilgan, u miloddan oldingi 589-570 yillarda Misrda hukmronlik qilgan. Keyinchalik raqiblari Misrda unga suiqasd uyushtirib, uni oʻldirdilar (44:30 ga qarang).

37:5 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 8, 9, 10, 11, 13, 14–oyatlarida ham bor).

37:12 Benyamin hududi — Yeremiyo Benyamin hududidagi Onotoʻt shahridan edi (1:1 ga qarang). U oʻz mulki bilan bogʻliq boʻlgan masala boʻyicha u yerga ketayotgan edi (32:6-8 ga qarang).

38:1 Yohuxal — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Yuxal. Uning Yohuxal degan shakli 37:3 dan olingan.

38:2 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 18, 19, 23–oyatlarida ham bor).

38:7 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik (shu bobning 10–oyatida ham bor). 13:23 izohiga qarang.

38:7 Benyamin darvozasidagi mahkama — 26:10 izohiga qarang.

38:14 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

38:14 Egamiz Maʼbadining uchinchi kirishi — 4 Shohlar 16:17-18 da aytib oʻtilgan shohning shaxsiy yoʻlagiga ishora boʻlsa kerak. Maʼbadning bu kirish joyidan faqat shohning oʻzi foydalangan. Bu kirish joy haqida Muqaddas Kitobda boshqa hech narsa yozilmagan.

38:28 Yeremiyo Quddus qulagan kunga qadar soqchilar hovlisida qoldi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda quyidagi gap qoʻshilgan: Quddus qulaganda shu voqealar yuz berdi.

39:1 Zidqiyo hukmronligining toʻqqizinchi yili oʻninchi oyi — miloddan oldingi 589 yilning oʻninchi oyi (1:3 ning ikkinchi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

39:1 Navuxadnazar — miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

39:2 Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yili toʻrtinchi oyi — miloddan oldingi 586 yilning toʻrtinchi oyi (shu bobning 1–oyatiga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tammuz oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyunning oʻrtasidan boshlanadi.

39:3 …shaharning Oʻrta darvozasidagi mahkamalarda qoʻmondonlik qarorgohini joylashtirdilar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …shaharning Oʻrta darvozasida oʻtirishdi. Qadimgi paytlarda shahar darvozasi savdo–sotiq, ijtimoiy va huquqiy masalalarni hal qilish uchun odamlar yigʻiladigan joy edi.

39:3 …Nargal–Sharazar, Samgarnavu, bosh maslahatchi Sarsahim… — yoki …Samgarlik Nargal–Sharazar, bosh maslahatchi Navusarsahim….

39:4 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysiga nisbatan ishlatilgan. Shoh oʻz lashkari bilan Iordan daryosidan kechib oʻtib, ehtimol, Moʻab va Ommon yurtiga qochmoqchi boʻlgan.

39:5 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

39:5 Rivlo shahri — bu shahar Orontes daryosi boʻyida, hozirgi Suriya hududida joylashgan edi.

39:8 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

39:16 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik. 13:23 izohiga qarang.

39:16 Obidmalek — 38:7-13 ga qarang.

40:1 Rama shahri — 31:15 ning birinchi izohiga qarang.

40:5 Bu yurtda qoladigan boʻlsang… — yoki Yeremiyo qayrilib ketmasidan oldin, Nabizaradon shunday dedi… yoxud Yeremiyo javob bermasidan oldin, Nabizaradon yana shunday dedi….

40:6 Mispax shahri — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda joylashgan.

40:8 Yazaniyo — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Yozaniyo. Uning Yazaniyo degan shakli 4 Shohlar 25:23 dan olingan.

40:9 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 10–oyatida ham bor).

41:1 Oʻsha yilning yettinchi oyi — miloddan oldingi 586 yilning yettinchi oyi (39:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

41:1 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

41:1 Mispax — 40:6 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

41:3 Bobillik — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 17-18–oyatlarida ham bor).

41:5 Shakam, Shiloʻ va Samariya — sobiq Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka qarashli bu shaharlar sajda markazlari boʻlgan.

41:5 …soqolini qirgan, kiyimlarini yirtgan, tanalarini tilgan edilar… — soqol qirish, kiyimlarni yirtish va tanani tilish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi (yana 16:6 izohiga qarang). Bu odamlar Quddusning magʻlubiyati tufayli aza tutib, Chayla bayramida Xudoga sajda qilish niyatida Maʼbadga ketayotgan boʻlishsa kerak.

41:7-9 Oʻldirgan odamlarning jasadlarini esa katta sardobaga tashladi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Ismoil Gadaliyo tufayli oʻldirgan odamlarning jasadlarini sardobaga tashladi yoki Ismoil oʻldirgan odamlarning jasadlarini sardobaga — Gadaliyoning jasadi ustiga tashladi.

41:7-9 …bu sardobani Yahudo shohi Oso…qurdirgan edi — Oso miloddan oldingi 911-870 yillarda, Basho miloddan oldingi 909-886 yillarda hukmronlik qilgan. Shoh Oso bu sardobani Mispax shahrini mustahkamlagan paytda qurdirgan boʻlsa kerak (3 Shohlar 15:20-22 ga qarang).

41:10 Ommon yurti — Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

41:12 Givon — bu shahar Mispaxdan bir necha kilometr uzoqlikda joylashgan edi.

42:1 Ozariyo — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Yozaniyo. Uning Ozariyo degan shakli 43:2 dan olingan.

43:3 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

43:10 Navuxadnazar — miloddan oldingi 605-562 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan. U miloddan oldingi 605 yilda Karxamishdagi jangda firʼavn Nexoni magʻlub qildi (46:2 ga qarang). Bu oyatda esa Yeremiyo Navuxadnazarning ancha keyin — miloddan oldingi 568-567 yillarda Misr ustidan qozongan zafariga ishora qiladi.

43:13 Quyosh sajdagohi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Quyosh uyi. Misrliklarning quyosh xudosi Ra sajdagohiga ishora qilingan boʻlishi mumkin. Yoki shu sajdagoh joylashgan Geliopol shahri nazarda tutilgandir. Geliopol hozirgi Qohira shahridan qariyb 11 kilometr shimoli–sharqda, Nil daryosi boʻyida joylashgan edi.

44:1 Taxpanxas va Nuf shaharlari — 2:16 ning birinchi izohiga qarang.

44:1 Misrning janubi — ibroniycha matnda Patroʻs, Misr janubiy hududining qadimgi nomi.

44:15 …Misrning shimoliy va janubiy hududida… — ibroniycha matnda …Misrda, Patroʻsda… (shu bobning 1–oyatiga qarang).

44:17 samo qirolichasi — 7:18 izohiga qarang.

44:30 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

44:30 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

44:30 Xofra — 37:5 ning birinchi izohiga qarang.

45:1 Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 605 yil (1:3 ning birinchi izohiga qarang).

45:1 oʻrama qogʻoz — 30:2 izohiga qarang.

45:1 Yeremiyo yuqoridagi soʻzlarni…yozdirgandan soʻng… — 36:1-4 ga qarang.

46:2 Nexo — miloddan oldingi 609-594 yillarda hukmronlik qilgan.

46:2 Yohayiqim hukmronligining toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 605 yil (1:3 ning birinchi izohiga qarang). Firʼavn Nexoning Karxamishdagi magʻlubiyatidan soʻng Oʻrta yer dengizining sharqidagi yerlar Navuxadnazarga tobe boʻldi.

46:2 Navuxadnazar — 39:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

46:9 Habashistonlik — ibroniycha matnda Kushlik. 13:23 izohiga qarang.

46:9 Liviya — ibroniycha matnda bu yurtning qadimgi nomi Fut.

46:9 Lidiya — ibroniycha matnda bu yurtning qadimgi nomi Lud. Bu yurt hozirgi Turkiyaning sharqida joylashgan edi.

46:11 bokira qiz — 4:31 izohiga qarang.

46:11 Gilad — 8:22 izohiga qarang.

46:14 Nuf va Taxpanxas shaharlari — 2:16 ning birinchi izohiga qarang.

46:15 Jangchilaringiz magʻlub boʻladi…Egamizning Oʻzi ularni uradi — yoki Apis qochadi. Xudo Apisni urgani uchun, u dosh bermaydi. Apis muqaddas buqaning nomidir. Memfis aholisi unga topinib, u xudo Ptaxning yerdagi qiyofasi deb ishonishardi.

46:16 Ular qayta–qayta qoqiladilar… — yoki Xudo ularning hammasini qoqiltiradi….

46:18 Tovur togʻi…Karmil togʻi — qadimgi Isroilning shimolidagi ikki togʻ.

46:20 shimol soʻnasi — Bobil lashkariga ishora (1:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

46:23 chigirtka — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

46:24 Shimoldagi xalq — shu bobning 20–oyati izohiga qarang.

46:25 Noʻ — Fiva nomi bilan ham maʼlum. Fiva shahri Misr janubiy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi.

46:25 Omon — Misr xudolarining hukmdori hisoblangan. Bu xudo firʼavnlarning homiysi hisoblangan.

46:27 …Yoqub…Isroil… — Xudoning xalqi, yaʼni shimoliy va janubiy shohliklarning jamiki aholisi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang).

47:1 Gʻazo shahri — Filistiya oʻlkasidagi Filist xalqiga qarashli bu shahar Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

47:4 Tir va Sidon — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shaharlar. Filistlar bu shaharlar bilan ittifoq tuzgan edilar. Tir va Sidon Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yerlar Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

47:4 Xaftoʻr — Krit nomi bilan ham maʼlum. Filist xalqining ajdodlari Krit orolidan kelgan edilar.

47:5 Ashqalon — Filistiya oʻlkasidagi Filist xalqiga qarashli bu shahar Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

47:5 …Filist zabardastlarining omon qolganlari — yoki …Filistlar vodiysida omon qolganlar.

47:5 …sochlarini qirdiradi…Qachongacha gʻam chekib, badaningizni tilasiz?! — 16:6 izohiga qarang.

48:1 Moʻab — bu yurt Oʻlik dengizning sharqida joylashgan edi.

48:1 Navo…Xiratayim — Moʻab yurtidagi shaharlar.

48:1 Uning qalʼasi — ibroniycha matnda Mizgab, Moʻab yurtidagi nomaʼlum bir shaharga ishora boʻlishi mumkin.

48:2 …Xashbon…Madmon… — Moʻab yurtidagi shaharlar.

48:3 Xoʻronayim — Moʻab yurtidagi shahar.

48:9 Moʻab uchun qabr toshi tayyorlang, Koʻp oʻtmay Moʻab yoʻq boʻladi — yoki Moʻab ustiga tuz soching, chunki Moʻab taqir choʻlga aylanadi yoxud Qaniydi, Moʻabning qanotlari boʻlsa, Moʻab uchib ketgan boʻlardi.

48:13 Baytildagi buzoq — 3 Shohlar 12:28-33, 4 Shohlar 10:29 ga qarang. Xoʻsheya 8:5, 10:5-8 oyatlarga va oʻsha oyatlarning birinchi va uchinchi izohlariga ham qarang.

48:17 saltanat hassasi — bu maxsus hassa boʻlib, shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

48:18 Dibon — Moʻab yurtidagi mustahkam shahar.

48:19 Aror — Moʻab yurtiga qarashli bu shahar Dibondan qariyb 10 kilometr janubi–sharqda, Arnon soyligi yaqinida joylashgan edi.

48:21 Yaxaz — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Yaxzo.

48:24 Bozrax — Moʻab yurtidagi shahar. 49:13 da aytib oʻtilgan Edom yurtining poytaxti Bozraxdan boshqa shahar.

48:26 mast — bu oʻrinda sharob Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (25:15-29 ga va Ishayo 51:17-23 ga qarang).

48:31 Xir–Xarasot — ibroniycha matnda bu nomning boshqa varianti Xir–Xares (shu bobning 36–oyatida ham bor). Bu shahar Xir nomi bilan ham atalgan boʻlib, Moʻab yurtining poytaxti edi.

48:32 Men ham, Yazir shahri singari, sizlar uchun qaygʻuraman — yoki Men, Yazir shahridan koʻra, sizlar uchun koʻproq qaygʻuraman.

48:32 Yazir shahri — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana Ishayo 16:8 ga qarang). Ibroniycha matnda Yazir dengizi.

48:33 uzum siqish chuqurlari — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi.

48:35 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. 7:31 ning ikkinchi izohiga qarang.

48:37 …sochini oldirgan…soqolini qirib tashlagan…qoʻllarini tilgan… — 16:6 izohiga qarang.

48:37 …qanor oʻrab olgan — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

48:38 …tomlar ustida… — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi. Moʻabda esa odamlar tom ustida orom olmay, qaygʻu va iztirob chekardilar.

48:41 Moʻab shaharlari — yoki Xariyoʻt shahri. Bu oʻrindagi ibroniycha soʻz uning shaharlari degan maʼnoni anglatishi yoki Xariyoʻt shahrining nomini bildirishi mumkin (shu bobning 24–oyatiga qarang).

48:45 shoh Sixoʻnning shahri — shoh Sixoʻn hukmronlik qilgan davrda Xashbon shahri Amor yurtining poytaxti edi (Qonunlar 2:24 ga qarang). Yeremiyo bu bashoratini aytgan paytda esa Xashbon shahri Moʻab shohligiga qarashli edi.

48:45 Ammo olov chiqadi Xashbon shahridan…Isyonkor odamlarning boshini yeydi — Sahroda 21:26-29 da ham Moʻabning halokati shunga oʻxshash soʻzlar bilan tasvirlangan. Yana shu bobning 2–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

48:47 …Men Moʻab xalqini yana farovonlikka erishtiraman — yoki …Men Moʻab xalqini asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman.

49:1 Ommon — 41:10 izohiga qarang.

49:1 Moʻlax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Milkom (shu bobning 3–oyatida ham bor). Moʻlax Ommon xalqining xudosi edi.

49:2 Rabba — Ommon yurtining poytaxti edi.

49:3 Xashbon — Moʻab va Ommon yurtining chegarasidagi muhim shahar. Qaysi yurtning qoʻli baland kelsa, oʻsha yurt Xashbonga egalik qilardi. Yeremiyoning bu oyatdagi bashoratiga koʻra, oʻsha paytda Xashbon Ommonliklarning qoʻli ostida boʻlgan. Yana 48:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

49:3 Ay shahri — Ysha 7-8–boblarda hikoya qilingan Aydan boshqa shahar. Yoshua kitobidagi Ay shahri Iordan daryosining gʻarb tomonida joylashgan edi. Mazkur oyatdagi Ay esa Moʻab yurtiga qarashli shahar boʻlib, uning aynan qayerda joylashgani maʼlum emas.

49:3 Qanorga oʻranib… — 4:8 izohiga qarang.

49:3 …Qaygʻudan badaningizni tiling — yoki …Devor bilan oʻralgan shaharlaringizning ichida sarosimaga tushganingizdan u yoqqa, bu yoqqa yuguring. Badanni tilish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

49:4 qiz — 4:31 izohiga qarang.

49:4 Nechun kuching bilan maqtanasan? Sening kuching qirqiladi! — yoki Nechun hosildor vodiylaring bilan maqtanasan? yoxud Nega vodiylaring bilan maqtanasan? U yerda qon daryo boʻlib oqadi!

49:6 …Men Ommon xalqini yana farovonlikka erishtiraman — yoki …Men Ommon xalqini asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman (shu bobning 39–oyatida ham bor).

49:7 Edom — bu yurt Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi.

49:7 Temon — Edom yurtining shimolida joylashgan shahar va uning atrofidagi hudud. Bu oʻrinda Temon Edomning sheʼriy nomi sifatida ishlatilgan (shu bobning 20–oyatida ham bor).

49:8 Dedon — Arabiston yarim orolining shimoli–gʻarbida joylashgan shahar va uning atrofidagi hudud. Oʻsha davrda Dedonliklarning katta bir guruhi Edom yurtida istiqomat qilgan boʻlsa kerak.

49:8 Esov nasli — Isroil xalqi Yoqubdan, Edom xalqi esa Yoqubning akasi Esovdan kelib chiqqan edi.

49:12 Jazo kosasi — Xudo gʻazabining ramzi boʻlgan sharob kosasiga ishora. Mana shu sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (25:15-29 ga va Ishayo 51:17-23 ga qarang).

49:13 Oʻz nomim bilan qasam ichib… — 22:5 izohiga qarang.

49:13 Bozrax shahri — Edom yurtining poytaxti.

49:17-18 Sadoʻm, Gʻamoʻra… — 23:14 izohiga qarang.

49:21 Qizil dengiz — ibroniycha matnda Yom–Suf, maʼnosi Qamish dengizi. Bu oyatdagi mana shu nom hozirgi Aqaba qoʻltigʻiga (yaʼni Qizil dengizning shimoli–sharqidagi qoʻltigʻiga) ishora qiladi.

49:23 Xomat bilan Arpad ahli — hozirgi Suriyaning shimolida joylashgan shaharlar. Shimoldan kelgan dushman lashkarlari yoʻl–yoʻlakay bu shaharlarga ham hujum qilishgan.

49:25 Quvonch makoni — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Quvonchim makoni.

49:28 Navuxadnazar — 39:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

49:28 Kedar va Xazor — Arabiston yarim orolining shimolida joylashgan yerlar.

49:32 Sochini oldirib yurgan… — 9:26 ning birinchi izohiga qarang.

49:34 Zidqiyo — 1:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

49:34 Elam yurti — bu yurt Bobil yurtidan janubi–sharqda, hozirgi Eron hududida joylashgan edi.

50:1 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 8, 25, 35–oyatlarida ham bor).

50:2 …Bel…Mardux… — Bel Bobilning bosh xudosi edi. Bel Mardux ismi bilan ham tanilgan.

50:5 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 28–oyatida ham bor). 3:14 izohiga qarang.

50:10 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 45–oyatida ham bor).

50:11 …Yaylovdagi buzoqday… — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …Bugʻdoy yanchayotgan hoʻkizday….

50:17 Isroil xalqi — shimoliy va janubiy shohliklarning xalqi nazarda tutilgan (2:4 izohiga qarang). Shu bobning 20–oyatida esa bu ikkala shohlik “Isroil” va “Yahudo” deb alohida–alohida aytib oʻtilgan.

50:17 Ossuriya shohi — Tigʻlatpilasarning oʻgʻli Shalmanasar yoki Shalmanasarning vorisi Sargon II nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (4 Shohlar 17:3-6 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang).

50:17 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

50:19 …Karmil…Bashan…Efrayim…Gilad… — ilgarilari bu yerlar sobiq Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka qarashli edi.

50:21 Marotayim — Bobil yurtidagi yerlarning ibroniycha nomi. Bu yerlar Dajla va Furot daryolari kesishgan joydagi Fors qoʻltigʻi yaqinida joylashgan. Ibroniychada Marotayim nomi ikki barobar itoatsiz degan maʼnoni bildiradi, bu oyatda Bobil shu nom bilan taʼriflanadi.

50:21 Paxoʻd — Bobil yurtining janubi–sharqida yashagan xalqning nomi. Ibroniychada Paxoʻd nomining maʼnosi jazo boʻlib, bu oyatda Bobil xalqining qismatiga ishora qiladi.

50:40 Sadoʻm, Gʻamoʻra… — 23:14 izohiga qarang.

50:42 qiz — 4:31 izohiga qarang.

51:1 uning aholisi — ibroniycha matnda Leb–qamay, Bobil aholisiga nisbatan ishlatilgan yana bir nom.

51:4 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 54–oyatida ham bor).

51:7 mast — bu oʻrinda sharob Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (25:15-29 ga va Ishayo 51:17-23 ga qarang).

51:10 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 35–oyatida ham bor). 3:14 izohiga qarang.

51:11 Midiya shohlari — Midiya shohligiga qarashli kichkina shohliklar. Bu shohliklar Bobil yurtidan shimoli–sharqda joylashgan edi (yana shu bobning 27–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Ular Forslarga qoʻshilib, Bobilga hujum qilgan edilar.

51:13 Hayoting ipi uzildi — oʻlimni bildiruvchi ibora. Ishayo 38:12 ga qarang.

51:14 Chigirtkaday — 46:23 izohiga qarang.

51:24 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 35–oyatida ham bor).

51:27 Ararat, Minnax va Ashkanoz shohliklari — Bobil yurtidan shimolda joylashgan boʻlib, Midiya shohligiga qaram edi (shu bobning 28–oyatiga qarang).

51:32 …Toʻqaylarga oʻt qoʻyildi… — qochgan odamlar baland qamishlar orasiga yashirinishardi.

51:33 Qiz — 4:31 izohiga qarang.

51:33 …u yanchiladi — donni boshoqdan ajratish jarayoni yanchish deyiladi. Qadimgi Yaqin Sharqda bu ish don boshoqlarini tayoq bilan urish, ustidan tepkilash yoki xoʻptir yurgizish orqali bajarilgan (xoʻptir — ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta). Yanchish soʻzi koʻpincha Eski Ahdda hukmga yoki urushda halokatga duchor boʻlishga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan.

51:34 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

51:35 tanam — yoki men va qarindoshlarim.

51:39 mast — shu bobning 7–oyati izohiga qarang.

51:41 Bobil — ibroniycha matnda Shashax, Bobilga nisbatan ishlatilgan yana bir nom.

51:44 Bel — Bobilning bosh xudosi edi. Mardux ismi bilan ham tanilgan.

51:59 Zidqiyo hukmronligining toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 593 yil (1:3 ning ikkinchi izohiga qarang).

51:60 oʻrama qogʻoz — 30:2 izohiga qarang.

52:1 Zidqiyo yigirma bir yoshida shoh boʻldi… — miloddan oldingi 597 yil (1:3 ning ikkinchi izohiga qarang). Shoh Navuxadnazar Yohayixinni Bobilga surgun qilgandan keyin Yahudo taxtiga Zidqiyoni oʻtqizdi (37:1 va 4 Shohlar 24:8-17 ga qarang).

52:1 Yeremiyo — Yeremiyo paygʻambardan boshqa odam.

52:4 Zidqiyo hukmronligining toʻqqizinchi yili oʻninchi oyi — miloddan oldingi 589 yilning oʻninchi oyi. Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

52:4 Navuxadnazar — 21:2 izohiga qarang.

52:4 qamal inshootlari — 33:4 izohiga qarang.

52:5 Zidqiyo hukmronligining oʻn birinchi yili — miloddan oldingi 586 yil.

52:6 Toʻrtinchi oy — ibroniy kalendarining Tammuz oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyunning oʻrtasidan boshlanadi.

52:7 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 17–oyatida ham bor).

52:7 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysining bir qismiga, aynan Oʻlik dengizning shimolidagi yerlarga nisbatan ishlatilgan.

52:8 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 14–oyatida ham bor).

52:9 Rivlo shahri — bu shahar Orontes daryosi boʻyida, hozirgi Suriya hududida joylashgan edi.

52:12 Navuxadnazar hukmronligining oʻn toʻqqizinchi yili beshinchi oyi — miloddan oldingi 586 yil. Oyatdagi voqea Quddus qulagandan keyin bir oy oʻtgach yuz bergan edi (shu bobning 6-7–oyatlariga va 6–oyatning izohiga qarang).

52:15 qolgan–qutgan hunarmandlar — Navuxadnazar bundan oʻn bir yil oldin, yaʼni miloddan oldingi 597 yilda, koʻp hunarmandlarni oʻzi bilan Bobilga olib ketgan edi (4 Shohlar 24:12-16 ga qarang).

52:17 …bronza ustunlarni, aravalarni, bronza hovuzni… — 3 Shohlar 7:15-39 ga qarang.

52:20 …hovuzga, hovuz ostidagi oʻn ikkita buqaga va aravalarga… — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 3 Shohlar 7:25 ga qarang). Ibroniycha matnda …hovuzga, aravalar ostidagi oʻn ikkita buqaga….

52:21 …balandligi 18 tirsak, tevaragi 12 tirsak… — balandligi taxminan 8,1 metrga, tevaragi taxminan 5,4 metrga toʻgʻri keladi.

52:22 5 tirsak — taxminan 2,3 metrga toʻgʻri keladi.

52:22 anor — qadimgi paytlarda hayot ramzi edi.

52:28 Hukmronligining yettinchi yili — miloddan oldingi 597 yil.

52:29 oʻn sakkizinchi yili — miloddan oldingi 586 yil.

52:30 yigirma uchinchi yili — miloddan oldingi 581 yil.

52:31 …Bobil taxtiga Evilmardux oʻtirdi — u Navuxadnazarning oʻgʻli boʻlib, miloddan oldingi 562-560 yillarda Bobilda hukmronlik qilgan.

52:31 oʻn ikkinchi oy — ibroniy kalendarining Adar oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan fevralning oʻrtasidan boshlanadi.

+ 1:1 Ysha 21:18, 3Sh 2:26

+ 1:2 4Sh 22:1, Yerm 3:6, Yerm 25:3, Zfn 1:1

+ 1:3 4Sh 23:36, 4Sh 24:18, Yerm 39:2, 4Sh 25:8-11

+ 1:4 Isha 49:1, Gal 1:15, Isha 49:6, Hav 9:15

+ 1:6 Chq 4:10

+ 1:8 Hiz 2:6, Hiz 3:11, Mat 10:28, Yerm 15:20

+ 1:9 Isha 6:7, Dnr 10:16, Yerm 5:14

+ 1:10 Yerm 18:7, Yerm 31:28

+ 1:11 Amos 7:8, Amos 8:2

+ 1:13 Zkr 6:6

+ 1:14 Yerm 4:6, Yerm 6:1, Yerm 10:22, Yerm 13:20, Yerm 47:2, Hiz 26:7

+ 1:15 Yerm 25:9

+ 1:17 3Sh 18:46

+ 1:18 Isha 50:7, Yerm 6:27, Yerm 15:20, Hiz 3:8-9

+ 2:2 Yerm 3:4, Hiz 16:8, Qnlr 2:7

+ 2:3 Chq 19:6, Chq 28:36, Qnlr 7:6, Yoqb 1:18, Vah 14:4

+ 2:5 Mixo 6:3, 4Sh 17:15, Rim 1:21

+ 2:6 Qnlr 8:15

+ 2:7 Qnlr 8:7, Qnlr 11:11, Lev 18:25, Sah 35:33, Hiz 36:17

+ 2:8 Yerm 23:13

+ 2:9 Chq 20:5-6

+ 2:10 Isha 21:16-17

+ 2:11 Isha 37:19, Yerm 16:20, Zab 105:20, Rim 1:23

+ 2:13 Zab 35:10, Yerm 17:13, Yuhn 4:10

+ 2:15 Isha 5:29, Yerm 4:7, Nox 2:11, Yerm 9:11, Yerm 46:19

+ 2:18 Isha 30:2, Isha 31:1, Yerm 2:18, Hiz 16:28, Hiz 23:12

+ 2:20 Yerm 30:8, Hiz 34:27, Hiz 6:13, Hiz 16:15-16, Xsha 4:13

+ 2:21 Isha 5:1, Zab 79:9, Mat 21:33

+ 2:22 Ayub 9:30, Hiz 24:12

+ 2:24 Xsha 8:9

+ 2:25 Qnlr 32:16, Yerm 3:13, Yerm 18:12

+ 2:26 Yerm 32:32

+ 2:27 Hak 10:10

+ 2:28 Qnlr 32:37, Yerm 11:12-13

+ 2:30 Isha 9:13, Yerm 5:3, 3Sh 18:4, 2Sol 24:21, Mat 23:37, Hav 7:52

+ 2:32 Isha 61:10, Qnlr 32:18, Isha 17:10, Yerm 3:21, Xsha 8:14

+ 2:33 Yerm 22:20, Yerm 30:14

+ 2:34 4Sh 21:16, 4Sh 24:4, Yerm 19:4

+ 2:36 Isha 30:3-5

+ 3:1 Qnlr 24:1-4

+ 3:2 Isha 13:20, Hiz 16:25

+ 3:3 Qnlr 28:24, Amos 4:7

+ 3:5 Zab 102:9, Mrs 3:31

+ 3:6 4Sh 22:1, Yerm 1:2, Hiz 6:13, Hiz 16:15-16, Xsha 4:13

+ 3:8 Qnlr 24:1, Isha 50:1, 4Sh 17:19, Hiz 23:11

+ 3:9 Chq 34:15

+ 3:10 Hiz 23:4

+ 3:11 Hiz 16:51

+ 3:12 Zab 102:9

+ 3:13 Hiz 6:13, Hiz 16:15-16, Xsha 4:13

+ 3:15 Yerm 23:4

+ 3:16 Chq 25:10

+ 3:18 Isha 11:13, Yerm 50:4, Hiz 37:19, Xsha 1:11

+ 3:20 Xsha 3:1

+ 3:21 Qnlr 32:18, Isha 17:10, Yerm 2:32

+ 3:22 Isha 57:18, Yerm 30:17

+ 3:25 Ezra 9:6-7, Zab 105:6

+ 4:1 2Sol 30:6, Yoʻel 2:12

+ 4:2 Qnlr 6:13, Yerm 5:2, Yerm 9:24

+ 4:3 Xsha 10:12, Mat 13:7, Mark 4:7, Ibr 6:8

+ 4:4 Qnlr 10:16, Qnlr 30:6, Rim 2:29, Yerm 21:11

+ 4:5 Xsha 5:8, Xsha 8:1

+ 4:6 Yerm 1:14, Hiz 26:7

+ 4:7 Isha 5:29, Yerm 2:15, Nox 2:11

+ 4:8 Isha 22:12, Yoʻel 1:13

+ 4:10 Yerm 14:13, Hiz 14:9

+ 4:12 Yerm 51:1, Xsha 4:19, Xsha 13:15

+ 4:13 Hiz 38:9, Isha 5:28, Mrs 4:19, Xbq 1:8

+ 4:14 Zab 50:4, Isha 1:16, Yoqb 4:8

+ 4:17 4Sh 25:1-4

+ 4:18 Yerm 2:17

+ 4:19 Isha 16:11

+ 4:20 Hiz 7:26, Yerm 10:20

+ 4:22 Qnlr 32:28

+ 4:23 Ibt 1:2, Isha 5:30

+ 4:24 Hiz 38:20, Nox 1:5

+ 4:25 Yerm 9:10

+ 4:26 Zab 106:34

+ 4:27 Yerm 5:10

+ 4:28 Isha 24:4, Xsha 4:3, Yoʻel 1:10, Isha 50:3

+ 4:30 Mrs 1:19, Hiz 23:22, Hiz 23:40

+ 4:31 Isha 13:8, Yerm 6:24, Yerm 13:21, Yerm 22:23, Mixo 4:9-10, Isha 1:15, Mrs 1:17

+ 5:1 Isha 59:16, Hiz 22:30, Ibt 18:26

+ 5:2 Qnlr 6:13, Yerm 4:2

+ 5:3 Yerm 2:30, Amos 4:6, Xag 2:17

+ 5:4 Yerm 8:7

+ 5:5 Yerm 2:20

+ 5:6 Isha 5:29, Yerm 2:15, Xsha 13:7-8, Nox 2:11

+ 5:7 Qnlr 32:21, 2Sol 13:9, Chq 23:13, Ysha 23:6

+ 5:8 Chq 20:14, Chq 20:17, Hiz 22:11

+ 5:9 Yerm 9:9

+ 5:10 Yerm 4:27

+ 5:12 Isha 28:15, Yerm 6:14, Yerm 14:13

+ 5:13 2Sol 36:16, Zkr 1:4

+ 5:14 Yerm 1:9, Vah 11:5

+ 5:15 Xbq 1:6, Qnlr 28:49

+ 5:16 Zab 5:10

+ 5:17 Lev 26:16, Qnlr 28:51

+ 5:19 Yerm 13:22, Yerm 16:10, Yerm 22:8

+ 5:21 Qnlr 32:6, Qnlr 29:4, Isha 6:9, Mark 8:18

+ 5:22 Yerm 10:7, Vah 15:4, Ibt 1:9, Ayub 38:8-11, Zab 32:7, Zab 103:9

+ 5:23 Chq 32:9, Zab 77:8

+ 5:24 Qnlr 11:14

+ 5:26 Zab 63:5, Hik 1:11, Hik 12:6

+ 5:28 Isha 1:23

+ 5:29 Yerm 5:9, Yerm 9:9

+ 5:31 Yerm 6:13, Yerm 14:14, Yerm 29:9, Mrs 2:14, Hiz 13:6

+ 6:1 2Sh 14:2, Nax 3:14, Yerm 1:14, Hiz 26:7

+ 6:4 Yoʻel 3:9

+ 6:6 Qnlr 20:19-20, Zfn 3:1

+ 6:7 Zab 54:10, Hiz 7:23

+ 6:10 Isha 28:10, Isha 42:20, Hiz 12:2, Yuhn 8:43

+ 6:11 Yerm 20:9

+ 6:12 Qnlr 28:30

+ 6:13 Isha 57:17, Yerm 5:31, Yerm 23:11, Mixo 3:11

+ 6:14 Yerm 23:17, Hiz 13:10, Mixo 3:5

+ 6:15 Zfn 2:1, Yerm 8:10-12

+ 6:16 Yerm 18:15, Mat 11:29

+ 6:17 Yerm 44:16

+ 6:19 Hik 1:31

+ 6:20 3Sh 10:1, 2Sol 9:1, Isha 1:13, Amos 5:21, Mal 1:10

+ 6:21 Hiz 3:20, Hiz 18:24

+ 6:22 Yerm 1:13, Yerm 50:41-43

+ 6:24 Isha 13:8, Yerm 4:31, Mixo 4:9-10

+ 6:25 Zab 30:14, Yerm 20:3, Yerm 20:10, Yerm 46:5

+ 6:26 Amos 8:10, Zkr 12:10, Yerm 48:8

+ 6:27 Yerm 9:7, Yerm 1:18

+ 6:30 Isha 1:22, Isha 1:25, Hiz 22:19-20

+ 7:2 Yerm 19:14, Yerm 26:2

+ 7:3 Yerm 18:11, Yerm 26:13

+ 7:4 Isha 48:1, Mixo 3:11

+ 7:5 Yerm 22:3

+ 7:7 Yerm 25:5

+ 7:9 Yerm 5:2, Xsha 4:2

+ 7:11 Mat 21:13, Mark 11:17, Luqo 19:46

+ 7:13 Hik 1:24, Isha 65:12, Isha 66:4

+ 7:15 4Sh 17:6, 4Sh 17:23

+ 7:16 Chq 32:10, Qnlr 9:14, Yerm 11:14, Yerm 14:11

+ 7:20 2Sol 34:25

+ 7:21 Xsha 8:13

+ 7:22 1Sh 15:22

+ 7:23 Lev 26:12, Yerm 11:4, Qnlr 4:40, Qnlr 5:33, Qnlr 18:17

+ 7:24 Zab 80:11-12

+ 7:25 2Sol 36:15

+ 7:26 Yerm 16:12

+ 7:30 4Sh 21:4-5, Yerm 32:34-35, Lev 15:31, 2Sol 36:14, Hiz 5:11

+ 7:31 Ysha 15:8, 4Sh 23:10, Yerm 19:2, Qnlr 12:31

+ 7:33 Qnlr 28:26, Isha 17:2

+ 7:34 Vah 18:23, Lev 26:31, Yerm 16:9, Yerm 25:10

+ 8:2 Qnlr 4:19, Hiz 8:16, Yerm 9:22, Yerm 16:4, Yerm 25:33

+ 8:3 Ayub 3:21, Vah 9:6

+ 8:7 Yerm 5:4

+ 8:8 Isha 10:1

+ 8:10 Qnlr 28:30

+ 8:11 Hiz 13:10, Mixo 3:5

+ 8:12 Zfn 2:1, Yerm 6:12-15

+ 8:13 Isha 1:30

+ 8:14 Yerm 9:15, Yerm 23:15, Mrs 3:15

+ 8:15 Ayub 30:26, Yerm 14:19

+ 8:16 Ayub 39:20-25

+ 8:17 Sah 21:6, Qnlr 32:24, Zab 57:5-6, Voiz 10:11

+ 8:19 Mixo 4:9, Qnlr 32:21

+ 8:21 Yerm 14:17

+ 8:22 Yerm 46:11

+ 9:1 Yerm 13:17, Mrs 1:2, Mrs 1:16

+ 9:2 Zab 54:8

+ 9:3 Zab 63:4, Hak 2:10, Ayub 18:21, Xsha 4:1, 2Sal 1:8

+ 9:4 Yerm 12:6, Mixo 7:5

+ 9:7 Yerm 6:27

+ 9:8 Zab 27:3, Zab 61:5, Hik 26:23, Mixo 6:12

+ 9:9 Yerm 5:9, Yerm 5:29

+ 9:10 Yoʻel 1:19-20, Yerm 4:25

+ 9:11 Isha 25:2, Yerm 2:15, Yerm 34:22, Yerm 46:19

+ 9:15 Yerm 8:14, Yerm 23:15, Vah 8:11

+ 9:16 Lev 26:33, Qnlr 28:64, Yerm 49:37

+ 9:17 Amos 5:16

+ 9:18 Yerm 14:17

+ 9:22 Yerm 8:2

+ 9:23 Hik 3:5, Hik 21:30

+ 9:24 Yoqb 1:9, 1Kor 1:31, 2Kor 10:17

+ 9:26 Yerm 49:32, Qnlr 10:16, Yerm 4:4

+ 10:4 Isha 40:19-20, Isha 41:7

+ 10:5 Zab 113:12-15, Isha 46:7, Isha 41:23-24

+ 10:6 Chq 15:11, Zab 85:8

+ 10:7 Yerm 5:22, Vah 15:4

+ 10:9 3Sh 10:22

+ 10:11 Zab 95:5

+ 10:12 Ayub 9:8, Zab 103:2, Zab 135:5, Hik 3:19

+ 10:13 Ayub 38:22, Zab 134:7, Yerm 51:16

+ 10:14 Zab 96:7, Isha 42:17, Zab 134:17, Xbq 2:18-19, Rim 1:25

+ 10:16 Sah 18:20, Zab 15:5, Qnlr 32:9, Yerm 51:15-19

+ 10:19 Yerm 14:17, Yerm 30:12

+ 10:20 Yerm 4:20

+ 10:21 Hiz 34:2, Hiz 34:5-6

+ 10:22 Yerm 1:14, Hiz 26:7

+ 10:23 Hik 16:1, Hik 20:24, Dnr 5:23

+ 10:24 Zab 6:2, Zab 37:2

+ 10:25 Yerm 10:25, Vah 16:1, Zab 13:4, Zab 78:6-7

+ 11:3 Qnlr 27:26

+ 11:4 Qnlr 4:20, 3Sh 8:51, Lev 26:12, Yerm 7:22

+ 11:5 Chq 3:8, Ibt 17:2, Ibt 26:3

+ 11:8 Lev 26:14-45, Qnlr 28:15-65

+ 11:9 Hiz 22:25

+ 11:10 Qnlr 31:16

+ 11:11 1Sh 8:18, Hik 1:28, Isha 1:15, Hiz 8:18, Mixo 3:4

+ 11:12 Isha 57:13, Yerm 2:28

+ 11:13 Yerm 2:28

+ 11:14 Yerm 7:16, Yerm 14:11

+ 11:15 Hik 2:14, Hik 10:23, Hik 15:21, Isha 1:11-12

+ 11:16 Zab 51:10, Rim 11:17

+ 11:17 Isha 5:2, Yerm 2:21

+ 11:19 Isha 53:7

+ 11:20 1Sh 16:7, Yerm 17:10, Yerm 20:12, Vah 2:23, Yerm 15:15, Yerm 20:12

+ 11:21 Isha 30:10, Amos 2:11, Mixo 2:6, Ysha 21:18, Yerm 1:1

+ 12:1 Ezra 9:15, Dnr 9:7, Yuhn 17:25, Vah 16:5, Ayub 12:6, Ayub 21:7, Zab 72:3, Zab 91:8, Hik 24:19, Xbq 1:13, Mal 3:15

+ 12:2 Isha 29:13

+ 12:3 Zab 16:3, Zab 138:1

+ 12:4 Isha 40:24, Yerm 9:10, Yerm 23:10, Yoʻel 1:10, Rim 8:22, Yerm 4:25, Xsha 4:3

+ 12:6 Yerm 9:4, Hik 26:25

+ 12:9 Isha 46:11, Isha 56:9, Hiz 39:17, Vah 19:17-18

+ 12:10 Isha 5:1-2

+ 12:13 Qnlr 28:38, Mixo 6:15

+ 12:14 Hiz 25

+ 12:15 Yerm 48:47, Yerm 49:6

+ 12:16 Yerm 4:2

+ 13:1 Chq 28:39, Lev 16:4

+ 13:13 Isha 51:17

+ 13:14 Zkr 11:6

+ 13:16 Isha 5:30, Isha 8:22, Amos 8:9, Yuhn 11:10, Yuhn 12:35

+ 13:17 Yerm 9:1, Zkr 10:3, Zkr 13:7

+ 13:18 4Sh 24:12, Yerm 22:26, Ayub 19:9, Yerm 13:18, Mrs 5:16

+ 13:20 Yerm 1:14, Yerm 6:22

+ 13:21 Isha 13:8, Yerm 4:31, Mixo 4:9-10

+ 13:22 Yerm 5:19

+ 13:24 Zab 1:4, Zab 82:14

+ 13:25 Ayub 20:29

+ 13:26 Isha 47:3, Nox 3:5, Xbq 2:16

+ 13:27 Yerm 5:8, Isha 1:16

+ 14:2 Isha 3:25

+ 14:4 Yerm 3:3, Yoʻel 1:11

+ 14:7 Zab 24:11, Zab 78:9

+ 14:8 Zab 70:5, Yerm 17:13

+ 14:10 Xsha 8:13, Xsha 9:9

+ 14:11 Yerm 7:16, Yerm 11:14

+ 14:12 Hik 1:28, Isha 1:15, Mixo 3:4, Yerm 6:20, Qnlr 32:24, Yerm 16:4, Yerm 24:10, Yerm 32:24, Hiz 5:17, Hiz 14:21

+ 14:13 Isha 28:15, Yerm 5:12

+ 14:14 Yerm 5:31, Hiz 13:6, Mark 13:6

+ 14:15 Qnlr 18:20

+ 14:16 Zab 78:3

+ 14:17 Yerm 13:17, Yerm 8:21

+ 14:18 Hiz 7:15

+ 14:19 Mrs 5:22, Yerm 8:15

+ 14:20 Zab 105:6, Dnr 9:5, Dnr 9:8

+ 14:21 Lev 26:42

+ 14:22 Lev 26:4, Hiz 34:26, Zkr 10:1

+ 15:1 Chq 32:11-14, 1Sh 7:10, Zab 98:6

+ 15:2 Yerm 43:11, Zkr 11:9, Vah 13:10

+ 15:3 Lev 26:16-22, Vah 6:8

+ 15:4 4Sh 21:3-7, 4Sh 21:11, Yerm 34:17

+ 15:5 Isha 51:19, Nox 3:7

+ 15:9 1Sh 2:5, Amos 8:9

+ 15:10 Ayub 3:3, Yerm 20:14, Chq 22:25

+ 15:13 Yerm 17:2

+ 15:14 Yerm 16:13, Qnlr 32:22

+ 15:15 Yerm 11:20, Zab 68:8

+ 15:16 Hiz 3:1-3, Vah 10:9-10, Zab 118:111, Zab 118:162

+ 15:17 Mrs 3:28

+ 15:18 Yerm 30:12, Ayub 6:15

+ 15:20 Isha 50:7, Yerm 1:18, Hiz 3:8-9, Yerm 1:8

+ 16:4 Yerm 8:2, Yerm 25:33, Yerm 14:12, Hiz 5:17, Hiz 14:21, Qnlr 28:26

+ 16:5 Hiz 24:16

+ 16:6 Lev 19:28, Qnlr 14:1

+ 16:9 Isha 24:8, Yerm 7:34, Hiz 26:13, Xsha 2:11, Amos 8:10, Vah 18:23

+ 16:10 Yerm 5:19

+ 16:11 Qnlr 29:24-26, Yerm 22:9

+ 16:12 Yerm 7:26

+ 16:13 Qnlr 4:28, Qnlr 28:36

+ 16:15 Yerm 23:7-8

+ 16:16 Xbq 1:14-15

+ 16:17 2Sol 16:9, Zab 89:8, Hik 5:21, Yerm 32:19

+ 16:18 Isha 40:2, Vah 18:6

+ 16:19 Zab 27:7, Zab 31:3, Yerm 17:17, Amos 2:4

+ 16:20 Isha 37:19, 1Kor 8:4

+ 17:1 Ayub 19:24, Chq 27:2

+ 17:2 Qnlr 16:21, Yerm 15:13

+ 17:4 Qnlr 32:22

+ 17:5 Zab 117:8, Zab 145:3, Isha 31:3

+ 17:6 Yerm 48:6

+ 17:7 Zab 70:5

+ 17:8 Zab 1:3

+ 17:10 1Sol 28:9, 1Sol 29:17, Zab 25:2, Hik 17:3, Yerm 32:19

+ 17:11 Zab 38:7

+ 17:13 Zab 70:5, Yerm 14:18, Zab 35:10, Yerm 2:13, Yuhn 4:10

+ 17:15 Isha 5:19

+ 17:17 Yerm 16:19

+ 17:18 Zab 34:4, Zab 39:15

+ 17:21 Nax 13:15

+ 17:22 Chq 20:8

+ 17:25 Yerm 22:4

+ 17:26 Lev 7:12, 2Sol 33:16

+ 17:27 Hiz 20:48, Xsha 8:14, Amos 2:5

+ 18:1 Zkr 11:13

+ 18:3 Mat 27:9-10

+ 18:6 Ayub 10:9, Ayub 33:6, Isha 29:16, Isha 45:9, Isha 64:8, Rim 9:20-24

+ 18:7 Yerm 1:10, Yerm 31:28, Yerm 42:10

+ 18:8 Chq 32:14, 2Sh 24:16, Hiz 18:21, Yun 3:10

+ 18:10 1Sh 2:30

+ 18:11 Yerm 36:3, Yun 3:8, Yerm 7:3, Yerm 26:13

+ 18:12 Yerm 2:25

+ 18:15 Yerm 2:31, Yerm 6:16

+ 18:16 Yerm 25:9, Lev 26:32

+ 18:17 Xsha 13:15

+ 18:18 Yerm 11:19

+ 18:20 Zab 34:12, Hik 17:13, Zab 118:85

+ 18:21 Zab 108:9-10

+ 18:22 Zab 139:6

+ 18:23 Zab 63:3, Nax 4:5, Zab 68:28

+ 19:1 Yerm 18:2

+ 19:2 Ysha 15:8, 4Sh 23:10, Yerm 7:31-32

+ 19:3 1Sh 3:11, 4Sh 21:12

+ 19:4 4Sh 21:16, 4Sh 24:4, Yerm 2:34

+ 19:5 Lev 18:21, Qnlr 12:31

+ 19:7 Qnlr 28:26, Yerm 7:33

+ 19:8 Zfn 2:15

+ 19:9 Lev 26:29, Qnlr 28:53, Mrs 2:20, Mrs 4:10, Hiz 5:10

+ 19:11 Zab 2:9, Isha 30:14, Yerm 7:32

+ 19:13 Qnlr 4:19, Yerm 32:29, Zfn 1:5

+ 19:14 Yerm 7:2, Yerm 26:2

+ 20:2 Yerm 29:26

+ 20:3 Yerm 6:25

+ 20:5 4Sh 24:13-14

+ 20:6 Yerm 14:14

+ 20:7 Hiz 14:9, Zab 118:50, Mrs 3:14

+ 20:9 Ayub 32:20, Zab 38:3, Yerm 6:11

+ 20:10 Yerm 6:25, Yerm 46:5

+ 20:11 Yerm 1:8, Yerm 23:40

+ 20:12 1Sh 16:7, Yerm 11:20, Vah 2:23, Yerm 15:15

+ 20:13 Zab 108:30-31

+ 20:14 Ayub 3:3, Yerm 15:10

+ 20:16 Ibt 19:24-25

+ 20:17 Ayub 3:10-11

+ 20:18 Ayub 3:20

+ 21:1 Yerm 38:1, 4Sh 25:18, Yerm 29:25, Yerm 37:3, Yerm 52:24

+ 21:2 4Sh 25:1, Zab 104:2

+ 21:5 Hiz 20:33

+ 21:7 Yerm 37:17, Yerm 39:5, Yerm 52:9, Qnlr 28:50, Hiz 5:11

+ 21:8 Qnlr 30:15

+ 21:9 Yerm 38:2, Yerm 39:18, Yerm 45:5

+ 21:10 2Sol 36:19

+ 21:11 Isha 1:17, Mixo 6:8, Zkr 7:9-10, Yerm 4:4

+ 21:13 Yerm 49:4

+ 21:14 Hiz 20:47

+ 22:3 Isha 1:17, Yerm 7:5-6, Yerm 21:12

+ 22:4 Yerm 17:25

+ 22:5 Yerm 44:6, Yerm 49:13

+ 22:7 Isha 37:24, Yerm 6:6

+ 22:8 Lev 26:32, 3Sh 9:8, 2Sol 7:21

+ 22:9 Qnlr 29:24-26, Yerm 16:11

+ 22:10 2Sol 35:24-25

+ 22:12 4Sh 23:34

+ 22:13 Lev 19:13, Qnlr 24:15, Xbq 2:12

+ 22:15 4Sh 23:25, Isha 3:10

+ 22:16 Hik 31:9

+ 22:18 4Sh 23:36

+ 22:19 Yerm 36:30

+ 22:20 Sah 27:12, Qnlr 32:49

+ 22:23 Yerm 4:31

+ 22:24 Isha 49:18, Hiz 5:11, Zfn 2:9, Rim 14:11, Est 8:8, Qshq 8:6, Xag 2:23, 4Sh 24:8-12, Yerm 24:1

+ 22:26 4Sh 24:12, Yerm 13:18

+ 22:28 Yerm 48:38

+ 22:29 Isha 1:2

+ 22:30 Yerm 36:30

+ 23:1 Hiz 34:1-10, Zkr 11:16-17

+ 23:3 Qnlr 30:3, Yerm 32:37, Hiz 34:13

+ 23:4 Yerm 3:15

+ 23:5 Xsha 3:5, Hiz 34:23

+ 23:6 Yerm 32:37, Hiz 28:26, Yerm 33:14-16

+ 23:8 Yerm 16:14-15

+ 23:11 Yerm 6:13, Yerm 7:30, Yerm 32:34, Zfn 3:4

+ 23:12 Zab 34:6, Zab 72:18, Hik 4:19

+ 23:13 Yerm 2:8

+ 23:14 Yerm 29:23, Hiz 13:22, Ibt 18:20, Ibt 19:24, Isha 1:10, Hiz 16:46

+ 23:15 Yerm 8:14, Yerm 9:15, Vah 8:11

+ 23:16 Hiz 13:2

+ 23:17 Yerm 6:14, Hiz 13:10, Mixo 3:5

+ 23:18 Ayub 15:8

+ 23:19 3Sh 19:11, Hiz 1:4

+ 23:20 Yerm 30:23-24

+ 23:21 Yerm 5:31, Yerm 14:14, Hiz 13:6

+ 23:23 Zab 138:7-12

+ 23:24 Isha 66:1

+ 23:25 Qnlr 13:1, Zkr 10:2

+ 23:27 Hak 3:27

+ 23:30 Qnlr 18:20, Yerm 14:15, Hiz 13:8

+ 23:32 Mixo 3:5

+ 23:40 Yerm 20:11

+ 24:1 Amos 8:1, Mixo 7:1, 4Sh 24:12-15, Hiz 17:12

+ 24:2 Yerm 29:16

+ 24:6 Yerm 31:28, Yerm 42:10

+ 24:7 Qnlr 30:6, Yerm 32:39

+ 24:8 Yerm 21:1

+ 24:9 Qnlr 28:37

+ 24:10 Yerm 14:12, Hiz 5:17, Hiz 14:21

+ 25:1 4Sh 24:1, Yerm 36:1, Dnr 1:1

+ 25:3 Yerm 1:2, Yerm 7:13, Yerm 26:5

+ 25:4 2Sol 24:19

+ 25:5 Yerm 7:7

+ 25:6 Chq 20:3-4

+ 25:9 Yerm 1:15, Yerm 27:6, Yerm 43:10, Yerm 18:16

+ 25:10 Voiz 12:4, Yerm 7:34

+ 25:11 Yerm 29:10, Dnr 9:2, Zkr 1:12, Zkr 7:5

+ 25:13 Yerm 46

+ 25:14 Yerm 27:7, Yerm 50:9, Yerm 51:28

+ 25:15 Zab 74:8, Isha 51:17, Obd 1:16, Vah 14:10

+ 25:16 Yerm 47:6

+ 25:17 Isha 51:22, Nox 3:11

+ 25:19 Yerm 46:25

+ 25:20 Ibt 22:21, Ayub 1:1, Mrs 4:21, Yerm 47:1

+ 25:21 Yerm 48

+ 25:22 Isha 23:1, Yerm 27:3, Yerm 47:4

+ 25:23 Ibt 22:21, Isha 21:13, Yerm 49:8

+ 25:25 Yerm 49:34-39

+ 25:27 Hiz 38:21

+ 25:28 Yerm 49:12

+ 25:29 1Btr 4:17, Hiz 38:22

+ 25:30 Yoʻel 3:16, Amos 1:2

+ 25:32 Yerm 23:19, Yerm 30:23

+ 25:33 Isha 66:16, Yerm 8:2, Yerm 16:4

+ 25:34 Yerm 4:8

+ 26:1 4Sh 23:36

+ 26:2 Yerm 7:2, Yerm 19:14, Qnlr 4:2, Vah 22:18

+ 26:3 Yerm 18:8, Yerm 36:3, Yun 3:10

+ 26:4 Lev 26:14, Qnlr 28:15

+ 26:5 Yerm 25:3-4

+ 26:10 Yerm 36:10

+ 26:13 Yerm 7:3, Yerm 18:11, Qnlr 30:2-3, Yun 3:10

+ 26:14 Ysha 9:25

+ 26:17 Hav 5:34

+ 26:18 Mixo 3:12

+ 26:19 2Sol 32:26, Chq 32:14

+ 26:20 Ysha 9:17, 1Sh 7:1

+ 26:21 4Sh 23:36

+ 26:22 Yerm 36:12, Yerm 36:25

+ 26:24 4Sh 22:12

+ 27:1 4Sh 24:18

+ 27:2 Yerm 28:10

+ 27:3 Yerm 25:21-22

+ 27:5 Isha 45:12, Dnr 4:14

+ 27:6 Isha 44:28, Isha 45:1, Yerm 25:9, Yerm 43:10, Dnr 2:38, Dnr 4:19

+ 27:7 Yerm 52:31, Yerm 25:12-14

+ 27:8 Yerm 28:10, Hiz 34:27, Yerm 14:20

+ 27:9 Yerm 29:8

+ 27:10 Yerm 5:31

+ 27:12 Yerm 38:17

+ 27:13 Yerm 14:12

+ 27:16 Yerm 28:3

+ 27:19 4Sh 24:14-15

+ 27:22 4Sh 25:13, Ezra 1:7, Yerm 29:10

+ 28:1 4Sh 24:18, Ysha 9:3, Ysha 21:17

+ 28:2 Qnlr 28:48, Yerm 27:8

+ 28:3 Yerm 27:16

+ 28:9 Yerm 6:14, Qnlr 18:22

+ 28:10 Yerm 27:2

+ 28:14 Yerm 27:6

+ 28:15 Yerm 29:31-32

+ 29:1 Hiz 8:1

+ 29:2 4Sh 24:12, Yerm 24:1

+ 29:7 Ezra 6:10, 1Tim 2:1-2

+ 29:8 Yerm 27:9, Yerm 27:15

+ 29:9 Yerm 5:31

+ 29:10 Yerm 25:11-12, Dnr 9:2, Zkr 1:12, 2Sol 36:22, Ezra 1:1

+ 29:12 3Sh 8:48, 2Sol 6:38, Dnr 9:3

+ 29:13 1Sol 28:9, 2Sol 15:2, Isha 55:6

+ 29:14 Qnlr 4:29, Qnlr 30:3

+ 29:16 Yerm 24:3, Yerm 24:8

+ 29:18 Yerm 14:12, Yerm 15:4, Yerm 18:16

+ 29:19 2Sol 24:19, Yerm 25:4

+ 29:21 Yerm 5:31

+ 29:22 Isha 65:15

+ 29:23 Yerm 23:14

+ 29:24 4Sh 25:18, Yerm 21:1

+ 29:26 4Sh 9:11, Xsha 9:7, Yerm 20:2

+ 29:31 Yerm 28:15-16

+ 30:2 Yerm 36:2, Xbq 2:2, Zkr 5:1

+ 30:3 Qnlr 30:3, Yerm 29:14, Yerm 12:15, Hiz 20:42

+ 30:6 Isha 13:8, Yoʻel 2:6, Nox 2:10

+ 30:7 Yoʻel 2:11, Zfn 1:14, Dnr 12:1

+ 30:8 Yerm 2:20, Yerm 27:8, Hiz 34:27

+ 30:9 Hiz 23:5, Hiz 34:23-24, Hiz 37:24

+ 30:10 Isha 41:8, Lev 26:6, Yerm 46:27, Hiz 39:26, Mixo 4:4

+ 30:11 Yerm 46:27-28

+ 30:12 Yerm 15:18

+ 30:16 Isha 33:1

+ 30:17 Yerm 3:22, Yerm 33:6, Xsha 6:1

+ 30:19 Hiz 36:10

+ 30:22 Lev 26:12

+ 30:23 3Sh 19:11, Hiz 1:4

+ 30:24 Yerm 23:19-20

+ 31:3 Qnlr 7:8, Mal 1:2

+ 31:4 Chq 15:20

+ 31:5 Isha 65:21

+ 31:6 Isha 2:3

+ 31:8 Yerm 3:18

+ 31:9 Yerm 50:4, Chq 4:22, Xsha 11:1, Mal 1:6

+ 31:10 Isha 40:11

+ 31:11 Chq 13:13, Lev 25:49, Isha 49:24

+ 31:12 Isha 58:11

+ 31:13 Zab 29:12

+ 31:15 Mat 2:18

+ 31:18 Mrs 5:21

+ 31:20 Chq 4:22, Xsha 11:1, Mal 1:6

+ 31:22 Yerm 49:4

+ 31:23 Yerm 29:14, Zab 121:6

+ 31:27 Isha 49:19, Hiz 36:11, Zkr 2:4, Zkr 10:8

+ 31:28 Yerm 1:10, Yerm 18:7, Yerm 24:6, Yerm 42:10

+ 31:29 Mrs 5:7, Hiz 18:2-4

+ 31:30 Qnlr 24:16

+ 31:31 Luqo 22:20, 2Kor 3:6

+ 31:32 Yerm 3:14

+ 31:33 Yerm 32:40, Hiz 37:26, Qnlr 6:6, Isha 51:7, Rim 2:15-16, Lev 26:12

+ 31:34 Xsha 2:20, Isha 43:25, Ibr 8:8-12, Ibr 10:16-17

+ 31:35 Ibt 1:16, Ayub 38:33, Isha 51:15

+ 31:36 Yerm 33:20-26

+ 31:37 Yerm 33:26, Rim 11:1

+ 31:38 Nax 3:1, 4Sh 14:13

+ 31:40 Yerm 7:31-32, 2Sol 23:15, Nax 3:28

+ 32:1 4Sh 24:18

+ 32:2 4Sh 25:1, Nax 3:25

+ 32:5 Yerm 21:10, Yerm 34:3, Yerm 38:3

+ 32:7 Yerm 22:11, Ysha 21:18, Yerm 1:1, Lev 25:25, Sah 27:11

+ 32:8 Lev 25:25, Sah 27:11, Rut 4:4

+ 32:12 Yerm 36:4, Yerm 43:3, Yerm 45:1

+ 32:17 Ibt 18:14, Ayub 42:2, Mat 19:26

+ 32:18 Chq 20:5, Chq 34:7, Qnlr 5:9

+ 32:19 2Sol 16:9, Yerm 16:17, Yerm 17:10

+ 32:20 Zab 134:9

+ 32:21 Chq 6:6, Qnlr 4:34

+ 32:22 Chq 3:8, Qnlr 26:15

+ 32:23 Dnr 9:10-14

+ 32:24 Yerm 14:12, Hiz 5:17

+ 32:26 Ibt 18:14

+ 32:29 2Sol 36:19, Yerm 21:10, Yerm 19:13, Zfn 1:5

+ 32:30 Yerm 3:25

+ 32:32 Yerm 2:26

+ 32:34 4Sh 21:4-5, Yerm 7:30-31, Yerm 23:11

+ 32:35 Lev 18:21, Qnlr 18:10, Qnlr 12:31

+ 32:36 Yerm 21:10

+ 32:37 Qnlr 30:3, Isha 11:12, Hiz 11:17, Zfn 3:20, Yerm 23:6, Hiz 28:26

+ 32:38 Lev 26:12

+ 32:39 Hiz 11:19

+ 32:40 Isha 55:3, Yerm 31:33, Hiz 16:60

+ 32:41 Isha 62:5, Zfn 3:17, Qnlr 28:63

+ 32:42 Zkr 8:15

+ 32:44 Yerm 29:14

+ 33:1 Yerm 32:2

+ 33:3 Isha 48:6

+ 33:4 Qnlr 31:17

+ 33:6 Yerm 3:22, Yerm 30:17, Xsha 6:1

+ 33:7 Yerm 29:14

+ 33:8 Lev 16:30, Hiz 36:25, Zkr 13:1

+ 33:10 Yerm 32:43

+ 33:11 Yerm 7:34, Yerm 16:9, Zab 105:1

+ 33:15 Xsha 3:5, Hiz 34:23

+ 33:16 Yerm 32:37, Hiz 28:26, Yerm 23:5-6

+ 33:17 2Sh 7:16

+ 33:19 Ibt 8:22

+ 33:21 Zab 88:34

+ 33:22 Ibt 15:5, Ibt 22:17, 3Sh 4:20

+ 33:25 Zab 73:17, Zab 103:19

+ 33:26 Yerm 31:37, Yerm 29:14

+ 34:1 4Sh 25:1, Yerm 39:1, Yerm 52:4

+ 34:2 4Sh 24:18, Yerm 32:1, Yerm 21:10

+ 34:3 Yerm 32:3-5

+ 34:5 Yerm 38:20, Yerm 39:7, 2Sol 16:14

+ 34:7 Ysha 10:3, Ysha 10:10

+ 34:9 Lev 25:39-46

+ 34:13 Chq 20:2, Lev 26:13

+ 34:14 Chq 21:2, Qnlr 15:12

+ 34:17 Yerm 14:12, Yerm 15:4

+ 34:20 Qnlr 28:26, Yerm 7:33

+ 34:21 Yerm 37:5, Yerm 37:11

+ 34:22 Yerm 37:8, Yerm 4:7

+ 35:1 4Sh 23:36, Yerm 25:1

+ 35:2 1Sol 2:55, 1Sol 9:26, 1Sol 9:33

+ 35:6 4Sh 10:15, 4Sh 10:23

+ 35:11 4Sh 24:1, Yerm 46:2

+ 35:15 Chq 20:3, Yerm 18:11, Yerm 25:5

+ 35:17 Isha 50:2

+ 36:1 4Sh 24:1, Yerm 25:1, Yerm 45:1

+ 36:2 Yerm 30:1, Xbq 2:2, Zkr 5:1, Yerm 1:2

+ 36:3 Hiz 12:3, Yerm 18:11, Yerm 26:3, Yun 3:10

+ 36:4 Yerm 32:12

+ 36:9 Ezra 8:21, 2Sol 20:3, Yun 3:5

+ 36:10 Yerm 26:10, 1Sol 9:26, 1Sol 9:33

+ 36:12 Yerm 26:22

+ 36:22 Amos 3:15

+ 36:24 Ysha 7:6

+ 36:26 Yerm 26:20-23

+ 36:29 Yerm 26:9

+ 36:30 Yerm 22:30, 4Sh 22:19

+ 37:1 4Sh 24:17, Hiz 17:13

+ 37:2 2Sol 36:12

+ 37:3 Yerm 38:1, Yerm 21:1

+ 37:4 Yerm 32:2

+ 37:5 Yerm 34:21

+ 37:6 Mrs 4:17

+ 37:8 Yerm 34:22

+ 37:13 Zkr 14:10, Yerm 38:19

+ 37:15 Yerm 38:6

+ 37:17 Yerm 21:7

+ 37:19 Yerm 28:2

+ 37:21 Yerm 32:2, Yerm 38:9, Yerm 52:6

+ 38:1 Yerm 37:3, Yerm 21:1

+ 38:2 Qnlr 30:15, Yerm 21:9

+ 38:3 Yerm 32:3

+ 38:4 Yerm 26:11, Yerm 37:15

+ 38:5 2Sh 3:39

+ 38:6 Ibt 37:24, Zkr 9:11, Zab 68:15

+ 38:7 Yerm 39:16, Hav 8:27, Yerm 37:13

+ 38:9 Yerm 52:6

+ 38:17 Yerm 27:12

+ 38:18 Yerm 21:10

+ 38:19 Yerm 37:13

+ 38:20 Yerm 34:5

+ 38:22 Yerm 38:6

+ 38:23 Yerm 39:6

+ 38:26 Yerm 37:20

• 39:1 4Sh 25:1-21, Yerm 52:4-16

+ 39:1 Qnlr 28:52

+ 39:2 Yerm 1:3

+ 39:5 Ysha 5:10, Sah 34:11, 4Sh 23:33, Yerm 21:7

+ 39:7 Yerm 34:4-5

+ 39:8 Yerm 21:10, Hiz 16:41, Nax 1:3

+ 39:9 Yerm 40:1, Yerm 52:12

+ 39:14 4Sh 22:12, Yerm 26:24, Yerm 40:5

+ 39:15 Yerm 32:2, Yerm 33:1

+ 39:16 Yerm 38:7

+ 39:17 Yerm 22:25

+ 39:18 Yerm 21:9

+ 40:1 Yerm 39:11, Ysha 18:25, Yerm 31:15

+ 40:2 Qnlr 29:24-28

+ 40:3 Yerm 44:23, Dnr 9:10-12

+ 40:5 4Sh 22:12

+ 40:6 Ysha 18:26

• 40:7 4Sh 25:22-26

+ 40:7 4Sh 22:12, Yerm 39:14, Yerm 40:5

+ 40:8 Ysha 18:26

+ 40:13 Yerm 40:8, Yerm 42:1, Yerm 43:2

+ 41:1 Ysha 18:26, Yerm 40:14

+ 41:2 4Sh 25:25

+ 41:5 Ysha 17:7, Ysha 18:1, 3Sh 16:24

+ 41:9 3Sh 15:16

+ 41:11 Yerm 40:15

+ 41:12 2Sh 2:13

+ 41:15 Yerm 40:14

+ 42:1 Yerm 40:13

+ 42:2 1Sh 7:8, 1Sh 12:19

+ 42:5 Ibt 31:50, Hak 11:10

+ 42:6 Yerm 7:23

+ 42:10 Yerm 24:6, Yerm 31:28

+ 42:14 Yerm 4:19, Yerm 43:7

+ 42:16 Hiz 11:8

+ 43:2 Yerm 40:13, Yerm 42:1, Yerm 42:19

+ 43:3 Yerm 32:12

+ 43:6 Yerm 39:10, Yerm 40:7, Yerm 40:5

+ 43:7 Yerm 2:16

+ 43:10 Isha 44:28, Isha 45:1, Yerm 25:9, Yerm 27:6

+ 43:11 Yerm 44:13, Yerm 15:2, Zkr 11:9, Vah 13:10

+ 43:12 Yerm 46:25, Hiz 30:13

+ 44:1 Yerm 43:8, Yerm 46:14

+ 44:3 Qnlr 16:14, Yerm 19:4

+ 44:4 2Sol 36:15-16

+ 44:9 3Sh 11:8, 4Sh 11:1

+ 44:12 Yerm 42:15-17

+ 44:13 Yerm 43:11

+ 44:16 Yerm 6:17, Yerm 42:13-14

+ 44:17 Yerm 19:13

+ 44:22 Hiz 8:6, 4Sh 22:19

+ 44:23 Yerm 40:3

+ 44:27 Yerm 31:28

+ 44:28 Hiz 6:8

+ 44:30 Yerm 46:17, Hiz 30:21

+ 45:1 Yerm 32:12, 4Sh 24:1, Yerm 36:1, Yerm 36:23

+ 45:2 Yerm 36:26

+ 45:5 Yerm 21:9, Yerm 39:18

+ 46:1 Yerm 25:13

+ 46:2 Isha 19:1, Hiz 29:1, Yoʻel 3:19, 4Sh 23:29, 2Sol 35:20, Yerm 25:1, Yerm 36:1, Yerm 45:1

+ 46:5 Yerm 6:25, Yerm 20:10

+ 46:10 Isha 13:19, Yoʻel 1:15, Zfn 1:7, Isha 1:24, Qnlr 32:42, Yerm 46:2

+ 46:11 Yerm 8:22, Hiz 30:21

+ 46:12 Nox 2:5

+ 46:14 Yerm 2:16, Yerm 44:1, Hiz 30:13

+ 46:16 Lev 26:37

+ 46:17 Isha 30:7

+ 46:18 Yerm 4:2, Hak 4:6, 3Sh 18:42, Yerm 48:15

+ 46:19 Hiz 29:12, Hiz 30:23, Yerm 2:15, Yerm 9:11, Yerm 44:1

+ 46:20 Xsha 10:11

+ 46:24 Yerm 1:14-15

+ 46:25 Hiz 30:14, Nox 3:8, Yerm 25:19

+ 46:26 Isha 19:22, Hiz 29:13

+ 46:27 Isha 41:8, Yerm 30:10, Lev 26:6, Hiz 39:26, Mixo 4:4

+ 46:28 Yerm 30:10-11

+ 47:1 Isha 14:29, Yerm 25:20, Hiz 25:15, Yoʻel 3:4, Amos 1:6, Zfn 2:4, Zkr 9:5

+ 47:2 Yerm 1:14, Hiz 26:7

+ 47:4 Isha 23:1, Hiz 26:2, Yoʻel 3:4, Amos 1:9, Zkr 9:4, Ibt 10:14, Amos 9:7

+ 47:6 Qnlr 32:41, Yerm 25:16

+ 47:7 Hiz 14:17

+ 48:1 Isha 15:1, Isha 25:10, Yerm 25:21, Hiz 25:8, Amos 2:1, Zfn 2:8, Sah 32:3, Sah 32:37-38

+ 48:5 Isha 15:5

+ 48:6 Yerm 17:6

+ 48:7 Sah 21:29, Yerm 49:3-4

+ 48:8 Yerm 6:26

+ 48:11 Zfn 1:12

+ 48:13 Isha 16:14

+ 48:15 Yerm 46:18

+ 48:18 Sah 21:30

+ 48:19 Qnlr 2:35, Ysha 13:9

+ 48:26 Yerm 25:27, Yerm 51:39, Isha 19:14

+ 48:27 Zfn 2:8

+ 48:28 Qshq 2:14

+ 48:29 Isha 16:6

+ 48:31 Isha 16:7-10

+ 48:32 Sah 21:32

+ 48:34 Sah 32:37, Isha 15:4

+ 48:37 Yerm 47:5

+ 48:38 Yerm 22:28

+ 48:40 Qnlr 28:49, Yerm 49:22, Hiz 17:3

+ 48:41 Yerm 49:22

+ 48:43 Isha 24:17-18

+ 48:44 Amos 5:19

+ 48:45 Sah 24:17

+ 48:46 Sah 21:28-29

+ 48:47 Yerm 12:15, Yerm 49:6, Yerm 49:39

+ 49:1 Hiz 21:28, Hiz 25:1, Amos 1:13, Zfn 2:8, 3Sh 11:5, 3Sh 11:33

+ 49:2 Qnlr 3:11, 2Sh 12:26

+ 49:3 Yerm 48:2, Yerm 48:6-7, Amos 1:15

+ 49:4 Yerm 31:22, Yerm 21:13

+ 49:6 Yerm 12:15, Yerm 48:47, Yerm 49:39

• 49:7 Obd 1:1-9

+ 49:7 Isha 34:5, Hiz 25:12-14, Hiz 35, Amos 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4, Ibt 36:15, Ayub 2:11

+ 49:8 Ibt 25:3, Yerm 25:23

+ 49:12 Yerm 25:28-29

+ 49:13 Yerm 22:5, Yerm 48:24

+ 49:16 Sah 24:21, Xbq 2:9

+ 49:17 Hiz 35:3, Hiz 35:7, Hiz 35:9

+ 49:18 Ibt 19:24, Qnlr 29:23, Zfn 2:9, Yerm 50:40

+ 49:19 Yerm 12:5, Ayub 9:19, Yerm 50:44-46

+ 49:20 Isha 14:24

+ 49:22 Qnlr 28:49, Hiz 17:3, Yerm 48:40-41

+ 49:23 Isha 17:1, Amos 1:3, Zkr 9:1, 4Sh 18:34

+ 49:24 Yerm 48:41

+ 49:26 Yerm 50:30

+ 49:27 3Sh 15:18, 4Sh 6:24, Yerm 17:27, Amos 1:4

+ 49:28 Zab 119:5, Isha 21:16, Isha 60:7, Isha 11:14

+ 49:29 Ayub 15:21, Yerm 6:25

+ 49:31 Hak 18:9-10, Hiz 38:11

+ 49:32 Yerm 9:26

+ 49:33 Yerm 9:11

+ 49:34 4Sh 24:18, Ibt 14:1, Isha 21:2, Hiz 32:24, Dnr 8:2, Yerm 25:25

+ 49:36 Dnr 7:2, Vah 7:1

+ 49:37 Yerm 9:16

+ 49:39 Yerm 12:15, Yerm 48:47, Yerm 49:6

+ 50:1 Isha 13:1, Isha 21:1, Isha 47:1

+ 50:2 Isha 46:1, Yerm 51:44, 1Sh 5:4, Isha 21:9

+ 50:3 Yerm 1:15, Yerm 51:62

+ 50:4 Isha 11:13, Yerm 3:18, Hiz 37:19, Xsha 1:11, Yerm 31:9, Xsha 3:5

+ 50:5 Yerm 32:40

+ 50:6 Zab 118:176, Isha 53:6, Zkr 10:2, 1Btr 2:25, Hiz 34:2

+ 50:8 Isha 48:20, Yerm 51:6, Yerm 51:45, Zkr 2:6-7, Vah 18:4

+ 50:9 Yerm 25:12-14

+ 50:13 Yerm 18:16

+ 50:14 Isha 21:2

+ 50:15 Yerm 51:58, Zab 136:8, Vah 18:6

+ 50:16 Isha 13:14

+ 50:17 Isha 53:6, Zkr 10:2, 4Sh 17:6, 4Sh 25:1

+ 50:18 Isha 10:12, Isha 14:25

+ 50:19 Hiz 34:13, Mixo 7:14

+ 50:20 Isha 33:24

+ 50:21 Hiz 23:23

+ 50:22 Yerm 51:54

+ 50:23 Yerm 51:20

+ 50:25 Isha 13:5

+ 50:28 Yerm 51:11

+ 50:29 Isha 13:18, Hiz 35:15, Obd 1:15, Xbq 2:8

+ 50:30 Yerm 49:26

+ 50:32 Yerm 17:27

+ 50:33 Isha 14:17, Isha 42:22

+ 50:37 Isha 19:16, Yerm 51:30, Nox 3:13

+ 50:38 Isha 44:27

+ 50:39 Ayub 30:29, Isha 13:21, Isha 34:13, Mixo 1:8

+ 50:40 Ibt 19:24, Qnlr 29:23, Zfn 2:9, Yerm 49:19

+ 50:41 Yerm 1:15, Yerm 6:22-24

+ 50:43 Isha 13:8, Yerm 4:31, Mixo 4:9-10

+ 50:44 Yerm 12:5, Ayub 9:19, Yerm 49:19-21

+ 50:45 Isha 14:24

+ 51:1 Yerm 4:11, Xsha 4:19, Xsha 13:15

+ 51:4 Yerm 49:26

+ 51:5 Isha 54:7

+ 51:6 Yerm 50:8, Ibt 19:15

+ 51:7 Vah 14:8, Vah 17:2, Mrs 4:21, Xbq 2:15

+ 51:8 Vah 14:8, Vah 18:9

+ 51:11 Isha 13:17, Dnr 5:31, Yerm 50:28

+ 51:13 Vah 17:1

+ 51:14 Amos 6:8

+ 51:15 Ayub 9:8, Zab 103:2

+ 51:16 Ayub 38:22, Zab 134:7, Yerm 51:16

+ 51:17 Isha 42:17, Zab 134:17, Xbq 2:18-19

+ 51:19 Sah 18:20, Zab 15:5, Qnlr 32:9, Yerm 10:12-16

+ 51:20 Yerm 50:23

+ 51:27 Yerm 4:5, Xsha 5:8, Xsha 8:1, Ibt 8:4, 4Sh 19:37

+ 51:28 Isha 13:17, Yerm 25:14

+ 51:29 Yerm 50:45

+ 51:30 Isha 19:16, Nox 3:13, Amos 1:5

+ 51:33 Isha 21:10

+ 51:34 Zab 73:13-14

+ 51:36 Isha 44:27

+ 51:37 Isha 13:20-22

+ 51:38 Nox 2:11-12

+ 51:43 Yerm 50:12, Yerm 50:40

+ 51:44 Isha 46:1, Yerm 50:2

+ 51:45 Yerm 50:8

+ 51:47 Yerm 50:2

+ 51:48 Vah 18:20

+ 51:51 Mrs 1:10

+ 51:52 Hiz 26:15

+ 51:53 Isha 14:13

+ 51:54 Yerm 50:22

+ 51:56 Isha 59:18

+ 51:58 Yerm 50:15, Xbq 2:13

+ 51:59 Yerm 28:1

+ 51:62 Yerm 50:3

+ 51:63 Vah 18:21

• 52:1 4Sh 24:18, 2Sol 36:11-21

+ 52:1 4Sh 23:31

+ 52:3 Hiz 17:15

+ 52:4 Qnlr 28:52

+ 52:9 Sah 34:11, 4Sh 23:33, Yerm 21:7, Hiz 23:24

+ 52:10 Zfn 1:8

+ 52:11 Qnlr 28:36, 4Sh 20:18

+ 52:12 Yerm 32:1, Yerm 39:9, Yerm 40:1

+ 52:13 Lev 26:31, Hiz 16:41

+ 52:14 Nax 1:3

+ 52:17 3Sh 7:15-37, 2Sol 4:1-15, Yerm 27:19

+ 52:18 3Sh 7:45, 3Sh 7:50

+ 52:20 3Sh 7:47

+ 52:21 3Sh 7:15-22

+ 52:24 1Sol 6:14, Ezra 7:1, Yerm 21:1, Yerm 29:25, Yerm 37:3

+ 52:28 4Sh 24:12-14

• 52:31 4Sh 25:27-30

+ 52:31 4Sh 24:12, 4Sh 24:15, Yerm 27:7

Marsiya

Marsiya

Kirish

1

2

3

4

5

Kirish

YEREMIYO

PAYGʻAMBARNING

MARSIYASI

Kirish

Mazkur kitob miloddan oldingi 586 yilda Quddusning qulashi va Yahudo xalqining Bobilga surgun qilinishi munosabati bilan yozilgan. Kitob beshta sheʼriy toʻplamdan, yaʼni besh bobdan tashkil topgan. Chuqur qaygʻu ifodasi boʻlgan bu sheʼrlar marsiya deb ataladi. Mazkur sheʼrlar Quddus shahri nomidan va “paygʻambar” deb atalgan kitob muallifi nomidan bayon qilingan. Bu kitob muallifi Yeremiyo paygʻambardir.

Quddus oʻz gunohlari uchun jazo tortayotganini Yeremiyo paygʻambar tan oladi, lekin u Quddus va Maʼbad vayron boʻlganidan, Yahudo aholisi asirlikka olib ketilganidan qattiq qaygʻuradi. Biroq umid uchqunlari oʻshanday musibatli damlarda ham oʻchmaydi. Kitob muallifi Xudoning ezguligiga, sevgisiga va sadoqatiga qattiq ishonadi. U Xudoga yolvorib, xalqqa rahm–shafqat qilishini soʻraydi.

1–BOB

Quddusning boshiga kelgan kulfat

1¹* Voy shoʻrim!

Odamlarga toʻlib–toshgan bir vaqtlar,

Naqadar yolgʻizdir endi bu shahar!

Xalqlar orasida shuhrat qozongan,

Endi bir beva ayolga u oʻxshab qolgan.

U viloyatlar orasida malikaday edi,

Endi u bir choʻriga oʻxshab qoldi.

²Kechalari u achchiq–achchiq yigʻlaydi,

Koʻzlaridan yoshlar oqadi.

Uni yupatadigan biron kimsa

Yoʻqdir oʻynashlarining orasida.

Doʻstlari unga xiyonat qilishdi,

Unga dushman boʻlib qolishdi⁺.

³Yahudo* xalqi surgun boʻlib, azoblar tortdi,

Tutqunlikning mashaqqatini u totib koʻrdi.

Begona xalqlar orasida oʻrnashganda,

Oʻziga orom topa olmadi.

U tang ahvolga tushib qolganda,

Taʼqib etuvchilar uni qoʻlga oldi⁺.

⁴Quddusga* boradigan yoʻllar tutyapti motam,

Axir, belgilangan bayramlarga kelmas biror ham odam.

Shaharning hamma darvozalari huvullab qoldi,

Ruhoniylari xoʻrsinib oʻtiribdi.

Qudduslik qizlar* qaygʻuga botgan,

Quddusning oʻzi ham iztirobda qolgan.

⁵Quddusga dushmanlari bosh boʻldi,

Uning gʻanimlari ravnaq topdi.

Quddus behad koʻp gunoh qildi,

Shu sababdan Egamiz uni azobga soldi.

Quddusning farzandlari surgun qilindi,

Gʻanimlari ularni olib ketdi⁺.

⁶Qiz* Quddus oʻz savlatini yoʻqotdi.

Yoʻlboshchilari oʻtloq topa olmagan kiyikka oʻxshaydi.

Ovchidan qochishga ularning madori qolmadi.

⁷Kulfatu sargardonlik kunlarida

Quddus oldingi xazinalarini esladi.

Uning aholisi dushmanlarga* taslim boʻlganda,

Quddusga yordam beradigan hech kim yoʻq edi.

Gʻanimlari uning qulashini tomosha qilib,

Quddusni masxara qilardi⁺.

⁸Ha, Quddus jirkanch gunohga qoʻl urdi,

Atrofdagilarga u kulgi boʻldi.

Oldin uni eʼzozlaganlarning hammasi

Endi undan hazar qiladi.

Quddusning sharmandaligini ular koʻrdilar.

Mana endi Quddus xoʻrsinib oʻtiribdi,

Hammadan yuzini yashirib oʻtiribdi⁺.

⁹Uning nopokligi kiyimini dogʻ qildi,

Kelajagi haqida u qaygʻurmadi.

U dahshatli tarzda quladi,

Uning yupatuvchisi yoʻq edi.

U shunday deb yolvordi:

“Kulfatimga bir nazar solgin, ey Egam,

Zero, dushmanlarim gʻolib keldi ustimdan!”⁺

¹⁰Gʻanimlar Quddus xazinalariga chang soldi.

Quddusning koʻzi oldida

Begona xalqlar muqaddas makonga kirdi.

Ammo Egamiz oʻsha gʻayriyahudiylarga

Hatto Isroil jamoasi yigʻinida boʻlishni man etgandi!*⁺

¹¹Mana endi shahardagi hamma odamlar xoʻrsinib,

Bir burda nonni izlab yuribdi.

Ular boyliklarini sotib, ovqat olishyapti,

Shu yoʻsin oʻz jonlarini saqlashyapti.

Quddus shunday deb yolvormoqda:

“Ey Egam, menga bir boqqin,

Xor boʻlganimni koʻrib qoʻygin!”⁺

¹²Quddus oʻtgan–ketganlarga xitob qiladi:

“Nahotki sizlarga baribir boʻlsa?!*

Menga bir qaranglar! — deb yolvoradi. —

Egamiz gʻazab kunida menga azob bergan,

Bunday azobni hech kim koʻrmagan.

¹³U osmondan olov yubordi,

Oʻsha olov ichimni yondirdi.

Egamiz oyogʻimga tuzoq qoʻydi,

Meni ortga qaytishga majbur qildi.

Adoyi tamom qildi meni Xudoyim,

Azobu alamda qoldi mening jonim⁺.

¹⁴Gunohlarim boʻyinturuqqa aylangan,

Oʻsha boʻyinturuqni Egamizning Oʻzi yasagan.

U gunohlarimni* boʻynimga osdi.

Meni tamom holdan toydirdi.

Rabbiy berdi meni dushmanlarim qoʻliga,

Men qarshilik qila olmayman ularga⁺.

¹⁵Rabbiy kuchli jangchilarimni rad etdi,

Yigitlarimni yakson qilish uchun lashkar yubordi.

Bokira qiz Yahudoni* Rabbiy uzum ezganday ezdi*.

¹⁶Shuning uchun men faryod qilaman,

Koʻz yoshimni sel–sel oqizaman.

Axir, yupatuvchim mendan uzoqda,

Jonimga oro kiruvchi olisda.

Evoh, dushmanlarim mendan gʻolib keldi,

Farzandlarim xonavayron boʻldi.”⁺

¹⁷Quddus qoʻllarini choʻzib yordam soʻraydi,

Biroq hech kim uni yupatmaydi.

Egamiz qoʻshni xalqlarga amr berdi,

Shunda hammasi Yoqb nasliga dushman boʻlib qoldi.

Dushmanlarining nazarida

Quddus axlatday jirkanch boʻlib qoldi⁺.

¹⁸Quddus aytmoqda:

“Ha, mening Egam haq,

Axir, oʻzim Uning amriga qarshi bosh koʻtardim.

Ey xalqlar, menga quloq soling,

Mening kulfatimni koʻrib qoʻying.

Mening yigit–qizlarim surgun boʻldi⁺.

¹⁹Men oʻynashlarimni chaqirdim,

Ular esa meni aldashdi.

Jonini saqlash uchun non izlagan

Ruhoniyu oqsoqollarim koʻchalarda jon berdi⁺.

²⁰Ey Egam, koʻrib qoʻygin qaygʻumni,

Koʻrgin toʻkilib turgan yuragimni.

Evoh, yurak–bagʻrim ezilib ketdi,

Axir, men Senga qarshi bosh koʻtardim.

Ana, tashqarida qilich odamlarni chopyapti,

Ichkarida oʻlim hukmronlik qilyapti⁺.

²¹Odamlar ohu nolalarimni eshitdi,

Biroq mening yupatuvchim yoʻq edi.

Gʻanimlarim eshitdi kulfatlarim haqida,

Xursand boʻlishdi qilgan ishingdan shunda.

Sen eʼlon qilgan oʻsha kuning kelsin,

Dushmanlarim ham mening holimga tushsin.

²²Nazaringdan qochmasin ularning qilgan qabihliklari,

Gunohim uchun meni jazolaganday jazolagin ularni.

Koʻpdir mening ohu nolalarim,

Hech ham qolmadi mening madorim.”⁺

2–BOB

Egamiz Quddusni jazolaydi

2¹Voy shoʻrim!

Rabbiy gʻazablanib,

Qiz* Quddusni* zulmat bilan qopladi,

U Isroilning salobatini

Osmondan yerga uloqtirdi.

Qattiq qahri kelganda,

Oʻz poyandozi boʻlgan Maʼbadini esga olmadi⁺.

²Rabbiy ayovsiz vayron qildi

Yoqb naslining maskanlarini.

Gʻazabi kelib yakson qildi

Qiz Yahudoning* qalʼalarini.

Oyoq osti qilib, xoʻrladi

Shohlikni va uning hukmdorlarini⁺.

³U qattiq gʻazabga minib,

Isroilning bor qudratini yoʻq qildi*.

Gʻanimlar hujum qilganda,

Oʻz xalqini himoya qilmadi.

Avjiga chiqqan olov yondirganday,

Yoqubning yurtini yondirib yubordi⁺.

⁴U gʻanimday bizga qarata yoyini tortdi,

Oʻq uzishga Uning qoʻli tayyor turardi.

U kelishgan yigitlarimizni dushmanday oʻldirdi.

Qiz Quddusning chodirlariga olovday qahrini sochdi⁺.

⁵Rabbiy dushmanga oʻxshab qoldi,

Isroil yurtini vayron qildi.

Xarob qildi barcha saroylarini,

Yakson etdi Isroil qalʼalarini.

Qiz Yahudoga keltirdi gʻam–gʻussa,

Uning qaygʻusini orttirdi ming hissa.

⁶Bogʻdagi chaylani yiqitganday,

Maʼbadini U buzib tashladi*.

Quddusdagi bayram va Shabbat kunlarini

Egamiz bekor qildi.

Shohlar va ruhoniylarni

Gʻazab ustida rad etdi.

⁷Rabbiy Oʻz qurbongohidan voz kechdi,

Oʻz maskanini tashlab ketdi.

Quddus saroylarini yovning qoʻliga berdi.

Egamiz uyidagi yovning hayqirigʻi

Bayramdagi shodon ovozlarga oʻxshaydi.

⁸Ha, Egamiz qiz Quddusning devorlarini

Vayron etishga qaror qildi.

Devorlarga birma–bir qarab chiqdi,

Shashtidan qaytmadi, hammasini yakson qildi.

Endi qalʼayu devorlar qaygʻuryapti,

Hammasi xarob boʻlib yotibdi.

⁹Quddus darvozalari tuproqqa belanib yotibdi,

Darvoza tambalari parchalanib yotibdi.

Shohu amaldorlari surgun boʻlishdi,

Qonunlar xalqqa oʻrgatilmas endi.

Egamizdan vahiylar

Paygʻambarlarga kelmas endi⁺.

¹⁰Qiz Quddusning oqsoqollari

Sukut saqlab yerda oʻtiribdi.

Boshlaridan ular tuproq sochgan,

Oʻzlari qanorga oʻrangan*.

Boshlarini solib quyi

Oʻtiribdi Quddus qizlari⁺.

¹¹Yigʻlayverib koʻzlarim tolgan,

Ichimda yuragim toʻkilib ketgan.

Jigar–bagʻrim ezilib ketdi,

Axir, mening xalqim qirilib ketdi!

Och qolgan goʻdagu chaqaloqlar

Shahar koʻchalarida hushsiz yotibdi!

¹²“Qornim ochdi! Chanqadim!” deb

Onalariga ular faryod qilar.

Yarador jangchiday shahar koʻchalarida hushsiz yotishar.

Onalarining bagʻrida jon taslim etishar⁺.

¹³Sen haqingda nima aytay?!

Seni kimga solishtiray, ey qiz Quddus?

Nima deb yupatay?!

Seni kimlarga oʻxshatay, ey bokira qiz Sion?

Dengizday cheksizdir sening kulfating,

Endi shifo bera olmas senga hech kim!

¹⁴Sening paygʻambarlaring

Yolgʻon va behuda vahiylar aytishdi.

Gunohlaringni fosh qilishmadi,

Surgunning oldini olishmadi.

Yolgʻon bashoratlar aytib,

Seni yoʻldan ozdirishdi⁺.

¹⁵Oʻtgan–ketganlar sendan or qilib,

Qoʻl siltab ketadilar.

Yoqasini ushlab, boshlarini chayqaydilar,

Ey qiz Quddus, seni mazax qilib shunday deydilar:

“Goʻzallikda komil shaharmi shu?!

Butun dunyoning sevinchimish u!”⁺

¹⁶Barcha yovlaring ustingdan kuladi,

Holingni koʻrib yoqasini ushlaydi.

Tishlarini gʻijirlatib aytishadi:

“Biz uni yamladik!

Voh, qanday intizorlik bilan

Bu kunni kutgan edik!

Nihoyat, oʻsha kunga yetdik!”⁺

¹⁷Evoh, Egamiz Oʻz rejalarini amalga oshirdi,

Oʻz aytganlarini bitta qoldirmay bajardi.

U azaldan ogohlantirib kelganday

Sizlarni ayovsiz qirib tashladi.

Gʻanimlarning qudratini* yuksaltirdi,

Ahvolingizdan dushmanlarni xursand qildi⁺.

¹⁸Shahar ahlining qalbi Rabbiyga faryod qilmoqda,

Ey qiz Quddusning devorlari!

Koʻz yoshingiz kechayu kunduz daryo boʻlib oqsin.

Nolayu faryodingiz aslo tinmasin,

Koʻz yoshingiz toʻxtamasin!⁺

¹⁹Tur, ey qiz Quddus!

Kechasi bilan Xudoga iltijo qilib chiqqin!

Yuragingni Rabbiyga suvday toʻkib solgin!

Qoʻllaringni uzat osmonga,

Farzandlaring uchun yolvorgin Unga!

Axir, ular ochlikdan hushsiz yotibdi

Har bir koʻchaning boshida⁺.

²⁰Shunday ibodat qilgin:

“Ey Egam, koʻrmaysanmi buni:

Ne koʻylarga solib qoʻyding Sen xalqingni?!

Onalar erkalatib oʻstirgan farzandlarini yeyishyapti–ku!

Ruhoniyu paygʻambarlar maskaningda qirilib ketyapti–ku!⁺

²¹Yoshu qarilarning jasadlari koʻchada changga belanib yotibdi.

Qilich dastidan yigitu qizlarim juvonmarg boʻldi.

Sen gʻazabing kelgan kuni ularni halok qilding,

Ayovsiz ularni qirib tashlading.

²²Menga qarshi yigʻding Sen tevarakdagi yovlarni,

Goʻyo ziyofatga chaqirganday taklif qilding ularni.

Oʻsha kuni Sening gʻazabingdan hech kim qutulolmadi,

Biror odam oʻz jonini saqlab qololmadi.

Evoh, erkalab oʻstirgan bolalarimni*

Dushmanlarim oʻldirdi.”

3–BOB

Umid uchqunlari

3¹Azoblarda qolgan insonman,

Xudoning gʻazabi tufayli tayoq yedim⁺.

²Boshlab bordi Egam meni zulmatga,

Nur tushmaydigan qorongʻi joyga⁺.

³Yolgʻiz menga qarshi U qoʻl koʻtardi,

Kun boʻyi meni qayta–qayta jazoladi.

⁴Qaritib yubordi etu terimni,

Sindirib tashladi suyaklarimni⁺.

⁵Gʻam–alamga meni tutqun qildi,

Jabru jafo zindoniga meni tashladi⁺.

⁶Majbur qildi meni zimistonda yashashga,

Oʻxshab qoldim men ancha oldin oʻlgan odamga!⁺

⁷Qochib ketmasin deya, Xudo atrofimni qurshadi,

Ogʻir zanjirlar bilan meni kishanband etdi.

⁸Yordam soʻrab yolvorsam ham men Unga,

Quloq solmas U mening figʻonimga⁺.

⁹Yoʻnilgan toshlar bilan U yoʻlimni toʻsdi,

Yurgan yoʻlimni chalkashtirib yubordi⁺.

¹⁰Poyladi U meni ayiqday,

Tashlanmoqchi boʻldi menga sherday⁺.

¹¹Soʻng meni sudradi bir chetga,

Gʻajidi, solib ketdi tang ahvolga.

¹²Xudo Oʻz yoyini tortdi,

Oʻqlariga meni nishon qildi⁺.

¹³Sadogʻidagi oʻqlari bilan yuragimni teshdi⁺.

¹⁴Mana endi oʻz xalqim ustimdan kulmoqda,

Uzzukun ular meni mazax qilib, qoʻshiq kuylamoqda⁺.

¹⁵Xudo menga achchiq oʻtdan yedirdi,

Zaharli suvdan menga ichirdi⁺.

¹⁶Meni oyoq osti qilib, tuproqqa beladi,

Shagʻal yedirib, tishlarimni sindirdi.

¹⁷Tinchlik bilmas endi mening jonim,

Baxt nimaligini tamom unutdim,

¹⁸Shunda oʻzimga dedim: “Adoyi tamom boʻldim!

Barbod boʻldi Egamga boʻlgan umidim!”

¹⁹Kulfatu sargardonlik haqidagi oʻylarim

Zaharli suvga, achchiq oʻtga oʻxshaydi.

²⁰Bunday oʻylarga tolgan mening jonim

Tushkunlikka tushdi.

²¹Biroq men bir narsani yodda tutarman,

Shuning uchun doim umid qilarman:

²²Egamning sodiq sevgisi boʻlmaydi ado*,

Uning rahmu shafqati tugamas aslo.

²³Har tong ular yangilanadi,

Buyukdir Egamning sadoqati!⁺

²⁴Qalbimda aytaman: “Egamdir mening bor–yoʻgʻim,

Shunday ekan, yolgʻiz Undadir mening umidim.”⁺

²⁵Egamiz Oʻziga umid bogʻlaganlarga yaxshilik qiladi,

Unga intilgan har bir jonga ezguligini koʻrsatadi.

²⁶Egamizning najotini toqat ila kutish yaxshidir.

²⁷Yoshlikdan tarbiyaga boʻysunish yaxshidir.

²⁸Rabbiy tarbiyalaganda,

Yolgʻiz oʻtirib, sukut saqlaylik⁺.

²⁹Bunday vaqtlarda yer oʻpib taʼzim qilaylik,

Axir, yana umid bordir.

³⁰Tarsaki yeganimizda qarshilik qilmaylik,

Eshitgan koʻp haqoratlarni ichimizga yutaylik⁺.

³¹Zero, Rabbiy bizni abadiy tashlab qoʻymaydi!⁺

³²Uning Oʻzi bizga qaygʻu keltirgan boʻlsa–da,

Oʻzi bizga rahm–shafqat qiladi.

Axir, Uning sodiq sevgisi buyukdir!⁺

³³Ha, U insonga gʻam keltirib, ozor berishni xush koʻrmaydi.

³⁴Yurtdagi hamma asirlarning oyoq osti boʻlganini,

³⁵Odamlar haq–huquqdan mahrum boʻlganini

Xudoyi Taolo koʻrib turibdi.

³⁶Bir yoqlama hukm chiqarilganini

Rabbiy bilib turibdi.

³⁷Rabbiyning ijozatisiz,

Hech kimning buyrugʻi bajo boʻlmas⁺.

³⁸Yaxshilik ham, yomonlik ham

Xudoyi Taoloning amrisiz sodir boʻlmas⁺.

³⁹Hanuz hayot ekanmiz,

Gunohimiz uchun jazo tortganda nolimaylik!

⁴⁰Tutgan yoʻllarimizni yaxshilab tekshiraylik,

Egamizga qaytaylik.

⁴¹Qoʻllarimizni osmonga choʻzib,

Chin dildan samodagi Xudoga yolvorib aytaylik:⁺

⁴²“Ey Egamiz! Biz itoatsizlik qildik,

Senga qarshi bosh koʻtardik,

Sen bizni kechirmading⁺.

⁴³Sen gʻazabga minib, taʼqib qilding bizni,

Shafqatsiz qirding hammamizni.

⁴⁴Iltijolarimiz Senga yetib bormasligi uchun

Bulutlar bilan oldingni toʻsding.

⁴⁵Sen bizni axlatday tashlab yubording,

Xalqlar orasida supurindiday qilding.

⁴⁶Mana, barcha yovlarimiz ustimizdan kulyapti⁺.

⁴⁷Biz vahimaga tushdik, tuzoqqa ilindik,

Falokatu halokatga giriftor boʻldik.”⁺

⁴⁸Sel–sel boʻlib oqar mening koʻz yoshlarim,

Axir, qirilib ketdi mening xalqim!⁺

⁴⁹⁻⁵⁰Egamiz samodan bizga qaramaguncha,

Men toʻxtamay obi diyda qilaman,

Tinmay koʻz yosh toʻkaman⁺.

⁵¹Quddusdagi hamma qizlarning qismati

Yurak–bagʻrimni ezib yubordi!

⁵²Sababsiz dushmanlik qilayotir menga odamlar,

Qushni ovlaganday meni ovladi ular⁺.

⁵³Meni tiriklayin chuqurlikka tashlashdi,

Chuqurlik ogʻzini tosh bilan berkitishdi⁺.

⁵⁴Suvlar koʻtarilib oshdi boshimdan,

“Ado boʻldim” dedim ichimda⁺.

⁵⁵Ey Egam, chuqurlik tubidan

Senga iltijo qildim⁺.

⁵⁶“Dodimni tingla, berkitma qulogʻingni!” dedim.

Sen eshitding bu iltijoimni.

⁵⁷Yolvorganimda Sen menga yaqinlashding,

“Qoʻrqma!” deb oʻshanda menga aytding.

⁵⁸Yo Rabbiy, Sen daʼvoimni himoya qilding,

Mening jonimni xalos etding⁺.

⁵⁹Koʻrding menga qilingan nohaqlikni,

Ey Egam, Oʻzing yoqlagin meni.

⁶⁰Yovlarimning til biriktirganini Sen koʻrding,

Menga qarshi qilgan yovuz niyatlarini bilding⁺.

⁶¹Ey Egam, ular meni mazax qilganini Oʻzing eshitding,

Menga qarshi til biriktirganini bilding.

⁶²Gʻanimlarim meni gʻiybat qilar,

Kun boʻyi menga piching otar!

⁶³Qara, ular oʻtirsa ham, tursa ham,

Meni mazax qilib, qoʻshiq kuylashar.

⁶⁴Ularning qilmishlariga yarasha,

Jazosini bergin, ey Egam!

⁶⁵Yuraklariga gʻulgʻula solgin,

Ularni laʼnatga duchor qilgin,

⁶⁶Gʻazab bilan ularning ketidan quvla,

Yer yuzidan tamomila yoʻq qilib tashla!

4–BOB

Quddusning qamaldagi qismati

4¹Voy shoʻrim!

Oltin xira tortdi,

Sof tilla jilosini yoʻqotdi.

Har bir koʻcha boshida

Maʼbad toshlari sochilib yotibdi⁺.

²Quddusning* aziz farzandlari

Oltindan ham qadrli edi,

Evoh, endi esa ular

Kulol yasagan sopol idishday

Qadrsiz boʻlib qoldilar⁺.

³Hatto chiyaboʻrilar

Oʻz bolalarini emizishar.

Mening xalqim esa tuyaqushga oʻxshab qoldi*,

Ular oʻz farzandlariga shafqat qilmaydi.

⁴Chaqaloqlar juda chanqagan

Tillari tanglayiga yopishib qolgan,

Non soʻrab, yosh bolalar tilanchilik qilyapti,

Biroq hech kim ularga bir burda ham non bermaydi⁺.

⁵Tansiq taomlar yegan odamlar

Endi koʻchalarda ochlikdan oʻlyaptilar.

Qimmatbaho libos kiyib oʻsganlar

Endi kul uyumlari orasida yotibdilar.

⁶Sadoʻm shahriga* qarshi inson qoʻli koʻtarilmadi,

Ammo bu shahar bir zumda vayron boʻldi.

Xalqimning tortgan jazosi

Sadoʻmning jazosidan ham ogʻirroq boʻldi⁺.

⁷Sutdan ham oq, qordan ham oppoq edi

Yoʻlboshchilarimizning koʻngillari,

Marjonday tovlanardi sogʻlom tanalari,

Yoqutday koʻrkam edi koʻrinishlari.

⁸Endi tanib boʻlmas ularni koʻchalarda,

Ularning yuzlari kuyadan ham qoraroq tusda.

Bujmaygan terilari suyaklarga yopishgan,

Tarashadan ham battar qurib–qaqshab ketgan⁺.

⁹Qilich tigʻidan nobud boʻlganlar

Baxtliroqdir ochlik qurbonlaridan.

Zero, qahatchilikka* duchor boʻlganlar

Jonlarini asta–sekin taslim qilarlar⁺.

¹⁰Mehribon onalar tuqqan bolalarini

Oʻz qoʻllari bilan pishirdilar.

Xalqim halokatga uchraganda,

Bolalari ularga yemish boʻldi⁺.

¹¹Egamizning qahr–gʻazabi qaynadi,

U achchiq qahrini sochdi,

Quddus shahrida olov yondirdi,

Olov shaharni poydevorigacha kuydirdi⁺.

¹²Dushman Quddus darvozalarini yorib oʻtishiga

Yer yuzidagi hukmdorlar ishonmaganlar.

Jahondagi odamlar buni hatto xayoliga ham keltirmaganlar.

¹³Shahardagi paygʻambarlarning gunohi,

Ruhoniylarning jinoyatlari bunga sabab boʻldi.

Axir, ular shaharda solih odamning qonini toʻkdilar⁺.

¹⁴Ha, ular oʻz kiyimini qonga bulgʻadilar,

Ularning kiyimidan odamlar hazar qiladilar.

Koʻr odamday bu yoʻlboshchilar

Koʻchalarda daydib yuribdilar⁺.

¹⁵“Yoʻqol, harom!” deb baqiradi hamma ularga,

“Yoʻqollaring! Yoʻqol! Tega koʻrmang sizlar bizlarga!”

Qochib, gʻaribu musofir boʻlib yurganda ular,

“Bu yerdan chiqib ketinglar”, deb xalqlar ularni haydar.

¹⁶Egamizning Oʻzi tarqatib yubordi ularni,

Bu yoʻlboshchilarga endi U nazar solmaydi.

Ruhoniylarga hech kim hurmat koʻrsatmaydi,

Oqsoqollarga hech kim marhamat qilmaydi⁺.

¹⁷Behuda kutaverib madad,

Toldi bizning koʻzimiz,

Madad bera olmaydigan bir xalqqa*

Umid bogʻlagan ekanmiz⁺.

¹⁸Har bir qadamimizni poyladi yovimiz,

Oʻz koʻchalarimizda yurolmadik biz.

Bor–yoʻgʻi sanoqli kunimiz qoldi.

Bizning umrimiz poyoniga yetdi⁺.

¹⁹Bizni taʼqib qiluvchilar

Burgutdan ham tezroq uchishardi,

Ular togʻlarda bizni ovlashardi,

Choʻllarda bizni poylashardi⁺.

²⁰Egamiz tanlagan shoh* ularning tuzogʻiga ilindi,

Evoh, hayotimiz manbai u edi.

Biz shohimiz soyasida

Xalqlar orasida yashaymiz, deb oʻylagandik⁺.

²¹Ey Uz yurtida* yashovchi qiz* Edom*,

Xursand boʻl, shodlan!

Biroq sen ham jazo kosasidan* ichasan,

Mast boʻlib kiyimingni yechasan⁺.

²²Ey qiz Quddus, jinoyatlaring uchun

Sen jazoingni tortib boʻlding.

Endi Egamiz seni surgunda ushlab turmaydi.

Ey qiz Edom, sening gunohlaringni esa

Egamiz fosh qiladi,

Jinoyatlaring uchun U seni jazolaydi⁺.

5–BOB

Rahm–shafqat iltijosi

5¹Ey Egam, boshimizga tushgan koʻrgilikni yodingda tutgin,

Qanchalar xor boʻlganimizni bir koʻrib qoʻygin!

²Mulk qilib olgan yerimiz ajnabiylar qoʻliga tushdi,

Kelgindilar uylarimizga ega boʻlishdi⁺.

³Otasiz yetimday boʻlib qoldik biz,

Bevaga oʻxshab qoldi onalarimiz.

⁴Biz ichgan suvimizga pul toʻlaymiz,

Yoqqani oʻtinni sotib olamiz.

⁵Yovlarimiz taʼqib qilib, qoʻymas bizni holimizga,

Charchab ketdik, tinim yoʻq bizga.

⁶Toʻyguncha non yeymiz deb,

Misr va Ossuriya bilan biz sulh tuzdik⁺.

⁷Ajdodlarimiz gunoh qilib, oʻtib ketdi,

Ammo ularning jazosini biz tortyapmiz endi⁺.

⁸Bizga hukmronlik qilayotir qullar,

Ular zulmidan bizni kim qutqarar?!

⁹Non izlaymiz jonimizni qoʻyib xavf ostiga,

Chunki kallakesarlar pisib yotibdi dalalarda.

¹⁰Ocharchilik dastidan chiqqan issigʻimiz,

Tandirday qizigan bizning badanimiz.

¹¹Gʻanimlarimiz Quddusda* ayollarni zoʻrlashdi,

Yahudo shaharlarida qizlarning nomusiga tegishdi⁺.

¹²Qoʻllaridan osishdi yoʻlboshchilarimizni,

Xor qilishdi oqsoqollarimizni⁺.

¹³Yigitlar tegirmon toshini tortyapti,

Oʻgʻlonlar ogʻir oʻtin ostida gandiraklab qoldi⁺.

¹⁴Shahar darvozasida* oqsoqollar oʻtirmaydigan boʻldi,

Yigitlar shodon kuylar chalmaydigan boʻldi.

¹⁵Koʻnglimizni shodlik tark etdi,

Oʻyin–kulgimiz azaga aylandi⁺.

¹⁶Boshimizdagi tojimiz tushib ketdi,

Gunoh qildik! Shoʻrimiz quridi!⁺

¹⁷Dardu alamga toʻldi yuragimiz,

Yigʻlayverib xiralashdi koʻzimiz.

¹⁸Axir, Sion togʻi* huvullab qoldi,

Chiyaboʻrilar u yerda izgʻib yuribdi.

¹⁹Sen esa, ey Egam, abadiy hukmronlik qilasan,

Avlodlar osha Oʻz taxtingda oʻtirasan⁺.

²⁰Nechun bizni Sen tamom unutding?

Nechun uzoq vaqtga tashlab qoʻyding⁺?

²¹Ey Egam, bizni Oʻzingga qaratgin,

Toki Senga qaytaylik.

Qadimgi ulugʻvorligimizni tiklagin⁺.

²²Nahotki Sen bizdan butunlay voz kechding?!

Qahru gʻazabingning had–poyoni bordir, axir?!⁺

1:1 Bu kitobning 1-4–boblari ibroniychada muvashshah usulida yozilgan sheʼrdir. Ibroniy alifbesida 22 ta harf boʻlgani uchun, mazkur kitobning 1, 2 va 4–boblari 22 ta oyatdan iborat boʻlib, har bir oyatdagi birinchi soʻz ibroniy alifbesining harflari tartibi boʻyicha boshlanadi. Kitobning 3–bobida 66 ta oyat bor, har 3 ta oyat bir bandni tashkil qilib, bob jami 22 banddan iborat. Har bir band ibroniy alifbesining harflari tartibi boʻyicha boshlanadi. Birinchi banddagi oyatlar ibroniy alifbesining birinchi harfi bilan boshlanadi, ikkinchi banddagi oyatlar ibroniy alifbesining ikkinchi harfi bilan boshlanadi va hokazo. Kitobning 5–bobi muvashshah usulida yozilmagan boʻlsa–da, bob 22 oyatdan iborat.

1:3 Yahudo — Yahudo qabilasi Isroilning janubiy qismidagi eng katta qabila edi. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi (3 Shohlar 11:26-12:24 ga qarang). Yahudo va Benyamin qabilalari janubiy shohlik deb ataladigan boʻldi. Janubiy shohlikning poytaxti Quddus boʻlib qolaverdi, ularning oʻz hukmdorlari bor edi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida Yahudo soʻzi janubdagi ikkala qabilaga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

1:4 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 6, 17–oyatlarida ham bor). Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

1:4 Qudduslik qizlar — Maʼbaddagi bayram sayillarida ishtirok etadigan qizlar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (Zabur 67:25-27 ga qarang).

1:6 Qiz — shahar yoki yurt ahliga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul.

1:7 dushmanlar — Bobil bosqinchilari nazarda tutilgan.

1:10 …Egamiz…man etgandi — Qonunlar 23:3 ga qarang.

1:12 Nahotki sizlarga baribir boʻlsa?! — yoki Bunday koʻrgilik sizlarning boshingizga tushmasin!

1:14 gunohlarim — yoki yasagan bu boʻyinturuq.

1:15 Bokira qiz Yahudo — Quddus va uning ahliga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul.

1:15 …Rabbiy uzum ezganday ezdi — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi. Uzum ezish Muqaddas Kitobda koʻpincha Xudoning odamlar ustidan chiqaradigan hukmiga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan.

2:1 Qiz — 1:6 izohiga qarang.

2:1 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 4, 6, 8, 18–oyatlarida ham bor). 1:4 ning birinchi izohiga qarang.

2:2 Qiz Yahudo — 1:15 ning birinchi izohiga qarang.

2:3 …Isroilning bor qudratini yoʻq qildi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Isroilning har bir shoxini kesib tashladi. Eski Ahdda buqaning shoxi koʻpincha koʻchma maʼnoda ishlatilib, kuchli hukmdorga yoki harbiy qudratga ishora qilgan.

2:6 Bogʻdagi chaylani yiqitganday, Maʼbadini U buzib tashladi — yoki U uzumzor devorini yiqitganday, Maʼbad devorlarini buzib tashladi.

2:10 Boshlaridan ular tuproq sochgan, Oʻzlari qanorga oʻrangan — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish va boshga tuproq sochish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

2:17 qudrat — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi shox, yaʼni buqaning shoxi. Shu bobning 3–oyati izohiga qarang.

2:22 bolalarim — Quddus ahli nazarda tutilgan.

3:22 Egamning sodiq sevgisi boʻlmaydi ado… — koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan, qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Egamning sodiq sevgisi tufayli biz nobud boʻlmadik….

4:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 11, 22–oyatlarida ham bor). 1:4 ning birinchi izohiga qarang.

4:3 …tuyaqushga oʻxshab qoldi… — moda tuyaqush palapomlariga mehr bermaydigan yomon ona hisoblanadi (Ayub 39:14-16 ga qarang).

4:6 Sadoʻm shahri — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

4:9 …ochlik…qahatchilik… — miloddan oldingi 589 yilda Bobil lashkari Quddusni qamal qildi. Ikki yarim yil davomida shaharga hech qanday yegulik kirmadi (4 Shohlar 25:1-3 ga va oʻsha oyatlarning birinchi va toʻrtinchi izohlariga qarang).

4:17 bir xalq — Yahudo xalqining ittifoqdoshi boʻlgan Misr xalqi nazarda tutilgan.

4:20 Egamiz tanlagan shoh — miloddan oldingi 597-586 yillarda hukmronlik qilgan Yahudo shohi Zidqiyo nazarda tutilgan (4 Shohlar 25:1-7 ga qarang).

4:21 Uz yurti — Oʻlik dengizning janubida joylashgan boʻlib, oʻsha davrda Edom xalqining qoʻli ostida edi.

4:21 qiz — 1:6 izohiga qarang.

4:21 Edom — bu yurt Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi. Edom xalqi azaldan Isroil xalqining dushmani boʻlib kelgan edi. Bobilliklar Quddusni vayron qilganlarida, Edom xalqi Bobilliklarga yordam bergan edi (Zabur 136:7, Hizqiyol 35:5 va Obodiyo 10-14–oyatlarga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EDOM soʻziga qarang.

4:21 jazo kosasi — Xudo gʻazabining ramzi boʻlgan sharob kosasiga ishora. Mana shu sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (Ishayo 51:17-23, Yeremiyo 25:15-29 ga qarang).

5:11 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:4 ning birinchi izohiga qarang.

5:14 Shahar darvozasida… — qadimgi paytlarda oqsoqollar va obroʻli odamlar shahar darvozasi oldida yigʻilib, hakamlik vazifasini bajarardilar. U yerda turli masalalarni koʻrib chiqib, hal qilardilar.

5:18 Sion togʻi — Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

+ 1:2 Yerm 9:1, Voiz 4:1, Isha 51:19, Nox 3:7, Hiz 23:22-26

+ 1:3 Yerm 52:27

+ 1:5 Yerm 30:14-15, Dnr 9:16, Qnlr 28:41, 2Sol 36:20

+ 1:7 Obd 1:12-13

+ 1:8 Hiz 16:37, Hiz 23:29, Xsha 2:10

+ 1:9 Mrs 1:2

+ 1:10 Yerm 51:51, Qnlr 23:3-4

+ 1:11 Yerm 38:9, Yerm 52:6, Mrs 2:12, Mrs 4:4

+ 1:13 Ayub 30:30, Zab 101:3, Hiz 17:20, Xsha 7:12

+ 1:14 Isha 10:27, Nox 1:13

+ 1:16 Yerm 9:1, Yerm 13:17

+ 1:17 Isha 1:15, Yerm 4:31

+ 1:18 Yerm 12:1

+ 1:19 Yerm 3:1-2, Yerm 4:30

+ 1:20 Qnlr 32:25, Hiz 7:15

+ 1:22 Zab 108:15

+ 2:1 Isha 14:15

+ 2:2 Zab 88:41

+ 2:3 Zab 73:11, Zab 78:5, Zab 88:47

+ 2:4 Mrs 3:12

+ 2:9 Yerm 51:30, Amos 1:5, 1Sh 3:1

+ 2:10 Ysha 7:6, 1Sh 4:12, Nax 9:1, Ayub 2:8, Ayub 2:13, Hiz 3:15, Hiz 7:18

+ 2:12 Yerm 38:9, Yerm 52:6, Mrs 1:11, Mrs 4:4

+ 2:14 Yerm 5:31, Hiz 13:6

+ 2:15 Ayub 27:23, Ayub 34:37, Zab 47:3

+ 2:16 Mrs 3:46, Zab 34:25, Zab 34:21

+ 2:17 Lev 26:14, Qnlr 28:15, Mrs 2:17

+ 2:18 Zab 41:4

+ 2:19 1Sh 7:6, 2Sh 14:14, 2Sh 23:16

+ 2:20 Lev 26:29, Qnlr 28:53, Mrs 4:10, Yerm 19:9, Hiz 5:10

+ 3:1 Yerm 20:18

+ 3:2 Isha 5:30

+ 3:4 Isha 38:13

+ 3:5 Ayub 19:12

+ 3:6 Zab 87:7, Zab 142:3

+ 3:8 Zab 21:2

+ 3:9 Ayub 19:8

+ 3:10 Xsha 13:8

+ 3:12 Mrs 2:4, Qnlr 32:23, Ayub 16:12-13

+ 3:13 Qnlr 32:23, Ayub 6:4, Zab 37:3

+ 3:14 Ayub 30:9, Yerm 20:7

+ 3:15 Yerm 8:14, Yerm 9:15, Yerm 23:15

+ 3:23 Zab 35:6

+ 3:24 Zab 15:5, Zab 72:26

+ 3:28 Yerm 15:17

+ 3:30 Isha 50:6, Mat 5:39

+ 3:31 Isha 57:16, Yerm 3:5, Mixo 7:18

+ 3:32 Zab 105:45

+ 3:37 Hav 5:38

+ 3:38 Ayub 2:10, Isha 45:7, Amos 3:6

+ 3:41 Nax 8:6, Zab 133:2

+ 3:42 Dnr 9:5

+ 3:46 Mrs 2:16

+ 3:47 Isha 24:17, Yerm 48:43

+ 3:48 Yerm 13:17, Mrs 1:16

+ 3:49 Ibt 11:5, Zab 13:2, Zab 32:14, Isha 63:15

+ 3:52 Zab 10:1

+ 3:53 Yerm 38:6

+ 3:54 Zab 68:2, Yun 2:4, Yun 2:6

+ 3:55 Zab 129:1

+ 3:58 Zab 118:154

+ 3:60 Yerm 11:19

+ 4:1 Mrs 2:19

+ 4:2 Zab 2:9, Yerm 19:11

+ 4:4 Yerm 38:9, Yerm 52:6, Mrs 1:11, Mrs 2:12

+ 4:6 Ibt 19:24

+ 4:8 Ayub 30:30

+ 4:9 Isha 22:2

+ 4:10 Lev 26:29, Qnlr 28:57, 4Sh 6:29, 4Sh 25:3, Yerm 19:9, Hiz 5:10

+ 4:11 Qnlr 32:22, Yerm 17:27

+ 4:13 Yerm 5:31, Yerm 23:21

+ 4:14 Sah 19:16

+ 4:16 Mrs 5:12

+ 4:17 Zab 118:82, Zab 118:123

+ 4:18 Hiz 7:2-3, Amos 8:2

+ 4:19 Yerm 4:13, Xbq 1:8

+ 4:20 Hiz 19:4

+ 4:21 Ibt 22:21, Ayub 1:1, Yerm 25:20, Yerm 25:15, Yerm 51:7, Xbq 2:15

+ 4:22 Isha 40:2, Obd 1:10

+ 5:2 Zab 78:1

+ 5:6 Xsha 12:1

+ 5:7 Yerm 31:29, Hiz 18:1

+ 5:11 Isha 13:6, Zkr 14:2

+ 5:12 Mrs 4:16

+ 5:13 Hak 16:21

+ 5:15 Yerm 16:9, Xsha 2:11, Amos 8:10

+ 5:16 Zab 88:40, Yerm 13:18

+ 5:19 Zab 9:8, Zab 101:13, Zab 144:13

+ 5:20 Zab 12:2

+ 5:21 Yerm 31:18, Zab 50:12

+ 5:22 Yerm 14:19

Hizqiyol

Hizqiyol

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

45

46

47

48

Kirish

HIZQIYOL

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Hizqiyol ruhoniy edi, Yeremiyo va Doniyor paygʻambarlar uning zamondoshlari boʻlgan. U Bobilga asir qilib olib ketildi va oʻsha yerda surgunda boʻlgan Yahudo xalqi orasida yashadi. U Xudo tomonidan paygʻambar qilib tayinlandi. U nafaqat Bobilga surgun qilingan Yahudo xalqiga, balki Quddusda qolgan odamlarga ham Xudoning soʻzini vaʼz qildi. Hizqiyol oʻz faoliyatini miloddan oldingi 593 yillarda boshlab, miloddan oldingi 571 yillarda tugatdi. Bu davr Yahudo shohligining oxirgi yillaridan tortib, to miloddan oldingi 586 yilda Quddus qulagandan keyingi davrni qamrab oladi. Hizqiyol Quddus qulashidan oldin ham, undan keyin ham vaʼz qilgan. Shuning uchun uning baʼzi vaʼzlari Xudoning dahshatli hukmidan xabar beradi, boshqa vaʼzlari esa xalqqa umid bagʻishlaydi.

Mazkur kitobni beshta asosiy qismga boʻlish mumkin. Birinchi qismda (1-3–boblar) Hizqiyolga vahiyda ayon boʻlgan Xudoning ulugʻvorligi tasvirlanadi, shuningdek, Xudo Hizqiyolni paygʻambar qilib tayinlagani bayon etiladi. Ikkinchi qism (4-24–boblar) oʻz ichiga bir nechta xabarni oladi. Bu xabarlarda Yahudo xalqiga beriladigan jazolar haqida aytiladi, chunki xalq Xudodan yuz oʻgirgan edi. Hizqiyol bu xabarlarning aksariyat qismini ikir–chikirigacha tasvirlab, oʻz harakatlari bilan koʻrsatib beradi. Yahudo xalqi Xudoning tanlangan xalqi boʻlgani va Maʼbad Quddusda joylashgani bois, xalq muqaddas boʻlishi va oʻzini pok saqlashi shart edi. Yahudo xalqi Xudodan yuz oʻgirganda, Xudo Maʼbadini tark etib, xalqini jazolardi.

Kitobning uchinchi qismida (25-32–boblar) Xudo Yahudo yurtining yon–atrofidagi xalqlarni jazolashi toʻgʻrisida yozilgan. Kitobning toʻrtinchi qismi (33-39–boblar) Quddus qulagandan keyingi davrni oʻz ichiga oladi. Bu parchadagi soʻzlar umid baxsh etadi. Bu parchada Xudo Oʻz xalqini kechirishi, soʻng ularni Yahudo va Quddusga qaytarib olib kelishi toʻgʻrisida soʻz yuritiladi.

Nihoyat, beshinchi qismda (40-48–boblar) Quddusdagi yangi Maʼbad toʻgʻrisida Hizqiyol koʻrgan vahiy haqida yozilgan. Bu qismda Xudoga sajda qilish qoidalari koʻrsatilgan. Shuningdek, kelajakda yurt Isroilning oʻn ikki qabilasi orasida qay tarzda boʻlinishi kerakligi haqida batafsil aytib oʻtilgan.

Mazkur kitobdagi qurigan suyaklar toʻgʻrisida Hizqiyol koʻrgan vahiy juda keng tanilgan. Bu vahiyda Xudoning Ruhi suyaklarga jon ato etib, ularni tiriltiradi (37:1-14 ga qarang). Xudo doim Oʻz ahdiga sodiq qoladi. U Oʻz xalqini gunohlardan poklaydi, ularni tiklaydi, xalqni yuksaltiradi, muqaddas shahar Quddusda Oʻz ulugʻvorligini porlatadi.

1–BOB

Xudoning taxti

1¹⁻³•Hayotimning oʻttizinchi yilida*, toʻrtinchi oyning* beshinchi kunida men, Buzi oʻgʻli ruhoniy Hizqiyol*, surgunda yashayotgan odamlar bilan birga Bobildagi* Kavor daryosining boʻyida edim. Shunda osmon qopqasi ochildi–da, Xudodan menga vahiylar keldi. Oʻsha kuni Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi. Men Egamizning qudratini yaqqol sezib turar edim. Bu voqea shoh Yohayixin surgundaligining beshinchi yilida* sodir boʻlgan edi⁺⁺⁺.

⁴Qarasam, shimoldan boʻron turdi. Ulkan bir bulutdan chaqmoq chaqar edi, bulut atrofi yarqirab turardi. Bulutning olovli markazi sayqallangan misday tovlanardi⁺. ⁵Oʻshaning oʻrtasida men toʻrtta jonli mavjudotni koʻrdim. Ular inson qiyofasida edi⁺. ⁶Ammo har birining toʻrtta yuzi va toʻrtta qanoti bor edi. ⁷Ularning oyoqlari tekis boʻlib, buzoqning tuyoqlariga oʻxshash tuyoqlari bor edi. Tuyoqlar yaltiroq bronza kabi tovlanib turardi⁺. ⁸Qanotlari ostida odam qoʻliga oʻxshagan qoʻllari bor edi. ⁹Mavjudotlar bir–biriga orqa oʻgirib turar edilar, qanotlarining uchlari bir–biriga tegib turardi. Ular har tomonga birgalikda yurardilar, yurganlarida burilmas edilar. ¹⁰Mavjudotlarning yuzlariga kelsak, ular toʻrt xil edi: old tomonida inson yuzi, oʻng tomonida sher yuzi, chap tomonida buqa yuzi va orqa tomonida burgut yuzi bor edi⁺. ¹¹Mavjudotlarning bir juft qanoti tepaga yoyilgan boʻlib, yonidagi mavjudotlarning qanotlariga tegib turardi. Qolgan bir juft qanoti esa tanasini yopib turardi⁺. ¹²Mavjudotlar toʻgʻriga qarab yurishar edi. Ruh ularni qayerga yoʻnaltirsa, ular oʻsha yoqqa borishardi, yurganda burilmas edilar. ¹³Jonli mavjudotlarning koʻrinishi yonayotgan koʻmirga yoki mashʼalaga oʻxshar edi. Mavjudotlarning orasida olov aylanib yurardi. Bu olov chaqnardi, undan chaqmoq chaqib turar edi⁺. ¹⁴Mavjudotlarning oʻzlari ham chaqmoq tezligi bilan u yerdan–bu yerga borib kelishardi.

¹⁵Men toʻrtta mavjudotni tomosha qilib turganimda, mavjudotlar yonidagi gʻildiraklarni koʻrdim. Har bir mavjudotning yonida bittadan gʻildirak bor edi. Gʻildiraklar yerga tegib turardi. ¹⁶Toʻrtala gʻildirakning koʻrinishi va tuzilishi bir xil edi. Ular qimmatbaho toshday tovlanardi. Har bir gʻildirakning ichida koʻndalangiga solingan yana bittadan gʻildirak bor edi⁺. ¹⁷Shu sababdan gʻildiraklar harakatga kelganda, toʻrt tomonga yura olar edi, yurganda burilmasdi. ¹⁸Gʻildiraklarning gardishlari baland va bahaybat edi. Ularning gir aylanasi koʻzlar bilan qoplangan edi⁺. ¹⁹Jonli mavjudotlar yurganda, yonlaridagi gʻildiraklar ham harakatga kelardi. Yerdan koʻtarilganda, gʻildiraklar ham ular bilan birga koʻtarilardi. ²⁰⁻²¹Mavjudotlardagi ruh gʻildiraklarda ham bor edi. Shu sababdan ruh mavjudotlarni qayerga yoʻnaltirsa, mavjudotlar oʻsha yoqqa borishardi, gʻildiraklar ham ular bilan birga harakatga kelardi. Mavjudotlar yurganda, ular ham yurar edi, toʻxtaganda toʻxtar edi, yerdan koʻtarilganda koʻtarilar edi.

²²Mavjudotlarning boshlari uzra gumbazga oʻxshash bir narsa bor edi, oʻsha narsa billurdek tovlanardi⁺. ²³Qanotlarini yoygan mavjudotlar gumbaz ostida turar edi. Ularning qanotlari bir–biriga tegib turardi. Ikkinchi juft qanotlari esa badanlarini yopib turardi. ²⁴Ular qanot qoqib uchardilar. Qanot qoqqanlarida chiqqan tovushi shovullagan dengiz shovqiniday, Qodir Xudoning gumburlagan ovoziday, ulkan lashkarning shovqin–suroniday edi. Mavjudotlar toʻxtaganlarida qanotlarini yigʻib olishardi⁺.

²⁵Ular toʻxtab, qanotlarini yigʻib oldilar. Shunda boshlari tepasidagi gumbaz uzra bir ovoz yangradi. ²⁶Gumbaz ustida zangori yoqutdan yasalgan taxtga oʻxshash bir narsa bor edi. Taxt ustida inson qiyofasidagi bir Zot oʻtirardi⁺. ²⁷Oʻsha kimsaning belidan yuqori qismi sayqallangan misday yarqirardi, atrofini olov oʻragandi. Belidan pastki qismi esa otash kabi porlardi. Uning butun borligʻi nur taratib turardi⁺. ²⁸Oʻsha nur yomgʻirdan keyin bulutlar orasida paydo boʻladigan kamalakdek jilvalanardi. Bu yogʻdu Egamizning ulugʻvorligini aks ettirardi.

Xudo Hizqiyolni xizmatga chaqiradi

Men buni koʻrishim bilanoq yerga muk tushdim, soʻng bir ovoz eshitdim.

2–BOB

2¹Oʻsha ovoz menga dedi:

— Ey inson*, oʻrningdan tur, Men sen bilan gaplashmoqchiman⁺.

²Ovoz menga gapirayotganda, Ruh ichimga kirib, meni turgʻizib qoʻydi. Men gapning davomini tingladim⁺. ³U menga shunday dedi:

— Ey inson, Men seni itoatsiz Isroil xalqining oldiga yuboraman. Ular Menga qarshi bosh koʻtarishdi. Ularning oʻzlari ham, ota–bobolari ham shu kungacha Menga qarshi gunoh qilib kelishgan⁺. ⁴Bu xalq qaysar va oʻjardir. Men seni ularning oldiga yuboraman. Sen ularga: “Egamiz Rabbiy shunday demoqda”, deb gapirasan. ⁵Bu isyonkor xalq gapingga quloq soladimi, yoʻqmi, Men ularning oldiga paygʻambarni yuborganimni bilib qoʻyishsin⁺. ⁶Sen esa, ey inson, ulardan hayiqma, ularning gaplaridan qoʻrqma. Atrofingni yantogʻu tikanaklar oʻrab olsa ham, chayonlar orasida yashasang ham qoʻrqma. Ularning gaplaridan choʻchima, ularning vajohatidan dahshatga tushma⁺. ⁷Bu isyonkor xalq senga quloq soladimi, yoʻqmi, ularga Mening gaplarimni yetkaz. ⁸Sen esa, ey inson, bu isyonkor xalqqa oʻxshama. Ogʻzingni och. Men senga beradigan narsani yegin.

⁹Qarasam, men tomon bir qoʻl choʻzildi. Qoʻlda bir oʻrama qogʻoz* bor edi⁺. ¹⁰Qoʻl oʻramni ochib, menga koʻrsatdi. Oʻramning oldi va orqa tomonlariga marsiya, motam va qaygʻu soʻzlari yozilgan edi⁺.

3–BOB

3¹U menga shunday dedi:

— Ey inson, Men senga berayotgan bu oʻrama qogʻozni* olib yegin. Soʻng Isroil xalqining oldiga borib, aytganlarimni ularga yetkaz⁺.

²Men ogʻzimni ochdim, U menga oʻsha oʻrama qogʻozni yegani berdi. ³U menga dedi:

— Qogʻozning hammasini yeb, qorningni toʻygʻaz.

Men qogʻozni yedim, uning taʼmi asalday shirin edi. ⁴U menga yana shunday dedi:

— Ey inson, endi borib, Isroil xalqiga Mening gaplarimni ayt. ⁵Men seni qiyin va murakkab tilda gapiradigan xalq oldiga emas, balki Isroil xalqi oldiga yuboryapman. ⁶Agar Men seni tili tushunarsiz boʻlgan koʻp xalqlar oldiga yuborganimda edi, ular senga albatta quloq solishgan boʻlar edi. ⁷Ammo Isroil xalqi senga quloq solmaydi, ular hatto Menga ham quloq solishmaydi. Ha, bu xalq qaysar va oʻjardir. ⁸Mana qara, Men seni ular kabi qaysar va oʻjar qilaman⁺. ⁹Sening boshing toshday qattiq, qayroqtoshdan ham qattiqroq boʻladi. Ular isyonkor xalq boʻlsa–da, sen ulardan choʻchima, dahshatga tushma⁺.

¹⁰U gapida davom etib shunday dedi:

— Ey inson, senga aytadigan gapimni ikki qulogʻing bilan yaxshilab eshitib, hammasini dilingga tugib olgin. ¹¹Soʻng surgundagi yurtdoshlaring oldiga bor. Ular senga quloq soladimi, yoʻqmi, ularga: “Egamiz Rabbiy shunday demoqda”, deb gaplarimni yetkaz⁺.

¹²Ruh meni koʻtardi. Shunda men orqadan kelayotgan qattiq gumburlagan tovushni eshitdim. Oʻsha tovush: “Egamizning ulugʻvorligini Uning makonida madh qilinglar”, deb aytayotgan edi*⁺. ¹³Men jonli mavjudotlarning bir–biriga ishqalangan qanotlarining tovushini va yonlaridagi gʻildiraklarning guldurosini eshitdim⁺. ¹⁴Ruh meni boshqa yoqqa olib ketdi. Men achchiqlanib, jahlim chiqa boshladi. Egamizning qudrati meni qamrab olgan edi⁺. ¹⁵Men Kavor daryosining boʻyidagi Tel–Ovuvda yashayotgan surgundagilarning oldiga bordim. Oʻsha yerda yetti kun davomida oʻzimga kela olmay gangib oʻtirdim⁺.

Hizqiyolni Egamiz soqchi qilib tayinlaydi

¹⁶•Yetti kundan keyin Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi:

¹⁷— Ey inson, Men seni Isroil xalqiga soqchi qilib tayinladim. Ogʻzimdan chiqqan har bir gapimni ularga aytib, ogohlantirasan⁺. ¹⁸Agar Men fosiqqa: “Sen albatta oʻlasan”, deb aytsam–u, sen esa oʻsha odamni bu haqda ogohlantirmasang, hayotini saqlab qolay deb, uni fosiqlik yoʻlidan qaytarmasang, oʻsha odam oʻz gunohi uchun* oʻladi. Biroq uning oʻlimi uchun Men seni javobgar qilaman. ¹⁹Agarda sen fosiqni ogohlantirsang–u, u esa fosiqlik yoʻlidan qaytmasa, u oʻz gunohi uchun oʻladi, sen esa oʻz joningni asrab qolgan boʻlasan⁺. ²⁰Agar solih kishi yomon yoʻlga kirib, gunohga qoʻl ursa, Men uning oyogʻiga toʻgʻonoq solaman, u qoqilib yiqiladi*. Bordi–yu, sen oʻsha odamni ogohlantirmasang, u nobud boʻladi. Men uning qilgan savob ishlarini esga olmayman, u oʻzining gunohi uchun oʻladi. Uning oʻlimi uchun esa seni javobgar qilaman⁺. ²¹Bordi–yu, sen solih kishini yomon yoʻldan qaytarsang, u senga quloq solgani uchun yashaydi. Sen esa oʻz joningni asrab qolgan boʻlasan.

Hizqiyol tildan qoladi

²²Egamiz menga Oʻz qudratini ato etib, shunday dedi:

— Qani, tur, vodiyga tush. Men sen bilan oʻsha yerda gaplashaman⁺.

²³Men turib, vodiyga tushdim. Egamizning ulugʻvorligi menga zohir boʻldi. Men u yerda koʻrgan Egamizning ulugʻvorligi xuddi Kavor daryosi boʻyida koʻrgan ulugʻvorlikka oʻxshar edi*. Men muk tushdim⁺.

²⁴Ruh vujudimga kirib, meni oyoqlarimga turgʻizib qoʻydi. Soʻng Egamiz menga shunday dedi:

— Uyingga kirib, eshiklarni ichidan qulflab ol. ²⁵Koʻchaga chiqa olmasliging uchun seni arqonlar bilan bogʻlashadi⁺. ²⁶Sen bu isyonkor xalqqa tanbeh bera olmasliging uchun, Men seni gung qilib, tilingni tanglayingga yopishtirib qoʻyaman⁺. ²⁷Ammo ularga aytadigan gapim boʻlganda, seni yana tilga kiritaman*. Ularga: “Egamiz Rabbiy shunday demoqda”, deb gapirasan. Senga quloq soladiganlar quloq solsin, quloq solishni xohlamaganlar esa solmasin. Axir, ular isyonkor xalq–ku!⁺

4–BOB

Quddus qamalining ramzi

4¹Egamiz shunday dedi: “Ey inson, bir gʻisht olib oldingga qoʻy, uning ustiga Quddus rasmini chiz. ²Rasmdagi shaharni qamal qilib, atrofiga qamal inshootlarini bildiruvchi uyumlarni hosil qil, shahar devoriga qiyalatib tuproq uy*, dushman qarorgohlarini oʻrnat, shaharning gir aylanasiga devorteshar qurollarni joylashtir⁺. ³Keyin tovani ol. Tovani temir devor kabi, oʻzing bilan rasmdagi shaharning orasiga oʻrnat. Soʻng shaharga yuzlan, sen shaharni qamal qilgan boʻlasan. Isroil xalqi uchun bu bir alomat boʻladi.

⁴Soʻng chap tomoningga yonboshlab, ustingga Isroil* xalqining gunohlarini yukla. Sen chap tomoningda yotgan paytingda ularning gunohi uchun jazo tortgan boʻlasan. ⁵Ular gunoh qilgan yillarning soniga koʻra, Men sen uchun kunlarni ajratdim. Sen 390 kun davomida Isroil xalqining gunohi uchun jazo tortasan.

⁶Belgilangan vaqt tugagach, oʻng tomoningga yonboshlab yotgin. Bu safar sen 40 kun davomida Yahudo xalqining gunohi uchun jazo tortasan. Bir kun bir yil hisoblanadi⁺. ⁷Quddus ramzi boʻlgan gʻishtga yuzlan, qoʻlingni panshaxa qilib, qamal qilingan shaharga qarshi bashorat qil. ⁸Mana, qamalingning muddati tugamaguncha bir tomondan boshqa tomonga oʻgirilmasliging uchun Men seni arqonlar bilan bogʻlab tashlayman⁺.

⁹Endi borib oʻzing uchun bugʻdoy, arpa, loviya, yasmiq doni, tariq va qizil bugʻdoyni olib, bir xumchaga sol. Sen ulardan oʻzingga non tayyorlaysan*. 390 kun chap tomoningga yonboshlab yotib, oʻsha nondan yeysan. ¹⁰Bir kunlik yeydigan ozuqangning miqdori 50 misqolni* tashkil qilishi kerak. Har kuni belgilangan vaqtdagina uni yeyishing shart. ¹¹Suvni ham belgilangan vaqtda va belgilangan miqdorda ichasan. Kuniga bir kosa* suv ichasan. ¹²Oʻtin oʻrniga odam tezagini ishlatasan, odamlarning koʻzi oldida non yopib yeysan.”

¹³Egamiz shunday dedi:

— Men Isroil xalqini begona xalqlar orasiga surgun qilganimda, ular ham xuddi shunday harom nonni yeydigan boʻladilar*⁺.

¹⁴— Yo Egam Rabbiy! — deya yolvordim, — men hech qachon oʻzimni bulgʻagan emasman. Harom oʻlgan yoki hayvonlar gʻajigan jonivorning goʻshtini yoshligimdan yegan emasman. Hech qanday harom goʻshtni ogʻzimga olgan emasman!⁺

¹⁵U menga shunday deb javob berdi:

— Xoʻp, mayli, odam tezagining oʻrniga mol tezagini ishlata qol. Tezak yoqib, non yopib yeysan.

¹⁶Soʻng gapida davom etdi:

— Men Quddus aholisini nonga zor qilib qoʻyaman. Ular qoʻrquv ichra nonni oʻlchab yeydilar, umidsizlanib suvni taqsimlab ichadilar⁺. ¹⁷Suv va non tanqisligidan odamlar bir–birlariga vahima ichra qaraydilar. Tortgan jazosidan adoyi tamom boʻladilar.

5–BOB

Hizqiyol sochini oldiradi

5¹Egamiz shunday dedi: “Ey inson, oʻtkir bir qilich ol. Ustara oʻrniga oʻshani ishlatib, soching bilan soqolingni qirib tashla*. Soʻng sochingni tarozida oʻlchab, teng uch qismga boʻl. ²Shaharning qamal kunlari tugaganda, sochingning bir qismini gʻishtga chizilgan shahar oʻrtasida yondir. Ikkinchi qismini shahar atrofiga sochib tashlab, qilich bilan maydala. Uchinchi qismini esa shamolda uchirtirib yuborgin. Men qilichimni yalangʻochlab, shahar aholisini taʼqib qilaman⁺. ³Sochingning ozginasini olib, choponing etagiga qistirib qoʻy⁺. ⁴Oʻsha sochingning bir qismini olovga tashlab, yondirib yubor. Undan chiqqan olov avj olib, butun Isroil xalqiga yoyiladi.”

⁵Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: “Mana, Quddusga bir qarang. Men uni xalqlarning oʻrtasiga joylashtirdim, boshqa yurtlar uni oʻrab turibdi. ⁶Ammo u qonun–qoidalarimga qarshi chiqdi, atrofdagi xalqlardan koʻra, koʻproq qabihlik qildi. U qonun–qoidalarimni rad etdi, farmonlarimga boʻysunmadi.”⁺

⁷Shuning uchun Egamiz Rabbiy Quddusga aytmoqda: “Sizlar badkirdorlikda atrofingizdagi xalqlardan ham oʻtib tushdingiz. Farmonlarimga boʻysunmadingiz, qonun–qoidalarimga rioya qilmadingiz. Axloqsizlikda boshqa xalqlardan battar boʻldingiz. ⁸Ey Quddus ahli, Men Oʻzim sizlarga qarshi chiqaman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Xalqlarning koʻzi oldida sizlarni jazolayman⁺. ⁹Qilgan jirkanch ishlaringiz tufayli Men boshingizga dahshatli bir koʻrgilik keltiraman. Men bunaqasini hech qachon qilmaganman va bundan keyin ham qilmayman⁺. ¹⁰Quddusda ota–onalar oʻz farzandlarining etini, farzandlar esa oʻz ota–onalarining etini yeydilar. Men sizlarni jazolayman, omon qolganlaringizni dunyoning toʻrt tomoniga tarqatib yuboraman⁺. ¹¹Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlarni yoʻq qilaman. Sizlar muqaddas maskanimni makruh butlaru jirkanch odatlaringiz bilan harom qildingiz. Shuning uchun sizlarga achinmayman, rahm qilmayman⁺. ¹²Xalqingizning uchdan bir qismi oʻlatu qahatchilikdan nobud boʻladi. Ikkinchi qismi jangda, shahar tashqarisida qirilib ketadi. Qolgan qismini esa Men toʻrt tomonga tarqatib yuboraman, qilichimni yalangʻochlab taʼqib qilaman⁺.

¹³Shunda gʻazabimdan tushaman, qahrimni sizlarga sochib boʻlganimdan keyingina taskin topaman. Qahrimni sizlarga sochib boʻlganimdan keyin, Men, Egangiz, rashk ustida gapirganimni sizlar bilib olasiz⁺. ¹⁴Men sizlarni xonavayron qilaman. Yon–atrofda yashovchi xalqlar hamda oʻtgan–ketgan odamlar sizlarni mazax qiladilar. ¹⁵Men sizlarni qahru gʻazab bilan hukm qilganimda, jahl ustida qattiq jazolaganimda, atrofdagi xalqlar dahshatga tushadilar. Ular bundan saboq oladilar, sizlarni esa mazax qilib, ustingizdan kuladilar. Bularni Men, Egangiz, aytdim⁺. ¹⁶Men ustingizga qahatchilikning halokatli oʻqlarini yogʻdiraman, sizlarni yoʻq qilaman. Shahardagi ocharchilikni avjiga chiqaraman, sizlarni bir burda nonga zor qilaman⁺. ¹⁷Men sizlarni qahatchilikka giriftor qilaman, ustingizga yovvoyi hayvonlarni yuboraman. Ular sizlarni farzandlaringizdan judo qiladi. Yurtingizda oʻlat va qotillik hukm suradi, Men sizlarga qarshi dushman qilichini yalangʻochlayman. Bularni Men, Egangiz, aytdim.”⁺

6–BOB

Egamiz butparastlikni hukm qiladi

6¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Isroil togʻlariga yuzlan. Ularga qarshi shunday bashorat qil:⁺ ³«Ey Isroil togʻlari, Egamiz Rabbiyning soʻzlarini eshitinglar! Egamiz Rabbiy togʻlaru qirlarga, jarliklaru vodiylarga shunday deb aytmoqda: Men Oʻzim sizlarga qarshi qilich yuboraman, butlarga atalgan barcha sajdagohlaringizni* vayron qilaman. ⁴Qurbongohlaringiz buzib tashlanadi, tutatqi qurbongohlaringiz parcha–parcha qilinadi. Men odamlaringizni butlaringiz oldida qirib yuboraman⁺. ⁵Isroil xalqining jasadlarini butlaringiz oldiga tashlayman, suyaklarini qurbongohlaringiz atrofiga sochaman⁺. ⁶Hamma shaharlaringizni yakson qilaman, sajdagohlaringizni vayron etaman. Shunda qurbongohlaringiz buziladi, butlaringiz parcha–parcha qilinadi, tutatqi qurbongohlaringiz qoʻporib tashlanadi, qoʻllaringiz yaratgan hamma narsa supurib tashlanadi. ⁷Butun yurt jasadlarga toʻladi. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.

⁸Men baʼzi bir odamlarning jonini qirgʻindan saqlab qolaman. Biroq ularni boshqa yurtlarga, begona xalqlar orasiga quvib yuboraman⁺. ⁹Ular begona xalqlar orasiga surgun qilinganda Meni eslaydilar. Meni rad etgan vafosiz qalblariyu butlar ketidan qaragan hirsli koʻzlari dilimga qanchalik ozor yetkazganini tushunib oladilar. Ular qilgan qabihliklari va jirkanch ishlari uchun oʻzlaridan oʻzlari hazar qilib, nafratlanadilar⁺. ¹⁰Oʻshanda Egasi Men ekanligimni bilib oladilar. Boshlariga keladigan falokat haqida Men ularni jiddiy ogohlantirganimni bilib oladilar.»”

¹¹Egamiz Rabbiy menga dedi: “Qani boʻl, koʻksingga ur, yerni tep. Shunday deb xitob qil: «Qabihlikka qoʻl urgan Isroil xalqining holiga voy!» Axir, ular qilichdan, ocharchiligu oʻlatdan nobud boʻladilar!⁺ ¹²Uzoqlarda boʻlganlar oʻlatdan qirilib ketadi. Yaqinda boʻlganlar qilichdan oʻtkaziladi. Omon qolganlar ocharchilikdan nobud boʻladi. Shu yoʻl bilan Men ularning ustilariga qahrimni sochaman. ¹³Ularning jasadlari butlari orasida, qurbongohlari atrofida, har bir baland tepalikda, barcha togʻ choʻqqilarida, har bir yashil daraxtu sersoya eman ostida — xalqim butlarga atab xushboʻy tutatqilar tutatgan har bir joyda yotadi. Oʻshanda omon qolganlari Egasi Men ekanligimni bilib oladilar⁺. ¹⁴Men ularga qarshi qoʻlimni koʻtaraman. Ularning butun yurtini, sahrodan tortib, to Rivlo* shahrigacha vayron qilib, tashlandiq yerga aylantiraman. Oʻshanda ular Egasi Men ekanligimni bilib oladilar.”

7–BOB

Isroil xalqi gunohlari uchun jazo tortadi

7¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Isroil yurtiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: kuni bitdi! Butun yurtning kuni yetdi!⁺ ³Ey Isroil, sening kuning bitdi, Men qahrimni ustingga sochaman. Tutgan yoʻling uchun seni hukm qilaman, jirkanch odatlaring uchun jazolayman. ⁴Senga achinmayman, rahm ham qilmayman. Tutgan yoʻling uchun, jirkanch odatlaring uchun adabingni beraman. Oʻshanda Egang Men ekanligimni bilib olasan⁺.

⁵Ey Isroil, Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: mana, kulfat kelmoqda! Dahshatli kulfat! ⁶Kuningiz bitdi! Evoh, kuningiz bitdi! Mana, balo boshingizga keldi! ⁷Ey yurt ahli, halokatingiz keldi! Togʻlarda xursandchilik emas, sarosima hukm suradigan kun keldi⁺. ⁸Koʻp oʻtmay sizlarni gʻazabimga duchor qilaman, jahlimdan tushmagunimcha qahrimni ustingizga sochaman. Tutgan yoʻlingiz uchun sizlarni hukm qilaman, jirkanch odatlaringiz uchun jazolayman. ⁹Sizga achinmayman, rahm qilmayman. Tutgan yoʻlingiz uchun, jirkanch odatlaringiz uchun adabingizni beraman. Oʻshanda sizni jazolagan Egangiz Men ekanligimni bilib olasiz.»⁺

¹⁰Ey inson, ana, kulfat kuni yetib keldi! Halokat yaqinlashib qoldi! Zoʻravonlik gulladi, magʻrurlik kurtakladi. ¹¹Zoʻravonlik fosiqlikni jazolaydigan xivichga aylandi. Bu odamlarning birontasi omon qolmaydi. Toʻkin–sochinligi, boyligi, dabdabasi ado boʻladi.

¹²Oʻsha vaqt keldi! Oʻsha kun yaqinlashdi! Xaridor xarid qilgan narsasidan quvonmasin, sotuvchi koʻrgan zararidan gʻam chekmasin. Mening gʻazabim butun olomon ustiga birday yogʻiladi. ¹³Sotuvchi bilan xaridor tirik qolgan taqdirda ham, sotuvchi sotgan yerini qaytarib ololmaydi. Butun olomonga tegishli bu bashoratni qaytarib boʻlmaydi. Gunoh qilganlari uchun ularning birortasi oʻz hayotini saqlab qololmaydi⁺. ¹⁴Burgʻular chalindi, hammasi tayyor boʻldi. Ammo jangga kirishga hech kim jurʼat qilmadi. Axir, Mening gʻazabim butun olomon ustiga yogʻiladi.

¹⁵Koʻchada jang boʻlmoqda. Ichkarida ocharchiligu oʻlat hukm surmoqda. Daladagilar jangda halok boʻladilar, shahardagilar ocharchiligu oʻlatdan oʻladilar⁺. ¹⁶Omon qolganlar dashtdagi kabutarlarday togʻlarga qochadi. Ular gunoh qilganlari uchun ingraydi⁺. ¹⁷Odamlarning qoʻllarida mador qolmaydi, ishtonlari hoʻl boʻladi⁺. ¹⁸Ular qaygʻudan qanorga oʻranishadi, dahshat ularning yopinchigʻi boʻladi. Ular sochlarini qirdirishadi*, yuzlari shuvut boʻladi⁺. ¹⁹Kumushlarini koʻchaga uloqtirishadi, oltini axlat kabi boʻladi. Mening gʻazab kunimda kumushu oltini ularga najot bera olmaydi. Ularning nafsini qondirmaydi, och qorinlarini toʻydirmaydi. Ha, oltinu kumushi Isroil xalqining boshiga halokat keltiradi*⁺. ²⁰Ular koʻz–koʻz qilib yurgan chiroyli oltin bezaklaridan makruh xudolarni, jirkanch butlarni yasadilar. Shu sababdan Men boyliklarini ular uchun axlat kabi qilaman.

²¹Men oʻsha boyliklarni kelgindilarga oʻlja qilib beraman, dunyoning fosiqlariga talataman. Ular Isroil xalqining bor bisotini harom qiladilar. ²²Men bu xalqdan yuzimni oʻgiraman. Shunda kelgindilar aziz uyimni* bulgʻaydilar. Ha, zoʻravonlar bostirib kelib, uni bulgʻaydilar.

²³Bu xalq uchun zanjirlar tayyorlang! Zero, yurtda qotillik avjiga chiqqan. Quddus shahri zoʻravonlikka toʻlgan⁺. ²⁴Men bu yurtga eng vahshiy xalqlarni boshlab kelaman. Ular yurt ahlining uylariga egalik qilishadi. Men kuchlilarning magʻrurligiga chek qoʻyaman. Ularning sajdagohlari harom qilinadi⁺. ²⁵Dahshatu alam Isroil xalqini qamrab oladi. Ular tinchlikka intilishadi, ammo tinchlik boʻlmaydi. ²⁶Kulfat ketidan kulfat keladi, mish–mish ketidan mish–mish tarqaladi. Odamlar bashorat istab, paygʻambar oldiga behuda borishadi. Ruhoniylar taʼlimot berishga, oqsoqollar maslahat berishga ojiz boʻladilar⁺. ²⁷Shunda shoh qaygʻuga botadi, shahzodalar tushkunlikka tushadi. Qoʻrqqanidan yurt ahlining qoʻli titraydi. Men ularni qilgan qilmishlariga yarasha jazolayman. Ular boshqalarni qanday hukm qilgan boʻlsalar, Men ham ularni xuddi shunday hukm qilaman. Oʻshanda Isroil xalqi Egasi Men ekanligimni bilib oladi.”

8–BOB

Maʼbaddagi butparastlik

8¹Surgun boʻlgan paytimizning oltinchi yili oltinchi oyining* beshinchi kunida Yahudo oqsoqollari meni koʻrgani uyimga kelishdi. Men ular bilan oʻtirganimda, Egam Rabbiyning qudrati meni qamrab oldi⁺. ²Qarasam, inson qiyofasidagi bir kishi turibdi. Oʻsha kimsaning belidan pastki qismi olovday chaqnar edi. Yuqori qismi esa sayqallangan misday nur taratib turar edi⁺. ³U qoʻlga oʻxshash bir uzvini uzatib, meni sochimdan tutdi. Soʻng Ruh meni zamin uzra koʻtardi–da, Xudoning mana shu vahiysida Quddus shahriga olib ketdi. U meni Maʼbadning ichki hovlisidagi shimoliy darvozaning* oldida turgan katta bir but oldiga olib bordi. Bu but Xudoning rashkini qoʻzgʻatardi⁺. ⁴Oʻsha yerda Isroil Xudosining ulugʻvorligi bor edi. Men bunday vahiyni vodiyda ham koʻrgan edim*⁺.

⁵Xudo menga shunday dedi: “Ey inson, shimol tomonga nazar tashla.” Men shimol tomonga nazar tashladim. Xudoning rashkini qoʻzgʻatadigan oʻsha but qurbongoh yonidagi darvozaning kiraverishida turardi. ⁶Shunda Xudo menga dedi: “Ey inson, xalqimning qilmishini koʻrdingmi? Ular bu yerda jirkanch ishlarni qilib, Meni muqaddas maskanimdan haydab yubormoqchilar. Qani yur, Men senga bundan battarini ham koʻrsataman.”

⁷U meni Maʼbadning tashqi hovlisi kiraverishiga olib bordi. Qarasam, devorda bir teshik bor ekan. ⁸U menga dedi: “Ey inson, qani boʻl, devordagi teshikni kattalashtir.” Men devordagi teshikni kattalashtirdim, shunda bir eshikka duch keldim⁺. ⁹Xudo menga dedi: “Ichkariga kir. Bu yerda qilinayotgan oʻtaketgan jirkanch ishlarni oʻz koʻzing bilan koʻrib qoʻy.” ¹⁰Men ichkariga kirdim. Devorlarning hamma yogʻiga sudralib yuruvchi jonivorlarning va harom hayvonlarning* rasmlari hamda Isroil xalqi sigʻinadigan barcha butlarning tasvirlari solingan edi⁺. ¹¹Tasvirlarning oldida Isroil xalqining yetmishta oqsoqoli turgan edi. Shofon oʻgʻli Yazaniyo ham oʻshalarning orasida edi. Har birining qoʻlida bittadan olovkurak bor edi. Olovkuraklardan yonayotgan tutatqilarning xushboʻy tutuni koʻtarilardi. ¹²Xudo dedi: “Ey inson, Isroil oqsoqollarining butlarga toʻla qorongʻi xonada nima qilayotganini koʻrdingmi? Ular shunday deydilar: «Egamiz bizni koʻrmayapti, U yurtimizni tark etgan.»”⁺ ¹³Soʻng Xudo yana dedi: “Qarab tur, Men senga bundan ham battarrogʻini koʻrsataman.”

¹⁴Keyin Egamiz meni uyining shimoliy darvozasi yoniga olib bordi. U yerda xotinlar oʻtirib, xudo Tammuz uchun qaygʻurib yigʻlayotgan edilar*. ¹⁵Shunda Xudo dedi: “Ey inson, buni koʻrdingmi?! Men senga bundan ham battarrogʻini koʻrsataman.”

¹⁶Egamiz meni uyining ichki hovlisiga olib kirdi. Uyning kiraverishida, ayvon va qurbongoh orasida yigirma besh nafar kishi turar edi. Ular Maʼbadga orqasini oʻgirib, sharqdan chiqayotgan quyoshga sajda qilayotgan edilar⁺. ¹⁷Egamiz menga shunday dedi: “Ana koʻrdingmi, inson? Yahudo xalqining mana shu yerda qilayotgan jirkanch ishlari yetmasmidi?! Ular butun yurtni zoʻravonlikka toʻldirmoqdalar, qayta–qayta qahrimni keltirmoqdalar. Meni haqorat qilayotganlarini* bir koʻrib qoʻy! ¹⁸Shuning uchun Men ularning ustiga gʻazabimni sochaman. Ularga achinmayman, rahm qilmayman. Ovozlari boricha Menga xitob qilishsa ham, ularga quloq solmayman.”⁺

9–BOB

Quddusning jazosi

9¹Men Xudoning jarangdor ovozini eshitdim. U baland ovozda dedi:

— Ey shaharni jazolash uchun tayinlanganlar, qurollaringizni olinglar. Bu yerga kelinglar!

²Shu onda shimoldagi Yuqori darvoza* tomondan olti kishi keldi. Har birining qoʻlida halokatli quroli bor edi. Ularning orasida zigʻir tolasidan toʻqilgan libos kiygan, beliga esa kotiblik asboblarini taqib olgan bir kimsa ham bor edi. Kelgan odamlarning hammasi ichkariga kirib, bronza qurbongohning yoniga borib turishdi⁺.

³Karublar* ustidagi Isroil Xudosining ulugʻvorligi oʻz joyidan koʻtarilib, uyning ostonasiga bordi. Soʻng Egamiz zigʻir libos kiygan kishini chaqirib, ⁴dedi:

— Borib shaharning hamma joyini aylanib chiq. Shaharda qilinayotgan jirkanch ishlardan siqilib, zorlangan kishilarning peshanasiga belgi qoʻy⁺.

⁵Qurollangan olti kishiga esa Egamizning shunday deganini eshitdim:

— Unga ergashinglar. Butun shaharni aylanib chiqinglar. Odamlarni oʻldiringlar, ularga achinmanglar, rahm qilmanglar⁺. ⁶Qariyalarni, yigitu qizlarni, ayolu bolalarni — hammasini oʻldiringlar, ammo peshanasiga belgi qoʻyilgan bironta odamga ham zarar yetkazmanglar. Buyrugʻimni bajarishni shu yerdan, muqaddas maskanimdan boshlanglar.

Shunday qilib, ular qirgʻinni Egamizning uyi oldida boʻlgan oqsoqollardan boshladilar⁺. ⁷Egamiz dedi:

— Uyimni harom qilinglar! Hovlini jasadlarga toʻldiringlar. Qani boshlanglar!

Qurollangan odamlar shaharga borib, u yerdagilarni qirib tashladilar. ⁸Ular buyruqni bajargani ketganlarida, men yolgʻiz oʻzim qoldim. Men yerga muk tushib, Xudoga iltijo qildim:

— Yo Egam Rabbiy! Sen gʻazabingni Quddusga sochib, Isroilning qolgan–qutgan xalqini ham yoʻq qilib yubormoqchimisan⁺?

⁹U menga shunday javob berdi:

— Isroil va Yahudo xalqlari ogʻir gunohga qoʻl urishdi. Ular butun yurtni qonga belashdi, Quddus shahrini adolatsizlikka toʻldirishdi. Ular: “Egamiz yurtimizni tark etgan, U bizni koʻrmayapti”, deb aytishyapti⁺. ¹⁰Men esa ularga achinmayman, rahm qilmayman. Qilgan barcha qilmishlariga yarasha jazosini beraman⁺.

¹¹Shu orada zigʻir libosli, beliga kotib asboblarini taqib olgan kishi qaytib kelib Egamizga:

— Amrlaringizni bajo ayladim, — dedi.

10–BOB

Xudoning ulugʻvorligi Maʼbadni tark etadi

10¹•Qarasam, karublar tepasidagi gumbaz* uzra zangori yoqutga oʻxshash bir narsa paydo boʻldi. Oʻsha narsa taxt shaklida edi. ²Xudo zigʻir libos kiygan kishiga shunday dedi: “Qani boʻl, karublar ostidagi gʻildiraklar orasiga kirib, u yerdan bir hovuch yonayotgan koʻmirdan olib chiq. Koʻmirni shaharning hamma yogʻiga sochib tashla.”

Oʻsha kishi gʻildiraklar orasiga kirib ketdi. Men esa uni kuzatib turdim⁺. ³U kirgan paytda karublar Egamiz uyining janub tomonida turgan edilar, ichki hovlini esa bulut qoplagan edi⁺. ⁴Soʻng Egamizning ulugʻvorligi karublar uzra koʻtarilib, uyning ostonasiga borib toʻxtadi. Shu onda uy bulutga toʻldi, butun hovli Egamizning ulugʻvorligidan chaqnab yorishib ketdi. ⁵Karublar qanotlarini qimirlatganlarida shunday shovqin koʻtarilar ediki, uni hatto tashqi hovlidan turib eshitsa ham boʻlar edi. Bu shovqin Qodir Xudoning ovoziga oʻxshab ketar edi.

⁶Egamiz zigʻir libos kiygan kishiga: “Karublarning oʻrtasiga kir, gʻildiraklar orasidagi yonayotgan koʻmirdan olib chiq”, deb amr berganda, oʻsha kishi bitta gʻildirakning oldiga borib turdi. ⁷Shunda karublardan biri qoʻlini uzatib, yonayotgan koʻmirdan ozrogʻini oldi–da, zigʻir libos kiygan kishining qoʻliga tutqizdi. U kishi yonayotgan koʻmirni olib ketdi. ⁸Har bir karubning qanoti ostida inson qoʻliga oʻxshagan qoʻli bor edi.

⁹Qarasam, karublar yonida toʻrtta gʻildirak turibdi. Har bir karubning yonida bittadan gʻildirak bor edi. Gʻildiraklar qimmatbaho toshday tovlanardi. ¹⁰Toʻrtala gʻildirakning koʻrinishiga kelsak, ular bir–biriga oʻxshar edi. Har bir gʻildirakning ichida koʻndalangiga solingan yana bittadan gʻildirak bor edi. ¹¹Ular harakatga kelganda toʻrt tomonga yura olar edi, yurganda burilmasdi. Karubning yuzi qayerga yoʻnaltirilgan boʻlsa, hammasi burilmay oʻsha tomonga yurishardi. ¹²Karublarning butun badanlari, orqalari, qoʻllari, qanotlari hatto toʻrtala gʻildiragi ham koʻz bilan qoplangan edi⁺. ¹³Gʻildiraklarning nomi “Aylanadigan gʻildiraklar” ekanligini men eshitib qoldim. ¹⁴Har bir karubning toʻrttadan yuzi bor edi: birinchi yuz — karubning yuzi, ikkinchi yuz — odamning yuzi, uchinchi yuz — sherning yuzi va nihoyat toʻrtinchi yuz burgutning yuzi edi.

¹⁵Karublar zamin uzra koʻtarildilar. Men Kavor daryosi boʻyida koʻrgan jonli mavjudotlar* mana shu karublar ekan⁺. ¹⁶Karublar yurganlarida, gʻildiraklar ham yonlarida yurardi. Qanot yozib koʻtarilganlarida, gʻildiraklar ham ulardan ayrilmasdi. ¹⁷Xullas, karublar toʻxtaganda, ular ham toʻxtar edi, koʻtarilganda ular ham birga koʻtarilar edi, chunki jonli mavjudotlarning ruhi gʻildiraklarda edi.

¹⁸Egamizning ulugʻvorligi uy ostonasidan chiqib, karublar uzra toʻxtadi. ¹⁹Men buni tomosha qilib turganimda, karublar qanotlarini yozdilar, zamin uzra koʻtarilib, gʻildiraklari bilan birga uydan chiqib ketdilar. Karublar Egamiz uyining sharqiy darvozasi yonida toʻxtab qoldilar. Isroil Xudosining ulugʻvorligi ularning ustida edi⁺.

²⁰Bu jonli mavjudotlarni men Kavor daryosi boʻyida koʻrgan edim. Oʻshanda ham ular Isroil Xudosining oyogʻi ostida edilar. Bu mavjudotlar karublar ekanligini men endi tushunib olgan edim, ²¹chunki har bir karubning toʻrtta yuzi, toʻrtta qanoti hamda qanotlari ostida odam qoʻliga oʻxshagan qoʻllari bor edi. ²²Ularning yuz tuzilishi men Kavor daryosi boʻyida koʻrgan mavjudotlarniki bilan bir xil edi. Har bir mavjudot old tomonga qarab yurar edi.

11–BOB

Isroilning fosiq yoʻlboshchilari hukm qilinadi

11¹Ruh meni koʻtarib, Egamiz uyining sharqiy darvozasiga olib bordi. Darvoza yonida men yigirma besh nafar kishini koʻrdim. Ularning orasida xalq rahnamolaridan Azzur oʻgʻli Yazaniyo va Binayo oʻgʻli Pilatiyo bor edi⁺. ²Egamiz menga shunday dedi: “Ey inson, mana bu odamlarning niyati yomon. Ular shahardagilarga boʻlmagʻur maslahatlar berib yurishibdi. ³Oʻsha buzuq odamlar shunday deydilar: «Hozir imoratlar solishning hojati yoʻq. Bu shahar qozon kabidir, biz esa qozonda saqlangan goʻshtdaymiz.» ⁴Shunday ekan, ey inson, ularga qarshi bashorat qil!”

⁵Soʻng Egamizning Ruhi butun vujudimni qamrab oldi. U Isroil xalqiga quyidagilarni aytishimni buyurdi: “Egamiz shunday demoqda: ey Isroil xalqi, sizlar oʻsha gapni aytdingiz. Men esa hamma oʻy–xayollaringizni bilaman. ⁶Sizlar shahardagi koʻp odamlarni oʻldirdingiz, koʻchalarni jasadlarga toʻldirdingiz⁺. ⁷Shuning uchun Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, bu shahar haqiqatan ham qozon kabidir. Ammo goʻsht sizlar emas, balki siz oʻldirgan odamlarning jasadlaridir. Men sizlarni shahardan chiqarib yuboraman. ⁸Sizlar qilichdan qoʻrqqan edingizlar, ammo ustingizga qilich yuboraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy⁺. ⁹— Sizlarni shahardan haydab chiqarib, ajnabiylarning* qoʻliga topshiraman. Sizlarni shu yoʻsin jazolayman. ¹⁰Sizlar qilichdan nobud boʻlasizlar. Men sizlarni Isroil chegaralarida jazolayman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar. ¹¹Bu shahar sizlar uchun qozonday boʻlmaydi, sizlar ham qozon ichidagi goʻshtday boʻlmaysizlar. Men sizlarni Isroil chegaralarida jazolayman. ¹²Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar. Zero, sizlar shu paytgacha qonun–qoidalarimni buzib, yon–atrofingizda yashovchi xalqlarning odatlariga taqlid qilib keldingizlar.”

¹³Men, Hizqiyol, bashorat qilayotganimda, birdaniga Binayo oʻgʻli Pilatiyo jon berdi. Men yerga yuz tuban yiqilib: “Yo Egam Rabbiy! Sen Isroilda qolgan hamma odamlarni nobud qilmoqchimisan?” deya ovozim boricha hayqirib yubordim⁺.

Xudoning vaʼdasi

¹⁴Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ¹⁵“Ey inson, surgun boʻlgan sening oilang, urugʻ–aymoqlaring va butun Isroil xalqi haqida Quddusdagilar shunday aytishmoqda: «Ular uzoqda, Egamizga sajda qila olmaydilar. Shuning uchun bu yurt bizga mulk qilib berildi.» ¹⁶Ammo sen surgunda boʻlgan Isroil xalqiga shunday xabar yetkaz: «Egamiz Rabbiy aytmoqda: Men sizlarni olisdagi xalqlar orasiga joʻnatdim. Boshqa yurtlarga tarqatib yubordim. Biroq begona yurtdagi musofirlik davringizda, Oʻzim sizlarga sajdagoh boʻlaman.»⁺

¹⁷Yana ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men sizlarni xalqlar orasidan yigʻib olaman. Ha, sizlar begona yurtlarga tarqalib ketdingiz, ammo Men sizlarni u yerlardan olib chiqaman. Isroil yurtini sizlarga qaytarib beraman.»⁺

¹⁸Ey inson, Isroil xalqi oʻz yurtiga qaytib kelganda, u yerdagi makruh xudolarni, jirkanch butlarni ildizi bilan yoʻq qiladi. ¹⁹Men ularga yaxlit bir yurak beraman, qalblarini yangi ruhga toʻldiraman. Bagʻridagi tosh yurakni olib tashlab, oʻrniga yumshoq yurak solaman⁺. ²⁰Shunda ular farmonlarimni bajaradigan, qonun–qoidalarimga rioya qiladigan boʻladilar. Ular Mening xalqim boʻladi, Men esa ularning Xudosi boʻlaman⁺. ²¹Ammo makruh xudolarga, jirkanch butlarga sajda qilishni xush koʻradigan odamlarni qilmishlariga yarasha jazolayman.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir⁺.

Xudoning ulugʻvorligi Quddusni tark etadi

²²Karublar qanotlarini yozib, yonidagi gʻildiraklari bilan birga osmonga koʻtarildilar. Isroil Xudosining ulugʻvorligi karublar ustida edi⁺. ²³Egamizning ulugʻvorligi shaharni tark etib, shaharning sharq tomonidagi toqqa* borib toʻxtadi⁺. ²⁴Vahiyda Ruh meni koʻtarib, Bobilga* surgun qilinganlarning oldiga qaytarib olib bordi. Vahiy tamom boʻldi⁺. ²⁵Men surgundagi birodarlarimga Egamiz ayon qilgan hamma narsani aytib berdim.

12–BOB

Surgun timsoli

12¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, sen isyonkor xalq orasida yashab yuribsan. Ularning koʻzlari bor, ammo koʻrmaydilar, quloqlari bor, ammo eshitmaydilar, chunki ular isyonkor xalqdir⁺.

³Ey inson, kerakli narsalaringni tugib ol. Xuddi surgunga ketayotganday yoʻlga chiq. Buni kunduz kuni qil, odamlar seni koʻrsin. Sen uyingni tashlab, boshqa joyga ketayotganingni hamma koʻrsin. Kim bilsin, balki shunda bu isyonkor xalq esini yigʻib olar⁺. ⁴Xalq seni tomosha qila olishi uchun tuguningni kunduz kuni tashqariga chiqarib qoʻy. Oʻzing esa, kech tushganda, seni tomosha qilayotgan olomon oldida, xuddi surgunga ketayotganday yoʻlga chiq. ⁵Odamlarning koʻzi oldida uying devorini tesh, tuguningni teshikdan olib chiq⁺. ⁶Kech tushganda, uni yelkangga ortib, yoʻlga tush. Tark etayotgan yurtingni koʻra olmasliging uchun yuzingni yopib ol, chunki xalq tomosha qiladigan bu namoyish ular uchun bir timsol boʻladi.”

⁷Men Egamizning aytganini qilib, surgunga ketayotganday, tugunimni kunduz kuni koʻchaga chiqarib qoʻydim. Kech tushganda qoʻlim bilan uyim devorini teshdim. Qorongʻida tugunni koʻchaga chiqarib, yelkamga ortib oldim. Odamlar meni tomosha qilib turar edilar.

⁸Ertasi kuni ertalab Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ⁹“Ey inson, bu isyonkor Isroil xalqi sendan «Nimalar qilyapsan?» deb soʻragan edi, shunday emasmi⁺? ¹⁰⁻¹¹Ularning oldiga borib ayt: «Kecha men sizlarga kelajakda sodir boʻladigan voqealarni namoyish qildim. Qilgan namoyishim Quddusda hukmronlik qilayotgan shahzoda* va u yerdagi butun Isroil xalqining qismati ramzidir. Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlar asirlikka tushib, surgun boʻlasizlar⁺. ¹²Hozir hukmronlik qilayotgan shahzodangiz ham qorongʻida yelkasiga tugun ortib, yoʻlga tushadi. U devorda ochilgan teshikdan chiqadi. Tark etayotgan yurtni koʻrmasligi uchun yuzini yopib oladi. ¹³Men uning ustiga toʻr tashlayman, u tuzogʻimga tushadi. Men uni Xaldeylar* yurti Bobilga olib boraman, ammo u Bobilni koʻra olmaydi. U oʻsha yerda olamdan oʻtadi⁺. ¹⁴Men shoh saroyining butun ahlini — vazirlaru soqchilarini toʻrt tomonga tarqatib yuboraman. Qilichimni yalangʻochlab, ularni taʼqib qilaman⁺.

¹⁵Ey Isroil xalqi, Men sizlarni xalqlar orasiga tarqatib tashlaganimda, boshqa yurtlarga quvib yuborganimda, Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar⁺. ¹⁶Ammo Men baʼzilaringizni asrab qolaman. Ularni jangda saqlayman, ocharchiligu oʻlatdan qutqaraman. Ular boshqa xalqlar orasiga surgun boʻlganda, qilgan jirkanch odatlarini eʼtirof qiladilar. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»”⁺

Jazo kechiktirilmaydi

¹⁷Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ¹⁸“Ey inson, noningni yeganingda titragin, suvingni ichganingda qoʻrquv ichra qaltiragin. ¹⁹Yurtdagi odamlarga ayt: «Isroil yurti va Quddus aholisi toʻgʻrisida Egamiz Rabbiy shunday demoqda: bu odamlar yovuz boʻlib ketganlari uchun, Men ularning yurtini talon–taroj qildiraman. Ular nonni qoʻrquv ichra yeydilar, suvni sarosima ichra ichadilar⁺. ²⁰Aholi yashagan shaharlari vayron boʻladi, butun yurt tashlandiq boʻlib qoladi. Shunda ular Egasi Men ekanligimni bilib oladilar.»”

Egamizning soʻzlari amalga oshadi

²¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²²“Ey inson, Isroil yurtida aytilayotgan, «kunlar oʻtyapti, bashoratlar esa puchga chiqyapti» degan maqolni eshitgansan⁺. ²³Endi xalqim oldiga borib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men bu maqolni yoʻq qilib yuboraman. Isroilda uni aytmaydigan boʻlishadi.» Yana ularga ayt: «Bashoratlar bajo boʻladigan kunlar yaqinlashib qoldi. ²⁴Endi Isroil yurtida soxta bashoratlaru yolgʻon karomatlar aytilmaydi⁺. ²⁵Ammo Men, Egangiz, sizlarga gapiraman, aytgan soʻzlarim amalga oshadi, kechikmaydi. Ey isyonkor xalq, sizlar hayot boʻlgan kunlarda aytganlarimni bajo keltiraman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”⁺

²⁶Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²⁷“Ey inson! Isroil xalqi sen aytgan bashoratlar uzoq kelajakka taalluqli, deb oʻylayapti⁺. ²⁸Shuning uchun ularga borib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: aytgan birorta soʻzim kechikmaydi, hammasi amalga oshadi! Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”

13–BOB

Soxta paygʻambarlarning holi

13¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Isroilda oʻzicha bashorat qilib yurgan paygʻambarlarga qarshi bashorat qil. Ularga shunday deb ayt: «Egamizning soʻzlarini eshiting!⁺ ³Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey ahmoq paygʻambarlar, holingizga voy! Sizlar hech qanday vahiy koʻrmagansiz, bashoratlaringizni oʻzingiz oʻylab toʻqigansiz.»

⁴Isroil xalqiga ayt: «Paygʻambarlaringiz shahar vayronalari orasida daydib yurgan chiyaboʻrilarga oʻxshaydi. ⁵Mana, ular devorning oʻpirilib tushgan joylarini qoʻriqlamadilar, devorni tuzatmadilar. Endi Mening gʻazab kunimdagi jangda sizlar oʻzingizni muhofaza qila olmaysiz⁺. ⁶Paygʻambarlaringizning koʻrgan vahiylari soxta, karomatlari yolgʻondir! Men ularni yubormaganman, ammo ular ‘Egamiz shunday demoqda’, deb gapiradilar. Yana oʻz gaplari amalga oshishini kutadilar!⁺ ⁷Koʻrgan vahiylari soxta emasmi?! Aytgan karomatlari yolgʻon emasmi?! Men ularga gapirmasam ham, ‘Egamiz shunday demoqda’, deb aytishadi! ⁸Paygʻambarlaringiz yolgʻon gaplar aytib yuribdilar, soxta vahiylar koʻryaptilar. Shuning uchun ularga qarshiman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy⁺. ⁹— Bu yolgʻonchi paygʻambarlarga qoʻl koʻtaraman, ularni kengashingizdan yoʻq qilaman. Nomlarini Isroil xalqi roʻyxatidan oʻchirib tashlayman, ular hech qachon Isroil yurtiga qaytib kelmaydilar. Oʻshanda Egangiz Rabbiy Men ekanligimni bilib olasizlar.»⁺

¹⁰Ey inson, notinch paytlarda, bu paygʻambarlar «tinchlik», deya xalqimni yoʻldan uradilar. Xalqim zaif devor koʻtarganda, paygʻambarlar uni ohak bilan oqlaydilar⁺. ¹¹Shuning uchun devorni oqlayotganlarga ayt: «Bu devor qulaydi. Uning ustiga jala yogʻadi, katta–katta doʻl tushadi, unga qarshi dovul turadi⁺. ¹²Devor qulaganda odamlar sizlarga: ‘Devorni oqlaganingizdan nima foyda chiqdi?!’ deb aytmaydimi? ¹³Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men gʻazab ustida dovul turgʻizaman. Qahr ustida jala yogʻdiraman. Jahl ustida doʻl yuborib, devorni qulataman. ¹⁴Sizlar ohak bilan oqlagan bu devorni Men yiqitaman. Uni poydevorigacha ochib tashlayman. Qulagan devor sizlarni bosib qoladi, sizlar hammangiz halok boʻlasizlar. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»⁺

¹⁵⁻¹⁶Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: shu yoʻsinda Men gʻazabimni devor va devorni oqlagan odamlar ustiga yogʻdiraman. Men sizlarga: ‘Devor ham, uni oqlagan odamlar ham yoʻq boʻldi’, deb aytaman. Ha, bu paygʻambarlar notinch damlarda Quddus aholisiga bashorat qilib, tinchlik vahiylarini bergan edilar.»

Jodugar ayollarning holi

¹⁷Ey inson, Isroil xalqining oʻzicha bashorat qilib yurgan ayollariga yuzlan. Ularga qarshi bashorat qilib ¹⁸ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey odamlarning jonini ovlab yurgan ayollar, sizlarning holingizga voy! Sizlar har bir odamning bilagiga tumor taqasizlar. Yoshu qarining boshiga yopinchiqlar yopasizlar*. Sizlar xalqimning jonlarini ovlab turib, oʻz jonimizni saqlab qolamiz, deb oʻylaysizmi?! ¹⁹Sizlar bir hovuch arpa bilan bir burda non uchun xalqim oldida Meni badnom qildingiz–ku! Yolgʻonni xush koʻrgan xalqimga yolgʻon gapirib, aybsiz odamni nobud qildingiz. Oʻlimga loyiq boʻlgan odamning jonini esa asrab qoldingiz⁺.

²⁰Shuning uchun Egamiz Rabbiy aytmoqda: sizlar tumorlaringiz bilan odamlarning jonlarini ovlayapsizlar. Men oʻsha tumorlaringizga qarshiman. Men ularni qoʻllaringizdan yulib olaman, qafasdagi qushni ozod qilganday, xalqimni ozod qilaman. ²¹Yopinchiqlaringizni yirtib tashlayman, xalqimni changalingizdan xalos qilaman. Ular endi sizning qurbonlaringiz boʻlmaydi. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar. ²²Sizlar yolgʻonlaringiz bilan solih odamning dilini ranjitdingiz. Men esa uni ranjitmoqchi emas edim. Fosiq odam yomon yoʻlidan qaytmasligi, jonini saqlab qolmasligi uchun sizlar uni qoʻllab turdingiz⁺. ²³Shu sababdan endi sizlar yolgʻon vahiylar koʻrmaysizlar, fol ochib yurmaysizlar. Men Oʻz xalqimni changalingizdan ozod qilaman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»”⁺

14–BOB

Xudo butparastlikni hukm qiladi

14¹Isroil oqsoqollaridan baʼzi birlari meni koʻrgani keldilar⁺. ²Shu onda Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ³“Ey inson, bu odamlar butlarga koʻngil qoʻyganlar, gunoh ularning boshiga halokat keltiradi*. Shunday ekan, Menga maslahat solishlariga qanday yoʻl qoʻyay?!⁺ ⁴Sen ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Isroil xalqidan birorta odam butlarga koʻngil qoʻysa, bu gunoh uning boshiga halokat keltiradi. Agar bunday odam maslahat soʻragani paygʻambar oldiga kelsa, Men, Egangiz, oʻsha odamning sanoqsiz butlariga yarasha javobini beraman. ⁵Oʻsha butlari tufayli butun Isroil xalqi Mendan uzoqlashib ketdi, ammo Men beradigan javobim bilan ularning sadoqatini qozonaman.»

⁶Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: tavba qilinglar, butlaringizdan voz kechinglar. Jirkanch odatlaringizdan yuz oʻgiringlar⁺. ⁷Ey Isroil xalqi, bilib qoʻyinglar, agar sizlardan birortangiz yoki orangizda yashab yurgan birorta musofir Mendan yuz oʻgirib, butlarga koʻngil qoʻysa, bu gunoh uning boshiga halokat keltiradi. Bunday odam paygʻambar oldiga kelib, Menga maslahat solsa, oʻsha odamga javobni Oʻzim beraman. ⁸Men bunday odamlarga qarshi chiqaman. Boshqalar ularni misol qilib, masallar aytadi. Men ularni orangizdan yoʻq qilaman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar⁺.

⁹Agar paygʻambar yanglishib, notoʻgʻri maslahat bersa, oʻsha paygʻambarni Men, Egangiz, yanglishtirgan boʻlaman. Men unga qarshi qoʻlimni koʻtaraman, uni orangizdan daf qilaman⁺. ¹⁰Men paygʻambarni ham, uning oldiga maslahat soʻrab kelgan odamni ham birday jazolayman. ¹¹Shunda sizlar yoʻlimdan ozmaydigan boʻlasiz, gunohlaringiz bilan oʻzingizni bulgʻamaysiz. Sizlar Mening xalqim boʻlasiz, Men esa sizlarning Xudoyingiz boʻlaman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”⁺

Egamiz yurt aholisini jazolashi muqarrar

¹²Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ¹³“Ey inson, agar biror yurtning aholisi Menga boʻlgan sadoqatini unutib, gunohga qoʻl ursa, Men ularga qarshi qoʻlimni koʻtarib, butun yurtga ocharchilik yuboraman. Odamlarni bir burda nonga zor qilaman. Yurtdagi odamu hayvonlarni qirib tashlayman⁺. ¹⁴Bunday xalq orasida hattoki Nuh, Doniyor* va Ayub paygʻambarlar yashagan taqdirda ham, ular solihligi tufayli faqat oʻz jonlarini saqlab qolgan boʻlishardi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy⁺. ¹⁵— Men oʻsha yurt aholisini yirtqich hayvonlarga talatmoqchi boʻldim, deylik. Yurt huvullab qolib, hayvonlar tufayli odamlar u yerga oyoq bosmay qoʻydi ham, deylik. ¹⁶Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, agar oʻsha uchala paygʻambar u yerda boʻlganda edi, ular oʻz bola–chaqasini ham qutqara olmagan boʻlardi. Ular faqat oʻz jonlarini saqlab qolgan boʻlardi. Yurt esa xarobazorga aylanardi⁺. ¹⁷Yoki Men oʻsha yurtga dushman yuborib, u yerdagi bor jonzotni qilichdan oʻtkazishga qaror qildim, deylik⁺. ¹⁸Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, agar oʻsha uchala paygʻambar u yerda boʻlganda edi, ular oʻz bola–chaqasini ham qutqara olmagan boʻlardi. Ular faqat oʻz jonlarini saqlab qolgan boʻlardi, xolos. ¹⁹Yoki Men oʻsha yurtga gʻazabimni yogʻdirib, butun jonzotni oʻlat orqali qirib tashlamoqchi boʻldim, deylik. ²⁰Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, hattoki Nuh, Doniyor va Ayub u yerda boʻlganda edi, ular oʻz bola–chaqasini ham qutqara olmagan boʻlardi. Ular faqat oʻz jonlarini saqlab qolgan boʻlardi.”

²¹Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Men bundan ham battarini qilaman, Quddus ustiga toʻrt xil dahshatli kulfat yogʻdiraman. Shahardagi odamlar va hayvonlar urush, ocharchilik, yovvoyi hayvonlar dastidan va oʻlatdan nobud boʻladilar!⁺ ²²Ammo baʼzi erkagu ayollar omon qoladilar. Ular qochib, sizlarning oldingizga, Bobilga keladilar. Oʻshanda ularning yurish–turishini, qilmishlarini oʻzlaringiz koʻrib, Men Quddus ustiga yuborgan hamma kulfatlardan taskin topasizlar⁺. ²³Ha, oʻsha odamlarning yurish–turishini, qilmishlarini koʻrganlaringizdan keyin taskin topasizlar. Qilgan hamma ishlarim bejiz emasligini bilib olasizlar.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

15–BOB

Uzum toki haqida matal

15¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, tok novdasining yogʻochdan farqi bormi?! Oʻrmon daraxtlaridan uning biron afzalligi bormi?!⁺ ³Undan biron–bir narsa yasab boʻladimi? Hech boʻlmasa, buyum osish uchun qoziq qilsa boʻladimi? ⁴Yoʻq, u faqat oʻtin uchun yaraydi, xolos. Novdaning ikki chekkasi kuyib, oʻrtasi yonib boʻlgandan keyin, uni biron narsaga ishlatib boʻlarmidi, axir?! ⁵Kuymagan tok novdasi yaroqsiz boʻlgandan keyin, kuyib boʻlgani hech qanday foyda keltirmasligi aniq!

⁶Shuning uchun Men, Egangiz Rabbiy, shuni aytib qoʻyay: Quddus aholisi oʻrmon daraxtlari orasidagi uzum tokiga oʻxshaydi. Ular yaroqsiz boʻlganlari uchun, Men ularni olovda kuydirib yuboraman⁺. ⁷Men Oʻzim ularga qarshi chiqaman. Ular olovdan qochib qutulsalar ham, baribir, olovdan nobud boʻladilar. Men ularga qarshi chiqqanimdan keyin, Egangiz Men ekanligimni sizlar bilib olasizlar. ⁸Xalqim Menga xiyonat qilgani uchun, Men butun yurtni sahroga aylantiraman.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

16–BOB

Quddus goʻzal kelinchak timsolida

16¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Quddusning barcha jirkanch odatlarini yuziga solib,⁺ ³ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: asli sen Kanʼon yurtida tugʻilgansan, sening otang Amor xalqidan, onang Xet urugʻidan boʻlgan*⁺. ⁴Sen tugʻilganingda, hech kim senga qaramagan. Hech kim kindigingni qirqmagan, seni yuvintirmagan, teringni tuz bilan artib, yoʻrgaklamagan. ⁵Bironta odamning senga rahmi kelmagan, hech kim senga achinmagan, qaramagan. Sen tugʻilganingda, hamma sendan hazar qilgan, shuning uchun seni dalaga olib borib tashlashgan.

⁶Men oʻsha yerdan oʻtib ketayotib, seni koʻrib qoldim. Sen oʻz qoningga belanib, tipirchilab yotgan eding. Shunda Men senga: ‘Sen oʻlmaysan!’ dedim. Senga umr tiladim⁺. ⁷Men seni dashtdagi oʻsimlik kabi oʻstirdim. Sen ulgʻayding, boʻying choʻzildi, eng goʻzal bir gavharga oʻxshab qolding*. Sening koʻkraklaring toʻlishdi, sochlaring uzun boʻldi, ammo sen qip–yalangʻoch eding.

⁸Men yana oʻsha yerdan oʻtib ketayotib, seni koʻrib qoldim. Sen sevgi uchun yetilganingni koʻrib, kiyimimning etagi bilan yalangʻoch badaningni yopdim. Men senga qasamyod qildim, sen bilan nikoh ahdini tuzdim. Shunda sen Meniki boʻlding, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy⁺. ⁹— Seni choʻmiltirib, badaningga yopishib qolgan qon qoldiqlarini yuvib tashladim. Teringga xushboʻy moylarni surtdim. ¹⁰Egningga naqsh solingan koʻylak, oyogʻingga yumshoq teridan tikilgan choriqlar kiydirdim. Boshingga harir roʻmol oʻrab, ustingga shoyi toʻn tashladim. ¹¹Qimmatbaho bezaklar bilan senga zeb berdim: qoʻllaringga bilaguzuklar, boʻyningga tilla zanjir, ¹²burningga uzuk, quloqlaringga sirgʻa taqdim, boshingga goʻzal bir toj kiydirdim⁺. ¹³Seni oltinu kumush bilan bezantirdim, ustingga qimmatbaho shoyi, mayin zigʻir matosidan tikilgan liboslaru naqsh solingan koʻylaklar kiydirdim. Oliy navli undan yopilgan nonlar bilan, zaytun moyi va asal bilan seni boqdim. Sen nihoyatda goʻzal boʻlding, haqiqiy malikaga oʻxshab qolding⁺. ¹⁴Mislsiz goʻzalliging bilan xalqlar orasida dong taratding, chunki Men senga bergan ulugʻvorligim goʻzalligingni mukammal qilgan edi. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

Quddus fohisha timsolida

¹⁵Sen esa goʻzalligingga ishonding. Shuhratingdan foydalanib, fahsh yoʻliga kirding*. Oʻtgan–ketgan erkakka oʻzingni berding, goʻzalligingdan ularni bahramand qilding⁺. ¹⁶Men senga bergan nafis matolar bilan sajdagohlaringni* bezab, u yerda fohishalik qilding. Qanday sharmandagarchilik! Aslo bunday boʻlishi kerak emas edi! ¹⁷Bundan tashqari, Men senga bergan oltin va kumush bezaklardan oʻzingga erkak tasviridagi haykalchalar yasattirding. Ular bilan zino qilding⁺. ¹⁸Naqsh solingan koʻylaklaringni butlar ustiga kiydirding. Men senga bergan moy bilan xushboʻy tutatqilarni ularga nazr qilding. ¹⁹Senga non uchun bergan oliy navli unni, zaytun moyi va asalni butlaringga xushboʻy hadyalar sifatida tortiq qilding. Eha, shular sodir boʻldi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy⁺. ²⁰— Soʻng Mendan koʻrgan oʻgʻil–qizlaringni olding, ularni oʻz butlaringga yem qilib, qurbon qilding. Nahotki fohishalik qilganing yetmagan boʻlsa?! ²¹Bolalarimni soʻyishing, ularni butlaringga qurbonlik qilib, olovda kuydirishing* shartmidi?!⁺ ²²Jirkanch odatlaru fohishalik qilganingda sen biron marta ham oʻz bolaligingni eslamading, qip–yalangʻoch boʻlganingni, oʻz qoningga belanib tipirchilab yotganingni esga olmading.

²³Sening holingga voy! — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Qilgan qabihliklaring yetmaganday sen ²⁴oʻzing uchun soʻrilar qurding, har bir maydonda baland supalar* oʻrnatding. ²⁵Har bir koʻchaning boshida baland supalar qurib, goʻzalligingni xor qilding. Oʻtgan–ketganga putingni ochding, fohishalikka berilib ketding⁺. ²⁶Aʼzosi yirik boʻlgan qoʻshni Misr bilan yotding. Fahshga berilib, gʻazabimni keltirding⁺. ²⁷Shunda Men qoʻlimni senga qarshi koʻtardim. Rizqingni kamaytirib, seni dushmanlaring boʻlgan Filist ayollarining ixtiyoriga topshirdim. Hattoki oʻshalar ham sening behayoligingni koʻrib, yoqalarini ushlashgan. ²⁸Sen toʻymas hirsingni qoniqtirish uchun Ossuriya* bilan fohishalik qilding. Ammo shunda ham qoniqmading⁺. ²⁹Savdogarlar yurti boʻlgan Bobil* bilan ham fahshga berilding, ammo shunda ham qoniqmading⁺.

³⁰Naqadar buzuqdir sening yuraging! — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Sen oʻzingni shaloq xotinday tutding–ku! ³¹Sen har bir koʻchaning boshida soʻrilar qurding, har bir maydonda baland supalar oʻrnatding. Yoʻq, sen fohishaday emas eding, sen toʻlovdan hazar qilarding. ³²Sen buzuq ayolsan! Begona erkaklarni oʻz eringdan afzal koʻrding⁺. ³³Hamma fohishalarga sovgʻalar beriladi. Lekin sen hamma oʻynashlaringga sovgʻalar berding. Har yoqdan kelib, sen bilan fohishalik qilishlari uchun ularni sotib olding⁺. ³⁴Ha, sen boshqa fohishalardan ajralib turasan. Hech kim seni fohishalik qilishga undamagan, hech kim senga toʻlov bermagan. Aksincha, boshqalarga sen toʻlov bergansan. Haqiqatan ham, sen boshqachasan!»

Xudo Quddusni hukm qiladi

³⁵Ey inson, Quddusga ayt: «Endi esa, ey fohisha, Egamizning soʻzlarini eshit! ³⁶Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen kiyimlaringni yechib, oʻynashlaring bilan fohishalik qilding, makruh butlaringga sajda etding. Oʻz bolalaringning qonini toʻkib, xudolaringga qurbon qilding. ³⁷Shuning uchun sendan lazzatlangan hamma oʻynashlaringni Men har yerdan yigʻib kelaman. Sen sevganlarni ham, nafratlanganlarni ham senga qarshi yigʻaman. Seni qip–yalangʻoch qilib, ularning oldiga chiqarib qoʻyaman. Ular seni tomosha qiladilar⁺. ³⁸Men seni qotilliging va zinokorliging uchun hukm qilaman. Rashku gʻazabda seni qonga belayman⁺. ³⁹Seni oʻynashlaring ixtiyoriga topshiraman. Ular soʻrilaringni buzadilar, supalaringni vayron qiladilar. Ustingdagi kiyimlaringni yulib oladilar, chiroyli taqinchoqlaringni tortib oladilar. Sen qip–yalangʻoch qolasan⁺. ⁴⁰Ular olomonni yigʻib, seni toshboʻron qiladilar, jasadingni qilich bilan nimtalab tashlaydilar⁺. ⁴¹Uylaringni yondirib yuboradilar, seni bir talay ayollarning koʻzi oldida jazolaydilar. Shu yoʻsin Men fohishaligingga chek qoʻyaman. Sen oʻynashlaringga boshqa toʻlov bermaysan⁺. ⁴²⁻⁴³Sen bolaligingni eslamaganing uchun, qilmishlaring bilan qahrimni keltirganing uchun, Men qilmishlaringga yarasha jazoingni beraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Shunda Men jahldan tushaman, rashkimni bosib olaman. Tinchlanib, boshqa gʻazablanmayman.

Ey Quddus, jirkanch odatlaring yetmasmidi, nimaga behayolik qilding⁺? ⁴⁴Odamlar sen haqingda gapirganda ‘qiz onasiga tortar’ degan maqolni ishlatishadi⁺. ⁴⁵Sen haqiqatan ham oʻz eri va bolalaridan hazar qilgan onangga oʻxshaysan. Erlari va bolalaridan hazar qilgan opa–singillaringdan qolishmaysan. Sening onang Xet urugʻidan, otang Amor xalqidan edi*⁺. ⁴⁶Sening opang Samariya oʻz qizlari bilan shimolda, singling Sadoʻm esa oʻz qizlari bilan janubda yashar edilar⁺. ⁴⁷Sen nafaqat ularning yoʻllaridan yurgansan, jirkanch odatlariga taqlid qilgansan, balki qisqa vaqt ichida barcha qabihliklaring bilan ulardan oʻzib ham ketgansan⁺. ⁴⁸Men, Egang Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sening singling Sadoʻm oʻz qizlari bilan senchalik va sening qizlaringchalik qabihliklar qilmagan⁺. ⁴⁹Sadoʻmning aybi shudir: u va uning qizlari magʻrur edilar. Ular toʻq, tinch va osoyishta hayot kechirar edilar, ammo mazlumu nochorlarga yordam bermas edilar⁺. ⁵⁰Ha, ular magʻrur edilar, oldimda jirkanch ishlar qilgandilar. Men buni koʻrib, ularni yoʻq qilgan edim⁺. ⁵¹Hatto Samariya ham sen qilgan gunohlarning yarmisini qilmagan. Sen ulardan koʻproq qabihliklar qilgansan. Qilgan qabihliklaring oldida opang bilan singling solih boʻlib koʻrinadi⁺. ⁵²Mana endi sharmandaligingga toqat qilishga majbursan. Sen opa–singillaringning jazosini yengillashtirding. Sen ulardan ham battar gunohlar qilib, ularni begunohday koʻrsatding. Endi uyalgin, sharmandaligingga toqat qilgin, chunki sen opa–singillaringni oppoq qilib koʻrsatding.

⁵³Ammo bir kun kelib, Men Sadoʻm va Samariyani ularning qizlari bilan birga yana farovonlikka erishtiraman. Ular bilan birga seni ham tiklayman⁺. ⁵⁴Shunda sen sharmandaligingga toqat qilib, oʻzingdan oʻzing uyalib ketasan, chunki sen qilgan qilmishlaring bilan opa–singillaringni ancha yupatding. ⁵⁵Ha, opa–singillaring Sadoʻm va Samariya qizlari bilan tiklanadi. Sen ham qizlaring bilan qayta tiklanasan. ⁵⁶Sen magʻrurlanib, singling Sadoʻmni mazax qilar eding. ⁵⁷Ammo endi, sening fosiqliging butun dunyoga oshkor boʻldi. Sen Edom* qizlari va ularning hamma qoʻshnilari uchun mazax boʻlding. Filist qizlari hamma joyda seni masxara qiladilar. ⁵⁸Sen behayoliging va jirkanch odatlaringga yarasha jazo tortishing shart. Egamizning kalomi shudir.

Abadiy ahd

⁵⁹Egamiz Rabbiy demoqda: ey Quddus, Men qilgan qilmishingga yarasha jazoingni beraman, chunki sen bergan vaʼdalaringni mensimading, ahdingni buzding. ⁶⁰Ammo Men yoshligingda sen bilan tuzgan ahdimga* sodiq qolaman, sen bilan abadiy bir ahd tuzaman⁺. ⁶¹Sen qilgan qilmishlaringni eslaysan. Opangni ham, singlingni* ham qabul qilganingda uyalasan. Men ularni senga farzand qilib beraman. Buni sen bilan tuzadigan ahddan tashqari qilaman⁺. ⁶²Ha, Men sen bilan ahd tuzaman, shunda Egang Men ekanligimni bilib olasan⁺. ⁶³Men qilgan barcha gunohlaringni kechiraman, ammo sen ularni doim yodingda tutib, xijolat boʻlasan. Uyalganingdan sen hatto ogʻzingni ham ocha olmaysan. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”

17–BOB

Burgutlar va uzum haqida matal

17¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Isroil xalqiga quyidagi bir matalni aytib ber. ³Ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: bahaybat, baroq patli, chipor bir burgut* ulkan qanotlarini keng yoyib, Lubnon togʻlariga uchib keldi. U sadr daraxtining* uchini ushlab,⁺ ⁴uchidagi bir shoxchasini sindirib oldi. Soʻng uni savdogarlar shahriga olib borib, u yerga oʻtqazdi. ⁵Keyin Isroil yurtidan olib kelgan tok qalamchasini unumdor yerga ekdi. Uni serob suvlar boʻyiga majnuntolday oʻtqazdi⁺. ⁶Qalamcha unib, yerda yoyilgan sernovda uzum tokiga aylandi. Uning novdalari burgut tomon choʻzildi, tagidagi ildizlari yerga chuqur yoyildi. U tokka aylandi, novdalari gurkirab oʻsdi, barra yaproqlar chiqardi⁺.

⁷Keyin boshqa bahaybat bir burgut* uchib keldi. Bu ulkan qanotli burgut qalin pat bilan qoplangan edi. Shunda tok, kelgan burgut meni sugʻorar, deya oʻsgan joyidan ildizlarini burgut tomon choʻzdi, novdalarini u tomon uzatdi. ⁸Ammo tok allaqachon serob suvlar boʻyidagi unumdor yerda oʻsayotgan edi. U unib chiqqan edi, moʻl hosil berishga, koʻrkam uzum toki boʻlib yetishishga imkoniyati bor edi.»

⁹Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: bu tok endi gurkirab oʻsarmikan?! Tokni ekkan burgut uni ildizi bilan sugʻurib tashlamaydimi?! Uzumlarini uzib, barra yaproqlarini quritib yubormaydimi?! Ha, tokni sugʻurib tashlash uchun katta kuch yoki qudratli lashkar kerak emas. ¹⁰Bordi–yu, tokni boshqa bir joyga koʻchirib oʻtqazsa, u yana koʻkararmikan?! Yoʻq, garmsel* uni batamom qovjiratib yuboradi–ku. Tok oʻsgan joyida soʻlib qoladi–ku.»”⁺

Matalning maʼnosi

¹¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ¹²“Bu isyonkor Isroil xalqiga shunday deb ayt: «Matalning maʼnosini tushundingizmi? Men sizlarga maʼnosini aytib beray: Bobil shohi Quddusga bostirib keldi, u yerdagi shohu* aʼyonlarni oʻzi bilan Bobilga olib ketdi⁺. ¹³⁻¹⁴Soʻng shoh oilasiga mansub boʻlgan bir kishini* tanladi. Unga qasam ichdirib, u bilan bir sulh tuzdi. Isroil xalqi itoatkor boʻlsin, isyon koʻtarmasin, sulhga rioya qilgani uchun omon qolsin deb, Bobil shohi yurtdagi barcha nufuzli odamlarni oʻzi bilan olib ketdi⁺. ¹⁵Ammo yangi tanlangan Isroil shohi* Bobilga qarshi isyon koʻtardi. U Misr shohi huzuriga choparlar joʻnatdi, undan koʻmak uchun otlaru lashkar soʻradi. U muvaffaqiyat qozonarmikan?! Bunday ish qilgan odam jazosiz qolarmikan?! Sulhni buzgan kishi jazodan qochib qutularmikan?!⁺ ¹⁶Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, bunday shoh Bobilda jon beradi. Garchi Bobil shohi uni taxtga chiqargan boʻlsa–da, u Bobil shohi bilan tuzgan sulhni buzdi, ichgan qasamini nazar–pisand qilmadi⁺. ¹⁷Shu sababdan Bobil shohi Quddusdagi koʻp odamlarni qatl qilish uchun shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi*, qamal inshootlarini* qurdiradi. Shunda Isroilga hatto firʼavnning qudratli lashkari ham yordam bera olmaydi⁺. ¹⁸Chunki Isroil shohi ichgan qasamidan qaytdi, tuzgan sulhni buzdi. U Bobil shohiga soʻz bergan boʻlsa–da, ana shu ishlarni qildi! Mana endi u qochib qutula olmaydi! ¹⁹Shuning uchun Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, ahdimni buzgan, Mening nomim bilan ichgan qasamidan qaytgan bu odam jazosiz qolmaydi. ²⁰Men uning ustiga toʻr tashlayman, uni Oʻz tuzogʻimga tushiraman. Menga xiyonat qilgani uchun uni Bobilga olib borib, u yerda adabini beraman⁺. ²¹Uning qochayotgan jangchilari qilichdan halok boʻladilar, omon qolganlari dunyoning toʻrt tomoniga tarqalib ketadilar. Shunda sizlarga bu soʻzlarni aytgan Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar⁺.

Xudoning umidbaxsh vaʼdasi

²²Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, baland sadr daraxtining uchidan nozik bir novdani* olaman. Ulkan toqqa chiqib, uni oʻtqazaman. ²³Ha, Isroil togʻining* choʻqqisiga ekaman. Novda butoq chiqarib, hosilga kiradi, koʻrkam sadr daraxti boʻlib yetishadi. U yerda har xil qushlar yashaydi, turli parrandalar daraxtning shoxlari soyasida panoh topadi⁺. ²⁴Ana oʻshanda dashtdagi hamma daraxtlar Egangiz Men ekanligimni bilib oladi. Zotan, ulkan daraxtlarni yiqitadigan Menman. Past daraxtlarni baland qilib, oʻstiradigan ham Menman. Koʻkarib turgan daraxtni qovjiratadigan ham, qovjiragan daraxtni koʻkartiradigan ham Menman. Bularni Men, Egangiz, aytdim! Aytganlarimning hammasini Oʻzim amalga oshiraman.»”⁺

18–BOB

Shaxsiy masʼuliyat

18¹•Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Nima uchun sizlar Isroil yurtida:

«Otalari nordon uzum yeyishgan edi,

Bolalarining tishi qamashdi»,

degan maqolni ishlatasizlar⁺?

³Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlar endi Isroilda bu maqolni boshqa aytmaydigan boʻlasizlar⁺. ⁴Bilib qoʻying, har bir odamning joni Menikidir. Ota–onalarning ham, bolalarning ham jonlari Menga tegishlidir. Faqat gunoh qilgan odamgina oʻladi⁺.

⁵Bordi–yu, odam solih boʻlib, adolatli va toʻgʻri ishlar qilsa, ⁶Isroil xalqining butlariga sigʻinmasa, butxonalarda keltirilgan qurbonliklardan tanovul qilmasa, birovning xotini bilan zino qilmasa, hayz koʻrgan ayolga yaqinlashmasa,⁺ ⁷birovga jabr qilmasa, garovga olgan narsasini qaytarib bersa, oʻgʻrilik qilmasa, ochga non, yalangʻochga kiyim bersa,⁺ ⁸bergan qarzidan foiz talab qilmasa, oʻzini gunohdan tortsa, toʻgʻri hukm chiqarsa,⁺ ⁹farmonlarimga rioya qilsa, qonun–qoidalarimni bitta qoldirmay sadoqat bilan bajarsa, Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, bunday odam haqiqatan ham solih hisoblanib albatta yashaydi⁺.

¹⁰Endi shunday solih odamning vahshiy bir oʻgʻli bor, deb faraz qilaylik. Bordi–yu, bu yaramas oʻgʻil qotillik qilsa yoki quyidagi jinoyatlarning birortasiga qoʻl ursa: ¹¹otasi qilmagan ishlarni qilib, butxonalarda keltirilgan qurbonliklardan tanovul qilsa, birovning xotini bilan zino qilsa, ¹²kambagʻalu mazlumlarga jabr yetkazsa, oʻgʻrilikka qoʻl ursa, garovga olgan narsani qaytarmasa, butlarga sigʻinsa, jirkanch odatlarga taqlid qilsa, ¹³bergan qarzidan foiz talab qilsa, u yasharmidi?! Yoʻq! Bunday jirkanch ishlarga qoʻl urgan odamga oʻlim jazosi berilsin. U oʻz boshini oʻzi yegan boʻladi!⁺

¹⁴Ammo bunday fosiq kishining oʻgʻli, otasining qilgan gunohlarini koʻrsa–yu, otasiga taqlid qilmasa, ¹⁵Isroil xalqining butlariga sigʻinmasa, butxonalarda keltirilgan qurbonliklardan tanovul qilmasa, birovning xotini bilan zino qilmasa, ¹⁶birovga zulm oʻtkazmasa, qarzdorlaridan kafillik talab qilmasa, oʻgʻrilik qilmasa, ochga non, yalangʻochga kiyim bersa, ¹⁷kambagʻalga jabr yetkazmasa*, bergan qarzidan foiz olmasa, qonun–qoidalarimga rioya qilib, farmonlarimni bajarsa, bunday odam oʻz otasining gunohlari uchun oʻldirilmasin. U albatta yashasin. ¹⁸Qilgan qabihliklari uchun otasining oʻzi oʻldirilsin, chunki u birodariga jabr yetkazib, narsasini oʻgʻirladi, odamlar orasida yaramas ishlar qildi.

¹⁹Sizlar esa: «Yoʻgʻ–e, nahotki bola otasining gunohi uchun jazo tortmasa?» deb aytasizlar. Agar bola adolatli va toʻgʻri ishlar qilsa, qonun–qoidalarimning hammasini bitta qoldirmay bajarsa, u albatta yashaydi⁺. ²⁰Gunoh qilgan odamgina oʻladi. Bola otasining gunohi uchun jazolanmaydi, ota ham bolasining gunohi uchun jazolanmaydi. Solih odamlar oʻz solihligiga yarasha mukofot oladilar, fosiqlar oʻz fosiqligi uchun jazo tortadilar⁺.

²¹Bordi–yu, fosiq odam qilgan gunohlaridan tavba qilsa, qonun–qoidalarimning hammasini bajarsa, adolatli va toʻgʻri ishlar qilsa, u albatta yashaydi, oʻlmaydi. ²²Men bunday odamning qilgan barcha gunohlaridan kechib yuboraman. U qilgan solih ishlari tufayli yashaydi. ²³Nahotki fosiq odamning oʻlimini istasam? — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Yoʻq! Men uning yomon yoʻldan qaytishini va yashashini istayman!⁺

²⁴Yomon yoʻlga kirib ketgan solih odam–chi? Fosiqlar kabi jirkanch ishlar qilgan bunday odam yashaydimi? Yoʻq! Men uning bironta xayrli ishini esga olmayman. U Menga xiyonat qilgani uchun, gunohga qoʻl urgani uchun oʻladi⁺.

²⁵Sizlar esa: «Rabbiy notoʻgʻri ish tutyapti», deb aytyapsizlar. Ey Isroil xalqi, gapimni tinglang: notoʻgʻri ish tutgan Menmi yoki sizlarmi?! ²⁶Bilib qoʻying, yomon yoʻlga kirib ketgan har bir solih kishi qilgan gunohi uchun oʻladi. ²⁷Yomon yoʻldan qaytgan fosiq esa adolatli va toʻgʻri ishlar qilsa, oʻz hayotini asrab qoladi. ²⁸Bunday odam tutgan yoʻli notoʻgʻri ekanligini anglab, qilgan gunohlaridan qaytgani uchun albatta yashaydi, u oʻlmaydi. ²⁹Shunday boʻlsa–da, Isroil xalqi: «Rabbiy notoʻgʻri ish tutyapti», deb aytyapti. Ey Isroil xalqi, qani, Menga ayting–chi, notoʻgʻri ish tutgan Menmi yoki sizlarmi?!

³⁰Ey Isroil xalqi, har biringizni tutgan yoʻlingizga yarasha hukm qilaman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Tavba qilinglar! Gunohlaringizdan qaytinglar! Aks holda, gunoh boshingizga halokat keltiradi*⁺. ³¹Menga qarshi qilgan gunohlaringizdan voz kechinglar. Oʻzlaringiz uchun yangi yurak va yangi ruh olinglar! Nima uchun sizlar oʻlishingiz kerak, ey Isroil xalqi?!⁺ ³²Bironta odamning halok boʻlishini istamayman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Yomon yoʻldan qaytinglar, yashanglar!”

19–BOB

Hasrat qoʻshigʻi

19¹Egamiz menga Isroilning ikki shahzodasi* uchun mana shu marsiyani aytishimni buyurdi:

²“Sening onang* qoʻrqmas bir sher edi!

U sherlar orasida oʻrnashdi,

Yosh sherlar orasida bolalarini oʻstirdi⁺.

³Bitta bolasi* kuchli bir sher boʻldi.

U ov qilishni oʻrgandi,

Odamxoʻrlik qila boshladi.

⁴Buni xalqlar eshitdilar,

Sherni oʻzlarining tuzogʻiga tushirdilar.

Uni zanjirband qilib,

Misrga olib ketdilar⁺.

⁵Ona sher umidi puchga chiqqanini koʻrdi,

Orzusi ushalmaganini bildi.

Shunda boshqa bolasini* oʻstirdi,

Uni kuchli bir sher qildi⁺.

⁶U katta boʻlgach,

Boshqa sherlar ila izgʻiydigan boʻldi.

Ov qilishni oʻrgandi,

Odamxoʻrlik qila boshladi.

⁷Qalʼalarini buzar edi*,

Shaharlarini vayron qilardi.

Yurt va uning butun aholisi

U oʻkirganda dahshatga tushardi.

⁸Atrofdagi hududlardan xalqlar

Unga hujum qildilar.

Ustiga toʻr tashlab,

Tuzogʻiga tushirdilar⁺.

⁹Zanjirband qilib, qafasga soldilar,

Bobil shohi huzuriga olib bordilar.

Isroil togʻlarida uning tovushi

Boshqa eshitilmasin deya,

Uni zindonga tashladilar.

¹⁰Sening onang* uzumzordagi tokday edi,

Ariq boʻyiga oʻtqazilgan edi.

Suvga miriqqanidan

Sernovdayu serhosil edi⁺.

¹¹Baquvvat novdalari

Saltanat hassalariga* aylandi.

Qalin shox–shabbadan ham baland koʻtarildi.

Balandligi, serbargligi bilan

Koʻzga tashlanib turar edi.

¹²Ammo gʻazab ichra tok sugʻurib tashlandi,

Yerga uloqtirib yuborildi.

Sharqdan esgan shamol hosilini quritdi,

Baquvvat novdalari sinib quridi.

Hammasini olov yamlab yubordi⁺.

¹³Endi bu tok sahroga oʻtqazilgan.

Ha, suvsagan, qaqroq choʻlga ekilgan.

¹⁴Uning poyasidan olov chiqdi,

Novdalaru mevalarini kuydirib yubordi.

Bironta baquvvat novdasi qolmadi,

Saltanat hassasiga yaramaydigan boʻldi.”

Bu marsiya qoʻshigʻidir, u motam ohangida kuylanadi.

20–BOB

Isyonkor Isroil

20¹Surgun boʻlgan paytimizning yettinchi yili beshinchi oyining* oʻninchi kunida ayrim Isroil oqsoqollari Egamizga maslahat solmoqchi boʻlib, oldimga keldilar. Ular roʻparamga oʻtirdilar⁺. ²Shunda Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ³“Ey inson, Isroil oqsoqollariga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlar hali Menga maslahat solmoqchi boʻlib keldingizlarmi?! Men barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlarga hech qanday maslahat bermayman!»⁺

⁴Ey inson, kelgan bu odamlarni sen hukm qilishga tayyormisan? Qani, ularga ota–bobolarining qilgan jirkanch odatlari haqida gapirib ber–chi⁺. ⁵Ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men Isroil xalqini tanlab, Misrda ularga Oʻzimni tanitgan edim. Oʻshanda Men ularga, Egangiz Xudo boʻlaman, deb ont ichgandim⁺. ⁶Ularni Misrdan olib chiqishga, ular uchun tanlab qoʻygan eng ulugʻvor yurtga — sut va asal oqib yotgan yurtga* olib borishga ont ichgan edim⁺. ⁷Oʻshanda ularga aytgan edim: ‘Har biringiz, koʻzingizni quvontirgan makruh butlaringizni yoʻqotinglar. Misr butlariga sigʻinib oʻzingizni bulgʻamanglar. Egangiz Xudo Menman.’⁺ ⁸Ammo ular Menga qarshi isyon koʻtardilar. Gapimga quloq solmadilar. Birontasi ham makruh butini tashlamadi, Misr xudolaridan ular voz kechmadilar.

Shunda Men qahru gʻazabimni Misrdayoq ularning ustiga yogʻdirmoqchi boʻldim. ⁹Ammo shaxtimdan qaytdim. Isroil atrofida yashagan xalqlar oldida badnom boʻlishni istamadim. Chunki Men Isroil xalqini Misrdan olib chiqib, oʻsha xalqlar oldida Oʻzimni tanitgan edim⁺. ¹⁰Shuning uchun Men Isroil xalqini Misrdan olib chiqdim, sahroga boshlab bordim⁺. ¹¹U yerda ularga farmonlarimni berdim, qonun–qoidalarimni bildirdim. Zotan, qonun–qoidalarimga rioya qilgan har qanday kishi yashaydi⁺. ¹²Men ularga Shabbat kunlarimni Oʻzim va ular orasidagi alomat qilib berdim. Toki ularni muqaddas qiladigan Egasi Men ekanligimni bilishsin⁺. ¹³Ammo ular sahroda ham Menga qarshi isyon koʻtardilar. Farmonlarimni bajarmadilar, qonun–qoidalarimni rad etdilar. Oʻshalarga rioya qilgan kishi yashagan boʻlardi. Ular Shabbat kunlarimni ham bulgʻadilar.

Shunda Men sahroda ularning ustiga gʻazabimni yogʻdirib, yoʻq qilib yubormoqchi boʻldim⁺. ¹⁴Ammo Isroilni Misrdan olib chiqqanimni koʻrgan xalqlar oldida badnom boʻlmasligim uchun shaxtimdan qaytdim. ¹⁵Shunday boʻlsa–da, ularni dunyodagi eng ulugʻvor yurtga, sut va asal oqib yotgan yurtga olib bormayman, deb sahroda ont ichdim⁺. ¹⁶Ular qonun–qoidalarimni rad etgan edilar, farmonlarimni bajarmagan edilar, Shabbat kunlarimni bulgʻagandilar. Qoʻyingki, qalblarini butlarga bagʻishlagan edilar⁺. ¹⁷Shunga qaramay, Men ularga achindim, sahroda qirilib ketishlariga yoʻl qoʻymadim.

¹⁸Men ularning farzandlariga shunday deb uqtirdim: ‘Ota–bobolaringiz yoʻlidan yurmanglar, ularning odatlariga taqlid qilmanglar, butlari bilan oʻzingizni bulgʻamanglar⁺. ¹⁹Men Egangiz Xudoman. Mening farmonlarimga rioya qilinglar, qonun–qoidalarimni bitta qoldirmay bajaringlar⁺. ²⁰Shabbat kunlarimni muqaddas deb bilinglar, chunki bular oramizdagi alomatdir. Shunda Egangiz Xudo Men ekanligimni bilib olasizlar.’⁺

²¹Ammo farzandlari ham Menga qarshi isyon koʻtardilar. Qonunlarimga rioya qilgan kishi yashagan boʻlardi. Ammo ular farmonlarimni bajarmadilar, qonun–qoidalarimga rioya qilmadilar. Shabbat kunlarimni bulgʻadilar. Shunda Men sahroda ularning ustiga gʻazabimni yogʻdirmoqchi boʻldim⁺. ²²Ammo Isroilni Misrdan olib chiqqanimni koʻrgan xalqlar oldida badnom boʻlmasligim uchun Oʻzimni tiydim.

²³Shunday boʻlsa–da, Men sahroda ont ichdim: sizlarni boshqa yurtlarga quvib yuboraman, xalqlar orasiga tarqatib tashlayman, deb aytdim⁺. ²⁴Chunki ular qonun–qoidalarimni buzdilar, farmonlarimni rad etdilar, Shabbat kunlarimni bulgʻadilar, koʻngillari ota–bobolarining butlarini tusadi. ²⁵Men ularga yomon qonunlarni, hayot uchun yaroqsiz qoidalarni berdim⁺. ²⁶Ularni oʻzlari keltirgan nazrlari bilan bulgʻadim. Toʻngʻich bolalarini qurbonlik qilib, olovda kuydirishlariga yoʻl qoʻyib berdim*. Ularni xonavayron qilish uchun shunday qildim, toki ular Egasi Men ekanligimni bilib olishsin.»⁺

²⁷Shuning uchun, ey inson, Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy demoqda: sizlarning ota–bobolaringiz Menga xiyonat qilib, shak keltirar edilar. ²⁸Men, beraman, deb ont ichgan yurtga ularni olib kirganimdan soʻng, ular koʻziga koʻringan har bir baland tepalik ustida, har bir yashil daraxt ostida oʻz xudolariga qurbonliklar keltirar edilar. Meni qattiq gʻazablantirar edilar! Oʻsha xudolariga xushboʻy tutatqilar tutatib, sharobni nazr qilardilar⁺. ²⁹Men ulardan: ‘Sizlar oʻsha xudolarga sajda qilish uchun qayerga borasizlar?’ deb soʻradim. Ular menga: ‘Sajdagohlarga* boramiz’, deb javob berdilar. Shu sababdan oʻsha joylar bugungi kungacha Bamax* deb atalmoqda.»

Xudoning jazosi va kechirimi

³⁰Shunday ekan, Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlar ham, ota–bobolaringiz singari, oʻzlaringizni bulgʻamoqchimisizlar?! Menga bevafolik qilib, makruh butlarga sigʻinmoqchimisizlar?! ³¹Sizlar butlarga nazrlar keltiryapsizlar. Bolalaringizni qurbonlik qilib, olovda kuydiryapsizlar. Bunday jirkanch qilmishlar bilan bugunga qadar bulgʻanib kelyapsizlar. Shunday ekan, qanday qilib Mendan maslahat soʻrashga jurʼat etdingiz?! Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlarga hech qanday maslahat bermayman⁺.

³²Sizlar ichingizda: ‘Boshqa xalqlarga oʻxshasak edi, yogʻoch va toshga sigʻinadigan ellarday boʻlsak edi’, deb niyat qilasizlar. Ammo bu niyatingiz amalga oshmaydi⁺. ³³Men barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, cheksiz qudratim, ajoyibotlarim va alangali gʻazabim bilan sizlarga hukmronlik qilaman⁺. ³⁴Sizlar begona xalqlar orasiga tarqalib ketdingiz, Men sizlarni oʻsha yurtlardan olib chiqaman. Qudratim, ajoyibotlarim va alangali gʻazabim bilan sizlarni yigʻib olaman⁺. ³⁵Sizlarni xalqlardan uzoqqa, sahroga olib boraman. U yerda hammangizni yuzma–yuz hukm qilaman⁺. ³⁶Ota–bobolaringizni Misr sahrosida* qanday hukm qilgan boʻlsam, sizlarni ham xuddi shunday hukm qilaman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy⁺. ³⁷— Sizlarni choʻponning tayogʻi bilan saralayman, ahdimga boʻysunishga majbur qilaman. ³⁸Menga qarshi gunoh qilgan isyonkor odamlarni orangizdan yoʻq qilaman. Sizlar musofir boʻlib yurgan yurtdan oʻsha isyonkorlarni chiqarib yuboraman. Ammo Isroil yurtiga ular kirmaydilar. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar⁺.

³⁹Ey Isroil xalqi, Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Menga quloq solishni xohlamasangiz, yoʻqolinglar! Har biringiz butlaringizga sigʻinib yuraveringlar! Ammo nazrlaru butlaringiz bilan Meni badnom qila koʻrmanglar⁺. ⁴⁰Zero, ey Isroil, butun xonadoning faqat Mening muqaddas togʻimda, Isroilning baland togʻida*, oʻsha yurtda Menga sajda qiladi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Oʻsha yerda sizlarni qabul qilaman. Hadyalaru aʼlo inʼomlaringizni, muqaddas tortiqlaringizni keltirishni buyuraman⁺. ⁴¹Sizlar boshqa yurtlarga tarqalib ketgan boʻlsangiz–da, Men sizlarni yigʻib olaman, xalqlar orasidan olib chiqaman. Xushboʻy tutatqining muattar hididan mamnun boʻlganday, sizlardan mamnun boʻlaman. Barcha xalqlarning koʻzi oldida Oʻz muqaddasligimni orangizda namoyon qilaman⁺. ⁴²Ota–bobolaringizga ont ichib vaʼda qilgan Isroil yurtiga sizlarni olib kirganimda, Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar⁺. ⁴³Shunda sizni bulgʻagan qabih ishlaringizni, tutgan yoʻllaringizni eslab, oʻzingizdan oʻzingiz hazar qilasizlar⁺. ⁴⁴Men sizning egri yoʻllaringizga, qabih ishlaringizga koʻra, ish tutmayman. Oʻz nomim haqi, sizlarga yaxshilik qilaman. Shunda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”⁺

Janubdagi yongʻin

⁴⁵Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ⁴⁶“Ey inson, janubga yuzlanib, Nagavdagi oʻrmonga qarshi* bashorat qilgin. ⁴⁷Janubdagi bu oʻrmonga ayt: «Egamizning soʻzini eshit! Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men sening har bir daraxtingni, koʻkarganini ham, quriganini ham yondirib yoʻq qilaman. Avj olgan alangani hech kim oʻchira olmaydi. Bu alanga janubdan shimolgacha boʻlgan yer yuzini kuydirib tashlaydi⁺. ⁴⁸Bu olovni Men, Egang, yondirganimni butun dunyo koʻradi. Hech kim uni oʻchira olmaydi.»”⁺

⁴⁹Shunda men yolvorib, dedim: “Yo Egam Rabbiy, bu odamlar menga: «Hadeb matallar bilan gapiraverasanmi?» deb aytishmoqda.”⁺

21–BOB

Bobil shohi Egamizning qilichi timsolida

21¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Quddusga yuzlan. Isroil yurtiga va barcha sajdagohlariga* qarshi bashorat qil⁺. ³Isroil yurtiga qaratib shunday soʻzlarni ayt: «Egamiz demoqda: Men Oʻzim senga qarshi chiqaman! Qilichimni* qinidan sugʻurib, hammangizni — solihlarni ham, fosiqlarni ham yoʻq qilaman⁺. ⁴Qilichim janubdan shimolgacha boʻlgan hamma jonzotni qirib tashlaydi⁺. ⁵Shunda Egangiz Men ekanligimni hamma bilib oladi. Ha, Men qilichimni qinidan sugʻuraman! Uni qaytarib joyiga solmayman.»

⁶Ey inson, siqilgan odamga oʻxshab, chuqur xoʻrsingin, qaygʻurganingni hamma koʻrsin. ⁷Ular sendan: «Nega xoʻrsinyapsan?» deb soʻrashganda, ularga shunday javob ber: «Noxush bir xabar eshitdim. U amalga oshganda, odamlarning yuragi orqaga tortib ketadi, qoʻllarida mador qolmaydi, ruhi tushadi, ishtonlari hoʻl boʻladi. Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Mana oʻsha vaqt yaqinlashib qoldi! U albatta amalga oshadi.»”⁺

⁸Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ⁹“Ey inson, bashorat qilib ayt: «Rabbiy shunday demoqda:

Mana, Men qilichimni yaltiratib charxladim⁺.

¹⁰Odamlarni qirish uchun qayradim.

Chaqmoq kabi chaqnashi uchun yaltiratib tozaladim.

Ammo bundan qanday xursand boʻlaylik?!

Ey oʻgʻlim Yahudo,

Qilichim saltanat hassasini* mensimaydi,

Hech qanday tayoqni pisand qilmaydi*.

¹¹Mana, qilichim charxlandi,

Ishlatish uchun tayyor boʻldi.

Yaltiratib qayraldi,

Qotil uchun hozirlandi.»

¹²Ey inson, dod solib faryod qil!

Endi koʻksingga ur!

Zero, qilich xalqimga qarshidir,

Barcha Isroil shahzodalariga qarshidir.

Ular qilichdan nobud boʻladi,

Xalq qatori qirilib ketadi.

¹³Bu sinov paytidir!

Qilich hatto Yahudoning saltanat hassasini

Mensimasa nima boʻladi?!

Saltanatning kuni bitadi,

— deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. —

¹⁴Ey inson, bashorat qil.

Kaftingni kaftingga uraver,

Qilich xalqimni qayta–qayta chopaversin.

Bu qirgʻin qilichidir,

Qirgʻin–barot qilichidir.

U xalqimni har tomondan siqib kelmoqda!

¹⁵Odamlarning yuragi orqaga tortib ketdi,

Ular qoʻrquvdan qoqila boshlashdi.

Men qilichimni qirgʻin uchun oʻrnatdim,

Shaharning har bir darvozasi oldiga qoʻydim.

Eh, mana qilichim yaltiratib tozalandi.

Odamlarni qirish uchun qinidan chiqarildi.

¹⁶Ey qilichim, oʻngdagilarni chop!

Soʻldagilarni chop! Hammani tigʻdan oʻtkaz!

¹⁷Men ham kaftimni kaftimga uraman,

Shunda jahldan tushaman.

Bularni Men, Egangiz, aytdim.”

¹⁸Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ¹⁹“Ey inson, xaritaga ikki yoʻlni tushir. Bobil shohi bu yoʻllardan yurib, hujum qiladi. Ikkala yoʻl ham bir joydan boshlansin. Yoʻllarning ayrilgan joyiga bir belgi qoʻy. ²⁰Yoʻllardan biri Bobil shohini Ommon yurtining poytaxti Rabbaga, ikkinchisi Yahudo yurtining mustahkam shahri Quddusga olib borsin⁺. ²¹Hozir Bobil shohi yoʻllar ayrilgan joyda turib, qaysi shaharga hujum qilish kerakligi haqida bosh qotiryapti. U kamon oʻqlarini silkitib, qurʼa tashlayapti. But–sanamlarga maslahat solyapti, qurbonlik qilingan hayvonlarning jigariga qarab, fol ochtiryapti. ²²U oʻng qoʻli bilan «Quddus» deb yozilgan oʻqni chiqaradi. Quddus atrofiga devorteshar qurollarni oʻrnashtiradi. Lashkariga, oʻldir, deya buyruq beradi, ularni jangga daʼvat qiladi. Darvozani buzadigan qurollarni oʻrnashtiradi, shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi*, qamal inshootlarini* qurdiradi⁺. ²³Quddus aholisi Bobil shohiga sadoqat qasamini ichgani uchun bu ularga soxta bashoratday tuyuladi. Ammo Bobil shohi ularning aybini yuziga soladi, ularni asir qilib oladi.

²⁴Ey Isroil xalqi, Men, Egang Rabbiy, senga aytyapman: sen ochiqchasiga isyon koʻtarib, oʻz aybingni oʻzing fosh qilding. Qilgan har bir ishing bilan gunohlaringni koʻrsatding. Shu bois sen asirlikka tushasan.

²⁵Ey buzuq, fosiq Isroil hukmdori*, sening kuning bitdi! Oxirgi jazoingning vaqt–soati yetdi!⁺ ²⁶Men, Egang Rabbiy, senga aytyapman: boshingdagi sallangni yech, tojingni olib tashla. Endi hammasi oʻzgaradi, xoʻrlangan odam yuksaladi, yuksalgan odam esa xoʻrlanadi. ²⁷Ana vayronalar, vayronalar! Ha, Men Quddusni vayron qilaman. Ammo shaharni hukm qiladigan odam kelmaguncha, bular sodir boʻlmaydi. Men shaharni oʻshaning qoʻliga beraman.

²⁸Ey inson, bashorat qilib ayt: «Isroilni mazax qilgan Ommon xalqi haqida Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey qilich, qilich! Sen qirgʻin uchun qindan chiqarilding. Odamlarni qirish uchun charxlanding, chaqmoq kabi chaqnash uchun yaltiratib tozalanding!⁺ ²⁹Ommon xalqi sen haqingda yolgʻon vahiylar koʻryapti, sen toʻgʻringda boʻlmagʻur follar ochtiryapti. Sen bu yovuz fosiqlarning boshini chopib tashlaysan! Ularning kuni bitdi, oxirgi jazosining vaqt–soati yetdi!⁺

³⁰Ey Bobil shohi, qilichingni qiniga sol! Boshqalarni jazolashdan toʻxta!* Endi Men seni ona yurtingda, tavallud topgan joyingda hukm qilaman⁺. ³¹Ustingga gʻazabimni sochaman, qahrimning olovini senga ufuraman. Seni shafqatsizlarning qoʻliga beraman, oʻsha mohir qotillarga topshiraman. ³²Sen olovga yem boʻlasan, qoning ona yurtingda toʻkiladi. Sen haqingdagi xotira abadiy oʻchadi. Egamizning kalomi shudir.»”⁺

22–BOB

Quddusning jinoyatlari

22¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, qotillar shahrini hukm qil. Uning jirkanch odatlarini yuziga sol,⁺ ³unga shunday deb ayt: «Egamiz Rabbiy demoqda: ey Quddus, sen oʻz koʻchalaringda qon toʻkib, boshingga balo orttirding. Butlar yasab, oʻzingni bulgʻading. ⁴Toʻkilgan oʻsha qon uchun sen aybdor boʻlding, yasagan butlaring bilan bulgʻanding. Halokat kuningni yaqinlashtirding. Oʻz hayotingga yakun yasading! Shu bois xalqlar seni mazax qilishlariga, yurtlar ustingdan kulishlariga Men yoʻl qoʻyaman⁺. ⁵Ey yomon ot chiqargan, gʻalayonga toʻla shahar, uzoq–yaqindagilar seni mazax qiladilar.

⁶Shahardagi Isroil yoʻlboshchilari oʻz mansabidan foydalanib, qon toʻkadilar. ⁷U yerdagi odamlar ota–onasini xor qiladilar, musofirlarni aldaydilar, yetim va bevalarga zulm oʻtkazadilar⁺. ⁸Muqaddas narsalarimni xor qilib, Shabbat kunlarimni bulgʻaydilar⁺. ⁹Baʼzilari odamlarni oʻldirish uchun tuhmat qiladilar. Butxonalarda keltirilgan qurbonliklardan tanovul qiladilar, oʻzlarining shahvoniy hirslarini qondirish bilan ovora boʻladilar⁺. ¹⁰Boshqalari oʻgay onalari bilan yotadilar, hayz koʻrgan ayollarni zoʻrlaydilar⁺. ¹¹Qoʻshnining xotini bilan jirkanch ishlar qiladilar, kelinlarini uyatsizlarcha bulgʻaydilar, tugʻishgan singillarining nomusiga tegadilar⁺. ¹²Shahardagi baʼzi odamlar pul uchun odam oʻldiradilar. Bergan qarzidan foiz undiradilar, oʻzganing bor–yoʻgʻini tortib olib, daromad koʻradilar. Ey Quddus aholisi, Meni unutib yubordingiz! Egamiz Rabbiyning kalomi shudir⁺.

¹³Nohaq foyda koʻrganingiz uchun, qon toʻkkaningiz uchun Men gʻazab ichra kaftimni kaftimga uraman. ¹⁴Adabingizni bergan kunim mardligingizni koʻraman, oʻshanda Men bilan olishishga qurbingiz yetarmikan?! Men, Egangiz, aytganlarimni amalga oshiraman. ¹⁵Men sizlarni xalqlar orasiga tarqatib tashlayman, boshqa yurtlarga quvib yuboraman, iflos qilmishlaringizga chek qoʻyaman⁺. ¹⁶Begona xalqlar sizlarni xor qilganda, Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»”

Egamizning oʻchogʻi

¹⁷Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ¹⁸“Ey inson, Isroil xalqi Men uchun toshqolday* qadrsiz boʻlib qoldi. Kumush eritilgandan keyin oʻchoqda qotib qolgan mis, qalay, temir va qoʻrgʻoshin qorishmasi kabidir bu xalq⁺. ¹⁹Ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlar toshqolday boʻlib qolganingiz uchun Men sizlarni Quddusga yigʻaman. ²⁰Kumush, mis, qalay, temir va qoʻrgʻoshin oʻchoqqa qanday yigʻilsa, eritish uchun tagiga olov qanday yoqilsa, Men xuddi shunday qahru gʻazab bilan sizlarni yigʻaman, hammangizni shaharda eritib yoʻq qilaman. ²¹Ha, Men sizlarni Quddusga yigʻib olaman, gʻazabim olovini sizlarga sochaman. Sizlar erib yoʻq boʻlib ketasizlar. ²²Kumush oʻchoqda eriganday, sizlar qahrim oʻtida erib yoʻq boʻlasizlar. Shunda ustingizga gʻazab oʻtini sochgan Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»”

Isroil yoʻlboshchilarining gunohlari

²³Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²⁴“Ey inson, Isroil xalqiga shunday deb ayt: «Sizlar qahr kunida poklanmagan, ustiga yomgʻir yogʻmagan bir yurtdirsiz⁺. ²⁵Yurtingizdagi shahzodalar* oʻkirayotgan, oʻljasini tilka–pora qilayotgan sherga oʻxshaydi. Ular odamxoʻrlik qiladilar, mulku boylikni qoʻlga kiritadilar, qotilliklar qilib, bevalarning sonini koʻpaytiradilar⁺. ²⁶Ruhoniylaringiz qonunimni buzib, muqaddas narsalarimni bulgʻadilar. Muqaddas bilan oddiy narsaning farqiga bormadilar. Odamlarga nima haromu nima halol ekanini oʻrgatmadilar, Shabbat kunlariga rioya qilmadilar, xullas, xalqim orasida Meni beobroʻ qildilar⁺. ²⁷Yurtingizdagi yoʻlboshchilar oʻljasini tilka–pora qilayotgan boʻriga oʻxshaydilar. Ular boylik orttirish uchun qon toʻkadilar, odamlarning jonini oladilar⁺. ²⁸Paygʻambarlaringiz esa devorni oqlagan mardikorlar kabi, bu gunohlarni yashirib, ustidan oqlaydilar. Yolgʻon vahiylar koʻrib, soxta bashoratlar aytadilar. Men ularga gapirmasam ham, ‘Egamiz Rabbiy shunday demoqda’ deb gapiradilar⁺. ²⁹Yurtingizdagi odamlar qallobligu oʻgʻrilik qiladilar, kambagʻalu nochorni ezadilar, musofirning bor–yoʻgʻini tortib oladilar, haqini talab qilishga yoʻl qoʻymaydilar.

³⁰Devorni qayta quradigan, devorning oʻpirilib tushgan joyida turib, yurtni himoya qiladigan birorta odam bormikan, deya sizlarning orangizdan izladim. Ammo yurtni qahrimdan saqlab qoladigan bunday odamni topa olmadim⁺. ³¹Shuning uchun Men sizlarga qahrimni sochaman, hammangizni gʻazabim olovida yoʻq qilaman. Qilgan qilmishlaringizga yarasha jazoingizni beraman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”⁺

23–BOB

Fohisha opa–singillar: Samariya va Quddus

23¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, bir onadan tugʻilgan ikki opa–singil bor edi. ³Ular Misrda fohishalik qilardilar. Yoshligidan fahsh yoʻliga kirgandilar. Qizlik koʻkragi u yerda silandi, emchaklari siypalandi⁺. ⁴Kattasining ismi Oxola, kichkinasining ismi Oxolibo edi. Men ikkovini ham Oʻz nikohimga olgan edim, ular Menga oʻgʻil–qizlar tugʻib berishdi. Oxola Samariyani, Oxolibo Quddusni bildiradi*.

⁵Oxola Mening nikohimda boʻla turib, fohishalik qilar edi. U oʻynashlari boʻlgan Ossuriyalik jangchilarga hirs qoʻygan edi⁺. ⁶Ularning hammasi kelishgan yigitlar, zangori libos kiygan, ot mingan hokimu lashkarboshilar edi. ⁷Oxola Ossuriyaning hamma sara erkaklari bilan fohishalik qilar edi. Hirs qoʻygan har bir erkakning butlariga sigʻinib, oʻzini bulgʻab yurardi. ⁸U Misrda qilgan fohishaliklarini tashlamadi. Yoshligida erkaklar u bilan yotishgan edi, qizlik koʻkragini silab, shahvatini qondirishgan edi. ⁹Shu sababdan Men uni oʻynashlarining qoʻliga topshirib qoʻydim. U hirs qoʻygan oʻsha Ossuriyaliklarning qoʻliga berdim⁺. ¹⁰Ular Oxolani qip–yalangʻoch qildilar, uni oʻldirdilar. Oʻgʻil–qizlarini oʻzlariga qul qilib oldilar. Jazosini tortgan Oxola ayollarning ogʻzidan tushmay qoldi.

¹¹Singlisi Oxolibo bularni koʻrdi. Shunday boʻlsa–da, suyuqoyoqligi va fohishaligi bilan opasidan oʻtib tushdi⁺. ¹²U ham oʻsha Ossuriyalik hokimu lashkarboshilarga, qurol–aslahalar taqqan otliq xushbichim jangchilarga hirs qoʻydi⁺. ¹³Men Oxoliboning bulgʻanganini koʻrdim, opasi bilan bir yoʻlni tanlaganini bildim. ¹⁴U borgan sari fohishalikka berilib ketar edi. Bir kuni u Bobilliklarning* devorga tushirilgan rasmlarini koʻrib qoldi. Ular qizil rangga boʻyalgan edi⁺. ¹⁵Bellarida kamar, boshlarida koʻrkam salla bilan tasvirlangan edilar. Ular Xaldey* yurtida tugʻilgan Bobil otliq sarkardalariga oʻxshar edilar. ¹⁶Oxolibo oʻsha rasmlarni koʻrdi–yu, shahvat uning qonini qizdira boshladi. U Bobilga choparlar joʻnatib, Bobilliklarni oʻz huzuriga chorladi. ¹⁷Bobilliklar uning oldiga kirdilar, ishq toʻshagiga u bilan yotdilar, oʻz hirsi bilan uni bulgʻadilar. Oxolibo bulgʻangandan keyin Bobilliklardan jirkanib ketdi, ulardan yuzini oʻgirdi⁺. ¹⁸U fohishalikka berilib, yalangʻoch badanini hammaga koʻz–koʻz qilganda, Men undan jirkanib ketdim, opasidan yuz oʻgirganimday undan ham yuzimni oʻgirdim. ¹⁹U esa yoshlik davrini, Misrda qilgan behayoligini eslab, yanada koʻp fohishalik qilaverdi⁺. ²⁰Jinsiy aʼzolari eshaklarnikiday, maniylari aygʻirlarnikiday boʻlgan oʻynashlariga hirs qoʻydi. ²¹Yoshligida qilgan behayoliklarini qaytarmoqchi boʻldi. Oʻsha paytlarda Misrliklar emchaklarini siypalagan edilar, qizlik koʻkraklarini silagan edilar.

Quddus timsolidagi Oxoliboni Xudo jazolaydi

²²Shuning uchun, Oxoliboga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen oʻsha oʻynashlaringdan jirkanib, ulardan yuzingni oʻgirgansan, ammo Men oʻshalarni senga qarshi qoʻzgʻataman. Ular har tomondan kelib, senga hamla qiladilar⁺. ²³Men Bobilliklarni, Paxoʻd, Shoʻva va Qoʻvadan kelgan hamma Xaldeylarni*, jamiki Ossuriyaliklarni boshlab kelaman. Ot mingan oʻsha xushbichim yosh aslzodalarni, hokimu lashkarboshilarni, sarkardayu zodagonlarni yigʻib kelaman⁺. ²⁴Ular qurollanadilar, senga qarshi jang aravalari, yuk aravalari va talay lashkarni tortib keladilar. Boshiga dubulgʻa kiygan, qoʻliga qalqon va sipar tutgan jangchilar seni qurshovga oladilar. Hukm qilishlari uchun Men seni ularning qoʻliga topshiraman. Ular seni oʻz qonunlariga muvofiq hukm qiladilar⁺. ²⁵Men ustingga qahrimni yogʻdiraman, lashkarlar seni shafqatsizlarcha jazolaydilar. Ular burning va quloqlaringni kesib tashlaydilar, omon qolgan har bir odamni qilichdan oʻtkazadilar. Oʻgʻil–qizlaringni asir qilib oladilar, omon qolganlarni yondirib yuboradilar. ²⁶Ustingdagi kiyimlarni yechib oladilar, qimmatbaho taqinchoqlaringni olib ketadilar⁺. ²⁷Sen Misrda boshlagan fohishaligu suyuqoyoqligingga Men shu yoʻsin chek qoʻyaman. Bularga boʻlgan ishtiyoqing yoʻqoladi, sen Misrni unutib yuborasan⁺.

²⁸Zero, seni oʻzing nafratlangan, jirkanib, yuzingni oʻgirgan odamlarning qoʻliga topshiraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. ²⁹— Ular nafrat bilan seni jazolaydilar, topgan–tutganingni tortib oladilar. Seni yalangʻoch, hech vaqosiz tashlab ketadilar. Fohishaliging ochiladi, sharmanda boʻlasan. Suyuqoyoqliging, fohishaliging ³⁰tufayli shu ahvolga tushasan. Sen boshqa xalqlar bilan fohishalik qilding, ularning butlari bilan bulgʻanding⁺. ³¹Sen opangning yoʻlidan ketding, shuning uchun Men opangga ichirgan jazo kosasidan* senga ham ichiraman⁺. ³²Ha, Men, Egang Rabbiy, aytamanki:

Sen ham opangning kosasidan ichasan,

U kosa katta va chuqurdir.

Seni mazax qilishadi, ustingdan kulishadi,

U kosa limmo–lim toʻladir.

³³Sen qaygʻuga botib mast boʻlasan.

Ha, bu dahshatu vayronalik kosasidir,

Opang Samariyaning kosasidir.

³⁴Sen kosani oxirigacha ichasan,

Uni chil–chil sindirasan.

Koʻksingni yulib, faryod qilasan.

Bularni Men, Egang Rabbiy, aytdim⁺.

³⁵Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen Meni unutib, Menga orqa oʻgirganing uchun, fohisha va suyuqoyoq boʻlganing uchun jazo tortasan.»”⁺

Ikki opa–singil timsolidagi Samariya va Quddusni Xudo jazolaydi

³⁶Egamiz menga dedi: “Ey inson, sen Oxola va Oxoliboni hukm qilishga tayyormisan? Tayyor boʻlsang, ularning jirkanch odatlarini yuzlariga sol⁺. ³⁷Axir, ular zino qildilar, qonli jinoyatlarga qoʻl urdilar. Butlari bilan zino qilib, Mendan koʻrgan bolalarini oʻsha butlarga taom nazri sifatida qurbonlik qilib, olovda kuydirdilar*⁺. ³⁸Bundan tashqari, oʻsha vaqtning oʻzidayoq muqaddas maskanimni harom qildilar, Mening Shabbat kunlarimni bulgʻadilar⁺. ³⁹Bolalarini butlarga atab soʻygan kuni muqaddas maskanimga kirib, uyimni harom qildilar!⁺

⁴⁰Ular uzoq yurtlarga choparlar joʻnatib, erkaklarni oʻz huzuriga chorladilar. Ular yetib kelganlarida, bu opa–singillar yuvinib–tarandilar, koʻzlariga surma surdilar, taqinchoqlar bilan bezanib oldilar⁺. ⁴¹Dasturxon tuzalgan serhasham supaga oʻtirdilar. Oʻsha dasturxon ustiga Mening xushboʻy tutatqimni va moyimni qoʻydilar. ⁴²Xonalaridan aysh–ishrat qilayotgan erkaklarning ovozi kelar edi. Sahrodan kelgan bu mayxoʻr qalangʻi–qasangʻilar* opa–singillarning qoʻllariga bilaguzuklar taqdilar, boshlariga chiroyli tojlar kiydirdilar.

⁴³Shunda men: «Bu ayollar fohishalik qilaverib, holdan toyganlar. Nahotki kelganlar ularning bu ahvolini koʻra turib, ular bilan jinsiy aloqa qilishsa?!» deb oʻyladim ichimda. ⁴⁴Kelgan erkaklar bu suyuqoyoqlar bilan birga boʻlishdi. Ular, fohishaning oldiga kirganday, qayta–qayta Oxola va Oxoliboning oldiga kiraverishdi. ⁴⁵Solih odamlar esa bu ikki opa–singilni zinokorlik va qotillikda ayblaydilar, chunki opa–singillar zinoga ruju qoʻyib, qoʻllarini qonga beladilar⁺.

⁴⁶Oxola va Oxoliboga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlarga qarshi bir olomonni yigʻib kelaman. Ular sizlarni azoblab, bor–yoʻgʻingizni tortib oladilar. ⁴⁷Sizlarni toshboʻron qilib, tanalaringizni nimtalab tashlaydilar, oʻgʻil–qizlaringizni oʻldiradilar, uylaringizga oʻt qoʻyadilar⁺. ⁴⁸Shu yoʻsin Men yurtdagi bu behayolikka chek qoʻyaman. Buni koʻrgan boshqa ayollar oʻzlari uchun saboq oladilar, bunday behayolikni boshqa qilmaydigan boʻladilar⁺. ⁴⁹Sizlar oʻz behayoligingiz tufayli jabr tortasizlar, gunohkor butparastligingizning jazosini olasizlar. Oʻshanda Egangiz Rabbiy Men ekanligimni bilasizlar.»”⁺

24–BOB

Iflos qozon

24¹Surgun boʻlgan paytimizning toʻqqizinchi yili oʻninchi oyining* oʻninchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, bu kunning sanasini yozib qoʻy, chunki Bobil shohi bugun Quddusni qamal qildi*⁺. ³Bu isyonkor xalqimga matal soʻzlab ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: oʻchoqqa oʻt yoqing, qozonga suv quying⁺. ⁴Qozon ichiga eng yaxshi goʻshtlardan — son va yelka goʻshtlaridan soling, ilikli suyaklar bilan qozonni toʻldiring. ⁵Suruvning sara qoʻchqoridan soʻying, oʻchoqqa koʻproq oʻtin* yigʻing, qozondagi suvni qaynating, goʻshtu suyaklarni obdan pishiring.

⁶Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: qotillar shahri Quddusning holiga voy! Bu shahar qasmoqli qozon kabidir, uning qasmogʻi ketmaydigan boʻlib qolgan. Qani, qozonni bir chekkadan boʻshating, qoʻlingizga nima ilinsa, olib ketavering⁺. ⁷Shahar ichida qotillik qilindi, odamlarning qoni qoyatoshga toʻkildi. Oʻsha qon yerga toʻkilganda edi, tuproq bilan koʻmilib ketardi⁺. ⁸Men qonni oʻsha qoya ustida qoldirdim, uni yashirib boʻlmaydi. Men uni koʻrganimda gʻazabim alanga oladi, u Meni qotillardan qasos olishga undaydi.

⁹Shuning uchun Egamiz Rabbiy aytmoqda: qotillar shahri Quddusning holiga voy! Men Oʻzim oʻtinni baland qilib uyaman⁺. ¹⁰Qani, koʻproq shox–shabbalarni yigʻayin, katta olov yoqayin! Goʻsht obdan pishsin, shoʻrvasi qaynab yoʻq boʻlsin*. Suyaklar esa olovda yonib kuyib ketsin. ¹¹Qozonni boʻshatayin, koʻmir ustiga qoʻyayin! Temir qozonni qizarguncha qizdirayin. Ichidagi iflosliklari erib ketsin, qasmoqlari olovda kuyib, yoʻq boʻlsin. ¹²Eh, Oʻzimni behuda urintiribman. Qozonning qalin qasmogʻi ketmadi. Uni qasmogʻi bilan olovga tashlanglar!⁺

¹³Ey Quddus, sen behayoliging bilan oʻzingni bulgʻading. Men seni tozalab koʻrdim, ammo sen haromligingcha qolding. Endi ustingga Oʻz qahrimni sochmagunimcha sen poklanmaysan. ¹⁴Men, Egang, shunday dedim. Aytganlarimni amalga oshiradigan vaqt keldi. Endi Oʻzimni tutib turmayman. Senga achinmayman, Oʻz shaxtimdan qaytmayman. Tutgan yoʻllaringga, qilgan qilmishlaringga yarasha seni jazolayman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”⁺

Hizqiyolning xotini olamdan oʻtadi

¹⁵Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ¹⁶“Ey inson, Men oʻlat yuborib, seni koʻzing quvonchidan judo qilaman. Ammo sen aza tutma, faryod qilma, koʻz yosh toʻkma⁺. ¹⁷Ingragan tovush chiqarma, oʻlgan aziz odaming uchun motam tutma. Sallangni yechma, oyoq yalang yurma. Yuzingni yopma, taʼziyaxonalarda yeyiladigan ovqatdan yema.”⁺ ¹⁸Ertalab men xaloyiqqa gapirdim. Oʻsha kuni kechqurun esa mening xotinim olamdan oʻtdi. Ertasi kuni men Xudoning aytganini qildim.

¹⁹Odamlar mendan:

— Nimaga bunday qilyapsan? Bu bilan bizga biron narsa aytmoqchimisan? — deb soʻradilar⁺.

²⁰Men ularga shunday javob berdim:

— Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qilib, ²¹Isroil xalqiga shu gaplarni aytib qoʻyishimni buyurdi: “Egamiz Rabbiy shunday demoqda: faxrlanadigan qoʻrgʻoningiz, koʻzingiz quvonchi, yuragingiz orzusi boʻlmish muqaddas maskanimni Men harom qildiraman. Quddusda qolgan oʻgʻil–qizlaringiz qilichdan halok boʻladi⁺. ²²Shunda Hizqiyol nima qilgan boʻlsa, sizlar ham shuni qilasizlar. Sizlar yuzingizni yopmaysizlar, taʼziyaxonalarda yeyiladigan ovqatdan yemaysizlar, ²³sallangizni yechmaysizlar, oyoq yalang yurmaysizlar, aza tutmaysizlar, faryod qilmaysizlar. Gunohlaringiz sizlarni adoyi tamom qiladi, dardingizni bir–biringizga ingrab aytasizlar⁺. ²⁴Hizqiyol sizlar uchun bir alomat boʻladi, u hozir nima qilayotgan boʻlsa, sizlar ham shuni qilasizlar. Oʻsha vaqt kelganda bu ishlarni Men, Egangiz Rabbiy, qilganimni bilib olasizlar.”⁺

²⁵Egamiz menga shunday dedi: “Ey inson, Men xalqimning qoʻrgʻonini, zavqu shuhratini, koʻz quvonchi, yurak orzusi boʻlmish Maʼbadni vayron qilgan kunim oʻgʻil–qizlarini ham qirdirib tashlayman. ²⁶Qirgʻindan qochib qutulgan bir odam oʻsha kuni yoningga keladi. U boʻlib oʻtgan voqealarni senga soʻzlab beradi⁺. ²⁷Shunda sen yana tilga kirasan*. Kelgan oʻsha odam bilan gaplashasan, boshqa sukut saqlamaysan. Xullas, xalqim uchun bir alomat boʻlasan, shunda Egangiz Men ekanligimni ular bilib oladilar.”⁺

25–BOB

Ommon xalqi haqida bashorat

25¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Ommon* xalqiga yuzlan, ularga qarshi bashorat qil⁺. ³Ommon xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiyning soʻzlarini eshiting! Egamiz Rabbiy shunday demoqda: muqaddas maskanim harom qilinganda, Isroil yurti xarob boʻlganda, Yahudo xalqi surgun qilinganda, sizlar: ‘Aha!’ deya xursand boʻlgan edingizlar⁺. ⁴Shuning uchun Men sizlarni sharqdagi koʻchmanchilar qoʻliga topshiraman. Ular yurtingizda qarorgohlar qurib, chodirlarini tikadilar, hosilingizni yeb, sutingizni ichadilar. ⁵Men poytaxtingiz Rabbani tuyalar uchun dashtga aylantiraman. Butun yurtingizni qoʻylar uchun qoʻra qilaman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar⁺.

⁶Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: sizlar yuragingizdagi butun gʻaraz bilan Isroilning baxtsizligidan sevindingizlar, chapak chalib, sakrab oʻynadingizlar. ⁷Shu qilganingiz uchun Men qoʻlimni sizlarga qarshi koʻtaraman. Sizlarni boshqa xalqlarga oʻlja qilib beraman. Xalqlar orasidan sizlarni yoʻq qilib, yurtingizni yer yuzidan supurib tashlayman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»”⁺

Moʻab xalqi haqida bashorat

⁸Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Moʻab* xalqi*: «Yahudo xalqining boshqa xalqlardan hech qanday farqi yoʻq», deb aytgani uchun, ⁹Men Moʻabning gʻarbiy qanotini ochib tashlayman, yurtning gavharlari Bayt–Yashimoʻt, Baal–Miyon, Xiratayim shaharlarini vayron qilaman⁺. ¹⁰Moʻabni Ommon xalqi singari, sharqdagi koʻchmanchilarning qoʻliga beraman. Ommon xalqi yer yuzidan yoʻq boʻlib ketadi,⁺ ¹¹Men Moʻab xalqini ham jazolayman. Shunda ular Egasi Men ekanligimni bilib oladilar.”

Edom xalqi haqida bashorat

¹²Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Edom* xalqi Yahudodan oʻch olib, katta gunoh qildi⁺. ¹³Shu sababdan Men ularga qarshi qoʻlimni koʻtarib, Edom yurtini vayron qilaman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Odamu hayvonlarini qirib tashlayman. Temon shahridan tortib, to Dedon shahrigacha* boʻlgan hammani qilichdan oʻtkazaman⁺. ¹⁴Xalqim Isroil orqali Edomdan qasos olaman. Ular orqali qahru gʻazabimni Edomliklar ustiga sochaman. Shunda Edom xalqi qasosim nima ekanligini bilib oladi.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

Filistlar haqida bashorat

¹⁵Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Asrlar davomida Filistlar* adovat qilib, xalqimdan oʻch oldilar. Xalqimni xonavayron qilish maqsadida, yuraklaridagi gʻarazga berilib, ulardan qasos oldilar. ¹⁶Shu sababdan Men Filist yurtiga qarshi qoʻlimni koʻtaraman, Xaret xalqini* yoʻq qilaman, sohilda qolganlarning hammasini qirib yuboraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy⁺. ¹⁷— Men ulardan dahshatli qasos olaman, gʻazabim ustida ularni jazolayman. Oʻshanda Egasi Men ekanligimni bilib oladilar.”

26–BOB

Tir shahri haqida bashorat

26¹Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili*, oyning birinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, mana, Tir* Quddus haqida shunday deb aytmoqda: «Aha! Xalqlarning savdo darvozasi buzildi. Menga keng yoʻl ochildi. Endi u vayron boʻlganda, men boyib ketaman.»⁺

³Shuning uchun Tirga ayt: «Egamiz Rabbiy demoqda: Men senga qarshiman! Men koʻplab xalqlarni senga qarshi yigʻaman, ular dengiz toʻlqinlari kabi senga yopiriladilar. ⁴Shahringning devorlarini buzib, minoralaringni qulatadilar. Men tuprogʻingni supurib tashlayman, seni yalangʻoch bir toshloq holiga keltiraman. ⁵Dengiz oʻrtasidagi bu orolda* baliqchilar toʻrlarini yoyib quritadigan boʻladilar. Axir, bularni Men aytdim. Shahring xalqlarga oʻlja boʻladi⁺. ⁶Senga qarashli sohildagi hamma qishloqlar ahli qilichdan oʻtkaziladi. Oʻshanda Egang Men ekanligimni sen bilib olasan⁺.

⁷Egamiz Rabbiy demoqda: senga qarshi eng buyuk shohni — Bobil yurtining hukmdori Navuxadnazarni qoʻzgʻataman. U sening ustingga shimoldan otlaru jang aravalarini, suvorilaru katta lashkarni tortib keladi⁺. ⁸Bobil shohi senga qarashli barcha qishloqlaringni qilichdan oʻtkazadi. Shahar atrofiga qamal inshootlarini* qurdiradi, shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi*, senga qarshi qalqonlarini oʻrnatadi⁺. ⁹Devorteshar qurollar bilan devorlaringga zarba beradi. Boltalar bilan minoralaringni buzadi⁺. ¹⁰Devoridan teshik ochilgan shaharga odamlar bostirib kirganday, Bobil shohi sening darvozalaringdan bostirib kiradi. Suvorilarining, gʻildiragu jang aravalarining shovqinidan devorlaring titraydi. Son–sanoqsiz otlarining koʻtargan changi seni qoplab oladi. ¹¹Otlarining tuyoqlari hamma koʻchalaringni toptaydi. Odamlaring qilichdan yiqiladi, ulkan ustunlaring yer bilan yakson boʻladi. ¹²Dushman boyliklaringni talab ketadi, mollaringni oʻlja qilib oladi. Devorlaringni yiqitadi, hashamatli uylaringni vayron qiladi, toshlari, yogʻochlari, hatto tuprogʻini ham dengizga uloqtiradi. ¹³Men qoʻshiqlaringga chek qoʻyaman. Arfangning navolari ham eshitilmaydigan boʻladi⁺. ¹⁴Men seni yalangʻoch bir toshloqqa aylantiraman, baliqchilar toʻrlarini quritadigan bir yer boʻlasan. Hech kim shahringni qayta qurmaydi. Axir, bularni Men aytdim. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»⁺

¹⁵Yana Tirga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: shahringda qirgʻin boʻlganda, yaradorlar ingraganda, qulashingning shovqinidan sohildagi barcha xalqlarni titroq bosadi⁺. ¹⁶Dengiz boʻyidagi saltanatlarning shohlari taxtlaridan tushib, zar choponu naqsh solingan liboslarini yechishadi. Ular vahimaga burkanib, yerga oʻtirishadi. Boshingga kelgan kulfatdan dahshatga tushib, toʻxtovsiz titrashadi⁺. ¹⁷Ular sen haqingda shunday marsiya kuylashadi:

‘Ey dong taratgan dengizchilar shahri,

Naqadar vayron boʻlib ketding–a!

Sen va sening aholing dengiz qudrati edingiz,

Sohildagi barcha xalqlarni dahshatga solar edingiz⁺.

¹⁸Sen qulagan kuning sohillarni titroq bosdi,

Halokatingdan dengizdagi orollar sarosimaga tushdi.’

¹⁹Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Tir, Men seni huvullagan xarobazorga aylantiraman. Dengiz tubidagi ulkan suvlar bilan vayronalaringni qoplayman. ²⁰Seni goʻrga*, qadimda oʻtib ketgan odamlar oldiga tushiraman. Sen yer osti saltanatida yashaysan, abadiy vayronalar orasidagi marhumlarga hamroh boʻlasan. Tiriklar dunyosiga hech qachon qaytib kelmaysan, obod boʻlib ilgarigi mavqeingga erishmaysan⁺. ²¹Ha, Men boshingga dahshatli oʻlim keltiraman, seni yoʻq qilaman. Seni qidirganlar hech qachon topa olmaydilar. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”⁺

27–BOB

Tir shahri haqida marsiya

27¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Tir* haqida bir marsiya kuyla⁺. ³Dengiz boʻyidagi yurtlar bilan savdo–sotiq qiladigan, dengiz darvozasida oʻrnashgan Tir shahriga ayt:

«Egamiz Rabbiy shunday demoqda:

Ey Tir, sen: ‘Goʻzallikda barkamolman’, deding.

⁴Ha, sening chegaralaring dengiz bagʻridan oʻtgan,

Quruvchilaring goʻzalligingni barkamol qilgan.

⁵Xermon togʻidagi* archa yogʻochidan qurilgan

Ulkan bir kemaday eding sen.

Quruvchilaring machtangni yasash uchun

Lubnondan keltirilgan sadr yogʻochini* ishlatdilar⁺.

⁶Eshkaklaringni Bashan emanlaridan yasadilar.

Kema sahnini Kipr* qaragʻaylaridan qildilar,

Fil suyagi bilan uni bezatdilar⁺.

⁷Yelkanlaring Misrdan keltirilgan naqshli matolardan edi,

Ular senga bayroq boʻlib xizmat qilardi.

Elishox qirgʻoqlaridan olib kelingan

Koʻk va safsar gazlamalar soyaboning edi.

⁸Sidon va Arvod* odamlari eshkaklaringni eshar edi,

Oʻz mohir odamlaring esa kemalaringni boshqarar edi⁺.

⁹Gabollik* tajribali kemasozlaring bor edi,

Ular kemangning yoriqlarini saqichlardi.

Barcha kemalaru dengizchilar kelib,

Sening mollaringni sotib olishar edi⁺.

¹⁰Fors, Lidiya va Liviya* yurtlarining askarlari

Saflaringda xizmat qilar edi.

Qalqonu dubulgʻalarini devorlaringga osib,

Seni salobatli qilishar edi⁺.

¹¹Arvod va Xelekdan* kelgan odamlar

Devorlaringda soqchilik qilishardi,

Gamadliklar minoralaringni qoʻriqlashardi.

Devorlaringga qurollarini osib,

Goʻzalligingni barkamol qilishardi.

¹²Sening boyliklaring shu qadar koʻp ediki, hatto Tarshish* aholisi sen bilan savdo–sotiq qilardi. Ular kumush, temir, qalay va qoʻrgʻoshinni mollaringga ayirboshlashardi⁺. ¹³Yunonlar*, Tuval va Meshex* xalqlari sen bilan savdo–sotiq qilar edi. Mollaring evaziga qullarni va bronza buyumlarni berishar edi⁺. ¹⁴Toʻxarmoliklar* aravaga qoʻshiladigan otlarni, jang otlariyu xachirlarini mollaringga almashtirishardi⁺. ¹⁵Roʻdon* xalqi sen bilan savdo–sotiq qilar edi. Dengiz sohilidagi koʻp yurtlar sening xaridorlaring edi. Ular fil suyagi va obnus yogʻochini* senga toʻlov sifatida berishardi⁺.

¹⁶Mollaring behisob boʻlgani uchun Oram* xalqi ham sen bilan savdo–sotiq qilardi. Mollaring evaziga qimmatbaho firuza toshlarni, safsar matolarni, naqsh solingan gazlamalarni, mayin zigʻir matolarini, marjonu yoqutlarni olib kelardi. ¹⁷Yahudo va Isroil yurtlari sen bilan oldi–sotdi qilishardi. Ular mollaring evaziga Minnitdan keltirilgan bugʻdoyni, shuningdek, shirinliklar, asal, zaytun moyi va mumiyo olib kelishardi⁺. ¹⁸Sening cheksiz boyliklaring, turli xil mollaring tufayli, Damashq aholisi sen bilan savdo–sotiq qilardi. Mollaring evaziga ular Xelbon* sharobini va oppoq yungni* olib kelishardi⁺. ¹⁹Uzol shahridan sharob keltirib*, sen bilan oldi–sotdi qilishardi. Ishlov berilgan toza temirni, dolchin va xushboʻy qamishni mollaringga almashtirishardi⁺.

²⁰Dedonliklar* senga ot terligini* sotishar edi. ²¹Qoʻzichoq, qoʻchqor va echkilar bilan seni taʼminlagan Arabiston va Kedar* shahzodalari mollaringni xarid qilishardi⁺. ²²Shava va Ramo* savdogarlari sen bilan savdo–sotiq qilishardi. Mollaring evaziga eng aʼlo ziravorlarni, qimmatbaho toshlaru oltinni berishardi⁺. ²³Xoron, Xannox va Eden shaharlari hamda Shava, Oshur va Xilmad* savdogarlari sen bilan savdo–sotiq qilishardi⁺. ²⁴Ular qimmatbaho liboslar, koʻk matolar, naqsh solingan koʻylaklar, rang–barang gilamlar, puxta eshilgan arqonlarni senga sotishardi. ²⁵Tarshish* kemalari karvonlaring boʻlib xizmat qilardi.

Sen dengizda suzgan bir kemadaydirsan,

Ogʻir yuk senga yuklangan⁺.

²⁶Evoh, eshkakchilaring seni ochiq dengizga olib chiqishadi.

Sharq shamoli seni dengiz bagʻrida parchalab yuboradi⁺.

²⁷Kemang halokatga uchragan kuni

Mollaring, boyliklaring,

Dengizchilaring, dargʻalaring,

Kemasozlaring, savdogarlaring,

Jangchilaring va kemadagi odamlaring

Dengiz tubiga choʻkib, halok boʻladilar.

²⁸Choʻkayotgan dargʻalaring faryod qiladi,

Dodlari sohillarni larzaga soladi.

²⁹Hamma eshkakchilar kemalarini tark etadi,

Dengizchilaru dargʻalar sohilga chiqib oladi⁺.

³⁰Ular sen uchun faryod qiladi,

Achchiq–achchiq koʻz yoshlar toʻkadi.

Boshlaridan tuproq sochadi,

Kulga belanib, yotib oladi⁺.

³¹Seni deb sochlarini qirdiradi,

Qanorga oʻranib oladi*,

Qaygʻudan yurak–bagʻri qon boʻladi.

³²Ular yigʻlab, sen haqingda marsiya kuylaydi:

‘Tir kabi bironta shahar bormi?!

Dengiz uni oʻz qaʼriga tortib ketdi.’⁺

³³Sen dengiz ortidan keltirgan mollaring bilan,

Koʻplab xalqlarning ehtiyojini qondirding.

Cheksiz ziynatlaru mollaring bilan

Dunyo shohlarini sen boyitding⁺.

³⁴Endi esa dengiz seni parchaladi,

Oʻz domiga seni tortib ketdi.

Barcha mollaringu dengizchilaring

Sen bilan birga nobud boʻldi.

³⁵Sohildagi xalqlar kulfatingni koʻrib, dahshatga tushadi.

Qoʻrquvdan shohlarning afti burishib ketadi⁺.

³⁶Ahvolingdan dunyo savdogarlari yoqasini ushlaydi.

Ha, sening boshingga dahshatli oʻlim keldi,

Sen abadiy yoʻq boʻlasan.»”⁺

28–BOB

Tir shohi haqida bashorat

28¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Tir* shohiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen magʻrurlanib ketding. ‘Men xudoman, dengiz bagʻridagi xudolar taxtida oʻtiribman’, deb aytding. Sen oʻzingni xudoday dono deb bilasan, axir, sen xudo emas, insonsan–ku!⁺ ³Nahotki Doniyordan* ham dono boʻlsang?! Nahot barcha sirlarni bilsang?!⁺ ⁴Sen donoliging va aqling bilan oʻzingga davlat orttirding, xazinalaringni oltinu kumushga toʻldirding⁺. ⁵Savdo–sotiqdagi iqtidoring bilan koʻp davlat yigʻding. Ammo boyliging tufayli magʻrurlanib ketding.

⁶Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen oʻzingni xudoday dono deb bilganing uchun, ⁷Men ustingga begona xalqni tortib kelaman. Ular oʻtaketgan yovuz xalqdir. Ular goʻzalliging va donoligingga qarshi chiqib, qilich yalangʻochlaydilar. Hashamatingni oyoq osti qiladilar⁺. ⁸Oʻzingni esa tubsiz chuqurlikka uloqtiradilar. Ha, sen dengiz bagʻrida azoblanib jon berasan. ⁹Shunda, jallodlaring oldida ‘men xudoman’, deb aytarmikansan?! Axir, qotillaring qoʻlida sen xudo emas, oddiy bir inson boʻlasan! ¹⁰Sen musofirlar qoʻlida sunnatsizlar kabi oʻlasan. Bularni Men aytdim. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”⁺

Tir shohi haqida marsiya

¹¹Egamiz menga yana shunday dedi: ¹²“Ey inson, Tir shohi haqida marsiya ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda:

Ey Tir shohi, sen barkamollikning aʼlo namunasi boʻlding.

Nihoyatda dono, goʻzallikda barkamol eding⁺.

¹³Sen Xudoning bogʻi Adanda yashar eding.

Qizil yoqut, xrizolit, olmos,

Topaz, aqiq, yashma,

Zangori yoqut, firuza va zumrad* kabi

Qimmatbaho toshlar bilan bezanar eding.

Taqinchoqlaring oltindan yasalgan edi.

Sen yaralgan kuning bular tayyorlangandi⁺.

¹⁴Men seni soqchi karub qilib tanladim,

Oʻsha martabaga seni tayinladim.

Sen Xudoning togʻida yashar eding,

Olovday tovlangan toshlar orasida yurar eding⁺.

¹⁵Bino boʻlganingdan to qabihlik qilguningga qadar,

Sen toʻgʻri yoʻldan yurding.

¹⁶Katta tijorating tufayli,

Yovuzlikka toʻlib, gunoh qilding.

Men seni sharmandalarcha Xudoning togʻidan haydadim.

Ey soqchi karub, Men seni chiqarib yubordim,

Olovday tovlangan toshlar orasidan haydadim.

¹⁷Sen goʻzalliging tufayli magʻrurlanib ketgan eding.

Savlating tufayli aql–farosatdan voz kechgan eding.

Shuning uchun Men seni yerga uloqtirdim,

Shohlar oldida sharmandangni chiqardim.

¹⁸Sen cheksiz gunohlaring bilan,

Savdo–sotiqdagi nohaqliklaring bilan,

Oʻz sajdagohlaringni bulgʻading.

Shuning uchun Men ichingdan olov chiqardim,

Seni kuydirib tashladim.

Odamlarning koʻzi oldida kulingni koʻkka sovurdim.

¹⁹Seni bilgan xalqlar ahvolingni koʻrib, dong qotdilar.

Sening boshingga dahshatli oʻlim keldi,

Sen abadiy yoʻq boʻlasan.»”⁺

Sidon shahri haqida bashorat

²⁰Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²¹“Ey inson, Sidon* shahriga yuzlan, unga qarshi bashorat qilib ayt:⁺ ²²«Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Sidon, Men senga qarshiman! Seni jazolab, sen orqali muqaddasligimni ayon qilaman, shu tariqa orangda Oʻzimni ulugʻlayman. Oʻshanda Egang Men ekanligimni bilib olasan. ²³Men seni dahshatli oʻlatga giriftor qilaman. Koʻchalaringda qon daryo boʻlib oqadi. Dushmanlaring senga har tomondan hamla qiladi, odamlarning jasadlari shahar ichida yotadi. Oʻshanda Egang Men ekanligimni bilib olasan.»”⁺

Kelajakda Isroil oladigan barakalar

²⁴⁻²⁵Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Isroil xalqidan hazar qilib, zulm oʻtkazgan bironta qoʻshni xalq bundan buyon Isroil xalqi uchun tikan va yantoqday boʻlmaydi. Isroil xalqi Egasi Rabbiy Men ekanligimni bilib oladi. Men tarqatib yuborgan xalqim Isroilni uzoq yurtlardan Oʻzim yigʻib olaman. Ular orqali barcha xalqlarga muqaddasligimni ayon qilaman. Men qulim Yoqbga mulk qilib bergan yerda ularni oʻrnashtiraman⁺⁺. ²⁶Ular osoyishta hayot kechiradilar. Uylar qurib, uzumzorlar barpo qiladilar. Ulardan hazar qilgan qoʻshni xalqlarni jazolaganim uchun xalqim bexatar, tinch yashaydi. Oʻshanda Egasi Xudo Men ekanligimni bilib oladi.”⁺

29–BOB

Misr haqida bashorat

29¹Surgun boʻlgan paytimizning oʻninchi yili oʻninchi oyining* oʻn ikkinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Misr firʼavniga yuzlan. Unga va butun Misr xalqiga qarshi bashorat qilib ayt:⁺ ³«Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Misr firʼavni, Men senga qarshiman. Sen Nil havzalarida choʻzilib yotgan bamisoli buyuk ajdarhodirsan. Sen: ‘Nil daryosi mening shaxsiy mulkim, uni oʻzim uchun yaratganman’, deb aytasan⁺. ⁴Ammo Men jagʻlaringga ilmoqlar solaman. Teringdagi tangachalaringga baliqlarni* yopishtiraman. Seni tangachalaringga yopishgan baliqlar bilan birga quruqlikka tortib chiqaraman⁺. ⁵Men seni va havzalaringdagi hamma baliqlarni sahroga uloqtirib tashlayman. Sen ochiq maydonda yotasan. Seni olib, koʻmadigan odam boʻlmaydi. Men seni dasht hayvonlariyu osmon qushlariga yem qilib beraman⁺. ⁶Shunda butun Misr xalqi Egangiz Men ekanligimni bilib oladi.

Sen xalqim Isroil uchun qamish hassaday boʻlding⁺. ⁷Ular seni ushlaganda, sen yorilib, qoʻllarini kesib yubording. Senga suyanganlarida sinib, bellarini chiqarib yubording*.

⁸Shu bois Egamiz Rabbiy aytmoqda: Men sening boshingga qilich keltiraman, odamu hayvonlaringni qilich tigʻidan oʻtkazaman⁺. ⁹Butun Misr yurtini tashlandiq xarobazorga aylantiraman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.

Sen: ‘Nil meniki, men oʻzim uni yaratdim’, deb aytganing uchun, ¹⁰Men senga va sening barcha havzalaringga qarshi chiqaman. Butun Misr yurtini tamomila xarob qilaman. Migdoldan tortib, to Savanaygacha va janubdagi Habashiston* hududigacha hamma yerlarini tashlandiq qilaman⁺. ¹¹Odam u yerga oyogʻini bosmaydi, hayvonlar ham u yerdan yurmaydi. Qirq yil mobaynida u yerda hech kim yashamaydi. ¹²Men Misr yurtini dunyodagi eng xarob yurtga aylantiraman. U yerdagi shaharlar qirq yil mobaynida tashlandiq boʻlib yotadi, vayronalari boshqa shaharlardan battar boʻladi. Men Misrliklarni xalqlar orasiga tarqatib tashlayman, boshqa yurtlarga quvib yuboraman.»⁺

¹³Firʼavnga yana ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: qirq yil oʻtgach, Men xalqlar orasiga tarqatib yuborgan Misrliklarni yigʻib olaman⁺. ¹⁴Ularni yana farovonlikka erishtirib, oʻz ona yurti Patroʻsga* olib kelaman. Ularning shohligi ojiz bir shohlik boʻladi⁺. ¹⁵Ha, ular dunyoning eng ojiz shohligi boʻlib, hech qachon boshqa xalqlardan ustun boʻla olmaydi. Men ularni shu qadar zaif qilib qoʻyamanki, ular oʻz hukmini boshqa xalqlarga oʻtkaza olmay qoladi. ¹⁶Xalqim Isroil endi hech qachon oʻz umidini Misrga bogʻlamaydi. Ular Misrdan yordam soʻrab, gunoh qilganlarini doimo eslarida tutadilar. Oʻshanda Misrliklar Egangiz Rabbiy Men ekanligimni bilib oladilar.»”⁺

Shoh Navuxadnazar Misrni bosib oladi

¹⁷Surgun boʻlgan paytimizning yigirma yettinchi yili birinchi oyining* birinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ¹⁸“Ey inson, Bobil shohi Navuxadnazar Tirga qarshi shiddatli urush olib bordi*. Bobil lashkarining sochlari toʻkilib, yelkalari shilinib yalligʻlandi. Ammo qilgan mehnatlariga yarasha ular Tirdan hech qanday oʻlja ololmadilar. ¹⁹Shu bois Misr yurtini Bobil shohi Navuxadnazarga beraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — U Misrni talon–taroj qilib, u yerdagi boyliklarni oʻzi bilan olib ketadi. Misr boyliklari Bobil lashkari uchun mehnat haqi boʻladi⁺. ²⁰Ha, Men Misr yurtini Bobil shohiga mehnat haqi qilib berdim, chunki u va uning lashkari Mening xizmatimni qildilar, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — ²¹Oʻsha kuni Men Isroil xalqining qudratini tiklayman*. Bu soʻzlarimni xalqimga yetkazishing uchun Men senga kuch beraman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni ular bilib oladilar.”

30–BOB

Misr haqida marsiya

30¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Misr haqida bashorat qilib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda:

Shoʻrimiz qursin, evoh!

³Dahshatli kun yaqinlashdi,

Mening gʻazab kunim* kelishiga oz qoldi.

Mana shu kun bulutli kun boʻladi,

Xalqlar kulfat chekadigan zamon boshlanadi⁺.

⁴Misrning boʻgʻziga qilich keladi,

Habashiston* kulfat azobida qoladi.

Misrda koʻp odamlar halok boʻladi,

Uning boyligi olib ketiladi,

Poydevori buzib tashlanadi⁺.

⁵Habashiston, Liviya, Lidiya*, butun Arabiston, Kub* va Misrning qolgan barcha ittifoqchilari jangda halok boʻladilar⁺.

⁶Egamiz aytmoqda: Misr ittifoqchilarining ustiga qirgʻin keladi. Ular qilich tigʻidan halok boʻlib, jasadlari shimoldagi Migdoldan to janubdagi Savanaygacha yotadi. Misrning magʻrur qudrati halok boʻladi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy⁺. ⁷— Misr dunyoning eng xarob yurtiga aylanadi, u yerdagi shaharlar vayron boʻladi⁺. ⁸Men Misrga oʻt qoʻyib, uning madadkorlarini tor–mor qilaman. Shunda Egasi Men ekanligimni Misrliklar bilib oladilar⁺.

⁹Oʻsha kuni xotirjam yashayotgan Habashistonliklarni qoʻrqitish uchun Men kemalarda elchilarimni joʻnataman. Misr ustiga kulfat tushgan kuni Habashistonliklar azobda qoladilar. Mana, oʻsha kun hademay keladi.

¹⁰Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men Bobil shohi Navuxadnazar orqali Misrning toʻdasini yakson qilaman⁺. ¹¹Navuxadnazar qoʻshin tortib keladi. Ular oʻtaketgan yovuz xalqdir. Ular butun yurtni xarob qiladilar. Misrliklarni qilichdan oʻtkazib, yurtni jasadlarga toʻldiradilar. ¹²Men Nil havzalarini quritaman, yurtni razil odamlarning qoʻliga beraman. Kelgindilarning qoʻli bilan Misrni va u yerdagi hamma narsani xarob qilaman. Bularni Men aytdim⁺.

¹³Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men barcha butlarni yoʻq qilaman, Nuf* maʼbudalariga chek qoʻyaman. Misr yurtida bironta hukmdor qolmaydi, Misrliklarni qoʻrquv qamrab oladi⁺. ¹⁴Men Patroʻsni* tashlandiq joyga aylantiraman. Zoʻvan shahriga oʻt qoʻyaman, Misr poytaxti Noʻni* jazolayman⁺. ¹⁵Misrning mustahkam Sin qalʼasini gʻazabimga giriftor qilaman, poytaxt shahar Noʻning toʻdasini qirib tashlayman. ¹⁶Butun Misr yurtiga oʻt qoʻyaman! Sin aholisi cheksiz azobda qoladi, Noʻ shahrining devori yiqitiladi, dushmanlar kuppa–kunduzi Nuf shahriga hujum qiladi. ¹⁷On* va Pi–Bashat* yigitlari jangda halok boʻlishadi, shaharlar aholisi asirlikka tushadi⁺. ¹⁸Men Misrning hukmronligini yoʻq qilganimda, uning pesh qilgan qudratini sindirganimda, Taxpanxas shahri qorongʻilikka botadi, uni qora bulutlar qoplab oladi. Shahar atrofidagi qishloqlar asirlikka tushadi⁺. ¹⁹Shu yoʻsin Men Misrni jazolayman. Oʻshanda ular Egasi Men ekanimni bilib oladilar.»”⁺

Firʼavnning singan qoʻli haqida bashorat

²⁰Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili birinchi oyining* yettinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²¹“Ey inson, Men Misr firʼavnining qoʻlini sindirdim. Hech kim uning qoʻlini bogʻlamadi, taxtakachlab qoʻymadi. Endi uning qoʻli shifo topmaydi, qilich ushlashga qodir boʻlmaydi⁺. ²²Men firʼavnga qarshiman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Uning ikkala qoʻlini — sogʻ qoʻlini ham, singan qoʻlini ham sindiraman. Qoʻlidagi qilichni yerga tushirib yuboraman. ²³Misrliklarni xalqlar orasiga tarqatib tashlayman, boshqa yurtlarga quvib yuboraman⁺. ²⁴Bobil shohining kuchiga esa kuch qoʻshib, qoʻllariga qilichimni tutqazaman. Ha, Men firʼavnning qoʻllarini sindiraman, u dushmani oldida ogʻir yaralangan odam kabi ingraydi. ²⁵Uning qoʻllari arqonday osilib qoladi, Bobil shohining qoʻllarini esa Men kuchli qilaman. Uning qoʻllariga qilichimni tutqazib, Misrga qarshi yuboraman. Shunda Egasi Men ekanligimni Misrliklar bilib oladilar. ²⁶Ha, Men Misrliklarni xalqlar orasiga tarqatib tashlayman, boshqa yurtlarga quvib yuboraman. Oʻshanda Egasi Men ekanligimni ular bilib oladilar.”

31–BOB

Misrning qismati sadr daraxti timsolida

31¹Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili uchinchi oyining* birinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Misr firʼavni va uning toʻdasiga shunday deb ayt:

«Buyukligingda senga teng keladigan kim bor?!⁺

³Ossuriyaga bir qara!

U ham bamisoli Lubnondagi sadr daraxti* edi,

Koʻrkam shoxlari oʻrmonga soya solar edi,

Uning uchi bulutlarga tegib turardi⁺.

⁴Suvlar uni sugʻorar edi,

Yer osti buloqlari uni oʻstirar edi.

Anhor suvlari ildizlarining atrofida oqar edi,

Irmoqlari hamma dasht daraxtlarini toʻydirardi.

⁵Bu ulkan sadr baland oʻsib,

Atrofdagi hamma daraxtlardan daroz boʻldi.

Moʻl sugʻorilgani uchun novdalari oʻsdi,

Shoxlari uzun va sersoya boʻldi.

⁶Barcha osmon qushlari shoxlarida in qurardi,

Ostida barcha yovvoyi hayvonlar bolalashardi,

Soyasida hamma buyuk xalqlar yashardi⁺.

⁷Bu daraxt koʻrkam, salobatli edi,

Uning shoxlari keng yoyilgan edi.

Axir, ildizlari serob suvdan bahra olardi.

⁸Xudoning bogʻi — Adandagi birorta sadr

Unga teng kela olmas edi,

Birorta archa uning butoqlari bilan bellasha olmasdi.

Birorta chinorning bunday shoxlari yoʻq edi,

Xudoning bogʻidagi birorta daraxt shu qadar goʻzal emasdi⁺.

⁹Xudo uni goʻzal qilib yaratdi,

Shox–butoqlarini serfayz qildi.

Xudoning bogʻi — Adandagi hamma daraxtlar unga havas qilardi.

¹⁰Shu bois Egamiz Rabbiy shunday deb aytmoqda: ey firʼavn, bu sadr daraxti baland oʻsib, uchi bulutlarga yetdi. U balandligidan magʻrurlanib ketdi⁺. ¹¹Men uni ajnabiy hukmdorning* qoʻliga topshirdim. U oʻsha daraxtni fosiqligiga yarasha jazoladi. Men Oʻzim esa bu daraxtdan voz kechdim. ¹²Ajnabiylarning eng yovuz xalqi uni yiqitib, tashlab ketdi. Chopilgan shoxlari qirlaru vodiylarda, singan butoqlari yurtning hamma jarliklarida sochilib yotdi. Soyasida orom olgan jahonning hamma xalqlari tarqalib ketdi⁺. ¹³Barcha osmon qushlari agʻdarilib yotgan daraxt tanasiga kelib qoʻndi, barcha yovvoyi hayvonlar shoxlari orasiga kirib yotdi,⁺ ¹⁴toki suv boʻyiga oʻtqazilgan birorta daraxt endi bu qadar baland boʻlib oʻsmasin. Ularning uchi bulutlarga tegmasin. Suvga toʻygan birorta daraxt shunchalik baland boʻlmasin. Ularning hammasi, foniy bandalar kabi, bu dunyodan oʻtib ketishadi, qabrdagi marhumlarga hamroh boʻlishadi⁺.

¹⁵Egamiz Rabbiy demoqda: oʻsha ulkan daraxt oʻliklar diyoriga* tushganda, unga aza tutishlari uchun Men yer osti suvlarini berkitgan edim. Daryolariga toʻsiq qoʻygan edim, serob suvlarini toʻxtatgan edim. Uni deb Lubnon togʻlariga zulmat libosini kiydirgan edim. Uni deb hamma oʻrmon daraxtlari xazon boʻlgan edi. ¹⁶Men oʻsha daraxtni chuqurdagi marhumlarga hamroh qilib, oʻliklar diyoriga tushirganimda, daraxtning qulashi shovqinidan xalqlar qoʻrquvga tushib, titragan edi. Oʻshanda Adan bogʻining yer qaʼriga tushgan hamma daraxtlari, Lubnonning eng sara, eng aʼlo, yaxshi sugʻorilgan hamma daraxtlari uning qulashidan taskin topgan edi⁺. ¹⁷Uning panasida yashagan ittifoqchilarining hammasi daraxt bilan birga oʻliklar diyoriga tushishgan. Ular qilich tigʻidan halok boʻlganlarga qoʻshilishgan.

¹⁸Ey firʼavn, sening shon–shuhratingu salobatingni Adandagi qaysi daraxtga qiyoslasam boʻlar ekan–a? Sen ham Adandagi boshqa daraxtlar singari, yer qaʼriga tushasan. Qilichdan halok boʻlgan sunnatsizlar bilan birga goʻrda yotasan. Sen va toʻdangning qismati xuddi Ossuriyanikiday boʻladi. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”⁺

32–BOB

Firʼavn ajdarho timsolida

32¹Surgun boʻlgan paytimizning oʻn ikkinchi yili oʻn ikkinchi oyining* birinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, firʼavnga shunday marsiya kuyla:

«Sen oʻzingni xalqlar orasidagi sher deb bilasan.

Ammo sen suvdagi ajdarho kabidirsan!

Sen irmoqlaringdagi suvni koʻpirtirasan,

Oyoqlaring bilan uni loyqalatasan⁺.

³Egamiz Rabbiy shunday demoqda:

Bir talay xaloyiq yigʻilganda,

Men ustingga toʻr tashlayman.

Ular esa seni qirgʻoqqa tortib chiqarishadi⁺.

⁴Men seni yerga uloqtiraman,

Yalanglikka tashlab qoʻyaman.

Osmondagi barcha qushlarni ustingga qoʻndiraman.

Yer yuzidagi hamma yovvoyi hayvonlarga

Seni yem qilib beraman⁺.

⁵Ichak–chovoqlaringni qirlarga yoyib tashlayman,

Vodiylarni jasading qoldiqlari bilan qoplayman.

⁶Yurtni oqqan qoning bilan sugʻoraman,

Togʻlarni qoningga boʻktiraman.

Jarliklarni qoningga toʻldiraman.

⁷Seni daf qilganimda, osmonni toʻsib qoʻyaman,

Yulduzlarni zulmatga choʻktirib yuboraman.

Quyosh yuzini bulut bilan qoplayman,

Oy nurini soʻndiraman⁺.

⁸Boshing uzra porlagan

Hamma osmon chiroqlarini oʻchiraman.

Yurtingni zulmat quchogʻiga otaman,

— deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. —⁺

⁹Men qulashing haqidagi xabarni xalqlar orasiga yoyaman, sen bilmagan yurtlarga yetkazaman. Shunda koʻp xalqlarning yuraklariga vahima solaman. ¹⁰Boshingga tushiradigan kulfatlar bois koʻp xalqlarning aqlini shoshiraman. Qilichimni oʻynatib, sen tufayli ularning hukmdorlarini titrataman. Boshingga kulfat kelgan kuni, ularning har biri jonini hovuchlab, qaltiraydi.»⁺

¹¹Firʼavnga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Bobil shohining qilichi boʻgʻzingda boʻladi⁺. ¹²Lashkaring oʻtaketgan yovuz xalqning qoʻliga tushadi. Ular qudratli jangchilar tigʻidan oʻladi. Sening gʻururing poymol etiladi, toʻda lashkaring halok boʻladi⁺. ¹³Serob suvlar boʻyidagi hamma podalaringni Men qirib tashlayman. Bundan buyon birorta inson oyogʻi bilan suvlarni loyqalatmaydi, birorta hayvon tuyoqlari bilan uni bulgʻamaydi. ¹⁴Men Misr suvlarini tindiraman, irmoqlarini moyday sokin oqadigan qilaman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — ¹⁵Men Misrni tashlandiq qilganimda, u yerdagi hamma narsani yoʻq qilganimda, butun aholisini qirib tashlaganimda, ey firʼavn, sen va xalqing Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar⁺. ¹⁶Sizlar uchun aytiladigan marsiya shudir. Ajnabiy ayollar bu marsiyani kuylashar. Ha, bu motam sheʼrini Misr va uning toʻdasiga bagʻishlab aytishar. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”

Misrliklar oʻliklar diyoriga tushadi

¹⁷Oʻsha oyning* oʻn beshinchi kunida Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ¹⁸“Ey inson, Misr va uning toʻdasi uchun qaygʻurib yigʻla. Ularni boshqa buyuk xalqlar qatorida goʻrdagi marhumlar oldiga* joʻnat⁺. ¹⁹Ularga shunday deb ayt: «Sizlar oʻzingizni boshqalardan goʻzal deb bilasizmi? Qani boring, sunnatsizlar bilan bir goʻrda yoting!⁺ ²⁰Sizlar jangda halok boʻlganlar bilan birga jon berasiz. Mana, qilich hozirlandi! U hammalaringizni qirib tashlasin. ²¹Oʻliklar diyoridagi* buyuk sarkardalar sizlarni va ittifoqchilaringizni qarshilab olishadi. Ular shunday deb hayqirishadi: ‘Bu sunnatsizlar jangda halok boʻldi, yer bagʻriga tushib keldi, endi shu yerda yotibdi!’⁺

²²Ossuriya ham u yerda, sipohlarining qabrlari orasida yotibdi. Ularning hammasi qilichdan halok boʻlishgan⁺. ²³Qabrlari chuqurlikning eng tubidadir. Ossuriyaning qabri sipohlarining qurshovida joylashgan. Ha, tiriklar dunyosiga dahshat solganlarning hammasi qilichdan halok boʻldi⁺.

²⁴Elam* ham oʻsha yerda, bir toʻda sipohlarining qabrlari orasida yotibdi. Ularning hammasi jangda halok boʻlgan. Bu sunnatsizlar narigi dunyoga ketgan. Ular tiriklar dunyosiga dahshat solishgan edi, endi esa goʻrdagi marhumlar singari isnodga qolishdi⁺. ²⁵Oʻldirilganlar orasida Elam uchun toʻshak hozirlangan. Bir toʻda sipohlari uning atrofiga dafn qilingan. Jangda halok boʻlgan bu sunnatsizlar qachonlardir tiriklar dunyosiga dahshat solishgan edi, endi esa goʻrdagi marhumlar singari isnodga qolishdi. Ha, ular halok boʻlganlar orasida oʻrnashishdi.

²⁶Meshex bilan Tuval* ham oʻsha yerdadir. Ular sipohlarining qabrlari orasida yotishibdi. Bu sunnatsizlarning hammasi jangda halok boʻlishgan. Biroq ular ham qachonlardir tiriklar dunyosiga dahshat solishgan edi⁺. ²⁷Qadimda qahramonlarni* qurol–aslahalari bilan birga dafn qilishar edi*. Marhumlarning boshi ostiga qilich qoʻyib, tanasini qalqon bilan yopishar edi*. Biroq Meshex bilan Tuval bunday hurmat–ehtiromlarga sazovor boʻlmadi, chunki ular tirikligida butun jahonga dahshat solishgan edi. ²⁸Ular ham yoʻq qilinadi. Jangda halok boʻlgan sunnatsizlar bilan birga yotadi⁺.

²⁹Edom ham oʻz shohlariyu rahnamolari bilan oʻsha yerdadir. Ular oʻz qudratiga qaramay, oʻldirilganlar orasiga dafn qilinganlar. Goʻrdagi sunnatsizlar bilan birga yotishibdi⁺.

³⁰Shimoldagi saltanatlarning hamma shahzodalari* va hamma Sidonliklar oʻsha yerdadir. Ular qachonlardir buyuk qudrati bilan butun jahonni dahshatga tushirishgan edi, soʻng sharmandalarcha halok boʻlishdi. Bu sunnatsizlar qilichdan halok boʻlganlar orasida yotishibdi. Ular goʻrdagi marhumlar singari isnodga qolishdi.»⁺

³¹Firʼavn va uning toʻdasiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey oʻz toʻdasidan ayrilgan firʼavn, sen bu cheksiz qabristonning manzarasini koʻrib, taskin topasan. ³²Sen orqali butun jahonni dahshatga solgan boʻlsam ham, endi barcha qoʻshinlaring bilan birga jangda halok boʻlgan sunnatsizlar orasida yotasan. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”

33–BOB

Xudo Hizqiyolni soqchi qilib tayinlaydi

33¹•Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, xalqing oldiga borib shunday soʻzlarni ayt: «Bordi–yu, Men biron–bir yurtga qilich yubormoqchi boʻlsam, oʻsha yerdagi xalq oʻziga bir soqchini tayinlaydi⁺. ³Soqchi yaqinlashib kelayotgan yov qoʻshinlarini koʻrgach, burgʻu chalib bu haqda butun xalqni ogohlantiradi⁺. ⁴Bordi–yu, burgʻu ovozini eshitgan odamlar beparvolik qilib halok boʻlishsa, ularning qoni oʻz gardanida qoladi⁺. ⁵Ular burgʻu ovozini eshitib turib, unga eʼtibor bermaganlari uchun oʻz boshini oʻzlari yegan boʻladilar. Ular ogohlantirishga eʼtibor berganda, jonlarini saqlab qolishlari mumkin edi, axir! ⁶Bordi–yu, soqchi yaqinlashib kelayotgan yov qoʻshinini koʻrib turib, burgʻu chalmasa, u xalqni ogohlantirmagan boʻladi. Halok boʻlgan odamlar oʻz gunohlari dastidan oʻladilar, biroq ularning oʻlimi uchun Men soqchini javobgar qilaman.»

⁷Shu singari, ey inson, Men seni Isroil xalqi uchun bir soqchi qilib tayinladim. Sen ogʻzimdan chiqqan har bir soʻzimni xalqimga aytib, ularni ogohlantirasan⁺. ⁸Bordi–yu, Men fosiqqa: «Ey fosiq, sen oʻlasan», deb aytsam–u, sen esa unga gapirmasang, uni yomon yoʻldan qaytarish uchun ogohlantirmasang, oʻsha fosiq oʻz gunohi dastidan* oʻladi, biroq uning oʻlimi uchun Men seni javobgar qilaman. ⁹Bordi–yu, sen oʻsha fosiqni ogohlantirsang–u, u esa yomon yoʻlidan qaytmasa, u oʻz gunohi dastidan oʻladi, sen esa joningni saqlab qolgan boʻlasan⁺.

Odamning shaxsiy masʼuliyatlari

¹⁰•Ey inson, Isroil xalqiga ayt: «Sizlar shunday deb aytasizlar: ‘Qilgan gunohlarimiz bizni bosib qoldi. Biz ado boʻlyapmiz. Bunday ahvolda yashab boʻladimi, axir?!’⁺ ¹¹Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, fosiqning halokatidan sevinmayman. Aksincha, fosiqlar yomon yoʻlidan qaytib, yashashini xohlayman. Ey Isroil, orqaga qayt! Yomon yoʻldan qayt! Nima uchun halok boʻlishing kerak?!»⁺

¹²Ey inson, xalqing oldiga borib ayt: «Agar solih odam yomon yoʻlga kirsa, qilgan savob ishlari uni qutqara olmaydi. Agar fosiq odam toʻgʻri yoʻlga kirsa, qilgan gunohlari uni halokatga yetaklamaydi. Gunohga qoʻl urgan solih odam esa jonini saqlab qololmaydi.» ¹³Ey inson, bordi–yu, Men solih odamga hayot vaʼda qilsam–u, u odam esa solihligiga ishonib, gunohga qoʻl ursa, uning qilgan savob ishlari hisobga olinmaydi. Qilgan gunohi tufayli u oʻladi⁺. ¹⁴Bordi–yu, fosiq odamga: «Sen oʻlasan», deb aytsam–u, u odam esa yomon yoʻlidan qaytib toʻgʻri, adolatli ishlar qilsa, ¹⁵garovga olgan narsani egasiga bersa, oʻgʻirlagan narsasini qaytarsa, yomonlikdan voz kechib, hayotbaxsh qonun–qoidalarga rioya qilsa, bunday odam albatta yashaydi, u oʻlmaydi⁺. ¹⁶Men uning qilgan birorta gunohini esga olmayman. Oʻsha odam toʻgʻri va adolatli ishlar qilgani uchun albatta yashaydi.

¹⁷Ey inson, sening xalqing «Rabbiyning tutgan yoʻli nohaq–ku!» deb shikoyat qiladi. Aslida esa oʻzlarining yoʻllari nohaq. ¹⁸Haq yoʻldan ozgan va gunohga qoʻl urgan solih kishi qilgan gunohi uchun halok boʻladi. ¹⁹Yomon yoʻldan qaytib toʻgʻri, adolatli ishlar qilgan fosiq kishi esa qilgan toʻgʻri ishlari uchun jonini saqlab qoladi. ²⁰Ular esa: «Rabbiyning tutgan yoʻli nohaq–ku», deb aytadi. Ularga Mening shu soʻzlarimni ayt: «Ey Isroil xalqi, bilib qoʻy, Men hammangizni qilgan ishingizga yarasha hukm qilaman.»”

Quddusning qulashi haqidagi xabar

²¹Surgun boʻlgan paytimizning oʻn ikkinchi yili oʻninchi oyining* beshinchi kunida Quddusdan qochib kelgan bir odam oldimga kelib: “Quddus quladi”, deb aytdi. ²²Bundan bir kun avval, kechasi, Egamizning qudrati meni qamrab olgan edi. Ertalab qochoq kelmasdan oldin, Egamiz menga gapirish iqtidorini qaytarib bergan edi*. Men yana tilga kirgan edim⁺.

Xalqning gunohlari

²³Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²⁴“Ey inson, Isroilning xarob shaharlarida yashab yurgan odamlar shunday deb yurishibdi: «Ibrohim yolgʻiz oʻzi boʻla turib, butun yurtga egalik qilar edi. Biz esa koʻpchilikmiz. Bizning ham bu yurtga egalik qilishga haqimiz bor.»⁺ ²⁵Oʻsha odamlarga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sizlar qoni chiqarilmagan goʻshtni tanovul qilasizlar*, butlarga sigʻinib, qotillikka qoʻl urasizlar. Shunday ekan, bu yurtga egalik qilishga nima haqingiz bor?!⁺ ²⁶Sizlar faqat oʻz qilichingizga ishonyapsizlar! Jirkanch ishlar qilyapsizlar. Har biringiz qoʻshningizning xotinini bulgʻayapsizlar! Bu yurtga egalik qilishga nima haqingiz bor?!» ²⁷Ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, oʻsha xarob shaharlarda yashab yurgan odamlarning hammasi qilichdan halok boʻladilar. Bepoyon dalalarda boʻlganlarni yovvoyi hayvonlar gʻajib tashlaydi. Qalʼalarda va gʻorlarda boʻlganlar esa oʻlatdan nobud boʻladilar⁺. ²⁸Men butun yurtni tashlandiq xarobazorga aylantiraman. Sizlarning magʻrur qudratingizga chek qoʻyaman. Isroil togʻlarida birorta tirik jon qolmaydi, u yerga odam oyoq bosmaydi. ²⁹Men sizlarni qilgan jirkanch ishlaringiz uchun jazolab, yurtni tashlandiq xarobazorga aylantirganimda, Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.»⁺

Hizqiyol voizligining natijasi

³⁰Ey inson, yurtdoshlaring shahar devorlari oldida hamda uy ostonalarida turib, seni gʻiybat qilishyapti. Ular bir–birlariga: «Qani yuringlar, Egamizdan kelgan xabarni bir eshitib koʻraylik–chi!» deyishadi. ³¹Ular oldingga toʻdalashib kelishadi. Gaplaringni eshitib oʻtirishadi, lekin birontasi ham aytganlaringni qilmaydi. Ularning tilidan bol tomadi, ammo dilida oʻz foydasini koʻzlaydilar⁺. ³²Ular uchun sen mohir bir sozanda, muhabbat haqida kuylagan xushovoz bir xonanda kabisan, xolos. Ular aytganlaringni eshitishadi–yu, ammo gapingga kirishmaydi. ³³Men senga aytgan barcha kulfatlar ularning boshiga tushadi. Shunda ular seni paygʻambar deb tan olishadi.”⁺

34–BOB

Isroil choʻponlari

34¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Isroil choʻponlariga qarshi bashorat qilib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Isroil choʻponlari, sizning holingizga voy! Sizlar qoʻylarni boqish oʻrniga oʻzingizni boqib yuribsizlar!⁺ ³Eng semiz qoʻylarni soʻyib, yogʻini yeysizlar. Jundan toʻqilgan kiyimlar kiyasizlar. Qoʻylarni esa boqmaysizlar⁺. ⁴Nimjon qoʻylarga qaramaysizlar, kasallarni davolamaysizlar, yaralarini bogʻlamaysizlar, adashganlarni olib kelmaysizlar, yoʻqolganlarni izlamaysizlar. Aksincha, ularni qattiqqoʻllik bilan boshqarib, zulm oʻtkazasizlar. ⁵Suruvning choʻponi boʻlmagani uchun qoʻylarim har yoqqa tarqalib ketdi. Ular hamma yovvoyi hayvonlarga oʻlja boʻldi⁺. ⁶Ha, qoʻylarim tarqalib ketdi. Ular togʻu tepaliklarda sandiroqlab yurdi. Butun yer yuziga yoyilib ketdi, ularni hech kim izlamadi.

⁷Ey choʻponlar, Mening soʻzimni eshitib qoʻyinglar. ⁸Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytaman: ana, choʻponsiz qolgan qoʻylarim oʻlja boʻldi. Mening qoʻylarim hamma yovvoyi hayvonlarga yegulik boʻldi. Ey choʻponlarim, sizlar qoʻylarimni qidirmadingiz. Qoʻylarimni boqmay, oʻzingizni boqdingiz⁺. ⁹Shuning uchun, ey choʻponlar, Mening soʻzimni ikki qulogʻingiz bilan eshitib qoʻyinglar!⁺ ¹⁰Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, sizlarga qarshiman. Nobud boʻlgan qoʻylarimni sizlardan undirib olaman. Sizlar suruvimni boshqa boqmaysizlar. Bundan buyon faqat oʻz qorinlaringizni toʻygʻizib yurmaysizlar. Men qoʻylarimni sizning ogʻzingizdan tortib olaman, sizlar qoʻylarimni yemaysizlar.

Yaxshi choʻpon

¹¹Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey choʻponlar, Men Oʻzim qoʻylarimni qidirib topaman⁺. ¹²Adashgan suruvni qidirgan choʻponday qoʻylarimni izlayman. Bulutli, qorongʻi kunda* har yoqqa tarqalib ketgan qoʻylarimni hamma joydan xalos qilib olib kelaman⁺. ¹³Ularni begona oʻlkayu yurtlardan olib chiqib, ona zaminiga olib kelaman. Isroil togʻlarida, soyliklarda va yurtning obod oʻlkalarida ularni boqaman⁺. ¹⁴Yaxshi yaylovlarda oʻtlataman, Isroil togʻlari ularning yaylovi boʻladi. Ular oʻsha yerdagi maysazorlarda yotib, Isroil togʻlarining koʻm–koʻk yaylovlarida oʻtlab yuradi⁺. ¹⁵Men Oʻzim qoʻylarimga choʻpon boʻlaman. Ularga orom beraman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. ¹⁶— Yoʻqolgan qoʻylarimni izlab topaman, adashganlarini qaytarib olib kelaman. Ularning yaralarini bogʻlab qoʻyaman, nimjon qoʻylarni parvarish qilaman. Semiz, baquvvat qoʻylarni esa yoʻq qilaman. Men suruvimni adolat ila boqaman⁺.

¹⁷Ey suruvimdagi qoʻylar, sizlar haqingizda Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, suruvimdagi qoʻylar orasida ajrim qilaman, qoʻchqor va taka orasida hukm chiqaraman⁺. ¹⁸Nega sizlar yaxshi oʻtdan yeb, ortganini payhon qilyapsizlar?! Tiniq suvdan ichib, qonganingizdan keyin suvni loyqalatyapsizlar?! ¹⁹Nima uchun qolgan qoʻylarim sizlar payhon qilgan oʻtdan yeyishlari kerak?! Sizlar loyqalatgan suvdan ichishlari kerak?!»

²⁰Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men Oʻzim semiz va oriq qoʻylarni ajrim qilaman. ²¹Semiz qoʻylar oriq qoʻylarimni biqini va yelkasi bilan itarib, shoxlari bilan suzdi. Ularni uzoqlarga tarqatib yubordi⁺. ²²Lekin Men suruvimni qutqarib olaman, ular endi oʻlja boʻlmaydilar. Men bir qoʻy bilan boshqa qoʻy orasida ajrim qilaman. ²³Men qulim Dovudni choʻpon qilib tayinlayman. U suruvimni boqadi, ularga choʻponlik qiladi⁺. ²⁴Men ularning Xudosi boʻlaman, qulim Dovud esa ularning hukmdori boʻladi. Bularni Men, Egangiz, aytdim⁺.

²⁵Ey Isroil xalqi! Sizlar mening suruvimsiz. Men sizlar bilan tinchlik ahdini tuzib, yurtdagi barcha yovvoyi hayvonlarni quvib chiqaraman. Shunda sizlar dashtu biyobonlarda osoyishta hayot kechirasizlar, oʻrmonlarda tinch uxlaysizlar⁺. ²⁶Men sizlarga baraka beraman. Muqaddas togʻim* atrofida yashashingizga yoʻl qoʻyaman. Sizlarga yomgʻirni oʻz mavsumida baraka qilib yogʻdiraman⁺. ²⁷Bogʻ–rogʻlardagi daraxtlar meva beradi, yer moʻl hosil yetishtiradi. Sizlar oʻz zaminingizda har qanday xavf–xatardan xoli boʻlasiz. Men sizlarni qul qilib olgan zolimlarning qoʻlidan xalos qilaman, boʻyinturugʻini sindiraman. Oʻshanda sizlar Egangiz Men ekanligimni bilib olasiz⁺. ²⁸Bundan buyon oʻzga xalqlar sizlarni talamaydi, yurtdagi yovvoyi hayvonlar sizlarni gʻajimaydi. Sizlar osoyishta hayot kechirasiz, hech kim sizlarga tahdid solmaydi. ²⁹Ocharchilikdan nobud boʻlmasligingiz uchun Men sizlarga serunum yerlarni beraman. Oʻzga xalqlar sizlarni haqorat qilmaydigan boʻladilar. ³⁰Ey Isroil xalqi! Shunda Men sizlar bilan birga ekanligimni bilib olasizlar. Mening xalqim ekanligingizni sizlar anglab yetasizlar. Zotan, Men Isroil xalqining Egasi Xudoman! — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — ³¹Ey Isroil xalqi, sizlar Mening suruvim, yaylovimdagi qoʻylarimsizlar, Men esa sizning Xudoyingizman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”⁺

35–BOB

Xudo Edomni jazolaydi

35¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Seir togʻlariga* yuzlan, ularga qarshi bashorat qilib ayt:⁺ ³«Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Seir togʻlari, Men sizlarga qarshiman. Men sizlarga qarshi qoʻlimni koʻtarib, sizlarni tashlandiq xarobazor qilaman⁺. ⁴Shaharlaringizni vayron qilib, yurtingizni tashlandiq joyga aylantiraman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar⁺. ⁵Xalqimga boʻlgan qadimgi adovatingiz tufayli sizlar Isroil xalqining taqdirini qilich bilan hal qilgan edingizlar. Ular shusiz ham oxirgi jazosini tortib, boshlaridan ogʻir damlarni kechirayotgan edilar–ku!⁺ ⁶Shu qilganlaringiz uchun, Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlarni qonga belayman, qon ketingizdan quvadi. Sizlar qotillikdan hazar qilmaganingiz uchun qotillik sizlarni doim taʼqib qiladi⁺. ⁷Ey Seir togʻlari, Men sizlarni xarob qilib, tashlandiq joyga aylantiraman. Hududingizdan hech kim yurmaydigan boʻladi. ⁸Men sizlarni jasadlarga toʻldiraman. Qilichdan halok boʻlgan odamlarning jasadlari qirlaringizda, vodiylaringizda, soyliklaringizda yotadi. ⁹Sizlarni to abad tashlandiq qilaman. Shaharlaringizda hech qachon odam yashamaydi. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.

¹⁰Men, Egangiz, Yahudo va Isroil yurtida boʻlganimga qaramay, sizlar shunday deb aytgan edingiz: ‘Bu ikki xalq bizniki boʻladi, ularning yurtini biz qoʻlga kiritamiz.’ ¹¹Shunday ekan, Men, Egangiz Rabbiy, barhayot Xudo boʻlganim haqi ont ichib aytamanki, sizlarni qilgan qilmishlaringizga yarasha jazolayman. Sizlar xalqimdan nafratlanib, ularga hasad qilganingiz hamda ustilariga gʻazabingizni sochganingiz uchun adabingizni beraman. Men sizlarni jazolaganimda Oʻzimni xalqimga tanitaman⁺. ¹²Sizlar Isroil togʻlariga qarata aytgan haqoratli soʻzlaringizni Men, Egangiz, eshitganimni bilib olasizlar. Sizlar shunday degan edingiz: ‘Isroil xarob boʻldi, endi bu xalq bizga yem boʻladi.’⁺ ¹³Ha, sizlar Mening oldimda oʻzingizni katta tutdingizlar. Ogʻzingizni koʻpirtirib, Menga qarshi gapirdingizlar. Men hammasini eshitdim.

¹⁴Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men sizlarni xarob qilganimda, butun jahon sevinadi. ¹⁵Axir, sizlar Isroil yurti xarob boʻlganidan sevingan edingizlar. Shuning uchun Men bu koʻrgilikni boshlaringizga solaman. Ey Seir togʻlari, ey butun Edom yurti, sizlar xarob boʻlasiz. Shunda Egangiz Men ekanligimni butun jahon bilib oladi.»”⁺

36–BOB

Isroil togʻlari haqida bashorat

36¹Egamiz menga dedi: “Ey inson, Isroil togʻlari haqida shunday bashorat qil: «Ey Isroil togʻlari, Egamizning soʻzini eshiting⁺. ²Egamiz Rabbiy shunday demoqda: gʻanimlaringiz sizni mazax qilib: ‘Aha! Bu koʻhna tepaliklar endi bizniki boʻldi’, deb aytgan edilar.» ³Shuning uchun, ey inson, bashorat qilib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: qoʻshni xalqlar sizlarga har yoqdan hamla qilib, sizlarni xonavayron qilganlari uchun, sizlar ularning mulki boʻldingiz, odamlardan haqoratlar eshitib, xoʻrliklar koʻrdingiz. ⁴Ey Isroil togʻlari, endi Mening soʻzimni eshiting! Men, Egangiz Rabbiy, togʻlaru qirlarga, soyliklaru vodiylarga, xarobazorlaru huvullagan shaharlarga gapirmoqdaman. Axir, bu shaharlar atrofdagi hamma xalqlarga oʻlja va kulgi boʻldi⁺. ⁵Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, Isroil atrofida yashagan xalqlardan, xususan, Edom xalqidan qattiq gʻazabdaman. Chunki ular nafrat tuygʻusiga berilib, yaylovlarni talon–taroj qilish uchun yurtimni qoʻlga kiritdilar. Shunda oʻzida yoʻq xursand boʻldilar.»⁺ ⁶Ey inson, shu sababdan Isroil yurti haqida bashorat qilib, togʻlaru qirlarga, soyliklaru vodiylarga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: qoʻshni xalqlar sizlarni qanchalik xoʻrlaganini koʻrib, gʻazabim keldi, rashkim qoʻzidi. ⁷Shu sababdan Men, Egangiz Rabbiy, ont ichib aytamanki, atrofingizdagi barcha xalqlarni xoʻrlamay qoʻymayman.

⁸Sizlar esa, ey Isroil togʻlari, butoq chiqarasizlar. Xalqim Isroil uchun moʻl hosil yetishtirasizlar. Ha, koʻp oʻtmay ular oʻz yurtiga qaytib keladilar. ⁹Men sizlarga yuz buraman, Oʻzim sizlarga gʻamxoʻrlik qilaman. Yerlaringiz shudgor qilinadi, ekinlar ekiladi. ¹⁰Men Isroil aholisini koʻpaytiraman. Butun Isroil xonadonini son–sanoqsiz qilaman. Huvullagan shaharlarga odamlar koʻchib keladi, vayronalar qayta tiklanadi⁺. ¹¹Nafaqat odamlarning, balki mol–qoʻylarning ham soni behad koʻpayadi. Ular koʻpayib, barakali boʻladi. Yurtingiz ilgarigiday odamlarga toʻlib–toshadi. Men sizlarni oldingidan ham aʼloroq hayotga erishtiraman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar⁺. ¹²Men xalqim Isroilni oldingizga yetaklab kelaman. Ular yerlaringizga egalik qiladilar, sizlar xalqimning mulki boʻlasizlar. Xalqimning farzandlarini boshqa nobud qilmaysizlar⁺.

¹³Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Isroil togʻlari, odamlar sizlar haqingizda shunday gapirishadi: ‘Isroil yurti oʻz odamlarini nobud qiladi, oʻz xalqini farzandlaridan judo qiladi.’*⁺ ¹⁴Ammo endi sizlar odamlarni nobud qilmaysizlar, xalqingizni farzandlaridan judo qilmaysizlar, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. ¹⁵— Begona xalqlar sizlarni haqorat qilishlariga va ustingizdan kulishlariga Men yoʻl qoʻymayman. Bundan buyon xalqimning qoqilishiga sizlar sabab boʻlmaysiz. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»”

Isroil xalqining yangi hayoti

¹⁶Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ¹⁷“Ey inson, Isroil xalqi ona yurtida yashab yurgan paytida yerni yaramas qilmishlari bilan bulgʻagan edi. Ularning bunday qilmishlari Mening nazarimda hayz koʻrgan ayolday nopok edi*⁺. ¹⁸Ular yurtda qon toʻkkanlari uchun, butlarga sigʻinib zaminni bulgʻaganlari uchun, Men ularning ustiga gʻazabimni sochgan edim⁺. ¹⁹Ularni xalqlar orasiga tarqatib tashlagan edim, boshqa yurtlarga quvib yuborgan edim. Men ularni tutgan yoʻllari va qilgan qilmishlariga yarasha jazolagan edim⁺. ²⁰Biroq ular borgan joylarida Meni badnom qilishdi. Ularni koʻrgan odamlar: «Bu Xudoning xalqi–ku! Ular Egasining yurtidan chiqib ketishga majbur boʻlibdi–da!» deb aytishar edi. ²¹Ha, Isroil xalqi borgan joyida Meni badnom qildi. Bulgʻangan muqaddas nomim uchun Men qaygʻurdim⁺.

²²Shunday ekan, Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men sizlarni yurtingizga qaytarib olib kelaman. Lekin buni sizlar uchun emas, balki xalqlar orasida sizlar bulgʻagan Oʻz nomim uchun qilaman. ²³Sizlar bulgʻagan Mening buyuk nomim qanchalik muqaddas ekanligini Men barcha xalqlarga koʻrsataman. Oʻshanda Egasi Men ekanligimni ular bilib oladilar. Men sizlar orqali Oʻz muqaddasligimni ularga ayon qilaman. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir⁺.

²⁴Axir, sizlarni barcha xalqlar orasidan, hamma yurtlardan yigʻib olaman. Oʻz yurtingizga olib borib oʻrnashtiraman⁺. ²⁵Ustingizga toza suvdan sepib, sizlarni poklayman. Barcha nopokliklaru butlaringizdan tozalayman⁺. ²⁶Sizlarga yangi yurak berib, qalbingizni yangi ruhga toʻldiraman. Bagʻringizdagi tosh yurakning oʻrniga yumshoq yurak beraman⁺. ²⁷Ichingizga Oʻz Ruhimni solaman. Sizlar farmonlarimga rioya qiladigan, qonun–qoidalarimni bitta qoldirmay bajaradigan boʻlasizlar⁺. ²⁸Shunda Men ota–bobolaringizga bergan bu yurtda yashaysizlar. Sizlar Mening xalqim boʻlasiz, Men esa sizning Xudoyingiz boʻlaman⁺. ²⁹Men sizlarni barcha nopokliklardan xalos qilaman. Gʻalla hosilini moʻl yetishtirib, ocharchilikka chek qoʻyaman⁺. ³⁰Ovqat tanqisligidan xalqlar orasida xor boʻlmasligingiz uchun bogʻlaru dalalaringizga moʻl hosil beraman⁺. ³¹Shunda sizlar yovuz yoʻllaringizni, qabih qilmishlaringizni eslaysizlar, qilgan gunohlaringiz va jirkanch odatlaringiz uchun oʻzingizdan nafratlanib ketasizlar⁺. ³²Ey Isroil xalqi, bilib qoʻyinglar, Men sizlarga qilmoqchi boʻlgan bu yaxshiliklarga loyiq emassiz, biroq shu orqali Men sizlarni uyaltiraman. Qilgan qilmishlaringizdan pushaymon boʻlasiz. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»

³³Ey inson, ularga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men sizlarni gunohlardan poklaganimda, odamlarni olib kelib, shaharlaringizga oʻrnashtiraman. Vayrona boʻlib yotgan xarobalaringiz tiklanadi. ³⁴Qachonlardir sayyohlar kezib yurgan tashlandiq, qarovsiz yerlarga qayta ishlov beriladi. ³⁵Ular bu yerlarni koʻrganda shunday deb aytishadi: ‘Voajabo! Tashlandiq boʻlib yotgan bu yerlar Adan bogʻiday yashnab ketibdi–ku! Huvullab yotgan xarob shaharlar mustahkam devorlar bilan oʻralib, obod boʻlibdi–ku!’⁺ ³⁶Shunda atrofdagi omon qolgan xalqlar xarob shaharlarni Men, Egangiz, qayta qurganimni, yalang maydonlarga Men ekin ekkanimni bilib olishadi. Men, Egangiz, aytgan bu soʻzlarimni albatta amalga oshiraman.»”

³⁷Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Men xalqim Isroilning iltijolariga quloq tutib, ularni qoʻylarday son–sanoqsiz qilaman⁺. ³⁸Bayram arafasida Quddus koʻchalari qurbonlik qilinadigan qoʻylar bilan toʻlib–toshganiday, hozir vayron boʻlib yotgan shaharlar ham odamlar bilan toʻlib–toshadi. Oʻshanda Isroil xalqi Egasi Men ekanligimni bilib oladi.”⁺

37–BOB

Qurigan suyaklar vodiysi

37¹Egamizning qudrati meni qamrab oldi. Egamizning Ruhi meni koʻtarib, vodiyning oʻrtasiga qoʻydi. Vodiy suyaklarga toʻla edi⁺. ²Ruh meni vodiydagi bir dunyo suyaklar orasida aylantirib yurdi. Suyaklar qurib ketgan edi. ³Ruh menga:

— Ey inson, bu suyaklar tirilishi mumkinmi? — deb savol berdi.

— Yo Egam Rabbiy, bunisi yolgʻiz Oʻzingga ayon, — deb javob berdim men⁺.

⁴Soʻng U menga shunday dedi:

— Suyaklarga bashorat qilib ayt: “Ey qurigan suyaklar, Egamizning soʻzini eshiting! ⁵Egam Rabbiy sizlarga shunday demoqda: Men sizlarga nafas* beraman, sizlar tirilasizlar⁺. ⁶Ustingizni payu mushaklar bilan qoplab, teri tortaman, sizlarga hayot nafasini puflab, sizlarni tiriltiraman. Oʻshanda Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar.”

⁷Egamiz menga amr qilganiday, men Uning bu soʻzlarini bashorat qilib aytdim. Bashorat qilayotganimda birdaniga qulogʻimga taraq–turuq ovozlar chalindi, suyaklar birlasha boshladi. ⁸Qarasam, suyaklar payu mushaklar bilan qoplandi, soʻng ustilariga teri tortildi. Biroq tanalarda hanuz nafas yoʻq edi. ⁹Egamiz menga shunday dedi:

— Endi shamolga* shunday buyruq ber: “Ey shamol, Egamiz Rabbiy aytmoqda: har tomondan esib, bu oʻlik tanalarga hayot nafasini pufla, ularni tiriltir.”

¹⁰Men Egamizning aytganini qildim. Shamol tanalarning ichiga kirib, odamlarni tiriltirdi. Ular turganlarida buyuk bir olomonni tashkil qilishdi⁺.

¹¹Keyin Egamiz menga shunday dedi:

— Ey inson, butun Isroil xalqi mana shu suyaklarga oʻxshaydi. Ular: “Suyaklarimiz qurib ketdi, kelajakdan hech qanday umid yoʻq”, deb nola qilishadi. ¹²Shuning uchun xalqimga bashorat qilib ayt: “Egamiz Rabbiy shunday demoqda: «Ey xalqim Isroil, Men qabrlaringizni* ochib, sizlarni u yerdan chiqaraman. Soʻng sizlarni oʻz yurtingiz — Isroilga qaytarib olib boraman⁺. ¹³Oʻshanda sizlar Egangiz Men ekanligimni bilib olasizlar. ¹⁴Mening Ruhim* sizlarga hayot nafasini puflab, sizlarni tiriltiradi. Men sizlarni ona yurtingizga olib borib, u yerda oʻrnashtiraman. Oʻshanda Men, Egangiz, aytgan gaplarimni amalga oshirganimni sizlar bilib olasizlar.» Egamizning kalomi shudir.”⁺

Yahudo bilan Isroil bir shohlik boʻladi

¹⁵Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ¹⁶“Ey inson, bir tayoq olib, uning ustiga «Yahudo shohligi»* deb yoz. Soʻng boshqa bir tayoq olib, uning ustiga «Isroil shohligi»* deb yoz. ¹⁷Keyin ikkala tayoqning uchlarini bir qoʻlingda shunday qilib ushlaginki, ular bir tayoqday boʻlib koʻrinsin. ¹⁸Odamlar sendan: «Bu bilan bizga nima demoqchisan?» deb soʻraganlarida,⁺ ¹⁹ularga shunday deb javob ber: «Egamiz Rabbiy demoqda: Men Isroil shohligini bildiruvchi tayoqni* olaman. Uni Yahudo shohligining tayogʻi bilan birlashtiraman. Ikkala tayoqni bitta qilib, qoʻlimda ushlayman.»⁺

²⁰Qoʻlingdagi tayoqlarni hamma koʻradigan boʻlsin, ²¹soʻng xalqqa ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Men har yoqqa tarqalib ketgan xalqimni oʻzga xalqlar orasidan yigʻib olaman. Ularni oʻz yurtlariga olib kelaman⁺. ²²Ularni oʻsha yurtda yagona bir xalq qilaman. Ha, Isroil togʻlarida ulardan yagona davlat yarataman. Ustilaridan bir shoh tayinlayman, ular hech qachon ikki shohlikka ajralmaydilar. ²³Butlar va makruh xudolar tufayli oʻzlarini bulgʻamaydilar, gunohdan oʻzlarini pok saqlaydilar. Men ularni sadoqatsizlik aybidan xalos etaman*. Dillarini poklab tozalayman. Shunda ular Mening xalqim boʻladi, Men esa ularning Xudosi boʻlaman⁺.

²⁴Qulim Dovud ularning shohi boʻladi. Ha, hammasini bir choʻpon boshqaradi. Ular qonun–qoidalarimga rioya qilib, farmonlarimni bitta qoldirmay bajarishadi⁺. ²⁵Men qulim Yoqbga bergan yerda ular yashaydilar, ajdodlari oʻtgan yurtda istiqomat qiladilar. Bola–chaqalari va butun avlodi oʻsha yurtda abadiy oʻrnashadi. Qulim Dovudning sulolasi ularga to abad hukmronlik qiladi⁺. ²⁶Men ular bilan tinchlik ahdini tuzaman. Bu mangu bir ahd boʻladi. Men ularga baraka beraman, koʻpaytiraman. Maʼbadimni ularning orasida abadiy oʻrnashtiraman⁺. ²⁷Ular orasida maskan quraman, Men ularning Xudosi, ular esa Mening xalqim boʻladilar⁺. ²⁸Men maskanimni ular orasida abadiy oʻrnashtirganimda, Isroil xalqini muqaddas qiladigan Egasi Men ekanligimni xalqlar bilib oladilar.»”⁺

38–BOB

Hukmdor Goʻg Isroilga hujum qiladi

38¹Egamiz menga Oʻz soʻzini ayon qildi: ²“Ey inson, Magoʻg yurtidagi Meshex va Tuval* xalqlarining bosh hukmdori* Goʻgga yuzlan. Unga qarshi bashorat qilib⁺ ³ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Meshex va Tuval xalqlarining bosh hukmdori Goʻg, Men senga qarshiman! ⁴Men seni orqaga qaytaraman, jagʻlaringga ilmoqlar solaman. Seni va butun lashkaringni, otlaru otliqlaringni, tish–tirnogʻigacha qurollangan askarlaringni, ulkan bir olomonni, katta va kichik qalqon ushlab, qilich oʻynatgan jangchilaringni sudrab chiqaraman⁺. ⁵Sening safingga Forslar, Habashistonliklar va Liviyaliklarning* qurollangan jangchilari qoʻshiladi⁺. ⁶Goʻmer xalqining* va shimoldagi Toʻxarmo yurtining* barcha lashkari senga ergashadi. Sening lashkarlaring nihoyatda koʻpdir⁺.

⁷Qani, tayyorlan! Atrofingdagi lashkarlarni jangga shay qil! Sen ularni boshlab borasan. ⁸Yillar oʻtib, jangga otlanasan. Urushdan keyin oʻzini tiklab olgan bir yurtga sen bostirib borasan. Uzoq vaqt davomida tashlandiq boʻlib yotgan bu yurtga, turli xalqlardan Isroil togʻlariga kelib oʻrnashgan odamlarga hujum qilasan. Ularning hammasi osoyishta turmush kechirayotgan boʻladi⁺. ⁹Ammo sen dovuldek ularga yopirilasan. Sen, lashkaring va senga ergashib kelgan koʻp xalqlar yurtni bulut kabi qoplab olasizlar⁺.

¹⁰Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Goʻg, oʻsha kuni sen yomon xayollarga berilasan, yovuz rejalar tuza boshlaysan. ¹¹Sen shunday aytasan: ‘Men devor bilan oʻralmagan qishloqlarga bostirib boraman. Xotirjam yashayotgan odamlarga hujum qilaman. Ularning na devorlari bor, na darvozasi, na tambasi bor.’⁺ ¹²Sen xarob shaharlarni tiklagan odamlarni talon–taroj qilasan. Bu odamlar turli xalqlardan yigʻilgan, chorva koʻpaytirib, dunyo orttirgan, jahon chorrahasida* joylashib olishgan. ¹³Shunda Shava va Dedon* xalqlari hamda Tarshish* savdogarlariyu zodagonlari* sendan soʻraydilar: ‘Sen hali oʻlja olgani keldingmi? Talon–taroj qilgani, oltinu kumush olib ketgani, chorvayu boylikni tortib olgani, qoʻlga behad oʻlja kiritgani bir toʻda qoʻshin tortib keldingmi?’»⁺

¹⁴Ey inson, Goʻgga bashorat qilib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: sen xalqim Isroilning xotirjam yashaganini koʻrib, ¹⁵shimoldagi olis yurtingdan koʻp xalqlarni ergashtirib kelasan. Ha, bu cheksiz otliq lashkarni, bir toʻda buyuk qoʻshinni tortib kelasan. ¹⁶Yer yuzini qoplagan bulut kabi, xalqim Isroilni bosib olasan. Ey Goʻg, kelajakda Men seni yurtimga hujum qilgani yuboraman. Sen orqali xalqlarga muqaddasligimni ayon qilib, Oʻzimni tanitaman⁺.

Xudo Goʻgni jazolaydi

¹⁷Egamiz Rabbiy shunday demoqda: Oʻz qullarim — paygʻambarlarim orqali Men xalqimni ogohlantirib kelganman. Kelajakda ularga qarshi bir dushman yuborishimni oldindan aytganman. Ey Goʻg, oʻsha dushman sensan⁺. ¹⁸Isroil yurtiga hujum qilgan kuning, Men gʻazabga minib olaman! — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. ¹⁹— Rashku gʻazabda eʼlon qilamanki, oʻsha kuni Isroil yurtida dahshatli zilzila boʻladi⁺. ²⁰Yer yuzidagi barcha jonzot — dengizdagi baliqlaru koʻkdagi qushlar, yovvoyi hayvonlaru sudraluvchilar, hamma odamlar Mening huzurimda titraydi. Togʻlar agʻdarilib tushadi, qoyalar parchalanib ketadi, hamma devorlar oʻpirilib tushadi⁺. ²¹Men hamma Isroil togʻlarida senga qarshi qilich hozirlayman, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — Lashkarlaring bir–biriga hamla qiladi⁺. ²²Men oʻlatu qotilliklar orqali seni jazolayman. Sening, lashkaringning, senga ergashib kelgan koʻp xalqlarning ustiga olovli oltingugurt, jala va doʻl yogʻdiraman⁺. ²³Dunyodagi koʻplab xalqlarga Oʻzimning ulugʻvorligim va muqaddasligimni namoyon qilaman, ularga Oʻzimni tanitaman. Oʻshanda barcha xalqlarning Egasi Men ekanligimni ular bilib oladilar.»”⁺

39–BOB

Goʻgning magʻlubiyati

39¹Egamiz menga dedi: “Ey inson, Goʻgga qarshi bashorat qilib ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: ey Meshex va Tuvalning bosh hukmdori* Goʻg, Men senga qarshiman!⁺ ²Men seni orqaga qaytarib, sudrab kelaman. Seni uzoq shimoldan olib chiqib, Isroil togʻlariga olib kelaman⁺. ³Chap qoʻlingdagi yoying va oʻng qoʻlingdagi oʻqlaringni urib tushiraman⁺. ⁴Sen Isroil togʻlarida jon berasan! Sening hamma lashkarlaring va senga ergashib kelgan xalqlar u yerda halok boʻlishadi. Ularning jasadlari turli yirtqich qushlarga va yovvoyi hayvonlarga oʻlja boʻladi⁺. ⁵Sen ochiq maydonda oʻlasan. Buni Men aytdim. ⁶Men Magoʻg ustiga va dengiz qirgʻogʻida osoyishta hayot kechirayotgan barcha xalqlar ustiga olov yogʻdiraman. Oʻshanda barcha xalqlarning Egasi Men ekanligimni ular bilib oladilar.»⁺

⁷Ey inson, Men Oʻz muqaddasligimni xalqim Isroilga ayon qilaman. Meni badnom qilishlariga endi yoʻl qoʻymayman. Shunda barcha xalqlar Men, Isroil xalqining Xudosini muqaddas deb biladilar, ularning Egasi Men ekanligimni bilib oladilar⁺. ⁸Men aytgan oʻsha kun albatta keladi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. — ⁹Shunda Isroil xalqi shaharlardan chiqib, magʻlub boʻlgan yovning qurol–aslahalarini yigʻadi. Ular yigʻib olgan kattayu kichik qalqonlarni, yoy va oʻqlarni, tayoq va nayzalarni yoqishadi. Yetti yil davomida ularni oʻtin oʻrniga ishlatishadi⁺. ¹⁰Oʻtin yigʻish, oʻrmonda daraxt kesishga ehtiyoj qolmaydi, chunki bu qurol–aslahalar xalqim uchun yoqilgʻi boʻladi. Shu tariqa Isroil xalqi oʻz talonchilaridan oʻch oladi.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir⁺.

Goʻg dafn qilinadi

¹¹Egamiz menga dedi: “Ey inson, bu hodisalar roʻy bergan kuni Goʻg va uning toʻdasi uchun Men bir qabriston hozirlayman. Bu qabriston Oʻlik dengizning sharq tomonidagi Sayyohlar vodiysida joylashgan boʻladi. U sayyohlarning yoʻlini toʻsib qoʻyadi. Shuning uchun sayyohlar oʻsha vodiyning nomini oʻzgartirib, uni «Goʻg toʻdasining vodiysi» deb ataydigan boʻlishadi. ¹²Isroil xalqi yetti oy mobaynida jasadlarni koʻmib, oʻz yurtini poklaydi. ¹³Butun yurt aholisi jasadlarni koʻmadi. Shu qilganlari uchun Men ulugʻvorligimni namoyon qilgan kunda ular yuksak obroʻga erishadi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. ¹⁴— Yetti oy oʻtgach, yurtni poklaydigan maxsus odamlar tayinlanadi. Ular yurtni kezib, koʻmilmay qolib ketgan jasadlarni koʻmadilar. ¹⁵Ular yurtni kezib yurganlarida topilgan har bir suyak oldiga belgi qoʻyadilar. Goʻrkovlar bu suyaklarni yigʻib olib, «Goʻg toʻdasining vodiysi»ga koʻmadilar. ¹⁶Qabriston yonidagi shaharning nomi ham Toʻda boʻladi. Shunday qilib, ular yurtni poklaydilar.

¹⁷Ey inson, turli xil qushlarni va hamma yovvoyi hayvonlarni yigʻib, ularga shunday deb ayt: «Egamiz Rabbiy demoqda: qani, kelinglar! Men sizlar uchun qurbonlik hozirlayman, Isroil togʻlarida katta ziyofat uyushtiraman. Sizlar toʻyguningizcha goʻshtdan yeb, qondan ichasizlar⁺. ¹⁸Bashan oʻlkasida semirtirilgan qoʻchqor, qoʻzichoq, echki va buqalar boʻgʻizlanganday, bahodir jangchilaru jahon hukmdorlari qurbon qilinadi. Sizlar ularning tanalarini yeb, qonini ichasizlar⁺. ¹⁹Men sizlar uchun uyushtiradigan bu ziyofatda sizlar toʻyguningizcha yogʻdan yeysizlar, mast boʻlguningizcha qondan ichasizlar. ²⁰Sizlar Mening dasturxonimdan xohlaganingizcha ot va otliqlarning goʻshtidan, sipoh va turli xil jangchilarning goʻshtidan tanovul qilasizlar. Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.»

Isroil tiklanadi

²¹Men Oʻz ulugʻvorligimni xalqlar orasida namoyon qilaman. Xalqlarni jazolab, ularga Oʻz qudratimni koʻrsataman. ²²Oʻsha kundan boshlab, Isroil xalqi Egasi Xudo Men ekanligimni biladi⁺. ²³Isroil xalqi gunoh qilib, Menga xiyonat qilgani uchun, Men ularni begona yurtlarga surgun qilganimni boshqa xalqlar tushunib olishadi. Xalqimning bu qilmishi uchun Men ulardan yuz oʻgirib, dushmanlarning qoʻliga topshirgan edim, qirilib ketishlariga toʻsqinlik qilmadim⁺. ²⁴Men ulardan yuz oʻgirdim, buzuqligi va qilgan gunohlariga yarasha jazosini berdim.”

²⁵Egamiz Rabbiy shunday demoqda: “Mana endi Men Yoqb naslini yana farovonlikka erishtiraman*. Butun Isroil xalqiga shafqat koʻrsataman. Obroʻyim toʻkilishiga yoʻl qoʻymayman!⁺ ²⁶Ular oʻz yurtiga qaytib kelganlaridan keyin oʻtmishdagi sharmandagarchiligi va Menga qilgan xiyonatiga iqror boʻladilar. Ular tinch yashaydilar, hech kim ularga tahdid qilmaydi⁺. ²⁷Men ularni gʻanimlarning yurtlaridan olib chiqqanimda, xalqlar muqaddasligimni koʻrishadi⁺. ²⁸Egasi Xudo Men ekanligimni xalqim bilib oladi. Garchi Men ularni oʻzga yurtlarga tarqatib yuborgan boʻlsam–da, ularni ona yurtiga qaytarib olib kelaman. Xalqimdan birontasi ham begona yurtda qolib ketmaydi. ²⁹Men xalqim Isroil ustiga Oʻz Ruhimdan yogʻdiraman, endi ulardan yuz oʻgirmayman.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir⁺.

40–BOB

Maʼbad haqida vahiy

40¹•Surgun boʻlgan paytimizning yigirma beshinchi yili birinchi oyining* oʻninchi kunida Quddus qulaganiga oʻn toʻrt yil boʻlgan edi. Oʻsha kuni Egamizning qudrati meni qamrab olib, koʻtarib ketdi⁺. ²Vahiyda Xudo meni Isroil yurtiga olib borib, juda baland bir togʻning ustiga turgʻizib qoʻydi. U yerdan men janub tomonda joylashgan shaharga oʻxshash bir nechta binoni koʻrdim⁺. ³Xudo meni oʻsha yerga yaqinroq olib borganda, men darvoza yonida turgan bir odamni koʻrib qoldim. Oʻsha odamning butun vujudi yarqiroq misday tovlanib turar edi. Uning qoʻlida oʻlchov asboblaridan zigʻir arqon va chizgʻich bor edi⁺. ⁴U menga shunday dedi: “Ey inson, men senga koʻrsatadigan hamma narsaga yaxshilab eʼtibor ber, sen shu sababdan bu yerga keltirilgansan. Yaxshilab quloq sol, chunki sen koʻrganlaringni Isroil xalqiga aytib berishing kerak.”⁺

Sharqiy darvoza binosi

⁵Men Maʼbad hovlisini oʻrab turgan bir devorni koʻrdim. Darvoza yonida turgan oʻsha odam chizgʻichi bilan devorni oʻlchadi. Chizgʻichining uzunligi olti uzun tirsak boʻlib, har bir uzun tirsak bir tirsagu toʻrt enli edi*. Devorning qalinligi olti tirsak, balandligi ham olti tirsak chiqdi⁺. ⁶Soʻng u sharqiy darvoza binosining oldiga bordi. Zinalardan tepaga koʻtarilib, ostonani oʻlchadi. Ostona ikki yon devorining qalinligi olti tirsak chiqdi⁺. ⁷Ostonadan yoʻlak boshlanar edi. Yoʻlakning ikki tomonida soqchilar uchun maxsus qurilgan uchtadan xona bor edi. Xonalarning eni va uzunligi bir xil — olti tirsakdan edi. Xonalarni ajratib turgan devorlarning qalinligi esa besh tirsak edi. Yoʻlakning oxirida dahliz ostonasi bor edi. Dahliz ostonasining ikki yon devori olti tirsak qalinlikda edi. ⁸Soʻng oʻsha odam dahlizni oʻlchadi. ⁹Dahlizning eni sakkiz tirsak edi. Dahliz eshigining ikki yon devorlari ikki tirsak qalinlikda edi. Bu dahliz darvoza binosining ichki tarafida, Maʼbadning roʻparasida joylashgan edi. ¹⁰Yoʻlakning ikki tomonidagi oʻsha soqchilar xonalari bir xil kattalikda, orasidagi devorlar ham bir xil qalinlikda edi. ¹¹Soʻng oʻsha odam darvoza binosining ostonasini oʻlchadi. Ostonaning eni oʻn tirsak chiqdi. Yoʻlakning eni esa oʻn uch tirsak chiqdi. ¹²Har bir xonaning oldida balandligi va eni bir tirsak boʻlgan pastak devor bor edi. (Xonalarning uzunligi va eni olti tirsakdan edi.) ¹³Soʻngra oʻsha odam darvoza binosining shiftini koʻndalangiga, bir xonaning orqa devoridan tortib, roʻparadagi xonaning orqa devorigacha oʻlchadi. Shiftning eni 25 tirsak chiqdi. ¹⁴Keyin u dahliz eshigining ikki yon devorini oʻlchadi. Devorning balandligi 60 tirsak chiqdi. Darvoza binosining atrofi hovli edi. ¹⁵Darvoza binosining uzunligi, darvozadan tortib, to ichkaridagi dahlizgacha 50 tirsak edi. ¹⁶Xonalarning uchala devorida panjarali tuynuklar bor edi. Dahlizda ham panjarali tuynuklar bor edi. Dahliz eshigi yon devorlariga palma daraxtining tasvirlari tushirilgan edi⁺.

Tashqi hovli

¹⁷Oʻsha odam meni darvoza orqali Maʼbadning tashqi hovlisiga olib kirdi. Hovlining devori boʻylab oʻttizta hujra* qurilgan edi. Hujralarning old tomonida tosh yotqizilgan bir yoʻl bor edi⁺. ¹⁸Bu yoʻl past yoʻl hisoblanar edi. Uning eni 50 tirsak edi. ¹⁹Soʻng men ichki hovliga olib kiradigan darvoza binosini koʻrdim. Oʻsha odam ichki darvoza binosi bilan tashqi darvoza binosi orasidagi masofani oʻlchadi. Masofa 100 tirsak chiqdi.

Shimoliy darvoza binosi

²⁰Soʻng oʻsha odam tashqi hovlining shimoliy darvoza binosini oʻlchadi. ²¹Bu darvoza binosining ikki yon tomonidagi uchtadan boʻlgan soqchilar xonalari, dahliz va yon devorlarning oʻlchamlari sharqiy darvoza binosiniki bilan bir xil edi. Darvoza binosining uzunligi 50 tirsak, eni 25 tirsak edi. ²²Devorlardagi panjarali tuynuklar, dahliz va palma tasvirlarining oʻlchamlari sharqiy darvoza binosiniki bilan bir xil edi. Darvozaga yetti pogʻonali zina olib borar edi. Dahliz darvoza binosining ichki tomonida joylashgan edi. ²³Shimoliy darvoza binosining roʻparasida ham sharqiy darvoza binosidagiday ichki hovliga olib kiradigan darvoza binosi bor edi. Oʻsha odam ichki darvoza binosidan tashqi darvoza binosigacha boʻlgan masofani oʻlchagan edi, masofa 100 uzun tirsak chiqdi.

Janubiy darvoza binosi

²⁴Soʻng oʻsha odam meni janub tomonga olib bordi. Janub tomonda ham darvoza binosi bor edi. Oʻsha odam darvoza binosining dahlizini va dahliz devorlarini oʻlchadi, ularning oʻlchamlari boshqalarniki bilan bir xil edi. ²⁵Bu darvoza binosidagi xonalarning va dahlizning boshqa darvozalarnikiga oʻxshagan panjarali tuynuklari bor edi. Darvoza binosining uzunligi 50 tirsak, eni esa 25 tirsak edi. ²⁶Darvozaga yetti pogʻonali zina olib borar edi. Dahliz darvoza binosining ichki tomonida joylashgan edi. Dahliz eshigining ikki yon devoriga palma daraxtining tasvirlari tushirilgan edi. ²⁷Janub tomonda Maʼbadning ichki hovlisiga olib kiradigan darvoza binosi bor edi. Oʻsha odam janubdagi ichki darvoza binosidan tashqi darvoza binosigacha boʻlgan masofani oʻlchadi, masofa 100 tirsak chiqdi.

Ichki hovli: janubiy darvoza binosi

²⁸Soʻng oʻsha odam meni janubiy darvoza orqali Maʼbadning ichki hovlisiga olib kirdi–da, darvoza binosini oʻlchadi. Darvoza binosining oʻlchamlari boshqa darvoza binolariniki bilan bir xil edi⁺. ²⁹Darvoza binosining xonalari, dahlizi va dahliz eshigining ikki yon devori boshqa darvoza binolarinikiga oʻxshagan edi. Xonalarning va dahlizning panjarali tuynuklari bor edi. Darvoza binosining uzunligi 50 tirsak, eni 25 tirsak edi. ³⁰Ichki hovliga qaratilgan darvoza binolarining dahlizlari bir xil edi. Ularning uzunligi 25 tirsak, eni 5 tirsak edi. ³¹Dahliz orqali Maʼbadning tashqi hovlisiga chiqilar edi. Dahliz eshigining ikki yon devoriga palma daraxtining tasvirlari tushirilgan edi. Darvozaga sakkiz pogʻonali zinapoya olib borar edi.

Ichki hovli: sharqiy darvoza binosi

³²Soʻng oʻsha odam meni sharqiy darvoza orqali Maʼbadning ichki hovlisiga olib kirdi–da, darvoza binosini oʻlchadi. Darvoza binosining oʻlchamlari boshqa darvoza binolariniki bilan bir xil edi. ³³Darvoza binosining xonalari, dahlizi va dahliz eshigining yon devorlari boshqa darvozalarnikiga oʻxshagan edi. Xonalarning va dahlizning panjarali tuynuklari bor edi. Darvoza binosining uzunligi 50 tirsak, eni 25 tirsak edi. ³⁴Dahliz orqali Maʼbadning tashqi hovlisiga chiqilar edi. Dahliz eshigining ikki yon devoriga palma daraxtining tasvirlari tushirilgan edi. Darvoza binosiga sakkiz pogʻonali zinapoya olib borar edi.

Ichki hovli: shimoliy darvoza binosi

³⁵Soʻng oʻsha odam meni shimoliy darvoza oldiga olib borib, darvoza binosini oʻlchadi. Darvoza binosining oʻlchamlari boshqa darvoza binolariniki bilan bir xil edi. ³⁶Darvoza binosining xonalari, dahlizi va dahliz eshigining yon devorlari boshqa darvoza binolarinikiga oʻxshagan edi. Xonalar va dahlizning panjarali tuynuklari bor edi. Darvoza binosining uzunligi 50 tirsak, eni 25 tirsak edi. ³⁷Dahliz orqali Maʼbadning tashqi hovlisiga chiqilar edi. Dahliz eshigining ikki yon devoriga palma daraxtining tasvirlari tushirilgan edi. Darvozaga sakkiz pogʻonali zinapoya olib borar edi.

Shimoliy darvoza binosi yonida qurilgan imoratlar

³⁸Shimol tomondagi ichki darvozaning dahlizi yonida bir xona bor edi. Bu xonaga dahliz orqali kirilar edi. Qurbonlik uchun boʻgʻizlangan hayvonlar shu xonada yuvilar edi⁺. ³⁹Dahlizning oʻzida toʻrtta xontaxta bor edi. Xontaxtaning ikkitasi dahlizning bir chekkasida, qolgan ikkitasi dahlizning boshqa chekkasida turar edi. Bu xontaxtalarning ustida kuydiriladigan qurbonlik, gunoh qurbonligi* va ayb qurbonligi* uchun hayvonlar boʻgʻizlanar edi⁺. ⁴⁰Tashqi hovlida yana toʻrtta xontaxta bor edi. Xontaxtaning ikkitasi darvoza zinapoyasining bir tomonida, boshqa ikkitasi zinapoyaning boshqa tomonida turar edi. ⁴¹Hammasi boʻlib sakkizta xontaxta bor edi. Toʻrtta xontaxta dahlizning ichida, yana toʻrttasi darvozaning tashqarisida turar edi. Bu xontaxtalarning ustida hayvonlar boʻgʻizlanar edi. ⁴²Kuydiriladigan qurbonliklar uchun yana toʻrtta xontaxta bor edi. Bu xontaxtalar yoʻnilgan toshdan yasalgan boʻlib, ularning uzunligi va eni bir yarim tirsak, boʻyi bir tirsak edi. Bu xontaxtalar ustiga qurbonliklarni soʻyishda ishlatiladigan asboblar qoʻyilar edi. ⁴³Dahliz devorlariga uzunligi toʻrt enli boʻlgan ilgaklar qoqilgan edi. Hayvonlarning goʻshti esa xontaxtalar ustiga qoʻyilar edi.

Ruhoniylarning xonalari

⁴⁴Ichki hovlida ikkita xona qurilgan edi*. Xonalarning bittasi shimoliy darvoza yonida janub tomonga qaratib qurilgan edi. Ikkinchisi esa janubiy* darvoza yonida shimol tomonga qaratib qurilgan edi⁺. ⁴⁵Oʻlchayotgan odam menga shunday dedi: “Shimoliy darvoza yonidagi xona Maʼbad uchun masʼul boʻlgan ruhoniylarga moʻljallab qurilgan. ⁴⁶Janubiy darvoza yonidagi xona esa qurbongoh yonida xizmat qiladigan ruhoniylar uchun moʻljallab qurilgan. Hamma ruhoniylar Zodoʻx avlodidan edi. Levi qabilasidan faqat Zodoʻx avlodlari Egamizning huzurida xizmat qilishga haqlidir.”⁺

Ichki hovli va Maʼbad

⁴⁷Soʻng oʻsha odam ichki hovlini oʻlchadi. Hovli toʻrtburchak shaklda, uzunligi va eni 100 tirsakdan edi. Qurbongoh Maʼbadning old tarafida edi⁺.

⁴⁸Keyin u odam meni Maʼbad ayvoniga olib kirib, ayvon ostonasining yon devorlarini oʻlchadi. Yon devorlarning qalinligi 5 tirsak chiqdi. Ostonaning eni 14 tirsak, ostona yon devorlarining uzunligi 3 tirsak chiqdi*. ⁴⁹Ayvonning uzunligi 20 tirsak, eni 12 tirsak edi. Ayvonga oʻn pogʻonali zinapoya olib borar edi*. Ayvon ostonasining ikki yon tomonida bittadan ustun bor edi⁺.

41–BOB

Maʼbad binosi

41¹Keyin oʻsha odam* meni Maʼbadning asosiy xonasiga* olib kirdi. U asosiy xona eshigining ikki yon devorini oʻlchadi. Yon devorlarning qalinligi 6 tirsak* chiqdi. ²Ostonaning eni 10 tirsak, ostona ikki yon devorlarining uzunligi 5 tirsakdan chiqdi. Soʻngra oʻsha odam asosiy xonani oʻlchadi. Xonaning uzunligi 40 tirsak, eni 20 tirsak chiqdi⁺. ³Keyin u asosiy xonadan Maʼbadning ichki xonasiga kirib, ichki xona eshigining yon devorlarini oʻlchadi. Yon devorlarning qalinligi 2 tirsak chiqdi. Ostonaning eni 6 tirsak, ostona ikki yon devorlarining uzunligi esa 7 tirsakdan chiqdi. ⁴Oʻsha odam ichki xonani ham oʻlchadi. Ichki xonaning uzunligi bilan eni bir xil — 20 tirsakdan chiqdi. U menga: “Bu Eng muqaddas xona”, deb tushuntirdi⁺.

Maʼbaddagi yon xonalar

⁵Soʻng oʻsha odam Maʼbad devorini oʻlchadi. Devorning eni 6 tirsak chiqdi. Maʼbadning tashqi devoriga taqab yon xonalar qurilgan edi. Xonalarning uzunligi 7 tirsak edi⁺. ⁶Xonalar uch qavat qilib qurilgan boʻlib, har bir qavatda oʻttiztadan xona bor edi. Maʼbadning devorlari uch pogʻonali zina shaklida boʻlib, xonalarga tayanch boʻlib xizmat qilar edi. Shu sababdan Maʼbad devorlarining oʻzi butun edi⁺. ⁷Maʼbad devorining quyi qismi yuqori qismiga nisbatan qalinroq boʻlgani uchun tepadagi xonalar kengroq edi. Zinapoya orqali pastki qavatdan ikkinchi qavatga, soʻng uchinchi qavatga chiqilar edi. ⁸Men Maʼbad atrofida balandligi 6 tirsak boʻlgan poydevor borligini ham koʻrdim. Yon xonalar mana shu poydevor ustiga qurilgan edi. ⁹Yon xonalarning tashqi devori 5 tirsak qalinlikda edi. Yon xonalar va ¹⁰ichki hovlining devori boʻylab qurilgan hujralar orasidagi masofa 20 tirsak edi. Maʼbadning gir aylanasi hovli edi. ¹¹Yon xonalarga ikkita eshik orqali kirilar edi. Bir eshik shimol tomonda, boshqasi janub tomonda joylashgan edi. Yon xonalar tevaragida boʻsh qolgan joyning eni 5 tirsak edi.

Gʻarb tomondagi imorat

¹²Maʼbad hovlisining gʻarb tomonida katta bir imorat bor edi. Imoratning eni 70 tirsak, uzunligi 90 tirsak, devorlarning qalinligi 5 tirsak edi.

Maʼbad majmuasining umumiy oʻlchamlari

¹³Oʻsha odam Maʼbadning uzunligini oʻlchadi. Maʼbadning uzunligi 100 tirsak chiqdi. Soʻng u Maʼbadning orqa devoridan gʻarbdagi imoratning orqa devorigacha boʻlgan masofani oʻlchadi, masofa 100 tirsak chiqdi⁺. ¹⁴Maʼbadning old tomonidagi, yaʼni sharq tomondagi hovlining eni ham 100 tirsak chiqdi.

¹⁵Soʻngra u odam hovlining gʻarbida joylashgan imoratning uzunligini oʻlchadi. Imorat va uning ikki yon tomonidagi xonalarning uzunligi 100 tirsak chiqdi.

Maʼbadning ikir–chikirlari

Maʼbadning ayvoni, asosiy xonasi va ichki xonasi ¹⁶yerdan derazalargacha yogʻoch bilan qoplangan edi. Maʼbadning ostonalari, panjarali derazalari va yon xonalari yogʻoch bilan pardoz qilingan edi⁺. ¹⁷Maʼbadning ichkaridagi hamma devorlariga, eshiklarning tepalarigacha oʻyma naqshlar solingandi. ¹⁸Hamma devorlarga karublarning suratlari oʻyilgan edi. Karublarning orasiga palma daraxtining suratlari ham oʻyilgandi. Har bir karubning ikkitadan yuzi bor edi⁺. ¹⁹Karubning inson yuziga oʻxshagan yuzi bir tomondagi palma daraxtiga, sher yuziga oʻxshagan boshqa bir yuzi boshqa tomondagi palma daraxtiga qaratilgan edi. Bunday suratlar Maʼbadning ichki devorining gir aylanasiga,⁺ ²⁰yerdan eshiklar ustidagi devorlargacha oʻyilgan edi. ²¹Asosiy xona eshigining kesakisi* toʻrtburchak shaklida yasalgan edi.

Yogʻoch qurbongoh

Eng muqaddas xonaning roʻparasida⁺ ²²qurbongohga oʻxshash bir narsa bor edi. Uning boʻyi 3 tirsak, uzunligi va eni 2 tirsak edi. Burchaklari, asosi va yon tomonlari yogʻochdan yasalgan edi. Oʻsha odam menga shunday dedi: “Bu Egamiz huzurida turadigan xontaxtadir.”

Eshiklar

²³Asosiy xonaning va Eng muqaddas xonaning* eshiklari bor edi. ²⁴Eshiklarning har biri ikki tavaqali, yigʻma edi⁺. ²⁵Asosiy xona eshiklarining yuzasiga devordagiday karublar va palma daraxtlarining suratlari oʻyilgan edi. Maʼbad ayvonining oldi tomoniga yogʻoch bostirma qurilgan edi⁺. ²⁶Ayvon yon devorlarining panjarali derazalari bor edi. Devorlarga palma daraxtining suratlari oʻyilgan edi. Maʼbaddagi yon xonalarning kiraverishiga yogʻoch bostirmalar qurilgandi⁺.

42–BOB

Ruhoniylarning muqaddas xonalari

42¹Soʻng oʻsha odam* meni tashqi hovliga olib chiqib, Maʼbadning shimolidagi bir qator xonalar oldiga olib bordi. Bu xonalar Maʼbadning gʻarb tomonidagi imoratga yaqin joylashgan edi⁺. ²Ularning shimol tomonidagi umumiy uzunligi 100 tirsak*, eni 50 tirsak edi. ³Xonalar bir tomoni bilan eni 20 tirsak boʻlgan ichki hovlining ochiq joyiga*, ikkinchi tomoni bilan Maʼbadning tosh yotqizilgan tashqi hovlisiga* qarab turardi. Xonalar uch qavat qilib qurilgan edi. ⁴Xonalarning ichki hovli tomonida bir keng yoʻlak bor edi. Bu yoʻlakning eni 10 tirsak, uzunligi 100 tirsak* edi. Ammo xonalarning eshiklari shimol tomonga ochilar edi. ⁵Uchinchi qavatdagi xonalar, ikkinchi qavatdagilarga, ikkinchi qavatdagi xonalar esa birinchi qavatdagilarga qaraganda torroq edi. Shuning hisobiga yuqori qavatdagi ayvonlar kengroq edi. ⁶Quyi qavatdagi xonalar yuqori qavatdagi xonalarga tayanch boʻlib xizmat qilar edi. Shu sababdan bu inshoot qurilmasida Maʼbad hovlisidagi boshqa binolardan farqli ravishda ustunlardan foydalanilmagan. ⁷Bu xonalarni tashqi hovlidan devor ajratib turar edi. Uzunligi 50 tirsak boʻlgan bu devor tashqi hovlidagi hujralarning davomiga qurilgan edi. ⁸Tashqi hovlidagi hujralarning uzunligi 50 tirsak, ichki hovlidagi bu xonalarning uzunligi esa 100 tirsak edi. ⁹Bu xonalarga tashqi hovlidan kirish uchun sharqdagi kiraverishdan foydalanilgan. ¹⁰Bu kiraverish hovlining devori boshlangan joyda edi.

Janubda* ham ochiq joy va xonalar bor edi, bu xonalar imorat roʻparasida edi. ¹¹Bu xonalarning old tomonida yoʻlakchasi bor edi. Xonalarning hajmi, eshiklari, tuzilishi va kirish joylari shimol tomondagi xonalarniki bilan bir xil edi. ¹²Bu xonalarga sharq tomondan oʻsha yoʻlakcha orqali kirilar edi. Yoʻlakning bir tomoni devor edi.

¹³U odam menga shunday dedi: “Maʼbadning shimol va janub tomoniga qurilgan bu xonalar muqaddasdir. Bu xonalarda Egamizning huzuriga kiradigan ruhoniylar eng muqaddas nazrlarni tanovul qiladilar. Don nazri, gunoh qurbonliklari va ayb qurbonliklari bu xonalarga qoʻyiladi, chunki bu xonalar muqaddasdir⁺. ¹⁴Ruhoniylar Maʼbadda xizmat qilib boʻlganlaridan keyin, muqaddas liboslarini bu xonalarda yechib, boshqa kiyim kiyib olishlari kerak. Shundan keyingina tashqi hovliga — odamlarning oldiga chiqishlari mumkin.”⁺

Maʼbad hududining oʻlchamlari

¹⁵Oʻsha odam Maʼbad hovlisidagi binolarni oʻlchab boʻlgandan soʻng, meni sharqiy darvoza orqali tashqariga olib chiqib, Maʼbad hovlisining atrofidagi devorni oʻlchay boshladi. ¹⁶U chizgʻichi bilan devorning sharq tomonini oʻlchadi, devorning uzunligi 500 tirsak chiqdi. ¹⁷⁻¹⁹Soʻng devorning shimol, janub va gʻarb tomonlarini oʻlchadi. Devorning hamma tomonlari 500 tirsak uzunlikda edi. ²⁰Maʼbad hududi toʻrtburchak shaklda edi. Bu devor muqaddas joyni oddiy joydan ajratib turar edi⁺.

43–BOB

Egamiz Maʼbadga qaytib keladi

43¹Oʻsha odam* meni sharqiy darvoza* oldiga olib bordi⁺. ²Birdaniga men sharq tomonda paydo boʻlgan Isroil Xudosining ulugʻvorligini koʻrdim. Xudoning ovozi shovullagan dengiz tovushiga oʻxshar edi. Uning ulugʻvorligidan zamin porlay boshladi⁺. ³Men koʻrgan bu vahiy, Xudo Quddusni vayron qilish uchun kelganda va Kavor daryosi boʻyida koʻrgan vahiylarimga* oʻxshab ketar edi. Men muk tushdim⁺. ⁴Egamizning ulugʻvorligi sharqiy darvoza orqali Maʼbadga kirdi. ⁵Soʻng Ruh meni oyoqqa turgʻizib, ichki hovliga olib kirdi. Egamizning ulugʻvorligi Maʼbadni toʻldirdi⁺.

⁶Maʼbadni oʻlchagan odam yonimda turganda, Maʼbad ichidan menga bir ovoz keldi. ⁷Oʻsha ovoz menga dedi: “Ey inson, bu joy Mening taxtimdir, oyogʻim ostidagi poyandozimdir. Men bu yerda, xalqim Isroil orasida abadiy yashayman. Ular va ularning shohlari endi Meni badnom qilishmaydi. Ular boshqa xudolarga koʻngil bogʻlashmaydi, oʻlgan shohlariga haykallar yasashmaydi⁺. ⁸Ular oʻz saroylarini muqaddas Maʼbadimning yonginasiga qurishgan edi. Meni ulardan bittagina devor ajratib turar edi, xolos. Ular qilgan jirkanch ishlari bilan Meni badnom qilishdi. Shuning uchun Men gʻazablanib, ularni qirib tashladim. ⁹Agar endi ular begona xudolardan voz kechib, shohlariga oʻrnatgan haykallarni yoʻq qilishsa, Men ularning orasida abadiy yashayman.

¹⁰Ey inson, sen borib Isroil xalqiga Maʼbadimni tasvirlab ber, ular Maʼbadning loyihasi bilan tanishib chiqishsin. Qilgan gunohlaridan pushaymon boʻlishsin⁺. ¹¹Qilmishlaridan pushaymon boʻlganlarida sen ularga Maʼbadning loyihasini: uning joylashish tartibini, kirish–chiqishlarini, tuzilishini, qonun–qoidalarini batafsil tushuntirib ber. Loyihaning chizmasini ularning oldida chizib, barcha qonun–qoidalarini yozib qoʻy, toki hammasiga rioya qilishsin. ¹²Togʻ choʻqqisidagi Maʼbad joylashgan hudud muqaddas saqlansin. Bu Maʼbadning asosiy qoidasi boʻlsin.

Maʼbaddagi qurbongoh

¹³Maʼbaddagi qurbongohning oʻlchamlari uzun tirsak boʻyicha boʻlsin. Yaʼni har bir uzun tirsak bir tirsagu toʻrt enni tashkil qilib*, oʻlchamlari quyidagicha boʻlsin: qurbongoh atrofidagi ariqchaning chuqurligi bir tirsak, eni ham bir tirsak, ariqcha chetining balandligi bir qarich⁺. ¹⁴⁻¹⁷Qurbongoh uch qismdan iborat boʻlishi shart. Har bir qism toʻrtburchak shaklida boʻlsin. Qurbongoh quyi qismining balandligi ariqchaning tubidan oʻlchaganda ikki tirsak, har bir tomonining uzunligi oʻn olti tirsak boʻlsin. Ikkinchi qismining balandligi toʻrt tirsak, har bir tomonining uzunligi oʻn toʻrt tirsak boʻlsin. Bu qismning aylanasiga tarnov qilinsin. Tarnovning eni yarim tirsak, tarnov chetining balandligi bir tirsak boʻlsin. Qurbongohning yuqori qismida qurbonliklar kuydiriladi. Bu qismning balandligi toʻrt tirsak, har bir tomonining uzunligi oʻn ikki tirsak boʻlsin. Uning toʻrtala burchagidan shoxlar chiqib tursin. Qurbongohga sharq tomondan, zinapoyalar orqali chiqiladigan boʻlsin.”⁺⁺

Qurbongohni muqaddas qilish marosimi

¹⁸Soʻng Egamiz menga dedi: “Ey inson, Men, Egangiz Rabbiy, aytamanki, qurbonliklarni kuydirish va qon sepish uchun qurbongohni qurganingizdan keyin quyidagi qoidalarga rioya qilinglar:⁺ ¹⁹Mening huzurimda faqat Zodoʻx naslidan boʻlgan levi ruhoniylari xizmat qilishsin. Sen ularga gunoh qurbonligi uchun bir buqani ber, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy⁺. ²⁰— Sen oʻsha buqaning qonidan olib, qurbongohning toʻrtta shoxiga, qurbongoh oʻrta qismining toʻrtala burchagiga va chetlarga surtib chiq. Shu yoʻsin sen qurbongohni poklab, muqaddas qilasan⁺. ²¹Buqaning jasadini esa Maʼbaddan tashqariga, maxsus ajratilgan joyga olib chiqib kuydir⁺.

²²Keyingi kuni gunoh qurbonligi sifatida nuqsonsiz takani keltir. Qurbongohni buqaning qoni bilan qanday poklagan boʻlsang, takaning qoni bilan ham xuddi shunday pokla. ²³Qurbongohni poklaganingdan soʻng, nuqsonsiz buqa va qoʻchqorni ²⁴Mening huzurimga keltir. Ruhoniylar bu jonivorlarning ustiga tuz* sochib, ularni Menga atab qurbonlik qilib kuydirishsin⁺. ²⁵Har kuni, yetti kun davomida bir takani gunoh qurbonligi qil. Bundan tashqari, bir buqa va bir qoʻchqorni qurbonlik uchun keltir. Jonivorlar nuqsonsiz boʻlishi shart⁺. ²⁶Oʻsha yetti kun davomida ruhoniylar qurbongohni poklab, muqaddas qilishsin. Shunday qilib, uni Mening xizmatimga bagʻishlasinlar. ²⁷Sakkizinchi kundan boshlab, ular har kuni oʻsha qurbongohda tinchlik va kuydiriladigan qurbonliklarini keltirishsin. Shunda Men sizlardan mamnun boʻlaman.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir⁺.

44–BOB

Sharqiy darvoza binosining vazifasi

44¹Oʻsha odam* meni Maʼbadning sharq tomonidagi tashqi darvoza binosi yoniga olib bordi. Biroq darvoza yopiq edi. ²Egamiz menga shunday dedi: “Bu darvoza doim yopiq tursin, uni ocha koʻrmanglar. Birorta odam bu darvozadan foydalanmasin. Men, Isroil xalqining Xudosi — Egangiz, bu darvozadan kirganim uchun, u yopiqligicha qolsin. ³Faqatgina hukmdoringiz shu darvoza binosining ichida oʻtirib, Mening huzurimda muqaddas taomni tanovul qilishi mumkin. Darvoza binosiga u dahliz orqali kirib, yana oʻsha yoʻl bilan chiqib ketadi.”

Maʼbadning kirish joyiga oid qoidalar

⁴Soʻng oʻsha odam meni shimoliy darvoza orqali Maʼbad oldiga olib bordi. Voajabo! Egamizning ulugʻvorligi Maʼbadni toʻldirganini koʻrdim! Men muk tushdim⁺. ⁵Egamiz menga dedi: “Ey inson, gaplarimni qulogʻingga quyib ol. Men senga Maʼbadimning qonun–qoidalarini tushuntiraman. Maʼbadga kim kirishi mumkin–u, kim kirishi mumkin emasligini yaxshilab eslab qol⁺. ⁶Isyonkor Isroil xalqiga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: jirkanch ishlaringizni bas qilinglar!⁺ ⁷Qurbonliklarning qoni va yogʻi Menga taqdim qilinayotgan paytda, sizlar yuragi va tanasi sunnat qilinmagan* musofirlarni dargohimga olib kirib, Maʼbadimni bulgʻadingiz. Jirkanch odatlaringiz bilan ahdimni buzdingiz⁺. ⁸Muqaddas nazrlarimga oid talablarimni bajarmay, musofirlarni Maʼbadimdagi xizmatga tayinladingiz. ⁹Egamiz Rabbiy shunday demoqda: yuragi va tanasi sunnat qilinmagan bironta musofir Maʼbadimga kirmaydi. Bu Isroil xalqi orasida yashagan hamma musofirlarga taalluqlidir.»”

Levilar ruhoniylik vazifasidan chetlashtiriladi

¹⁰Egamiz menga dedi: “Isroil xalqi haq yoʻldan ozganda, baʼzi bir levilar ham Mendan yuz oʻgirib, butlarga sigʻina boshlagan edilar. Buning uchun Men ularni jazosiz qoldirmayman. ¹¹Ular Maʼbadimda xizmat qilaveradilar: darvozabonlar boʻladilar, Maʼbad ichida xizmat qiladilar. Kuydiriladigan va boshqa qurbonliklar uchun keltirilgan hayvonlarni soʻyadilar, Maʼbadga kelgan odamlarga xizmat qiladilar. ¹²Ammo ular butlarga sajda qilgan Isroil xalqiga xizmat qilib, xalqni gunohga botirganlari uchun, Men, Egangiz Rabbiy, qasam ichib aytamanki, ular oʻz jazosini tortadilar. ¹³Men ularni ruhoniylikdan chetlashtiraman. Ular endi na huzurimga kiradilar, na muqaddas narsalarimga, na eng muqaddas nazrlarimga qoʻl tekkizadilar. Jirkanch odatlari uchun tortadigan jazosi shu boʻladi, ular isnodga qoladilar. ¹⁴Shunga qaramay, Maʼbaddagi hamma yumushlarni bajaraveradilar.

Ruhoniylar

¹⁵Isroil xalqi Mendan yuz oʻgirganda, Zodoʻx naslidan boʻlgan levi ruhoniylari Maʼbadimdagi xizmatlarini sadoqat bilan bajarib keldilar. Shunday ekan, ular doimo Mening xizmatimda boʻladilar. Huzurimda turib, qurbonliklarning qonini va yogʻini Menga taqdim qiladilar, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy⁺. ¹⁶— Maʼbadimga kiradigan, dasturxonim yoniga borib, Menga xizmat qiladigan oʻshalardir. Ular Mening talablarimni bajarishlari shart⁺.

¹⁷Ruhoniylar Maʼbadning ichki hovlisiga kirganlarida egnilariga zigʻir matosidan tikilgan liboslarni kiyib olishsin. Maʼbad ichkarisida yoki ichki hovlida xizmat qilganlarida ustilarida bironta junli kiyim boʻlmasin. ¹⁸Boshlariga zigʻir salla oʻrab, ichlaridan zigʻir ishton kiyib olishsin. Terlatadigan birorta kiyim kiyishmasin⁺. ¹⁹Tashqi hovliga, xaloyiq oldiga chiqishlaridan oldin xizmat vaqtida kiygan kiyimlarini yechib, muqaddas hujralarda qoldirishsin. Ustilariga boshqa kiyimlarni kiyib olishsin, toki xalq muqaddas kiyimlarga qoʻl tekkizmasin*⁺.

²⁰Ruhoniylar sochlarini oʻz vaqtida kaltalatib turishsin. Soch qirdirish va soch oʻstirish ularga man etilgan⁺. ²¹Ichki hovliga kirishlaridan oldin sharob ichishmasin⁺. ²²Beva yoki eridan ajrashgan ayolga uylanishmasin. Oʻz nikohiga faqat Isroil xalqidan boʻlgan bokira qizni yoki boshqa ruhoniyning bevasini olishsin⁺.

²³Ruhoniylar xalqimga muqaddas va oddiy narsaning farqini, halol bilan haromning farqini oʻrgatishsin⁺. ²⁴Xalqimga qozi boʻlishsin, arzlarni qonunlarimga muvofiq hal etishsin. Men tayin etgan bayramlarga oid qonun va farmonlarimga rioya qilishsin. Shabbat kunini muqaddas saqlashsin⁺.

²⁵Ruhoniy marhumga yaqinlashib bulgʻanmasin. Vafot etgan odam ruhoniyning otasi, onasi, farzandi, aka–ukasi yoki turmush qurmagan opa–singlisi boʻlsagina, ruhoniy marhumga yaqinlashib, bulgʻanishi mumkin⁺. ²⁶Bunday hollarda u poklanish marosimini ado etishi shart. Yetti kundan keyin⁺ ²⁷Maʼbadning ichki hovlisiga kirib, poklanish qurbonligini keltirsin. Shundan keyingina u Maʼbadda yana xizmat qila oladi.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir⁺.

²⁸Egamiz menga dedi: “Ruhoniylarga Isroil xalqi orasidan hech qanday ulush berilmasin. Ularning mulki ham, ulushi ham Menman⁺. ²⁹Don nazri, gunoh va ayb qurbonliklari ularning rizqidir. Isroil xalqi Menga atagan har bir narsa ruhoniylarga tegishli boʻlsin⁺. ³⁰Ilk hosilning va hamma nazrlarning eng yaxshisi ruhoniylarniki boʻlsin. Xamirning birinchi zuvalasidan yopilgan nonni ruhoniylarga nazr qilib beringlar, shunda xonadoningizdan baraka arimaydi⁺. ³¹Harom oʻlgan yoki yovvoyi hayvon gʻajigan jonivorning goʻshtini tanovul qilish ruhoniylarga taqiqlangan.”⁺

45–BOB

Egamizning Isroildagi ulushi

45¹Egamiz dedi: “Isroil qabilalariga yerni boʻlib berayotganingizda, Men, Egangizga tegishli qismini ham ajratib qoʻyinglar. Menga ajratilgan hududning uzunligi 25.000 tirsak*, eni 20.000 tirsak* boʻlsin. Butun hudud tabarruk hisoblansin⁺. ²Hududning 500 tirsakka 500 tirsak boʻlgan toʻrtburchak yeri Maʼbad uchun ajratiladi. Uning atrofi 50 tirsak masofada ochiq joy boʻladi⁺.

³⁻⁴Tabarruk hududning yarmi muqaddas maskanda Menga xizmat qilgan ruhoniylarga qarashli boʻladi. Uzunligi 25.000 tirsak, eni 10.000 tirsak boʻlgan hududning bu qismida ruhoniylarning uylari va Maʼbad joylashadi. Bu eng muqaddas joy boʻladi⁺.

⁵Tabarruk hududning ikkinchi yarmi Maʼbaddagi yumushlarni bajarayotgan levilarga qarashli boʻladi. Ular yashaydigan shaharlar shu yerda joylashadi*⁺.

⁶Tabarruk hududning yoniga uzunligi 25.000 tirsak, eni 5000 tirsak boʻlgan yerni qoʻshinglar. Bu yerda shahar joylashadi. Isroil xalqidan boʻlgan har qanday odam kelib, bu shaharda yashasa boʻladi⁺.

Hukmdorning yerlari

⁷Taxtda oʻtirgan hukmdorga alohida yer berilsin. Unga beriladigan yerning bir qismi tabarruk hududning gʻarbiy chegarasidan Oʻrta yer dengizigacha choʻzilsin. Ikkinchi qismi tabarruk hududning sharqiy chegarasidan Iordan daryosigacha choʻzilsin. Demak, hukmdorga qarashli yerning uzunligi Isroil qabilalariga ajratilgan yerning uzunligi bilan bir xil boʻladi⁺. ⁸Bu hukmdorning ulushidir. Bundan buyon hukmdorlar xalqimga zulm oʻtkazmaydilar, Isroil qabilalari oʻz yerlariga oʻzlari egalik qiladilar.

Hukmdorga oid qoidalar

⁹Isroil hukmdorlariga ayt: «Egamiz Rabbiy shunday demoqda: zoʻravonligu zulmingizni bas qiling! Adolatu toʻgʻrilik ila ish tuting. Xalqimni oʻz yeridan mahrum qilmang, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy⁺. ¹⁰— Doim toʻgʻri oʻlchovni* va toʻgʻri tarozini ishlating:⁺ ¹¹sochiluvchan quruq narsalarni oʻlchash uchun efa oʻlchov birligidan foydalaning, suyuq narsalarni oʻlchash uchun bat oʻlchov birligidan foydalaning. Efa va batning hajmi bir xil boʻlsin. Efa ham, bat ham hoʻmrning* oʻndan bir qismini sigʻdirsin. ¹²Ogʻirlik birligi sifatida shaqalni ishlating. Bir shaqal 20 geraga, bir mina 60 shaqalga toʻgʻri kelsin*.»⁺

¹³Hukmdorga quyidagi miqdorda soliq toʻlansin:

Bugʻdoy hosilining oltmishdan bir qismi*.

Arpa hosilining oltmishdan bir qismi.

¹⁴Zaytun moyining bir foizi*. (Zaytun moyini oʻlchash uchun bat oʻlchov birligidan foydalaning. Oʻn bat bir korga, yaʼni bir hoʻmrga* toʻgʻri keladi.)

¹⁵Suruvdagi ikki yuzta qoʻydan biri.

Bular don nazri, kuydiriladigan va tinchlik qurbonliklari sifatida xalqni gunohlaridan poklash uchun keltiriladi, — deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. ¹⁶— Butun Isroil xalqi bu nazrlarni hukmdorga berishi lozim. ¹⁷Hukmdor yangi oy shodiyonasida, Shabbat va boshqa bayramlarda keltiriladigan qurbonliklaru nazrlar uchun hayvonlarni, don va sharobni taʼminlab berishi shart. Isroil xalqini gunohlaridan poklash uchun keltiriladigan gunoh, tinchlik va kuydiriladigan qurbonliklar hamda don nazri uchun hukmdor masʼuldir.”⁺

Bayramlar

¹⁸Egamiz Rabbiy menga dedi: “Birinchi oyning* birinchi kunida Maʼbadni poklash uchun nuqsonsiz bir buqani qurbonlik qil⁺. ¹⁹Ruhoniy bu gunoh qurbonligining qonidan olib, Maʼbad eshiklarining kesakisiga*, qurbongohning toʻrt burchagiga va ichki hovli darvozalarining yondorlariga surtsin⁺. ²⁰Birinchi oyning yettinchi kuni ham xuddi shunday qilsin va shu yoʻl bilan xalqning bilmay qilgan gunohlarini yuvsin. Shunda Maʼbad pok boʻladi.”

²¹Soʻng Egamiz dedi: “Birinchi oyning oʻn toʻrtinchi kunidan boshlab, Fisih ziyofatini va yetti kun davomida Xamirturushsiz non bayramini* nishonlanglar. Oʻsha vaqt davomida xamirturushsiz non yenglar⁺. ²²Bayramning birinchi kunida hukmdor oʻzining va butun xalqning gunohlari uchun bir buqani gunoh qurbonligi qilib olib kelsin. ²³U bayramning yetti kuni davomida Menga kuydiriladigan qurbonlik uchun har kuni yettitadan buqa va yettitadan nuqsonsiz qoʻchqor yetkazib bersin. Bundan tashqari, har kuni gunoh qurbonligi uchun bittadan taka bersin⁺. ²⁴Qurbonlik qilinadigan har bir buqa va har bir qoʻchqor bilan birga bir togʻora* don va sakkiz kosa* zaytun moyini bersin⁺.

²⁵Yettinchi oyning* oʻn beshinchi kunida boshlanadigan Chayla bayrami* uchun ham, yetti kun davomida keltiriladigan gunoh qurbonliklari, kuydiriladigan qurbonliklar, don va zaytun nazrlarini yetkazib tursin.”⁺

46–BOB

Hukmdor va bayramlarga oid qonunlar

46¹Egamiz Rabbiy menga dedi: “Ichki hovlining sharqiy darvozasi haftaning olti kuni davomida yopiq tursin, Shabbat kuni va yangi oy shodiyonasi kuni ochilsin. ²Hukmdor tashqi hovlidan bu darvoza binosining dahliziga kirib, dahlizning eshigida tursin. Ruhoniy kuydiriladigan va tinchlik qurbonliklarini keltirayotganda, hukmdor dahliz ostonasida turib Xudoga sajda qilsin. Soʻng kelgan yoʻli bilan chiqib ketsin. Darvoza kechgacha ochiq tursin⁺. ³Har Shabbat va yangi oy shodiyonasi kuni Isroil xalqi bu darvoza oldida turib, Men, Egangizga sajda qilsin. ⁴Har Shabbat kuni hukmdor kuydiriladigan qurbonlik uchun oltita nuqsonsiz qoʻzini va bitta nuqsonsiz qoʻchqorni Menga atab olib kelsin⁺. ⁵Qoʻchqor bilan birga bir togʻora* donni nazr qilsin. Qurbonlik qilinadigan har bir qoʻzi bilan birga xohlagan miqdorda don nazr qilsin. Har bir togʻora don bilan birga sakkiz kosa* zaytun moyini nazr qilsin. ⁶Yangi oy shodiyonasi kuni bitta nuqsonsiz buzoq, oltita nuqsonsiz qoʻzini va bitta nuqsonsiz qoʻchqorni olib kelsin⁺. ⁷Menga atalgan har bir buzoq va qoʻchqor bilan birga bir togʻoradan don nazr qilsin. Qoʻzilar bilan birga esa xohlagan miqdorda don nazr qilsin. Har bir togʻora don bilan birga sakkiz kosa zaytun moyini nazr qilsin. ⁸Hukmdor ichkariga kirganda, darvoza binosining dahlizi orqali kirsin va yana oʻsha yoʻl bilan qaytib chiqsin.

⁹Belgilangan bayramlarda odamlar Men, Egangizga sajda qilgani keladilar. Shunda ular bir darvozadan kirib, qarshisidagi darvozadan chiqib ketishlari shart. Maʼbad hovlisiga shimoliy darvozadan kirganlar janubiy darvoza orqali chiqishsin. Janubiy darvozadan kirganlar shimoliy darvozadan chiqishsin⁺. ¹⁰Hukmdor xalq bilan birga kirib, xalq bilan birga chiqib ketsin.

¹¹Shunday qilib, bayramlarda va belgilangan tantanalarda qurbonlik qilinadigan har bir buzoq va qoʻchqor bilan birga bir togʻoradan don nazr qilinadi. Qurbonlik qilinadigan qoʻzilar bilan birga xohlagan miqdorda don nazr qilinishi mumkin. Har bir togʻora don bilan birga sakkiz kosa zaytun moyi nazr qilinadi. ¹²Hukmdor koʻngildan chiqarib beradigan tinchlik yoki kuydiriladigan qurbonlikni Men, Egangizga keltirmoqchi boʻlganda, u uchun ichki hovlining sharqiy darvozasi ochilsin. Bu qurbonliklarini u Shabbat kunida keltiradigan qurbonliklarga oʻxshab taqdim qilsin, darvoza binosidan chiqib ketganidan soʻng darvoza berkitilsin⁺.

Kundalik nazrlar

¹³Har kuni ertalab nuqsonsiz bir yoshli qoʻzini Men, Egangizga qurbonlik qilib, kuydiringlar⁺. ¹⁴Bu bilan birga, har kuni ertalab don nazrini keltiringlar. Don nazri olti kosa* sifatli undan va un bilan aralashtiriladigan uch kosa* zaytun moyidan iborat boʻlsin. Kundalik qurbonlik va nazrlarga oid bu qoidaga doimiy ravishda rioya qilinglar. ¹⁵Xullas, har kuni ertalab Menga qoʻzini, donni va zaytun moyini kuydiriladigan qurbonlik qilish uchun olib kelinglar. Bu sizlar uchun abadiy qoida boʻlsin.”

Hukmdorning yerlariga oid qonunlar

¹⁶Egamiz Rabbiy menga dedi: “Agar hukmdor biror oʻgʻliga yerini sovgʻa qilsa, sovgʻa qilingan yer oʻsha oʻgʻlining abadiy merosi boʻlib qoladi. ¹⁷Bordi–yu, hukmdor yerini biror xizmatkoriga sovgʻa qilsa, xizmatkor sovgʻa qilingan yerga Qutlugʻ yilgacha egalik qila oladi. Qutlugʻ yilda* yer hukmdorga qaytadi. Hukmdor yerlarini faqatgina oʻz oʻgʻillariga meros qilib berishi mumkin⁺. ¹⁸Boshqa odamlarning yerlarini tortib olish unga taqiqlanadi. U oʻgʻillariga faqat oʻzining qaramogʻida boʻlgan yerlardan meros bersin, xalqimni oʻz yeridan mahrum qilmasin.”⁺

Maʼbad oshxonasi

¹⁹Soʻng oʻsha odam* meni darvoza yonidagi yoʻl orqali shimol tomondagi ruhoniylarning muqaddas xonalari oldiga boshlab bordi*. Oʻsha yerdan u menga gʻarbdagi, eng chetdagi bir joyni koʻrsatib, ²⁰dedi: “Anavi — oshxona. Ruhoniylar u yerda ayb va gunoh qurbonliklarining goʻshtini qaynatadilar, nazr qilingan donning unidan non yopadilar. Bu muqaddas nazrlarni tashqi hovliga olib chiqmaslik uchun va xalq muqaddas nazrlarga qoʻl tekkizmasligi uchun* oshxona aynan shu yerda joylashgan.”

²¹Soʻng u meni yana tashqi hovliga olib chiqib, hovlining toʻrt burchagida joylashgan oshxonalarni koʻrsatdi. ²²Usti ochiq bu toʻrtala oshxona bir xil: uzunligi 40 tirsak*, eni 30 tirsak edi. ²³Oshxona devorlari boʻylab oʻchoqlar qurilgan edi. ²⁴Oʻsha odam menga shunday dedi: “Bu oshxonalar Maʼbadda xizmat qiladiganlar uchun moʻljallangan. Ular bu yerda xalq keltirgan qurbonliklar goʻshtini qaynatadilar.”

47–BOB

Maʼbaddan oqib chiqqan irmoq

47¹Oʻsha odam* meni Maʼbadning eshigi yoniga olib bordi. Qarasam, Maʼbad ostonasidan bir irmoq oqib chiqayotgan ekan. Ostonaning janub tomonidan chiqqan bu irmoq qurbongohning janubidan oʻtib, sharqqa oqayotgan edi⁺. ²Soʻng oʻsha odam meni shimoliy darvoza orqali tashqariga olib chiqdi. Biz aylanib, Maʼbadning sharqiy darvozasi yoniga bordik. Irmoq sharqiy darvozaning janub tomonidan jildirab oqib chiqayotgan edi.

³Oʻsha odam qoʻlidagi arqon bilan sharq tomonga oqayotgan bu irmoqning uzunligini oʻlchay boshladi. U 1000 tirsak* oʻlchab boʻlgandan soʻng, menga irmoqdan kechib oʻtishimni buyurdi. Oʻsha yerdagi suv toʻpigʻimgacha kelar edi⁺. ⁴Soʻng yana 1000 tirsak oʻlchab, irmoqdan kechib oʻtishimni buyurdi. Bu safar suv tizzamgacha chiqdi. Keyingi 1000 tirsak masofadan soʻng suv belimgacha chiqdi. ⁵Soʻng u odam yana 1000 tirsak oʻlchadi, bu yerda irmoq oʻtib boʻlmaydigan bir daryoga aylangan edi. Daryo shu qadar chuqur ediki, uni faqat suzib oʻtsa boʻlar edi. ⁶Shunda u odam menga: “Ey inson, koʻrgan bu narsani doim yodingda tut”, — dedi–da, meni qirgʻoqqa boshlab ketdi.

⁷Qirgʻoqqa chiqqanimizdan soʻng, men daryoning ikki tomonida oʻsayotgan juda koʻp daraxtlarni koʻrdim. ⁸Odam menga dedi: “Bu daryo sahro orqali Iordan vodiysiga* oqib, Oʻlik dengizga quyiladi. Shunda Oʻlik dengizning shoʻr suvlari shirin boʻladi⁺. ⁹Daryo oqib borgan hamma joyda sudraluvchilar yashaydi, baliqlar toʻlib–toshadi. Shirin boʻlgan bu suvlar oqib oʻtgan hamma joyda hayot boshlanadi. ¹⁰Odamlar Oʻlik dengizning qirgʻoqlarida turib baliq tutishadi, En–Gedidan En–Exlayimgacha* boʻlgan joyda toʻrlarini quritishadi. Oʻrta yer dengizidagi* kabi, baliqlarning turi koʻp boʻladi⁺. ¹¹Biroq botqoqliklar bilan xalqoblarning suvlari yangilanmaydi. Ular tuz manbai boʻlib qoladi. ¹²Daryoning ikki tomonida turli xil mevali daraxtlar oʻsadi. Ular har oyda yangi mevalar tugadi, barglari hech qachon soʻlimaydi. Maʼbaddan chiqqan suv ularni sugʻorgani uchun ular hech qachon hosildan qolmaydi. Ularning mevalari ozuqa boʻladi, barglari shifo keltiradi.”⁺

Yurtning chegaralari

¹³•Soʻng Egamiz Rabbiy shunday dedi: “Yurtni Isroilning oʻn ikki qabilasiga boʻlib berayotganingizda quyidagi koʻrsatmalarga rioya qilinglar: Yusuf avlodlariga* ikki ulush yer berilsin. ¹⁴Men ota–bobolaringizga ont ichib, vaʼda qilgan bu yerni qabilalar orasida teng boʻlinglar. Bu yer sizning mulkingiz boʻladi⁺.

¹⁵Shimoliy chegarangiz Oʻrta yer dengizidan boshlanib, sharqqa — Xetlon shahri tomon boradi, soʻng Levo–Xomat* orqali oʻtib, Zadod shahrigacha davom etadi. ¹⁶Keyin Damashq va Xomat oraligʻidagi* Baroʻtax va Sivrayim shaharlarigacha borib, Xavron chegarasidagi Xazer–Xatikongacha choʻziladi. ¹⁷Shunday qilib, shimoliy chegarangiz Oʻrta yer dengizidan sharqdagi Xazor–Enan shahrigacha boradi. Xazor–Enan shahri janubdagi Damashq va shimoldagi Xomat hududlari orasida joylashgan.

¹⁸Sharqiy chegara Xavron va Damashq hududlari orasida boshlanib, Isroil va Gilad yerlari oʻrtasidan oqib oʻtgan Iordan daryosi boʻylab boradi. Oʻlik dengizdan ham oʻtib, janubdagi Tamar shahrigacha yetib boradi. Mana shu sharqiy chegaradir.

¹⁹Janubiy chegara Tamar shahridan boshlanib, Kadeshdagi Mariva suvlarigacha boradi, keyin Misr chegarasidagi irmoq* boʻylab borib, Oʻrta yer dengizigacha yetadi. Bu janubiy chegaradir⁺.

²⁰Oʻrta yer dengizining qirgʻogʻi gʻarbiy chegarani tashkil qilib, Levo–Xomatning gʻarbdagi shimoliy chegarasi boshlangan joyigacha boradi.

²¹Bu yerlarni Isroil qabilalariga boʻlib beringlar. ²²Ular bu yerlarni qurʼa boʻyicha* meros qilib olsinlar. Bolalari Isroilda tugʻilgan orangizdagi musofirlarga ham yeringizdan ulush beringlar. Ularni Isroilning mahalliy aholisi deb bilinglar. Ularga oʻzingiz qatori Isroil qabilalari orasidan yerni mulk qilib beringlar⁺. ²³Ular qaysi qabila orasida yashashsa, oʻsha qabila hududidan yer olishsin.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

48–BOB

Yer qabilalar orasida boʻlinadi

48¹Egamiz dedi: “Quyida Isroil qabilalarining nomlari va ularning ulush qilib olgan yerlari qayd etilgan. Dan qabilasining hududi Isroil yurtining shimolida joylashgan. Uning chegarasi Xetlon yoʻli boʻylab Levo–Xomatga*, soʻng Xazor–Enanga boradi. Xazor–Enan shahri janubdagi Damashq va shimoldagi Xomat hududlari orasida joylashgan. Dan qabilasining hududi Isroil yurtining gʻarbiy chegarasidan sharqiy chegarasigacha choʻziladi⁺. ²Dan qabilasi hududidan janubda Osher qabilasi joylashadi, uning hududi ham Isroil yurtining gʻarbiy chegarasidan sharqiy chegarasigacha choʻziladi⁺. ³Osher hududidan janubda Naftali qabilasi joylashadi, ularning hududi ham gʻarbdan sharqqacha choʻziladi⁺. ⁴⁻⁷Naftalidan janubda Manashe qabilasi, Manashedan janubda Efrayim, soʻng Ruben, soʻng Yahudo qabilalari joylashadi. Hamma qabilalarning hududlari Isroil yurtining gʻarbiy chegarasidan sharqiy chegarasigacha choʻziladi⁺⁺⁺⁺.

Maxsus ajratilgan yer

⁸Yahudo hududidan janubda maxsus ajratilgan yer boʻladi. Bu yerning gʻarbdan sharqqa choʻzilgan uzunligi har bir qabilaga ajratilgan yerning uzunligi bilan teng, yaʼni gʻarbdagi Oʻrta yer dengizidan to sharqdagi Iordan daryosigacha boʻladi. Shimoldan janubga choʻzilgan eni esa 25.000 tirsak* boʻladi. Bu maxsus ajratilgan yerning oʻrtasida Maʼbad joylashadi⁺.

⁹Bu hududning bir qismi Men, Egangizga ajratilgan boʻlib, gʻarbdan sharqqa 25.000 tirsakni, shimoldan janubga 20.000 tirsakni* tashkil qiladi⁺. ¹⁰Men bu muqaddas yerimning yarmini ruhoniylarga beraman. Ularga ajratilgan yerning gʻarbdan sharqqa boʻlgan uzunligi 25.000 tirsak, shimoldan janubga choʻzilgan eni 10.000 tirsak boʻladi. Ruhoniylarga ajratilgan yerning markazida Mening Maʼbadim joylashadi. ¹¹Bu yer faqat Zodoʻx avlodidan tayinlangan ruhoniylarga tegishli boʻladi, chunki ular Mening talablarimni bajardilar. Isroil xalqi va boshqa levilar Mendan yuz oʻgirganlarida, ular Mendan yuz oʻgirmadilar⁺. ¹²Menga ajratilgan hududning eng muqaddas joyi ruhoniylarning maxsus ulushi boʻladi. Ruhoniylarning bu yeri levilarning yerlariga tutashgan boʻladi. ¹³Men muqaddas yerimning ikkinchi yarmini levilarga beraman. Ularga beriladigan yerning gʻarbdan sharqqa boʻlgan uzunligi 25.000 tirsak, shimoldan janubga choʻzilgan eni 10.000 tirsak boʻladi. Xullas, ruhoniy va levilarga beriladigan yerning umumiy uzunligi 25.000 tirsak, eni 20.000 tirsak* boʻladi⁺. ¹⁴Bu yerni sotish, ayirboshlash yoki birovning nomiga oʻtkazish qatʼiyan man etiladi. Axir, bu yer Meniki, u muqaddasdir.

¹⁵Menga ajratilgan yerdan janubda shaharga qarashli yerlar boʻladi. Bu yerning gʻarbdan sharqqa boʻlgan uzunligi 25.000 tirsak, shimoldan janubga choʻzilgan eni 5000 tirsak boʻlib, bu yerlarda odamlarning uylari va yaylovlari boʻladi. Shahar oʻsha yerning markazida joylashadi⁺. ¹⁶Shaharning eni va uzunligi bir xil 4500 tirsak boʻladi⁺. ¹⁷Shahar har tomondan eni 250 tirsak boʻlgan yaylovlar bilan oʻralgan boʻladi. ¹⁸Shahardan ortib qolgan gʻarbdagi va sharqdagi 10.000 tirsakka 5000 tirsak boʻlgan yer maydoni dalalar uchun moʻljallangan. U yerda shahardagi ishchilar uchun ozuqa yetishtiriladi. ¹⁹Shaharda yashaydigan har qanday odam, qaysi qabiladan boʻlmasin, oʻsha dalalarga ekin ekishi mumkin. ²⁰Demak, maxsus ajratilgan yer toʻrtburchak shaklda, har bir tomoni 25.000 tirsak uzunlikda boʻladi. Bu yer muqaddas yerlarni va shahar qaramogʻidagi yerlarni oʻz ichiga oladi.

²¹Maxsus ajratilgan yerning gʻarb va sharq tomonidagi ortgan yerlar Isroil hukmdoriga qarashli boʻladi. Hukmdorning sharqdagi yerlari Iordan daryosiga, gʻarbdagi yerlari Oʻrta yer dengiziga borib taqaladi. Gʻarbdagi yerning ham, sharqdagi yerning ham uzunligi 25.000 tirsak boʻladi. Ularning oʻrtasida Mening muqaddas ulushim, Maʼbadim,⁺ ²²Levilarning ulushi va Quddus shahri joylashadi. Hukmdorning yerlari shimolda Yahudo qabilasining yerlariga, janubda Benyamin qabilasining yerlariga chegaradosh boʻladi.

Janubdagi qabilalarning yerlari

²³Qolgan qabilalarga quyidagi yerlar ulush qilib beriladi: maxsus ajratilgan yerdan janubda Benyamin qabilasining hududi boʻlib, Isroil yurtining sharqiy chegarasidan gʻarbiy chegarasigacha choʻziladi⁺. ²⁴Benyamin hududidan janubda Shimoʻn qabilasining hududi boʻlib, yurtning sharqiy chegarasidan gʻarbiy chegarasigacha choʻziladi⁺. ²⁵Shimoʻn hududidan janubda Issaxor qabilasining hududi boʻlib, sharqiy chegaradan gʻarbiy chegaragacha choʻziladi⁺. ²⁶Issaxor hududidan janubda Zabulun qabilasining hududi boʻlib, sharqiy chegaradan gʻarbiy chegaragacha choʻziladi⁺. ²⁷Zabulun hududidan janubda Gad qabilasining hududi boʻlib, sharqiy chegaradan gʻarbiy chegaragacha choʻziladi⁺.

²⁸Gad hududining janubiy chegarasi Tamar shahridan to Kadeshdagi Mariva suvlarigacha boradi, keyin Misr chegarasidagi irmoq* boʻylab oʻtib, Oʻrta yer dengizigacha* yetadi⁺. ²⁹Shunday qilib, Isroil yurti oʻn ikki qabilaga boʻlib beriladi, olgan yerlari ularning ulushi boʻladi.” Egamiz Rabbiyning kalomi shudir.

Quddus darvozalari

³⁰Egamiz dedi: “Shaharning darvozalari quyidagicha boʻlsin: shaharning shimoliy devori 4500 tirsak uzunlikda boʻlib,⁺ ³¹uning uchta darvozasi boʻladi. Shahar darvozalariga Isroil qabilalarining nomlari beriladi. Bu tomondagi darvozalarning nomlari Ruben, Yahudo va Levi boʻladi. ³²Sharqiy devorning uzunligi ham 4500 tirsak boʻladi, uning uchta darvozasi Yusuf, Benyamin va Dan qabilalari nomlari bilan ataladi. ³³Janubiy devorning uzunligi ham 4500 tirsak boʻladi, uning uchta darvozasi Shimoʻn, Issaxor va Zabulun deb nomlanadi. ³⁴Gʻarbiy devorning uzunligi ham 4500 tirsak boʻladi, uning uchta darvozasi Gad, Osher va Naftali deb nomlanadi. ³⁵Shaharni oʻrab turgan devorning umumiy uzunligi 18.000 tirsak boʻladi. Oʻsha vaqtdan boshlab shaharning nomi «Egamiz shu yerdadir» boʻladi.”⁺

1:1-3 Hayotimning oʻttizinchi yili — ibroniycha matnda Oʻttizinchi yil. Hizqiyolning yoshi nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

1:1-3 toʻrtinchi oy — ibroniy kalendarining Tammuz oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyunning oʻrtasidan boshlanadi.

1:1-3 Buzi oʻgʻli ruhoniy Hizqiyol — yoki ruhoniy Buzi oʻgʻli Hizqiyol.

1:1-3 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

1:1-3 shoh Yohayixin surgundaligining beshinchi yili — miloddan oldingi 593 yil.

2:1 inson — ibroniycha matnda inson oʻgʻli. Mazkur kitobda Xudo Hizqiyolga aynan shu ibora bilan murojaat qilgan. Paygʻambar ham odam zotidan ekanligini, abadiy yashamasligini, u ham Xudoning kuchiga muhtojligini koʻrsatish uchun shu ibora ishlatilgan.

2:9 oʻrama qogʻoz — papirusdan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar oʻrama shaklda boʻlgan.

3:1 oʻrama qogʻoz — 2:9 izohiga qarang.

3:12 Shunda…deb aytayotgan edi — yoki Egamizning ulugʻvorligi joyidan koʻtarilayotganda men orqadan kelayotgan qattiq gumburlagan tovushni eshitdim.

3:18 …oʻz gunohi uchun… — yoki …oʻz gunohida… (shu bobning 19, 20–oyatlarida ham bor).

3:20 …Men uning oyogʻiga toʻgʻonoq solaman, u qoqilib yiqiladi — koʻchma maʼnodagi gap boʻlib, Xudoning hukmiga ishora qiladi. Odamlar Xudodan yuz oʻgirib, gunoh qilishga mukkasidan ketganlarida, gunoh oʻsha odamlarning yoʻlida toʻsiq toshday boʻladi. Ular oʻsha toshga qoqilib, halokat va tanazzulga yuz tutadilar. Yana 7:19, 14:3, 4, 7, 18:30 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

3:23 …xuddi Kavor daryosi boʻyida koʻrgan ulugʻvorlikka oʻxshar edi — 1:1-28 ga qarang.

3:27 …ularga aytadigan gapim boʻlganda, seni yana tilga kiritaman — 24:26-27, 33:21-22 ga qarang.

4:2 …atrofiga qamal inshootlarini bildiruvchi uyumlarni hosil qil, shahar devoriga qiyalatib tuproq uy… — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devor yoniga baland qurilmalar yasaganlar va devorga qiyalatib tuproq uyganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

4:4 Isroil — shoh Sulaymonning vafotidan keyin Isroil xalqi ikki shohlikka boʻlinib ketdi (3 Shohlar 11:26-12:24 ga qarang). Shimoliy shohlik “Isroil” deb, janubiy shohlik esa “Yahudo” deb ataladigan boʻldi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar shimoliy shohlikka hujum qilib, uni batamom yoʻq qilib yubordilar. Hizqiyol davrida faqat janubiy shohlik, yaʼni Yahudo qolgan edi. Shu sababdan Hizqiyol kitobida “Isroil” soʻzi bilan “Yahudo” soʻzi oʻzaro almashgan holda janubiy shohlik aholisiga nisbatan qoʻllanilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

4:9 …ulardan oʻzingga non tayyorlaysan — har xil donlarni aralashtirib, non tayyorlash qamal paytida Quddusning ayanchli ahvolini ifoda etadi. Oʻsha paytda shahar aholisi bor donlardan non yopadigan boʻladi.

4:10 50 misqol — ibroniycha matnda 20 shaqal, taxminan 230 grammga toʻgʻri keladi.

4:11 bir kosa — ibroniycha matnda xinning oltidan bir qismi, taxminan yarim litrga toʻgʻri keladi.

4:13 …ular ham xuddi shunday harom nonni yeydigan boʻladilar — Yahudo xalqi Bobilga surgun qilingandan keyin shu bobning 12–oyatida tasvirlangan ayanchli ahvolga tushadi. Ularning yeydigan ovqati harom boʻladi.

5:1 …soching bilan soqolingni qirib tashla — oʻta xoʻrlanish belgisi. Odatda bosqinchilar oʻzlari magʻlub qilgan odamlarning sochi bilan soqolini qirib tashlaganlar.

6:3 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik” (shu bobning 6–oyatida ham bor). Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi.

6:14 Rivlo — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda Divlo, nomaʼlum bir shaharning nomi boʻlsa kerak. Rivlo shahri hozirgi Suriyada joylashgan boʻlib, Isroil shohligining eng shimoliy nuqtasini tashkil qilardi.

7:18 Ular qaygʻudan qanorga oʻranishadi…sochlarini qirdirishadi… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish va sochni qirish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

7:19 …oltinu kumushi Isroil xalqining boshiga halokat keltiradi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …gunohlari dastidan oltinu kumush ular uchun qoqiltiradigan tosh boʻldi. 3:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

7:22 aziz uyim — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi mening xazinam, Maʼbadga ishora boʻlsa kerak. Lekin umumiy maʼnoda Quddusga yoki butun Isroil yurtiga ishora qilingan boʻlishi ham mumkin.

8:1 Surgun boʻlgan paytimizning oltinchi yili oltinchi oyi — miloddan oldingi 592 yilning oltinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Elul oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan avgustning oʻrtasidan boshlanadi.

8:3 shimoliy darvoza — Yuqori darvoza nomi bilan ham maʼlum edi (9:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

8:4 Men bunday vahiyni vodiyda ham koʻrgan edim — 3:22-23 ga qarang.

8:10 harom hayvonlar — Levilar 11–bobga qarang.

8:14 …xudo Tammuz uchun qaygʻurib yigʻlayotgan edilar — butparast xalqning eʼtiqodi va tasavvuriga koʻra, bu xudo oʻsimliklar xazon boʻlgan paytda oʻlib, keyingi yil tabiat uygʻonganda tirilardi. Har yili ayollar bu xudoga aza tutib, qaygʻu marosimini oʻtkazishardi va shu orqali uni hayotga qaytarmoqchi boʻlishardi.

8:17 Meni haqorat qilayotganlarini… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Daraxt shoxini burunlariga olib borayotganini…. Boshqa xudolarga atalgan marosimlarda bajariladigan harakatga yoki Egamizga nisbatan haqoratomuz qiliqqa ishora boʻlishi mumkin. Boshqa xudolarga sigʻinish Egamizning nazarida Unga nisbatan oʻta hurmatsizlikni va haqoratni bildirardi.

9:2 shimoldagi Yuqori darvoza — Maʼbadning ichki hovlisiga olib boradigan bu darvoza shimolga qaratib qurilgan edi (8:3 ga qarang). Bu darvoza tepalikda joylashgani uchun “Yuqori” deb nom olgan (4 Shohlar 15:35 ga qarang).

9:3 Karublar — qanotli samoviy mavjudotlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

10:1 gumbaz — 1:22 ga qarang.

10:15 Men Kavor daryosi boʻyida koʻrgan jonli mavjudotlar — 1:1-28 ga qarang.

11:9 ajnabiylar — Bobil xalqi nazarda tutilgan.

11:23 shaharning sharq tomonidagi togʻ — Zaytun togʻi nazarda tutilgan.

11:24 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

12:10-11 Quddusda hukmronlik qilayotgan shahzoda — Yahudo shohi Zidqiyo nazarda tutilgan (4 Shohlar 25:4-7 ga qarang).

12:13 Xaldeylar — oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

13:18 Sizlar…yopasizlar — odamlarga yomonlik keltirish maqsadida qilingan sehr–joduga ishora.

14:3 …gunoh ularning boshiga halokat keltiradi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …ular gunohni oʻz oldilariga qoqiltiradigan tosh qilib qoʻyishdi (shu bobning 4, 7–oyatlarida ham bor). 3:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

14:14 Doniyor — yoki Danel (shu bobning 20–oyatida ham bor). Hizqiyol paygʻambar bu bashoratini aytganda, Doniyor paygʻambar hali juda yosh edi. Shu sababdan, baʼzi olimlarning fikriga koʻra, bu yerda tilga olingan Doniyor Muqaddas Kitobdagi Doniyor paygʻambar emas, balki Kanʼondagi xalqlarning dostonlarida madh qilingan Danel ismli dono va odil hukmdor boʻlishi mumkin.

16:3 …sen Kanʼon yurtida tugʻilgansan, sening otang Amor xalqidan, onang Xet urugʻidan boʻlgan — Amor, Xet va Kanʼon yurtida yashagan jamiki xalqlar butparast boʻlib, Egamizga sajda qilishmasdi.

16:7 …eng goʻzal bir gavharga oʻxshab qolding — yoki …sen ayol boʻlib yetilding.

16:15 fahsh yoʻliga kirding — Eski Ahdda zino yoki fahsh soʻzlari koʻpincha majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, Egamizga xiyonat qilishni va boshqa xudolarga sigʻinishni bildiradi. Oʻsha paytlarda Kanʼondagi butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar.

16:16 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. 6:3 izohiga qarang.

16:21 …ularni butlaringga qurbonlik qilib, olovda kuydirishing… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …ularni butlaringga (olovdan) oʻtkazishing…. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

16:24 …soʻrilar…baland supalar… — koʻchma maʼnoda ishlatilgan soʻzlar boʻlib, xalq boshqa xudolarga sigʻingan joylarga ishora qiladi (shu bobning 15–oyati izohiga qarang). Shu bobning 31, 39–oyatlarida ham bor.

16:28 Ossuriya — qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo shahri hozirgi Iroqning shimolida joylashgan edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OSSURIYA soʻziga qarang.

16:29 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

16:45 Sening onang Xet urugʻidan, otang Amor xalqidan edi — shu bobning 3–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

16:57 Edom — koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy suryoniycha tarjimadan. Ibroniycha matnda Oram. “Oram” va “Edom” soʻzlari ibroniychada deyarli bir xil yoziladi. Oʻsha davrda Edom xalqi Yahudo xalqiga dushman edi (25:12-14, 35:1-15 ga qarang).

16:60 yoshligingda sen bilan tuzgan ahdim — shu bobning 8–oyatiga qarang.

16:61 Opang…singling… — shu bobning 46–oyatiga qarang.

17:3 burgut — Bobil shohi Navuxadnazar nazarda tutilgan (shu bobning 12–oyatiga qarang).

17:3 sadr daraxti — Lubnon togʻlarida oʻsadigan bu sadr daraxtlari dunyoning oʻsha hududidagi eng katta daraxt turlaridan edi.

17:7 boshqa…burgut — Misr shohi nazarda tutilgan (shu bobning 15–oyatiga qarang).

17:10 garmsel — hosilga katta ziyon keltiradigan issiq shamol.

17:12 u yerdagi shoh — shoh Yohayixin nazarda tutilgan (4 Shohlar 24:8-16 ga qarang).

17:13-14 shoh oilasiga mansub boʻlgan bir kishi — shoh Yohayixinning amakisi Zidqiyo nazarda tutilgan. Bobil shohi Navuxadnazar uni Yohayixinning oʻrniga shoh qilib tayinlagan edi (4 Shohlar 24:17 ga qarang).

17:15 Isroil shohi — Zidqiyo nazarda tutilgan (4 Shohlar 24:18-20 ga hamda Yeremiyo 37:5 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang).

17:17 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi… — 4:2 izohiga qarang.

17:17 qamal inshootlari — 4:2 izohiga qarang.

17:22 nozik bir novda — Dovud avlodidan kelib chiqadigan shoh nazarda tutilgan. Yana Ishayo 11:1, Zakariyo 3:8 ga qarang.

17:23 Isroil togʻi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

18:17 …kambagʻalga jabr yetkazmasa… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada …oʻzini gunohdan tortsa… (yana shu bobning 8–oyatiga qarang).

18:30 …gunoh boshingizga halokat keltiradi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …bu gunoh sizlar uchun qoqiltiradigan tosh boʻladi. 3:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

19:1 ikki shahzoda — shoh Yohuxoz va shoh Zidqiyo nazarda tutilgan (shu bobning 3, 5–oyatlariga va oʻsha oyatlarning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang).

19:2 Sening onang — Yahudo qabilasiga ishora (Ibtido 49:8-9 ga qarang). Shoh Yohuxoz va shoh Zidqiyo aynan shu qabiladan kelib chiqqan edi.

19:3 Bitta bolasi — firʼavn Nexo zanjirband qilgan shoh Yohuxoz nazarda tutilgan (4 Shohlar 23:31-34 ga qarang).

19:5 boshqa bolasi — shoh Zidqiyo nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (12:10-14, 17:13-21 ga va 4 Shohlar 24:18-25:7 ga qarang).

19:7 Qalʼalarini buzar edi… — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Bevalarni bildi…. Baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, bu ibora mazkur oʻrinda bevalarini zoʻrlar edi maʼnosida kelgan.

19:10 Sening onang — Yahudo qabilasidan boʻlgan shohlar sulolasiga ishora.

19:11 Saltanat hassalari — Ibtido 49:10 ga qarang. Saltanat hassasi shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

20:1 Surgun boʻlgan paytimizning yettinchi yili beshinchi oyi — miloddan oldingi 591 yilning beshinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Av oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan iyulning oʻrtasidan boshlanadi.

20:6 sut va asal oqib yotgan yurt — nihoyatda hosildor yerni bildiruvchi ibora. Moʻl–koʻl sut — mol uchun koʻm–koʻk yaylovlarning koʻpligini bildiradi. Asal — xurmodan olinadigan quyuq, shirin murabboga ishora boʻlishi mumkin. Murabboning moʻlligi yaxshi hosil beradigan yerni bildiradi.

20:26 Toʻngʻich bolalarini qurbonlik qilib, olovda kuydirishlariga yoʻl qoʻyib berdim — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Toʻngʻich bolalarini (olovdan) oʻtkazishlariga yoʻl qoʻydim (shu bobning 31–oyatida ham bor). Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

20:29 Sajdagoh — ibroniycha matnda Bamax, yaʼni “Tepalik”. 6:3 izohiga qarang.

20:29 Bamax — bu oyatda soʻz oʻyini ishlatilgan. Ibroniy tilida bamax soʻzi “tepalik”, yaʼni “sajdagoh” maʼnosini bildiradi. Soʻroq gapda ishlatilgan ohangdosh ibroniycha soʻzlar esa max ba, yaʼni “ular qayerga boryaptilar?” degan maʼnoni anglatadi.

20:36 Misr sahrosi — Sinay sahrosiga ishora.

20:40 …muqaddas togʻim…Isroilning baland togʻi… — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 17:23 izohiga qarang.

20:46 …janubga…Nagavdagi oʻrmonga qarshi… — Yahudo yurti va Quddus shahri nazarda tutilgan (21:2 ga qarang).

21:2 barcha sajdagohlari — yoki sajdagohi boʻlib, Maʼbad va umuman Quddus nazarda tutilgan (20:46 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

21:3 Qilichim — Bobil shohi Navuxadnazar nazarda tutilgan. U orqali Xudo Yahudo xalqini va boshqa xalqlarni jazolagan (21:18-23, 30 ga qarang).

21:10 saltanat hassasi — bu maxsus hassa boʻlib, shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

21:10 …Qilichim saltanat hassasini mensimaydi, Hech qanday tayoqni pisand qilmaydi — Yahudo, yaʼni janubiy shohlik aholisi Xudoning tanlangan xalqi boʻlishiga qaramay, Xudoga boʻlgan itoatsizligi uchun butun xalq hukmdori bilan birga jazolangan edi.

21:22 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi… — 4:2 izohiga qarang.

21:22 qamal inshootlari — 4:2 izohiga qarang.

21:25 Isroil hukmdori — shoh Zidqiyo nazarda tutilgan.

21:30 Ey Bobil shohi…Boshqalarni jazolashdan toʻxta! — ibroniycha matnda Qilichni qiniga sol! 21:3 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

22:18 toshqol — kumush eritilganda qoladigan qotishma. U chiqindi hisoblanadi va tashlab yuboriladi.

22:25 shahzodalar — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 19:1-6 ga qarang). Ibroniycha matnda paygʻambarlar toʻdasi.

23:4 Oxola Samariyani, Oxolibo Quddusni bildiradi — Oxola Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni, Oxolibo Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bildiradi (yana 4:4 izohiga qarang). Shimoliy shohlikning poytaxti — Samariya, janubiy shohlikning poytaxti Quddus edi. Oxola va Oxoliboning axloqsizligi majoziy maʼnoni ifodalab, Yahudo va Isroil xalqlarining butparast ittifoqdoshlariga va ularning xudolariga boʻlgan ishonchini, rizqini beradigan haq Xudoga esa oʻtaketgan sadoqatsizligini bildiradi.

23:14 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 16–oyatida ham bor).

23:15 Xaldey — oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

23:23 Xaldeylar — oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

23:31 jazo kosasi — Xudo gʻazabining ramzi boʻlgan sharob kosasiga ishora. Mana shu sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (Ishayo 51:17-23, Yeremiyo 25:15-29 ga qarang).

23:37 …bolalarini oʻsha butlarga taom nazri sifatida qurbonlik qilib, olovda kuydirdilar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …bolalarini oʻsha butlarga taom nazri sifatida (olovdan) oʻtkazdilar. Butparast xalqlarga xos boʻlgan bu jirkanch odat Xudoning nazarida oʻtaketgan qabihlik edi.

23:42 bu mayxoʻr qalangʻi–qasangʻilar — yoki bu qalangʻi–qasangʻilar Savoliklar bilan birga. Savoliklar koʻchmanchi qabila boʻlib, janubdan — Arabiston yarim orolidan kelgan boʻlishi mumkin.

24:1 Surgun boʻlgan paytimizning toʻqqizinchi yili oʻninchi oyi — miloddan oldingi 589 yilning oʻninchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

24:2 …Bobil shohi bugun Quddusni qamal qildi — 4 Shohlar 25:1 ga qarang.

24:5 oʻtin — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi suyaklar.

24:10 …shoʻrvasi qaynab yoʻq boʻlsin — yoki …ziravorlar qoʻshilsin.

24:27 …sen yana tilga kirasan — 3:26-27, 33:21-22 ga qarang.

25:2 Ommon — bu yurt Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan edi.

25:8 Moʻab — bu yurt Oʻlik dengizning sharqida joylashgan edi.

25:8 Moʻab xalqi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Moʻab va Seir xalqlari. Seir Edom yurtining yana bir nomi edi, Seir nomi ibroniycha matndagi mazkur bashoratda (shu bobning 8-11–oyatlarida) boshqa ishlatilmagan. Edom xalqi haqida bashorat shu bobning 12-14–oyatlarida berilgan.

25:12 Edom — bu yurt Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi.

25:13 Temon shahri…Dedon shahri… — Edom xalqining jamiki yerlarini tasvirlashning bir yoʻli, yaʼni shimoldan janubgacha degan maʼnoda kelgan. Temon — Edom yurtining shimolida, Dedon Edomdan janubi–sharqda joylashgan edi.

25:15 Filistlar — Isroil yurtidan gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida yashagan xalq.

25:16 Xaret xalqi — oʻsha vaqtda Filistlar shu nom bilan ham atalardi. Bu nom Krit soʻzidan olingan boʻlishi mumkin. Filistlarning ajdodlari Krit orolidan kelgan edilar (Yeremiyo 47:4, Amos 9:7 ga va oʻsha oyatlarning ikkinchi izohiga qarang).

26:1 Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili — miloddan oldingi 587 yil (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang).

26:2 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy hududini tashkil qiladi. Shaharning bir qismi qoʻrgʻon boʻlib, bu qoʻrgʻon kichkina orolda, dengiz qirgʻogʻidan uzoq boʻlmagan joyda qurilgan edi.

26:5 bu orol — shu bobning 2–oyati izohiga qarang.

26:8 qamal inshootlari — 4:2 izohiga qarang.

26:8 …shahar devoriga qiyalatib tuproq uydiradi… — 4:2 izohiga qarang.

26:20 goʻr — Sheoʻl, yaʼni oʻliklar diyori nazarda tutilgan. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

27:2 Tir — 26:2 izohiga qarang.

27:5 Xermon togʻi — ibroniycha matnda Sanir togʻi, Xermon togʻining qadimgi nomi (Qonunlar 3:9 ga qarang).

27:5 Lubnondan keltirilgan sadr yogʻochi — 17:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

27:6 Kipr — ibroniycha matnda Kittim, Kiprning qadimgi nomi.

27:8 Sidon va Arvod — Sidon Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar edi. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu shahar Livan mamlakatining janubiy hududini tashkil qiladi. Arvod shahri ham, Tir shahri singari, orolda qurilgan boʻlib, Sidondan shimolda, Oʻrta yer dengizining qirgʻogʻiga yaqin joyda joylashgan edi.

27:9 Gabol — Bibl nomi bilan ham maʼlum. Bu shahar Oʻrta yer dengizi boʻyida, Sidon shahridan shimolda joylashgan edi.

27:10 Fors, Lidiya va Liviya — ibroniycha matnda bu yurtlarning qadimgi nomlari: Faras, Lud va Fut. Lidiya hozirgi Turkiyaning sharqida joylashgan edi.

27:11 Xelek — Kilikiya yurtining yana bir nomi boʻlishi mumkin. Bu yurt hozirgi Turkiyaning janubida, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi.

27:12 Tarshish — hozirgi Ispaniyaning hududida joylashgan bu bandargoh shahar oʻzining katta va haybatli kemalari bilan mashhur edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

27:13 Yunonlar — ibroniycha matnda Yovon, oʻsha vaqtda Yunon xalqi shu nom bilan ham atalardi.

27:13 Tuval va Meshex — bu xalqlar hozirgi Turkiya hududida yashagan.

27:14 Toʻxarmo — bu yurt hozirgi Turkiya hududida joylashgan edi.

27:15 Roʻdon — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Dedon, Arabiston yarim orolining shimoli–gʻarbida joylashgan shahar va uning atrofidagi hudud. Roʻdon oroli Oʻrta yer dengizida, hozirgi Turkiyaning janubi–gʻarbiy chegarasini tashkil qilgan qirgʻoq yaqinida joylashgan edi. Geografik jihatdan mazkur oʻringa toʻgʻri keladi.

27:15 obnus yogʻochi — qimmatbaho qora yogʻoch.

27:16 Oram — ibroniycha matndan. Baʼzi ibroniy qoʻlyozmalarida va qadimiy suryoniycha tarjimada Edom.

27:18 Xelbon — Damashqdan qariyb 20 kilometr shimolda joylashgan edi.

27:18 oppoq yung — yoki Zaxardan keltirilgan yung.

27:19 Uzol shahridan sharob keltirib… — yoki Uzol shahridan Dan va Yovon xalqlari…. Oʻsha vaqtda Yunon xalqi Yovon deb ham atalardi.

27:20 Dedonliklar — 25:13 izohiga qarang.

27:20 ot terligi — egar ostiga qoʻyiladigan yoki egar oʻrnida ishlatiladigan mato.

27:21 Kedar — Arabiston sahrosidagi yerlar.

27:22 Shava va Ramo — Arabiston yarim orolida joylashgan yurtlar.

27:23 …Xoron, Xannox…Eden…Oshur va Xilmad… — bu beshta shahar Mesopotamiyada, yaʼni Dajla va Furot daryolari orasidagi hududda joylashgan edi. Qadimiy yunoncha tarjimada Shava (Arabiston sahrosining bir yurti) bu roʻyxatga kiritilmagan.

27:25 Tarshish — shu bobning 12–oyati izohiga qarang.

27:31 …sochlarini qirdiradi, Qanorga oʻranib oladi… — 7:18 izohiga qarang.

28:2 Tir — 26:2 izohiga qarang.

28:3 Doniyor — yoki Danel. 14:14 izohiga qarang.

28:13 Qizil yoqut…zumrad… — ibroniycha matnda aytib oʻtilgan baʼzi qimmatbaho toshlarning turi bahsli.

28:21 Sidon — 27:8 izohiga qarang.

29:1 Surgun boʻlgan paytimizning oʻninchi yili oʻninchi oyi — miloddan oldingi 588 yilning oʻninchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

29:4 baliqlar — firʼavnning aʼyonlari yoki qoʻl ostidagilari nazarda tutilgan. Ular firʼavn bilan birga hukm qilinadilar.

29:7 …bellarini chiqarib yubording — yoki …yiqilishlariga sababchi boʻlding.

29:10 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

29:14 Patroʻs — Misr janubiy hududining qadimgi nomi.

29:17 Surgun boʻlgan paytimizning yigirma yettinchi yili birinchi oyi — miloddan oldingi 571 yilning birinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

29:18 …Navuxadnazar Tirga qarshi shiddatli urush olib bordi… — miloddan oldingi 586 yilda Navuxadnazar Tir shahrini qamal qildi (26:7-14 ga qarang). Qamal oʻn uch yil davom etdi.

29:21 …Men Isroil xalqining qudratini tiklayman — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Men Isroil xalqidan shox oʻstirib chiqaraman. Eski Ahdda buqaning shoxi koʻpincha koʻchma maʼnoda ishlatilib, kuchli hukmdorga yoki harbiy qudratga ishora qilgan.

30:3 Mening gʻazab kunim — ibroniycha matnda Egamizning kuni, Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida bir necha marta uchraydigan ibora. Koʻpincha bu ibora Xudo beradigan jazoga ishora qiladi. Bu ibora yana qiyomat kunidagi Xudoning hukmiga nisbatan ham ishlatiladi. Oʻsha kuni Xudo Oʻz dushmanlari ustidan gʻalaba qozonadi va ularni jazolaydi, Oʻziga sodiq qolganlarga esa orom bagʻishlaydi, ularga tinchlik va qut–barakalar ato qiladi.

30:4 Habashiston — ibroniycha matnda Kush (shu bobning 5, 9–oyatlarida ham bor). 29:10 izohiga qarang.

30:5 Liviya, Lidiya — ibroniycha matnda bu yurtlarning qadimgi nomlari: Fut, Lud. Lidiya hozirgi Turkiyaning sharqida joylashgan edi.

30:5 Kub — yoki Lub (Noxum 3:9 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

30:13 Nuf — Memfis nomi bilan ham maʼlum. Memfis shahri Misr shimoliy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi.

30:14 Patroʻs — Misr janubiy hududining qadimgi nomi.

30:14 Noʻ — Fiva nomi bilan ham maʼlum. Fiva shahri Misr janubiy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi.

30:17 On — Geliopol nomi bilan ham maʼlum.

30:17 Pi–Bashat — Bubast nomi bilan ham maʼlum.

30:20 Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili birinchi oyi — miloddan oldingi 587 yilning birinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

31:1 Surgun boʻlgan paytimizning oʻn birinchi yili uchinchi oyi — miloddan oldingi 587 yilning uchinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Shavon oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan mayning oʻrtasidan boshlanadi.

31:3 Lubnondagi sadr daraxti — 17:3 ning ikkinchi izohiga qarang.

31:11 ajnabiy hukmdor — Bobil shohi Navuxadnazar nazarda tutilgan. Miloddan oldingi 568 yilda u Misrni bosib olgandi.

31:15 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl (shu bobning 16, 17–oyatlarida ham bor). 26:20 izohiga qarang.

32:1 Surgun boʻlgan paytimizning oʻn ikkinchi yili oʻn ikkinchi oyi — miloddan oldingi 585 yilning oʻn ikkinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Adar oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan fevralning oʻrtasidan boshlanadi.

32:17 Oʻsha oy — shu bobning 1–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

32:18 …goʻrdagi marhumlar oldiga… — Sheoʻl, yaʼni oʻliklar diyori nazarda tutilgan. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi. Yana shu bobning 21, 23–oyatlariga qarang.

32:21 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Shu bobning 18–oyati izohiga qarang.

32:24 Elam — bu yurt Bobil yurtidan janubi–sharqda, hozirgi Eron hududida joylashgan edi.

32:26 Meshex bilan Tuval — 27:13 ning ikkinchi izohiga qarang.

32:27 Qadimda qahramonlar… — qadimiy yunoncha va lotincha tarjimalardan. Ibroniycha matnda Sunnatsiz qahramonlar….

32:27 …qahramonlarni…dafn qilishar edi — ibroniycha matnda …qahramonlar…Sheoʻlga ravona boʻlgan. Shu bobning 18–oyati izohiga qarang.

32:27 …tanasini qalqon bilan yopishar edi — yoki …gunohlari uchun olgan jazosi tanalari ustida qolgan.

32:30 Shimoldagi saltanatlarning hamma shahzodalari — Finikiyalik va Oramlik hukmdorlar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

33:8 …oʻz gunohi dastidan… — yoki …oʻz gunohlarida… (shu bobning 9–oyatida ham bor).

33:21 Surgun boʻlgan paytimizning oʻn ikkinchi yili oʻninchi oyi — miloddan oldingi 586 yilning oʻninchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Tabat oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan dekabrning oʻrtasidan boshlanadi.

33:22 …Egamiz menga gapirish iqtidorini qaytarib bergan edi — 3:26-27, 24:26-27 ga qarang.

33:25 …sizlar qoni chiqarilmagan goʻshtni tanovul qilasizlar… — Tavrotda bunday goʻshtni yeyish qatʼiyan man etilgan (Levilar 17:10-14 ga qarang).

34:12 Bulutli, qorongʻi kun — shoh Navuxadnazar Quddusni zabt etib, Quddus aholisini Bobilga surgun qilgan paytga ishora.

34:26 Muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 17:23 izohiga qarang.

35:2 Seir togʻlari — Edom yurtiga qarashli boʻlgan togʻli hudud. Mazkur oyatda butun Edom yurti nazarda tutilgan (shu bobning 15–oyatiga qarang).

36:13 ‘Isroil yurti oʻz odamlarini nobud qiladi, oʻz xalqini farzandlaridan judo qiladi’ — 5:14-17 ga qarang.

36:17 …hayz koʻrgan ayolday nopok edi — Levilar 15:19 ga qarang.

37:5 nafas — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz ruh va shamol maʼnolarini ham ifodalaydi (shu bobning 6, 8, 9, 10, 14–oyatlarida ham bor).

37:9 shamol — shu bobning 5–oyati izohiga qarang.

37:12 qabrlaringiz — xalqning Bobildagi surgun paytiga ishora.

37:14 Ruh — shu bobning 5–oyati izohiga qarang.

37:16 «Yahudo shohligi» — ibroniycha matnda «Yahudo va Isroil xalqidan Yahudoga tegishli boʻlganlar». Bu yerda Hizqiyol janubiy shohlikni nazarda tutgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

37:16 «Isroil shohligi» — ibroniycha matnda «Yusuf va unga tegishli Isroil xalqidan boʻlganlar, yaʼni Efrayimni bildiruvchi tayoq». Bu oʻrinda Hizqiyol shimoliy shohlikni nazarda tutgan. Yusufning oʻgʻli Efrayim — Efrayim qabilasining asoschisi boʻlgan. Bu qabila Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

37:19 Isroil shohligini bildiruvchi tayoq — ibroniycha matnda Yusufni va unga tegishli Isroil qabilalarini bildiruvchi tayoq, yaʼni Efrayimning qoʻlidagi tayoq. Shu bobning 16–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

37:23 Men ularni sadoqatsizlik aybidan xalos etaman — koʻplab ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Ular gunoh qilib yashagan hamma maskanlardan Men ularni xalos qilaman.

38:2 Meshex va Tuval — 27:13 ning ikkinchi izohiga qarang.

38:2 Meshex va Tuval xalqlarining bosh hukmdori — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada Roʻsh, Meshex va Tuval xalqlarining hukmdori. Shu bobning 3–oyatida ham bor.

38:5 Forslar, Habashistonliklar va Liviyaliklar — ibroniycha matnda bu yurtlarning qadimgi nomlari: Faras, Kush va Fut. Kush degan joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

38:6 Goʻmer xalqi — bu xalq Qora dengizning shimoli–sharqida, hozirgi Rossiya hududida yashagan.

38:6 Toʻxarmo yurti — bu yurt hozirgi Turkiya hududida joylashgan edi.

38:12 jahon chorrahasi — yoki jahon choʻqqisi, yaʼni baland, xatarsiz joy maʼnosida kelgan.

38:13 Shava va Dedon — Arabiston yarim orolida joylashgan yurtlar.

38:13 Tarshish — hozirgi Ispaniyaning hududida joylashgan bu bandargoh shahar oʻzining katta va haybatli kemalari bilan mashhur edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

38:13 zodagonlar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yosh arslonlar.

39:1 Meshex va Tuvalning bosh hukmdori — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada Roʻsh, Meshex va Tuval hukmdori.

39:25 …Men Yoqub naslini yana farovonlikka erishtiraman — yoki …Men Yoqub naslini asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman.

40:1 Surgun boʻlgan paytimizning yigirma beshinchi yili birinchi oyi — miloddan oldingi 573 yilning birinchi oyi (1:1-3 ga va oʻsha oyatlarning oxirgi izohiga qarang). Ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

40:5 …har bir uzun tirsak bir tirsagu toʻrt enli edi — bir tirsak taxminan 45 santimetrga, toʻrt en taxminan 8 santimetrga toʻgʻri keladi. Demak, uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. Ushbu kitob davomida “tirsak” soʻzi uzun tirsakka nisbatan ishlatilgan. Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

40:17 oʻttizta hujra — sajda qiluvchilar bu hujralarda yigʻilib, qurbonlik goʻshtini tanovul qilishardi (misol uchun, Yeremiyo 35:2 ga qarang).

40:39 gunoh qurbonligi — birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan qurbonligi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan GUNOH QURBONLIGI iborasiga qarang.

40:39 ayb qurbonligi — Levilar 5:14-19 ga qarang. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan AYB QURBONLIGI iborasiga qarang.

40:44 …ikkita xona qurilgan edi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …qoʻshiqchilar uchun xonalar qurilgan edi.

40:44 janubiy — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda sharqiy.

40:48 Ostonaning eni 14 tirsak, ostona yon devorlarining uzunligi 3 tirsak chiqdi — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 41:1-3 ga qarang). Ibroniycha matnda Ostonaning eni 14 tirsak degan gap yoʻq.

40:49 …eni 12 tirsak edi. Ayvonga oʻn pogʻonali zinapoya olib borar edi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …eni 11 tirsak edi. Ayvonga zinapoya olib borar edi.

41:1 oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

41:1 asosiy xona — yaʼni Muqaddas xona.

41:1 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 40:5 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

41:21 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

41:23 Eng muqaddas xona — yana ichki xona deb atalgan (shu bobning 4–oyatiga qarang).

42:1 oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

42:2 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 40:5 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

42:3 eni 20 tirsak boʻlgan ichki hovlining ochiq joyi — 41:9-10 ga qarang.

42:3 Maʼbadning tosh yotqizilgan tashqi hovlisi — 40:17 ga qarang.

42:4 100 tirsak — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda 1 tirsak.

42:10 Janub — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Sharq.

43:1 Oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

43:1 sharqiy darvoza — Maʼbadning old tomonida joylashgan.

43:3 koʻrgan vahiylarim — 1:1-28, 9:1-10:22, 11:22-25 ga qarang.

43:13 …har bir uzun tirsak bir tirsagu toʻrt enni tashkil qilib… — bir tirsak taxminan 45 santimetrga, toʻrt en taxminan 8 santimetrga toʻgʻri keladi. Demak, uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. Hizqiyol kitobining davomida “tirsak” soʻzi uzun tirsakka nisbatan ishlatilgan.

43:24 tuz — oʻzgarmaslik ramzi boʻlib, Xudo va Uning xalqi orasidagi ahdning barqarorligini bildiradi (Levilar 2:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

44:1 Oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

44:7 …yuragi…sunnat qilinmagan… — yaʼni Xudoga chin yurakdan sadoqatli va itoatkor boʻlmagan (Yeremiyo 4:4 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

44:19 …toki xalq muqaddas kiyimlarga qoʻl tekkizmasin — Maʼbadning muqaddasligiga boʻlgan yuksak ehtiromni saqlash maqsadida oddiy xalq Maʼbaddagi muqaddas ashyolarga qoʻl tekkizmasligi kerak edi. Tabarruk ashyolarga qoʻl tekkizgan odam oʻzini oʻzi jazoga mahkum etardi (Sahroda 4:15, 1 Shohlar 6:19, 2 Shohlar 6:6-7 ga qarang).

45:1 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 43:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

45:1 20.000 tirsak — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana shu bobning 3-5–oyatlariga va 48:9-13 ga qarang). Ibroniycha matnda 10.000 tirsak.

45:5 Ular yashaydigan shaharlar shu yerda joylashadi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Ularning oʻzlariga 20 xona ajratiladi.

45:10 …toʻgʻri oʻlchovni… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …toʻgʻri efani va toʻgʻri batni… (shu bobning 11–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

45:11 …efa…bat…hoʻmr… — qadimda hajmni oʻlchash uchun ishlatilgan oʻlchov birliklari. Efa ham, bat ham taxminan 22 litrga, hoʻmr esa 220 litrga toʻgʻri keladi.

45:12 Bir shaqal 20 geraga, bir mina 60 shaqalga toʻgʻri kelsin — qadimda ogʻirlikni oʻlchash uchun shaqal, gera va mina oʻlchov birliklaridan foydalanilgan. Mina 50 shaqalga toʻgʻri kelardi, biroq bu vaziyatda Bobildagi oʻlchov birliklari ishlatilgan boʻlishi mumkin. 20 gera taxminan 11 grammga, 60 shaqal taxminan 660 grammga toʻgʻri keladi.

45:13 …oltmishdan bir qismi — ibroniycha matnda …har bir hoʻmrdan efaning oltidan bir qismi (shu oyatning davomida ham bor). Shu bobning 11–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

45:14 …bir foizi — ibroniycha matnda …har bir kordan batning oltidan bir qismi. Qadimda kor suyuqliklarning oʻlchov birligi boʻlib, hajmi bir hoʻmrga, yaʼni 220 litrga toʻgʻri kelardi.

45:14 Oʻn bat…bir hoʻmr… — shu bobning 11–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

45:18 Birinchi oy — ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

45:19 kesaki — eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

45:21 …Fisih ziyofati…Xamirturushsiz non bayrami… — Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlganini nishonlash uchun oʻtkazilardi (Chiqish 12:1-42, 13:3-10 ga qarang).

45:24 bir togʻora — ibroniycha matnda bir efa, taxminan 22 litrga toʻgʻri keladi.

45:24 sakkiz kosa — ibroniycha matnda bir xin, taxminan 4 litrga toʻgʻri keladi.

45:25 Yettinchi oy — ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

45:25 Chayla bayrami — bu bayram kuzda yigʻim–terim tugagan paytga toʻgʻri keladi.

46:5 bir togʻora — ibroniycha matnda bir efa, taxminan 22 litrga toʻgʻri keladi.

46:5 sakkiz kosa — ibroniycha matnda bir xin, taxminan 4 litrga toʻgʻri keladi.

46:14 olti kosa — ibroniycha matnda efaning oltidan bir qismi, taxminan 3,7 litrga toʻgʻri keladi.

46:14 uch kosa — ibroniycha matnda xinning uchdan bir qismi, taxminan 1,3 litrga toʻgʻri keladi.

46:17 Qutlugʻ yil — Isroil xalqi tabarruk deb bilgan yil. Shu yil davomida hamma mulk oʻzining asl egalariga qaytarib berilishi kerak edi (Levilar 25:8-55, 27:17-24 ga qarang).

46:19 oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

46:19 Soʻng oʻsha odam meni…boshlab bordi — Hizqiyol Maʼbad oldidan shimoldagi darvoza tomon yurib (44:4 ga qarang), darvozadan chiqqandan keyin gʻarbga burildi.

46:20 …xalq muqaddas nazrlarga qoʻl tekkizmasligi uchun… — 44:19 izohiga qarang.

46:22 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 43:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

47:1 Oʻsha odam — 40:3 ga qarang.

47:3 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 43:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

47:8 Iordan vodiysi — ibroniycha matnda Araba. Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Iordan vodiysiga nisbatan ishlatilgan.

47:10 …En–Gedidan En–Exlayimgacha… — Oʻlik dengizning gʻarbiy qirgʻogʻi, qirgʻoqning oʻrtasidan to shimoli–gʻarbgacha boʻlgan qism.

47:10 Oʻrta yer dengizi — ibroniycha matnda Buyuk dengiz (shu bobning 15, 17, 19, 20–oyatlarida ham bor).

47:13 Yusuf avlodlari — Efrayim va Manashe qabilalari nazarda tutilgan. Bu qabilalar Yusufning ikkita oʻgʻlidan kelib chiqqan.

47:15 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni (shu bobning 20–oyatida ham bor).

47:15-16 …soʻng Levo–Xomat orqali oʻtib, Zadod shahrigacha davom etadi. 16 Keyin Damashq va Xomat oraligʻidagi… — qadimiy yunoncha tarjimadan (yana 48:1 ga qarang). Ibroniycha matnda …soʻng Zadod shahriga olib boradigan yoʻl boʻylab davom etadi. 16 Keyin Xomat, Damashq va Xomat oraligʻidagi….

47:19 Misr chegarasidagi irmoq — Sinay yarim orolining shimoli–sharqidagi Arish soyligi yoki Nil daryosining sharqiy irmogʻi nazarda tutilgan (yana Ibtido 15:18, Sahroda 34:5 va Ysha 13:3, 15:4, 47 ga qarang).

47:22 …qurʼa boʻyicha… — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

48:1 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni.

48:8 tirsak — uzun tirsak nazarda tutilgan. Bir uzun tirsak taxminan 53 santimetrga toʻgʻri keladi. 43:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

48:9 20.000 tirsak — qadimiy yunoncha tarjimaning bitta qoʻlyozmasidan (yana shu bobning 10-13–oyatlariga va 45:1-5 ga qarang). Ibroniycha matnda 10.000 tirsak.

48:13 20.000 tirsak — shu bobning 9–oyati izohiga qarang.

48:28 Misr chegarasidagi irmoq — 47:19 izohiga qarang.

48:28 Oʻrta yer dengizi — ibroniycha matnda Buyuk dengiz.

• 1:1 Hiz 10:7-20

+ 1:1 Hiz 3:15, Hiz 10:15, Hiz 43:3, Hav 7:56, Hav 10:11, Vah 19:11, Hiz 8:3, Hiz 40:2

+ 1:2 4Sh 24:15

+ 1:3 3Sh 18:46, Hiz 3:14, Hiz 3:22, Hiz 8:1, Hiz 33:22, Hiz 37:1, Hiz 40:1, Vah 1:10

+ 1:4 3Sh 19:11, Yerm 23:19, Yerm 30:23

+ 1:5 Hiz 8:2, Vah 4:6-8

+ 1:7 Hiz 1:7, Hiz 40:3, Dnr 10:6

+ 1:10 Vah 4:7

+ 1:11 Isha 6:2

+ 1:13 Zab 103:4

+ 1:16 Dnr 10:6

+ 1:18 Vah 4:8

+ 1:22 Ibt 1:7-8, Hiz 10:1, Vah 4:6

+ 1:24 Hiz 43:2, Vah 1:15

+ 1:26 Chq 24:10, Hiz 10:1, Dnr 7:13

+ 1:27 Hiz 8:2, Ibt 9:13, Vah 4:3, Vah 10:1

+ 2:1 Dnr 8:17

+ 2:2 Hiz 3:24

+ 2:3 Hiz 20:21

+ 2:5 Hiz 3:11, Hiz 33:33, Zkr 2:9, Zkr 4:9, Zkr 6:15

+ 2:6 Yerm 1:8, Hiz 3:11, Mixo 7:4

+ 2:9 Hiz 8:3, Dnr 10:10, Zkr 5:1, Vah 10:2

+ 2:10 Vah 5:1

+ 3:1 Yerm 15:16, Vah 10:9-10

+ 3:8 Yerm 1:18

+ 3:9 Zkr 7:12, Isha 50:7, Yerm 1:18

+ 3:11 Hiz 2:5, Hiz 2:7

+ 3:12 4Sh 2:16, Hiz 8:3, Hiz 11:1, Hiz 11:24, Hiz 43:5, Hav 8:39

+ 3:13 Hiz 1:11, Hiz 1:15, Hiz 1:24

+ 3:14 3Sh 18:46, Hiz 1:3

+ 3:15 Hiz 1:1, Hiz 10:15, Hiz 43:3, Ayub 2:13, Mrs 2:10

• 3:16 Hiz 33:1-9

+ 3:17 Isha 21:6, Yerm 6:17, Xsha 9:8, Xbq 2:1, 2Sol 19:10

+ 3:19 Hiz 33:9

+ 3:20 Yerm 6:21, Hiz 18:24

+ 3:22 3Sh 18:46, Hiz 1:3, Hiz 8:4, Hiz 37:1

+ 3:23 Hiz 2:1-2

+ 3:25 Hiz 4:8

+ 3:26 Ayub 29:10, Zab 136:6

+ 3:27 Hiz 24:27

+ 4:2 4Sh 25:1, Hiz 17:17

+ 4:6 Sah 14:34

+ 4:8 4Sh 25:1-3, Yerm 39:1-2, Yerm 52:4-6, Hiz 3:25

+ 4:13 Dnr 1:8, Xsha 9:3

+ 4:14 Lev 11:2, Qnlr 14:3, Hav 10:14, Chq 22:31, Lev 11:39, Lev 22:8

+ 4:16 Lev 26:26, Isha 3:1, Hiz 5:16, Hiz 14:13, Hiz 12:19

+ 5:2 Hiz 4:8, Hiz 5:12

+ 5:3 Yerm 40:6, Yerm 52:16

+ 5:6 Hiz 16:47-48

+ 5:8 Hiz 13:8

+ 5:9 Dnr 9:12

+ 5:10 Lev 26:29, Qnlr 28:57, Mrs 4:10, Yerm 19:9, Lev 26:33, Qnlr 4:27, Qnlr 28:64, Nax 1:8, Yerm 9:16, Hiz 12:14-15, Zkr 2:6, Zkr 7:14

+ 5:11 Lev 15:31, 2Sol 36:14, Yerm 7:30, Hiz 8:5-6, Isha 49:18, Zfn 2:9, Hiz 7:4, Hiz 8:18, Hiz 9:10

+ 5:12 Hiz 5:2

+ 5:13 Hiz 16:42

+ 5:15 Qnlr 28:37

+ 5:16 Qnlr 32:23, Lev 26:26, Hiz 4:16

+ 5:17 Qnlr 32:24, Hiz 14:21, Vah 6:8

+ 6:2 Hiz 21:2-3, Hiz 36:1

+ 6:4 2Sol 14:5

+ 6:5 Lev 26:30, 4Sh 23:16

+ 6:8 Hiz 12:16, Hiz 14:22

+ 6:9 Chq 34:15, Hiz 16:61, Hiz 20:43, Hiz 36:31

+ 6:11 Hiz 5:12

+ 6:13 Yerm 2:20, Xsha 4:13

+ 7:2 Mrs 4:18, Amos 8:2

+ 7:4 Hiz 5:11, Hiz 7:9, Hiz 8:18, Hiz 9:10

+ 7:7 Zfn 1:14-15

+ 7:9 Hiz 5:11

+ 7:13 Lev 25:13-14

+ 7:15 Qnlr 32:25, Mrs 1:21, Hiz 5:12, Hiz 6:11, Yerm 14:18

+ 7:16 Isha 38:14, Nox 2:7

+ 7:17 Isha 13:7, Hiz 21:7

+ 7:18 Isha 15:2-3

+ 7:19 Hik 11:4, Zfn 1:18

+ 7:23 Zab 54:10, Yerm 6:7

+ 7:24 Xbq 1:7

+ 7:26 Yerm 4:20

+ 8:1 Hiz 14:1, Hiz 20:1, 3Sh 18:46, Hiz 1:3

+ 8:2 Hiz 1:5, Hiz 1:27-28

+ 8:3 Hiz 2:9, 3Sh 18:12, Hiz 3:12, Hiz 1:1, Hiz 11:1, Hiz 40:2, 3Sh 18:12, Hiz 3:12, Hav 8:39

+ 8:4 Hiz 37:1

+ 8:8 Hiz 12:5

+ 8:10 Chq 20:4-5, Qnlr 4:16-18

+ 8:12 Zab 9:32, Isha 29:15, Hiz 9:9

+ 8:16 Hiz 40:28, 3Sh 6:3, Yoʻel 2:17, Yerm 8:2

+ 8:18 Hiz 5:11, Hiz 7:4, Hiz 9:10, 1Sh 8:18, Ayub 27:8-9, Isha 1:15, Mixo 3:4

+ 9:2 4Sh 15:35, 2Sol 23:20, Dnr 10:5, Vah 1:13

+ 9:4 Zab 118:136, Vah 7:3-4

+ 9:5 Hiz 5:11

+ 9:6 Qnlr 28:49-50, 2Sol 36:17, Chq 12:13

+ 9:8 Hiz 11:13

+ 9:9 Hiz 7:23, Zab 9:32, Isha 29:15, Hiz 8:12

+ 9:10 Hiz 5:11, Hiz 7:4, Hiz 8:18, Xsha 13:14, Hiz 11:21

• 10:1 Hiz 1:4-28

+ 10:2 Hiz 9:2

+ 10:3 3Sh 8:10

+ 10:12 Vah 4:6

+ 10:15 Hiz 1:1, Hiz 3:15, Hiz 43:3

+ 10:19 Hiz 11:22

+ 11:1 3Sh 18:12, Hiz 3:12, Hiz 10:19, Hiz 8:16

+ 11:6 Hiz 7:23, Hiz 24:7

+ 11:8 Yerm 42:16

+ 11:13 Hiz 9:8

+ 11:16 Isha 8:14, Vah 21:22

+ 11:17 Qnlr 30:3, Isha 11:12, Yerm 32:37, Zfn 3:20

+ 11:19 Yerm 32:39, Hiz 18:31, Hiz 36:26

+ 11:20 Lev 26:12, Hiz 14:11, Zkr 13:9

+ 11:21 Hiz 9:10

+ 11:22 Hiz 10:19

+ 11:23 Zkr 14:4

+ 11:24 3Sh 18:12, Hiz 3:12

+ 12:2 Isha 42:18-20, Yerm 5:21, Mat 13:13, Mark 8:18

+ 12:3 Yerm 36:3

+ 12:5 Hiz 8:8

+ 12:9 Hiz 21:7, Hiz 24:19, Hiz 37:18

+ 12:10 2Sol 36:11-13, Hiz 21:25

+ 12:13 Hiz 17:20, Hiz 19:8, Hiz 32:3, Xsha 7:12

+ 12:14 Lev 26:33, Hiz 5:10

+ 12:15 Hiz 6:7

+ 12:16 Hiz 6:8, Hiz 14:22

+ 12:19 Hiz 4:16

+ 12:22 Isha 5:19, 2Btr 3:4, Hiz 16:44, Hiz 18:2

+ 12:24 Hiz 13:23, Mixo 3:6

+ 12:25 Isha 55:11

+ 12:27 Dnr 10:14

+ 13:2 Yerm 23:16, Yerm 23:26

+ 13:5 Hiz 22:30

+ 13:6 Yerm 5:31, Yerm 14:14, Yerm 23:21, Hiz 22:28

+ 13:8 Yerm 23:30, Hiz 5:8

+ 13:9 Hiz 20:38, Hiz 6:7

+ 13:10 Yerm 6:14, Yerm 8:11, Mixo 3:5

+ 13:11 Isha 28:2, Isha 28:17, Hiz 38:22

+ 13:14 Hiz 6:7

+ 13:19 Hik 28:21

+ 13:22 Yerm 23:14, Hiz 18:21

+ 13:23 Hiz 12:24, Mixo 3:6

+ 14:1 Hiz 8:1, Hiz 20:1

+ 14:3 4Sh 3:13, Hiz 20:3, Hiz 20:31

+ 14:6 Hiz 18:30

+ 14:8 Qnlr 28:37, Hiz 5:15, Hiz 6:7

+ 14:9 3Sh 22:22-23, Yerm 20:7

+ 14:11 Lev 26:12, Hiz 11:20, Zkr 13:9

+ 14:13 Lev 26:25-26, Isha 3:1, Hiz 4:16, Hiz 5:16-17

+ 14:14 Ibt 6:9, Ayub 1:1, Dnr 1:6, Dnr 6:4

+ 14:16 Hiz 5:11

+ 14:17 Hiz 29:8

+ 14:21 Yerm 14:12, Hiz 5:17, Vah 6:8

+ 14:22 Hiz 6:8, Hiz 12:16

+ 15:2 Hiz 17:6

+ 15:6 Yerm 4:12, Yerm 51:1, Hiz 19:10, Xsha 4:19

+ 16:2 Hiz 20:4, Hiz 22:2

+ 16:3 Ibt 15:16, Qnlr 7:1, Hak 1:26

+ 16:6 Qnlr 32:10

+ 16:8 Rut 3:9, Chq 19:5

+ 16:12 Ibt 24:22

+ 16:13 Qnlr 32:13-14

+ 16:15 Lev 17:7, Isha 1:21, Hiz 23:3, Yerm 2:20, Xsha 1:2

+ 16:17 Hiz 7:20, Hiz 23:40-41

+ 16:19 Xsha 2:8

+ 16:21 Hiz 20:26, Hiz 23:37

+ 16:25 Yerm 3:2

+ 16:26 Hiz 20:7, Hiz 23:19

+ 16:28 4Sh 16:7-18, Yerm 2:18, Hiz 23:12

+ 16:29 Hiz 23:14-17

+ 16:32 Xsha 3:1

+ 16:33 Xsha 8:9

+ 16:37 Hiz 23:22, Mrs 1:8, Hiz 23:29, Xsha 2:10

+ 16:38 Lev 20:10, Qnlr 22:22, Hiz 23:45

+ 16:39 Hiz 23:26, Xsha 2:3

+ 16:40 Hiz 23:47

+ 16:41 4Sh 25:9, Yerm 39:8, Yerm 52:13, Hiz 23:27

+ 16:42 Hiz 5:13

+ 16:44 Hiz 12:22, Hiz 18:2

+ 16:45 Hiz 16:3

+ 16:46 Ibt 18:20, Isha 1:10, Yerm 23:14

+ 16:47 Hiz 5:6-7

+ 16:48 Hiz 5:11

+ 16:49 Ibt 13:10

+ 16:50 Ibt 13:13, Ibt 18:20

+ 16:51 Yerm 3:11

+ 16:53 Hiz 29:14, Hiz 39:25

+ 16:60 Lev 26:42, Isha 55:3, Yerm 32:40

+ 16:61 Hiz 6:9, Hiz 20:43, Hiz 36:31

+ 16:62 Hiz 6:7

+ 17:3 Qnlr 28:49, Yerm 48:40, Yerm 49:22

+ 17:5 Qnlr 8:7

+ 17:6 Hiz 15:2-3

+ 17:10 Hiz 19:12

+ 17:12 4Sh 24:12-15, Yerm 24:1-2

+ 17:13 4Sh 24:17, Yerm 37:1

+ 17:15 4Sh 24:20, 2Sol 36:13

+ 17:16 Hiz 5:11

+ 17:17 4Sh 25:1, Hiz 4:2, Yerm 37:5

+ 17:20 Hiz 12:13, Hiz 17:20, Hiz 32:3, Xsha 7:12

+ 17:21 Hiz 5:10

+ 17:23 Hiz 20:40, Hiz 31:6, Dnr 4:9, Mat 13:32, Mark 4:32

+ 17:24 Hiz 20:47

• 18:1 Hiz 33:10-20

+ 18:2 Yerm 31:29, Mrs 5:7, Hiz 12:22, Hiz 16:44

+ 18:3 Hiz 5:11

+ 18:4 Chq 32:33, Qnlr 24:16

+ 18:6 Hiz 22:9, Chq 20:14, Lev 18:19

+ 18:7 Chq 22:26

+ 18:8 Chq 22:25, Zab 14:5

+ 18:9 Lev 18:5, Hiz 20:11, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 18:13 Lev 20:9, Lev 20:11, Hiz 33:4

+ 18:19 Chq 20:5

+ 18:20 Qnlr 24:16, 4Sh 14:6, Rim 2:9, Isha 3:10-11

+ 18:23 2Btr 3:9, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6

+ 18:24 Hiz 3:20

+ 18:30 Hiz 14:6

+ 18:31 Hiz 11:19, Hiz 36:26

+ 19:2 Ibt 49:9

+ 19:4 Mrs 4:20

+ 19:5 4Sh 23:34, 4Sh 23:36

+ 19:8 Hiz 12:13, Hiz 17:20, Hiz 32:3, Xsha 7:12

+ 19:10 Hiz 15:2, Hiz 15:6

+ 19:12 Yerm 4:12, Yerm 51:1, Hiz 17:10, Xsha 4:19

+ 20:1 Hiz 8:1, Hiz 14:1

+ 20:3 4Sh 3:13, Hiz 14:3, Hiz 20:31, Hiz 5:11

+ 20:4 Hiz 22:2, Hiz 23:36, Hiz 16:2, Hiz 22:2

+ 20:5 Chq 6:7

+ 20:6 Chq 3:8

+ 20:7 Lev 18:3, Hiz 16:26, Hiz 23:19

+ 20:9 Zab 105:8, Isha 48:11

+ 20:10 Chq 13:18, Chq 13:20

+ 20:11 Lev 18:5, Hiz 18:9

+ 20:12 Hiz 37:28, Hiz 38:23, Chq 20:8-11

+ 20:13 Lev 19:30, Lev 26:2, Hiz 22:8, Hiz 23:38, Chq 32:10-14, Sah 14:12-20

+ 20:15 Sah 14:28-30, Zab 94:11

+ 20:16 Zab 77:37

+ 20:18 2Sol 30:7, Ysha 24:14

+ 20:19 Qnlr 5:32-33

+ 20:20 Chq 20:8

+ 20:21 Hiz 2:3

+ 20:23 Qnlr 28:64

+ 20:25 Zab 80:13

+ 20:26 Hiz 16:20-21, Hiz 6:7

+ 20:28 Hiz 6:13

+ 20:31 Hiz 16:20-21, 4Sh 3:13, Hiz 14:3, Hiz 20:3, Hiz 5:11

+ 20:32 Qnlr 4:28, 4Sh 19:18

+ 20:33 Yerm 21:5

+ 20:34 Yerm 31:8

+ 20:35 Xsha 2:14

+ 20:36 Sah 14:20-23, Sah 14:28-30

+ 20:38 Hiz 13:9

+ 20:39 Hiz 39:7, Hiz 43:7

+ 20:40 Isha 56:7, Hiz 17:23

+ 20:41 Hiz 11:17, Hiz 28:25, Hiz 36:23, Hiz 39:27

+ 20:42 Chq 6:8

+ 20:43 Hiz 6:9, Hiz 16:61, Hiz 36:31

+ 20:44 Zab 102:10

+ 20:47 Yerm 21:14, Hiz 17:24, Luqo 23:31, Hiz 21:4

+ 20:48 Isha 34:9-10, Yerm 17:27

+ 20:49 Hiz 17:2, Hiz 24:3

+ 21:2 Hiz 6:2

+ 21:3 Qnlr 32:41, Yerm 47:6, Ayub 9:22, Voiz 9:2

+ 21:4 Hiz 20:47

+ 21:7 Hiz 12:9, Hiz 7:17

+ 21:9 Qnlr 32:41

+ 21:20 Qnlr 3:11, 2Sh 12:26, Hiz 25:4-5

+ 21:22 4Sh 25:1, Yerm 39:1, Yerm 52:4, Hiz 4:2

+ 21:25 2Sol 36:13, Hiz 12:10, Hiz 35:5, Luqo 1:52

+ 21:28 Yerm 49:1-6, Amos 1:13-15, Zfn 2:8

+ 21:29 Hiz 13:6

+ 21:30 Ibt 19:30-37

+ 21:32 Hiz 25:10

+ 22:2 Hiz 20:4, Hiz 23:36, Hiz 16:2, Hiz 20:4

+ 22:4 Hiz 5:14

+ 22:7 Chq 20:12, Chq 22:21, Qnlr 24:17, Isha 10:2

+ 22:8 Hiz 20:13, Hiz 23:38

+ 22:9 Lev 19:16, Hiz 18:6

+ 22:10 Ibt 35:22, Ibt 49:4, Qnlr 22:30, Qnlr 27:20

+ 22:11 Chq 20:14, Chq 20:17, Yerm 5:8, Lev 18:7-16

+ 22:12 Qnlr 27:25, Chq 22:25, Lev 25:36

+ 22:15 Hiz 5:10

+ 22:18 Isha 1:25, Zkr 13:9, Mal 3:3

+ 22:24 3Sh 8:35

+ 22:25 Yerm 11:9, Hiz 19:3

+ 22:26 Yerm 23:11, Zfn 3:4, Lev 10:10, Lev 11:47, Mal 2:8, Yerm 17:27

+ 22:27 Zfn 3:3

+ 22:28 Hiz 13:6, Hiz 13:10

+ 22:30 Zab 105:23, Hiz 13:5

+ 22:31 Hiz 9:10

+ 23:3 Lev 17:7, Isha 1:21, Hiz 16:15

+ 23:5 Xsha 2:5

+ 23:9 4Sh 17:5-6

+ 23:11 4Sh 17:19, Yerm 3:8, Yerm 3:11

+ 23:12 Yerm 2:18, Hiz 16:28

+ 23:14 Nox 2:3, Hiz 16:29

+ 23:17 Isha 57:8

+ 23:19 Hiz 16:26, Hiz 20:7

+ 23:22 Hiz 16:37

+ 23:23 Yerm 50:21

+ 23:24 4Sh 25:6

+ 23:26 Hiz 16:39

+ 23:27 Hiz 16:41

+ 23:30 Chq 34:15

+ 23:31 Isha 51:17

+ 23:34 Zab 74:9

+ 23:35 3Sh 14:9

+ 23:36 Hiz 20:4, Hiz 22:2

+ 23:37 Hiz 16:38, Hiz 16:20-21, Hiz 20:26

+ 23:38 Lev 15:31, 2Sol 36:14, Hiz 5:11, Yerm 7:30, Hiz 20:13, Hiz 22:8

+ 23:39 Hiz 23:11

+ 23:40 Yerm 4:30, Hiz 16:17-18, Xsha 2:13

+ 23:45 Hiz 16:38

+ 23:47 Hiz 16:40, 2Sol 36:17-19

+ 23:48 Hiz 16:41

+ 23:49 Hiz 6:7

+ 24:2 4Sh 25:1, Yerm 39:1, Yerm 52:4

+ 24:3 Hiz 11:3, Hiz 11:7

+ 24:6 Hiz 22:2, Nox 3:1

+ 24:7 Lev 17:13, Qnlr 12:16, Qnlr 12:24

+ 24:9 Nox 3:1, Isha 30:33

+ 24:12 Yerm 2:22

+ 24:14 Hiz 5:11

+ 24:16 Yerm 16:5

+ 24:17 Lev 10:6, Lev 21:10, Qnlr 26:14

+ 24:19 Hiz 12:9, Hiz 21:7

+ 24:21 2Sol 36:17, Hiz 23:47

+ 24:23 Hiz 4:17, Hiz 33:10

+ 24:24 Hiz 6:7

+ 24:26 Hiz 33:21-22

+ 24:27 Hiz 3:26-27

+ 25:2 Yerm 49:1-6, Hiz 21:28, Amos 1:13-15, Zfn 2:8

+ 25:3 Zfn 2:8

+ 25:5 2Sh 11:1, 2Sh 12:26, Hiz 21:20

+ 25:7 Hiz 6:14

+ 25:9 Isha 15:1, Isha 25:10, Yerm 48:1, Amos 2:1-3, Zfn 2:8, Ysha 13:17-19

+ 25:10 Hiz 21:32

+ 25:12 2Sol 28:17

+ 25:13 Isha 34:5, Yerm 49:7-22, Hiz 32:29, Hiz 35, Amos 1:11-12, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4, Ibt 36:34, Ayub 2:11, Isha 21:13

+ 25:16 1Sh 30:14, 2Sh 8:18, Isha 14:29, Yoʻel 3:4, Amos 1:6, Zfn 2:4

+ 26:2 Isha 23:1, Yerm 47:4, Yoʻel 3:4, Amos 1:9, Zkr 9:4

+ 26:5 Hiz 47:10

+ 26:6 Hiz 6:7

+ 26:7 4Sh 24:1, Yerm 25:1, Dnr 1:1, Ezra 7:12, Dnr 2:37, Vah 17:14

+ 26:8 Hiz 4:2

+ 26:9 Hiz 21:22

+ 26:13 Isha 24:8, Yerm 7:34, Yerm 16:9, Vah 18:22

+ 26:14 Hiz 47:10

+ 26:15 Yerm 51:52

+ 26:16 Yun 3:6, Hiz 27:35, Hiz 32:10

+ 26:17 Hiz 27:2

+ 26:20 Hiz 31:14, Hiz 32:23, Zab 26:13

+ 26:21 Hiz 27:36, Hiz 28:19

+ 27:2 Hiz 26:17, Hiz 28:12

+ 27:5 Qnlr 3:9, 1Sol 5:23

+ 27:6 Isha 2:13, Zkr 11:2

+ 27:8 Ibt 10:18

+ 27:9 Ysha 13:5, 3Sh 15:18, Zab 82:8

+ 27:10 Hiz 30:5, Hiz 38:5

+ 27:12 3Sh 10:22, Hiz 38:13

+ 27:13 Ibt 10:2, Hiz 32:26, Hiz 38:2, Hiz 39:1

+ 27:14 Ibt 10:3, Hiz 38:6

+ 27:15 Ibt 10:7, Isha 21:13

+ 27:17 Hak 11:33

+ 27:18 Isha 7:8

+ 27:19 Chq 30:24

+ 27:21 Zab 119:5, Qshq 1:4, Isha 60:7

+ 27:22 3Sh 10:1, 2Sol 9:1

+ 27:23 Ibt 11:31, Amos 1:5

+ 27:25 Zab 47:8, Isha 2:16

+ 27:26 Zab 47:8

+ 27:29 Vah 18:17

+ 27:30 Ayub 2:8, Mrs 2:10, Vah 18:19

+ 27:32 Vah 18:18

+ 27:33 Vah 18:3

+ 27:35 Hiz 26:16, Hiz 32:10

+ 27:36 Yerm 18:16, Hiz 26:21, Hiz 28:19

+ 28:2 Hiz 26:2, Hiz 27:2, Isha 14:14, 2Sal 2:4

+ 28:3 Hiz 14:14, Dnr 1:17

+ 28:4 Zkr 9:3

+ 28:7 Hiz 31:12, Xbq 1:7

+ 28:10 Hiz 31:18, Hiz 32:19

+ 28:12 Hiz 26:17, Hiz 27:2-3

+ 28:13 Ibt 2:8-9, Isha 51:3, Hiz 31:8-9, Chq 28:17-20

+ 28:14 Ibt 3:24

+ 28:19 Hiz 26:21, Hiz 27:36

+ 28:21 Isha 23:2, Yoʻel 3:4

+ 28:23 Hiz 5:17

+ 28:24 Sah 33:55, Ysha 23:13, Hiz 6:7

+ 28:25 Hiz 11:17, Hiz 20:41

+ 28:26 Yerm 23:6, Yerm 32:37, Isha 65:21, Amos 9:14, Mixo 4:4

+ 29:2 Isha 19:1, Yerm 46:2, Hiz 30:4, Hiz 31:2, Hiz 32:2, Yoʻel 3:19

+ 29:3 Zab 73:13-14, Isha 27:1, Isha 51:9, Hiz 32:2

+ 29:4 Hiz 38:4, Amos 4:2, Xbq 1:15, 4Sh 19:28, Isha 37:29

+ 29:5 Qnlr 28:26, 1Sh 17:44

+ 29:6 Hiz 6:7, 4Sh 18:21, Isha 36:7

+ 29:8 Hiz 14:17

+ 29:10 Hiz 30:6

+ 29:12 Hiz 30:7, Hiz 30:23, Hiz 30:26

+ 29:13 Yerm 46:26

+ 29:14 Hiz 16:53

+ 29:16 Hiz 6:7

+ 29:19 Yerm 46:13, Yerm 46:26, Hiz 30:10

+ 30:3 Isha 13:6, Yoʻel 1:15, Obd 1:15, Zfn 1:7

+ 30:4 Hiz 29:8

+ 30:5 Hiz 27:10, Hiz 38:5

+ 30:6 Hiz 29:10

+ 30:7 Hiz 29:12

+ 30:8 Hiz 6:7

+ 30:10 Yerm 46:26, Hiz 29:19

+ 30:12 Isha 19:6

+ 30:13 Yerm 43:12, Yerm 46:25, Isha 19:13

+ 30:14 Hiz 29:14, Sah 13:23, Yerm 46:25, Amos 6:2

+ 30:17 Ibt 41:45, Ibt 46:20, Isha 19:18

+ 30:18 Yerm 2:16

+ 30:19 Hiz 6:7

+ 30:21 Yerm 46:11

+ 30:23 Hiz 29:12

+ 31:2 Hiz 29:2, Hiz 30:4, Hiz 32:2

+ 31:3 Hak 9:15, Dnr 4:7-9

+ 31:6 Hiz 17:23, Dnr 4:9, Mat 13:32, Mark 4:32

+ 31:8 Ibt 2:8, Isha 51:3, Hiz 28:13

+ 31:10 Dnr 4:27, Dnr 5:20

+ 31:12 Hiz 28:7, Xbq 1:7

+ 31:13 Hiz 32:4

+ 31:14 Hiz 26:20, Hiz 32:18

+ 31:16 Isha 14:8-9

+ 31:18 Hiz 28:10, Hiz 32:19

+ 32:2 Hiz 29:2, Hiz 30:4, Hiz 31:2, Hiz 29:3

+ 32:3 Hiz 12:13, Hiz 17:20, Hiz 19:8, Xsha 7:12

+ 32:4 Hiz 31:13

+ 32:7 Isha 13:10, Yoʻel 2:31, Vah 6:12

+ 32:8 Chq 10:22, Isha 5:3

+ 32:10 Hiz 26:16

+ 32:11 Yerm 46:26

+ 32:12 Hiz 28:7

+ 32:15 Hiz 6:7

+ 32:18 Hiz 26:20, Hiz 31:14

+ 32:19 Hiz 28:10, Hiz 31:18

+ 32:21 Hiz 28:10, Hiz 31:18, Isha 14:9-10

+ 32:22 Hiz 31:15

+ 32:23 Nox 1:14, Zab 26:13, Hiz 26:20

+ 32:24 Ibt 14:1, Isha 21:2, Yerm 49:34, Dnr 8:2

+ 32:26 Ibt 10:2, Hiz 27:13, Hiz 38:2, Hiz 39:1

+ 32:28 Hiz 28:10

+ 32:29 Hiz 25:12-14

+ 32:30 Isha 23:2

• 33:1 Hiz 3:16-21

+ 33:2 Isha 21:6, Yerm 6:17, Xsha 9:8, Xbq 2:1

+ 33:3 Xsha 5:8, Yoʻel 2:1, Amos 3:6

+ 33:4 Lev 20:9, Lev 20:11, Hiz 18:13

+ 33:7 2Sol 19:10

+ 33:9 1Tim 4:16

• 33:10 Hiz 18

+ 33:10 Hiz 4:17, Hiz 24:23

+ 33:11 Hiz 16:48, 2Btr 3:9, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6

+ 33:13 Hiz 3:20

+ 33:15 Chq 22:26, Lev 6:2-5

+ 33:22 3Sh 18:46, Hiz 1:3, Hiz 24:26-27

+ 33:24 Isha 51:2

+ 33:25 Ibt 9:4, Lev 3:17, Hiz 22:3

+ 33:27 Hiz 5:11, Qnlr 28:26

+ 33:29 Hiz 6:7

+ 33:31 Hiz 8:1, Hiz 14:1, Hiz 20:1

+ 33:33 Hiz 2:5, Zkr 2:9, Zkr 4:9, Zkr 6:15

+ 34:2 Yerm 23:1-4, Yerm 50:6, Zkr 11:16-17

+ 34:3 Zab 13:4, Mixo 3:3, Zkr 11:5

+ 34:5 Sah 27:17, 3Sh 22:17, Mat 9:36, Mark 6:34

+ 34:8 Hiz 5:11

+ 34:9 Hiz 13:8, Hiz 13:21

+ 34:11 Isha 40:11, Mixo 5:4, Yuhn 10:11

+ 34:12 Hiz 30:3

+ 34:13 Qnlr 30:3, Hiz 11:17

+ 34:14 Zab 22:2

+ 34:16 Mixo 4:6-7

+ 34:17 Zkr 10:3, Mat 25:32-33

+ 34:21 Qnlr 33:17, Dnr 8:4

+ 34:23 Hiz 37:24, Yuhn 10:16, Yerm 23:5, Yerm 30:9, Xsha 3:5, Mixo 5:4

+ 34:24 Lev 26:12

+ 34:25 Isha 54:10, Hiz 37:26, Xsha 2:18, Lev 26:6

+ 34:26 Lev 26:4, Yerm 14:22, Zkr 10:1, Mal 3:10

+ 34:27 Yerm 2:20, Yerm 27:8, Yerm 30:8

+ 34:31 Zab 73:1, Zab 99:3, Zkr 9:16, Yuhn 10:14

+ 35:2 Ibt 32:3

+ 35:3 Isha 34:5, Yerm 49:7-22, Hiz 25:12-14, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4

+ 35:4 Hiz 6:7

+ 35:5 Hiz 21:25, Amos 1:11

+ 35:6 Hiz 5:11, Ibt 9:6

+ 35:11 Hiz 5:11

+ 35:12 Zab 136:7

+ 35:15 Yerm 50:29, Obd 1:15, Xbq 2:8

+ 36:1 Hiz 6:2-3, Qnlr 32:13, Isha 58:14

+ 36:4 Mixo 6:2

+ 36:5 Hiz 35:15

+ 36:10 Yerm 30:19

+ 36:11 Ibt 1:28, Isha 49:19, Yerm 31:27, Zkr 2:4, Zkr 10:8, Ayub 42:12

+ 36:12 Hiz 5:17

+ 36:13 Sah 13:33

+ 36:17 Lev 18:25, Yerm 2:7

+ 36:18 Hiz 5:11, Hiz 22:3

+ 36:19 Lev 26:33, Hiz 5:10

+ 36:21 Zab 105:8, Isha 48:11, Hiz 20:9

+ 36:23 Hiz 20:41

+ 36:24 Qnlr 30:3, Hiz 11:17

+ 36:25 Isha 4:4, Yoʻel 3:21, Lev 16:30, Yerm 33:8, Zkr 13:1

+ 36:26 Hiz 11:19, Hiz 18:31

+ 36:27 Hiz 37:14

+ 36:28 Lev 26:12, Hiz 11:20

+ 36:29 Hiz 37:23, Hiz 34:29

+ 36:30 Lev 26:4

+ 36:31 Hiz 6:9, Hiz 16:61, Hiz 20:43

+ 36:35 Ibt 2:8, Isha 51:3, Hiz 28:13, Hiz 31:8-9

+ 36:37 Hiz 34:31

+ 36:38 2Sol 35:7, Hiz 6:7

+ 37:1 3Sh 18:46, Hiz 1:3, Hiz 3:22, Hiz 8:4

+ 37:3 1Kor 15:35

+ 37:5 Ibt 2:7

+ 37:10 Vah 11:11

+ 37:12 Isha 26:19, Dnr 12:2, Yuhn 5:21

+ 37:14 Hiz 36:27

+ 37:18 Hiz 12:9, Hiz 21:7, Hiz 24:19

+ 37:19 Isha 11:13, Yerm 3:18, Yerm 50:4, Xsha 1:11

+ 37:21 Qnlr 30:3, Hiz 11:17

+ 37:23 Hiz 14:11, Hiz 36:25, Lev 26:12, Hiz 11:20

+ 37:24 Yerm 30:10, Yerm 23:5, Hiz 34:23-24, Yuhn 10:16

+ 37:25 Yoʻel 3:20

+ 37:26 Hiz 34:25, Xsha 2:18

+ 37:27 Zkr 2:10-11, Vah 21:3, Lev 26:11-12, Hiz 11:20

+ 37:28 Hiz 6:7, Hiz 20:12

+ 38:2 Ibt 10:2, Hiz 27:13, Hiz 32:26, Hiz 39:1

+ 38:4 4Sh 19:28, Hiz 29:4, Amos 4:2, Xbq 1:15

+ 38:5 Hiz 27:10

+ 38:6 Ibt 10:3, Hiz 27:14

+ 38:8 Hiz 34:28

+ 38:9 Yerm 4:13

+ 38:11 Hak 18:9-10, Yerm 49:31

+ 38:13 3Sh 10:1, Hiz 27:15, Hiz 27:22

+ 38:16 Hiz 20:41

+ 38:17 Yerm 6:22-23

+ 38:19 Amos 1:1, Xag 2:6, Vah 16:18

+ 38:20 Yerm 4:24, Nox 1:5

+ 38:21 Yerm 25:27, Yerm 25:29

+ 38:22 Hiz 5:17, Hiz 14:16, Ibt 19:24, Ayub 18:15, Zab 10:6, Hiz 13:11, Hiz 13:13

+ 38:23 Hiz 20:12, Hiz 6:7

+ 39:1 Ibt 10:2, Hiz 27:13, Hiz 32:26, Hiz 38:2

+ 39:2 Hiz 38:6, Hiz 38:15

+ 39:3 Zab 75:3

+ 39:4 Qnlr 28:26

+ 39:6 Hiz 28:18, Hiz 30:8, Vah 20:9

+ 39:7 Hiz 20:39, Hiz 43:7

+ 39:9 Isha 2:4, Isha 9:5, Xsha 2:18, Mixo 4:3

+ 39:10 Zkr 2:9

+ 39:17 Isha 34:6, Zfn 1:7, Vah 19:17-18

+ 39:18 Amos 4:1

+ 39:22 Yoʻel 2:27

+ 39:23 Qnlr 29:24-28

+ 39:25 Yerm 30:3, Hiz 20:9

+ 39:26 Lev 26:6, Yerm 30:10, Yerm 46:27, Mixo 4:4

+ 39:27 Hiz 20:41

+ 39:29 Isha 32:15, Isha 44:3, Yoʻel 2:28

• 40:1 3Sh 6, 2Sol 3

+ 40:1 Hiz 33:21, 3Sh 18:46, Hiz 1:3

+ 40:2 Hiz 1:1, Hiz 8:3, Vah 21:10

+ 40:3 Hiz 1:7, Hiz 47:3, Zkr 2:1, Vah 11:1, Vah 21:15

+ 40:4 Hiz 44:5

+ 40:5 Hiz 42:20

+ 40:6 Hiz 43:1

+ 40:16 3Sh 6:4, Hiz 41:16, Hiz 41:26, Hiz 41:18

+ 40:17 Hiz 41:6, Hiz 42:1

+ 40:28 Hiz 8:16

+ 40:38 2Sol 4:6

+ 40:39 Lev 1:3, Lev 4:2-3, Lev 5:1-6

+ 40:44 1Sol 6:31-32

+ 40:46 3Sh 2:35, Hiz 43:19

+ 40:47 Hiz 41:13-15

+ 40:49 3Sh 6:3

+ 41:2 3Sh 6:17

+ 41:4 3Sh 6:20, 2Sol 3:8

+ 41:5 3Sh 6:5, 3Sh 6:8

+ 41:6 Hiz 40:17, 3Sh 6:6

+ 41:13 Hiz 40:47

+ 41:16 3Sh 6:4, Hiz 40:16

+ 41:18 3Sh 6:29, 3Sh 7:36, Hiz 40:16

+ 41:19 Hiz 1:10, Hiz 10:14

+ 41:21 Chq 25:23-30

+ 41:24 3Sh 6:34

+ 41:25 3Sh 7:6

+ 41:26 3Sh 6:4

+ 42:1 Hiz 40:17

+ 42:13 Sah 18:9

+ 42:14 Lev 6:11, Hiz 44:19

+ 42:20 Hiz 40:5

+ 43:1 Hiz 40:6

+ 43:2 Hiz 10:18, Hiz 11:22-23, Hiz 1:24, Vah 1:15, Vah 18:1

+ 43:3 Hiz 1:1, Hiz 3:15, Hiz 10:15, Hiz 2:1

+ 43:5 Hiz 3:12, Hiz 8:16

+ 43:7 1Sol 28:2, Isha 60:13, Isha 66:1, Hiz 20:39, Hiz 39:7

+ 43:10 Hiz 40:4

+ 43:13 Chq 27:1-8

+ 43:15 Chq 27:2, 3Sh 1:50, 3Sh 2:28

+ 43:17 Chq 20:26

+ 43:18 Lev 1:5

+ 43:19 3Sh 2:35, Hiz 40:46, Hiz 45:18

+ 43:20 Chq 29:12, Lev 8:15, Hiz 45:19

+ 43:21 Chq 29:14

+ 43:24 Lev 2:13

+ 43:25 Chq 29:35, Lev 8:33

+ 43:27 Lev 1:3, Lev 3:1

+ 44:4 Hiz 1:28

+ 44:5 Hiz 40:4

+ 44:6 Hiz 45:9

+ 44:7 Hav 21:28, Lev 3:11

+ 44:15 3Sh 2:35, Hiz 40:46

+ 44:16 Hiz 41:21

+ 44:18 Chq 28:39-43, Lev 16:4

+ 44:19 Lev 6:11, Lev 16:23, Hiz 42:14

+ 44:20 Lev 21:5, Sah 6:5

+ 44:21 Lev 10:9

+ 44:22 Lev 21:7, Lev 21:13

+ 44:23 Lev 10:10, Lev 11:47

+ 44:24 Qnlr 17:9, Qnlr 19:17

+ 44:25 Lev 21:1-3

+ 44:26 Sah 19:11-12

+ 44:27 Lev 4:3

+ 44:28 Sah 18:20, Qnlr 10:9

+ 44:29 Lev 27:21, Sah 18:14

+ 44:30 Chq 23:19, Chq 34:26, Qnlr 26:2, Sah 15:20, Mal 3:10

+ 44:31 Chq 22:31, Lev 11:39, Lev 22:8, Hiz 4:14

+ 45:1 Hiz 47:21

+ 45:2 Hiz 48:9-10

+ 45:4 Hiz 48:11-12

+ 45:5 Hiz 48:13

+ 45:6 Hiz 48:15

+ 45:7 Hiz 48:21

+ 45:9 Hiz 44:6, Sah 36:7, 3Sh 21:1-16

+ 45:10 Lev 19:36, Qnlr 25:13, Hik 11:1

+ 45:12 Chq 30:13

+ 45:17 Sah 28:9-15

+ 45:18 Lev 16:16

+ 45:19 Chq 12:7, Chq 29:12, Lev 8:15, Hiz 43:20

+ 45:21 Lev 23:5-6

+ 45:23 Lev 23:8, Sah 28:15

+ 45:24 Lev 2:1

+ 45:25 Lev 23:34

+ 46:2 Hiz 44:3

+ 46:4 Sah 28:9-10, Hiz 45:17

+ 46:6 Sah 28:11-15

+ 46:9 Chq 23:14-17, Qnlr 16:16

+ 46:12 Lev 7:16, Lev 22:23

+ 46:13 Chq 29:38, Sah 28:3

+ 46:17 Lev 25:10

+ 46:18 Sah 36:7, 3Sh 21:1-16

+ 47:1 Yoʻel 3:18, Zkr 14:8, Vah 22:1

+ 47:3 Hiz 40:3

+ 47:8 Qnlr 3:17, Ysha 3:16

+ 47:10 Ysha 15:62, Isha 15:8, Hiz 26:5

+ 47:12 Ibt 2:9, Vah 22:2

• 47:13 Sah 34:1-15

+ 47:14 Ibt 12:7

+ 47:19 Hiz 48:28

+ 47:22 Isha 14:1

+ 48:1 Sah 2:25-31, Ysha 19:40

+ 48:2 Ysha 19:24

+ 48:3 Ysha 19:32

+ 48:4 Ysha 16:1, Ysha 16:5

+ 48:5 Ysha 17:7

+ 48:6 Ysha 13:15

+ 48:7 Ysha 15:1

+ 48:8 Hiz 45:1-6

+ 48:9 Hiz 45:2-3

+ 48:11 3Sh 2:35, Hiz 40:46, Hiz 44:10

+ 48:13 Hiz 45:4

+ 48:15 Hiz 45:6

+ 48:16 Vah 21:16

+ 48:21 Hiz 45:7

+ 48:23 Ysha 18:11

+ 48:24 Ysha 19:1

+ 48:25 Ysha 19:17

+ 48:26 Ysha 19:10

+ 48:27 Ysha 13:24

+ 48:28 Hiz 47:19

+ 48:30 Vah 21:13

+ 48:35 Isha 60:14, Yoʻel 3:21

Doniyor

Doniyor

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Kirish

DONIYOR

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Mazkur kitobning bosh qahramoni Doniyor paygʻambardir. U ibroniy zodagonlarining oilasida tavallud topib, ulgʻayadi va miloddan oldingi 605 yilda boshqa asirlar qatorida shoh Navuxadnazar tomonidan Bobilga surgun qilinadi. Doniyor Bobil shohining saroyida xizmat qila boshlaydi. Miloddan oldingi 539 yilda Midiya va Fors qoʻshinlari Bobil taxtini egallaganlaridan keyin ham, Doniyor saroydagi xizmatini davom ettiradi.

Kitobning birinchi qismida (1-6–boblar) muallif bizga oʻspirin Doniyorni va uning uch doʻstini tanishtiradi, ularning tirishqoqligi, isteʼdodi va diyonati haqida soʻz yuritib, Bobil saroyida yuz bergan hodisalar haqida bizni boxabar qiladi. Shuningdek, jahon xalqlarining taqdiri va Xudoning abadiy hukmronligi haqida soʻz yuritadi. Ushbu kitobda Doniyor va uning uch doʻsti Bobil hukumatida yuksak obroʻ–eʼtiborga ega boʻlganlari haqida hikoya qilinadi. Ularning hayoti bir necha marta xavf ostida qoladi, shunga qaramay, ular Xudoga oxirigacha sodiq qolishadi. Bobil shohligi birlashgan Midiya va Fors shohligiga magʻlub boʻlgandan keyin, Doniyorning yangi hukumatga xizmat qilishi ham kitobning shu qismida bayon qilinadi.

Kitobning ikkinchi qismi (7-12–boblar) Doniyorga kelgan vahiylardan va farishta unga aytgan vahiy taʼbirlaridan tashkil topgan. Bu vahiylarda jahon xalqlarining taqdiri, yahudiy xalqining kelajagi va Xudoning abadiy hukmronligi haqida soʻz yuritiladi. Kelajakda tarix sahnasiga chiqadigan buyuk imperiyalarning hukmronligi va yahudiylar ularga tobe boʻlishi majoziy maʼnoda bayon qilinadi. Hozirda biz oʻtmishga nazar tashlab, bu vahiylarning aksariyat qismi amalga oshgan, deb ishonch bilan ayta olamiz.

Xullas, kitobning asosiy gʻoyasi quyidagilardan iborat: insoniyat taqdirini Xudo boshqaradi. Xudo shohliklarni qudratli qiladi, vaqti kelganda esa ularni magʻlub qiladi. Tarix sahnasiga chiqqan buyuk Bobil va Fors imperiyalari, yengilmas Iskandar Zulqarnayn hokimiyati va Rim hukmronligi keldi–yu–ketdi, Xudoning Oʻz xalqi orqali oʻrnatgan samoviy shohligi esa abadiy barqaror turibdi.

1–BOB

Doniyor va uning doʻstlari boshidan oʻtgan voqealar

(1:1-6:28)

Oʻspirinlar shoh Navuxadnazar saroyida

1¹Yahudo* shohi Yohayiqim hukmronligining uchinchi yilida* Bobil shohi Navuxadnazar Quddusga qoʻshin tortib kelib, shaharni qamal qildi⁺. ²Rabbiy Yohayiqimni Navuxadnazarning qoʻliga berdi*. Navuxadnazar Xudoning uyidagi ayrim idishlarni oʻlja qilib, Bobil* yurtiga olib bordi–da, idishlarni oʻz xudosining uyidagi xazinaga joylashtirdi⁺.

³U saroyning bosh mulozimi* Ashnapazga shunday buyruq bergan edi: “Isroil xalqidan olingan asirlardan shoh va zodagonlarning oilalariga mansub boʻlgan ⁴yigitlarni olib kel. Ular yosh, jismonan sogʻlom, xushqomat, zehni oʻtkir, qobiliyatli, farosatli, xullas, shoh saroyida xizmat qilishga layoqatli boʻlishsin. Sen ularga bobil tilini* va adabiyotini oʻrgatishing kerak. ⁵Har kungi yegulik bilan sharob ularga mening dasturxonimdan berilsin. Ular uch yil taʼlim olishgach, mening huzurimda hozir boʻlishlari lozim.”

⁶Tanlanganlarning orasida Yahudo qabilasidan boʻlgan Doniyor, Xanoniyo, Mishail va Ozariyo ismli oʻspirinlar bor edi⁺. ⁷Bosh mulozim ularning ismlarini oʻzgartirib, Doniyorni — Beltashazar, Xanoniyoni — Shadrax, Mishailni — Meshax, Ozariyoni esa Abednaxu deb atadi⁺.

⁸Doniyor shohona yegulik va sharobdan bulgʻanishni xohlamadi*. Bu taomlardan u voz kechmoqqa ahd qilib, bosh mulozimdan buning uchun ijozat soʻradi⁺. ⁹Xudoning irodasi bilan Doniyor bosh mulozimning muruvvatiyu iltifotiga sazovor boʻlgan edi⁺. ¹⁰Ammo bosh mulozim Doniyorning taklifini eshitib lol qoldi va dedi: “Yoʻq, yegulik bilan ichimliklarni sizlarga* shoh hazratlarining oʻzlari belgilaganlar. Hazratimning buyruqlaridan bosh tortishdan qoʻrqaman. Bordi–yu, koʻrinishlaring tengdoshlaringnikidan yomonroq boʻlsa, mening jonimni xavf ostiga qoʻygan boʻlasizlar.”

¹¹Keyin Doniyor bu masala xususida bosh mulozim tayinlagan soqchi bilan gaplashdi, chunki bu soqchi Doniyor va uning uch ogʻaynisi uchun masʼul bir odam edi. U soqchiga shunday dedi: ¹²“Iltimos, qullaringizni oʻn kun davomida sinab koʻring. Bizga yegani sabzavot, ichgani suv bering⁺. ¹³Keyin esa bizni shohona yegulikni yegan yigitlar bilan solishtirib koʻring, soʻng bilganingizni qilavering.”

¹⁴Soqchi rozi boʻlib, ularni oʻn kun davomida sabzavotlar bilan boqdi. ¹⁵Oʻn kun oʻtgach, ularning gavdalari toʻlishib, shohona yegulik yegan boshqa yigitlardan ancha koʻrkam boʻldi. ¹⁶Shunday qilib, soqchi ularning shohona yeguliklari va sharobini oʻziga olib qolib, ularga faqat sabzavotlar beradigan boʻldi.

¹⁷Xudo bu toʻrtta yigitga adabiyot va falsafaning har sohasini fahmlamoq uchun bilim va isteʼdod bergan edi. Bundan tashqari, Doniyor turli xil vahiy va tushlarni taʼbirlash qobiliyatiga ega edi⁺.

¹⁸Shoh belgilagan muddat tugagach, bosh mulozim hamma yigitlarni Navuxadnazar huzuriga olib bordi. ¹⁹Shoh ularning har biri bilan suhbatlashdi. Ular orasida hech kim Doniyor, Xanoniyo, Mishail va Ozariyoga teng kela olmasdi. Shuning uchun shoh ularni oʻz saroyida olib qoldi. ²⁰Shoh qanday savol bermasin va qanday jumboqni yechishni soʻramasin, ularning bilimi va donoligi butun shohlikdagi folbinu munajjimlarnikidan oʻn barobar ziyoda edi⁺. ²¹Doniyor saroyda shoh Kurush hukmronligining birinchi yiligacha* xizmat qildi⁺.

2–BOB

Navuxadnazarning tushi

2¹Navuxadnazar oʻz hukmronligining ikkinchi yilida* bir tush koʻrdi. Bu tush uni shu qadar bezovta qilib yubordiki, koʻziga boshqa uyqu kelmadi⁺. ²Shoh tushining taʼbirini bilish uchun qoʻli ostidagi barcha folbin, munajjim, sehrgar va afsungarlarni* chaqirtirdi. Ular shoh huzurida hozir boʻlganlarida, ³shoh ularga shunday dedi:

— Men gʻalati bir tush koʻrdim. Yuragimga gʻulgʻula solgan bu tushning taʼbirini bilmoqchiman.

⁴Ular shohga oramiy tilida dedilar*:

— Shoh hazratlarining umri boqiy boʻlsin! Shoh hazratlari avval tushlarini aytsinlar, bu qullaringiz uni taʼbirlashga tayyordirlar⁺.

⁵— Bilib qoʻyinglar, — dedi ularga shoh. — Agar menga tush va uning taʼbirini aytib bermasangiz, men tanalaringizni boʻlak–boʻlak qildirib, sizlarni jazolayman, uylaringizni esa vayron qilib, bir uyum toshga aylantiraman⁺. ⁶Bordi–yu, tushimni aytib, uni taʼbirlab bersangiz, sizlarga inʼomu mukofotlar berib, izzat–ikrom koʻrsataman. Qani, endi menga koʻrgan tushimni va uning taʼbirini aytib beringlar!⁺

⁷Ular shohga ikkinchi marta dedilar:

— Shoh hazratlari avval tushlarini aytsinlar, kaminalaringiz uni taʼbirlashga tayyordirlar.

⁸— Sizlar qarorim qatʼiy ekanini koʻrib, vaqtni choʻzmoqchisizlar, — dedi shoh. — Buni aniq bilib turibman. ⁹Agar tushimni aytib bermasangizlar, hammangizga jazo bitta! Sizlar meni laqillatib, vaziyat oʻzgarguncha vaqtni choʻzishga kelishib olgansizlar. Tushni menga aytib beringlar, shunda uni taʼbirlay olishingizni ham bilaman⁺.

¹⁰— Yer yuzida shohning bu talabini qondiradigan bironta jon bormikan?! — deya ajablandilar ular. — Shuhrati roʻyi zaminga yoyilgan shohlarning birontasi ham bunday narsani na folbin, na munajjim, na afsungardan talab qilgan. ¹¹Shoh hazratlari bizdan imkonsiz bir narsani talab qilyaptilar. Buni shohga foniy bandalar dunyosidan yiroq yashaydigan xudolardan boshqa hech kim ochib berolmaydi.

¹²Dargʻazab boʻlgan shoh: “Bobildagi barcha saroy maslahatchilari qatl qilinsin!” — deb farmon berdi⁺. ¹³Farmon eʼlon qilindi. Saroy maslahatchilari qatl qilinish arafasida edi. Doniyor va uning oʻrtoqlari ham qatl qilinishlari kerak edi.

Navuxadnazarning tushi Doniyorga oshkor boʻladi

¹⁴Shoh soqchilarining boshligʻi Oriyox saroy maslahatchilarini qatl qilmoq uchun yoʻlga chiqqanda, Doniyor uning oldiga borib, ehtiyotkorlik bilan murojaat qilib: ¹⁵“Ey Oriyox hazratlari, nima bois shoh bunday shoshilinch* farmon chiqardilar?” — deb soʻradi. Shunda Oriyox boʻlib oʻtgan voqeani unga birma–bir soʻzlab berdi. ¹⁶Doniyor shosha–pisha shoh huzuriga kirib, tushning taʼbirini topmoq uchun hazratlaridan muhlat soʻradi. ¹⁷Soʻng uyga borib, boʻlib oʻtgan voqeani sheriklari Xanoniyo, Mishail va Ozariyolarga aytib berdi:⁺ ¹⁸“Saroy maslahatchilari bilan birga halok boʻlmasligimiz uchun, Samoviy Xudoga iltijo qilinglar. U bizga rahm qilib, bu sirni ochib berishini soʻranglar.”

¹⁹Oʻsha kecha Doniyorga bu sir vahiy orqali oshkor boʻldi va Doniyor Samoviy Xudoga hamdu sanolar aytdi:

²⁰“Xudoyimiz dono va qudratlidir,

Asrlar osha Uning nomi ulugʻlansin!

²¹U zamon va davrlarni oʻzgartirar,

Shohlarni taxtdan tushirib taxtga oʻtqazar.

Donishmandlarga donolik,

Oqilu fozillarga bilim berar⁺.

²²Pinhon saqlangan sirlarni ochar,

Zulmatda yashiringan narsalarni bilar,

Yorugʻlik Uning dargohida maskan topar⁺.

²³Ey ota–bobolarimning Xudosi,

Senga shukurlar aytaman, madhlar kuylayman,

Zero, donoligu qudratni menga bergan Sensan,

Istagan narsamni menga ochgan Sensan,

Shoh tushini bizga oshkor qilgan Sensan.”

Doniyor shohga tush bilan uning taʼbirini aytadi

²⁴Doniyor saroy maslahatchilarini qatl qilish uchun shoh tomonidan tayinlangan Oriyoxning oldiga borib:

— Hazratim, saroy maslahatchilarining jonlariga zinhor qasd qilmang, — dedi. — Meni darhol shoh huzuriga olib kiring, men shoh hazratlari koʻrgan tushni taʼbirlab beraman.

²⁵Oriyox zudlik bilan Doniyorni shoh huzuriga olib kirib:

— Ey olampanoh, kaminangiz Yahudo asirlari orasidan tushingizni taʼbirlab beradigan bir odamni topib keldi, — dedi.

²⁶Shoh Doniyorga yuzlanib (Doniyorning boshqa ismi Beltashazar edi*):

— Sen menga koʻrgan tushimni hamda uning taʼbirini aytib bera olasanmi? — dedi.

²⁷Doniyor shohga shunday javob berdi: “Ey hazrati oliylari, na saroy maslahatchisi, na munajjim, na folbin, na rammol* buning uddasidan chiqa oladi. ²⁸Lekin samoda shu kabi, sirlarni oshkor qila oladigan bir Xudo bordir. U sizga, ey shoh hazratlari, oxiratda boʻladigan narsalarni ayon qilmoqchi. Siz tushingizda koʻrgan vahiy quyidagicha edi:⁺

²⁹Ey olampanoh, siz uxlab, kelajak haqida bir tush koʻrdingiz. Bu tush orqali sirlarni oshkor qiluvchi Xudo sizga kelajakda roʻy beradigan narsalarni ayon qildi. ³⁰Bu sirning menga ochilganligi esa donoligim boshqalarnikidan ziyoda boʻlgani uchun emas, balki shohanshohim koʻrgan tushining taʼbirini bilib, uning maʼnosini tushunishlari uchundir⁺.

³¹Ey shoh hazratlari, tushingizda siz bahaybat bir haykal koʻrdingiz. Oldingizda turgan oʻsha ulkan haykalning koʻrinishi nihoyatda yarqiroq va qoʻrqinchli edi. ³²Haykalning boshi toza oltindan, koʻkrak va qoʻllari kumushdan, beli va sonlari bronzadan, ³³boldirlari temirdan, oyoqlarining bir qismi loydan, bir qismi temirdan edi. ³⁴Unga qarab turganingizda, togʻdan oʻz–oʻzidan* uzilgan bir tosh dumalab kelib, haykalning loy va temirdan boʻlgan oyoqlariga urildi–da, ularni parcha–parcha qildi. ³⁵Temir, loy, bronza, kumush va oltin parchalanib, yozgi xirmonlardagi toʻponday boʻldi. Shamol ularni uchirib ketib, hech bir asar qoldirmadi. Haykalga urilgan tosh esa katta togʻ boʻlib, butun yer yuzini qopladi.

³⁶Bu siz koʻrgan tush edi. Endi esa shoh hazratlari tushining taʼbirini eshitsinlar. ³⁷Ey shoh hazratlari, siz kabi buyuk hukmdorni dunyo hali koʻrmagan. Samoviy Xudo sizga saltanat, kuch–qudrat va shon–shuhrat ato qilgandir⁺. ³⁸U sizga yerda yashovchi barcha insonlarni, hatto dashtdagi yovvoyi hayvonlaru osmonda uchuvchi qushlarni tobe qilgan, ular ustidan hukmronligingizni mustahkam oʻrnatgan. Tilla bosh — sizsiz⁺. ³⁹Ammo sizdan keyin jahon sahnasiga boshqa buyuk bir shohlik chiqadi. Bu shohlik siznikidan zaifroq boʻladi. Soʻng haykalning bronza beli va sonlari bilan ifodalangan uchinchi shohlik hukmronlik qiladi⁺. ⁴⁰Undan keyin temirday qattiq toʻrtinchi shohlik boʻladi. Temir hamma narsani sindirib yoʻq qilganiday, oʻsha shohlik ham undan oldingi shohliklarni buzib, yoʻq qiladi⁺. ⁴¹Siz haykalning oyoqlari va oyoq barmoqlarining bir qismi loydan, bir qismi temirdan ekanligini koʻrdingiz, bu boʻlingan shohlik boʻladi. Loy bilan temir birga qorilgani uchun bu shohlikda bir oz temirning kuchi boʻladi. ⁴²Shohlik ayrim jihatdan kuchli, ayrim jihatdan zaif boʻladi. ⁴³Temir bilan loyning qorishmasi yana shundan dalolat beradiki, oʻsha zamon hukmdorlari quda–andachilik yoʻli bilan shohliklarini mustahkam qilmoqchi boʻladilar, ammo temir loy bilan qovushmagani kabi, ular ham bir–biri bilan qovusha olmaydilar. ⁴⁴Oʻsha shohlarning davrida Samoviy Xudo bitmas–tuganmas bir shohlik oʻrnatadi. Hech kim uni yenga olmaydi. Bu shohlik boshqa barcha shohliklarni yer bilan yakson qilib, oʻzi abadiy turadi⁺. ⁴⁵Togʻdan oʻz–oʻzidan dumalab tushib, temir, bronza, loy, kumush va oltinni parchalab tashlagan tosh oʻsha shohlikning ifodasidir. Buyuk Xudo sizga, ey shoh hazratlari, kelajakda sodir boʻladigan narsalarni ayon qildi. Siz koʻrgan tushingiz haqiqatan ham karomatli, taʼbiri esa roʻyirostdir*.”

Shoh Navuxadnazar Doniyorni taqdirlaydi

⁴⁶Shoh Navuxadnazar muk tushib Doniyorga sajda qildi. Soʻng odamlariga Doniyor oldida nazrlar keltirib, xushboʻy tutatqilar tutatishni buyurdi⁺. ⁴⁷Shoh Doniyorga dedi:

— Chindan ham sening Xudoying sirlarni oshkor qiluvchi eng buyuk Xudodir, U shohlarning haqiqiy Egasidir, chunki bu sirni menga faqat sen oshkor qila olding!⁺

⁴⁸Shoh Doniyorni yuqori mansabga koʻtarib, koʻpdan–koʻp inʼomlar taqdim qildi, uni Bobil viloyatining hokimi va saroy maslahatchilarining boshligʻi qilib tayinladi. ⁴⁹Doniyorning iltimosiga binoan shoh Bobil viloyatining boshqaruvini Shadrax, Meshax va Abednaxuga topshirdi. Doniyorning oʻzi esa shoh saroyida xizmat qilib qoldi.

3–BOB

Navuxadnazar yasattirgan oltin haykal

3¹Shoh Navuxadnazar sof oltindan ulkan bir haykal yasattirdi. Balandligi oltmish tirsak, eni esa olti tirsak* boʻlgan bu haykal Bobil viloyatidagi Durax tekisligida* oʻrnatildi⁺. ²Soʻng qoʻli ostidagi barcha noiblar, hokimlar, beklar, aʼyonlar, xazinabonlar, qozilar, maʼmurlar va viloyatlarning amaldorlarini chaqirtirib, oʻrnatgan haykalning ochilishida qatnashishlarini buyurdi. ³Bu barcha amaldorlar* shoh Navuxadnazar oʻrnatgan haykalning ochilishiga yigʻilganlarida, ⁴jarchi baland ovozda shunday eʼlon qildi: “Ey barcha xalqlar, elatlar va urugʻlar! ⁵Hozir sozandalarimiz karnay, nay, lira, chang, arfa, doira va boshqa cholgʻu asboblarini chaladilar, sizlar esa muk tushib shoh Navuxadnazar oʻrnatgan oltin haykalga sajda qilasizlar. ⁶Kimki muk tushib sajda qilmasa, oʻsha zahotiyoq olovli chuqurlikka tashlanadi.”⁺ ⁷Cholgʻu asboblarining* sadolarini eshitgach, barcha xalqlar, elatlar va urugʻlar muk tushib, shoh Navuxadnazar oʻrnatgan haykalga sajda qildilar.

Doniyorning uch ogʻaynisi itoatsizlikda ayblanadi

⁸Yahudiylarni qoralash niyatida yurgan ayrim Bobilliklar* uchun qulay bir vaziyat tugʻilgan edi. Bunday fursatni boy bermaslik uchun⁺ ⁹ular shoh Navuxadnazarga shunday dedilar: “Shoh hazratlarining umri boqiy boʻlsin!⁺ ¹⁰Ey shoh hazratlari, siz bergan amringizga binoan cholgʻu asboblarining sadolarini eshitgan har bir odam muk tushib oltin haykalga sajda qilishi kerak edi, shunday emasmi? ¹¹Siz, amrimga itoat qilmagan har qanday kishi olovli chuqurlikka tashlanadi, deb aytgan edingiz. ¹²Ammo ayrim yahudiylar, xususan, siz Bobil viloyatiga hokim qilib tayinlagan Shadrax, Meshax va Abednaxu shoh hazratlarining amriga boʻysunmadilar. Bu odamlar xudolaringizga sigʻinmaydilar, ular hatto siz oʻrnatgan oltin haykalga sajda qilishni ham oʻzlariga ep koʻrmadilar.”⁺

¹³Bu xabardan gʻazablanib ketgan Navuxadnazar Shadrax, Meshax va Abednaxuni oʻz huzuriga keltirishni buyurdi. Ular shoh huzuriga keltirilganda,⁺ ¹⁴Navuxadnazar ularga dedi:

— Shadrax, Meshax va Abednaxu, sizlar mening xudolarimga sigʻinmaganingiz va men oʻrnatgan oltin haykalga sajda qilmaganingiz toʻgʻrisida xabar topdim. ¹⁵Ammo men sizlarga lutf aylab yana bir imkoniyat beraman. Hozir cholgʻu asboblarining sadolarini eshitishingiz bilanoq, muk tushib men oʻrnatgan haykalga sajda qilasizlar. Aks holda, oʻsha zahotiyoq olovli chuqurlikka tashlanasizlar. Shunda sizlarni mening qoʻlimdan bironta xudo ham qutqara olmaydi!⁺

¹⁶Shadrax, Meshax va Abednaxu shohga shunday javob berishdi:

— Ey olampanoh, bu masalada biz oʻzimizni oqlamoqchi emasmiz. ¹⁷Biz sigʻinadigan Xudo bizni olovli chuqurlikdan ham, sizning qoʻlingizdan ham qutqarishga qodir. ¹⁸Ammo U bizni qutqarmagan taqdirda ham, bilib qoʻyingki, ey shoh hazratlari, biz hech qachon xudolaringizga sigʻinmaymiz, siz oʻrnatgan oltin haykalga ham sajda qilmaymiz.

Doniyorning uch ogʻaynisi oʻlimga mahkum qilinadi

¹⁹Shadrax, Meshax va Abednaxuning bunday javobi Navuxadnazarning qonini qaynatdi. Uning afti–basharasi burishib ketdi. U olovni odatdagidan yetti barobar qattiqroq yondirishni buyurdi⁺. ²⁰Soʻng lashkari orasidagi eng kuchli polvonlarga Shadrax, Meshax va Abednaxuni bogʻlab, olovli chuqurlikka tashlashni amr qildi. ²¹Polvonlar ularni bogʻlab, ustki kiyimi, ishtoni, bosh kiyimi, xullas, butun ust–boshi bilan olovli chuqurlikka tashladilar. ²²Gʻazablangan shoh qattiq olov yondirishni buyurgani uchun, alanga avjiga chiqqan edi. Olovning tafti uch ogʻaynini chuqurlikka tashlayotgan polvonlarni kuydirib yubordi. ²³Shadrax, Meshax va Abednaxu esa bogʻlangan holda olovli chuqurlikka yiqildilar.

²⁴Buni tomosha qilib turgan shoh Navuxadnazar birdaniga oʻrnidan sapchib turdi–da, hayrat ichra maslahatchilariga:

— Chuqurlikka biz uchta bogʻlangan odamni tashlamaganmidik? — deb hayqirib yubordi.

— Xuddi shunday, shoh hazratlari, — deb javob berdi ular.

²⁵— Voajabo! Alanganing oʻrtasida bogʻlanmagan toʻrtta odam yuribdi–ku, — dedi shoh. — Ularning birortasiga ham zarar yetmagan. Toʻrtinchi kimsa xuddi ilohiy zotga* oʻxshaydi–ya!⁺

Uchala yigit ozod qilinib, yuqori lavozimga koʻtariladi

²⁶Navuxadnazar chuqurlikning ogʻziga borib:

— Shadrax, Meshax va Abednaxu, ey Xudoyi Taoloning xizmatkorlari, qani, chiqinglar! Oldimga kelinglar! — deb baqirdi.

Shadrax, Meshax va Abednaxu alanga orasidan chiqishdi⁺. ²⁷Barcha noiblar, hokimlar, beklar va shoh aʼyonlari Shadrax, Meshax va Abednaxuni oʻrab olib, olov oʻsha odamlarga hech qanday ziyon yetkazmaganligini koʻrishdi. Ularning na sochlari kuygan, na ustki kiyimlariga zarar yetgan, ulardan hatto tutun hidi ham kelmas edi.

²⁸Navuxadnazar dedi: “Shadrax, Meshax va Abednaxuning Xudosiga hamdu sanolar boʻlsin! U Oʻz farishtasini yuborib, Oʻziga inongan qullarini xalos qildi. Ular oʻz Xudosidan boshqa boʻlgan xudolarga sigʻinishdan koʻra, oʻlimni ravo koʻrdilar, shu bois shohning amriga ham boʻysunmadilar.

²⁹Shuning uchun farmonim quyidagichadir: Shadrax, Meshax va Abednaxuning Xudosiga shak keltirgan har bir odam qaysi xalq, elat yoki uruqqa mansub boʻlishidan qatʼi nazar, chopib tashlanadi, uning uyi esa vayron qilinadi. Zero, bunday najot beradigan boshqa xudo yoʻqdir.”⁺

³⁰Keyin shoh Shadrax, Meshax va Abednaxuning martabasini yanada oshirib, ularni Bobil viloyatidagi yuqori lavozimlarga koʻtardi.

Navuxadnazarning maktubi

³¹Shoh Navuxadnazar yer yuzidagi barcha xalqlar, elatlar va urugʻlarga quyidagi xabarni yubordi:

Xonadoningizdan baraka arimasin!⁺ ³²Xudoyi Taolo menga koʻrsatgan alomatu moʻjizalari haqida sizlarni xabardor qilmoqchiman.

³³Naqadar buyukdir Uning alomatlari!

Naqadar qudratli moʻjizalari!

Uning shohligi — mangu shohlik boʻlar,

U abadiy hukmronlik qilar⁺.

4–BOB

Navuxadnazarning daraxt haqidagi tushi

4¹Men, Navuxadnazar, oʻz uyimda xotirjam, shohona saroyimda rohat–farogʻatda yashayotgan edim. ²Ammo bir kuni kechasi koʻrgan tushim yuragimga allaqanday vahima soldi. Bu tushim meni dahshatga tushirgan edi⁺. ³Men tushimning taʼbirini bilishni istab, Bobildagi hamma saroy maslahatchilarini huzurimga keltirishni buyurdim. ⁴Qarshimda hozir boʻlgan folbin, munajjim, afsungar* va rammollar* tushimni eshitdilar–u, ammo uni taʼbirlay olmadilar⁺. ⁵Nihoyat, Doniyor keldi (uning Beltashazar degan ismi* men sigʻinadigan xudoning ismi bilan hamohangdir*). Doniyor muqaddas xudolarning ruhi* bilan toʻladir. Men unga tushimni aytib berdim:⁺ ⁶“Ey Beltashazar, folbinlarning boshligʻi, senda muqaddas xudolarning ruhi* borligi menga ayon, har qanday sir senga oshkordir. Koʻrgan tushimning taʼbirini menga aytib ber.

⁷Tushimda men dunyoning qoq oʻrtasida oʻsayotgan bir daraxtni koʻrdim. U nihoyatda ulkan edi⁺. ⁸Daraxt oʻsib, uning uchi osmonga yetdi. Daraxtni dunyoning toʻrt burchagidan turib koʻrsa boʻlar edi. ⁹Uning yaproqlari nihoyatda chiroyli, moʻl mevalari butun dunyoni taʼminlar edi. Yovvoyi hayvonlar uning tagida pana topar, osmondagi qushlar shoxlarida in qurar, yer yuzidagi barcha mavjudot undan oziqlanar edi.

¹⁰Men toʻshagimda yotib, kelgan vahiyni tomosha qilayotganimda, osmondan kuzatuvchi bir farishta tushib keldi. ¹¹U baland ovozda baqirdi: «Daraxtni yiqitinglar, shoxlarini chopib tashlanglar, yaproqlarini uzib, mevalarini sochib yuboringlar. Tagidagi hayvonlarni haydanglar, shoxlardagi qushlarni uchiringlar. ¹²Ammo daraxtning toʻnkasi va ildizlariga tegmanglar, ularni temir va bronza bilan zanjirlab, mayin dasht oʻtlari orasida qoldiringlar. Daraxt timsolidagi bu odam osmondan tushgan shudringga choʻmilsin, yovvoyi hayvonlar bilan yashab, nasibasini dasht oʻtlari orasidan terib yesin. ¹³Undan inson ongi olib tashlansin. U yetti yil* mobaynida ongsiz hayvonday yashasin. ¹⁴Kuzatuvchi farishtalar shu hukmni chiqarishdi, toki har bir mavjudot Xudoyi Taoloni inson saltanatining yagona Hukmdori deb bilsin. U shohlikni xohlagan odamiga berar, xokisor qashshoqni taxtga oʻtqazar.»⁺

¹⁵Men, shoh Navuxadnazar, koʻrgan tush mana shudir. Endi sen, Beltashazar, menga tushimning taʼbirini aytib ber, chunki saroy maslahatchilari uni taʼbirlay olmadilar. Sen esa buning uddasidan chiqasan, chunki senda muqaddas xudolarning ruhi* bor.”⁺

Tushning taʼbiri

¹⁶Soʻng Beltashazar, yaʼni Doniyor bir qancha vaqt oʻziga kelolmay turdi. Mening tushim uni dahshatga tushirgan edi. “Beltashazar, tushim va uning taʼbiri seni dahshatga solmasin, — dedim unga men*.”

“Hazratim, — deb gapini boshladi Beltashazar. — Iloyim, bu tushingiz va uning taʼbiri dushmanlaringiz boshiga tushsin!⁺ ¹⁷Siz, uchi osmon bilan oʻpishgan baland bir daraxtni koʻrdingiz. Bu daraxt shu qadar ulkan ediki, uni dunyoning toʻrt burchagidan turib koʻrsa boʻlar edi. ¹⁸Uning yaproqlari nihoyatda chiroyli, moʻl mevalari butun dunyoni taʼmin qilar edi. Tagida yovvoyi hayvonlar yashar, osmondagi qushlar shohlarida in qurar edi. ¹⁹Oʻsha ulkan daraxt — sizsiz, ey shoh hazratlari! Siz yer yuzida hokimiyatingizni oʻrnatib, shuhratingizni osmonu falaklarga yoygansiz⁺.

²⁰Tushingizda siz, ey hazrati oliylari, osmondan tushib kelayotgan kuzatuvchi farishtani ham koʻrdingiz. Farishta: «Daraxtni yiqitib, yoʻq qilinglar», deb buyruq berdi. «Ammo toʻnka va ildizlariga tegmanglar, ularni temir va bronza bilan zanjirlab, dasht oʻtlari orasida qoldiringlar. Yetti yil davomida u osmondan tushgan shudringga choʻmilib, yovvoyi hayvonlar bilan birga yashasin.»

²¹Tush taʼbiri shundaydir: Xudoyi Taoloning amriga muvofiq, bularning barchasi kelajakda boshingizga tushadi. ²²Siz insonlar jamiyatidan haydalib, yovvoyi hayvonlar orasida yashaysiz. Xudoyi Taolo inson saltanatining yagona Hukmdori ekanini va U taxtni xohlagan odamiga berishini anglab yetmaguningizcha yetti yil davomida molga oʻxshab oʻt yeb, osmondan tushgan shudringga choʻmilasiz. ²³Ammo daraxt toʻnkasi va ildizlari qoldirilganligi shundan dalolat beradiki, siz Xudoni Oliy Hukmdor deb tan olganingizdan keyin, shohligingiz qayta tiklanadi. ²⁴Oʻtinaman sizdan, ey shoh hazratlari, maslahatimni rad etmang: gunohlaringizdan yuz oʻgirib, toʻgʻrilikni mahkam tuting, yomon qilmishlaringizdan voz kechib, ezilganlarga iltifot qiling. Kim bilsin, balki shunda davlatingiz ravnaqi davom etar.”⁺

Navuxadnazarning tushi oʻngidan keladi

²⁵Bularning hammasi mening boshimga tushdi*. ²⁶Oʻn ikki oylardan keyin, men, Navuxadnazar, Bobildagi saroyimning tomida sayr qilib yurgan edim*. ²⁷Shunda shaharga nazar tashlab: “Oʻz qudratim bilan qurdirgan shohona poytaxt Bobilni bir koʻrib qoʻyinglar–a! — dedim, — cheksiz kuchim va dabdabali ulugʻvorligim bu shaharda aks ettirilgan.”

²⁸Bu soʻzlar ogʻzimdan chiqib ulgurmagan ham ediki, osmondan bir ovoz keldi: “Ey shoh Navuxadnazar, gapimga quloq sol! Sen taxtingdan tushirilding! ²⁹Sen insonlar jamiyatidan haydalib, yovvoyi hayvonlar bilan yashaysan. Xudoyi Taolo — inson saltanatining yagona Hukmdori ekanini va U taxtni xohlagan odamiga berishini uqmaguningcha, yetti yil davomida molga oʻxshab oʻt yeb yurasan.”

³⁰Menga aytilgan bu karomatli soʻzlar oʻsha zahotiyoq amalga oshdi. Men insonlar jamiyatidan haydaldim. Mol kabi oʻt yeb, osmondan tushgan shudringga choʻmildim. Sochlarim burgut qanotlariday uzun, tirnoqlarim qushning changallariday boʻlguniga qadar, hayotim shu zaylda davom etdi.

Navuxadnazar Xudoni olqishlaydi

³¹Belgilangan muddat tugagach, men koʻzimni osmonga tikdim, oʻsha zahotiyoq es–hushim oʻzimga qaytib keldi. Men Xudoyi Taologa shukronalar aytdim, mangu yashovchini olqishlab, ulugʻladim:

“Zero, abadiydir Uning hukmronligi,

Avlodlar oshadir Uning shohligi⁺.

³²Yerdagi insonlar Uning nazdida hech narsadaydir,

Insonlaru malaklarga U hukmini oʻtkazgaydir.

Biror kimsa Unga bas kela olmas,

«Nima qilyapsan?» — deb soʻrashga jurʼat etmas.”⁺

³³Es–hushim oʻzimga qaytib kelganidan soʻng, shohligim, obroʻ–eʼtiborim hamda shuhratim tiklandi. Maslahatchi va beklarim meni qidirib kelishdi. Men qayta taxtga oʻtirdim, ulugʻvorligim esa oldingidan ham oshdi⁺.

³⁴Endi men, Navuxadnazar, Samoviy Shohga hamdu sanolar aytaman, Uni ulugʻlab, sharaflayman. Uning hamma ishlari toʻgʻri, chiqargan hukmlari adolatlidir, U dimogʻi shishganlarning popugini pasaytirishga qodirdir.

5–BOB

Belshazarning ziyofati

5¹Oradan yillar oʻtdi. Bir kuni shoh Belshazar* katta bir ziyofat uyushtirdi, ziyofatga mingta begini taklif qilib, ular bilan mayxoʻrlik qilayotgan edi⁺. ²Shirakayf boʻlib qolgan shoh: “Katta bobom* Navuxadnazar Quddusdagi Maʼbaddan olib kelgan oltin va kumush qadahlar* keltirilsin!” — deb buyurdi. Shoh beklari, xotinlari va kanizaklari* bilan oʻsha qadahlardan sharob ichmoqchi edi⁺. ³Quddusdagi Maʼbad, yaʼni Xudoning uyidan olib kelingan oltin qadahlar bazmxonaga keltirildi. Shohning oʻzi, uning beklari, xotinlari va kanizaklari qadahlardan sharob ichishdi. ⁴Ular ichib, oltin, kumush, bronza, temir, yogʻoch va toshlardan qilingan xudolarni olqishlar edilar⁺.

⁵Toʻsatdan odam qoʻlining panjasi paydo boʻlib, shoh saroyining devorlaridagi suvoqning ustida yoza boshladi. Saroy chiroqlari devorning oʻsha qismini yaxshi yoritib turgani uchun, shoh yozayotgan qoʻl panjasini koʻrib qoldi. ⁶Shoh bundan dahshatga tushib, boʻzarib ketdi. Uning qoʻllari boʻshashib, tizzalari titray boshladi⁺. ⁷Shoh baqirib, munajjim, afsungar* va rammollarni* keltirishni buyurdi. Ular hozir boʻlganlarida, shoh shunday dedi: “Kim bu yozuvni oʻqib, uning maʼnosini menga tushuntirib bersa, men oʻsha odamning ustiga shohona safsar toʻn kiygizaman, boʻyniga oltin zanjir taqib, chap qoʻl vazirim* qilib tayinlayman.”⁺ ⁸Shohning bu maslahatchilari ichkariga kirganlaridan keyin ham yozuvni oʻqiy olmadilar, uning maʼnosini ham tushuntirib bera olmadilar⁺. ⁹Bundan qattiq vahimaga tushgan shoh Belshazarning rangida rang qolmadi, beklari esa talmovsirab qolishdi.

¹⁰Ichkaridagi shovqin–suronni eshitib, bazmxonaga kirgan ona malika*: “Shoh hazratlarining umri boqiy boʻlsin! — dedi. — Shohim, shunchalik ham qoʻrqasizmi, qarang, axir, rangingizda rang qolmabdi–ku!⁺ ¹¹Sizning shohligingizda muqaddas xudolarning ruhiga* toʻlgan bir odam bor. Katta bobongiz davrida bu odam idrokli, zehni oʻtkir va xudolar kabi dono deb tan olingan edi. Katta bobongiz — shoh Navuxadnazar uni folbin, munajjim, afsungar va rammollarning boshligʻi qilib tayinlagan edilar⁺. ¹²Doniyor ismli bu odam tushlarni taʼbirlashda, sirlarni ochishda va jumboqlarni yechishda gʻayritabiiy qobiliyat, bilim va fahm–farosatga egadir. Katta bobongiz uni Beltashazar deb atagan edi*. Shohim, buyuring, Doniyorni bu yerga keltirishsin, u sizga bu yozuvning maʼnosini tushuntirib bergay.”⁺

Doniyor yozuvni tushuntirib beradi

¹³Doniyor shoh huzuriga keltirildi. Shoh Doniyordan: “Katta bobom Yahudodan asir qilib olib kelgan Doniyor senmisan? — deb soʻradi. — ¹⁴Seni xudolarning ruhi* bilan toʻlgan, idrokli, zehni oʻtkir va dono deb eshitdim. ¹⁵Men maslahatchilar va munajjimlarni huzurimga chaqirtirib, ularga mana bu yozuvni oʻqib, maʼnosini tushuntirib berishni buyurgan edim. Ammo ularning birontasi ham buning uddasidan chiqa olmadi. ¹⁶Sen esa jumboqlarni yechib, ularni tushuntira olishingni eshitganman. Agar sen hozir bu yozuvni oʻqib, uning maʼnosini menga tushuntirib bersang, men sening ustingga shohona safsar toʻn kiygizaman, boʻyningga oltin zanjir taqib, chap qoʻl vazirim qilib tayinlayman.”

¹⁷Doniyor shoh huzurida shunday javob berdi: “Ey olampanoh, rahmat, sovgʻalaringiz oʻzingizda qolaversin yoki ularni boshqa birovga bera qoling. Men bu yozuvni shundoq ham oʻqib, uning maʼnosini tushuntirib beraman⁺.

¹⁸Ey shoh hazratlari, Xudoyi Taolo katta bobongiz Navuxadnazarni buyuk bir saltanatning taxtiga oʻtqazib, shuhratini roʻyi zaminga yoygandir. ¹⁹Xudo unga bergan ulugʻvorligi tufayli hamma odamlar — qaysi xalq, elat va urugʻdan boʻlishlaridan qatʼi nazar, katta bobongizdan qoʻrqib qaltirar edilar. U xohlagan odamni oʻldirar, xohlaganini tirik qoldirar, yuksaltirmoqchi boʻlganini yuksaltirar, xor qilmoqchi boʻlganini oyoq osti qilar edi. ²⁰Ammo magʻrurlanib, oʻjarligi ila ish tuta boshlaganda shohona taxtidan tushirilib, ulugʻvorligidan mahrum qilingan edi⁺. ²¹U insonlar jamiyatidan haydalib, ongsiz hayvonday boʻlib qolgandi. Yovvoyi eshaklar bilan yashab, mol singari, oʻt bilan oziqlangan va osmondan tushgan shudringga choʻmilgandi. Oxiri Xudoyi Taolo inson saltanatining yagona Hukmdori ekanini va U taxtni xohlagan odamiga berishini katta bobongiz tan olgan edi⁺.

²²Ammo siz, ey shoh Belshazar, katta bobongizning boshidan oʻtgan bu voqealardan xabardor boʻla turib* Xudoga boʻysunmadingiz! ²³Siz haddingizdan oshib, Samoviy Xudoga qarshi bosh koʻtardingiz! Xudo Maʼbadining qadahlarini huzuringizga keltirib, beklaringiz, xotinlaringiz va kanizaklaringiz bilan mayxoʻrlik qildingiz. Hech narsa koʻrmaydigan, hech narsa eshitmaydigan, hech narsa bilmaydigan oltin, kumush, bronza, temir, yogʻoch va toshdan yasalgan xudolarni madh ayladingiz. Ammo sizga hayot beruvchi va oxiratingizni belgilovchi Xudoni ulugʻlamadingiz⁺. ²⁴Shuning uchun Xudo qoʻl panjasini yuborib quyidagi soʻzlarni yozdirdi:

²⁵MENE, MENE, TEKEL va PARSIN*.

²⁶Buning maʼnosi quyidagicha:

MENE, yaʼni «hisob» — Xudo hukmronlik vaqtingizni hisoblab chiqib, shohligingizga yakun yasadi.

²⁷TEKEL, yaʼni «tortilgan» — siz tarozida tortilib, hukmronlik qilishga nomunosib boʻlib chiqdingiz⁺.

²⁸PERES, yaʼni «boʻlingan» — shohligingiz boʻlinib, Midiyaliklar va Forslarga berildi*.”

²⁹Soʻng Belshazar bergan amrga binoan, Doniyorga shohona safsar toʻn kiydirilib, boʻyniga oltin zanjir taqildi va u shohning chap qoʻl vaziri deb eʼlon qilindi.

³⁰Xuddi oʻsha kuni kechasi Bobil* shohi Belshazar oʻldirildi*. ³¹Taxtga esa oltmish ikki yoshli Midiyalik Doro* oʻtirdi⁺.

6–BOB

Doniyor sherlar uyasida

6¹Shoh Doro* butun shohligidagi yerlarni 120 ta viloyatga boʻlib, har bir viloyat ustidan noib tayinlashga qaror qildi. ²Noiblarni nazorat qilish uchun esa uchta amirni tayinladi, ularning biri Doniyor edi. Shohni urintirmaslik uchun ular noiblardan barcha hisobotni olishlari kerak edi. ³Doniyor boshqa amiru noiblarga qaraganda oʻz ishini yuksak mahorat bilan bajarar edi. Shuning uchun shoh butun saltanat boshqaruvini Doniyorga topshirishni rejalashtirib qoʻygandi⁺. ⁴Buni koʻra olmagan amiru noiblar qildan qiyiq axtarib, Doniyorning boshqaruv ishlaridagi nuqsonlarni topishga harakat qilishdi. Ammo Doniyor oʻz ishini puxta bajarib, hech qanday masʼuliyatsizlik va nohaqlikka yoʻl qoʻymasdi. Shuning uchun uni ayblashga biron–bir bahona ham topa olmadilar⁺. ⁵Nihoyat ular bir–birlariga shunday dedilar: “Doniyorni faqatgina oʻz Xudosining qonuni bilan bogʻliq boʻlgan holda ayblashimiz mumkin, bundan boshqa choramiz yoʻqqa oʻxshaydi.”

⁶Shunda amiru noiblar shohning huzuriga borib: “Shoh Doro hazratlarining umri boqiy boʻlsin! — dedilar⁺. ⁷— Shohlikning barcha amirlari, beklari, noiblari, aʼyonlari va hokimlari shunday deb oʻzaro kelishib oldilar: shohimiz farmon joriy qilsinlar. Ey shoh hazratlari, bu farmon boʻyicha hamma odam oʻttiz kun mobaynida faqatgina sizga sajda qilsin. Kimki boshqa bir xudo yoki odamga sajda qilsa, sherlar uyasiga tashlansin. Bu farmon qatʼiy ravishda amalga oshirilsin. ⁸Ey shoh hazratlari, farmon chiqarib uni imzolang. Bu farmoningiz Midiya va Fors qonunlariga binoan oʻzgarmas boʻlsin.”⁺ ⁹Shoh Doro farmonni imzoladi. ¹⁰Doniyor farmon imzolanganligini bila turib uyiga bordi. Boloxonasiga chiqib, har doim qilganiday, kuniga uch mahal tiz choʻkib Xudoga iltijo qildi, Uni madh etib ulugʻladi. Boloxonaning derazalari esa Quddus tomon ochilgan edi⁺.

¹¹Amaldorlar bir toʻda boʻlib Doniyorning uyiga borganlarida, Doniyor oʻz Xudosiga iltijo qilayotganini koʻrib qoldilar. ¹²Ular zudlik bilan bu haqda shohni xabardor qilish uchun shoh huzuriga bordilar.

— Ey shoh hazratlari! — deya murojaat qildi ular. — Siz farmon chiqarib, kimki oʻttiz kun ichida mendan boshqa bironta xudo yoki odamga sajda qilsa, sherlarning uyasiga tashlanadi, deb aytmaganmidingiz?

— Ha, chiqargan bu farmonim Midiya va Fors shohligining qonunlariga binoan, qatʼiydir, — deya javob berdi shoh.

¹³— Ey shoh hazratlari, Yahudo asirlaridan boʻlmish Doniyor sizni ham, siz chiqargan farmoningizni ham mensimay, kuniga uch marta oʻz Xudosiga iltijo qilyapti, — dedi ular⁺.

¹⁴Shoh buni eshitgach, qattiq tashvishga tushdi. U Doniyorni saqlab qolish niyatida kun botgunga qadar, qoʻlidan kelganicha harakat qildi. ¹⁵Ammo amaldorlar shohning oldiga kelib:

— Shoh hazratlari, Midiya va Fors qonunlariga binoan, siz chiqargan har bir farmon oʻzgarmas ekanligini esingizda tuting, — dedilar.

¹⁶Shoh Doniyorni sherlarning uyasiga tashlashni buyurdi.

Doniyorning oʻziga esa: “Seni Xudoying qoʻliga topshirdim, sen doim sajda qiladigan oʻsha Xudo seni asrasin”, — dedi.

¹⁷Tosh keltirilib, chuqurlikning ogʻzi berkitib qoʻyildi. Hech kim Doniyorni sherlardan qutqara olmasin deb, shoh oʻzining va amaldorlarining tamgʻalari bilan toshni muhrlab qoʻydi⁺. ¹⁸Soʻng saroyiga qaytib, kechasi bilan tuz totmadi. Odatdagi kechki vaqti chogʻlik ham koʻngliga sigʻmay, tuni bilan uxlamay chiqdi.

¹⁹Ertasi kuni tong otgach, shoh shosha–pisha sherlar uyasi tomon yugurdi. ²⁰U yerga borgach:

— Hoy Doniyor, barhayot Xudoning xizmatkori! — deya kuyinib xitob qildi u. — Sen doimo sajda qilib yurgan Xudoying seni sherlardan qutqara oldimi?

²¹— Shoh hazratlarining umri boqiy boʻlsin! — dedi shohga Doniyor⁺. ²²— Xudoyimning nazarida begunoh boʻlganim uchun U farishtasini yuborib, sherlarning ogʻizlarini berkitib qoʻydi va sherlar menga hech qanday zarar yetkazmadilar. Sizning oldingizda ham, ey shoh hazratlari, men biron–bir aybli ish qilgan emasman.

²³Xursandchiligi ichiga sigʻmagan shoh Doniyorni chuqurlikdan chiqarishni buyurdi. Doniyorni chuqurlikdan chiqargan odamlar unga hech qanday zarar yetmaganini koʻrishdi, chunki Doniyor Xudoga inongan edi⁺. ²⁴Shohning buyrugʻiga binoan, Doniyorni qoralagan odamlarni xotinu bola–chaqalari bilan birga sherlar uyasiga tashladilar. Ular chuqurlikning tubiga yetmagan ham ediki, sherlar ularga tashlanib gʻajib tashlashdi⁺.

²⁵Shoh Doro butun dunyo boʻylab barcha xalqlar, elatlar va urugʻlarga shunday maktub yoʻlladi:

“Xonadoningizdan baraka arimasin!⁺ ²⁶Shohligimdagi barcha odamlar Doniyorning Xudosidan qoʻrqib titrasin,

Chunki U barhayot va mangu Xudodir.

Uning shohligi aslo qulamas,

Hukmronligi hech ham tugamas,⁺

²⁷Najotkoru xaloskor Udir.

Yeru koʻkda alomatu moʻjizalar koʻrsatgan,

Udir Doniyorni sherlardan qutqarib olgan.”⁺

²⁸Shoh Doro va Fors shohi Kurushning hukmronligi davrlarida* Doniyorning martabasi yana ham oshdi⁺.

7–BOB

Doniyor koʻrgan vahiylar

(7:1-12:13)

Doniyorning toʻrt maxluq haqidagi vahiysi

7¹Bobil shohi Belshazar hukmronligining birinchi yilida* Doniyor bir tush koʻrdi. U koʻrgan tushi haqida shunday yozdi:⁺

²“Men tushimda bir vahiy koʻrdim. Osmonning toʻrt tomonidan esayotgan qattiq shamol ulkan bir dengizni toʻlqinlantirayotgan edi⁺. ³Oʻsha dengizdan bir–biriga oʻxshamaydigan toʻrtta bahaybat maxluq* chiqdi⁺. ⁴Birinchisi sherga oʻxshagan edi, uning burgut qanotlariga oʻxshagan qanotlari bor edi. Men maxluqni tomosha qilib turgan edim, birdaniga qandaydir bir kuch uning qanotlarini uzib tashladi, oʻzini esa koʻtarib odamzodga oʻxshatib ikki oyogʻida turgʻizib qoʻydi. Oʻsha maxluqqa inson ongi berilgan edi*.

⁵Ikkinchi maxluq ayiqqa oʻxshar edi. U ogʻziga uchta qovurgʻa suyaklarini tishlab olgan edi. U hamla qilishga shaylana boshlaganda, unga shunday buyruq berildi: «Qani, ol, toʻyguningcha goʻsht yegin!»

⁶Soʻng qoplonga oʻxshagani paydo boʻldi. Bu maxluqning toʻrtta boshi va orqasida qush qanotiga oʻxshagan toʻrtta qanoti bor edi. Unga hukmronlik qilish huquqi berilgan edi⁺.

⁷Bundan keyin tundagi vahiyda men qoʻrqinchli, dahshatli va benihoya kuchli boʻlgan toʻrtinchi maxluqni koʻrdim. U oʻz qurbonlarini temir tishlari bilan gʻajib, parchalab tashlardi. Qoldiqlarini esa oyoqlari bilan bosib ezardi. Uning oʻnta shoxi boʻlgani uchun, u oldingi maxluqlardan ajralib turar edi⁺. ⁸Men maxluqning shoxlarini tomosha qilib turganimda, ularning orasidan oʻsib chiqayotgan yana bir shoxchani* koʻrdim. Unga joy berish uchun oldingi oʻnta shoxdan uchtasi tag–tugi bilan uzilib tushdi. Bu yangi oʻsib chiqqan shoxning inson koʻzlariga oʻxshagan koʻzlari va takabburona gapiradigan ogʻzi bor edi⁺.

Doniyorning Azaliy Nuroniy haqidagi vahiysi

⁹Men taxtlarning joy–joyiga oʻrnatilganini tomosha qilib turdim, Azaliy Nuroniy* Oʻz joyiga oʻtirdi. Uning kiyimi qorday oq, sochlari esa oppoq momiqday edi. Uning taxti otashin alanga, taxtining gʻildiraklari lovullagan olov edi⁺. ¹⁰Uning huzuridan olovli daryo oqib chiqdi. Minglar Unga xizmat qilar edi, million–millionlar Uning amriga muntazir edi. Sud majlisi boshlandi, hamma kitoblar* ochildi⁺.

¹¹Kichkina shoxning kibrlanib shangʻillashi mening eʼtiborimni tortgan edi. Men uni tomosha qilayotganimda oʻsha toʻrtinchi maxluq oʻldirildi, uning jasadi olovga tashlanib, kuydirib yuborildi⁺. ¹²Qolgan maxluqlarga kelsak, ularning hukmronligi yoʻq qilindi, ammo hayotlari maʼlum bir vaqtgacha* saqlab qolindi.

¹³Tunda kelgan oʻsha vahiyda men osmon bulutlarida kelayotgan inson qiyofasidagi bir zotni* koʻrdim. U Azaliy Nuroniyning oldiga keldi⁺. ¹⁴Unga hukmronlik, ulugʻvorlik va shohlik berildi. Barcha xalqlar, elatlar va urugʻlar unga boʻysunishdi. Uning hukmronligi bitmas–tuganmas, abadiy hukmronlikdir. Uning shohligi hech qachon buzilmaydi⁺.

Doniyor koʻrgan vahiyning maʼnosi

¹⁵Men koʻrgan bu vahiy yuragimga gʻulgʻula solib, allanechuk vahimaga tushirgan edi⁺. ¹⁶Men taxt yonida turganlarning bittasiga yaqinlashib, bularning hammasini tushuntirib berishini soʻradim. U menga vahiyning maʼnosini ochib, dedi: ¹⁷«Sen koʻrgan toʻrtta maxluq bu yer yuzida hukmronlik qiladigan toʻrtta shohlikdir. ¹⁸Ammo Xudoyi Taoloning azizlari shohlikni qabul qilib, unga to abad ega boʻladilar.»⁺

¹⁹Men toʻrtinchi maxluq* haqida koʻproq maʼlumot olishni xohlar edim, chunki u boshqa maxluqlardan ajralib turar edi. Temir tishlari va bronza changallari boʻlgan bu badbashara maxluq qurbonlarini gʻajib tilka–pora qilar, qoldiqlarini bosib ezardi. ²⁰Uning boshidagi oʻnta shoxi, ayniqsa, yangi oʻsib chiqqan shox meni juda qiziqtirib qolgan edi. Oʻsha shox oʻsib chiqayotganda oʻrnidagi uchta shoxni tushirib yuborgan edi. Koʻzlari va kibrlanib gapiradigan ogʻzi boʻlgan bu shox boshqa shoxlarga qaraganda koʻproq ahamiyatga egaday boʻlib koʻrinar edi.

²¹Bundan tashqari, vahiyda men oʻsha shoxning Xudoning aziz xalqi bilan jang qilayotganini va ularni yengayotganini koʻrgan edim⁺. ²²Shu orada Azaliy Nuroniy kelib, Oʻzining azizlari foydasiga hukm chiqardi. Xudoyi Taoloning aziz odamlari uchun shohlikni oʻz tasarrufiga olish vaqti yetib kelgan edi.

²³Suhbatdoshim menga shunday dedi: «Toʻrtinchi maxluq bu yer yuzida hukmronlik qiladigan toʻrtinchi shohlikning timsolidir. Bu shohlik boshqa shohliklardan ajralib turadi. U butun dunyoni gʻajib, ezib parcha–parcha qiladi⁺. ²⁴Maxluqning oʻnta shoxi — shohlikni boshqaradigan oʻnta hukmdordir. Keyinchalik taxtga yangi bir hukmdor oʻtiradi. Bu hukmdor oldingi oʻnta hukmdordan ajralib turadi va uchta hukmdorni taxtdan tushiradi. ²⁵U kufr ketib, Xudoyi Taoloning azizlarini ayovsiz ezadi. Muqaddas bayramlar va qonunlarni oʻzgartirishga urinadi. Xudoning aziz odamlari uch yarim yil* davomida oʻsha hukmdorning zulmi ostida boʻladilar. ²⁶Bu muddat tugagach, samoda sud majlisi boshlanadi. Zolim hukmdor taxtdan tushirilib, butunlay yoʻq qilinadi. ²⁷Xudoyi Taoloning azizlariga esa shohlik, hukmronlik va yer yuzidagi barcha saltanatlarning ulugʻvorligi beriladi. Hamma hukmdorlar ularga boʻysunib, xizmat qiladilar, ularning shohligi abadiy shohlik boʻladi.»⁺

²⁸Koʻrgan, eshitganlarim mana shudir. Bu tushimdan shu qadar vahimaga tushgan edimki, rangimda rang qolmagan edi. Ammo bular toʻgʻrisida ogʻiz ochmay, hammasini ichimga yutdim.”⁺

8–BOB

Doniyorning qoʻchqor va echki haqidagi vahiysi

8¹Doniyor shunday deb yozdi:

“Shoh Belshazar hukmronligining uchinchi yilida* menga yana bir vahiy keldi⁺. ²Bu vahiyda men Elam viloyatidagi Shushan qalʼasida*, Uloy daryosining boʻyida turgan ekanman⁺. ³Men daryo boʻyida bir qoʻchqor turganini koʻrdim. Uning ikkita uzun–uzun shoxlari bor ekan*. Ikkinchi boʻlib chiqqan shox birinchisiga qaraganda uzunroq ekan*. ⁴Qoʻchqor oʻzini gʻarb, shimol va janubga urib, yoʻlida duch kelgan hamma narsani suzar edi. Hech qanday hayvon unga bas kela olmas, uning qurbonlarini qutqara olmas edi. Qoʻchqor xohlagan ishini qilar, kuchi tobora oshib borar edi.

⁵Buni tomosha qilib turganimda, gʻarb tomondan bir taka koʻrindi. Yelday uchib kelayotgan bu takaning tuyoqlari goʻyo yerga tegmayotganday tuyular edi. Uning ikki koʻzi orasida ulkan bir shox bor edi*. ⁶U quturganicha qoʻchqor tomon yugurdi–da, ⁷qahr–gʻazab bilan unga tashlanib, suzdi. Takaning zarbasi zoʻrligidan, qoʻchqorning ikkala shoxi sinib tushdi. Qoʻchqor takaga bas kela olmadi. Taka uni yerga yiqitib toptadi, hech kim qoʻchqorni undan qutqara olmas edi⁺.

⁸Taka nihoyatda kuchayib ketdi, ammo kuch–qudrat choʻqqisida uning ulkan shoxi sinib tushdi. Sinib tushgan shoxning oʻrniga dunyoning toʻrt tomoniga qayrilgan toʻrtta katta shox oʻsib chiqdi*⁺.

⁹Ularning biridan yana bitta shoxcha chiqdi. Uning kuch–qudrati oshib, janub, sharq va goʻzal Isroil oʻlkasi* tomon yoyildi⁺. ¹⁰Qudrati osmonu falakka yetgan bu shox samoviy lashkarlarga hujum qildi. Samoviy lashkarlar boʻlmish yulduzlarning ayrimlarini yerga tushirib toptadi⁺. ¹¹Hatto samoviy lashkarning Sarkardasi — Xudoni mensimay, Unga keltiriladigan kundalik qurbonliklarni toʻxtatdi. Maʼbadni esa vayron qilib,⁺ ¹²samoviy lashkarlarni magʻlub qildi. Kundalik qurbonliklar oʻrniga haddan tashqari jirkanch bir narsani oʻrnatdi. Haqiqatni oyoq osti qilgan bu shox har bir ishida muvaffaqiyat qozonar edi*.

¹³Keyin men farishtalar oʻzaro gaplashayotganini eshitib qoldim. Ularning biri boshqasidan shunday deb soʻraganini eshitdim:

— Vahiydagi bu hodisalar qachongacha davom etar ekan–a? Qachongacha bu jirkanch narsa kundalik qurbonliklar oʻrnini egallaydi? Qachongacha Maʼbad va samoviy lashkarlar oyoq osti boʻladi⁺?

¹⁴Sherigi unga shunday javob berdi:

— Bunday ahvol 2300 kechayu kunduz* davom etadi. Oʻsha vaqt mobaynida qurbonliklar keltirilmaydi. Shundan soʻng Maʼbad poklanib, asl holiga qaytariladi.

Farishta Jabroil vahiylarni tushuntirib beradi

¹⁵Men koʻrgan vahiyning magʻzini chaqmoqchi boʻlib, boshimni qotirib turganimda, birdaniga oldimda odam qiyofasidagi allakim paydo boʻldi. ¹⁶Shu paytda men Uloy daryosi tomonidan:

— Ey Jabroil, bu odamga vahiyning maʼnosini tushuntirib ber, — deb xitob qilayotgan inson ovozini eshitdim⁺. ¹⁷Jabroil menga yaqinlashganda, men qoʻrqqanimdan yuz tuban yerga yiqildim. Ammo u menga:

— Tushungin, ey inson*, bu oxirzamon vahiysi, — dedi⁺.

¹⁸U gapirayotganda men hushimdan ketib, yuz tuban yerda choʻzilib yotgan edim. Ammo u qoʻlini tekkizib, meni turgʻizib qoʻydi–da,⁺ ¹⁹shunday dedi:

— Eshit, men senga oxirzamon paytida sodir boʻladigan narsalarni ayon qilaman, oʻsha davrda Xudo Oʻz gʻazabini yer yuziga sochishni belgilagandir⁺. ²⁰Sen koʻrgan ikki shoxli qoʻchqor — bu Midiya va Fors shohliklaridir. ²¹Taka esa Yunon shohligidir. Ikkala koʻzining orasidagi ulkan shox — bu Yunon shohligining taxtida oʻtiradigan birinchi hukmdordir⁺. ²²Sinib tushgan shoxning oʻrniga chiqqan toʻrtta shox — Yunon shohligi toʻrt qismga boʻlinishini bildiradi. Taxtga oʻtirgan toʻrtala hukmdor oldingi hukmdorga qaraganda zaifroq boʻladi. ²³Ularning hukmronlik paytlari oxirlab, gunohlari toʻlib–toshganda, makr–hiylaga usta, vajohati xunuk bir hukmdor taxtga oʻtiradi. ²⁴U nihoyatda kuchayib ketadi, biroq oʻzining kuchi bilan emas. U hamma yoqni vayron qilib, barcha ishlarida muvaffaqiyat qozonadi. Zabardast yoʻlboshchilaru Xudoning azizlarini qirib tashlaydi⁺. ²⁵Ustalik bilan ishlatgan makkorligi tufayli koʻp yutuqlarga erishadi. Koʻzini yogʻ bosgan bu hukmdor ogohlantirmasdan koʻp odamlarni halok qiladi. U hatto eng buyuk Hukmdorga qarshi bosh koʻtaradi. Oqibatda esa yoʻq qilib tashlanadi, ammo bu insonning kuchi bilan qilinmaydi⁺. ²⁶Doniyor, men hozir senga tushuntirib bergan ertalabki va kechqurungi qurbonliklarga oid boʻlgan bu vahiy albatta amalga oshadi. Sen vahiyni sir tutgin, chunki bu uzoq kelajakka oid narsadir⁺.

²⁷Bu voqeadan soʻng tobim qochib, bir necha kun betob boʻlib yotdim. Keyin turib, shohning xizmatiga qaytdim. Ammo vahiy meni tamomila esankiratib qoʻygan edi. Men uning maʼnosini tushunmagan edim.

9–BOB

Doniyor xalq uchun ibodat qiladi

9¹Bobil* taxtiga oʻtirgan Midiyalik Axashverash* oʻgʻli Doro* hukmronligining ilk davri⁺. ²Men Doro hukmronligining dastlabki yilida paygʻambarlar yozib qoldirgan bitiklarni mutolaa qilishga kirishgan edim. Egamiz Yeremiyo paygʻambarga aytgan soʻzlariga koʻra*, Quddus yetmish yil davomida xarob boʻlib yotishini bilib oldim⁺.

³Shunda men Rabbiy Xudoga yolvordim, roʻza tutib, qanorga oʻrandim, kulga belanib*, iltijo qildim⁺. ⁴Men Egam Xudoga ibodat qilib, xalqimning gunohlari uchun shunday deb tavba qildim:

Yo Rabbiy, Sen buyuk va haybatli Xudosan! Seni sevib, amrlaringga rioya qilgan bandalaringga Sen ahdingni sodiq saqlaysan⁺. ⁵Ammo biz nohaqlik qilib, gunohga qoʻl urdik. Qabih ishlar qilib, Senga qarshi bosh koʻtardik, amrlaru qonun–qoidalaringni unutib,⁺ ⁶shohlarimizga, rahnamolarimizga, ota–bobolarimizga va avom xalqqa Sening nomingdan gapirgan xizmatkorlaring — paygʻambarlarga biz quloq solmadik⁺.

⁷Sen haqsan, yo Rabbiy. Biz esa bugun sharmanda boʻldik. Biz Senga xiyonat qilganimiz uchun, Sen hammamizni — Yahudo va Quddus aholisini hamda butun Isroil xalqini yaqin va uzoq yurtlarga tarqatib yuborgansan. ⁸Ey Egam, biz Senga qarshi gunoh qilganimiz uchun shohlarimiz, rahnamolarimiz, ota–bobolarimiz — biz hammamiz sharmanda boʻldik. ⁹Yo Rabbimiz Xudo, biz Senga qarshi bosh koʻtargan boʻlsak ham, Sen gunohlarimizni kechiruvchi, rahmdil Xudosan⁺. ¹⁰Ey Egamiz Xudo, biz Senga itoat etmadik! Sen xizmatkorlaring boʻlmish paygʻambarlar orqali bizga qonunlar berding, ammo biz ularga rioya qilmadik.

¹¹Butun Isroil xalqi qonuningni buzib, haq yoʻldan ozdi, Senga quloq solishni xohlamadi. Biz Senga qarshi gunoh qilganimiz uchun quling Musoning qonunida yozilgan qasamyodu laʼnatlar boshimizga tushdi⁺. ¹²Ha, Sen bizni va rahnamolarimizni ogohlantirgan eding! Soʻng aytganlaringni qilib, boshimizga shunday falokatlar yogʻdirdingki, Quddusda yuz bergan bunday dahshatli fojiani yorugʻ dunyo hali koʻrmagan edi⁺. ¹³Musoning qonunida yozilgan har bir falokat boshimizga tushdi. Ammo biz shunda ham gunohlarimizdan qaytmadik, Egamiz Xudoning marhamatini izlamadik, Uning sodiqligini esga olmadik⁺. ¹⁴Vaqti kelib Egam bizni bu falokatlarga giriftor qildi, chunki biz Uning gaplariga itoat qilmadik. Darhaqiqat, Egamiz Xudo doim adolat ila ish tutar⁺.

¹⁵Ey Rabbimiz Xudo, Sen Oʻz xalqingni qudrating ila Misrdan olib chiqib, shuhratingni olamga yoyding. Sening qudrating bugunga qadar tilga olinar. Biz esa gunoh qildik, qabihlikka qoʻl urdik⁺. ¹⁶Yo Rabbiy, Sen oʻtmishda bizga koʻp iltifot qilding. Hozir ham gʻazabu qahringni Quddusdan yiroq qilgin, deb yolvoraman. Quddus Sening shahring, Sening muqaddas togʻing–ku*, axir! Bizning va ota–bobolarimizning gunohlari tufayli Quddus va tanlangan xalqing qoʻshni xalqlar orasida xor–zor boʻlmoqda⁺. ¹⁷Shuning uchun, ey Xudoyimiz, men, qulingning ibodatu iltijolariga quloq tutgin. Yo Rabbiy, xarob boʻlgan Maʼbadingga Oʻz haqi–hurmating uchun munavvar yuzing bilan boqqin⁺. ¹⁸Ey Xudoyim, quloq solib, nolalarimizni eshitgin! Koʻzingni ochib, biz tortgan jabrni koʻrib qoʻygin! Shaharning ahvoliga bir qara, axir, u Sening noming bilan atalgan–ku! Biz Sening marhamatingga loyiq boʻlmasak–da, Oʻzingning cheksiz rahmdilliging tufayli bizga shafqat qil⁺. ¹⁹Yo Rabbiy, nolalarimni eshitgin! Yo Rabbiy, bizni kechirgin! Yo Rabbiy, iltijolarimni eshitib yordam bergin! Hurmating haqi shoshilgin, chunki bu shahring va xalqing Sening noming bilan atalgandir, ey Xudoyim!⁺

Jabroil bashoratni tushuntirib beradi

²⁰Men toat–ibodatda boʻlib, oʻzimning gunohlarim va xalqim Isroilning gunohlari uchun tavba qilib, Xudoning muqaddas togʻi — Quddus* uchun Egam Xudoga iltijo qilayotgan edim⁺. ²¹Kechki qurbonlik paytida men hali ibodat qilayotganimda, oldimga Jabroil uchib tushdi. Men uni oldingi vahiyda ham koʻrgan edim*⁺. ²²U menga tushuntirdi: «Doniyor, men oldingga vahiyni tushuntirmoq uchun keldim. ²³Sen Xudoga iltijo qila boshlaganingda, U senga javob bergan edi. Men javobini senga yetkazmoq uchun keldim, chunki sen Xudoning suyukli bandasisan. Qani, endi aytadigan gaplarimni yaxshilab eshit, vahiyning maʼnosini tushunib olgin:⁺ ²⁴isyonni bartaraf etish, qabihlikka chek qoʻyish, gunohdan poklash hamda abadiy adolat oʻrnatish uchun Xudo sening xalqing va muqaddas shahring uchun yetmish karra yetti yil* belgiladi. Shunda vahiy va karomatlar amalga oshadi, muqaddas Maʼbad* esa tabarruk qilinadi⁺. ²⁵Shuni bilib qoʻyginki, Quddusni tiklash uchun amr berilganidan to Xudo moy surtib tanlagan yoʻlboshchi* kelguniga qadar, yetti karra yetti yil* oʻtadi. Oltmish ikki karra yetti yil* mobaynida Quddus shahri, uning yoʻllari va mudofaa inshootlari tiklanadi, ammo bular mashaqqatli damlarda sodir boʻladi. ²⁶Oltmish ikki karra yetti yil oʻtgach, Xudo tanlagan yoʻlboshchi oʻldiriladi. U erishgan hamma narsa barbod boʻladi*. Qoʻshin tortib kelgan ajnabiy bir hukmdor shaharga kuchli selday yopirilib, shaharni hamda Maʼbadni vayron qiladi. Xudoning qaroriga muvofiq, urushu vayronagarchiliklar oʻsha davrning oxirigacha davom etadi⁺. ²⁷Oʻsha hukmdor koʻp xalqlar bilan bir karra yetti yilga* kuchli bir bitim tuzadi. Oʻsha vaqtning yarmi oʻtgach, qurbonlik va nazrlarga chek qoʻyib, Maʼbadda* makruh bir narsa oʻrnatadi. Bu narsa koʻp harom–xarish ishlarga sabab boʻladi*. Bu ahvol Xudo belgilagan kungacha davom etadi. Oʻsha kuni shahar bilan Maʼbadni vayron qilgan hukmdorning kuni bitadi.»”⁺

10–BOB

Doniyorning farishta haqidagi vahiysi

10¹Fors shohi Kurush hukmronligining uchinchi yilida*, Beltashazar deb atalgan Doniyorga* Xudodan bir xabar kelgan edi. Kelajakda albatta sodir boʻladigan kuchli toʻqnashuvga oid boʻlgan bu* xabarning maʼnosi Doniyorga vahiy orqali ayon boʻldi⁺. ²Doniyor shunday deb yozdi:

“Oʻsha paytda men uch hafta azadorday yurdim. ³Uch hafta davomida hech qanday tansiq taom yemadim, goʻsht bilan sharobni ogʻzimga olmadim, yuvinib–taranmadim. ⁴Birinchi oyning* yigirma toʻrtinchi kunida buyuk Dajla daryosining boʻyida turganimda,⁺ ⁵men birovni koʻrdim. Uning egnida zigʻir tolasidan toʻqilgan libos, belida sof tilladan yasalgan kamar* bor edi⁺. ⁶Uning tanasi qimmatbaho toshday yarqirab turar edi. Yuzi yashinday porlab, koʻzlari mashʼaladay yonib turar edi. Oyoq–qoʻllari yaltiroq misday tovlanib, ovozi butun bir olomon ovoziday yangrar edi⁺.

⁷Vahiyni faqat men koʻrdim. Yonimdagilar vahiyni koʻrmagan boʻlsalar ham, vahimaga tushdilar. Ular tumtaraqay boʻlib har yoqqa yashirinib oldilar⁺. ⁸Men bir oʻzim qoldim. Oʻsha ajoyib vahiyni koʻrayotganimda quvvatsizlanib, aft–angorim tanib boʻlmaydigan darajada oʻzgarib ketganini sezdim. Madorim qolmagan edi. ⁹Men farishtaning ovozini eshitganimda hushimdan ketib, yuz tuban yerda choʻzilib qoldim⁺. ¹⁰Soʻng esa kimningdir bir qoʻli menga tegib, meni kaft va tizzalarimga turgʻizib qoʻydi⁺.

¹¹Oʻsha farishta menga:

— Ey Doniyor, sen Xudoning suyukli bandasisan, — dedi. — Qani, tur! Senga aytadigan gaplarimga quloq sol, chunki men sening oldingga yuborilganman.

U shu gaplarini menga aytayotganda, men qaltirab oʻrnimdan turdim⁺.

¹²— Doniyor, qoʻrqma! — dedi u menga. — Sen hayot lazzatlaridan voz kechib, xabar xususida mulohaza yuritishni boshlagan kuningdayoq, iltijolaring ijobat boʻlgan edi. Iltijolaringga binoan, men oldingga keldim⁺. ¹³Ammo Fors shohligini himoya qiluvchi farishta yigirma bir kun davomida menga qarshilik koʻrsatdi. Men u bilan jang qilib hayallab qolganim uchun*, bosh farishtalardan biri boʻlgan Mikoyil menga yordamga keldi⁺. ¹⁴Men senga kelajakda xalqing boshiga tushadigan narsalarni tushuntirish uchun keldim. Bu vahiy oʻsha kunlarga oiddir⁺.

¹⁵U shu soʻzlarni gapirayotganda, men lom–mim deya olmay, boshimni egib turar edim. ¹⁶Soʻng odam qiyofasidagi boshqa birovi* lablarimga qoʻl tekkizdi. Men ogʻzimni juftlab, oldimda turganga dedim:

— Hazratim, bu vahiy yurak–bagʻrimni ezib yubordi, madorim quridi⁺. ¹⁷Menday bir qul qanday qilib hazratim bilan gaplasha oladi? Holdan toyganman, bazoʻr nafas olyapman.

¹⁸U yana bir bor menga qoʻlini tekkizib, menga kuch ato etdi. ¹⁹Men birinchi koʻrgan boshqa birovi* shunday dedi:

— Ey Xudoning suyukli bandasi, qoʻrqma! Tinchlan! Dadil boʻl!

U menga gapirayotganda, dadillanib dedim:

— Hazratim, siz menga dalda berdingiz, endi gapiravering⁺.

²⁰⁻²¹— Sening oldingga nima uchun kelganimni bilasanmi oʻzi? — deb soʻradi u. — Men senga Haqiqat kitobida yozilgan narsalarni aytib bermoqchiman. Bundan soʻng men qaytib, Fors shohligini himoya qiluvchi farishtaga qarshi urushga chiqaman. Keyin Yunon shohligini himoya qiluvchi farishta bilan jang qilaman. Bu toʻqnashuvda Isroilni himoya qiluvchi Mikoyil farishtadan boshqa yordamchim yoʻq⁺.

11–BOB

11¹Midiyalik Doro* hukmronligining birinchi yilida men Mikoyilga yordam berib, uni muhofaza qilib turgan edim.”⁺

Farishta Doniyorga bergan bashorat

Misr va Suriya shohliklari

²Farishta* gapida davom etib, Doniyorga shunday dedi:

“Endi esa men senga haqiqatni aytaman. Fors shohligida yana uchta shoh hukmronlik qiladi. Toʻrtinchi shoh boshqalarga qaraganda ancha badavlat boʻladi. U boyligi orqali kuch orttirib, hammani Yunon shohligiga qarshi qoʻzgʻatadi⁺.

³Keyin taxtga jangovar bir shoh oʻtiradi, u beqiyos bir saltanatni boshqarib, xohlagan ishini qiladi⁺. ⁴Ammo qudratining choʻqqisida saltanati parchalanib, toʻrt qismga boʻlinib ketadi. Shoh sulolasiga mansub boʻlmagan yetti yot begonalar taxtga oʻtiradi, biroq saltanatning ilgarigi kuch–qudrati ularda boʻlmaydi.

⁵Shu orada Misr shohi* kuchayib ketadi, ammo shohning zobitlaridan biri zoʻrayib, shoh saltanatidan ulkanroq bir saltanatga hukmronlik qiladi. ⁶Bir necha yil oʻtgach, Misr shohi Suriya shohi* bilan ittifoq tuzib, unga qizini uzatadi. Shu orqali u Suriya shohi bilan aloqasini mustahkamlamoqchi boʻladi, biroq ittifoq uzoq davom etmaydi. Qiz, kuyov, qizning otasi* va ularning xizmatkorlari xoinlikning qurbonlari boʻlishadi.

⁷Koʻp oʻtmay Misr taxtiga qizning qarindoshlaridan biri oʻtiradi. U Suriya shohining qoʻshinlariga hujum qilib, istehkomlarini zabt etadi. Qoʻshinlarni tor–mor qilib, gʻalaba qozonadi. ⁸Suriya xudolarining haykallarini, oltin va kumushdan qilingan qimmatbaho idishlarni oʻlja qilib, Misrga olib ketadi. Soʻng bir necha yil davomida Suriya shohining tinchligini buzmaydi. ⁹Shundan keyin Suriya shohi Misrga bostirib boradi, ammo yengilib, oʻz yurtiga qaytib ketadi.

¹⁰Suriya shohining oʻgʻillari jangga otlanib, Misrga katta bir qoʻshin tortib borishadi. Qoʻshinlar sel kabi oqib, yovning qalʼasiga hujum qilishadi⁺. ¹¹Gʻazablangan Misr shohi Suriya shohi bilan jang qilib, katta yov qoʻshinini tor–mor qiladi⁺. ¹²Gʻalabaga erishgan Misr shohi oʻta magʻrurlanib ketadi, ammo omad unga boshqa kulib boqmaydi, ¹³chunki bir necha yildan keyin Suriya shohi yana Misrga qoʻshin tortib keladi. Bu safar Suriya qoʻshinlari oldingidan ham ziyodroq, tish–tirnogʻigacha qurollangan boʻladi.

¹⁴Shunda koʻp odamlar Misr shohiga qarshi bosh koʻtaradilar. Vahiy amalga oshsin deb, xalqing orasidagi ayrim zoʻravonlar ham qoʻzgʻaladi, ammo muvaffaqiyatga erisha olmaydilar. ¹⁵Suriya shohi mustahkam bir shaharni qamal qilib, qoʻlga kiritadi. Suriyaning siquvi ostida Misr qoʻshinlari chekinadilar, hatto Misrning saralangan lashkari ham yov qoʻshinining shiddatli hujumini qaytara olmaydi⁺. ¹⁶Suriya shohi xohlagan ishini qiladi, biror kishi unga qarshilik qilishga jurʼat etmaydi. U goʻzal Isroil yurtini* qoʻlga kiritib, uni vayron qilish imkoniyatiga ega boʻladi⁺.

¹⁷Dastavval Suriya shohi oʻz saltanatidagi bor qoʻshinni toʻplab, Misrni zabt etmoqchi boʻladi. Keyin Misrni ichidan yemirmoqchi boʻlib, Misr shohi bilan sulh tuzadi va unga qiz uzatadi. Ammo Suriya shohining bu rejalari puchga chiqib, muvaffaqiyat keltirmaydi. ¹⁸Bundan soʻng Suriya shohi dengiz qirgʻogʻidagi shaharlarga hujum qilib, koʻplarini qoʻlga kiritadi. Ammo oʻzga yurtlik bir sarkarda bu surbet shohning popugini pasaytirib, qilmishlariga yarasha jazosini beradi. ¹⁹Shunda Suriya shohi chekinib, oʻz yurtidagi qalʼalariga qaytib ketadi, ammo yoʻlda halokatga uchrab nobud boʻladi⁺.

²⁰Uning oʻrniga Suriya taxtiga boshqa bir shoh oʻtiradi. Xazinasini boyitmoqchi boʻlgan bu shoh zobitini yuborib, odamlarga katta soliqlar soladi. Ammo qisqa vaqt ichida halok boʻladi. Bu noxush voqea na jangda, na birovning qasdi natijasida sodir boʻladi.

Razil Suriya shohi

²¹Taxtga oʻtirgan keyingi shoh esa yaramas bir odam boʻladi. Shoh sulolasiga mansub boʻlmagan bu kishi kutilmaganda hiyla orqali Suriya taxtiga chiqib oladi. ²²Unga qarshilik koʻrsatgan barcha qoʻshinlarni oradan supurib tashlab, yoʻq qiladi. Hatto oliy ruhoniyni* ham shu koʻyga soladi. ²³U boshqa xalqlar bilan bitim tuzgach, makkorona ish tutadi. Unga ergashuvchilarning soni kam boʻlishiga qaramay, qudrati tobora oshib boraveradi. ²⁴U toʻsatdan badavlat viloyatlarga bostirib borib, ota–bobolari qilmagan ishlarga qoʻl uradi. Qoʻlga kiritgan oʻljayu mol–mulkni oʻziga ergashganlarga ulashib beradi. Qalʼalarni qoʻlga olish rejalarini tuzadi, ammo bunday hol uzoq davom etmaydi.

²⁵U kuch–qudratini yigʻib, Misr shohiga qarshi katta bir lashkar tortib boradi. Misr shohi esa Suriya lashkaridan bisyorroq va kuchliroq qoʻshin bilan yov hujumini qaytarmoqchi boʻladi. Biroq hiylagarlarning domiga tushib, inqirozga yuz tutadi. ²⁶Misr shohining oʻz hamtovoqlari uning tomiriga bolta uradilar. Tor–mor boʻlgan Misr qoʻshinlari jangda halok boʻladilar. ²⁷Oʻsha ikkala shoh bir dasturxonda oʻtirib ovqatlanishadi, ammo dilidagi gʻarazni xushomad bilan yashirib, bir–biriga yolgʻon gapirishadi. Biroq Xudo belgilab qoʻygan vaqt–soati yetib kelmagani uchun, birontasi ham muvaffaqiyatga erishmaydi. ²⁸Suriya shohi bir talay boylik bilan ona yurtiga qaytib ketadi. Yoʻlda esa muqaddas ahd ahliga va ularning eʼtiqodiga qarshi chiqib, ularga koʻp ozor yetkazadi.

²⁹Belgilangan vaqtda Suriya shohi yana Misrga yurish qiladi, ammo bu safar vaziyat boshqacha tus oladi. ³⁰Gʻarb sohillaridan* kelgan jang kemalari Suriya shohiga qarshilik koʻrsatishadi, yuragi dov bermagan Suriya shohi chekinadi. Biroq muqaddas ahd ahliga va ularning eʼtiqodiga gʻazabini sochib, alamidan chiqadi, muqaddas ahddan toyganlarni esa mukofotlaydi. ³¹Uning lashkari Xudo xalqining qalʼasi boʻlmish Maʼbadga bostirib kirib, tabarruk joyni harom qiladi. Ular kundalik qurbonliklarni toʻxtatib, koʻp harom–xarish ishlarga sabab boʻladigan makruh narsani* oʻrnatishadi⁺. ³²Shoh shirin soʻzlar bilan ahddan toyganlarning koʻnglini ovlab, ularni oʻz tomoniga ogʻdirib oladi. Xudoga sodiq qolganlar esa bor kuchlari bilan unga qarshilik koʻrsatadilar. ³³Xalq orasidagi dono yoʻlboshchilar odamlarga oqilona pand–nasihatlar berishadi. Ammo koʻp oʻtmay ularning ayrimlari qilichdan oʻtkaziladi, ayrimlari tiriklayin olovda kuydiriladi, ayrimlari zindonga tashlanadi, ularning mol–mulki tortib olinadi⁺. ³⁴Quvgʻin paytida ularga ozgina yordam tegadi. Biroq saflariga baʼzi bir riyokor odamlar kirib olishadi. ³⁵Quvgʻin paytida ayrim dono kishilar azob chekadilar. Biroq bu azoblar orqali Xudo ularni oxirzamon vaqtiga tayyorlab, tozalab poklaydi, chunki belgilangan vaqt hali ham kelmagan boʻladi.

³⁶Suriya shohi xohlaganini qiladi. Oʻzini yuksaltirib, xudolardan ustun qoʻyadi. Eng buyuk Xudoga qarshi gapirib, kufr ketadi. Xudo belgilab qoʻygan gʻazab davri tugaguniga qadar muvaffaqiyat qozonadi. Biroq Xudo Oʻz rejasini albatta amalga oshiradi⁺. ³⁷Suriya shohi ota–bobolari sigʻingan xudolarni hamda ayollar yaxshi koʻradigan xudoni* pisand qilmaydi. Oʻzini yuksaltirib, bironta xudoni nazariga ilmaydi. ³⁸Bularning oʻrniga u qalʼalarni himoya qiluvchi xudoni* ulugʻlaydi. Ota–bobolari topinmagan bu xudoga u oltin, kumush, javohir va qimmatbaho sovgʻalarni nazr qiladi. ³⁹Oʻzga yurt xudosining homiyligi bilan qalʼalarini himoya qiladi. Uni haqiqiy hukmdor deb bilganlarga izzat–ehtirom bildirib, yuqori mansablarga koʻtaradi. Bunday odamlarga yerlarni mukofot sifatida boʻlib beradi.

⁴⁰Oxirzamon vaqtida Misr shohi Suriya shohiga hujum qiladi. Ammo Suriya shohi jang aravalari, chavandozlari va talay kemalari bilan unga qarshilik koʻrsatib, toshqin suvlar kabi koʻp shohliklarni bosib oladi. ⁴¹U goʻzal Isroil oʻlkasini ham zabt etib, minglab xalqlarning boshiga yetadi. Ammo Edom hamda Moʻab xalqlari va Ommon* xalqining asosiy qismi Suriya shohining changalidan qochib qutuladi⁺. ⁴²Koʻplab shohliklar, shular qatori, Misr ham Suriya istilosi ostida qoladi. ⁴³Suriya shohi Misrning oltinu kumush xazinalariga va barcha boyliklariga egalik qiladi. Liviyaliklar bilan Habashistonliklar* ham unga qaram boʻladilar⁺. ⁴⁴Biroq sharq va shimoldan kelgan noxush xabarlar Suriya shohini vahimaga soladi. Bu xabarlardan dargʻazab boʻlgan shoh yoʻlga otlanib, koʻp odamlarni qirib tashlaydi. ⁴⁵Soʻng dengiz va goʻzal muqaddas togʻ orasidagi yerlarga borib, u yerda shohona chodirlarini tikadi. Ammo oʻsha joyda jon beradi, unga yordam beradigan hech kim boʻlmaydi.”

12–BOB

Oxirzamon

12¹Farishta* gapini davom ettirdi:

“Oʻsha paytda xalqingni himoya qiluvchi buyuk Mikoyil farishta hozir boʻladi. Shunda insonlar birlashib xalq boʻlgandan beri misli koʻrilmagan dahshatli azob–uqubatlar davri boshlanadi. Ammo oʻsha damlarda sening xalqing orasidan Xudoning kitobiga* ismi yozilgan har bir odam najot topadi⁺. ²Qora yer bagʻrida yotganlarning koʻpchiligi uygʻonadi: kimdir abadiy hayotga erishadi, kimdir sharmandaligu abadiy isnodga duchor boʻladi⁺. ³Donolar musaffo osmon kabi yashnaydilar, odamlarni haq yoʻlga solganlar esa yulduzlar kabi mangu porlayveradilar⁺. ⁴Sen esa, ey Doniyor, kitobni muhrlagin–u, bu soʻzlarni oxirzamongacha sir saqla. Bu davr mobaynida koʻp odamlar oʻzlarini u yoqdan–bu yoqqa urib, yuz berayotgan hodisalarni tushunmoqchi boʻladilar*.”⁺

Doniyorning ikki farishta haqidagi vahiysi

⁵Doniyor shunday deb yozdi:

“Men daryoning boʻyida paydo boʻlgan yana boshqa ikki farishtani koʻrdim. Bittasi daryoning bu tomonida, boshqasi u tomonida turar edi. ⁶Ularning biri oqimning yuqori qismida turgan zigʻir libosli farishtadan*:

— Bunday qiyinchiliklar qachongacha davom etadi? Oxiri bormi oʻzi? — deb soʻradi⁺.

⁷Zigʻir libosli farishta ikkala qoʻlini osmonga choʻzib, barhayot Xudoning nomi bilan qasam ichganini va shunday soʻzlar aytganini eshitdim:

— Bu qiyinchiliklar uch yarim yil* davom etadi. Xudoga qarashli odamlarning kuch–qudrati tamomila yoʻq qilingandan keyin, oʻsha quvgʻinlarning barchasi oʻz nihoyasiga yetadi.

⁸Oʻsha odamning gaplarini eshitdim–u, tushunmadim:

— Ey hazratim, buning oqibati nima boʻladi? — deb soʻradim.

⁹U shunday javob berdi:

— Bu toʻgʻrida hech xavotir olma, Doniyor, chunki bu soʻzlar muhrlangan boʻlib oxirzamonga qadar sir saqlanadi. ¹⁰Bu quvgʻinlar tufayli koʻp odamlar tozalanib, poklanadi, ammo fosiqlar fosiqligini davom ettiraveradi. Fosiqlarning birontasi ham buni tushunmaydi, donolar esa bularning barchasini anglab oladilar⁺. ¹¹Kundalik qurbonliklar toʻxtatilib, koʻp harom–xarish ishlarga sabab boʻladigan makruh bir narsa* oʻrnatilgan paytdan boshlab 1290 kun oʻtadi⁺. ¹²Oxirgacha, yaʼni 1335 kun oʻtgunga qadar sodiq boʻlib qolganlar naqadar baxtiyordir. ¹³Ey Doniyor, sen esa hayotingni shu zaylda davom ettiraver. Vaqti kelib, olamdan koʻz yumasan. Oxiratda esa mukofotingni olish uchun tirilasan.”⁺

1:1 Yahudo — Yahudo qabilasi Isroilning janubiy qismidagi eng katta qabila edi. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi (3 Shohlar 11:26-12:24 ga qarang). Yahudo va Benyamin qabilalari janubiy shohlik deb ataladigan boʻldi. Janubiy shohlikning poytaxti Quddus boʻlib qolaverdi, ularning oʻz hukmdorlari bor edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

1:1 Yahudo shohi Yohayiqim hukmronligining uchinchi yili — miloddan oldingi 605 yil.

1:2 Rabbiy Yohayiqimni Navuxadnazarning qoʻliga berdi — Yohayiqim uch yil davomida Navuxadnazarga qaram boʻldi. Oxiri, u Navuxadnazarga qarshi isyon koʻtardi. Yohayiqim Quddusda vafot etgan boʻlishi mumkin (4 Shohlar 24:1-6 ga qarang). Shundan keyin uning oʻgʻli Yohayixin Yahudo taxtiga oʻtirdi. Navuxadnazar uni miloddan oldingi 597 yilda Bobilga asir qilib olib ketdi (4 Shohlar 24:8-15 ga qarang).

1:2 Bobil — ibroniycha matnda Shinar, Mesopotamiyadagi, yaʼni Dajla va Furot daryolari orasida joylashgan yerlardagi bir hududning qadimgi nomi. Bobil shohligi dastlab shu yerda barpo boʻlib, keyinchalik koʻp yerlarni egallagan buyuk shohlik boʻlgan.

1:3 mulozim — qadimda saroy xizmatida boʻlgan kishi (shu bobning 7, 8, 9, 10, 11, 18–oyatlarida ham bor). Mulozim hukmdorning yoki saroydagi yuqori lavozimdagi amaldorning farmonlarini, topshiriqlarini bajargan va ularning nomidan ish yuritish huquqiga ega boʻlgan. Bu oʻrindagi ibroniycha soʻz bichilgan erkakka nisbatan ham ishlatilgan. Hukmdorning xonadonidagi ayollar bilan koʻp muloqot qilish zarurati boʻlgani uchun bu mulozimlar koʻpincha bichib qoʻyilar edi.

1:4 bobil tili — ibroniycha matnda xaldey tili, oʻsha vaqtda Bobil yurti Xaldeylar yurti deb ham atalardi.

1:8 Doniyor shohona yegulik va sharobdan bulgʻanishni xohlamadi… — qadimgi paytlarda odamlar oʻz xudolariga qurbonlik qilingan hayvonning goʻshtini tanovul qilishardi, sharob ham mana shu qurbonlikka qoʻshib nazr qilinardi. Ehtimol, shoh dasturxonidagi baʼzi bir yeguliklar, Muso qonuniga koʻra, harom hisoblangandir (Levilar 11:1-47 ga qarang). Mana shu sabablarga koʻra, Doniyor shohona yeguliklarni rad etgan.

1:10 sizlar — yaʼni Doniyor va uning doʻstlari Shadrax, Meshax va Abednaxu. Doniyorning doʻstlari ham, Doniyor bilan bir qatorda, shohona yegulikdan voz kechganlari koʻrinib turibdi.

1:21 shoh Kurush hukmronligining birinchi yili — miloddan oldingi 538 yil. Midiya va Fors lashkarlari shoh Kurush boshchiligida Bobil shahrini miloddan oldingi 539 yilda bosib olgan edilar. Shoh Kurush miloddan oldingi 530 yilgacha Bobilda hukmronlik qildi. U Kir ismi bilan ham tanilgan.

2:1 Navuxadnazar oʻz hukmronligining ikkinchi yili — miloddan oldingi 603 yil.

2:2 afsungarlar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi (shu bobning 10–oyatida ham bor). Xaldeylar folbinlik va sehr–jodu qilishlari bilan nom taratganlari uchun, mana shunday ish bilan shugʻullanadigan odamlarga nisbatan ham mana shu termin ishlatilgan.

2:4 …oramiy tilida dedilar… — mana shu joydan 7–bobning oxirigacha asl matn ibroniy tilida emas, oramiy tilida yozilgan.

2:15 shoshilinch — yoki shafqatsiz.

2:26 …Doniyorning boshqa ismi Beltashazar edi… — 1:7 ga qarang.

2:27 rammol — folbinlarning bir turi. Qadimgi sharqda, xususan, Bobilda rammollar alohida ilmiy layoqatga ega boʻlgan shaxslar deb qaralar edi. Ularning bashoratlari astrologiya ilmiga — osmon yoritqichlarining holatiga asoslanar edi.

2:34 oʻz–oʻzidan — oramiycha matnda inson qoʻli bilan emas. Bu ishni Xudo qilgani nazarda tutilgan (shu bobning 45–oyatida ham bor).

2:36-45 Navuxadnazarning tushidagi haykal birin–ketin hukmronlik qiladigan toʻrtta shohlikka ishora qiladi. Xudo bu toʻrttala shohlikni vayron qilib, ularning oʻrniga Oʻzining yangi Shohligini barpo qiladi. Xudoning Shohligi butun yer yuziga yoyilib, abadiy turadi (shu bobning 35, 44–oyatlariga qarang). Koʻp olimlar haykalning toʻrt qismini quyidagicha sharhlashadi: tilla bosh — Bobil shohligi (shu bobning 38–oyatiga qarang), haykalning kumush koʻkragi va qoʻllari — birlashgan Midiya va Fors shohligi. Bu shohlikka Kurush miloddan oldingi 539 yilda, Bobil qulagandan keyin asos solgan (1:21 izohiga qarang). Haykalning bronza beli va sonlari — miloddan oldingi 330 yillarda Iskandar Zulqarnayn asos solgan Yunon imperiyasini bildiradi. Temir boldirlar — Rim imperiyasidir. Bir qismi loydan, bir qismi temirdan boʻlgan oyoqlar va oyoq barmoqlari — oldin Rimliklarning qoʻli ostida boʻlgan hududdagi shohliklarning konfederatsiyasini bildiradi. Boshqa olimlarning talqinlariga koʻra esa haykalning toʻrtta qismi Bobil, Midiya, Fors va Yunon imperiyalariga ishora qiladi. Haykalning bir qismi loydan, bir qismi temirdan boʻlgan oyoqlar va oyoq barmoqlari — Iskandar Zulqarnayn vafotidan keyin ikkiga boʻlinib ketgan Yunon sulolasini bildiradi. Bu sulolalarning biri Misrda, ikkinchisi Suriyada hukmronlik qilgan.

3:1 Balandligi oltmish tirsak, eni esa olti tirsak… — balandligi taxminan 27 metrga, eni esa taxminan 3 metrga toʻgʻri keladi.

3:1 Durax tekisligi — bu tekislikning qayerda joylashgani aniq maʼlum emas.

3:3 Bu barcha amaldorlar… — oramiycha matnda Noiblar, maʼmurlar, hokimlar, maslahatchilar, xazinabonlar, qonunshunoslar, qozilar va viloyat amaldorlari….

3:7 Cholgʻu asboblari — oramiycha matnda Karnay, nay, lira, chang, arfa, doira va boshqa cholgʻu asboblari…. Oramiycha matnda shu bobning 10, 15–oyatlarida ushbu asboblarning toʻliq roʻyxati takroran berilgan.

3:8 Bobilliklar — oramiycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

3:25 ilohiy zot — oramiycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi xudolar oʻgʻli yoki Xudo oʻgʻli. Bu ibora samoda yashaydigan mavjudotlarga, jumladan, farishtalarga nisbatan ishlatilgan. Shu bobning 28–oyatida mana shu kimsa oramiycha matnda farishta deb aytilgan.

4:4 afsungar — oramiycha matnda Xaldeylar. 2:2 izohiga qarang.

4:4 rammollar — 2:27 izohiga qarang.

4:5 …uning Beltashazar degan ismi… — 1:7 ga qarang.

4:5 …men sigʻinadigan xudoning ismi bilan hamohangdir — Bobilning bosh xudosi ismi Bel edi (Mardux ismi bilan ham tanilgan).

4:5 xudolarning ruhi — yoki Xudoning Ruhi.

4:6 xudolarning ruhi — yoki Xudoning Ruhi.

4:13 yetti yil — oramiycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yettita muddat. Baʼzan Doniyor kitobida muddat soʻzi bir yilga nisbatan ishlatilgan. Bu oramiycha ibora shu bobning 20, 22, 29–oyatlarida ham bor.

4:15 xudolarning ruhi — yoki Xudoning Ruhi.

4:16 Mening tushim…dedim unga men — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Tush…dedi unga shoh. Bu oʻrinda shoh Navuxadnazar oʻzi haqida uchinchi shaxsda gapirgan. Baʼzan shohlarning maktublarida bunday usuldan foydalanilgan. Anglashilmovchilikning oldini olish uchun mazkur tarjimada ham maktubning davomi birinchi shaxs tilidan yozilgan, chunki matnning bu qismi 3:31 oyatdan boshlangan shoh maktubining davomidir.

4:25 …mening boshimga tushdi — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …bularning hammasi shoh Navuxadnazarning boshiga tushdi. Shu bobning 25-30–oyatlarida shoh Navuxadnazar oʻzi haqida uchinchi shaxsda gapirgan. 4:16 izohiga qarang.

4:26 …saroyimning tomida sayr qilib yurgan edim… — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi.

5:1 shoh Belshazar — Navonidusning oʻgʻli boʻlib, otasi bilan birga hukmronlik qilgan. Navonidus Bobilning eng oxirgi shohi boʻlib, miloddan oldingi 555-539 yillarda hukmronlik qilgan.

5:2 Katta bobom — oramiycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Otam. Bu soʻzning maʼnosi ajdod yoki oʻzidan oldin oʻtgan biror shoh boʻlishi ham mumkin. Belshazarning otasi Navonidus shoh Navuxadnazar sulolasidan boʻlmagan. Navuxadnazardan to Belshazargacha bir necha shohlar hukmronlik qilgan. Bu oramiycha soʻz shu bobning 11, 13, 18–oyatlarida ham bor.

5:2 …Katta bobom Navuxadnazar…olib kelgan oltin va kumush qadahlar… — 1:2 ga qarang.

5:2 kanizaklar — ibroniycha matnda bu soʻzning maʼnosi quyidagicha: kanizaklar qonuniy xotin boʻlmasalar–da, xoʻjayinlari ular bilan jinsiy aloqada boʻlishgan. Qadimgi paytlarda bu ayollarning jiddiy qonuniy huquqlari boʻlib, xoʻjayinlari ularning erlari sifatida boʻlgan.

5:7 afsungar — oramiycha matnda Xaldeylar (shu bobning 11–oyatida ham bor). 2:2 izohiga qarang.

5:7 rammollar — 2:27 izohiga qarang.

5:7 …chap qoʻl vazirim… — yaʼni Navonidus va Belshazardan keyingi lavozimdagi odam (shu bobning 1–oyati izohiga qarang).

5:10 ona malika — yoki malika, oramiychada bu soʻz yoshi katta ayolga nisbatan ishlatilgan boʻlishi mumkin. Matn mazmuniga koʻra, bu ayol Doniyor haqida Belshazar bilmagan narsalarni ham bilgan. Ehtimol, u Navonidusning yoki ancha oldin oʻtib ketgan Navuxadnazarning xotini boʻlgan.

5:11 xudolarning ruhi — yoki Xudoning Ruhi.

5:12 Katta bobongiz uni Beltashazar deb atagan edi — 1:7 ga qarang.

5:14 xudolarning ruhi — yoki Xudoning Ruhi.

5:22 …siz, ey shoh Belshazar, katta bobongizning boshidan oʻtgan bu voqealardan xabardor boʻla turib… — oramiycha matnda …siz uning oʻgʻli, ey shoh Belshazar, bu voqealardan xabardor boʻla turib…. Oramiychada oʻgʻil soʻzi avlod yoki voris maʼnolarini ifodalashi mumkin. Shu bobning 2–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang.

5:25 …va PARSIN… — oramiycha matnda …UPARSIN…, maʼnosi va PARSIN.

5:28 PERES, yaʼni «boʻlingan»…Forslarga berildi — oramiycha peres soʻzi parsin soʻzining birlik formasidir. Bu soʻzning parsin shakli shu bobning 25–oyatida ishlatilgan. Bu soʻzning maʼnosi boʻlingan demakdir. Peres soʻzi oramiychadagi Fors shohligi soʻziga ohangdosh.

5:30 Bobil — oramiycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

5:30 …Bobil shohi Belshazar oʻldirildi — miloddan oldingi 539 yilda Midiyaliklar va Forslar Bobilni bosib olib, Belshazarni oʻldirishgan.

5:31 Midiyalik Doro — bu hukmdorning shaxsi haqida hech qanday maʼlumot yoʻq. Midiya va Fors davlatlarini birlashtirgan Fors shohi Kurush miloddan oldingi 539 yilda Bobilni bosib olgan edi (1:21 izohiga qarang). Shu bois unga Bobilda “Midiyalik Doro” unvoni berilgan boʻlishi mumkin. Yoki bu unvon shoh Kurush Bobil hududiga tayinlagan hokimga nisbatan ishlatilgan boʻlishi ham mumkin. Bu hokim haqida qadimgi Bobil qoʻlyozmalarida aytib oʻtilgan. Doniyor kitobining bir necha joyida aytib oʻtilgan Doroni miloddan oldingi 522-486 yillarda hukmronlik qilgan mashhur Fors shohi Doro bilan adashtirmaslik kerak.

6:1 shoh Doro — 5:31 izohiga qarang.

6:28 …Doro va Fors shohi Kurushning hukmronligi davrlarida… — yoki …Doro hukmronligi davrida, yaʼni Fors shohi Kurushning hukmronligi davrida…. Doro haqida maʼlumot olish uchun 5:31 izohiga qarang. Kurush miloddan oldingi 539-530 yillarda hukmronlik qilgan. Shoh Kurush yana Kir ismi bilan tanilgan.

7:1 Bobil shohi Belshazar hukmronligining birinchi yili — miloddan oldingi 554 yil nazarda tutilgan. Oʻsha yili Belshazar otasi Navonidus bilan birga hukmronlik qilishni boshlagan edi. Ushbu bobda tasvirlangan voqealar 5–bobdagi voqealardan avval sodir boʻlgan.

7:3 toʻrtta bahaybat maxluq — shu bobning 3-8–oyatlarida tasvirlangan maxluqlar birin–ketin hukmronlik qiladigan toʻrtta shohlikka ishora qiladi. Shoh Navuxadnazar tushida koʻrgan haykalning toʻrtta qismi ham bu shohliklarni ifodalagan (2:31-35 ga qarang). 2:36-45 izohida oʻsha shohliklar haqida maʼlumot berilgan. Toʻrtta maxluqning hukmronligidan keyin, taxtni Xudo tanlagan inson egallaydi. Xudo unga cheksiz hokimiyat beradi, oʻsha inson abadiy hukmronlik qiladi (shu bobning 13-14–oyatlariga qarang). Shoh Navuxadnazarning tushida haykalga urilgan va katta toqqa aylangan tosh oʻsha hukmdorni va uning abadiy shohligini ifodalaydi (2:35, 44-45 ga qarang).

7:4 Birinchisi…inson ongi berilgan edi — birinchi maxluq Bobil shohligini bildiradi. Mazkur oyatdagi maxluqning qismati 4:25-34 da shoh Navuxadnazar boshidan kechirgan koʻrguliklarga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin.

7:8 …ularning orasidan oʻsib chiqayotgan yana bir shoxchani… — shu bobning 7-8–oyatlaridagi shoxlar taxtga oʻtiradigan qudratli hukmdorlarga ishora qiladi. 8–oyatda tasvirlangan shoxcha esa Isroil xalqining Xudosini tahqirlaydigan va oʻzini Xudo deb ataydigan hukmdorni bildiradi (yana 11:36 ga va 2 Salonikaliklar 2:4, Vahiy 13:5-6 ga qarang). Ayrim olimlarning fikri boʻyicha, toʻrtinchi shohlik — Rim imperiyasi emas, Yunon imperiyasi boʻlib (2:36-45 izohiga qarang), oyatdagi shoxcha Antiox IV ni bildiradi (8:9-12 ga va oʻsha oyatlarning ikkinchi izohiga qarang).

7:9 Azaliy Nuroniy — oramiycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Kunlarning Qadimgisi (shu bobning 13, 22–oyatlarida ham bor). Bu ibora nihoyatda donishmand va keksa insonga hurmat bilan munosabatda boʻlishni bildirardi. Bu bobda Doniyor mazkur iborani Xudoga nisbatan ishlatadi.

7:10 kitoblar — har bir insonning yaxshi–yomon ishlari yozilgan kitoblar. Vahiy 20:11-15 ga qarang.

7:12 …maʼlum bir vaqtgacha… — oramiycha matnda …bir fasl va vaqtgacha….

7:13 inson qiyofasidagi bir zot — oramiycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi inson oʻgʻliga oʻxshagan kimsa. “Inson oʻgʻli” iborasi insonga yoki inson qiyofasidagi zotga nisbatan ishlatilgan (misol uchun, 8:17 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi INSON OʻGʻLI iborasiga qarang.

7:19 toʻrtinchi maxluq — shu bobning 7-8–oyatlariga qarang.

7:25 uch yarim yil — oramiycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi bir muddat, muddatlar va yarim muddat. Doniyor kitobida muddat soʻzi baʼzan bir yilga nisbatan ishlatilgan.

8:1 Shoh Belshazar hukmronligining uchinchi yili — miloddan oldingi 552 yil, birinchi vahiydan ikki yil oʻtgandan keyin (7:1 ga qarang). Mazkur bobda tasvirlangan voqealar 5–bobdagi voqealardan avval sodir boʻlgan.

8:2 Shushan qalʼasi — bu shahar devorlar bilan oʻralgan boʻlib, viloyatning poytaxti edi.

8:3 …bir qoʻchqor…Uning ikkita uzun–uzun shoxlari bor ekan — ikki shoxli bu qoʻchqor birlashgan Midiya va Fors shohligiga ishora qiladi.

8:3 Ikkinchi boʻlib chiqqan shox birinchisiga qaraganda uzunroq ekan — uzunroq boʻlgan shox Fors shohi Kurushni bildiradi. Kurush Midiya va Fors davlatlarini birlashtirgan edi (1:21 izohiga qarang).

8:5 …bir taka…ulkan bir shox bor edi — taka Yunon imperiyasiga, takaning ulkan shoxi esa Iskandar Zulqarnaynga ishora qiladi. U miloddan oldingi 330 yilda birlashgan Midiya va Fors shohligini bosib olgan edi.

8:8 …ulkan shoxi sinib tushdi. Sinib tushgan shoxning oʻrniga…toʻrtta katta shox oʻsib chiqdi — shoxning sinib tushishi Iskandar Zulqarnaynning oʻlimiga ishora qiladi. Oʻsib chiqqan toʻrtta katta shox Iskandarning toʻrtta lashkarboshisini bildiradi. Iskandar Zulqarnayn miloddan oldingi 323 yilda vafot etgach, toʻrtala lashkarboshi uning shohligini boʻlishib oladilar. Boʻlingan bu shohliklar Yunoniston, Kichik Osiyo, Suriya va Misr edi.

8:9 goʻzal Isroil oʻlkasi — ibroniycha matnda goʻzal oʻlka, Isroil yurtiga ishora.

8:9-12 Doniyorga kelgan vahiyning bu qismidagi kichkina shox miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada hukmronlik qilgan Yunon shohi Antiox IV ga ishora qiladi. Uni Antiox Epifan deb ham atashardi. Miloddan oldingi 167 yilda Antiox IV Quddusni bosib olib, u yerdagi deyarli hamma erkaklarni qirib tashladi, ayollar va bolalarni esa qul qilib oldi. U yahudiylarga koʻp zulm oʻtkazdi, ularning eʼtiqodini yoʻq qilishga astoydil urindi. Sunnat qilish odatini taqiqladi. Oʻzini koʻklarga koʻtarib, Xudoga tenglashtirdi, Quddusdagi Maʼbadni bulgʻadi (9:27 ning oxirgi izohiga qarang), kunda keltiriladigan qurbonliklarga chek qoʻydi. Shu vaqt mobaynida imonda sobit qolgan koʻp yahudiylar qurbon boʻldi. Miloddan oldingi 165 yilda yahudiylar Antiox IV hukmronligiga qarshi isyon koʻtarib, ozodlikka erishdilar. 7:8 da oxirzamon davrida hokimiyat tepasiga keladigan murtad bir shoh haqida hikoya qilingan edi, Antiox IV oʻsha murtad shohning jonli namunasidir (7:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

8:14 2300 kechayu kunduz — buni 2300 sutka deb tushunsa boʻladi yoki 1150 kecha va 1150 kunduz alohida hisoblangan holda, 1150 sutka deb tushunsa ham boʻladi. Ikkinchi talqin quyidagi sabablarga koʻra, mantiqqa toʻgʻri keladi: 1150 kun 7:25 da aytib oʻtilgan uch yarim yilga teng. Qurbonliklar kun davomida ikki mahal, ertalab va kechqurun keltirilgani uchun, kecha va kunduz alohida hisoblangan boʻlishi mumkin.

8:17 inson — ibroniycha matnda inson oʻgʻli. Bu oʻrinda shu ibora paygʻambar ham odam zotidan ekanligini, abadiy yashamasligini, u ham Xudoning kuchiga muhtojligini koʻrsatish uchun ishlatilgan.

9:1 Bobil — ibroniycha matnda Xaldey, oʻsha vaqtda Bobil yurti shu nom bilan ham atalardi.

9:1 Axashverash — Ezra va Ester kitoblarida aytib oʻtilgan, Kserks ismi bilan ham tanilgan Axashverashdan boshqa shoh.

9:1 …Midiyalik…Doro… — 5:31 izohiga qarang.

9:2 Egamiz Yeremiyo paygʻambarga aytgan soʻzlariga koʻra… — Yeremiyo 25:11-12, 29:10 ga qarang.

9:3 …qanorga oʻrandim, kulga belanib… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish va kulga belanish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

9:16 muqaddas togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. U yerda Xudo Oʻzini Isroil xalqiga maʼlum qilgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

9:20 …Xudoning muqaddas togʻi — Quddus… — ibroniycha matnda Quddus keltirilmagan, qiyoslash uchun shu bobning 16–oyati izohiga qarang.

9:21 Men uni oldingi vahiyda ham koʻrgan edim — 8:16-17 ga qarang.

9:24 yetmish karra yetti yil — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi 70 ta yetti, 490 yillik davr nazarda tutilgan.

9:24 muqaddas Maʼbad — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi muqaddaslarning muqaddasi boʻlib, Maʼbadga, Maʼbaddagi qurbongohga yoki oliy ruhoniyga ishora. Qaysi soʻz yoki ibora nazarda tutilganidan qatʼi nazar, bu oyat “odamlar yana Maʼbadda sajda qila oladilar” degan maʼnoni bildiradi.

9:25 …Xudo moy surtib tanlagan yoʻlboshchi… — Masih nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

9:25 yetti karra yetti yil — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi 7 ta yetti, 49 yillik davr nazarda tutilgan.

9:25 Oltmish ikki karra yetti yil — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi 62 ta yetti, 434 yillik davr nazarda tutilgan (shu bobning 26–oyatida ham bor).

9:26 U erishgan hamma narsa barbod boʻladi — yoki Hech kim uning oʻrnini olmaydi.

9:27 bir karra yetti yil — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi 1 ta yetti, 7 yillik davr nazarda tutilgan.

9:27 Maʼbad — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi qanot, Maʼbadning ayni bir qismiga yoki Maʼbaddagi qurbongohga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin.

9:27 …Maʼbadda makruh bir narsa oʻrnatadi. Bu narsa koʻp harom–xarish ishlarga sabab boʻladi — koʻpchilik olimlarning taʼkidlashicha, bu hodisa miloddan oldingi 167 yilda, Yunon shohi Antiox IV hukmronligi davrida yuz bergan. Uni Antiox Epifan deb ham atashardi. U miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada hukmronlik qilgan. Quddusdagi Maʼbadning qurbongohi ustiga xudo Zevsga atab qurbongoh qurdirib, u yerda choʻchqalarni qurbonlik qilgan. Iso qilgan bashoratga koʻra, shunga oʻxshash hodisa oxirzamon davrida ham sodir boʻladi (Matto 24:15 ga qarang).

10:1 Kurush hukmronligining uchinchi yili — miloddan oldingi 536 yil (1:21 izohiga qarang).

10:1 Beltashazar deb atalgan Doniyor — 1:7 ga qarang.

10:1 Kelajakda albatta sodir boʻladigan kuchli toʻqnashuvga oid boʻlgan bu… — yoki Xabar toʻgʻri edi, ammo uni tushunish juda qiyin edi. Bu….

10:4 birinchi oy — ibroniy kalendarining Nison oyi nazarda tutilgan (Nison oyi Abib oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan martning oʻrtasidan boshlanadi.

10:5 sof tilladan yasalgan kamar — yoki Ufazdan keltirilgan tilladan yasalgan kamar. Ufaz degan joy haqida hech qanday maʼlumot yoʻq.

10:13 Men u bilan jang qilib hayallab qolganim uchun… — ibroniycha matnda Men Fors shohlari bilan kurashib hayallab qolganim uchun…, oyatning birinchi qismida va shu bobning 20-21–oyatlarida aytib oʻtilgan himoya qiluvchi farishta bilan boʻlgan toʻqnashuv nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

10:16 odam qiyofasidagi boshqa birovi — ibroniycha matnda odamga oʻxshagan bittasi. Shu oyatda va 18–oyatda aytilib oʻtilgan bu kimsa 5-6–oyatlardagi zotmi yoki boshqami — aniq emas.

10:19 Men birinchi koʻrgan boshqa birovi… — ibroniycha matnda U…. Bu oyatda 5-6–oyatlarda aytib oʻtilgan zot nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

11:1 Midiyalik Doro — 5:31 izohiga qarang.

11:2 Farishta — 10:5-6 da tasvirlangan, mayin zigʻir matosidan tikilgan libos kiygan farishta.

11:5 Misr shohi — ibroniycha matnda janub shohi, Misr hukmdori nazarda tutilgan (shu bobning 8–oyatiga qarang). Shu bobning ibroniycha matnida bu hukmdorga nisbatan har doim “janub shohi” iborasi ishlatilgan.

11:6 Suriya shohi — ibroniycha matnda shimol shohi, Suriya hukmdori nazarda tutilgan (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SURIYA soʻziga qarang). Shu bobning ibroniycha matnida bu hukmdorga nisbatan har doim “shimol shohi” iborasi ishlatilgan.

11:6 otasi — ibroniycha matndan. Qadimiy suryoniycha va lotincha tarjimalarda oʻgʻli.

11:16 goʻzal Isroil yurti — ibroniycha matnda goʻzal oʻlka, Isroil yurtiga ishora (shu bobning 41–oyatida ham bor).

11:22 oliy ruhoniy — ibroniycha matnda ahd shahzodasi.

11:30 Gʻarb sohillaridan… — ibroniycha matnda Kittimdan…. Bu nom umuman Oʻrta yer dengizi boʻylarida, yaʼni Isroildan gʻarbda yashaydigan xalqlarni bildirishi mumkin. Bu oʻrinda Rimliklar nazarda tutilganining ehtimoli koʻproq.

11:31 …koʻp harom–xarish ishlarga sabab boʻladigan makruh narsani… — 9:27 ning oxirgi izohiga qarang.

11:37 ayollar yaxshi koʻradigan xudo — xudo Tammuz nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Bu xudo Adonis va Osiris nomlari bilan ham yuritiladi. Odamlar, bu xudo ayollarni serpusht qiladi, deb ishonar edilar (Hizqiyol 8:14 ga qarang).

11:38 qalʼalarni himoya qiluvchi xudo — xudo Zevs haqida aytilayotgan boʻlishi mumkin.

11:41 …Edom…Moʻab…Ommon… — Edom Oʻlik dengizning janubida, Moʻab Oʻlik dengizning sharqida, Ommon Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan yurtlar edi.

11:43 Habashistonliklar — ibroniycha matnda Kushliklar. Kush degan joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

12:1 Farishta — 10:5-6 da tasvirlangan, mayin zigʻir matosidan tikilgan libos kiygan farishta.

12:1 Xudoning kitobi — Xudo Oʻziga tegishli boʻlganlarning ismlarini yozib qoʻygan kitob.

12:4 …yuz berayotgan hodisalarni tushunmoqchi boʻladilar — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …bilim koʻpayadi.

12:6 zigʻir libosli farishta — 10:5-6 da aytib oʻtilgan farishta.

12:7 uch yarim yil — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi bir muddat, muddatlar va yarim muddat. Doniyor kitobida muddat soʻzi baʼzan bir yilga nisbatan ishlatilgan.

12:11 …koʻp harom–xarish ishlarga sabab boʻladigan makruh bir narsa… — 9:27 ning oxirgi izohiga qarang.

+ 1:1 4Sh 24:1, Yerm 25:1, 2Sol 36:5-7

+ 1:2 4Sh 24:13, 2Sol 36:10

+ 1:6 Hiz 14:14, Hiz 14:20

+ 1:7 4Sh 23:34, 4Sh 24:17

+ 1:8 Hiz 4:13, Xsha 9:3

+ 1:9 Ibt 39:21

+ 1:12 Rim 14:2

+ 1:17 Ibt 41:12

+ 1:20 Ibt 41:8, Ibt 41:24

+ 1:21 Dnr 6:28, Dnr 10:1

+ 2:1 Ibt 41:8

+ 2:4 3Sh 1:31, Dnr 3:9, Dnr 5:10, Dnr 6:6, Dnr 6:21

+ 2:5 Ezra 6:11, Dnr 3:29

+ 2:6 Dnr 5:7, Dnr 5:16

+ 2:9 Est 4:11

+ 2:12 Dnr 3:13, Dnr 3:19

+ 2:17 Dnr 1:6

+ 2:21 Ayub 12:18, Dnr 5:20

+ 2:22 Ayub 12:22, Voiz 12:14, 1Kor 4:5

+ 2:28 Ibt 40:8, Dnr 10:14

+ 2:30 Ibt 41:16

+ 2:37 Ezra 7:12, Hiz 26:7, Vah 17:14

+ 2:38 Yerm 27:6

+ 2:39 Zkr 6:1

+ 2:40 Dnr 7:7, Dnr 7:23

+ 2:44 Xag 2:22, Ibr 12:28

+ 2:46 Hav 10:25, Hav 16:29, Hav 14:13

+ 2:47 Qnlr 10:17, 4Sh 5:15

+ 3:1 Ibt 11:2

+ 3:6 Vah 13:15

+ 3:8 Dnr 6:12-13

+ 3:9 3Sh 1:31

+ 3:12 Dnr 2:49

+ 3:13 Dnr 2:12

+ 3:15 4Sh 18:35

+ 3:19 Dnr 2:12

+ 3:25 Isha 43:2

+ 3:26 Hav 16:17

+ 3:29 Ezra 6:11, Dnr 2:5

+ 3:31 Dnr 6:25, 1Btr 1:2, 2Btr 1:2

+ 3:33 Dnr 2:44

+ 4:2 Dnr 2:1, Dnr 7:15

+ 4:4 Dnr 2:2, Dnr 2:10-11

+ 4:5 Dnr 1:7, Ibt 41:38, Dnr 5:11, Dnr 5:14

+ 4:7 Hak 9:15, Hiz 31:3-7, Mark 4:32

+ 4:14 Yerm 27:5

+ 4:15 Ibt 41:8

+ 4:16 1Sh 25:26, 2Sh 18:32

+ 4:19 Yerm 27:6

+ 4:24 Hik 16:6, Hav 8:22, 2Tim 2:25

+ 4:31 Dnr 2:44, Dnr 6:26

+ 4:32 Zab 61:10, Isha 40:17, Ayub 23:13, Isha 14:27

+ 4:33 2Sol 33:13

+ 5:1 Dnr 7:1, Dnr 8:1, Ibt 40:20, Est 1:3, Est 2:18, Mark 6:21

+ 5:2 Dnr 1:2

+ 5:4 Zab 113:12-15

+ 5:6 Nox 2:10

+ 5:7 Dnr 2:2, Dnr 4:6

+ 5:8 Ibt 41:8

+ 5:10 3Sh 1:31, Dnr 2:4

+ 5:11 Ibt 41:38, Dnr 4:5, Dnr 2:48

+ 5:12 Dnr 1:7, Dnr 4:5, Dnr 1:17

+ 5:17 4Sh 5:16

+ 5:20 Dnr 4:27-30

+ 5:21 Dnr 4:31

+ 5:23 Ayub 12:10, Yerm 10:23, Hav 12:23, Vah 16:9

+ 5:27 Ayub 31:6, Zab 61:10

+ 5:31 Yerm 51:11, Dnr 9:1

+ 6:3 Ibt 41:40, Est 10:3

+ 6:4 Hiz 14:14

+ 6:6 3Sh 1:31, Dnr 2:4

+ 6:8 Est 1:19, Est 8:8

+ 6:10 Zab 136:5-6, 3Sh 8:48, 2Sol 6:38, Zab 118:23

+ 6:13 Dnr 3:8

+ 6:17 Mat 27:66, Vah 20:3

+ 6:21 3Sh 1:31, Dnr 2:4

+ 6:23 Dnr 3:25

+ 6:24 Qnlr 19:19, Est 7:9, Zab 7:16, Hik 11:5

+ 6:25 Dnr 3:31

+ 6:26 Dnr 4:31

+ 6:27 Dnr 3:33

+ 6:28 2Sol 36:22, Ezra 1:1, Isha 44:28, Isha 45:1

+ 7:1 Dnr 5:1, Dnr 8:1

+ 7:2 Yerm 49:36, Vah 7:1

+ 7:3 Vah 13:1-2

+ 7:6 Vah 13:2

+ 7:7 Vah 12:3, Vah 17:3, Vah 17:12

+ 7:8 Dnr 8:9, Vah 9:7, Vah 13:5

+ 7:9 Vah 20:4, 3Sh 22:19, Isha 6:1, Vah 4:2, Vah 1:14

+ 7:10 Qnlr 33:2, Vah 5:11, Vah 20:12

+ 7:11 Vah 19:20

+ 7:13 Hiz 1:26, Vah 1:13, Mat 26:64, Mark 14:62, Vah 1:7, Vah 14:14

+ 7:14 Zab 109:1-2, Isha 9:6, Mat 28:18, Dnr 7:27, Obd 1:21, Zkr 14:9, Luqo 1:33, 1Kor 15:24, Vah 11:15

+ 7:15 Dnr 4:2

+ 7:18 Mat 25:34

+ 7:21 Dnr 8:24, Vah 13:7

+ 7:23 Dnr 2:43

+ 7:27 Dnr 7:14

+ 7:28 Luqo 2:19, Luqo 2:51

+ 8:1 Dnr 5:1, Dnr 7:1

+ 8:2 Nax 1:1, Est 1:2

+ 8:7 Dnr 11:11

+ 8:8 Dnr 7:3

+ 8:9 Dnr 7:8

+ 8:10 Vah 12:4

+ 8:11 Chq 29:38-42, Dnr 11:31, Dnr 12:11

+ 8:13 Dnr 12:6

+ 8:16 Dnr 9:21, Luqo 1:19, Luqo 1:26

+ 8:17 Vah 1:17, Hiz 2:1

+ 8:18 Dnr 10:9, Zkr 4:1

+ 8:19 Dnr 11:36

+ 8:21 Dnr 11:3

+ 8:24 Dnr 7:21, Vah 13:7

+ 8:25 Ayub 34:20

+ 8:26 Dnr 10:14

+ 9:1 Dnr 5:31, Dnr 6:1, Dnr 11:1

+ 9:2 Yerm 25:11, Yerm 29:10, Zkr 1:12, Zkr 7:5

+ 9:3 Est 4:3

+ 9:4 Lev 26:40, 3Sh 8:47, 2Sol 6:37, Nax 9:2, Nax 1:5, Nax 9:32, Qnlr 7:9

+ 9:5 Ezra 9:6-7, Nax 1:7

+ 9:6 Nax 9:34

+ 9:9 Nax 9:17

+ 9:11 Qnlr 8:19-20, Qnlr 28:15

+ 9:12 Hiz 5:9

+ 9:13 Lev 26:14-45, Qnlr 28:15-68

+ 9:14 Nax 9:33

+ 9:15 Chq 32:11

+ 9:16 Zab 30:2, Zab 70:2, Zab 43:14, Zab 78:4, Mixo 6:16

+ 9:17 Sah 6:25

+ 9:18 4Sh 19:16, Nax 1:6

+ 9:19 Zab 78:9, Luqo 18:13, Zab 24:10, Zab 78:9

+ 9:20 Nax 1:6

+ 9:21 Isha 65:24, Dnr 8:16, Luqo 1:19, Luqo 1:26, Chq 29:39

+ 9:23 Dnr 10:11, Dnr 10:19

+ 9:24 Nax 11:1, Isha 48:2, Mat 4:5, Mat 27:53

+ 9:26 Mat 24:6-14

+ 9:27 Dnr 11:31, Dnr 12:11, Mat 24:15, Mark 13:14

+ 10:1 2Sol 36:22, Ezra 1:1, Isha 44:28, Isha 45:1, Dnr 1:7, Dnr 4:5

+ 10:4 Ibt 2:14

+ 10:5 Hiz 9:2, Vah 1:13

+ 10:6 Hiz 1:14, Hiz 1:16, Mat 28:3, Vah 1:14, Vah 19:12, Hiz 1:7, Vah 1:15

+ 10:7 Hav 9:7

+ 10:9 Dnr 8:18, Zkr 4:1, Yuhn 18:6, Vah 1:17

+ 10:10 Hiz 2:9, Hiz 8:3

+ 10:11 Dnr 9:23, Dnr 10:19

+ 10:12 Dnr 9:23

+ 10:13 Dnr 10:21, Dnr 12:1, Yahd 1:9, Vah 12:7

+ 10:14 Dnr 2:28, Dnr 8:26, Xbq 2:3

+ 10:16 Isha 6:7, Yerm 1:9

+ 10:19 Dnr 9:23, Dnr 10:11

+ 10:20 Dnr 12:1

+ 11:1 Dnr 5:31, Dnr 6:1, Dnr 9:1

+ 11:2 Dnr 10:21

+ 11:3 Dnr 7:6, Dnr 8:5, Dnr 8:21

+ 11:10 Isha 8:8, Isha 30:28

+ 11:11 Dnr 8:7

+ 11:15 Hiz 4:2

+ 11:16 Dnr 8:9

+ 11:19 Hiz 26:21

+ 11:31 Dnr 8:11, Dnr 9:27, Mat 24:15, Mark 13:14

+ 11:33 Dnr 12:3, Dnr 12:10

+ 11:36 2Sal 2:4, Qnlr 10:17, Dnr 2:47, Vah 13:5, Dnr 8:19

+ 11:41 Isha 11:14

+ 11:43 2Sol 12:3, Hiz 30:4, Nox 3:9

+ 12:1 Dnr 10:13, Yahd 1:9, Vah 12:7, Yerm 30:7, Mat 24:21, Mark 13:19, Vah 16:18, Chq 32:32, Chq 32:33, Dnr 10:21, Vah 20:12

+ 12:2 Isha 26:19, Hiz 37:12, Mat 25:46, Yuhn 5:28-29, Hav 24:15

+ 12:3 Dnr 11:33, Dnr 12:10, Mat 13:43, Ayub 11:17, Ayub 22:28, Hik 4:18, Isha 60:3

+ 12:4 Isha 8:16, Isha 29:11, Vah 5:1, Vah 10:4, Vah 22:10

+ 12:6 Dnr 10:5, Dnr 8:13

+ 12:10 Dnr 11:35, Vah 22:11, Dnr 11:33, Dnr 12:3, Zab 106:43, Xsha 14:10

+ 12:11 Dnr 8:11, Dnr 9:27, Dnr 11:31

+ 12:13 Isha 57:2

Xoʻsheya

Xoʻsheya

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Kirish

XOʻSHEYA

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Mazkur kitob Xoʻsheya paygʻambarning nomi bilan atalgan. Xoʻsheya paygʻambar Amos paygʻambardan keyin vaʼz qilgan. U asosan Isroilda[1], yaʼni shimoliy shohlikda, shohlik qulashidan oldin faoliyat koʻrsatgan. Isroil shohligi miloddan oldingi 722 yilda qulagan.

Kitobning dastlabki uch bobida Xoʻsheyaning oilaviy hayoti tasvirlanadi. Xoʻsheyaning oilasi u Isroil yurtida vaʼz qilgan xabarning jonli surati boʻlib xizmat qiladi. Xudo Oʻz xalqi Isroilning bevafoligini koʻrsatmoqchi boʻlib, Xoʻsheyaga: “Fohisha ayolga uylan”, deb amr qiladi. Fohisha ayol Xoʻsheyaga uch farzand tugʻib beradi. Xoʻsheyaning farzandlariga Xudo Isroil xalqining jazolanishini eslatib turadigan ismlarni qoʻyadi. Xudo Xoʻsheyaga: “Bevafo xotiningni sevgin”, deb amr qiladi, chunki bu sevgi Xudoning bevafo Isroil xalqiga boʻlgan abadiy sevgisining timsoli boʻladi.

Kitobning qolgan qismida Xudoning Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga alohida eʼtibor beriladi. Bu ahdga koʻra, Xudo va Isroil xalqi bir–biriga sadoqatli, vafodor boʻlishlari kerak boʻladi. Xudo doimo ahd shartlarini bajarib keladi, Isroil xalqi esa har safar ahd shartlarini buzadi. Ular Xudoning yordamiga ishonmay, lashkarining kuchi va boshqa yurtlarning yordami bilan oʻzlarini himoya qilmoqchi boʻladilar. Bundan tashqari, butlarga sigʻinib, yaxshi hosil yigʻib olamiz, mol–qoʻylarimiz koʻpayadi, deb umidini butlarga bogʻlaydilar.

Isroil va Yahudo xalqlari Xudodan yuz oʻgirishadi, Xudo ular bilan bu borada daʼvolashadi, ularni ahdni buzganlikda ayblaydi. Ular qilgan gunohlari uchun jazosini tortishadi.

Ularning gunohlariga qaramay, Xudo Oʻz xalqini sevadi. Nihoyat, Xudoning beqiyos sevgisi ularning qalblarini zabt etadi, Xudo va xalq orasidagi munosabat tiklanadi. Xullas, Xoʻsheya kitobi Xudoning mehribonligi va sodiq sevgisi haqidagi kitob, deb aytsak mubolagʻa boʻlmaydi. Zero, Xudo bu cheksiz sevgisi tufayli Oʻzining bevafo xalqidan yuz oʻgira olmaydi.

1–BOB

1¹Yahudo yurtida* shohlar Uzziyo, Yoʻtom, Oxoz va Hizqiyo hukmronlik qilgan davrlarda* Isroil taxtida Yohoʻsh* oʻgʻli Yorubom* oʻtirgan edi. Oʻsha vaqt mobaynida Beri oʻgʻli Xoʻsheyaga Egamiz Oʻz soʻzlarini ayon qildi⁺.

Xoʻsheyaning xotini va farzandlari

²Egamiz dastlab Xoʻsheya orqali Isroil xalqiga gapirishni boshlaganda, unga shunday degan edi: “Borib fohisha ayolga uylan, u senga begona erkaklardan orttirgan farzandlar tugʻib beradi. Zotan, Mening xalqim ham fohishaga oʻxshaydi*. Ular Men, Egangizga bevafolik qilib, begona xudolarga sajda qilishmoqda.”⁺ ³Xoʻsheya Diblayim qizi Goʻmeraga uylandi. Goʻmera homilador boʻlib, Xoʻsheyaga oʻgʻil tugʻib berdi.

⁴Egamiz Xoʻsheyaga dedi: “Oʻgʻlingning ismini Yizril qoʻy. Chunki Yohu qanday qilib Yizrilda qon toʻkkan boʻlsa*, tez orada Yohuning xonadonini ham oʻsha ahvolga solib, yoʻq qilaman. Isroil shohligi barham topadi⁺. ⁵Oʻsha davrda Men Yizril vodiysida Isroilning kamonu oʻqlarini sindiraman*.”⁺

⁶Goʻmera yana homilador boʻlib, qiz tugʻdi. Egamiz Xoʻsheyaga dedi: “Qizingning ismini Loʻruhamo, yaʼni «Rahmdan bebahra» deb qoʻy. Chunki bundan buyon Men Isroil xalqiga rahm qilmayman, ularni kechirmayman⁺. ⁷Yahudo xalqiga esa rahm qilaman, ularga najot beraman. Qilichu kamon, jang–jadal, otlaru chavandozlar bilan emas, Oʻz qudratim bilan ularni qutqaraman. Zotan, Men ularning Egasi Xudoman!”⁺

⁸Goʻmera qizini koʻkrakdan chiqargach, yana homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻdi. ⁹Egamiz Xoʻsheyaga dedi: “Oʻgʻlingning ismini Loʻyomi, yaʼni «Xalqim emas» deb qoʻy. Chunki Isroil xalqi endi Mening xalqim emas, Men esa ularning Xudosi emasman. ¹⁰Ammo shunday vaqtlar keladiki, Isroil xalqi dengizdagi qum kabi boʻladi, ularni na sanab, na oʻlchab boʻladi. Ularga: «Xalqim emas», deb aytilgan boʻlsa, kelajakda ular: «Barhayot Xudoning farzandlari» deb ataladi⁺. ¹¹Yahudo va Isroil xalqlari qayta birlashadilar. Ular oʻzlariga bir yoʻlboshchi tanlaydilar. Oʻz yurtida tup qoʻyib, palak otadilar. Ha, Yizrilning* — «Xudo ekkan» xalqning kuni ulugʻ bir kun boʻladi.”⁺

2–BOB

2¹Egamiz shunday deydi: “Aka–ukalaringizni — Yomi, yaʼni «Mening xalqim», opa–singillaringizni — Ruhamo*, yaʼni «Rahmdan bahramand» deb chaqiringlar⁺.

Isroil xalqi bevafo Goʻmera timsolida

²Ey farzandlarim,

Onangiz bilan daʼvolashing*,

Aybini yuziga soling.

U endi xotin emas Menga,

Men ham er emasdirman unga.

Ayting, yuzidagi upa–eligini artib tashlasin,

Egnidagi uyatsiz kiyimini yechib tashlasin.

Boʻldi, fohishaligini bas qilsin⁺.

³Aks holda, uning kiyimini Oʻzim yechib tashlayman,

Onasining qornidan tushganday qip–yalangʻoch qilaman.

Yerini bepusht sahroga aylantiraman,

Uning yurtini qaqragan choʻl qilaman.

Tashnalikdan uni oʻldiraman⁺.

⁴Bolalariga ham rahm qilmayman,

Oʻynashlaridan orttirgan haromi ular⁺.

⁵Ha, ularning onasi fohishalik qilgan,

Ularni tuqqan ayol sharmu hayoni yoʻqotgan.

U dedi: «Oʻynashlarim* oldiga ketdim.

Nonu suvimni, junu zigʻir matolarimni,

Zaytun moyiyu sharobimni,

Menga oʻshalar bergan.»

⁶Shuning uchun yoʻlini tikanaklar bilan toʻsaman,

Oʻtolmaydigan qilib devor quraman.

⁷U oʻynashlarining ketidan quvib yetolmaydi,

Ularni izlab, topolmaydi.

Keyin esa aytadi:

«Birinchi erimning oldiga qaytib boray,

Axir, oʻshandagi holim hozirgidan tuzukroq edi.»⁺

⁸Bugʻdoyni, sharobu zaytun moyini,

Unga Men berganimni u bilmaydi.

Baalga* nazr qilgan kumushu oltinni

Unga Men sovgʻa qilganimni anglamaydi⁺.

⁹Shuning uchun hosil paytida bugʻdoyimni tortib olaman,

Yigʻim–terim mavsumida sharobimni olib qoʻyaman.

Badanini yopib turgan junu zigʻir matolarimni qaytarib olaman.

¹⁰Mana endi uni yalangʻoch qilaman,

Oʻynashlarining oldiga chiqarib qoʻyaman,

Qoʻlimdan uni hech kim xalos qila olmaydi⁺.

¹¹Men uning bazmlariga chek qoʻyaman.

Bayramlariyu yangi oy shodiyonalariga,

Shabbatlari va barcha tayinlangan bayramlariga barham beraman*⁺.

¹²«Oʻynashlarimning bergan toʻlovi»*, deb oʻylagan

Uzumzoru anjir bogʻlarini buzib tashlayman,

Hammasini toʻqayzor qilaman.

Yovvoyi hayvonlar bogʻlarini yoʻq qiladi⁺.

¹³U bayramlarda Baalga atab tutatqilar tutatgani uchun,

Uzugu taqinchoqlar bilan bezanib,

Oʻynashlarining ketidan yurgani uchun,

Meni esa tamom esidan chiqarib yuborgani uchun,

Men uni jazolayman!”

Egamizning kalomi shudir⁺.

¹⁴Egamiz shunday deydi:

“Koʻp oʻtmay Men uning koʻnglini ovlayman,

Uni sahroga olib borib, shirin soʻzlar aytaman⁺.

¹⁵Oʻsha yerda uzumzorlarini qaytarib beraman,

Oxor* soyligini umid eshigi qilaman.

Oʻsha yerda u Menga ergashadi,

Yoshligida*, Misrdan chiqqan chogʻida ergashganday ortimdan yuradi.”

Egamizning Oʻz xalqiga boʻlgan sevgisi

¹⁶Egamiz shunday demoqda: “Ey Isroil xalqi, oʻsha kuni sen Meni «Erim» deb chaqirasan, hech qachon «Xoʻjayinim» demaysan*. ¹⁷Baalning nomini qayta tilingga olmaydigan qilaman⁺. ¹⁸Oʻsha kuni yovvoyi hayvonlar, osmondagi qushlar va yerda sudraluvchi maxluqlar bilan ahd tuzaman, ular senga zarar yetkazmaydi. Yurtdagi barcha kamonu qilichlarni, hamma jang qurollarini yoʻq qilaman. Sen tinch, bexatar yashaysan⁺. ¹⁹Men seni Oʻzimga abadiy nikohlab olaman. Senga nisbatan adolatli va odil boʻlaman. Seni doim sevaman, mehr–shafqat koʻrsataman⁺. ²⁰Senga vafo qilaman, sen Meni Egang deb bilasan.”⁺

²¹Egamiz demoqda:

“Oʻsha kuni Men xalqimning iltijolariga javob beraman,

Men osmonga amr qilaman,

Osmon yerga yomgʻir yogʻdiradi.

²²Yer bugʻdoy, uzum, zaytun yetishtiradi,

Ular esa hayot bagʻishlaydi Yizrilga* —

«Xudo ekkan» deb atalgan Mening xalqimga.

²³Ha, Men Yizrilni Oʻzim uchun bu yurtga oʻtqazaman.

Loʻruhamoga, yaʼni «Rahmdan bebahra» deganga rahm qilaman,

Loʻyomini, yaʼni «Xalqim emas» deganni «Oʻz xalqim» deb atayman*.

U esa «Xudoyim» deb chaqirar Meni.”⁺

3–BOB

Xoʻsheya bevafo xotinini qutqarib, uyiga olib keladi

3¹Egamiz menga dedi: “Qani bor, Xoʻsheya! Oʻynashi bor oʻsha suyuqoyoq xotiningga* boshqatdan koʻngil qoʻy. Men, Egangiz, Isroil xalqini qanday sevsam, sen ham xotiningni shunday sevgin. Zotan, xalqimning ham koʻngli boshqa xudolarga chopadi, hovuch–hovuch mayizni* ularga nazr qilishni xalqim yaxshi koʻradi.” ²Shunday qilib, men oʻn besh boʻlak kumush* va oʻn besh togʻora arpaga* oʻz xotinimni sotib oldim*⁺. ³Unga dedim: “Sen uzoq vaqt davomida menikida yashaysan. Fohishalik qilmaysan. Oʻsha vaqt mobaynida birorta erkakka yaqinlashmaysan, men ham senga yaqinlashmayman.” ⁴Shu singari, Isroil xalqi ham uzoq vaqt davomida* shohu shahzodasiz, qurbonliklaru butsimon toshlarsiz, efod* va butlarsiz yashaydi. ⁵Bundan keyin ular qaytadan Egasi Xudoga va Dovud naslidan boʻlgan shohga* yuz burishadi. Kelajakda Egamizga qoʻrquv bilan boʻyin egishadi. Xudoning barakasidan bahramand boʻlishadi⁺.

4–BOB

Isroil xalqini Egamiz ayblaydi

4¹Egamizning daʼvosi bor bu yurt aholisiga,

Ey Isroil xalqi, quloq tut Egamizning soʻziga:

“Bu yurt vafoyu sadoqatni bilmaydi,

Ular Men, Xudoni tan olmaydi⁺.

²Qachon qaramang laʼnat aytishadi,

Aldashadi, odam oʻldirishadi,

Oʻgʻrilik qilib, fahsh ishlarga berilishadi.

Hamma yoqda zoʻravonlik, qotilliklar qilishadi.

³Mana shuning uchun yurt xazon boʻladi,

U yerda yashovchi xalq halok boʻladi.

Nobud boʻladi yovvoyi hayvonlar,

Koʻkdagi qushlaru hatto dengizdagi baliqlar⁺.

Egamiz ruhoniylarni ayblaydi

⁴Birontangiz xalqni ayblamang!

Ularga taʼna qilmang!

Mening daʼvoim sizlarga qarshidir,

Ey ruhoniylar!*

⁵Sizlar kechayu kunduz qoqilasizlar,

Hatto paygʻambarlar ham sizlar bilan birga qoqiladi.

Sizlarni deb Men xalqingizni nobud qilaman!

⁶Ana, xalqim Meni bilmagani uchun nobud boʻlmoqda.

Bu sizning aybingiz, ey ruhoniylar!

Axir, sizlar voz kechdingizlar Meni bilishdan,

Endi Men ham voz kechaman sizdan.

Mening ruhoniylarim boʻlmaysizlar!

Sizlar Xudoyingizning qonunlarini unutdingizlar,

Shuning uchun Men ham farzandlaringizni unutaman⁺.

⁷Ey ruhoniylar, koʻpaygani sari sizning soningiz,

Menga qarshi koʻproq gunoh qildingiz.

Endi ulugʻvorligingizni sharmandalikka almashtiraman.

⁸Axir, sizlar xalqimning gunoh qurbonliklari* bilan

Qorningizni toʻygʻizdingiz,

Xalqimning qabihliklariga tashnadirsiz⁺.

⁹Mana, Men xalqimni ham,

Sizni ham birday jazolayman.

Tutgan yoʻllaringiz,

Qilgan qilmishlaringizga yarasha qaytaraman⁺.

¹⁰Sizlar yeysizlar, ammo qorningiz toʻymaydi,

Zino qilasizlar, ammo soningiz koʻpaymaydi.

Sizlar Men, Egangizga boʻysunmay qoʻygansiz⁺.

Egamiz butparastlikni hukm qiladi

¹¹Fahsh, sharobning eski va yangisi

Xalqimni es–hushidan ayirdi⁺.

¹²Ular yogʻoch butdan vahiy soʻrashadi.

Tayoqdan pand–nasihat olishadi*.

Shahvoniy hirs ularni yoʻldan urdi,

Ular Men, Xudosiga bevafo boʻldilar⁺.

¹³Qurbonliklar qilishayotir togʻ choʻqqilarida,

Tutatqilar tutatishayotir qirlarda,

Eman, chinor va qayragʻochlarning orombaxsh soyalarida.

Ey xalqim, natijada qizlaringiz fohisha boʻldi,

Kelinlaringiz zinoga botdi⁺.

¹⁴Ammo Men fohisha qizlaringizni jazolamayman,

Zinokor kelinlaringizning adabini bermayman.

Axir, erkaklarning oʻzi gʻarlar oldiga bormoqda,

Sajdagoh fohishalari* bilan ular qurbonliklar keltirmoqda.

Aytilgan–ku, es–hushidan ayrilgan xalq nobud boʻladi, deya⁺.

¹⁵Isroil xalqi Menga bevafolik qilsa ham,

Bu jinoyatga Yahudo xalqi qoʻl urmasin.

Ular sajda qilgani Gilgalga* bormasin,

Bayt–Obunga* ham oyoq bosmasin.

«Xudo shohid», deya qasam ichishmasin⁺.

¹⁶Ha, eshakday oʻjardir Isroil xalqi,

Koʻp oʻtmay Men, Egangiz, ularni keng dalaga haydab yuboraman,

Ular yaylovdagi yolgʻiz qoʻziga oʻxshab qolishadi*.

¹⁷Efrayim* xalqi koʻngil bogʻladi butlarga,

Bilganlarini qilishsin, qoʻying ularni oʻz holiga!

¹⁸Aysh–ishratdan keyin ular fahshga berilishar.

Ularning yoʻlboshchilari behayolikni yaxshi koʻrar.

¹⁹Quyun ularni supurib ketadi.

Butlarga qilgan qurbonliklari tufayli sharmanda boʻlishadi.”⁺

5–BOB

5¹Egamiz shunday deydi:

“Ey ruhoniylar, eshiting buni!

Diqqat qilgin, Isroil xalqi!

Quloq solgin, shoh xonadoni!

Sizning ustingizdan hukm ketyapti.

Sizlar Mispaxda odamlar uchun tuzoq boʻldingiz,

Tovur togʻida* yoyilgan toʻr boʻldingiz⁺.

²Qabih ishlarga botib ketdingiz!

Men hammangizning adabingizni beraman⁺.

³Ey Efrayim*, juda yaxshi bilaman seni,

Isroil, Mendan yashira olmassan oʻz qilmishingni.

Sen, Efrayim, Xudoga bevafo boʻlding,

Ey Isroil, oʻzingni harom qilding.

⁴Men Xudoyingman,

Ammo qilmishlaring Menga qaytib kelishingga yoʻl qoʻymas.

Men, oʻz Egangni sen bilmaysan,

Chunki qalbing shahvatga toʻlgan*.”⁺

⁵Isroilning magʻrurligi oʻziga qarshi guvohlik beryapti,

U* jinoyatlari tufayli qulaydi.

Yahudo ham u bilan birga yiqiladi⁺.

⁶Isroil Egamizning iltifotini izlaydi,

Qoʻy–mollarini qurbonlik qiladi,

Ammo Egamizni topa olmaydi,

Chunki Egamiz uni tark etgan⁺.

⁷U Egamizga xiyonat qildi*,

Begonalardan nikohsiz bolalar tugʻdi.

Koʻp oʻtmay u mulki bilan birga xarob boʻladi.

Isroil bilan Yahudo orasidagi urush

⁸Egamiz shunday deydi:

“Burgʻu chaling Givoda!

Karnay chaling Ramada!*

Bayt–Obunda* bong uring!

Ey Benyamin, ortingdan dushman kelyapti!⁺

⁹Jazo kuni Efrayim xarob boʻladi.

Isroil qabilalariga eʼlon qilgan bu soʻzlarim

Albatta roʻyobga chiqadi.

¹⁰Yahudo shahzodalari chegarani buzgan* firibgarlarga oʻxshaydi,

Men ularning ustiga Oʻz qahrimni jaladay yogʻdiraman⁺.

¹¹Axir, Efrayim butlarga ergashishni afzal koʻrdi,

Endi u ezilib, hukmga bardosh bera olmaydi.

¹²Men Efrayimni kuyaday yemiraman,

Yahudo xalqini qurtday kemiraman.

¹³Efrayim oʻz betobligini tushungach,

Yahudo oʻz yaralarini koʻrgach,

Efrayim Ossuriyaga* bordi,

Buyuk shohni* yordamga chaqirdi.

Ammo shoh ularni davolay olmaydi,

Yaralariga shifo bera olmaydi⁺.

¹⁴Men Efrayimga sherday hujum qilaman,

Yahudo xalqiga yosh arslonday tashlanaman.

Ularni Oʻzim tilka–pora qilaman,

Sudrab, Oʻzim bilan olib ketaman.

Ularni hech kim xalos eta olmas⁺.

¹⁵Ular oʻz aybini boʻyniga olguncha,

Chin dildan Menga intilguncha,

Men Oʻz makonimga qaytib ketaman.

Balki qaygʻuli damlarida ular Menga qaytishar.”⁺

6–BOB

Odamlarning soxta tavbasi

6¹Bu xalq shunday deydi:

“Kelinglar, Egamizga qaytaylik!

U bizni tilka–pora qildi,

Shifoni ham Oʻzi beradi.

Bizni yarador qildi,

Yaralarimizni Oʻzi bogʻlaydi⁺.

²Uning huzurida yashay olishimiz uchun,

Ikki kunda bizni hayotga qaytaradi,

Uchinchi kuni oyogʻimizga turgʻizadi⁺.

³Kelinglar, Egamizni bilishga intilaylik.

Tong otishi muqarrar boʻlganday,

U albatta bizga zohir boʻladi,

Kuz va bahorda yomgʻir yogʻishi tabiiy boʻlganday,

U albatta oldimizga keladi.”

Isroilning soxta sadoqati va oladigan jazosi

⁴Egamiz shunday deydi:

“Seni nima qilay, ey Efrayim?!*

Seni nima qilay, ey Yahudo?!

Sening sevging tongdagi tumanday tez gʻoyib boʻlar,

Sahardagi shudring kabi bugʻlanib ketar⁺.

⁵Shuning uchun soʻzlarim bilan seni oʻlguday savaladim,

Paygʻambarlarim orqali seni chopib tashladim.

Chiqargan hukmim chaqmoq kabi seni uradi⁺.

⁶Zero, Men qurbonlikni emas,

Rahm–shafqatni istayman,

Kuydirilgan qurbonliklarni emas,

Meni tanib–bilishingni afzal koʻraman⁺.

⁷Xalqim Odam Atoday* ahdni buzdi,

Evoh, Menga bevafolik qildi.

⁸Gilad — yovuzlarning shahridir,

Koʻchalari qon dogʻlariga toʻladir⁺.

⁹Ruhoniylar qaroqchilarga oʻxshaydi,

Ular pistirmada yotib, qurbonini poylashadi.

Shakam shahri* yoʻlida qotilliklar qilishadi,

Ha, ular mudhish jinoyatlarga qoʻl urdi⁺.

¹⁰Men Isroilda dahshatli hodisani koʻrdim:

Efrayim bevafolik qildi!

Isroil oʻzini bulgʻadi!

¹¹Ey Yahudo, sen uchun ham oʻrim payti belgilandi.

Men xalqimni yana farovonlikka erishtirmoqchi boʻlganimda,⁺

7–BOB

7¹Isroilni shifolamoqchi boʻlib turganimda,

Uning* buzuqligi oshkor boʻldi,

Samariyaning jinoyatlari ochildi.

Ular makkorona ish tutishadi,

Oʻgʻrilar xonadonlarni oʻmarishadi,

Qaroqchilar yoʻltoʻsarlik qilishadi.

²Qilgan barcha qabihliklari yodimda,

Biroq ular buni xayoliga keltirmaydi.

Mana, ular gunohlarga botishdi,

Koʻz oʻngimda bu gunohlar gavdalanadi.

Saroydagi fitnalar

³Odamlar shohni yovuzliklari bilan xushnud qilar,

Ular beklarni hiylalari bilan shod etar.

⁴Ularning hammasi sadoqatsiz va makkor,

Lovullagan tandirga oʻxshaydi.

Novvoy xamirini qorib boʻlguncha,

Xamir oshib tayyor boʻlguncha,

Hatto olov kovlashga ham ehtiyoj yoʻq.

⁵Shoh ziyofat bergan kuni

Beklar shohga maydan ichirishdi,

Shoh mazaxchilar bilan hamtovoq boʻldi.

⁶Ularning yuraklari tandirga oʻxshaydi,

Shohga qarshi ular fitna uyushtiradi,

Kechasi bilan gʻazabi choʻgʻday tutab yotadi,

Saharga kelib, olovday lovullab yonadi.

⁷Tandirday qizishgan bu hamma odamlar,

Hukmdorlarini yamlamay yutyaptilar.

Natijada shohlari birin–ketin nobud boʻlyapti*,

Ammo birontasi ham Menga iltijo qilmayapti.”⁺

Isroil va oʻzga xalqlar

⁸Efrayim boshqa xalqlarga qorishgan.

U xom pishgan nonga oʻxshab qolgan⁺.

⁹Oʻzga xalqlar uning kuchini kesdi,

U esa buni anglamaydi.

Sochlari oqarib boʻldi,

U esa buni payqamaydi⁺.

¹⁰Isroilning magʻrurligi

Oʻziga qarshi guvohlik beradi.

Boshiga tushgan kulfatlarga qaramay

Isroil oʻz Egasi Xudoga qaytmaydi,

Yuzini Unga burmaydi⁺.

¹¹Egamiz shunday deydi:

“Efrayim kabutarga oʻxshar,

Ham befarosat, ham ovsar.

U Misrdan yordam soʻraydi,

Pir etib Ossuriyaga uchadi⁺.

¹²Uchganda, Men unga toʻr tashlayman,

Ovlangan qushday yerga tushiraman.

Toʻdalashganini eshitsam, jazosini beraman⁺.

¹³Xalqimning holiga voy!

Axir, ular Mendan uzoqlashdi!

Endi nobud boʻlishadi!

Axir, Menga qarshi bosh koʻtarishdi!

Ularni xalos qilardim–u,

Ammo Menga yolgʻon gapirishdi.

¹⁴Ular Menga chin dildan iltijo qilmaydi,

Ammo toʻshaklarida yotib, faryod chekishadi.

Butparastlarday badanlarini tilib,

Bugʻdoy va sharob talab qilishadi*.

Menga qarshi bosh koʻtarishadi⁺.

¹⁵Men Oʻzim ularni boqdim, kuchaytirdim,

Ular esa Menga qarshi fitna qiladi.

¹⁶Hamma yoqdan madad izlaydi,

Men, Xudoyi Taologa esa yuz burmaydi.

Ular yaroqsiz bir kamonga oʻxshaydi,

Ularga aslo ishonib boʻlmaydi.

Beklari haqoratli soʻzlar aytganlari uchun

Qilichdan halok boʻladi.

Bu qilmishlari uchun

Misrda kulgi boʻlishadi.”⁺

8–BOB

Butparast Isroil xalqi hukm qilinadi

8¹Egamiz shunday deydi:

“Qani boʻling, bong uring!

Dushman* burgutday xonadonimga hujum qilmoqda.

Axir, xalqim ahdimni barbod qildi,

Ular qonunimni buzdi⁺.

²Isroil xalqi Menga faryod qiladi:

«Ey Xudoyim, Seni tan olamiz», deb aytadi⁺.

³Oʻzlari esa ezgulikni rad etishdi,

Dushmanlar ularni taʼqib qiladi.

⁴Ular roziligimni soʻramay shohlar tanlashdi,

Ijozatimni olmay, mulozimlar tayinlashdi.

Oltinu kumushlaridan butlar yasashdi,

Shu orqali boshlariga halokat keltirishdi⁺.

⁵Samariyaliklarning oltin buzogʻini* Men rad etdim!

Ularga qarshi alanga olgandir Mening gʻazabim.

Qachon ular oʻzlarini poklab olishadi⁺?

⁶Butni Isroillik hunarmand yasagan–ku,

But Xudo emas!

Samariya shahrining buzogʻi parchalanib tashlanadi.

⁷Shamolni ekkan odam boʻronni oʻrib olar.

Bugʻdoy boshoqsiz boʻlsa, xalq nonga zor boʻlar.

Bugʻdoyingiz boshoq tukkan taqdirda ham,

Uni begonalar yeb ado qilar⁺.

⁸Boshqa xalqlar orasida Isroil ado boʻldi,

Qadrsiz sopol idishga u oʻxshab qoldi⁺.

⁹Yolgʻiz daydigan qulonday u,

Ossuriyaga yordam soʻrab bordi.

Efrayim* oʻzini oʻynashlariga sotdi⁺.

¹⁰U boshqa xalqlarga sotilgan boʻlsa ham,

Men uni yigʻib olaman.

Ossuriya shohining* zulmi ostida

U tezda xazon boʻladi.

¹¹Efrayim gunohlarini yuvmoqchi boʻldi,

Qurbongohlar qurib tashladi.

Qurbongohlar esa gunoh makoni boʻlib qoldi.

¹²Men bu xalqqa koʻplab qonunlar yozdim,

Biroq qonunlarimni ular yot deb biladi.

¹³Ular Men, Egasiga aʼlo qurbonliklar keltirishsa ham,

Qurbonlik goʻshtidan tanovul qilishsa ham,

Men ulardan mamnun boʻlmayman.

Men jinoyatlarini esga olaman,

Gunohlari uchun jazosini beraman.

Ular Misrga qaytib ketadi*⁺.

¹⁴Isroil oʻz Yaratuvchisini unutib, saroylar qurdi.

Yahudo koʻplab shaharlarni mustahkam qildi.

Men esa shaharlariga oʻt qoʻyaman,

Qalʼalarini olovga yem qilaman.”⁺

9–BOB

Isroil xalqi jazolanadi

9¹Ey Isroil, bas qil shodligingni!

Boshqa xalqlarday nishonlading sen bayramingni!

Sen Xudoga bevafolik qilding.

Baalga fohishaday* sajda etding,

Olgan hosilingni Baaldan toʻlov deb bilding⁺.

²Endi xirmonu sharob meshlaring senga yetarlicha ozuqa bermas,

Yangi sharobing chanqogʻingni bosmas.

³Sen Egamizning yurtida qolmaysan,

Misrga qaytib ketasan*.

Ha, Ossuriyada harom ovqat yeysan⁺.

⁴Egamizga sharob nazr qila olmaysan,

Keltirgan qurbonliklaring Unga maʼqul boʻlmaydi.

Bunday qurbonliklar azadorning noniga oʻxshaydi*,

Undan yeganlarning hammasi bulgʻanadi.

Zero, keltirgan qurbonliklaring qorin uchun, xolos,

Bunday qurbonliklar Egamizning uyiga kiritilmaydi,

Egamizga ular nazr qilinmaydi⁺.

⁵Ey Isroil, endi sen tayinlangan bayramlarni oʻtkaza olmaysan!

Egamizning muqaddas yigʻinlarini nishonlay olmaysan!

⁶Sen ofatdan qochib qutulsang ham,

Misr* senga changalini soladi,

Poytaxti Nuf* senga qabr boʻladi.

Kumush xazinalaring yantoqqa nasib boʻladi,

Xaroba uylaringni tikanak oʻt bosadi.

⁷Ey Isroil, bilib qoʻygin:

Hisob–kitob vaqti keldi!

Jazo olish payti yetdi!

Koʻplab gunohlaring sababli,

Cheksiz adovating tufayli,

Sen paygʻambarlarni ahmoq hisoblaysan,

Ruhdan ilhomlangan odamlarni telba deb bilasan⁺.

⁸Ey Efrayim*,

Xudoyim paygʻambarlarni senga posbon qildi.

Ammo sen ularni tuzoqqa tushirding,

Xudosining yurtida ularga adovat qilding⁺.

⁹Givoda razillik qilgan ajdodlaringga* oʻxshab qolding,

Ularday yaramas ishlarga berilib ketding.

Ammo Xudo jinoyatingni esga oladi,

Gunohingga yarasha jazoingni beradi⁺.

Isroilning gunohi va uning oqibati

¹⁰Egamiz shunday deydi:

“Men Isroilni ilk bor topganimda,

Sahroda uzum solgan tokni topganday boʻldim.

Ha, ota–bobolarini birinchi koʻrganimda,

Anjirning chillaki mevalarini koʻrganday boʻldim.

Ammo ular Piyor togʻiga kelganda*,

Oʻzlarini sharmanda Baalga bagʻishladilar.

Koʻngil qoʻygan oʻsha butday jirkanch boʻlib qoldilar⁺.

¹¹Efrayimning shuhrati qushday uchib ketadi.

Ularda na farzand tugʻiladi,

Na ayollari homilador boʻladi,

Na pushti kamaridan bola bino boʻladi!

¹²Farzand oʻstirish nasib qilgan taqdirda ham,

Birontasini qoldirmay yoʻq qilaman.

Holiga voy, ularni tark etaman!

¹³Men Efrayimni koʻrganimda,

U Tir shahriga oʻxshardi,

Goʻzal yerda joylashgandi.

Ammo endi Efrayim oʻz bolalarini

Qotil oldiga olib chiqadi.”⁺

¹⁴Ey Egam, bu xalqingga Sendan nima tilay?!

Ayollarini bepusht qilgin,

Emiza olmaydigan qilgin.

¹⁵Egamiz shunday deydi:

“Ularning har bir qabihligi Gilgaldan* boshlangan,

Oʻsha yerda nafratlana boshladim ulardan.

Qabih qilmishlari uchun

Ularni yurtimdan haydab chiqaraman.

Endi ularga mehr qoʻymayman.

Ularning hamma beklari Menga qarshi bosh koʻtargan⁺.

¹⁶Efrayim quladi,

Uning ildizlari quridi,

Meva berishga u ojiz boʻldi.

Farzand koʻrgan taqdirda ham,

Avaylagan zurriyotini oʻldiraman.”

¹⁷Isroil xalqini Xudoyim rad etadi,

Ular Xudoga itoat qilmadi.

Xalqlar orasida darbadar boʻlishadi⁺.

10–BOB

Isroil gunohkorligi uchun surgun qilinadi

10¹Isroil gurkiragan,

Hosildor tok kabidir.

Ammo hosili koʻpaygani sari,

U koʻplab qurbongohlar qurdi.

Yurti ravnaq topgani sari,

Butsimon toshlariga zeb berdi⁺.

²Sadoqatsiz bu xalq endi taʼzirini yeydi.

Egamiz qurbongohlarini vayron qiladi,

Butsimon toshlarini sindirib tashlaydi.

³Koʻp oʻtmay ular aytishadi:

“Biz Egamizdan qoʻrqmadik,

Shuning uchun shohimizdan ayrilib qoldik.

Ammo shohning qoʻlidan nima ham kelardi?!”

⁴Ular bemaʼni gaplar gapirmoqda,

Soxta qasamlar ichib, ahdlar tuzishmoqda.

Natijada egatlardagi zaharli oʻtday,

Daʼvolar unib chiqmoqda.

⁵Samariya ahli* Bayt–Obundagi*

Oltin buzogʻidan* xavotir oladi,

Uning uchun ular aza tutishadi.

Butidan xursand boʻlgan ruhoniylar ham

But surgun boʻlganidan yigʻlashadi⁺.

⁶Butning oʻzi Ossuriyaga olib ketiladi,

Buyuk shohga* taqdim qilinadi.

Efrayim* sharmanda boʻladi,

Umidini butga bogʻlagani uchun*

Isroil uyatga qoladi.

⁷Samariya shohi suvga gʻarq boʻlgan payrahaday

Halok boʻladi.

⁸Isroilning gunohiga sabab boʻlgan

Obundagi* sajdagohlar yoʻq qilinadi.

Qurbongohlarini yantogʻu tikan bosadi.

Odamlar togʻlarga: “Bizni bosib qolinglar!” deya baqirishadi.

Qirlarga: “Ustimizga qulanglar!” deb yolvorishadi⁺.

Isroil ustidan Egamiz Oʻz hukmini eʼlon qiladi

⁹Egamiz shunday demoqda:

“Ey Isroil, sen Givoda gunoh qila boshlading*,

Oʻsha yerda gunohdan chiqmay qoldi sening boshing.

Givodagi jinoyatchilar jazosini olganday,

Sen ham jazodan qochib qutula olmaysan⁺.

¹⁰Men xohlagan paytimda jazoingni beraman.

Senga qarshi xalqlarni birlashtiraman.

Ikki barobar koʻpaygan jinoyatlaring uchun

Dushmanlar senga kishan soladi.

¹¹Efrayim oʻrgatilgan buzoqqa oʻxshardi,

Yanchishni u xoʻp yaxshi koʻrardi*.

Mana endi uning goʻzal boʻyniga,

Men boʻyinturuq taqaman.

Endi unga omoch torttiraman*.

Qani, Yahudo shudgor qilsin!*

Efrayim* oʻzi uchun mola bossin!⁺

¹²Ey Isroil, oʻzingiz uchun solihlik urugʻini eking,

Cheksiz sevgini oʻrib oling.

Haydalmagan yeringizga ishlov bering,

Vaqt keldi! Men, Egangizga intiling!

Shunda Men oldingizga boraman,

Yomgʻir yogʻdirganday, sizga najot beraman⁺.

¹³Sen yovuzlikni ekding,

Adolatsizlikni oʻrib olding,

Yolgʻonning mevasidan yeding.

Sen oʻz kuchingga tayanganing uchun,

Son–sanoqsiz sipohlaringga ishonganing uchun,⁺

¹⁴Jangu jadallar seni chetlab oʻtmaydi.

Shoh Shalman Bayt–Arbelni jangda vayron qilganday*,

Xotinlarni bola–chaqalari bilan toshga urib oʻldirganday,

Hamma shaharlaring vayron boʻladi⁺.

¹⁵Ey Baytil*, sen qabihliklar qilganing uchun,

Bu kunlar boshingga tushadi.

Tong otgach, ey Isroil, shohing oʻldiriladi.”

11–BOB

Xudoning isyonkor xalqiga boʻlgan muhabbati

11¹Egamiz shunday deydi:

“Men Isroilni bolaligida yaxshi koʻrar edim,

Oʻz oʻgʻlonimni Misrdan chaqirib olgan edim*⁺.

²Uni qancha koʻp chaqirsam,

Mendan* shuncha koʻp uzoqlashardi.

Baalga qurbonliklar keltirardi,

Butlarga tutatqilar nazr qilardi.

³Efrayimga* yurishni Men oʻrgatgan edim,

Uni qoʻllarimda koʻtarib yurgan edim.

Ammo qilgan gʻamxoʻrligimni u bilmadi⁺.

⁴Men esa uni mehr ila yetaklagandim,

Muhabbat rishtalari ila olib yurgan edim.

Boʻynidan boʻyinturuqni* olib tashlagandim,

Muloyimlik bilan uni boqqandim⁺.

⁵Xalqim tavba qilishdan bosh tortdi.

Shuning uchun Men ularni endi

Misrga joʻnatib jazolayman*,

Ha, zolim Ossuriyaga tobe qilaman.

⁶Shaharlarida qilich hukm suradi,

Darvozalarining tambalarini yoʻq qiladi.

Yovuz rejalari tufayli xalqim qilichdan halok boʻladi.

⁷Qachon qaramang, ular Mendan yuzini oʻgirishadi.

Paygʻambarlarim xalqni Menga qaytishga daʼvat qilsa–da,

Xalq Mendan — Xudoyi Taolodan madad tilamaydi*.

⁸Ey Efrayim, qanday qilib sendan voz kechay?!

Ey Isroil, qanday qilib seni tashlab ketay?!

Admani yoʻq qilganimday, seni yoʻq qila olarmikanman?!

Zavoʻyimga* qilganimni senga qila olarmikanman?!

Bunday qilishga yuragim betlamas aslo!

Senga boʻlgan mehrim uygʻondi.

⁹Yoʻq, sochmayman senga qahr–gʻazabimni,

Ey Efrayim, qayta barbod qilmayman seni,

Zero, Men Xudoman, inson emas,

Orangizdagi Muqaddas Xudoman,

Oldingizga jahl bilan bormayman⁺.

¹⁰Men, Egangiz, sherday oʻkiraman,

Oʻshanda xalqim ortimdan ergashadi,

Ovozimni eshitgach, farzandlarim gʻarbdan shoshib kelishadi⁺.

¹¹Ular qushlarday uchib keladi Misrdan,

Kaptarlarday yetib keladi Ossuriya yurtidan*.

Men ularni uylariga eltib qoʻyaman.

— Egamizning kalomi shudir. —⁺

Isroil va Yahudoni Xudo ayblaydi

¹²Efrayim atrofimni yolgʻon bilan oʻrab tashladi,

Isroil xonadoni Meni hiylaga koʻmib tashladi.

Yahudo xalqi Menga qarshi bosh koʻtardi,

Men, Muqaddas Xudoga ular itoat qilmayapti*.”

12–BOB

12¹Efrayim* garmsel* boqib yurar,

Kun boʻyi sharqdan esgan shamol ketidan quvar.

Yolgʻonu zoʻravonlikni u orttirar.

Ossuriya bilan sulh tuzib,

Zaytun moyini Misrga joʻnatar⁺.

²Yahudoga Egamiz daʼvo qiladi.

Yoqb naslining* taʼzirini U beradi,

Tutgan yoʻliga yarasha uni jazolaydi.

³Onasining qornidayoq Yoqub akasi bilan talashgan*,

Ulgʻaygach esa Xudo bilan olishgan*⁺.

⁴Ha, farishta* bilan olishib, uni yenggan edi,

Keyin yigʻlab, iltifot qilishini soʻragandi.

Baytilda* Yoqub Xudoni topgandi,

Oʻsha yerda Xudo bilan suhbat qurgandi*⁺.

⁵Parvardigori Olam — Egamiz Oʻshadir,

Egamizdir Uning nomi!⁺

⁶Ey Yoqub nasli, Xudoyingizga qayting.

Sevgi va adolatga intiling,

Sabr–toqat ila Xudodan umid qiling⁺.

⁷Egamiz shunday deydi:

“Xalqim tarozidan urgan savdogarga oʻxshaydi,

Firibgarlik qilishni ular xoʻp yaxshi koʻradi⁺.

⁸«O, men boyman,

— deb maqtanasan, ey Efrayim. —

Men oʻzimga davlat orttirdim,

Borimni peshana terim bilan topdim.

Hech kim meni gunohda ayblay olmas.»⁺

⁹Ammo Egangiz Xudo — Menman,

Seni Misrdan olib chiqqanman.

Men senga sahroda zohir boʻlar edim,

Oʻsha davrdagiday seni yana chodirlarda yashattiraman*.

¹⁰Men paygʻambarlarga gapirgandim,

Oʻzim ularga koʻp vahiylar bergandim,

Ular orqali seni, ey xalqim, ogohlantirgan edim.

¹¹Ammo Giladdagi* yovuzlik toʻxtamadi,

Gilgalda* buqalar butlarga atalib

Hamon qurbonlik qilinmoqda.

Shuning uchun Gilad ahli albatta barham topadi,

Gilgaldagi qurbongohlar buzib tashlanadi,

Ular shudgor qilinadigan dalalardan

Uloqtirib tashlangan toshlarday boʻlib qoladi.”⁺

¹²Yoqub Oram* yurtiga qochib bordi*,

Xotin olish uchun u* qulday ishladi,

Qalin evaziga qoʻylar boqdi*⁺.

¹³Egamiz vaqti kelib paygʻambar* yubordi,

Yoqub naslini* Misrdagi qullikdan olib chiqdi,

Oʻsha paygʻambari orqali ularni boqdi⁺.

¹⁴Ammo Efrayim Egamizni qattiq ranjitdi.

Toʻkkan qon uchun Efrayimni Rabbiy jazolaydi,

Uni haqoratlagani uchun adabini beradi⁺.

13–BOB

Isroil ustidan chiqarilgan soʻnggi hukm

13¹Egamiz shunday deydi:

“Ilgari Efrayim* gapirganda hammani titroq bosardi,

Isroilda uning martabasi ulugʻ edi.

Ammo Efrayim Baalga sajda qilib, gunoh orttirdi,

Shunday qilib, oʻzini oʻlimga mahkum etdi⁺.

²Hozir ham xalqim gunoh ustiga gunoh qilishar.

Oʻzlariga butlar yasashar,

Kumushdan mahorat bilan sanamlar ishlashar*,

Bularning barchasi bor–yoʻgʻi hunarmandning ishi–ku!

Mening xalqimga shunday deb aytishyapti*:

«Butlarga qurbonliklar keltiringlar!

Oltin buzoqlarni oʻpinglar!*»⁺

³Shuning uchun ular tonggi tumanday boʻladi,

Birpasda gʻoyib boʻladigan shudringga oʻxshab qoladi.

Shamol xirmondan uchirgan toʻponday ular gʻoyib boʻladi,

Moʻridan chiqadigan tutunga oʻxshab qoladi⁺.

⁴Ammo Egangiz Xudo — Menman.

Ey Isroil, seni Misrdan olib chiqqanman.

Mendan boshqa Xudoni sen bilmaysan,

Mendan boshqa yoʻqdir najotkoring⁺.

⁵Men sahroda* senga gʻamxoʻrlik qildim,

Suvsiz qaqragan choʻlda seni boqdim⁺.

⁶Serhosil oʻlkada qorningni toʻygʻizdim*,

Ammo qorning toʻygach, manman boʻlib ketding,

Shu sababdan sen Meni unutding⁺.

⁷Endi Men yoʻlingni qoplonday poylayman,

Senga bir sherday hujum qilaman⁺.

⁸Bolalaridan ayrilgan ona ayiq kabi tashlanaman,

Seni tilka–pora qilaman.

Oʻsha joydayoq seni sherday gʻajiyman,

Yirtqichga oʻxshab seni qonga belayman⁺.

⁹Ey Isroil, oʻz boshingga oʻzing balo orttirding,

Axir, Menga — Oʻz Madadkoringga qarshi chiqding.

¹⁰Shaharlaringni qutqaradigan shohing qani?!

«Bizga shohu hokimlar ber», deb soʻragan boshliqlaring qani?!⁺

¹¹Men jahl ustida senga shohlarni berdim,

Gʻazabga minganimda ularni olib tashladim⁺.

¹²Efrayimning jinoyati yozib qoʻyilgan,

Ha, uning gunohi kitobga bitilgan.

¹³Isroilning yashashga imkoniyati bor edi,

Ammo u nodon bolaga oʻxshadi,

Onani toʻlgʻoq tutganda,

U qorindan chiqishni xohlamadi⁺.

¹⁴Men bu xalqni oʻliklar diyoridan qutqararmikanman?!

Ularni oʻlimdan xalos qilarmikanman?!*

Ey oʻlim, qirgʻin olib kelgin!

Ey oʻliklar diyori*, halokatli kuchingni koʻrsatgin!*

Endi Men rahm–shafqat qilmayman.”⁺

¹⁵Isroil qarindoshlari orasida

Serpusht va farovon boʻlsa–da,

Egamiz uning ustiga sharq shamolini yuboradi,

Sahrodan esgan garmselni* joʻnatadi.

Isroilning bulogʻini quritadi,

Uning chashmasini qovjiratadi.

Xazinasidagi qimmatbaho ziynatlarini tortib oladi⁺.

14–BOB

14¹Samariya aholisi* oʻz Xudosiga qarshi bosh koʻtardi,

Endi ular gunohining jazosini tortadi.

Ular qilichdan halok boʻladi,

Goʻdaklarini dushmanlar yerga urib oʻldiradi,

Homilador ayollarning qorinlarini yoradi⁺.

Xoʻsheya Isroil xalqiga xitob qiladi

²Ey Isroil, Egang Xudoga qaytgin!

Axir, gunoh tufayli sen qulading⁺.

³Gapingni tayyorlab, Egamizga qayt.

Sen Unga shunday deb ayt:

“Gunohlarimizdan kechib yuborgin,

Ibodatimizni qabul qilgin.

Qurbongohingda buqalarni qurbonlik qilganday,

Biz Senga madhiyamizni nazr qilamiz⁺.

⁴Ossuriya bizga najot bermaydi,

Biz jangovar otlarga minmaymiz.

Qoʻl bilan yasalgan butlarni

Endi biz «xudolarimiz» deb atamaymiz.

Ey Egamiz, biz — yetimlarga

Faqat Sen rahm–shafqat qilasan.”⁺

Isroilga Egamiz yangi hayot vaʼda qiladi

⁵Egamiz shunday deydi:

“Men xalqimga shifo berib,

Ularni bevafolikdan qaytaraman,

Ularga qayta koʻngil qoʻyaman,

Men jahldan tushdim.

⁶Men Isroil uchun shudringday boʻlaman,

Shunda Isroil nilufarday ochiladi,

Lubnon oʻrmoniday tomir otadi⁺.

⁷Ularning novdalari oʻsib chiqadi,

Zaytun daraxtidek koʻrkam boʻladi,

Lubnon sadriday muattar hid taratadi.

⁸Ularning soyasida xalqlar yashaydi.

Isroil moʻl bugʻdoy yetishtiradi,

Ular uzumzorday koʻp hosil berishadi,

Lubnon sharobiday mashhur boʻlishadi.

⁹Ey Efrayim*, Men butlaringga aslo oʻxshamayman!*

Sening ibodatlaringga javob beraman,

Senga gʻamxoʻrlik qilaman.

Men doim yashil sarv daraxti kabidirman*,

Olgan moʻl hosilingning manbaidirman.”

Xotima

¹⁰Kim dono boʻlsa,

Bu yerda yozilgan soʻzlarni tushunadi,

Kim fahm–farosatli boʻlsa,

Bularning hammasini anglab oladi.

Egamizning yoʻllari toʻgʻridir.

Solihlar Uning yoʻllaridan yuradi,

Isyonchilar esa qoqilib tushadi⁺.

[1] Isroil — mazkur kitobda shimoliy shohlik Isroil degan nom bilan, janubiy shohlik esa Yahudo degan nom bilan yuritilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

1:1 Yahudo yurti — mazkur kitobda janubiy shohlik Yahudo degan nom bilan, shimoliy shohlik esa Isroil degan nom bilan yuritilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO va ISROIL soʻzlariga qarang.

1:1 …Uzziyo, Yoʻtom, Oxoz va Hizqiyo hukmronlik qilgan davrlar… — miloddan oldingi 781-687 yillar.

1:1 Yohoʻsh — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻsh.

1:1 Yorubom — miloddan oldingi 783-743 yillarda hukmronlik qilgan.

1:2 …Mening xalqim ham fohishaga oʻxshaydi — Eski Ahdda zino yoki fahsh soʻzlari koʻpincha majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, Egamizga xiyonat qilishni va boshqa xudolarga sigʻinishni bildiradi. Xoʻsheya bilan xotinining orasidagi munosabat Egamiz bilan Isroil xalqi orasidagi munosabatning timsoli boʻlib xizmat qiladi.

1:4 …Yohu qanday qilib Yizrilda qon toʻkkan boʻlsa… — lashkarboshi Yohu Isroilning yangi shohi qilib tayinlangandan keyin, Egamizning amriga koʻra, Isroil shohi Yoramni oʻldirdi. Soʻng u Yoramning qabih otasi Axab xonadonini qirib tashladi (4 Shohlar 9:1-10:31 ga qarang). Bu voqealar Yizril shahrida yuz bergan edi. Keyinchalik Yohu ham, uning zurriyotidan boʻlgan shohlar ham Xudoga butun qalbi bilan itoat etmay, butlarga sajda qildilar. Shuning uchun, mazkur oyatda bayon qilinishicha, Xudo ularni Axab xonadonining ahvoliga solmoqchi. Haqiqatan ham, Yorubomning oʻgʻli Zakariyo oʻldirilgandan keyin, Yohuning sulolasi barham topdi (4 Shohlar 15:8-12 ga qarang).

1:4-5 Isroil shohligi barham topadi. 5…Isroilning kamonu oʻqlarini sindiraman — miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohi Shalmanasar Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka hujum qilib, poytaxti Samariyani zabt etdi. Soʻng Isroil xalqining aksariyat qismini Ossuriyaga surgun qildi (4 Shohlar 17:1-6 ga qarang). Shunday qilib, shimoliy shohlik tag–tomiri bilan yoʻq boʻlib ketdi.

1:11 Yizril — Isroil soʻziga ohangdosh boʻlgan bu nom “Xudo ekadi” degan maʼnoni bildiradi. Shu bobning 4–oyatida bu ism hukm haqidagi xabarni ifodalasa (oʻsha oyatning izohiga qarang), ushbu oyatda umid haqidagi xabarni bildiradi.

2:1 Yomi…Ruhamo — Xudo Isroil xalqini qayta tiklashini, ularga yana baraka berishini bildiradigan ismlar. Ibroniycha matnda shu kitobning 1:6, 9–oyatlarida bu ismlarga inkor maʼnosini ifodalovchi loʻ old qoʻshimchasi qoʻshilgan. Loʻruhamo va Loʻyomi ismlari Xudo Isroil xalqining boshiga keltiradigan jazoni bildiradi.

2:2 Ey farzandlarim, Onangiz bilan daʼvolashing… — Xoʻsheya oʻz farzandlarini xotini Goʻmerani qilgan bevafoliklari uchun ayblashga chaqiradi. Bu oʻrinda Goʻmera — Isroil xalqining, Xoʻsheya esa Egamizning timsolidir. Isroil xalqi Egamizga qilgan bevafoliklari uchun Egamiz ulardan yuz oʻgirgan edi (yana 1:2 izohiga qarang).

2:5 Oʻynashlarim — Kanʼon xalqlarining xudolari nazarda tutilgan. Isroil xalqi bu xudolarga topingan va ulardan yomgʻir, serhosil dalalar va nasldor mol–qoʻylar soʻragan.

2:8 Baal — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BAAL soʻziga qarang.

2:11 Men uning bazmlariga…barham beraman — xalq asirlikka olib ketilgandan keyin oʻzlarining yurtida nishonlangan bayramlar va bazmlardan ularda faqatgina xotiralar qoladi.

2:12 «Oʻynashlarimning bergan toʻlovi» — Isroil xalqi, bizga moʻl hosilni Kanʼon xalqlarining xudolari bergan, deb notoʻgʻri oʻylaganlar.

2:15 Oxor — ibroniychadagi maʼnosi kulfat. Ysha 7:24-26 ga qarang.

2:15 Yoshligida — Egamiz Isroil xalqini Misrdagi qullikdan olib chiqqan davrga ishora. Isroil xalqi Egamizga ergashib, Sinay sahrosiga borgan va Egamiz Sinay togʻida ular bilan ahd tuzgan (Chiqish 19:1-8 ga qarang).

2:16 …hech qachon «Xoʻjayinim» demaysan — ibroniycha matnda …hech qachon “baal”im demaysan. “Baal” Kanʼon xudosining nomi boʻlib, “xoʻjayin” degan maʼnoni ifodalaydi. Ibroniylarda ayol kishi eriga “erim” yoki “xoʻjayinim” deb murojaat qilgan. Bu soʻzlar keng qoʻllanilgan. Kelajakda Isroil xalqi vafodor ayolday, oʻzini butunlay Xudoga bagʻishlaydi. Ular Baaldan yordam soʻramaydilar, hatto uning nomini tilga ham olmaydilar.

2:22 Yizril — 1:11 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

2:23 …«Rahmdan bebahra» deganga rahm qilaman…«Xalqim emas» deganni «Oʻz xalqim» deb atayman — shu bobning 1–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

3:1 oʻsha suyuqoyoq xotining — 1:2-3 ga qarang.

3:1 hovuch–hovuch mayiz — qadimgi paytlarda odamlar uzumlarni quritgandan keyin, qoqilarni hovuchlarida qattiq siqib, dumaloq shakl berganlar. Shu tariqa qoqilar uzoq vaqt saqlangan va kundalik isteʼmol qilinadigan yegulik boʻlgan. Bularni odamlar Kanʼon xalqlarining xudolariga nazr qilardilar. Chunki xalq, oʻsha xudolarga topinsak, ular bizga moʻl hosil beradi, deb ishonardi.

3:2 oʻn besh boʻlak kumush — taxminan 170 grammga toʻgʻri keladi.

3:2 oʻn besh togʻora arpa — ibroniycha matnda bir hoʻmr va bir letek, yaʼni bir yarim hoʻmr. Bu taxminan 330 litrga toʻgʻri keladi.

3:2 …oʻz xotinimni sotib oldim — chamasi, Goʻmera choʻri boʻlib qolgan, Xoʻsheya esa uni qaytib sotib olgan. Oʻsha paytda qulu choʻrining narxi 30 boʻlak kumush edi (Chiqish 21:32 ga qarang). Xoʻsheya narxning yarmini kumush bilan toʻlagan. Bunga qoʻshib bergan 15 togʻora arpaning qiymati ham 15 kumush boʻlakka toʻgʻri kelgan boʻlishi mumkin (4 Shohlar 7:1, 16 ga qarang).

3:4 …Isroil xalqi ham uzoq vaqt davomida… — Isroil xalqining kelajakda surgun qilinishiga ishora. Isroil xalqi bir paytning oʻzida ham Kanʼon xalqlarining xudolariga, ham Egamizga sajda qilgani uchun, ularning shohligi va diniy urf–odatlari barham topadi.

3:4 efod — odatda bu soʻz oliy ruhoniy kiyadigan maxsus kiyimga nisbatan ishlatilgan (Chiqish 28:3-14 ga qarang). Efodga koʻkrakpech mahkamlanardi, koʻkrakpech xaltasida Urim va Tummim degan muqaddas narsalar saqlanardi. Ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning irodasini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalanishardi (1 Shohlar 23:9-12 oyatlarga va Chiqish 28:15 ning ikkinchi izohiga qarang). Ammo efod soʻzi odamlar sajda qilishda yoki fol ochishda ishlatgan buyumni bildirishi ham mumkin (Hakamlar 8:27 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Chamasi, bu oʻrinda Xoʻsheya efod soʻzining ikkinchi maʼnosini ishlatgan.

3:5 Dovud naslidan boʻlgan shoh — bir kun kelib, shoh Dovudning zurriyoti Xudoning jamiki xalqi ustidan hukmronlik qiladi (Yeremiyo 30:9, Hizqiyol 34:24 ga qarang). Dovudning oʻgʻli Sulaymonning oʻlimidan soʻng Isroilning oʻnta qabilasi Dovud sulolasini rad etib, oʻz shohligini barpo qilgan edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

4:4 Mening daʼvoim sizlarga qarshidir, Ey ruhoniylar! — yoki Sizning xalqingiz ruhoniylarni ayblovchilarga oʻxshaydi.

4:8 gunoh qurbonliklari — birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan qurbonligi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan GUNOH QURBONLIGI iborasiga qarang.

4:12 Tayoqdan pand–nasihat olishadi — baʼzan tayoqlar fol ochish uchun ishlatilgan (misol uchun, Hizqiyol 21:21 ga qarang).

4:14 Sajdagoh fohishalari — oʻsha paytlarda Kanʼondagi butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar. Lekin Egamiz Isroil xalqiga bu yoʻl bilan sajda qilishni qatʼiyan man etgan (Qonunlar 23:17-18 ga qarang).

4:15 Gilgal — Isroil xalqi Gilgalda butlarga topinish uchun sajdagoh qurgan edi (9:15, 12:11 ga qarang).

4:15 Bayt–Obun — ibroniychadagi maʼnosi qabihlik uyi. Bu oʻrinda Xoʻsheya kinoya bilan Baytilga ishora qilgan. Baytil soʻzining maʼnosi Xudoning uyi demakdir (Ibtido 28:10-19 ga qarang). Ammo Isroil xalqi Baytilni butparastlik oʻchogʻiga aylantirgani uchun, muallif bu shaharni qabihlik uyi deb atamoqda (3 Shohlar 12:28-33, 4 Shohlar 10:29, Amos 7:13 ga qarang). Yana 10:5-8 ga qarang.

4:16 …ularni keng dalaga haydab yuboraman, Ular yaylovdagi yolgʻiz qoʻziga oʻxshab qolishadi — Isroil, yaʼni shimoliy shohlik aholisining Ossuriyaga asirlikka olib ketilishiga ishora boʻlsa kerak (1:4-5 ning ikkinchi izohiga qarang). Yana 9:3, 11:5 ga qarang.

4:17 Efrayim — Efrayim qabilasi Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Bu shohlikning poytaxti Samariya edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

5:1 …Mispax…Tovur togʻi… — bu oʻrinda Mispax soʻzi Iordan daryosining sharq tomonida boʻlgan togʻli Gilad oʻlkasidagi shaharga ishora qiladi (Hakamlar 11:29 ga qarang). Tovur togʻi Iordan daryosining gʻarb tomonida boʻlib, Jalila koʻlidan qariyb 20 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan. Ikkala joy ham Isroil, yaʼni shimoliy shohlik hududidagi oʻrmonli yerlar boʻlib, bu yerlarda ovchilar toʻrlar bilan qushlarni ovlagan boʻlishlari mumkin. Xalqni butlarga sajda qilishga yetaklagan yoʻlboshchilar qush ovlagan ovchilarga oʻxshatilgan.

5:3 Efrayim — 4:17 izohiga qarang.

5:4 …qalbing shahvatga toʻlgan — Eski Ahdda zino yoki fahsh soʻzlari koʻpincha majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, Egamizga xiyonat qilishni va boshqa xudolarga sigʻinishni bildiradi. Oʻsha paytlarda Kanʼondagi butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar.

5:5 U — ibroniycha matnda Isroil va Efrayim, 4:17 izohiga qarang.

5:7 U Egamizga xiyonat qildi… — 1:2, 2:2-5 ga qarang.

5:8 Burgʻu chaling Givoda…Ramada! — dushman hujum qilayotganda, xalqni ogohlantirish uchun burgʻu chalinardi. Givo va Rama shaharlari Benyamin qabilasi hududida joylashgan edi.

5:8 Bayt–Obun — 4:15 ning ikkinchi izohiga qarang.

5:10 …chegarani buzgan… — qadimgi Isroilda birortasi oʻz yerini ajratib olish uchun toshlardan chegara qilib qoʻyardi. Agar kimdir bu toshlarni joyidan siljitsa, qoʻshnisining ota–bobosidan qolgan yerni u oʻgʻirlayotgan hisoblanardi va bu ogʻir jinoyat edi (Qonunlar 19:14, 27:17 ga qarang). Bu oʻrinda mazkur ibora majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, Yahudoning yoʻlboshchilari ham Isroilning yoʻlboshchilariga oʻxshab oʻz xalqini butlarga sajda qilishga yetaklaganiga ishora qiladi. Yoʻlboshchilarning bu qilmishi oqibatida, Yahudo xalqi ham Isroil singari Xudodan yuz oʻgirdi. Shu bobning 4-5–oyatlariga va 4:15, 6:4 ga qarang.

5:13 Ossuriya — qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo shahri hozirgi Iroqning shimolida joylashgan edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OSSURIYA soʻziga qarang.

5:13 Buyuk shoh — Ossuriya shohi Tigʻlatpilasar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (4 Shohlar 15:19 ga qarang). Tigʻlatpilasar miloddan oldingi 745-727 yillarda hukmronlik qilgan.

6:4 Efrayim — 4:17 izohiga qarang.

6:7 …Odam Atoday… — yoki …Adam shahrida…, ammo bu shahar Muqaddas Kitobda faqatgina bir marta aytib oʻtilgan (Ysha 3:16 ga qarang). Odam Ato Adan bogʻida Xudoga itoatsizlik qilgan edi (Ibtido 2:15-17, 3:1-7 ga qarang).

6:9 Shakam shahri — Isroilda, yaʼni shimoliy shohlikda, Ebal va Garizim togʻlari orasida joylashgan edi. Yoshua yashagan davrda Shakam shahri Isroil xalqining oʻn ikki qabilasi uchun muhim diniy va siyosiy markaz boʻlgan edi. Isroil xalqi Kanʼon yurtini bosib olgandan keyin Shakamda yigʻilib, Egamizga sodiq boʻlishga va Uning Muso orqali bergan qonunlariga amal qilishga vaʼda bergan edi (Qonunlar 27:1-10, Ysha 8:30-35, 24:1, 24-25 ga qarang). Xoʻsheya yashagan davrda ham Shakam shahri Egamizga sodiq qolgan odamlar uchun muhim diniy markaz boʻlgani ehtimoldan holi emas.

7:1 U — ibroniycha matnda Efrayim, 4:17 izohiga qarang.

7:7 …shohlari birin–ketin nobud boʻlyapti — 4 Shohlar 15:8-10, 13-14, 23-25, 30 ga qarang.

7:14 Butparastlarday badanlarini tilib, Bugʻdoy va sharob talab qilishadi — baʼzi ibroniy qoʻlyozmalaridan va qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Ular don va sharob uchun yigʻiladilar. Baʼzan odamlar Baaldan baraka soʻrash va unga sodiqligini koʻrsatish uchun badanlarini tilardilar (3 Shohlar 18:28 ga qarang).

8:1 Dushman — Ossuriya lashkari nazarda tutilgan.

8:5 Samariyaliklarning oltin buzogʻi — Isroil, yaʼni shimoliy shohlik aholisi shoh Yeribom davridan beri buzoq shaklidagi butlarga topinar edi. Bu butni Yeribomning oʻzi yasattirgan edi (3 Shohlar 12:26-33 ga qarang). Samariya Isroilning poytaxti edi.

8:9 Efrayim — 4:17 izohiga qarang.

8:10 Ossuriya shohi — ibroniycha matnda Buyuk shoh. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohi Shalmanasar Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka hujum qilib, poytaxti Samariyani zabt etdi. Soʻng Isroil xalqining aksariyat qismini Ossuriyaga surgun qildi (4 Shohlar 17:1-6 ga qarang). Shunday qilib, shimoliy shohlik tag–tomiri bilan yoʻq boʻlib ketdi.

8:13 Ular Misrga qaytib ketadi — bu oʻrinda Misrga qaytish majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, Isroil xalqining Ossuriyaga surgun qilinishi nazarda tutilgan. Xudo Oʻz xalqini Misrdagi qullikdan qutqargan edi (2:15 ga qarang), endi esa Isroil xalqi Ossuriyaliklarning qoʻliga tushib, yana zulm ostida qoladi. Yana 9:3, 11:5 ga qarang.

9:1 …fohishaday… — Eski Ahdda zino yoki fahsh soʻzlari koʻpincha majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, Egamizga xiyonat qilishni va boshqa xudolarga sigʻinishni bildiradi. Baalga xizmat qilish evaziga moʻl hosil olishga ishongan odamlar koʻrsatgan xizmati uchun haq oladigan fohishaga qiyos qilinganlar.

9:3 …Misrga qaytib ketasan — 8:13 izohiga qarang.

9:4 …azadorning noniga oʻxshaydi… — murdaga tekkan odam ushlagan non ham, oʻlik chiqqan uydagi non ham harom hisoblanardi (Sahroda 19:11-16, Qonunlar 26:14 ga qarang).

9:6 Misr — 8:13 izohiga qarang.

9:6 Nuf — Memfis nomi bilan ham maʼlum. Memfis shahri Misr shimoliy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi.

9:8 Efrayim — 4:17 izohiga qarang.

9:9 Givoda razillik qilgan ajdodlaring — bu ibora Hakamlar 19:11-20:48 da bayon qilingan voqeaga, yaʼni bir ayolning zoʻrlanishi va oʻldirilishi hamda shundan keyin boʻlib oʻtgan ayanchli voqealarga ishora qiladi.

9:10 …ular Piyor togʻiga kelganda… — Sahroda 25:1-9 ga qarang.

9:15 Gilgal — Isroil xalqi Gilgalda butlarga topinish uchun sajdagoh qurgan edilar (4:15, 12:11 ga qarang).

10:5 Samariya ahli — 8:5 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

10:5 Bayt–Obun — ibroniychadagi maʼnosi qabihlik uyi. Bu oʻrinda Xoʻsheya kinoya bilan Baytilga ishora qilgan. Baytil soʻzining maʼnosi Xudoning uyi demakdir (Ibtido 28:10-19 ga qarang). Ammo Isroil xalqi Baytilni butparastlik oʻchogʻiga aylantirgani uchun, muallif bu shaharni qabihlik uyi deb atamoqda (3 Shohlar 12:28-33, 4 Shohlar 10:29, Amos 7:13 ga qarang).

10:5 Oltin buzogʻi — 8:5 izohiga qarang.

10:6 Buyuk shoh — 8:10 izohiga qarang.

10:6 Efrayim — 4:17 izohiga qarang.

10:6 …Umidini butga bogʻlagani uchun… — yoki …Oʻzlari quloq solgan maslahat tufayli….

10:8 Obun — ibroniychadagi maʼnosi qabihlik boʻlib, Bayt–Obun nazarda tutilgan. Shu bobning 5–oyatiga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang

10:9 …sen Givoda gunoh qila boshlading… — 9:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

10:11 …Yanchishni u xoʻp yaxshi koʻrardi — donni boshoqdan ajratish jarayoni yanchish deyiladi. Qadimgi Yaqin Sharqda bu ish don boshoqlarini tayoq bilan urish, ustidan tepkilash yoki xoʻptir yurgizish orqali bajarilgan (xoʻptir — ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta). Xoʻptir tortayotgan hayvonlar yanchilayotgan dondan yeyishlari uchun toʻsqinlik qilinmagan (Qonunlar 25:4 ga qarang). Xoʻsheya bu obraz orqali Isroil, yaʼni shimoliy shohlik aholisining loqaydligini, ular Xudoning barakalaridan semirib ketganini, oʻzlarining hayoti Xudoga bogʻliq ekanini unutib, Unga sajda qilmay qoʻyganini tasvirlaydi (13:6 ga qarang). Yana Qonunlar 32:15-18 ga qarang.

10:11 Endi unga omoch torttiraman — omoch tortish gʻalla yanchishdan koʻra ancha ogʻir ish edi. Bu oʻrinda mazkur obraz Isroil xalqi Xudoning barakalaridan mahrum boʻlishini va Ossuriyaga surgun qilinishini ifodalaydi.

10:11 …Yahudo shudgor qilsin — Yahudo, yaʼni janubiy shohlik ham Xudo tomonidan hukm qilinishiga ishora. Miloddan oldingi 586 yilda Bobil shohi Navuxadnazar Quddusni vayron qilib, aholining asosiy qismini Bobilga surgun qilgan edi (4 Shohlar 25:1-21 ga qarang). Xoʻsheya asosan Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka qarshi bashorat qilgan, ayni paytda Yahudo, yaʼni janubiy shohlik aholisiga ham qarshi bashorat qilgan (4:15, 5:5, 10, 14, 6:11, 8:14 ga qarang).

10:11 Efrayim — ibroniycha matnda Yoqub. Efrayimga, yaʼni shimoliy shohlikka ishora qilishning yana bir yoʻli (4:17 izohiga qarang).

10:14 Shoh Shalman Bayt–Arbelni jangda vayron qilganday… — bu voqea haqida boshqa hech qanday maʼlumot yoʻq. Shalman Shalmanasar ismining qisqa shakli boʻlib, Ossuriya shohlarining bir nechtasi Shalmanasar ismi bilan tanilgan.

10:15 Baytil — ibroniychadagi maʼnosi Xudoning uyi. Isroil xalqi Baytilni butparastlik oʻchogʻiga aylantirgani uchun, muallif kesatib, Isroil xalqini Baytil deb atagan (shu bobning 5–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang).

11:1 …Oʻz oʻgʻlonimni Misrdan chaqirib olgan edim — Chiqish 4:22-23 ga qarang.

11:2 …chaqirsam, Mendan… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …chaqirsalar, ulardan…. Ibroniycha matnda ishlatilgan uchinchi shaxs shakli Xudoning paygʻambarlarini bildiradi (misol uchun, 4 Shohlar 17:13-14, Yeremiyo 7:25-28 ga qarang). Mazkur tarjima ravon oʻqilishi uchun birinchi shaxs tilidan bayon qilingan.

11:3 Efrayim — 4:17 izohiga qarang.

11:4 boʻyinturuq — Isroil xalqining Misrdagi qulligiga ishora. Bu oʻrinda boʻyinturuqni olib tashlash Xudo Oʻz xalqini zulmdan xalos qilishini bildiradi. 10:11 da boʻyinturuq taqish Xudo Oʻz xalqini jazolashini, dushmanlar ularga zulm oʻtkazishini anglatadi.

11:5 …Misrga joʻnatib jazolayman… — 8:13 izohiga qarang.

11:7 Paygʻambarlarim xalqni Menga qaytishga daʼvat qilsa–da…madad tilamaydi — yoki Ular boshqa xudoga iltijo qiladilar, ammo oʻsha xudo ularga yordam bermaydi.

11:8 Adma…Zavoʻyim… — Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlari bilan birga yakson qilingan shaharlar (Ibtido 19:24-25, Qonunlar 29:23 ga qarang).

11:10-11 …gʻarbdan…11…Misrdan…Ossuriya yurtidan — Ishayo 11:10-12 ga qarang.

11:12 Yahudo xalqi Menga qarshi bosh koʻtardi…ular itoat qilmayapti — yoki Yahudo xalqi Menga ergashmoqda…ular sodiq qolmoqda. Bu oyatda ishlatilgan ibroniycha feʼl Yahudo haqidagi yaxshi yoki yomon xabarni bildirishi mumkin. Bu oʻrinda yomon xabar ekanligining ehtimoli koʻproq. Xoʻsheya asosan Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka qarshi bashorat qilgan, baʼzi oʻrinlarda esa Yahudo, yaʼni janubiy shohlik aholisiga ham qarshi bashorat qilgan (4:15, 5:5, 10, 14, 6:11, 8:14, 10:11, 12:2 ga qarang).

12:1 Efrayim — 4:17 izohiga qarang.

12:1 garmsel — issiq shamol.

12:2 Yoqub nasli — Xudo Yoqubning ismini Isroil deb oʻzgartirgan (Ibtido 32:27-28 ga qarang), shuning uchun koʻpincha Yoqub nasli deganda Isroil, yaʼni shimoliy shohlik aholisi nazarda tutiladi. Biroq bu oʻrinda mazkur ism ham Isroil, ham Yahudo xalqlariga nisbatan ishlatilgan. Yoqub bu ikkala xalqning bobokaloni boʻlgan.

12:3 …Yoqub akasi bilan talashgan… — yoki …Yoqub oʻz akasining tovonini ushlab olgan…. Ibtido 25:26 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang. Yana Ibtido 25:29-34, 27:1-45 ga qarang.

12:3 …Xudo bilan olishgan — Ibtido 32:22-30 ga qarang.

12:4 farishta — Egamizning farishtasi nazarda tutilgan, baʼzan bu ibora Xudoning Oʻzi zohir boʻlganiga ishora qilinadi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EGAMIZNING FARISHTASI iborasiga qarang.

12:4 Baytilda… — Ibtido 28:10-22, 35:1-15 ga qarang.

12:4 …Xudo bilan suhbat qurgandi — qadimiy yunoncha va suryoniycha tarjimalardan. Ibroniycha matnda …biz Xudo bilan suhbat qurgandik. Yoqub Isroil xalqining bobokaloni edi. Shuning uchun uning Xudo bilan suhbat qurgani Isroil xalqiga xuddi ularning oʻzi Xudo bilan suhbat qurganday boʻlib tuyulsa kerak.

12:9 Oʻsha davrdagiday seni yana chodirlarda yashattiraman — Egamiz Oʻz xalqini Misrdagi qullikdan qutqargandan keyin, ular qirq yil sahroda koʻchmanchilarday yashagan edilar. Oʻsha davrda ularning har qanday muhtojligini faqatgina Xudo qondirardi. Isroil xalqi Kanʼon yurtiga kirishidan oldin Muso ularni, takabburlashib ketmanglar, Xudoni unutmanglar, deb ogohlantirgan edi (13:5-6 ga va Qonunlar 8:1-19 ga qarang). Xullas, Xudoning xalqi yana faqatgina Xudoga tayanib yashashni oʻrganishi kerak edi.

12:11 Gilad — 6:8 ga qarang.

12:11 Gilgal — Isroil xalqi Gilgalda butlarga topinish uchun sajdagoh qurgan edi (4:15, 9:15 ga qarang). Gilad va Gilgal nomlari oʻzaro ohangdosh. Bu ikki nom butun Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bildiradi. Gilad shohlikning Iordan daryosidan sharqiy qismini, Gilgal gʻarbiy qismini bildirgan.

12:12 Oram — Paddon–Oramning qisqa shakli. Paddon–Oram Furot daryosi boʻyida, hozirgi Suriya mamlakatining shimolida va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqida joylashgan hudud edi. Yoqubning bobosi boʻlgan Ibrohimning baʼzi qarindoshlari shu hududda yashagan.

12:12 Yoqub Oram yurtiga qochib bordi… — Ibtido 28:1-5 ga qarang.

12:12 u — ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi.

12:12 …Qalin evaziga qoʻylar boqdi — Ibtido 29:1-20 ga qarang.

12:13 paygʻambar — Muso nazarda tutilgan.

12:13 Yoqub nasli — ibroniycha matnda Isroil, Yoqub naslining yana bir nomi.

13:1 Efrayim — 4:17 izohiga qarang.

13:2 …Kumushdan…sanamlar ishlashar… — ehtimol, kumushdan yasalgan bu sanamlar xonaki sanamlar boʻlib, Baytildagi oltin buzoq shaklida boʻlgan (8:5 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

13:2 Mening xalqimga shunday deb aytishyapti… — 3 Shohlar 12:26-33 ga qarang.

13:2 Oltin buzoqlarni oʻpinglar! — mazkur butlarga itoatkorlik va sadoqat belgisi. 3 Shohlar 19:18 ga qarang.

13:5 …sahroda… — Xudo Oʻz xalqini Misrdagi qullikdan qutqargandan keyin, ular qirq yil sahroda koʻchmanchilarday yashaganlar.

13:6 Serhosil oʻlkada qorningni toʻygʻizdim… — Qonunlar 8:7-11 ga qarang.

13:14 Men bu xalqni…qutqararmikanman?! Ularni…xalos qilarmikanman?! — bu iborani darak gap shaklida Men bu xalqni…qutqaraman. Ularni…xalos qilaman deb tarjima qilsa ham boʻladi. Ammo darak gap bu oʻrinda toʻgʻri kelmaydi, chunki qolgan oyatlarda muallif Isroil xalqini Xudoning hukmi haqida ogohlantiryapti.

13:14 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

13:14 Ey oʻlim, qirgʻin olib kelgin! Ey oʻliklar diyori, halokatli kuchingni koʻrsatgin! — ibroniycha matnda Ey oʻlim, sen keltiradigan qirgʻin qani?! Ey oʻliklar diyori, halokatli kuching qani?! Bu oʻrindagi savollar majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, Xudo albatta Isroil xalqini jazolashiga ishora qiladi.

13:15 garmsel — hosilga katta ziyon keltiradigan issiq shamol. Bu oʻrinda majoziy maʼnoda ishlatilib, Xudoning hukmini bildiradi.

14:1 Samariya aholisi — 8:5 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

14:9 Efrayim — 4:17 izohiga qarang.

14:9 …Men butlaringga aslo oʻxshamayman! — yoki …Endi butlaringni tashla!

14:9 Men doim yashil sarv daraxti kabidirman… — Eski Ahdda Xudo faqat shu joyda daraxtga qiyoslangan. Kanʼondagi xalqlarning udumiga koʻra, sajdagohlar serbarg daraxtlar ostida yoki tepaliklarda joylashgan edi. Oʻsha joylarda odamlar Baal va shunga oʻxshash mahalliy xudolarga qurbonlik keltirib, ulardan yomgʻir yogʻdirishni, oʻzlarining mollariyu dalalariga baraka berishni soʻrardilar. Bu oʻrinda Xudo Oʻz xalqiga faqatgina Uning Oʻzi doim baraka va unumdorlik manbai ekanligini eslatadi.

+ 1:1 4Sh 14:23, 4Sh 15:1, 4Sh 16:1, 4Sh 18:1, Isha 1:1, Amos 1:1, Mixo 1:1

+ 1:2 Xsha 2:4, Hiz 16:15

+ 1:4 4Sh 10:11

+ 1:5 Ysha 17:16, Hak 6:33

+ 1:6 1Btr 2:10

+ 1:7 1Sh 17:47, Zkr 4:6

+ 1:10 Ibt 22:17, Isha 62:4, Rim 9:26

+ 1:11 Isha 11:13, Yerm 3:18, Yerm 50:4, Hiz 37:19

+ 2:1 Xsha 1:6, Xsha 1:9

+ 2:2 Isha 50:1

+ 2:3 Hiz 16:39

+ 2:4 Xsha 1:6, Xsha 1:2

+ 2:7 Isha 54:5, Yerm 3:14

+ 2:8 Hiz 16:19

+ 2:10 Mrs 1:8, Hiz 16:37, Hiz 23:29

+ 2:11 Sah 28:9-15, Isha 24:8, Yerm 7:34, Yerm 16:9, Amos 8:10

+ 2:12 Xsha 9:1, Mixo 1:7

+ 2:13 3Sh 16:31-32, Xsha 11:2, Hiz 23:40

+ 2:14 Hiz 20:35, Isha 40:2

+ 2:17 Chq 23:13, Zkr 13:2

+ 2:18 Isha 54:10, Hiz 34:25, Hiz 37:26, Isha 2:4, Hiz 39:9, Mixo 4:3

+ 2:19 2Kor 11:2

+ 2:20 Yerm 31:34

+ 2:23 Xsha 1:10, Xsha 1:6, 1Btr 2:10, Xsha 1:9, Rim 9:25

+ 3:2 Lev 27:16

+ 3:5 Yerm 50:4, Yerm 23:5, Yerm 33:15, Hiz 34:23

+ 4:1 Isha 3:14, Mixo 6:2

+ 4:3 Isha 24:4, Yerm 4:28, Yoʻel 1:10, Yoʻel 1:18, Zfn 1:3

+ 4:6 Hik 10:21, Isha 5:13

+ 4:8 Lev 10:17

+ 4:9 Isha 24:2

+ 4:10 Lev 26:26, Mixo 6:14, Xag 1:6

+ 4:11 Hik 20:1

+ 4:12 Hak 18:5, Xsha 5:4

+ 4:13 Hiz 6:13

+ 4:14 Qnlr 23:17

+ 4:15 Xsha 9:15, Xsha 12:11, Amos 4:4, Amos 5:5

+ 4:19 Yerm 4:11-12, Yerm 51:1, Xsha 13:15

+ 5:1 Hak 4:6

+ 5:2 Sah 25:2

+ 5:4 Isha 59:2, Xsha 4:12

+ 5:5 Xsha 7:10

+ 5:6 Isha 1:11, Xsha 6:6

+ 5:8 Yerm 4:5, Xsha 8:1, Xsha 9:9, Xsha 4:15, Xsha 10:5, Yoʻel 2:1, Amos 3:6

+ 5:10 Qnlr 19:14

+ 5:13 4Sh 15:19, Xsha 7:11, Xsha 8:9, Xsha 12:1, Mixo 1:9, Nox 3:19

+ 5:14 Xsha 13:7

+ 5:15 Lev 26:40-42

+ 6:1 Qnlr 30:1-10, 1Sh 7:3, 3Sh 8:48, Yoʻel 2:12, Qnlr 32:39, Ayub 5:18, Zab 102:3, Zab 146:3, Yerm 30:17

+ 6:2 Zab 70:20

+ 6:4 Xsha 13:3

+ 6:5 Yerm 23:29, 3Sh 19:17

+ 6:6 Mat 9:13, Mat 12:7

+ 6:8 Xsha 12:11

+ 6:9 Ysha 24:1

+ 6:11 Yoʻel 3:13

+ 7:7 4Sh 15:10, 4Sh 15:14, 4Sh 15:25, 4Sh 15:30

+ 7:8 Zab 105:35

+ 7:9 Isha 42:25

+ 7:10 Xsha 5:5

+ 7:11 4Sh 17:3-4, Xsha 5:13

+ 7:12 Hiz 12:13

+ 7:14 Zab 77:36-37

+ 7:16 Zab 77:57

+ 8:1 Yerm 4:5, Xsha 5:8, Qnlr 28:49

+ 8:2 Mat 7:21-23

+ 8:4 3Sh 12:20, Xsha 7:7

+ 8:5 3Sh 12:28, Xsha 10:5, Xsha 13:2

+ 8:7 Xsha 10:13

+ 8:8 4Sh 17:6

+ 8:9 Xsha 5:13, Xsha 7:11, Yerm 2:24, Hiz 16:33-34

+ 8:13 Yerm 7:21, Yerm 14:10, Qnlr 28:68

+ 8:14 Qnlr 32:18, Isha 17:10, Yerm 3:21, Yerm 17:27, Amos 2:5

+ 9:1 Xsha 2:5

+ 9:3 Qnlr 28:68, Xsha 8:13, Hiz 4:13, Dnr 1:8

+ 9:4 Qnlr 26:14, Sah 19:11-22

+ 9:7 4Sh 9:11, Yerm 29:26

+ 9:8 Hiz 3:17, Hiz 33:7

+ 9:9 Hak 19:22, Xsha 10:9, Yerm 14:10, Xsha 8:13

+ 9:10 Zab 79:9, Isha 5:1, Mat 21:33, Sah 25:1-5, Zab 105:28

+ 9:13 Xsha 14:1

+ 9:15 Xsha 4:15, Xsha 12:11, Amos 4:4, Amos 5:5

+ 9:17 Qnlr 28:64-65

+ 10:1 Zab 79:9, Isha 5:1, Mat 21:33

+ 10:5 3Sh 12:28, Xsha 4:15, Xsha 8:5, Xsha 13:2

+ 10:8 Luqo 23:30, Vah 6:16

+ 10:9 Hak 19:22, Xsha 9:9

+ 10:11 Yerm 46:20

+ 10:12 Hik 11:19, Gal 6:8, Yerm 4:3

+ 10:13 Xsha 8:7

+ 10:14 4Sh 17:3-4, Isha 13:16

+ 11:1 Qnlr 7:8, Chq 4:22, Yerm 31:9, Mal 1:6, Mat 2:15

+ 11:3 Chq 15:26

+ 11:4 Yuhn 6:44, Yuhn 12:32, Chq 16:14-31

+ 11:9 Sah 23:19, Isha 12:6

+ 11:10 Isha 31:4, Isha 11:11, Mixo 7:12, Zkr 8:7

+ 11:11 Isha 60:8, Zkr 10:10

+ 12:1 Isha 44:20, Xsha 5:13

+ 12:3 Ibt 32:24-32

+ 12:4 Ibt 28:12, Ibt 28:19, Ibt 35:9, Ibt 35:15

+ 12:5 Chq 3:15

+ 12:6 Mixo 6:8

+ 12:7 Amos 8:5, Mixo 6:11

+ 12:8 Zkr 11:5, Vah 3:17

+ 12:11 Xsha 6:8, Xsha 4:15, Amos 4:4, Amos 5:5

+ 12:12 Ibt 28:5, Ibt 29:20

+ 12:13 Chq 12:50-51, Zab 76:21

+ 12:14 4Sh 17:17

+ 13:1 Xsha 11:2

+ 13:2 3Sh 12:28, Xsha 8:5, Xsha 10:5

+ 13:3 Xsha 6:4, Zab 1:4, Zab 36:20

+ 13:4 Chq 20:3, Isha 43:11, Isha 45:21

+ 13:5 Qnlr 8:15, Qnlr 32:10

+ 13:6 Qnlr 8:12-14, Qnlr 31:20, Zab 77:11, Zab 105:21, Hik 30:9

+ 13:7 Yerm 5:6, Xsha 5:14

+ 13:8 2Sh 17:8, Hik 17:12, Mrs 3:10

+ 13:10 1Sh 8:5, 1Sh 8:19

+ 13:11 1Sh 8:22, 1Sh 15:23

+ 13:13 4Sh 19:3

+ 13:14 Zab 48:16, Isha 25:8, Isha 26:19, Hiz 37:12, Hiz 9:10, 1Kor 15:55

+ 13:15 Yerm 4:12, Yerm 51:1, Hiz 19:12, Xsha 4:19

+ 14:1 4Sh 18:12, 4Sh 8:12, Xsha 9:13, Amos 1:13

+ 14:2 Xsha 6:1, Xsha 12:6

+ 14:3 Ibr 13:15

+ 14:4 Xsha 5:13, Zab 9:35

+ 14:6 Isha 27:6

+ 14:10 Zab 106:43, Dnr 12:10

Yoʻel

Yoʻel

Kirish

1

2

3

Kirish

YOʻEL

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Yoʻel paygʻambar Yahudo va Quddus aholisiga bashorat qilib, ularni tavbaga chaqiradi. Uning bashoratlari aniq va loʻnda boʻladi. Yoʻel paygʻambar qachon faoliyat koʻrsatgani aniq emas. Baʼzi olimlarning taxmini boʻyicha, Yoʻel paygʻambar Bobil Quddusni bosib olishidan avval, yaʼni miloddan oldingi 586 yilgacha faoliyat koʻrsatgan. Yana baʼzi bir olimlarning tadqiqoti boʻyicha, paygʻambar Isroil xalqi Bobildagi surgundan qaytib kelgandan va Maʼbad qayta qurilgandan soʻng, yaʼni miloddan oldingi 515 yildan keyin bashorat qilgan.

Mazkur kitobda Yoʻel paygʻambar “Egamizning kuni” haqida xabar beradi. Oʻsha davrda Yahudo xalqi “Egamizning kuni”ni intizorlik bilan kutardi. Ular oʻsha kun kelganda Xudo barcha dushmanlarni yoʻq qiladi, yahudiylar uchun roʻshnolik davri boshlanadi, deb oʻylashardi. Biroq paygʻambar bunga eʼtiroz bildiradi, aslida “Egamizning kuni” kelganda, Xudo, birinchi navbatda, Oʻz xalqini gunohlari uchun jazolashini aytadi. Shu bois, paygʻambar xalqni tavbaga chaqiradi. U Yahudo yurtiga bostirib keladigan gala–gala chigirtkalar va u yerda hukm suradigan dahshatli qurgʻoqchilik haqida odamlarni ogohlantiradi. U “Egamizning kuni”ni zimziyo zulmat kuni, bulut qoplagan tim qorongʻi kun, deb tasvirlaydi.

Yoʻel paygʻambar xalqni Xudoga qaytishga daʼvat qiladi. Xudoning inoyati va rahmdilligi haqida soʻz ochadi. Xalq jazo olib boʻlgandan keyin, Xudo ularga shafqat qilishini, ustilariga Oʻz Ruhidan moʻl qilib yogʻdirishini, dushmanlarni esa ayovsiz jazolashini paygʻambar bashorat qilib aytadi.

1–BOB

1¹Patuval oʻgʻli Yoʻelga Egamiz shu soʻzlarni ayon qildi:

Xalq nobud boʻlgan donga kuyinadi

²Ey oqsoqollar, buni eshiting!

Yahudo odamlari, siz quloq tuting!

Yuz berganmi hech bunday falokat

Sizning yoki ota–bobolaringiz zamonida?!

³Bu haqda farzandlaringizga ayting siz,

Bolalariga soʻzlab bersin farzandlaringiz,

Keyingi avlodga yetkazsin nabiralaringiz⁺.

⁴Qirgʻin keltiruvchi chigirtkadan* qolganini

Yeb bitirdi kemiruvchi chigirtka galasi.

Kemiruvchi chigirtka galasidan qolganini

Yeb bitirdi sakraydigan chigirtka galasi.

Sakraydigan chigirtkadan qolganini

Yeb bitirdi qirtishlovchi chigirtka galasi⁺.

⁵Uygʻoninglar, ey mayxoʻrlar, yigʻlanglar!

Ey sharobxoʻrlar, faryod qilinglar!

Sharob ogʻzingizdan tortib olindi, axir⁺.

⁶Bostirib keldi yurtimizga lashkarlar*,

Son–sanoqsiz kuchli bahodirlar.

Arslon tishiga oʻxshar tishlari,

Goʻyo urgʻochi arslonniki qoziq tishlari⁺.

⁷Uzumzorlarimizni ular payhon qilishdi,

Anjir daraxtlarimizni sindirishdi,

Shoxlariyu novdalar poʻstlogʻini shilib,

Hammasini ship–shiydam qilishdi.

⁸Qanorga oʻraning, ey odamlar, faryod qiling,

Kuyovidan judo boʻlgan kelinchak kabi.

⁹Egamiz uyidan uzilgan sharob, don nazri,

Aza tutayotir Egamizning xizmatkor ruhoniylari.

¹⁰Xarob boʻldi ekinzorlar,

Motam tutayotir dalalar.

Bugʻdoy boshoqlari qovjirab qoldi,

Uzum sharbati ham oqmay toʻxtadi,

Zaytun moyi ham tamom quridi⁺.

¹¹Qaygʻurmaysizlarmi, ey dehqonlar?!

Faryod solmaysizlarmi, ey bogʻbonlar?!

Nobud boʻlib ketdi–ku arpa, bugʻdoyingiz,

Xarob boʻlib ketdi–ku jamiki hosilingiz⁺.

¹²Uzum toki soʻlidi, anjir daraxti quridi.

Xazon boʻldi anor, xurmo, olma — hamma daraxtlar.

Inson sevinchi tamom qurib bitdi!⁺

¹³Qanorga oʻranib* motam tuting, ey ruhoniylar!

Faryod qiling qurbongohda xizmat qiladiganlar!

Tunni ham qanorda oʻtkazing sizlar,

Ey Xudoyimning xizmatida yurganlar!

Xudoyingiz uyida nazr qilgani

Don va sharob qolmadi, axir⁺.

¹⁴Roʻza kunlarini belgilanglar,

Oʻsha kunlarga yigʻin eʼlon qilinglar.

Yigʻib kelinglar oqsoqollarni,

Yurtning jamiki aholisini.

Egangiz Xudoning uyiga yigʻinglar,

Egamizga iltijo qilib yolvoringlar!⁺

¹⁵Shoʻrimiz qursin, evoh!

Egamizning kuniga* oz qoldi,

Qodir Xudo kulfat keltiradi!⁺

¹⁶Rizq–roʻzimiz koʻz oʻngimizda qirqildi–ku!

Xudoyimiz uyida shod–xurramlik tugadi–ku!⁺

¹⁷Kesaklar tagida urugʻlar nobud boʻldi,

Donli ekinlar unmasdan qoldi.

Omborxonalar boʻm–boʻsh yotibdi,

Don omborlari xarob boʻlibdi.

¹⁸Ingramoqda hayvonlar naqadar!

Axir, qurigan–ku oʻtloqlar.

Daydib yurar mol podalari,

Gangigan hatto qoʻy suruvlari.

¹⁹Ey Egam, Senga men faryod qilarman!

Axir, olov yamladi dashtdagi yaylovlarni,

Yongʻin yoʻq qildi daladagi daraxtlarni⁺.

²⁰Hatto yovvoyi hayvonlar ham Senga nola qilmoqda!

Axir, irmoqlar ham qurib ketdi,

Dashtdagi yaylovlarni olov yamladi⁺.

2–BOB

Egamizning kuni yaqinlashib qoldi

2¹Quddusda* burgʻu chalinglar!

Egamizning muqaddas togʻida* bong uringlar!

Titrasin Yahudoning jamiki ahli,

Axir, kelyapti Egamizning kuni*.

U kunga oz vaqt qoldi⁺.

²Zimziyo zulmat kuni boʻlar u kun,

Bulut qoplagan tim qorongʻi boʻlar u kun!

Katta kuchli lashkar yurtni bosar,

Yorishgan tongday togʻlar uzra yoyilar.

Bunaqasi azaldan hech sodir boʻlgan emas,

Bundan keyin ham hech qachon sodir boʻlmas⁺.

³Alanga yutib borar ular oldidan,

Olov guvullab yonar ular ortidan,

Biron jonzot qochib qutulmas ulardan.

Ilgari edi zamin Adan bogʻiday,

Endi boʻlib qoldi qaqroq sahroday⁺.

⁴Ularning koʻrinishi otlarga oʻxshar,

Jang otlari kabi hujum qilishar⁺.

⁵Togʻ choʻqqilariga sakrab chiqishar,

Jang aravasiday gumburlab chopar,

Yonayotgan xas–choʻp kabi chirsillar,

Jangga tayyor boʻlib saf tortgan

Kuchli lashkarga oʻxshar ular.

⁶Ularning oldida xalqlar dahshatga tushar,

Hammaning yuzi boʻzday oqarib ketar⁺.

⁷Jangchilarday hujum qilar bu lashkar,

Sipohlarday devordan oshib tushar.

Safdan chetga chiqmay olgʻa bosishar⁺.

⁸Bir–birlarin turtmaslar,

Hammasi oʻz yoʻlida ketar.

Gʻovlarni ham yorib oʻtishar,

Hech narsa ularni toʻxtata olmas.

⁹Bostirib borishar ular shaharga,

Yopirilishar shahar devorlariga.

Uylarga tirmashib chiqishar,

Oʻgʻriday derazalardan ichkariga kirishar⁺.

¹⁰Ularning oldida zamin titrar,

Osmonu falak qaltirab turar.

Quyosh ham, oy ham qorayar,

Yulduzlar nuri soʻnar⁺.

¹¹Egamiz lashkarning boshida turar,

Lashkariga Oʻz sadosin berar.

Naqadar behisob Uning qoʻshini,

Uning amriga boʻysunadiganlar qudratli.

Egamizning kuni chindan dahshatli!

Bu vahimali kunga bardosh bergay kim?!⁺

Tavba–tazarruga daʼvat

¹²Egamizning kalomi shudir:

“Hozir ham kech emas,

Roʻza tutib, yigʻlab, qaygʻurib,

Butun qalbingiz bilan Menga qaytinglar⁺.

¹³Kiyimingizni emas, bagʻringizni yirtinglar*.”

Egangiz Xudoga qaytinglar, U inoyatli,

Rahmdil, jahli tez chiqmaydi, sodiq sevgisi moʻldir,

Gʻazabidan tushib kechiradigan Xudodir⁺.

¹⁴Kim bilsin, U shashtidan qaytar,

Balki xirmoningizga baraka berar.

Shunda Egangiz Xudoga sizlar

Don bilan sharob nazrin taqdim qilasizlar⁺.

¹⁵Burgʻu chaling Quddusda!

Roʻza kunlarin belgilanglar,

Oʻsha kunlarga yigʻin eʼlon qilinglar⁺.

¹⁶Yigʻing jamiki xalqni,

Pok qiling jamoani.

Chaqirtiring qariyalarni,

Olib keling bolalaru emizikli goʻdaklarni.

Hatto yangi kelin–kuyovlar ham

Chimildiqdan chiqib kelishsin⁺.

¹⁷Maʼbadning ayvoni bilan qurbongoh orasida*

Yigʻlashsin Egamizning xizmatkor ruhoniylari,

Yolvorishsin shunday deya Xudoga:

“Ey Egamiz, shafqat qilgin xalqingga,

Mulking boʻlgan Isroil ellar aro kulgi boʻlmasin.

«Ularning Xudosi qani?!» deya xalqlar bizni mazax qilmasin!”⁺

Egamizning inoyati

¹⁸Egamiz Oʻz yurtiga jon kuydirdi shul zamon,

Oʻz xalqiga rahm qildi U oʻshal on⁺.

¹⁹Javob berdi* U xalqiga shunday debon:

“Toʻq boʻlasiz, sizlarga beraman sharob, moy va don.

Xalqlar orasida mazax boʻlishingizga endi yoʻl qoʻymayman.

²⁰Daf qilaman shimoldan kelgan lashkarlarni,

Haydab solaman qaqroq, huvullagan sahroga ularni.

Oʻlik dengizga uloqtiraman ilgʻor qismlarini,

Oʻrta yer dengiziga suraman orqa qismlarini.

Jasadlaridan qoʻlansa hid anqiydi.”

Bajo qildi Egamiz buyuk ishlarini!⁺

²¹Ey zamin, qoʻrqma! Xursand boʻl, shodlan.

Bajo qildi Egamiz buyuk ishlarini!⁺

²²Qoʻrqmanglar endi, ey yovvoyi hayvonlar,

Chunki yam–yashildir dashtdagi yaylovlar,

Meva berayotir endi daraxtlar,

Anjir va uzumning hosili moʻldir⁺.

²³Ey Quddus xalqi, xursand boʻlinglar,

Egangiz Xudoning ishlaridan sevininglar.

Sizlarga U yon bosib, yomgʻirni moʻl yogʻdirdi.

Oldingiday, kuz, bahorda yomgʻirni quydirdi⁺.

²⁴Endi xirmonlar donga toʻlib ketadi,

Xumlar sharobu moy bilan toʻlib–toshadi.

²⁵Egamiz shunday deydi:

“Zarar koʻrdingiz qirgʻin keltiruvchi,

Yemiruvchi chigirtkalar* dastidan,

Ekinzorlaringizni kemirib tashlagan

Sakraydigan chigirtka galasi dastidan,

Koʻrgan zararingizni Men qoplayman.

Bu kuchli lashkarni sizga qarshi Men yuborganman⁺.

²⁶Endi sizlar xohlaganingizcha yeysiz,

Sizlar uchun ajoyibotlar koʻrsatgan

Men, Egangiz Xudoga hamdu sano aytasiz.

Ey xalqim, hech qachon sharmanda boʻlmaysan endi!

²⁷•Ey Isroil, Men orangda ekanimni bilib olasan shunda,

Men Egangiz Xudoman, yoʻqdir Mendan boshqasi.

Ey xalqim, hech qachon sharmanda boʻlmaysan endi!⁺

Xudo Oʻz Ruhini yogʻdirishni vaʼda qiladi

²⁸Soʻngra Oʻz Ruhimni yogʻdiraman har bir inson ustiga,

Vahiylar keladi yigitlaringizga.

Bashoratlar qilar sizning oʻgʻil–qizlaringiz.

Karomatli tushlar koʻrar qariyalaringiz⁺.

²⁹Oʻz Ruhimni yogʻdiraman oʻsha kunlarda,

Hattoki qulu choʻrilaringiz ustiga.

³⁰⁻³¹Mening buyuk va dahshatli kunim kelishidan oldin, Men yeru osmonda alomatlarni koʻrsataman. Yer yuzida qonni, olovni va tutun ustunlarini paydo qilaman. Quyosh qorayadi, oy qon tusiga kiradi.”⁺⁺

³²Shunda Xudo daʼvat etgan odamlar omon qoladi. Ha, Egamizga iltijo qilgan har bir inson qutqariladi. Egamiz aytganiday, Sion togʻiga va Quddusga qochib borganlar najot topishadi⁺.

3–BOB

Xudo xalqlarni hukm qiladi

3¹Egamiz shunday deydi: “Oʻsha kunlarda Men Yahudo va Quddusning oldingi mavqeini tiklayman⁺. ²Soʻng barcha xalqlarni yigʻib, Hukm vodiysiga* olib tushaman. U yerda xalqim Isroil haqi ular bilan daʼvolashaman, chunki ular Mening xalqimni turli ellarga tarqatib yubordilar. Yurtimni esa oʻzaro boʻlishib oldilar⁺. ³Ular xalqim uchun qurʼa tashlab, oʻgʻil–qizlarimni sotib yubordilar. Tushgan pulga fohishabozligu aysh–ishrat qildilar⁺.

⁴Ey Tir, Sidon* va butun Filist xalqi, Menda nima qasdingiz bor?! Sizlar hali Mendan oʻch olmoqchimisiz?! Bordi–yu, niyatingiz shu boʻlsa, Men oʻsha zahotiyoq qilmishingizga yarasha jazoingizni beraman⁺. ⁵Sizlar oltinu kumushlarimni tortib oldingiz, qimmatbaho xazinalarimni sajdagohlaringizga olib ketdingiz⁺. ⁶Yahudo va Quddus xalqini yunonlarga* sotib, oʻz vatanidan yiroq qildingiz. ⁷Endi Men Yahudo va Quddus xalqini sizlar sotgan yurtlardan olib chiqaman. Qilmishingizga yarasha jazoingizni beraman. ⁸Oʻgʻil–qizlaringizni Yahudo xalqiga sotaman, ular esa farzandlaringizni olisdagi bir xalqqa — Savoliklarga* sotishadi.” Zotan, bu soʻzlarni Egamiz aytdi⁺.

⁹Xalqlar orasida shunday deb eʼlon qiling:

“Jangga tayyorlanib, jangchilarni safarbar qiling!

Sipohlaringiz hujum qilsin!

¹⁰Omochlaringizdan yasang qilichlar,

Oʻroqlaringizdan qiling nayzalar.

Zaiflar ham qoʻliga qurol tutsin⁺.

¹¹Ey tevarakdagi xalqlar, shoshiling*,

Qani, hammangiz vodiyda toʻplaning.”

Oʻz sipohlaringni, ey Egam, chaqir!

¹²Egamiz shunday deydi:

“Barcha xalqlar boʻlsin safarbar,

Hukm vodiysiga* kelishsin ular.

Men u yerda oʻtirarman,

Hamma xalqlar ustidan hukm chiqararman⁺.

¹³Qani, kelinglar,

Yetilgan bugʻdoyni oʻrganday ularni oʻringlar,

Pishgan uzumni ezganday*, bosib yoʻq qilinglar,

Xumlar toʻlgan,

Ularning qabihliklari bilan toʻlib–toshgan.”⁺

¹⁴Ming–minglab olomon

Toʻplangan Hukm vodiysida!

Zotan, yaqinlashgandir

Egamizning kuni* Hukm vodiysiga⁺.

¹⁵Quyosh ham, oy ham qoraygan,

Yulduzlar nuri soʻngan⁺.

¹⁶Egam Quddusdan turib hayqirar,

Siondan gulduros ovozi yangrar,

Yeru osmon larzaga kelar.

Ammo Egam Oʻz xalqini panohiga olar,

U Isroil xalqining qoʻrgʻoni boʻlar⁺.

Xudo Oʻz xalqini barakalaydi

¹⁷Egamiz shunday deydi:

“Ey xalqim, shunda sizlar

Egangiz Xudo Men ekanligimni bilasizlar.

Men muqaddas togʻim Sionda* qurganman maskan.

Tabarruk bir shahar boʻladi Quddus,

Bosqinchilar endi aslo unga qilmas tajovuz⁺.

¹⁸Oʻsha kuni sut oqar qirlardan,

Uzum sharbati kelar togʻlardan,

Yahudodagi oʻzanlar suvga toʻlar,

Mening uyimdan buloq otilib chiqar,

Akas daraxtlari oʻsadigan qaqroq soylikni* sugʻorar⁺.

¹⁹Misr huvullab, Edom* boʻm–boʻsh sahroga aylanar.

Oh, Yahudo xalqiga zulm oʻtkazdi ular,

Begunoh odamlarning qonin toʻkdilar⁺.

²⁰⁻²¹Men albatta jazolayman ularni!

Aslo oqlamayman jinoyatchilarni!*

Yahudo esa abadiy yashar,

Quddus avlodlar osha barqaror boʻlar.

Men, Egangiz, Sionda qurganman maskan.”⁺⁺

1:4 chigirtka — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot. Bu oyatning ibroniycha matnida chigirtkaga nisbatan toʻrt xil soʻz ishlatilgan. Ushbu ibroniycha soʻzlar toʻrt xil chigirtkani yoki chigirtkaning rivojlanish jarayonidagi toʻrtta bosqichni bildirishi mumkin. Shuningdek, chigirtkaga nisbatan ishlatilgan toʻrtta sinonim soʻz boʻlishi ham mumkin.

1:6 lashkarlar — majoziy obraz boʻlib, chigirtka galasiga ishora qiladi.

1:13 Qanorga oʻranib… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

1:15 Egamizning kuni — Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida bir necha marta uchraydigan ibora. Koʻpincha bu ibora Xudoning jazosi keladigan alohida bir vaqtga ishora qiladi. Mazkur oyatda chigirtkalar falokatiga nisbatan ishlatilgan. Bu ibora yana qiyomat kunidagi Xudoning hukmiga nisbatan ham ishlatiladi. Oʻsha kuni Xudo Oʻz dushmanlari ustidan gʻalaba qozonadi va ularni jazolaydi, Oʻziga sodiq qolganlarga esa orom bagʻishlaydi, ularga tinchlik va qut–barakalar ato qiladi.

2:1 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 15, 23–oyatlarida ham bor). Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan.

2:1 Egamizning muqaddas togʻi — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

2:1 Egamizning kuni — Yoʻel chigirtkalar keltirgan falokatga ishora qilib (1:2-12 ga qarang), kelajakda undan–da dahshatliroq hukm yuz berishi haqida ogohlantiradi (1:15 izohiga qarang).

2:13 Kiyimingizni emas, bagʻringizni yirtinglar — kiyimlarni yirtish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan. Yoʻel, bagʻringizni yirtinglar, degan iborani majoziy maʼnoda qoʻllab, odamlarni chin yurakdan tavba qilishga chaqiradi.

2:17 Maʼbadning ayvoni bilan qurbongoh orasida… — ruhoniylar odamlar uchun ibodat qiladigan joy.

2:19 Javob berdi… — odamlar Yoʻel paygʻambarning soʻzlariga qanday munosabat bildirgani ochiq yozilmagan boʻlsa–da, aniq koʻrinib turibdiki, ular tavba qilib, Egamizga qaytganlar.

2:25 chigirtkalar — bu oyatning ibroniycha matnida chigirtkaga nisbatan toʻrt xil soʻz ishlatilgan. 1:4 izohiga qarang.

3:2 Hukm vodiysi — ibroniycha matnda Yohushafat vodiysi, maʼnosi Egamiz hukm qiladigan vodiy. Quddusga yaqin boʻlgan bir joyning ramziy nomi boʻlishi mumkin. Ibroniycha matnda shu bobning 14–oyatida Hukm vodiysi degan ibora ishlatilgan. Bu vodiy faqat mazkur kitobda tilga olingan. Hukm vodiysi Xudo oxiratda Oʻz xalqining dushmanlarini hukm qiladigan joy, deb tasvirlangan.

3:4 Tir, Sidon — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shaharlar. Bu shaharlar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi. Filistlar bu shaharlar bilan ittifoq tuzgan edilar.

3:6 yunonlar — ibroniycha matnda Yovon nasli, oʻsha vaqtda yunonlar shu nom bilan ham atalardi.

3:8 Savo — Arabiston yarim orolining janubida yoki Afrikada, Qizil dengizning gʻarbiy boʻyida joylashgan.

3:11 …shoshiling… — bu kesatiqli eʼlonda Xudoning xalqiga dushman boʻlganlar oʻz hukmlariga tez yetib kelishga daʼvat qilinganlar.

3:12 Hukm vodiysi — ibroniycha matnda Yohushafat vodiysi, maʼnosi Egamiz hukm qiladigan vodiy. Shu bobning 2–oyati izohiga qarang.

3:13 …Yetilgan bugʻdoyni oʻrganday…Pishgan uzumni ezganday… — xalqlarning haddan tashqari koʻpayib ketgan qabihligi gʻarq pishgan hosilga oʻxshatilgan. Yetilgan bugʻdoyni oʻrish vaqti kelganday, qabih xalqlarning Xudo tomonidan hukm qilinish vaqti ham yetib kelgan edi. Uzum ezish ham Muqaddas Kitobda koʻpincha Xudoning odamlar ustidan chiqaradigan hukmiga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan. Qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi.

3:14 Egamizning kuni — 1:15 izohiga qarang.

3:17 muqaddas togʻim Sion — 2:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

3:18 Akas daraxtlari oʻsadigan qaqroq soylik — ibroniycha matnda Shitim soyligi, maʼnosi akas daraxti soyligi. Akas daraxtlari quruq yerlarda oʻsadi.

3:19 Edom — bu yurt Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi.

3:20-21 Men albatta jazolayman ularni! Aslo oqlamayman jinoyatchilarni! — yoki Men oldin ularning kechirmagan ayblarini endi kechiraman. Bu holda mazkur jumla Yahudo va Quddus aholisiga nisbatan aytilgan, deb tushunish kerak.

+ 1:3 Qnlr 4:9, Zab 77:4

+ 1:4 Qnlr 28:38, Qnlr 28:42

+ 1:5 Isha 24:11

+ 1:6 Vah 9:8

+ 1:10 Isha 24:4, Yerm 4:28, Xsha 4:3, Isha 24:7

+ 1:11 Yerm 14:4

+ 1:12 Isha 24:11

+ 1:13 Yerm 4:8, Yoʻel 1:9, Yoʻel 2:14

+ 1:14 Yoʻel 2:15-16

+ 1:15 Isha 13:6, Obd 1:15, Zfn 1:7

+ 1:16 Qnlr 12:6-7

+ 1:19 Yerm 9:10

+ 1:20 Zab 103:21

+ 2:1 Xsha 5:8, Amos 3:6

+ 2:2 Amos 5:18, Amos 5:20, Zfn 1:15, Yoʻel 1:6

+ 2:3 Yoʻel 1:19, Ibt 2:8

+ 2:4 Vah 9:7, Vah 9:9

+ 2:6 Nox 2:10

+ 2:7 Hik 30:27

+ 2:9 Isha 33:4

+ 2:10 Yoʻel 3:15, Vah 8:12

+ 2:11 Mal 3:2, Vah 6:17

+ 2:12 Qnlr 30:1-10, 1Sh 7:3, 3Sh 8:48, Isha 55:7, Yerm 4:1, Xsha 6:1, Xsha 12:6

+ 2:13 Chq 34:6

+ 2:14 2Sh 12:22, Amos 7:3, Amos 7:6, Yun 1:6, Yun 3:9, Yoʻel 1:9, Yoʻel 1:13

+ 2:15 Yoʻel 2:1, Sah 10:3

+ 2:16 Yoʻel 1:14

+ 2:17 3Sh 6:3, Hiz 8:16, Zab 41:4, Zab 78:10, Zab 113:10, Mixo 7:10

+ 2:18 Zkr 1:14, Zkr 8:2

+ 2:20 Zkr 14:8, Isha 34:3

+ 2:21 Zab 125:2-3

+ 2:22 Yoʻel 1:18

+ 2:23 Xbq 3:18, Zkr 10:7, Lev 26:4, Qnlr 11:14, Yerm 5:24

+ 2:25 Yoʻel 1:4

• 2:27 Hav 2:17-21

+ 2:27 Chq 20:2, Hiz 39:18

+ 2:28 Isha 32:15, Isha 44:3, Hiz 39:29

+ 2:30 Mat 24:30, Luqo 21:11, Vah 8:7

+ 2:31 Isha 13:10, Hiz 32:7-8, Vah 6:12

+ 2:32 Rim 10:13, Obd 1:17

+ 3:1 Yerm 30:3

+ 3:2 Zfn 3:8, Zkr 14:2, Isha 66:16

+ 3:3 Obd 1:11, Nox 3:10

+ 3:4 Isha 23:1, Yerm 47:4, Hiz 28:21, Amos 1:9

+ 3:5 2Sol 21:16-17

+ 3:8 3Sh 10:1, 2Sol 9:1

+ 3:10 Isha 2:4, Mixo 4:3

+ 3:12 Zab 95:13, Zab 97:9, Zab 109:6, Isha 2:4, Isha 3:13, Mat 25:32

+ 3:13 Xsha 6:11, Mat 13:39, Mark 4:29, Vah 14:15, Vah 14:19, Vah 19:15

+ 3:14 Yoʻel 1:15

+ 3:15 Yoʻel 2:10

+ 3:16 Yerm 25:30, Amos 1:2, Isha 25:4

+ 3:17 Isha 52:1, Nox 1:15

+ 3:18 Amos 9:13, Isha 30:25, Hiz 47:1, Zkr 14:8, Sah 25:1

+ 3:19 Isha 19:1, Hiz 29:2, Isha 34:5, Yerm 49:10, Hiz 35:3, Amos 1:11, Obd 1:10, Mal 1:3

+ 3:20 Hiz 37:25

+ 3:21 Isha 4:4, Hiz 36:25

Amos

Amos

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

Kirish

AMOS

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Amos paygʻambar Yahudo[1] yurtidan boʻlib, u yerda chorvachilik bilan shugʻullanar edi. U paygʻambar boʻlish uchun hech qanday tahsil olmagan (7:14-15 ga qarang). Shunga qaramay, Xudo uni Isroil yurtiga yuboradi va u yerdagi xalqqa bashorat qilishni buyuradi. Amos Yahudo yurtidagi oʻzi yashayotgan Taxuva qishlogʻini tark etib, Isroil yurtidagi Baytil shahriga boradi. Oʻsha davrlarda Baytil Isroildagi butparastlikning eng ashaddiy oʻchogʻi boʻlgan.

Ushbu kitobning boshlanishida Amos paygʻambar Isroil atrofidagi xalqlar toʻgʻrisida bashorat qiladi. Soʻng Isroil xalqining, ayniqsa, boy–badavlat odamlarning achchiq qismatini eʼlon qiladi. Negaki, ular kambagʻal yurtdoshlarini shilib, qul qilib olishardi. Oʻsha davrda Isroil xalqining aksariyat qismi Xudoning yoʻlidan ogʻib, butlarga sigʻina boshlagan edi. Shunga qaramay, ular Xudodan najot kutishardi. Amos esa xalqni ogohlantirib, Xudo ularni jazolashini aytadi.

Kitob umidbaxsh soʻzlar bilan yakunlanadi. Xudo Oʻz xalqini jazolab boʻlgandan soʻng, ularni asirlikdan oʻz yurtiga qaytarib olib keladi, Isroil shohligini qayta tiklaydi.

1–BOB

1¹Ushbu kitobda Taxuvada* chorvador boʻlgan Amosning soʻzlari bayon etilgan. Isroil* toʻgʻrisidagi bu soʻzlar Amosga zilziladan* ikki yil avval vahiy orqali ayon boʻlgan edi. Oʻsha davrda Yahudo yurtida shoh Uzziyo, Isroil yurtida esa Yohoʻsh* oʻgʻli shoh Yorubom* hukmronlik qilayotgan edilar⁺.

²Amos shunday dedi:

“Egamiz Quddusdan turib hayqiradi,

Siondan* gulduros ovozi yangraydi!

Choʻponlarning yaylovlari qurib qoladi*,

Karmil* choʻqqisidagi oʻtlar xazon boʻladi.”⁺

Isroil atrofidagi xalqlar hukm qilinadi

Oram

³Egamiz shunday demoqda:

“Damashq* aholisi gunoh ustiga gunoh qildi!

Men ularni jazosiz qoldirmayman,

Axir, ular Gilad aholisini temir tishli xoʻptir bilan yanchdi*⁺.

⁴Shunday ekan, Men shoh Xazayilning saroyiga olov yogʻdiraman,

Olov Banhadadning* qalʼalarini yondirib yuboradi⁺.

⁵Men Damashq darvozalarining tambalarini sindiraman.

«Qabihlik* vodiysi»ning hukmdorini yoʻq qilaman,

Bayt–Edenda* saltanat hassasini* tutgan zotni halok qilaman.

Oram xalqi asirlikka tushadi, Xir yurtiga* olib ketiladi.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

Filistiya

⁶Egamiz shunday demoqda:

“Gʻazo* aholisi gunoh ustiga gunoh qildi!

Men ularni jazosiz qoldirmayman,

Axir, ular xalqimning qishloqlaridagi aholisini

Asirlikka olib, Edom xalqiga qul qilib sotdilar⁺.

⁷Shunday ekan, Men Gʻazo devoriga olov yogʻdiraman,

Olov Gʻazo qalʼalarini kuydirib tashlaydi.

⁸Men Ashdod shahrining hukmdorini* yoʻq qilaman,

Ashqalonda saltanat hassasini tutgan zotni halok qilaman.

Exron shahriga qarshi qoʻl koʻtaraman,

Omon qolgan Filistlarni qirib tashlayman!”

Egamiz Rabbiyning kalomi shudir⁺.

Tir

⁹Egamiz shunday demoqda:

“Tir* aholisi gunoh ustiga gunoh qildi!

Men ularni jazosiz qoldirmayman.

Axir, ular birodarlik ittifoqini unutib,

Xalqimning qishloqlaridagi aholisini

Edomliklarga qul qilib sotdilar⁺.

¹⁰Shunday ekan, Men Tir devoriga olov yogʻdiraman,

Olov Tir qalʼalarini kuydirib tashlaydi.”

Edom

¹¹Egamiz shunday demoqda:

“Edom* aholisi gunoh ustiga gunoh qildi!

Men ularni jazosiz qoldirmayman.

Axir, ular qardoshi Isroil xalqiga* rahm qilmadilar.

Ularni qilich bilan taʼqib qilib*,

Qahrini cheksiz sochdilar,

Gʻazabidan hech tushmadilar⁺.

¹²Shunday ekan, Men Temon shahriga olov yogʻdiraman,

Bozrax* qalʼalarini olov kuydirib tashlaydi.”

Ommon

¹³Egamiz shunday demoqda:

“Ommon* xalqi gunoh ustiga gunoh qildi,

Men ularni jazosiz qoldirmayman.

Axir, ular hududini kengaytirish uchun Giladga hujum qildilar,

Oʻshanda homilador ayollarning qorinlarini yordilar⁺.

¹⁴Shunday ekan, Men Rabba shahrining* devoriga oʻt qoʻyaman,

Olov Rabba qalʼalarini kuydirib tashlaydi.

Oʻsha kuni jangdagi hayqiriqlar falakni tutadi,

Jang boʻron kabi avj oladi⁺.

¹⁵Ommon shohi surgun qilinadi,

U bilan birga mulozimlar ham olib ketiladi.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

2–BOB

Moʻab

2¹Egamiz shunday demoqda:

“Moʻab* xalqi gunoh ustiga gunoh qildi!

Men ularni jazosiz qoldirmayman.

Axir, ular Edom shohining qabrini bulgʻadilar,

Suyaklarini kuydirib ohak qildilar⁺.

²Shunday ekan, Men Moʻab ustiga olov yogʻdiraman,

Olov Xariyoʻt* qalʼalarini kuydirib tashlaydi.

Shovqin–suron ostida, bosqinchilarning hayqiriqlariyu

Burgʻu sadolari ostida Moʻab xalqi halok boʻladi⁺.

³Men Moʻab hukmdorini yoʻq qilaman,

U bilan birga mulozimlarini qirib tashlayman.”

Egamizning kalomi shudir.

Yahudo

⁴Egamiz shunday demoqda:

“Yahudo xalqi gunoh ustiga gunoh qildi!

Men ularni jazosiz qoldirmayman,

Axir, ular qonunlarimdan yuz oʻgirdilar.

Qoidalarimni bajarmadilar.

Ota–bobolari singari, soxta xudolarga sigʻinib,

Haq yoʻldan ozdilar⁺.

⁵Shunday ekan, Men Yahudo yurtiga olov yogʻdiraman,

Olov Quddus qalʼalarini kuydirib tashlaydi.”⁺

Isroil xalqi hukm qilinadi

⁶Egamiz shunday demoqda:

“Isroil xalqi gunoh ustiga gunoh qildi!

Men ularni jazosiz qoldirmayman,

Axir, ular aybsizlarni pulga sotyaptilar.

Kambagʻallarni bir juft choriqqa almashtiryaptilar⁺.

⁷Yoʻqsilning boshini tuproqqa qorib, oyoq osti qilyaptilar,

Mazlumni yoʻldan chetga itarib chiqaryaptilar.

Ota va oʻgʻil bitta juvon bilan yotib*,

Meni badnom qilyaptilar⁺.

⁸Ular har bir qurbongoh oldida

Oʻzlari garovga olgan liboslar ustida yotibdilar*.

Oʻz Xudosining uyida,

Jarima evaziga olgan sharobni ichyaptilar.

⁹Ey Isroil xalqi, Men sizni deb,

Amor xalqlarini* yoʻq qilgan edim.

Ularning boʻy–basti sadr daraxtiday baland,

Eman daraxtiday baquvvat boʻlgan boʻlsa–da,

Men ularning mevasini qovjiratgan edim,

Ildizini quritgan edim⁺.

¹⁰Amor xalqining yurtini sizlarga mulk qilib beraman deb,

Sizlarni Misr yurtidan olib chiqqandim.

Qirq yil sahroda sizlarga yoʻl koʻrsatib yurgandim⁺.

¹¹Farzandlaringizdan paygʻambarlar tayinladim,

Baʼzi yigitlaringizni, Menga bagʻishlaninglar*, deb chorladim.

Shunday emasmi, ey Isroil xalqi?!

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

¹²Sizlar esa Menga bagʻishlanganlarga sharob ichirdingiz*,

Paygʻambarlarimga: «Bashorat qilmanglar!» deb buyurdingiz.

¹³Mana endi sizlarni shu qadar ezamanki,

Sizlar ogʻir yuk ostida gʻirchillagan aravaday boʻlasiz.

¹⁴Oʻshanda chaqqonlar ham qochib qutulolmaydi,

Pahlavonlar ham kuchdan qoladi,

Hatto jangchilar ham jonini saqlay olmaydi⁺.

¹⁵Kamonkash dosh berolmaydi,

Choparlar qutqara olmaydi oʻzini,

Otliqlar saqlay olmaydi jonini.

¹⁶Oʻsha kuni jasurlarning eng dovuragi ham

Qurol–aslahalarini tashlab qochadi.”

Egamizning kalomi shudir.

3–BOB

3¹Ey Isroil xalqi, Egamizning soʻzlariga quloq soling. U Misrdan olib chiqqan butun xalqingizga shunday deb aytmoqda:⁺

²“Yer yuzidagi barcha xalqlar orasidan

Yolgʻiz sizlarni tanlab olgan edim.

Shu sababdan ham gunohlaringizga toqat qila olmayman,

Qilgan hamma gunohlaringiz uchun sizlarni jazolayman.”⁺

Paygʻambar Xudoning jarchisidir

³Ikki kishi kelishib olgandan keyingina birga yoʻlga tushadi.

⁴Sher qurbonini koʻzlab qoʻysagina, oʻrmonda oʻkiradi,

Yirtqich sher oʻljasini ushlasagina, uyasida irillaydi.

⁵Tuzoqqa yemish qoʻyilsagina, qush sirtmoqqa tushadi,

Tuzoqqa hech narsa ilinmasa, sirtmoq tortilmaydi.

⁶Xoʻsh, shaharda burgʻu chalinsa, kim sarosimaga tushmaydi?!

Egamizning irodasisiz hech bir kulfat shaharga kelmaydi⁺.

⁷Darhaqiqat, Egamiz Rabbiy Oʻz sirini paygʻambarlariga ayon qiladi,

Sirini oʻsha xizmatkorlariga ayon qilmay turib, U hech narsa qilmaydi⁺.

⁸Ana, sher oʻkirdi! Kim qoʻrqmaydi?!

Ana, Egamiz Rabbiy gapirdi! Kim bashorat qilmaydi?!⁺

Samariyaning qismati

⁹Ashdod* qalʼalarida eʼlon qiling,

Misr qalʼalarida shunday deb jar soling:

“Samariya* atrofidagi qirlarda toʻplaning,

U yerdagi avjiga chiqqan gʻalayonni bir koʻring,

Zoʻravonlikning guvohi boʻling.”⁺

¹⁰Egamiz shunday demoqda:

“Samariyaliklar qalʼalarini harom boylikka toʻldirdilar,

Toʻgʻrilik nimaligini ular bilmaydilar.”⁺

¹¹Shu sababdan Egamiz Rabbiy shunday demoqda:

“Dushman* Samariyani qurshovga oladi,

Istehkomlarini vayron qiladi,

Samariya qalʼalari talon–taroj boʻladi.”⁺

¹²Egamiz shunday demoqda: “Arslonning ogʻzidan qoʻzichoqni tortib olmoqchi boʻlgan choʻpon, qoʻzichoqning ikki tuyogʻini yoki qulogʻining bir parchasini tortib oladi, xolos. Samariya aholisi ham shu ahvolga tushadi. U yer–bu yerlarda supayu kursi parchalari qoladi, xolos*.”

¹³Parvardigori Olam — Egamiz Rabbiy demoqda:

“Gapimni eshiting! Yoqb nasliga* qarshi guvohlik bering!

¹⁴Men Isroil xalqini qilgan gunohi uchun jazolayman,

Oʻsha kuni Baytil* qurbongohlarini vayron qilaman.

Qurbongohning shoxlari kesilib, yerga tushib yotadi*⁺.

¹⁵Men qishki va yozgi saroylarni buzib tashlayman,

Fil suyagi bilan bezatilgan koshonalarni vayron qilaman,

Barcha hashamatli uylarni yoʻq qilaman.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

4–BOB

4¹Ey Samariya* ayollari, eshiting!

Sizlar Bashandagi* sigirlarday semirib ketgansiz*,

Kambagʻallarga jabr qilasiz, yoʻqsilni ezasiz,

Erlaringizdan ichkilik talab qilasiz⁺.

²Egamiz Rabbiy Oʻz muqaddas nomi haqi ont ichib demoqda:

“Shunday kunlar keladiki,

Sizlarni ilmoqlar bilan sudrab ketishadi,

Har biringizni qarmoqlar bilan tortib ketishadi⁺.

³Har biringizni devordagi teshiklar orasidan sudrab olib chiqishadi.

Itarib–itarib sizlarni Xermon tomon* olib ketishadi*,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

⁴Qani, endi Baytilga* borib gunoh qilavering!

Gilgalda gunohlaringizni koʻpaytiring!*

Saharda* qurbonliklar keltiring,

Ertasiga ushrlar* olib keling!⁺

⁵Xamirturushli nonlarni Menga shukrona nazri qiling,

Koʻngildan chiqarib bergan qurbonligingiz haqida

Jar solib hammaga ayting,

Axir, bunday qilishni xoʻp yaxshi koʻrasiz, ey Isroil xalqi!

— deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. —⁺

⁶Men hamma shaharlaringizda sizlarga

Tishingizning kirini soʻrdirdim,

Qishloqlaringizni nonga zor qildim,

Shunda ham sizlar Menga qaytmadingizlar,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

⁷Ekinzorlaringizga suv kerak boʻlganda,

Men yomgʻir yogʻdirmadim.

Bir shaharga yomgʻir yogʻdirib,

Boshqasiga yogʻdirmas edim.

Bir dalani yomgʻir suviga toʻydirardim,

Boshqasiga yomgʻir yogʻdirmay, quritar edim⁺.

⁸Shunda ikki–uch shahar aholisi suv ichgani

Boshqa shaharga oyogʻini sudrab borardi.

Lekin sizlar suvga toʻymadingizlar.

Shunda ham Menga qaytmadingizlar,

— deb aytmoqda Egamiz. —

⁹Men hosilingizga shira va oqqirov kasalini yubordim.

Chigirtkalar* qayta–qayta bogʻu uzumzorlaringizni,

Anjir va zaytun daraxtlaringizni nobud qildi,

Shunda ham sizlar Menga qaytmadingizlar,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

¹⁰Misrda boʻlgani kabi orangizga falokat* yubordim.

Yigitlaringizni qilichdan oʻtkazdim,

Otlaringizni dushmanlaringizga berdim.

Qarorgohingizdagi jasadlarning qoʻlansa hidi bilan

Dimogʻingizni toʻldirdim.

Shunda ham sizlar Menga qaytmadingizlar,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

¹¹Sadoʻm va Gʻamoʻrani* yoʻq qilganim kabi,

Men koʻplaringizni yoʻq qildim.

Baʼzilaringizni esa olov ichidan qutqarganday qutqargandim.

Shunda ham Menga qaytmadingizlar,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

¹²Shunday ekan, ey Isroil,

Men seni jazolayman.

Xudoning oldida hisob berishga tayyorlangin!”

¹³Zero, Xudo togʻlarga shakl berdi,

Shamolni yuzaga keltirdi.

U rejalarini insonlarga ayon qiladi,

Tonggi shafaq nurini zulmatga aylantiradi,

Togʻ choʻqqilari uzra yuradi.

Parvardigori Olam — Egamizdir Uning nomi!⁺

5–BOB

Tavba–tazarruga daʼvat

5¹Ey Isroil xalqi, men sen haqingda aytayotgan marsiyamga quloq solgin:

²Bokira qiz Isroil talafot koʻrdi,

Endi u hech qachon oʻzini oʻnglab olmaydi!

Tashlab ketilgan, u oʻz yurtida agʻnab yotadi,

Unga turish uchun hech kim yordam bermaydi⁺.

³Egamiz Rabbiy shunday demoqda:

“Bir shahringdan jangga chiqqan mingta jangchidan

Yuztasi omon qoladi.

Boshqa shahringdan jangga chiqqan yuzta jangchidan

Oʻntasi omon qoladi.”

⁴Isroil xalqiga Egamiz shunday demoqda:

“Menga intilinglar, shunda yashaysizlar⁺.

⁵Baytilga* esa bormanglar,

Gilgalga* oyoq bosmanglar,

Bersheba* tomonga oʻtib yurmanglar.

Axir, Gilgal aholisi surgun qilinadi,

Baytil butkul vayron boʻladi.”⁺

⁶Egamizga intiling, shunda yashaysiz.

Aks holda, ey Yusuf xonadoni*,

Sizga Xudo olovday yopiriladi,

Olov Baytilni yamlab yutadi.

Yongʻinni oʻchiradigan odam boʻlmaydi⁺.

⁷Ey adolatni zahar oʻtga aylantirganlar,

Haqiqatni yerga uloqtirganlar,

Sizning holingizga voy!

⁸Parvin* va Hulkar* yulduzlarini yaratgan Egamizdir,

U zulmatni tonggi nurga aylantiradi,

Kunduzni qorongʻilikka choʻktirib, tun qiladi,

Dengiz suvlarini yigʻib, yer yuziga sochib yuboradi.

Egamizdir Uning nomi⁺.

⁹U kuchlilar ustiga kulfat yogʻdiradi,

Qalʼalarni kulfatga giriftor qiladi.

¹⁰Sizlar esa adolatli qozilardan nafratlanasizlar,

Haqiqatni gapiruvchilardan hazar qilasizlar⁺.

¹¹Kambagʻalning bugʻdoyidan katta soliq olib, bechorani ezasizlar.

Shunday ekan, yoʻnilgan toshdan qurgan uylaringizda yashamaysizlar.

Barpo qilgan goʻzal uzumzorlaringiz mahsulidan sharob ichmaysizlar⁺.

¹²Men bilaman sizlar gunohga botib ketganingizni,

Koʻplab jinoyatlarga qoʻl urganingizni.

Sizlar aybsiz kishini ezib, pora yeysizlar,

Mahkamalarda faqirni adolatdan mahrum qilasizlar⁺.

¹³Shuning uchun farosatli odam bunday zamonda sukut saqlaydi,

Axir, bu yovuz zamondir.

¹⁴Yomonlikning emas,

Yaxshilikning payida boʻlinglar,

Shunda yashaysizlar.

Parvardigori Olam — Egamiz ham,

Oʻzlaringiz aytganingizday sizlar bilan birga boʻladi.

¹⁵Yomonlikdan nafratlanib, yaxshilikni seving,

Mahkamalarda* adolat oʻrnating.

Balki shunda, ey Yusuf naslidan* omon qolganlar,

Parvardigori Olam — Egamiz sizga iltifot qilar⁺.

¹⁶Ey Isroil xalqi, gunohlaringiz tufayli

Rabbiy, Parvardigori Olam — Egamiz shunday demoqda:

“Hamma shahar maydonlarida odamlar dod–faryod koʻtarishadi,

Hamma koʻchalarda «Voy jonim! Voy jonim!» deya yigʻi–sigʻi qilishadi.

Dehkonlarni aza tutish uchun chaqirishadi,

Marsiya aytadigan yigʻichi ayollar yollanadi*⁺.

¹⁷Har bir uzumzordan figʻon eshitiladi,

Axir, Men orangizdan oʻtib, sizlarni jazolayman.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

Egamizning kuni — zulmat kuni

¹⁸Egamizning kunini* intizorlik bilan kutganlarning holiga voy!

Nega Egamizning kunini kutyapsizlar?

Bu kun yorugʻlik emas, zulmat olib keladi–ku!⁺

¹⁹Oʻsha kuni sizlar goʻyo arslondan qochib,

Ayiqqa duch kelgan odamday boʻlasizlar.

Oʻsha odam ayiqdan ham qochib, uyiga keladi,

Qoʻli bilan devorga suyanganda uni ilon chaqadi.

²⁰Nahot tushunmasangiz?!

Egamizning kuni yorugʻlik emas,

Qorongʻilik olib keladi–ku!

Oʻsha kun nursiz, zulmat kuni boʻladi!

²¹Egamiz shunday deydi:

“Ey Isroil xalqi!

Men marosimlaringizdan nafratlanaman,

Ulardan hazar qilaman.

Muqaddas yigʻinlaringizni xush koʻrmayman⁺.

²²Menga qurbonliklar kuydirsangiz ham,

Don nazrlarini atasangiz ham,

Men ularni qabul qilmayman.

Semiz hayvonlaringizni soʻyib,

Tinchlik qurbonliklarini keltirsangiz ham,

Men ulardan rozi boʻlmayman.

²³Boʻldi, bas qiling sershovqin ashulalaringizni,

Men eshitmayman toringizning navolarini.

²⁴Undan koʻra, suvday oqsin adolat,

Toʻxtovsiz daryoday oqsin haqiqat.

²⁵Ey Isroil xalqi, sizlar juda koʻp qurbonliklar keltirasizlar! Men ota–bobolaringizni qirq yil sahroda olib yurganimda, ulardan shu qadar koʻp qurbonligu nazrlarni talab qilmadim!⁺ ²⁶⁻²⁷Sizlar oʻzingiz uchun yasagan ilohiy shohingiz Sikkut va yulduz xudosi Kivunning* tasvirlariga topinib yuribsizlar. Shuning uchun Men sizlarni Damashq ortidagi yurtga* surgun qilaman. Qani endi turinglar! Xudolaringizni koʻtarib olib ketinglar.” Egamizning kalomi shudir. Parvardigori Olamdir Uning nomi⁺.

6–BOB

6¹Ey Quddusda* rohat–farogʻatda yashaganlar, holingizga voy!

Ey Samariya togʻida* bexatar boʻlganlar, holingizga voy!

Sizlar oʻzlaringizni eng sara xalqning obroʻli odamlari deb bilasizlar,

Bizga bosh boʻlinglar, deb Isroil xalqi sizning oldingizga keladi⁺.

²Kalney shahriga borib, uning ahvolini koʻringlar.

U yerdan buyuk Xomat shahriga oʻtib, holini bilinglar.

Filist xalqining Gat* shahriga ham borib koʻringlar.

Sizlarning bu shohliklardan afzalroq joyingiz bormidi?!

Yoki yeringiz ularnikidan kattaroqmidi?!*⁺

³Kulfat kuni kelishiga sizlar ishonmayapsizlar,

Zoʻravonlik hukmron boʻlishiga sababchi boʻlyapsizlar!

⁴Sizlar fil suyagidan yasalgan supalarda choʻzilib yotasizlar,

Kursilarda* yonboshlab oʻtirasizlar,

Qoʻzichoqlarning goʻshtidan lazzatlanasizlar,

Semirtirilgan buzoqlarning goʻshtidan taom yeysizlar,

⁵Oʻzlaringizcha Dovud kabi kuylar bastalaysiz,

Arfaning yangragan navolariga ashulalar aytasiz.

⁶Qadahlab sharob ichasiz,

Xushboʻy moyning eng aʼlosini badaningizga surtasiz.

Xalqingiz — Yusuf naslining* kulfati uchun esa qaygʻurmaysiz!

⁷Shunday ekan, sizlar birinchi boʻlib surgun qilinasiz,

Yonboshlab oʻtkazgan ziyofatlaringiz tugaydi.

⁸Egamiz Rabbiy Oʻz nomini oʻrtaga qoʻyib ont ichdi,

Ha, Parvardigori Olam — Egamiz shunday demoqda:

“Men Yoqb naslining* takabburligidan nafratlanaman,

Ularning qalʼalaridan hazar qilaman.

Samariya shahrini va u yerdagi hamma narsani

Men dushmanning* qoʻliga beraman.”⁺

⁹Agar bir uyda oʻnta odam qolgan boʻlsa, ularning hammasi oʻladi. ¹⁰Ularning yaqin qarindoshi va goʻrkov marhumlarni dafn qilmoqchi boʻlib kelishadi. Yaqin qarindoshi jasadlarni olib chiqqanda goʻrkovdan: “Yana jasadlar bormi?” deb soʻraydi. Goʻrkov: “Yoʻq”, deb javob beradi. Keyin esa: “Jim!* Egamizning nomini tilga olmaylik!” deb aytadi.

¹¹Ana, Egamiz amr bermoqda:

Koshonalar buzib tashlanadi,

Kulbalar yakson boʻladi.

¹²Otlar qoyalar ustida chopa olmaydi–ku!

Dengizni* hoʻkizlar bilan shudgor qilib boʻlmaydi–ku!

Qoyil–e, sizlar esa adolatni zaharga aylantirdingiz,

Solihlikning shirin mevasini achchiq qildingiz.

¹³Sizlar: “Loʻdavor shahrini*

Qoʻlga kiritdik”, deb maqtanib yuribsizlar.

“Karnayim shahrini*

Oʻz kuchimiz bilan yengdik”, deb aytyapsizlar.

¹⁴Parvardigori Olam — Egamiz shunday demoqda:

“Ey Isroil xalqi, qaranglar!

Men sizlarga qarshi bir xalqni qoʻzgʻatdim.

Ular Levo–Xomatdan* to Arabadagi soylikkacha* sizlarni ezadilar.”

7–BOB

Chigirtkalar haqidagi vahiy

7¹Egamiz Rabbiy menga shunday vahiy koʻrsatdi: dehqonlar shoh saroyi uchun bugʻdoy oʻrib olganlaridan keyin, ikkinchi ekinlar unib chiqa boshlabdi*. Shu paytda Egamiz gala–gala chigirtkalarni* paydo qildi⁺. ²Chigirtkalar yer yuzida koʻkarib turgan hamma narsani yeb bitirishibdi. Shunda men yolvordim:

“Ey Egam Rabbiy, iltijo qilaman, gunohimizdan oʻtgin!

Yoqb nasli* bunga bardosh bera olarmikin?!

Oʻzi kichkina bir xalq boʻlsa!”

³Shunda Egamiz shaxtidan qaytdi:

“Bunday qilmayman”, deb menga aytdi⁺.

Olov haqidagi vahiy

⁴Egamiz menga yana bir vahiy koʻrsatdi: Egamiz Rabbiy xalqini olov bilan* jazolamoqchi boʻlibdi. Olov buyuk dengizni* yamlabdi, keyin yurtni yondira boshlabdi. ⁵Shunda men yolvordim:

“Ey Egam Rabbiy, oʻtinaman, bas qilgin!

Yoqub nasli bunga bardosh bera olarmikin?!

Oʻzi kichkina bir xalq boʻlsa!”

⁶Shunda Egamiz shaxtidan qaytdi.

Egamiz Rabbiy: “Xoʻp, bunday ham qilmayman”, deb menga aytdi.

Shoqul haqidagi vahiy

⁷Men yana bir vahiy koʻrdim: shoqul* yordamida qurilgan devorning oldida Rabbiy turgan ekan. U devorning toʻgʻri yoki qiyshiqligini shoqul bilan tekshirayotgan edi. ⁸Egamiz mendan:

— Nimani koʻryapsan, Amos? — deb soʻradi.

— Shoqulni, — deb javob berdim men. Soʻng Rabbiy shunday dedi:

“Qara, Men shoqul yordamida

Xalqim Isroilni tekshiraman.

Endi ularga shafqat qilmayman⁺.

⁹Isʼhoq naslining* sajdagohlari* vayron boʻladi,

Ha, Isroilning qadamjolari yoʻq qilinadi,

Men shoh Yorubom* xonadoniga qilich bilan hujum qilaman*.”⁺

Amos va ruhoniy Emoziyo

¹⁰Baytildagi* ruhoniy Emoziyo Isroil shohi Yorubomga xabar yuborib, shunday dedi:

— Amos Isroil xalqi orasida sizga qarshi fitna uyushtirmoqda. Uning bu soʻzlarini xalqimiz koʻtara olmaydi⁺. ¹¹Amos shunday deb aytib yuribdi: “Yorubom qilichdan halok boʻladi, Isroil xalqi oʻz yurtidan albatta surgun qilinadi.”⁺

¹²Emoziyo Amosning oʻziga esa shunday dedi:

— Ey valiy, bu yerdan chiqib ket! Yahudo yurtiga bor. Noningni oʻsha yerdan topib yegin. Bashoratlaringni ham oʻsha yerda ayt⁺. ¹³Ammo Baytilda qayta bashorat qila koʻrma, chunki bu shohning qutluq joyidir, shohligimizning sajdagohidir⁺.

¹⁴Amos esa Emoziyoga shunday javob berdi:

— Mening mashgʻulotim paygʻambarlik emas, paygʻambarlarga shogird ham tushmaganman. Men bir chorvador edim, shikamora–anjir daraxtlarini* ham parvarish qilardim⁺. ¹⁵Bir kuni suruvni haydab ketayotganimda Egamiz meni chaqirib: “Bor, xalqim Isroilga bashorat qil”, deb aytdi. ¹⁶Ey Emoziyo, endi Egamizning soʻzlarini eshit! Sen menga: “Isroil haqida bashorat qilma, Isʼhoq xonadoniga* qarshi gap gapirma”, deb aytyapsan⁺. ¹⁷Shu sababdan Egamiz shunday demoqda:

“Sening xotining shaharda fohishalik qiladi,

Oʻgʻil–qizlaring qilichdan halok boʻladi.

Yering boshqalarga boʻlib beriladi.

Oʻzing esa harom bir yurtda oʻlasan.

Isroil xalqi oʻz yurtidan albatta surgun qilinadi.”

8–BOB

Yetilib pishgan mevalar haqidagi vahiy

8¹Egamiz Rabbiy menga yana vahiy koʻrsatdi: bir savat yetilib pishgan mevalar bor ekan⁺. ²Egamiz mendan:

— Amos, nimani koʻryapsan? — deb soʻradi.

— Bir savat yetilgan mevani, — deb javob berdim men. Soʻng Egamiz menga shunday dedi:

“Xalqim Isroil ham jazo uchun yetilib turibdi.

Endi Men ularga shafqat qilmayman⁺.

³Oʻsha kuni Maʼbaddagi ashulalar marsiyaga aylanadi,

— deb aytmoqda Egamiz Rabbiy. —

Hamma joyda jasadlar yotadi.

Sukunat bosgan!”

⁴Ey yoʻqsillarni ezadiganlar, quloq solinglar!

Ey yurtdagi kambagʻallarni yoʻq qilganlar, eshitinglar!

⁵Sizlar shunday aytasizlar:

“Yangi oy shodiyonasi tezroq tamom boʻla qolsa–yu,

Donni sotsak.

Shabbat kuni* tezroq oʻtsa–yu,

Bugʻdoyni bozorga olib chiqsak.

Shunda biz ogʻirligini kamaytirib,

Narxini oshiramiz,

Tarozidan urib, odamlarni aldaymiz⁺.

⁶Bugʻdoy chiqitlarini ham sotib yuboramiz.

Yoʻqsilni bir juft choriqqa sotib olamiz,

Kambagʻalni kumushga xarid qilamiz.”⁺

⁷Yoqb naslining takabburligini koʻrib, Egamiz shunday deb ont ichdi*:

“Ularning qilmishlarini Men hech qachon unutmayman,

Ularni albatta jazolayman.

⁸Shu sababdan yer titraydi!

Yer yuzida yashovchi har bir mavjudot aza tutadi!

Butun yer yuzi daryo toʻlqinlariday larzaga keladi,

Ha, Nil suvlariday koʻtarilib, pastga tushadi*.”⁺

⁹Egamiz Rabbiy demoqda:

“Ey Isroil xalqi,

Oʻsha kuni shunday qilamanki,

Quyosh tush paytida botadi,

Kuppa–kunduzi yer yuzini qorongʻilik qoplaydi⁺.

¹⁰Bayramlaringiz motamga aylanadi,

Hamma ashulalaringiz marsiya boʻladi.

Sizlar hammalaringiz qaygʻudan qanorga oʻranasiz,

Aza tutganingizdan sochingizni qirdirasiz*.

Yolgʻiz oʻgʻlidan judo boʻlgan ota–onaga oʻxshab qolasiz.

Oʻsha kun oxiriga qadar achchiq kulfatday boʻladi.”⁺

¹¹Egamiz Rabbiy demoqda:

“Shunday kunlar keladiki,

Men yurtga ocharchilik yuboraman.

Odamlar non bilan suvni emas,

Men, Egangizning soʻzini qoʻmsab, och qolishadi⁺.

¹²Ular Mening soʻzimni eshitmoqchi boʻlib,

Bir dengizdan boshqa dengizgacha oyogʻini sudrab borishadi,

Shimoldan sharqqa yoʻl olishadi.

U yoqdan–bu yoqqa yurib, sarson boʻlishadi–yu,

Ammo Men, Egangizning soʻzini eshita olishmaydi.

¹³Oʻsha kuni goʻzal qizlaru baquvvat yigitlar

Tashnalikdan hushidan ketadilar.

¹⁴Axir, ular Samariyaning sharmanda maʼbudasi* nomi bilan

Qasam ichib yuribdilar,

«Ey Dan shahri*, xudoying shohid», deb aytib yuribdilar,

«Bershebaga* olib boradigan ziyorat yoʻli haqi», deb yuribdilar.

Ammo ular yiqilib tushadilar, qaytib turmaydilar.”⁺

9–BOB

Hukm haqidagi vahiy

9¹Men qurbongohning* oldida turgan Rabbiyni koʻrdim, U shunday dedi:

“Sajdagoh ustunqoshlariga shunday zarba beringlarki,

Poydevorlari larzaga kelsin.

Ustunqoshlar odamlar ustiga oʻpirilib tushsin.

Omon qolganlarni Men qilichdan oʻtkazaman,

Ulardan birontasi ham qochib ketolmaydi.

Hech qaysisi qutulib qolmaydi⁺.

²Ular yer qazib, oʻliklar diyoriga* kirishsa ham,

Men qoʻlimni uzatib, ularni chiqarib olaman.

Osmonga chiqib olishsa ham,

U yerdan tortib tushiraman⁺.

³Karmil choʻqqisida yashirinib olishsa ham,

Ularni ovlab, qoʻlga tushiraman.

Mendan qochib, dengiz tubiga bekinib olishsa ham,

Dengiz iloniga amr berib chaqtiraman⁺.

⁴Dushmanlar ularni asirlikka olib ketishsa ham,

Qilichga amr berib, hammasini qirib tashlayman.

Ularga yaxshilik emas, yomonlik keltirishga qaror qildim.”

⁵Sarvari Olam — Rabbiy

Yerga qoʻl tekkizsa, yer oʻpirilib ketadi,

Butun yer yuzi Nil suvlariday

Baland koʻtarilib, pastga tushadi*.

Yerda yashovchi har bir mavjudot aza tutadi⁺.

⁶Egamiz osmonda Oʻziga maskan qurdi,

Yer uzra osmon gumbazini* oʻrnatdi.

Dengiz suvlarini yigʻib,

Yer yuziga sochib yuboradigan Oʻshadir.

Egamizdir Uning nomi⁺.

⁷Egamiz shunday demoqda:

“Ey Isroil xalqi,

Sizning Habashistonliklardan* ortiq joyingiz bormidi?!

Men Isroilni Misrdan qanday olib chiqqan boʻlsam,

Filist xalqini ham xuddi shunday Xaftoʻrdan* olib chiqqanman,

Oram xalqini ham Xirdan* olib chiqqanman⁺.

⁸Men, Egangiz Rabbiy,

Gunohkor Isroil shohligini kuzatib turibman.

Uni yer yuzidan supurib tashlayman,

Yoqb naslini* esa batamom yoʻq qilmayman,

— deb aytmoqda Egamiz. —

⁹Men amr beraman,

Shunda barcha xalqlar orasida,

Bugʻdoy elaganday Isroilni gʻalvirdan oʻtkazaman.

Yaxshi donning birontasi yerga tushmaydi⁺.

¹⁰Xalqim orasidagi hamma gunohkorlar esa qilichdan halok boʻladi,

Axir, bunday odamlar shunday aytishadi:

«Koʻrmaymiz biz yomonlik,

Boshimizga tushmas biror koʻrgilik.»”⁺

Isroil shohligi kelajakda qayta tiklanadi

¹¹⁻¹²Egamiz shunday demoqda:

“Oʻsha kuni Men Dovud shohligini qayta tiklayman.

Hozir u qiyshayib ketgan kulbaday boʻlsa–da,

Devorlaridagi yoriq joylarini tuzataman,

Buzilgan joylarini koʻtaraman.

Uni qayta qurib, ilgarigi holatga qaytaraman.

Shunda Isroil xalqi egalik qiladi

Edomliklarning omon qolganlariga,

Qoʻlim ostidagi hamma xalqlarga.”

Egamiz aytganlarini bajo qiladi⁺.

¹³Egamiz shunday demoqda:

“Shunday vaqtlar keladiki,

Dehqon hosilni yigʻib ulgurmasdan,

Yerni shudgor qilish vaqti keladi.

Sharobni tayyorlab ulgurmasdan,

Uzumning yangi hosili pishadi.

Togʻlardan shirin sharob tomadi,

Hamma qirlardan pastga oqib tushadi⁺.

¹⁴Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman*.

Ular vayron boʻlgan shaharlarni qayta qurib,

U yerda oʻrnashib oladilar.

Uzumzorlar barpo qilib, sharobini ichadilar.

Bogʻlar yaratib, mevalarini yeydilar⁺.

¹⁵Men ularni oʻz yurtida koʻkartiraman.

Men bergan yurtdan

Ularni hech kim sugʻurib tashlamaydi.”

Egangiz Xudoning kalomi shudir.

[1] Yahudo — mazkur kitobda shimoliy shohlik Isroil degan nom bilan, janubiy shohlik esa Yahudo degan nom bilan yuritilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

1:1 Taxuva — Yahudo yurtidagi shahar boʻlib, Quddusdan qariyb 16 kilometr janubda joylashgan.

1:1 Isroil — mazkur kitobda shimoliy shohlik Isroil degan nom bilan, janubiy shohlik esa Yahudo degan nom bilan yuritilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

1:1 zilzila — Yahudo shohi Uzziyo davrida (yaʼni miloddan oldingi 781-740 yillarda) qattiq zilzila boʻlgani tarixdan maʼlum. Bu zilzila haqida Zakariyo 14:5 da ham aytib oʻtilgan.

1:1 Yohoʻsh — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoʻsh.

1:1 …Uzziyo…Yorubom… — Uzziyo miloddan oldingi 781-740 yillarda, Yorubom miloddan oldingi 783-743 yillarda hukmronlik qilgan.

1:2 Sion — Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

1:2 qurib qoladi — yoki motam tutadi.

1:2 Karmil — Isroilning shimolida, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan togʻ. Karmil togʻi unumdorligi va goʻzal tabiati bilan mashhur edi.

1:3 Damashq — Oram yurtining poytaxti.

1:3 …ular Gilad aholisini temir tishli xoʻptir bilan yanchdi — donni boshoqdan ajratish jarayoni yanchish deyiladi. Qadimgi Yaqin Sharqda bu ish don boshoqlari ustidan xoʻptir yurgizish orqali bajarilgan (xoʻptir — ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta). Yanchish soʻzi koʻpincha Eski Ahdda hukmga yoki urushda halokatga duchor boʻlishga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan. Bu oyatda Damashq aholisi Gilad aholisini “temir tishli xoʻptir bilan yanchigani”, yaʼni nihoyatda qattiq kulfatlarga duchor qilgani uchun Xudo Damashqliklarni jazolamoqchi ekani bayon qilingan. Gilad Isroilning shimoli–sharqida joylashgan boʻlib, Oram yurti bilan chegaradosh hudud edi. Oramning poytaxti Damashq edi. Oʻsha davrda Oram xalqi Isroilning ashaddiy dushmanlaridan biri boʻlib, ularga oʻtaketgan vahshiyliklar qilgan edi (4 Shohlar 8:11-12, 10:32-33, 13:3, 22 ga qarang).

1:4 …Xazayil…Banhadad… — Oramning ikki shohi. Oramning bir nechta shohi Banhadad ismi bilan atalgan edi. Bu oyatdagi Banhadad shoh Xazayilning oʻgʻli boʻlishi mumkin (4 Shohlar 8:14-15, 13:3 ga qarang).

1:5 Qabihlik — ibroniycha matnda Obun, maʼnosi qabihlik. Bu soʻz Damashq shahri va Oram yurtiga nisbatan ishlatilgan haqoratomuz nom boʻlishi mumkin.

1:5 Bayt–Eden — ibroniychadagi maʼnosi rohat uyi. Furot daryosi boʻyida joylashgan Oram yurtidagi bir shaharning nomi boʻlsa kerak. Ammo bu oʻrinda Damashq shahriga nisbatan kinoya sifatida ishlatilgan nom boʻlishi mumkin.

1:5 saltanat hassasi — bu maxsus hassa boʻlib, shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

1:5 Xir yurti — Oram xalqi kelib chiqqan yurt (9:7 ga qarang). Bu yurt qayerda joylashgani aniq maʼlum emas. Xudo Oram xalqini erishgan har bir yutuqlaridan mahrum qiladi, ular yana oldingiday zulm ostida qoladilar, zaif xalq boʻladilar.

1:6 Gʻazo — Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni barpo qilgan edi: Gʻazo, Ashdod, Ashqalon, Exron va Gat. Bu shaharlar Filistiyada, Oʻrta yer dengizi yaqinida joylashgan edi.

1:8 hukmdori — yoki aholisi.

1:9 Tir — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shahar. Bu shahar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy hududini tashkil qiladi.

1:11 Edom — bu yurt Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi.

1:11 qardoshi Isroil xalqi — Isroil xalqi Yoqubdan, Edom xalqi esa Yoqubning akasi Esovdan kelib chiqqan edi.

1:11 Ularni qilich bilan taʼqib qilib… — Muso yashagan davrdan boshlab, Edom xalqi Isroilga dushmanlik qilardi (Sahroda 20:14-21 ga qarang).

1:12 …Temon…Bozrax… — Edomga qarashli ikki shahar.

1:13 Ommon — bu yurt Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan edi.

1:14 Rabba shahri — Ommon yurtining poytaxti.

2:1 Moʻab — bu yurt Oʻlik dengizning sharqida joylashgan edi.

2:2 Xariyoʻt — Moʻab yurtidagi shahar. Bu shahar Moʻab xalqining xudosi Xamoʻshga sajda qilish oʻchogʻi boʻlgan.

2:7 Ota va oʻgʻil bitta juvon bilan yotib… — Tavrot qonuniga koʻra, bu qatʼiy man qilingan (Levilar 20:11-12, Qonunlar 22:30, 27:20 ga qarang). Bu oʻrinda ota va oʻgʻil oʻzlarining uyida yashayotgan choʻri qizning ojizligidan foydalanib, uni zoʻrlashganiga ishora boʻlishi mumkin.

2:8 …Oʻzlari garovga olgan liboslar ustida yotibdilar — bunday xatti–harakat kambagʻallarning ehtiyojini va Tavrot taʼlimotini pisand qilmaslikni koʻrsatadi (Qonunlar 24:12-13, 17 ga qarang).

2:9 Amor xalqlari — bu oʻrinda umumiy nom boʻlib, bu nom ostida Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan jamiki xalqlar nazarda tutilgan.

2:11 Menga bagʻishlaninglar — ibroniycha matnda alohida bir soʻz ishlatilgan boʻlib, bu soʻz Xudoga xizmat qilish uchun maxsus vaʼda bergan odamni bildiradi. Baʼzi insonlar maxsus vaʼda berib, oʻzlarini birmuncha vaqt Xudoning xizmatiga bagʻishlar edilar. Baʼzi birovlar esa tugʻilgan paytlaridanoq shunday vaʼda orqali Xudoga bagʻishlanganlar. Tavrot qonuniga koʻra, oʻzini Xudoga butunlay bagʻishlab nazr qilgan odam sharob yoki oʻtkir ichimlik ichmasligi, sochini oldirmasligi, murdaga tegmasligi kerak edi (Sahroda 6:1-8, 21 ga qarang). Ibroniycha matnda shu maʼnodagi soʻz mazkur bobning 12–oyatida ham bor.

2:12 …Menga bagʻishlanganlarga sharob ichirdingiz… — Tavrotga koʻra, oʻzini Xudoga nazr sifatida bagʻishlagan odam sharob yoki oʻtkir ichimlik ichishi mumkin emasdi (shu bobning 11–oyati izohiga qarang).

3:9 Ashdod — 1:6 izohiga qarang.

3:9 Samariya — Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning poytaxti.

3:11 Dushman — ibroniycha matnda Buyuk shoh. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohi Shalmanasar Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka hujum qilib, poytaxti Samariyani zabt etdi. Soʻng Isroil xalqining aksariyat qismini Ossuriyaga surgun qildi (4 Shohlar 17:1-6 ga qarang). Shunday qilib, shimoliy shohlik tag–tomiri bilan yoʻq boʻlib ketdi.

3:12 Arslonning ogʻzidan…qoladi, xolos — qoʻyni birorta yirtqich hayvon boʻgʻizlab ketganda, buning haqiqatligini isbotlash uchun choʻpon qoʻy murdasining qolgan–qutganini qoʻyning egasiga koʻrsatar edi (Ibtido 31:39, Chiqish 22:10-13 ga qarang). Bu oyatda Samariya shahri boʻgʻizlangan qoʻzichoqqa oʻxshatilgan. Samariya bosqinchilar hujumidan vayron boʻladi. Matnda aytib oʻtilgan tashlandiq supalar, kursi parchalari oldin Samariyada rohat–farogʻatda yashagan boylarni Xudo gunohlari uchun hukm qilganining dalilidir (shu bobning 6-8–oyatlariga va 6:4-6 ga qarang).

3:13 Yoqub nasli — Xudo Yoqubning ismini Isroil deb oʻzgartirgan (Ibtido 32:27-28 ga qarang), shuning uchun koʻpincha Yoqub nasli deganda Isroil, yaʼni shimoliy shohlik aholisi nazarda tutiladi.

3:14 Baytil — ibroniychadagi maʼnosi Xudoning uyi. Ammo Isroil xalqi Baytilni butparastlik oʻchogʻiga aylantirgan edi (7:13 ga va 3 Shohlar 12:28-33, 4 Shohlar 10:29 ga qarang).

3:14 Qurbongohning shoxlari kesilib, yerga tushib yotadi — Baytildagi qurbongoh Quddusdagi qurbongohga oʻxshatib yasalgan boʻlib, uning toʻrtta burchagi hayvon shoxining shaklida edi. Qurbongohning shoxlari kuch va madad ramzi boʻlgan.

4:1 Samariya — Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning poytaxti.

4:1 Bashan — Jalila koʻlining shimoli–sharqida joylashgan boʻlib, oʻzining koʻm–koʻk yaylovlari va nasldor, sogʻlom chorvasi bilan mashhur edi.

4:1 Sizlar…semirib ketgansiz… — Qonunlar 32:15 ga qarang.

4:3 Xermon tomon — ibroniycha matnda Xarmon tomon. Xarmon degan joy haqida hech qanday maʼlumot yoʻq. Xarmon Xermon togʻining boshqa bir nomi boʻlishi mumkin. Xermon togʻi Samariya shahrining shimoli–sharqida, Ossuriya yurti tomonda boʻlgan.

4:3 Itarib–itarib sizlarni Xermon tomon olib ketishadi… — ibroniycha matnda Sizlarni Xermon tomon uloqtirishadi…. Samariya xalqining toʻsatdan, zoʻravonlik bilan olib ketilishiga ishora.

4:4 Baytil — 3:14 ning birinchi izohiga qarang.

4:4 Gilgalda gunohlaringizni koʻpaytiring! — Isroil xalqi Gilgalda butlarga sajda qilish uchun sajdagoh qurgan edi (Xoʻsheya 4:15, 9:15 ga qarang).

4:4 Saharda… — yoki Har kuni tongda…. Bu holatda kinoyali ohangda boʻrttirib gapirish anglashiladi. Ehtimol, ziyoratchilar sajdagohga kelganlaridan keyin, ertasi kuni tongda qurbonlik keltirganlar, uchinchi kuni esa ushrlarini berganlar.

4:4 ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi.

4:9 Chigirtkalar — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot.

4:10 falokat — Chiqish 12:29-30 ga qarang.

4:11 Sadoʻm va Gʻamoʻra — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

5:5 Baytil — 3:14 ning birinchi izohiga qarang.

5:5 Gilgal — 4:4 ning ikkinchi izohiga qarang.

5:5 Bersheba — bu shahar Yahudoda, yaʼni janubiy shohlikda joylashgan. Bershebada bir sajdagoh bor edi. Isroil, yaʼni shimoliy shohlik aholisi ham ziyorat qilgani shu sajdagohga kelardi (8:14 ga va 4 Shohlar 23:8 ga qarang).

5:6 Yusuf xonadoni — Isroil, yaʼni shimoliy shohlik nazarda tutilgan. Shimoliy shohlikning ikkita asosiy qabilasi — Efrayim va Manashe qabilalari Yusufdan kelib chiqqan edilar.

5:8 Parvin — kichkina, yorqin burj. Parvin “Yetti opa–singil” degan nom bilan ham tanilgan (yunon mifologiyasiga koʻra, bular Atlasning yetti qizi boʻlgan).

5:8 Hulkar — katta burj boʻlib, burjdagi yulduzlarning joylashuvi ovchi shaklini hosil qiladi. Hulkar Orion nomi bilan ham tanilgan. Yunon mifologiyasiga koʻra, Orion ovchi boʻlgan.

5:15 Mahkamalar — ibroniycha matnda Darvoza. Qadimgi paytlarda sud kengashi koʻpincha shahar, saroy yoki maʼbad darvozasi oldidagi ochiq maydonda oʻtkazilardi.

5:15 Yusuf nasli — shu bobning 6–oyati izohiga qarang.

5:16 …Marsiya aytadigan yigʻichi ayollar yollanadi — qadimgi Isroilda baʼzan dafn marosimlari paytida dod–faryod qilib, aytib yigʻlash uchun yigʻichilar yollanardi.

5:18 Egamizning kuni — Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida bir necha marta uchraydigan ibora. Koʻpincha bu ibora Xudo beradigan jazoga ishora qiladi. Bu ibora yana qiyomat kunidagi Xudoning hukmiga nisbatan ham ishlatiladi. Oʻsha kuni Xudo Oʻz dushmanlari ustidan gʻalaba qozonadi va ularni jazolaydi, Oʻziga sodiq qolganlarga esa orom bagʻishlaydi, ularga tinchlik va qut–barakalar ato qiladi.

5:26-27 …Sikkut…Kivun… — ibroniycha matndan. Qadimiy yunoncha tarjimada …Moʻlax…Rayfon…. Sikkut va Kivun Ossuriya xalqi sajda qilgan xudolar boʻlgan.

5:26-27 Damashq ortidagi yurt — 3:11 izohiga qarang.

6:1 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:2 ning birinchi izohiga qarang.

6:1 Samariya togʻi — Isroil, yaʼni shimoliy shohlikning poytaxti Samariya nazarda tutilgan. Bu shahar ham, qadimdagi koʻp shaharlar singari, dushmanlar hujumiga qarshi tura olishi uchun tepalik ustida qurilgan.

6:2 Kalney…Xomat…Gat… — Isroil yurtining shimol va gʻarb tomonida joylashgan kuchli shahar–davlatlar.

6:2 Sizlarning…kattaroqmidi?! — yoki Bu shohliklarning Isroil va Yahudodan afzalroq joyi bormidi?! Yoki ularning yeri sizlarnikidan kattaroqmidi?! Bu holatda mazkur oyatdagi soʻzlar Isroil va Yahudo yoʻlboshchilari tomonidan oʻz xalqiga takabburlik bilan aytgan soʻzlar boʻladi. Ammo bu oʻrindagi soʻzlar shunday maʼnoda ishlatilgani ehtimoldan uzoq.

6:4 …fil suyagidan yasalgan supalar…Kursilar… — qadimiy Isroilda bunday jihozlar faqatgina boy odamlarda boʻlgan.

6:6 Yusuf nasli — 5:6 izohiga qarang.

6:8 Yoqub nasli — 3:13 izohiga qarang.

6:8 dushman — 3:11 izohiga qarang.

6:10 Jim! — mazkur parchada tasvirlangan dahshatli jazodan keyin odamlar Xudoning nomini hatto tilga olishga ham qoʻrqadigan boʻlib qoladilar. Xudoning nomini tilga olsak, boshimizga yanada koʻproq jazo keladi, degan fikr oʻsha qoʻrquvning sababi boʻlishi mumkin. Yana Zafaniyo 1:7 ga qarang.

6:12 Dengiz — yoki Oʻsha yer.

6:13 Loʻdavor shahri — ibroniychadagi hech narsa soʻziga ohangdosh. Bu shahar Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

6:13 Karnayim shahri — ibroniychadagi maʼnosi ikki shox. Buqaning shoxlari harbiy kuchning ramzi edi. Karnayim shahri Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan.

6:14 Levo–Xomat — yoki Xomat dovoni.

6:14 Arabadagi soylikkacha — Araba umumiy geografik nom boʻlib, bu oyatda Oʻlik dengizning janub tomoniga nisbatan ishlatilgan. Bu oʻrinda tilga olingan soylik Oʻlik dengizning janubiy qirgʻogʻidagi Zarad soyligi boʻlsa kerak. Oʻsha paytda bu soylik Oʻlik dengizning sharq tomonidagi Isroilning eng janubiy chegarasi boʻlgan.

7:1 …ikkinchi ekinlar unib chiqa boshlabdi — ikkinchi hosil bahorgi yomgʻirlardan keyin unib chiqardi. Shundan keyin qurgʻoqchilik boshlanib, hech narsa oʻsmas edi. Ikkinchi ekinlarni chigirtkalar nobud qilishi oqibatida ogʻir qahatchilik yuz berishi muqarrar edi.

7:1 chigirtkalar — 4:9 izohiga qarang.

7:2 Yoqub nasli — 3:13 izohiga qarang.

7:4 …olov bilan… — Qonunlar 32:22 ga qarang.

7:4 buyuk dengiz — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi (Zabur 17:16 ga qarang).

7:7 shoqul — binokorlikda devor, ustun va shu kabilarning vertikal holatini aniqlash uchun ishlatiladigan, bir uchiga ogʻirlik bogʻlangan ipdan iborat asbob.

7:9 Isʼhoq nasli — Isroil, yaʼni shimoliy shohlik aholisi nazarda tutilgan. Xudo Isʼhoq oʻgʻli Yoqubning ismini oʻzgartirib, unga Isroil deb nom bergan edi.

7:9 sajdagoh — ibroniycha matnda bamax, yaʼni “tepalik”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi.

7:9 Yorubom — 1:1 ga va oʻsha oyatning oxirgi izohiga qarang.

7:9 …Yorubom xonadoniga qilich bilan hujum qilaman — Yorubomning oʻgʻli Zakariyo oʻldirilganiga ishora (4 Shohlar 15:8-10 ga qarang).

7:10 Baytil — 3:14 ning birinchi izohiga qarang.

7:14 shikamora–anjir daraxtlari — anjirning qadimgi Yaqin Sharqda keng tarqalgan bir turi. Kattaligi yongʻoq daraxtiday, barglari esa tut barglariga oʻxshash boʻlib, yil davomida bir necha bor hosil beradigan sersoya daraxt.

7:16 Isʼhoq xonadoni — shu bobning 9–oyatiga qarang.

8:5 …Yangi oy shodiyonasi…Shabbat kuni… — Xudoga bagʻishlangan alohida bir kunlar. Tavrotga koʻra, bu kunlarda ishlash man etilgan. Ular mana shu diniy kunlarga chiqarilgan qoidalarga rioya qilardilar, ammo ishlashga ruxsat beriladigan kunlarda esa odamlarni aldab, firibgarlik qilardilar. Shunday qilib ularning ikkiyuzlamachiligi aniq koʻrinib turardi.

8:7 Yoqub naslining takabburligini koʻrib, Egamiz shunday deb ont ichdi… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Yoqubning faxri haqi Egamiz shunday deb ont ichdi…. Qadimgi Isroilda odamlar ont ichganlarida qadrli yoki oʻzgarmas narsalar nomini oʻrtaga qoʻyib qasam ichardilar. Bu oʻrinda Yoqubning faxri iborasi Xudoning unvoni boʻlib, Xudo shu unvonni oʻrtaga qoʻyib qasam ichyapti, deb tushunsa boʻladi. Yoki bu ibora Isroil yurtini bildirib, Xudo Isroil yurtini oʻrtaga qoʻyib qasam ichyapti, deb tushunsa ham boʻladi, chunki bu yurt Isroil xalqining qadrli mulki edi. Ammo bu oʻrinda Amos kinoya qilib, Xudo Isroilning oʻzgarmas takabburligi bilan qasam ichyapti, deb aytayotganining ehtimoli koʻproq (6:1-8 ga qarang).

8:8 …Nil suvlariday koʻtarilib, pastga tushadi — har yilgi yomgʻir mavsumida Nil daryosi suvlari baʼzan 8 metrgacha koʻtarilgan. Buning oqibatida Misrning daryo boʻyidagi joylarini suv bosgan. Amos oldini olib boʻlmaydigan bu tabiiy hodisani majoziy maʼnoda ishlatib, Xudo Isroil xalqining boshiga keltiradigan jazoga ishora qilgan (yana 9:5-6 ga qarang).

8:10 …qaygʻudan qanorga oʻranasiz, Aza tutganingizdan sochingizni qirdirasiz — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish va sochni qirish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

8:14 Samariyaning sharmanda maʼbudasi — Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning poytaxti Samariyada odamlar sajda qilgan butlar — Baal va Ashera nazarda tutilgan.

8:14 Dan shahri — Isroilning shimolida joylashgan boʻlib, butparastlik oʻchogʻi edi (3 Shohlar 12:28-33, 4 Shohlar 10:29 ga qarang).

8:14 Bersheba — 5:5 ning oxirgi izohiga qarang.

9:1 qurbongoh — Baytil sajdagohidagi qurbongoh nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (7:13 ga qarang).

9:2 oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

9:5 …Nil suvlariday Baland koʻtarilib, pastga tushadi — 8:8 izohiga qarang.

9:6 osmon gumbazi — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, osmon gumbazga oʻxshaydi va yer ostidagi tubsizlikning poydevoriga oʻrnatilgan ulkan ustunlarga tayanadi.

9:7 Habashistonliklar — ibroniycha matnda Kushliklar. Kush degan joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi. Bu joylar Quddusdan uzoqda boʻlgani bois, Isroil xalqi ularni Xudo uchun ahamiyatsiz deb bilgan.

9:7 Xaftoʻr — Krit nomi bilan ham maʼlum. Filist xalqining ajdodlari Krit orolidan kelgan edilar. Filist xalqi Isroilning dushmani boʻlib, gʻarbda istiqomat qilgan.

9:7 Xir — qayerda joylashgani aniq maʼlum emas. Oram xalqi Isroilning dushmani boʻlib, shimoli–sharq tomonda istiqomat qilgan.

9:8 Yoqub nasli — 3:13 izohiga qarang.

9:14 Men xalqimni yana farovonlikka erishtiraman — yoki Men xalqimni asirlikdan ozod qilib, ona yurtiga qaytarib olib kelaman.

+ 1:1 2Sh 14:2, 2Sol 11:6, Nax 3:5, 4Sh 14:23, 4Sh 15:1, 2Sol 26:1, Isha 1:1, Xsha 1:1, Zkr 14:5

+ 1:2 Yerm 25:30, Yoʻel 3:16, Ysha 19:26, 3Sh 18:19

+ 1:3 Isha 17:1, Yerm 49:23, 4Sh 10:32-33, Isha 21:10

+ 1:4 4Sh 8:12, 4Sh 13:22, Yerm 49:27

+ 1:5 Yerm 51:30, Xsha 4:15, Hiz 27:23, 4Sh 16:9, Isha 22:6, Amos 9:7

+ 1:6 Yerm 47:1, Yerm 47:5, 2Sol 28:18, Yoʻel 3:6

+ 1:8 1Sh 5:1, Amos 3:9, Zfn 2:4, Zkr 9:5

+ 1:9 Isha 23:1, Yerm 47:4, Hiz 26:2, Yoʻel 3:4, Zkr 9:4, 3Sh 5:1

+ 1:11 Isha 34:5, Isha 63:1, Yerm 49:7-22, Hiz 25:12-14, Obd 1:1-16, Mal 1:3-4, 2Sol 28:17, Hiz 35:5

+ 1:13 Yerm 49:1, Hiz 21:28, Hiz 25:2, Zfn 2:8, 4Sh 8:12, Xsha 14:1

+ 1:14 Qnlr 3:11, 2Sh 12:26

+ 1:15 Yerm 49:3

+ 2:1 Isha 15:1, Isha 25:10, Yerm 48:1, Hiz 25:8, Zfn 2:8

+ 2:2 Yerm 48:24

+ 2:4 Lev 26:14-15, Yerm 16:19-20

+ 2:5 Yerm 17:27, Xsha 8:14

+ 2:6 Lev 25:39, 4Sh 4:1, Amos 8:6

+ 2:7 Ayub 24:4, Isha 10:2, Lev 18:8, Qnlr 22:30

+ 2:9 Sah 13:33-34, Ysha 24:8

+ 2:10 Chq 12:51, Qnlr 8:2

+ 2:11 Sah 6:2, Isha 30:10, Yerm 11:21, Amos 7:13, Mixo 2:6

+ 2:14 Zab 32:16-17

+ 3:1 Chq 12:51

+ 3:2 Qnlr 7:6, Qnlr 10:15

+ 3:6 Hiz 33:4, Xsha 5:8, Yoʻel 2:1, Mrs 3:38, Mixo 1:12

+ 3:7 Ibt 18:17

+ 3:8 Isha 31:4, Sah 22:38

+ 3:9 3Sh 21:1

+ 3:10 Isha 3:14, Mixo 6:10-12

+ 3:11 Qnlr 28:52, 4Sh 17:5-6, 4Sh 18:9-12

+ 3:14 Chq 27:2, 3Sh 13:1-3, 4Sh 23:15

+ 3:15 Yerm 36:22, 3Sh 22:39

+ 4:1 Zab 21:12, Hiz 39:18

+ 4:2 Zab 88:36, 4Sh 19:28, Hiz 29:4, Hiz 38:4, Xbq 1:15

+ 4:3 Hiz 12:5, Hiz 12:12

+ 4:4 Amos 5:5, Sah 28:3-4

+ 4:5 Lev 7:13, Lev 22:18, Mat 23:13

+ 4:6 Yerm 5:3, Xag 2:17

+ 4:7 Yerm 3:3

+ 4:9 Lev 26:16, Qnlr 28:22, Xag 2:17, 3Sh 8:37, 2Sol 6:28, Yoʻel 1:4

+ 4:10 Chq 9:3, Qnlr 28:27, Qnlr 28:60

+ 4:11 Ibt 19:24, Zkr 3:2

+ 4:13 Mixo 1:3

+ 5:2 Isha 47:1

+ 5:4 Isha 55:6, Zfn 2:3

+ 5:5 Xsha 4:15, Xsha 9:15, Xsha 12:11, Amos 4:4, Amos 8:14

+ 5:6 Qnlr 4:24, Ibr 12:29

+ 5:8 Ayub 9:9, Ayub 38:31, Amos 4:13

+ 5:10 Hik 15:12

+ 5:11 Qnlr 28:30, Qnlr 28:39, Mixo 6:15, Zfn 1:13

+ 5:12 Chq 23:8, Isha 29:21

+ 5:15 Zab 96:10, Rim 12:9

+ 5:16 Yerm 9:17

+ 5:17 Chq 12:12

+ 5:18 Yoʻel 1:15, Yoʻel 2:2, Zfn 1:15

+ 5:21 Isha 1:11-14, Yerm 6:20, Mal 1:10, Lev 3

+ 5:25 Hav 7:42-43

+ 5:27 4Sh 17:6

+ 6:1 Isha 32:9, Zfn 1:12

+ 6:2 Isha 10:9, Nox 3:8

+ 6:8 Yerm 51:14

+ 7:1 Chq 10:4, Yoʻel 1:4

+ 7:3 Yoʻel 2:13-14, Yun 1:6, Yun 3:9

+ 7:8 Yerm 1:11, Yerm 1:13, Amos 8:2

+ 7:9 4Sh 15:8-12

+ 7:10 3Sh 12:32

+ 7:11 Amos 6:7

+ 7:12 Mixo 3:5

+ 7:13 Amos 2:12, 3Sh 12:29-33

+ 7:14 Amos 1:1

+ 7:16 Isha 30:10, Mixo 2:6

+ 8:1 Yerm 24:1, Mixo 7:1

+ 8:2 Yerm 1:11, Yerm 1:13, Amos 7:8, Mrs 4:18, Hiz 7:2-3

+ 8:5 Sah 28:11, Nax 13:15-16, Lev 19:36, Mixo 6:10

+ 8:6 Lev 25:39, 4Sh 4:1, Amos 2:6

+ 8:8 Amos 9:5

+ 8:9 Yerm 15:9, Mixo 3:6, Luqo 23:44

+ 8:10 Yerm 16:9, Mrs 5:15, Xsha 2:11, Yerm 6:26, Zkr 12:10

+ 8:11 1Sh 3:1, Zab 73:9

+ 8:14 3Sh 12:29-30

+ 9:1 Hak 16:26-30

+ 9:2 Zab 138:8-10

+ 9:3 Zab 67:23

+ 9:5 Zab 45:7, Amos 8:8

+ 9:6 Zab 103:3, Amos 4:13

+ 9:7 Yerm 47:4, 4Sh 16:9, Isha 22:6, Amos 1:5

+ 9:9 Luqo 22:31

+ 9:10 Amos 6:3

+ 9:11 Hav 15:16-18

+ 9:13 Yoʻel 3:18

+ 9:14 Ayub 3:14, Isha 58:12, Isha 61:4, Yerm 31:5

Obodiyo

Obodiyo

Kirish

1

Kirish

OBODIYO

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Mazkur kitob muallifi Obodiyo paygʻambar Edom yurti haqida bashorat qiladi. Edom xalqi muttasil tarzda Xudoning tanlangan xalqiga dushmanlik qilib kelgani uchun, Obodiyo Edom yurtining batamom vayron boʻlishini eʼlon qiladi. Mazkur kitob Muqaddas Kitob tarkibidagi eng qisqasi boʻlishiga qaramay, Xudoning ayovsiz hukmidan xabar beradi.

Bobilliklar miloddan oldingi 605-586 yillar mobaynida Quddusga bir necha marta hujum qilib, shaharni zabt etishadi. Ular Yahudo xalqini Bobilga surgun qilishadi. Obodiyo paygʻambar ushbu kitobini oʻsha mudhish davrda, ilk surgun yillarida yozadi. Oʻlik dengizning janubidagi togʻli hududda yashagan Edom xalqi Quddus qulaganidan sevinadi. Yahudo xalqining boshiga tushgan bu falokatdan ular nafaqat xursand boʻlishadi, balki shaharni talashadi, bosqinchilarga yordam berishadi. Xudo Edom xalqini shu qilmishi uchun jazolaydi, ular qatorida boshqa xalqlarni ham hukm qiladi.

Obodiyo bu xabarni Yahudo xalqining kelajakdagi gʻalabalari bilan yakunlab, asirlikdan qaytib keladigan Xudoning xalqi Edom yurtiga hukmronlik qilishini aytadi.

Obodiyo kitobi juda qisqa boʻlgani uchun boblarga boʻlinmagan.

1–BOB

1¹•Quyidagilar Obodiyoning bashoratidir.

Egamiz Edom xalqini jazolaydi

Egamiz barcha xalqlarga jarchi yubordi,

Bizga shunday xabar yetib keldi:

“Tayyorlaninglar! Qani, kelinglar,

Edomga* qarshi urushga boraylik!”

Edom xalqi haqida Egamiz Rabbiy quyidagilarni aytmoqda:⁺

²“Ey Edom xalqi, xalqlarning orasida

Men eng arzimasi qilib qoʻyaman sizni,

Hamma sizlardan nafratlanadi.

³Takabburligingiz sizlarni aldadi.

Qoyadagi* qoʻrgʻondir poytaxtingiz,

Baland tepalikdadir uylaringiz,

Shuning uchun aytasiz oʻzingizcha:

«Kim bizlarni tushira olar yerga?!»

⁴Burgutday baland parvoz qilsangiz ham,

Iningiz yulduzlar orasida boʻlsa ham,

Sizlarni u yerdan tortib tushiraman,

— deb aytmoqda Egamiz. —⁺

⁵Uyingizga oʻgʻri tushsa,

Kechasi bosqinchilar kelsa,

Faqat xohlagan narsasini oladi–ku!

Bogʻingizda uzum tergan odamlar

Bir–ikki bosh boʻlsa–da, uzum qoldiradi–ku!

Dushmanlaringiz esa sizni tamoman yoʻq qiladi!

⁶Ey Esovning avlodi* — Edom,

Yovlar hamma narsangizni talon–taroj qilishar,

Qadrli buyumlaringizni topib, tortib olishar.

⁷Barcha ittifoqchilaringiz sizga qarshi chiqib,

Sizni oʻz yurtingizdan haydab yuborar.

Tinchlik vaʼda qilib aldaydi ular,

Ammo sizlarni magʻlub qilarlar.

Sizlarga tuzoq qoʻyar noningizni yeganlar.

Sizlar esa buni bilmay qolasizlar.”

⁸Egamiz shunday aytmoqda:

“Ey Edom xalqi, hukm qilinadigan kunda,

Men donishmandlaringni halok qilarman,

Esov togʻidagi* aql–idroklilarin yoʻq qilarman.

⁹Ey Temon shahri*, jangchilaring dahshatga tushar,

Esov togʻidagi har bir inson yoʻq qilinar⁺.

Edom xalqining jazolanishi sabablari

¹⁰Sizlar qondoshingiz Yoqb avlodiga* zulm qilib,

Ularni oʻldirdingiz.

Shu bois to abad sharmanda boʻlib,

Butunlay halok boʻlasiz.

¹¹Ularning boyliklarin begonalar olib ketgan kun

Sizlar bir chetda qarab turdingiz.

Yot xalqlar Quddus shahriga kirib*,

Shahar uchun qurʼa tashlaganlarida,

Sizlar ham ular kabi yovuz ishlar qildingiz⁺.

¹²Qondoshlaringizga kelgan baxtsizlikni koʻrib,

Xushnud boʻlmasligingiz kerak edi.

Yahudo xalqi* xarob boʻlgan kun

Sevinmasligingiz kerak edi.

Boshlariga tushgan kulfatni koʻrib,

Mazax qilmasligingiz kerak edi⁺.

¹³Mening xalqimga falokat kelgan kuni

Shahar darvozalaridan kirmasligingiz kerak edi.

Yahudo xalqining boshiga falokat tushgan kuni,

Xushnud boʻlganlarga qoʻshilmasligingiz kerak edi.

Ularning boshiga falokat tushgan kuni,

Buyumlarini oʻljaga olmasligingiz kerak edi⁺.

¹⁴Qochib ketayotganlarni kutib chorrahalarda,

Pistirmalar qoʻymasligingiz kerak edi.

Oʻsha kulfat kuni tirik qolganlarni

Dushman qoʻliga bermasligingiz kerak edi.

Egamiz barcha xalqlarni jazolaydi

¹⁵Men, Egangiz, barcha xalqlarni hukm qiladigan kun* yaqinlashib qoldi.

Ey Edom xalqi! Nima qilgan boʻlsangiz boshqalarga,

Oʻzingiz ham tusharsiz oʻsha koʻyga,

Qilmishlaringiz qaytar oʻz boshingizga⁺.

¹⁶Ey Yahudo xalqi*, muqaddas togʻimda*

Gʻazab sharobin* ichib boʻldingiz.

Shu singari, barcha xalqlar ham

Bu sharobdan toʻxtamasdan icharlar.

Hech qachon yer yuziga kelmagan kabi,

Ichib–ichib, yoʻq boʻlib ketarlar⁺.

Isroil gʻalaba qiladi

¹⁷Lekin Sion togʻida najot toparlar

Isroil xalqining* omon qolganlari.

Bu togʻ muqaddas boʻlar.

Yoqub nasli haydab chiqarar yovlarini,

Uning mulkini tortib olganlarni

Va yana egallar oʻz yerlarini⁺.

¹⁸Yoqub avlodi boʻlar olovday,

Yusufning avlodi* bir alangaday.

Esovning avlodi esa

Boʻlib qolar quruq poyaday.

Mening xalqim Isroil

Esovning avlodini yondirar,

Yondirib, ularni yoʻq qilar.

Esov avlodidan tirik qolmas hech biri.”

Zotan, bu soʻzlarni Egamiz aytdi⁺.

¹⁹Isroil xalqining Nagav choʻlida yashaydiganlari Esov togʻini egallab oladilar*, Yahudo qir etaklarida* yashaydiganlari esa Filistlarning yerlariga* egalik qiladilar. Isroil xalqi Efrayim yerlarini va Samariya shahrini qoʻlga kiritadi, Benyamin avlodi esa Giladga* egalik qiladi. ²⁰Shimoliy Isroildan asirlikka olib ketilganlar* qaytib keladi. Ular shimoldagi Zorafat shahrigacha* boʻlgan Finikiya yerlarini oladilar. Quddusdan Safaradga* asirlikka olib ketilganlar* esa Nagav choʻlidagi shaharlarni qoʻlga kiritadilar⁺. ²¹Gʻoliblar Sion togʻiga chiqadilar. Oʻsha yerda turib, Esov togʻi ustidan hukmronlik qiladilar. Egamizning Oʻzi Shoh boʻladi⁺.

1:1 Edom — bu yurt Oʻlik dengizning janubida joylashgan edi. Edom xalqi azaldan Isroil xalqining dushmani boʻlib kelgan edi. Bobilliklar Quddusni vayron qilganlarida, ular Bobilliklarga yordam bergan edilar (Zabur 136:7, Hizqiyol 35:5 ga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EDOM soʻziga qarang.

1:3 Qoya — ibroniycha matnda bu soʻz Edom yurtining poytaxti boʻlgan Sela nomiga ohangdosh. Sela shahri baland, yassi togʻda joylashgan edi.

1:6 Esovning avlodi — shu kitobning 10–oyati izohiga qarang.

1:8 Esov togʻi — Edom yurtiga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul. Bu yurt togʻli yurt edi (yana shu kitobning 6–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

1:9 Temon shahri — Edom yurtining shimoliy qismidagi muhim shahar.

1:10 qondoshingiz Yoqub avlodi — Isroil xalqi Yoqubdan, Edom xalqi esa Yoqubning akasi Esovdan kelib chiqqan edi.

1:11 Yot xalqlar Quddus shahriga kirib… — miloddan oldingi 586 yilda Bobil shohi Navuxadnazar Quddusni vayron qilib, aholining asosiy qismini Bobilga surgun qilgan edi (4 Shohlar 25:1-21 ga qarang).

1:12 Yahudo xalqi — janubiy shohlik nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

1:15 Men…barcha xalqlarni hukm qiladigan kun… — Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida bu kun haqida bir necha marta soʻz yuritilgan. Koʻpincha bu ibora Xudo beradigan jazoga ishora qiladi. Bu ibora yana qiyomat kunidagi Xudoning hukmiga nisbatan ham ishlatiladi. Oʻsha kuni Xudo Oʻz dushmanlari ustidan gʻalaba qozonadi va ularni jazolaydi, Oʻziga sodiq qolganlarga esa orom bagʻishlaydi, ularga tinchlik va qut–barakalar ato qiladi.

1:16 Ey Yahudo xalqi… — ibroniycha matnda Sizlar…. Sharob ichish odatda Xudo hukmining ramzi sifatida ishlatilgani bois, bu oʻrinda Obodiyo Yahudo xalqini nazarda tutgan boʻlsa kerak (Ishayo 51:17-23 ga qarang). Bordi–yu, muallif Edom xalqini nazarda tutgan boʻlsa, sharob ichishni ikki maʼnoda talqin qilish mumkin. Birinchisi — Edom xalqi Quddusning qulashini bayram qilganini koʻrsatadi (shu kitobning 11-12–oyatlariga qarang). Ikkinchisi — Xudo Edom xalqini va boshqa xalqlarni hukm qilishini koʻrsatadi (Yeremiyo 25:17-29 ga qarang).

1:16 muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

1:16 Gʻazab sharobi — Xudo gʻazabining ramzi boʻlgan sharob kosasiga ishora. Mana shu sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi.

1:17 Isroil xalqi — bu oʻrinda Obodiyo Xudoning xalqiga tegishli boʻlgan, qayta tiklangan va birlashgan janubiy va shimoliy shohliklarga ishora qilyapti (bu oyatda Yoqub nasli iborasi ostida Xudoning xalqi nazarda tutilgan). Hizqiyol 37:15-28 ga qarang.

1:18 Yoqub avlodi…Yusufning avlodi… — Isroil xalqiga ishora. Shu kitobning 17–oyati izohiga qarang.

1:19 …egallab oladilar… — shu kitobning 19-21–oyatlarida Isroil xalqi oʻz yurtini qayta egallashi va uni kengaytirishi haqida soʻz yuritilgan. Qonunlar 30:1-5 ga qarang.

1:19 …Nagav choʻli…Yahudo qir etaklari… — Nagav choʻli hozirgi Isroilning janubida, yaʼni Oʻlik dengizning janubi–gʻarbida, Yahudo qirlari esa Yahudo yurtining gʻarbida joylashgan edi.

1:19 Filistlarning yerlari — Isroil yurtidan gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

1:19 Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi oʻlka.

1:20 Shimoliy Isroildan asirlikka olib ketilganlar… — miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohi Shalmanasar Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka hujum qilib, poytaxti Samariyani zabt etdi. Soʻng Isroil xalqining aksariyat qismini Ossuriyaga surgun qildi (4 Shohlar 17:1-6 ga qarang).

1:20 Zorafat shahri — Finikiyaga qarashli shahar boʻlib, Oʻrta yer dengizi boʻyida, Sidondan qariyb 15 kilometr janubda joylashgan edi.

1:20 Safarad — bu nom Sardisga nisbatan ishlatilayotgan boʻlishi mumkin. Sardis hozirgi Turkiyaning gʻarbida joylashgan edi.

1:20 Quddusdan…asirlikka olib ketilganlar… — shu kitobning 11–oyati izohiga qarang.

• 1:1 Yerm 49:7-22

+ 1:1 Isha 34:5, Yerm 49:7-22, Hiz 25:12-14, Hiz 35, Amos 1:11-12, Mal 1:3-4

+ 1:4 Sah 24:21, Xbq 2:9

+ 1:9 Ibt 36:5, Ayub 2:11, Amos 1:12

+ 1:11 4Sh 25:13-17, Yoʻel 3:3, Nox 3:10, Zab 136:7

+ 1:12 Mixo 4:11, Mixo 7:8

+ 1:13 Hik 17:5, Hiz 35:10

+ 1:15 Isha 13:6, Yoʻel 1:15, Zfn 1:7, Yerm 50:29, Hiz 35:15, Xbq 2:8

+ 1:16 Yerm 25:27-28, Zab 74:8, Isha 51:17, Yerm 25:15, Zkr 12:2, Vah 14:10

+ 1:17 Isha 4:3, Yoʻel 2:32

+ 1:18 Zkr 12:6

+ 1:20 3Sh 17:9

+ 1:21 Dnr 7:14, Dnr 7:27, Zkr 14:9, Luqo 1:33, 1Kor 15:24, Vah 11:15

Yunus

Yunus

Kirish

1

2

3

4

Kirish

YUNUS

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Mazkur kitob Yunus paygʻambarning nomi bilan atalgan. Yunus paygʻambar Amos va Xoʻsheya paygʻambarlarning zamondoshi boʻlib, taxminan miloddan oldingi 800-750 yillarda — Isroil xalqi Ossuriyaga surgun qilinishidan oldin faoliyat koʻrsatgan.

Yunus kitobi boshqa paygʻambarlarning kitoblaridan farq qiladi. Farqi shundaki, kitobda Yunus paygʻambarning Xudodan qochib yurgani bayon qilinadi. Xudo Yunusni yoʻq qilinishga mahkum etilgan Naynavo shahriga[1] aholisini tavbaga chaqirish uchun yuboradi. Ammo Yunus u yerga borishdan bosh tortib, Xudoga itoatsizlik qiladi. Yunus hatto shaharning vayron boʻlishini istaydi. Chunki Naynavo Isroilning ashaddiy dushmani Ossuriyaning poytaxti edi. Lekin Xudo Yunusni toʻgʻri yoʻlga soladi. Shundan keyin Yunus Naynavoga borib, Egamizning amrini bajaradi.

Koʻpchilik Yunus kitobini oʻqiganda, eʼtiborini asosan bahaybat baliq Yunusni yutib yuborganiga qaratadi. Lekin bu kitobning vazifasi Egamiz hamma xalqlarga shafqatli va mehribon ekanini koʻrsatishdan iborat.

1–BOB

Yunus Egamizga itoat etmadi

1¹Bir kuni Amitay oʻgʻli Yunusga Egamiz shu soʻzlarni ayon qildi:⁺ ²“Qani, boʻl, qudratli Naynavo shahriga* bor. Jar solib, u yerdagilarni ogohlantir, chunki shahar ahli qilgan qabihliklar Menga yetib keldi.”⁺

³Yunus yoʻlga tushdi, lekin Egamizdan qochib boshqa tomonga ketmoqchi boʻldi. U Yaffaga* kelib, u yerda Tarshishga* boradigan kemani topdi. Yoʻl haqini toʻladi–da, Egamizdan qochib Tarshishga suzib ketgani kemachilar bilan kemaga chiqdi⁺.

⁴Ammo Egamiz shunday kuchli shamol qoʻzgʻatdiki, dengizda dahshatli boʻron boshlandi. Boʻron kemani parchalab yuboray derdi⁺. ⁵Bundan kemachilar vahimaga tushib, har biri oʻz xudosiga yolvordi. Keyin, kema yengillashsin deb, u yerdagi yuklarni dengizga uloqtira boshladilar. Yunus esa kemaning ichkarisiga kirib, qattiq uyquga ketgan edi⁺. ⁶Bir payt kema dargʻasi Yunusning yoniga kelib: “Nega sen uxlab yotibsan? Tur, xudoyingga yolvor! Balki u bizlarni eslasa, halok boʻlmasmiz”, dedi⁺.

⁷Kemadagilar esa bir–birlariga: “Kelinglar, qurʼa tashlaylik*, shunda bu falokat kim sababli boshimizga kelganini bilamiz”, dedilar. Qurʼa tashlagan edilar, qurʼa Yunusga tushdi⁺.

⁸Keyin Yunusdan soʻradilar: “Bizga ayt–chi, nima sababdan boshimizga bu falokat tushdi? Sen kimsan? Qayerdan kelyapsan? Qaysi yurtdansan? Qanaqa xalqdansan?”

⁹Yunus ularga shunday javob berdi: “Men ibroniyman, dengiz va quruqlikni yaratgan Samoviy Xudo — Egamga sigʻinaman.”⁺

¹⁰Ular Yunusning Egamizdan qochib ketayotganini bilardilar. Chunki Yunusning oʻzi bu haqda ularga aytgan edi. Ular bu gapni eshitib, yana ham qattiqroq dahshatga tushdilar va unga: “Nega bunday qilding–a?!” dedilar.

¹¹Kemadagilar Yunusga: “Dengiz tinchlanishi uchun seni nima qilsak ekan–a?” deb soʻradilar. Chunki dengiz yanada vahima bilan toʻlqinlanardi.

¹²Shunda Yunus kemadagilarga dedi: “Meni olib, dengizga uloqtirsangizlar, dengiz tinchlanadi. Bilaman, bu kuchli boʻron men tufayli boshlaringizga kelgan.”

¹³Kemadagilar esa kemani quruqlikka olib bormoqchi boʻlib rosa eshkak eshdilar, ammo bunga muvaffaq boʻla olmadilar, chunki dengiz ularga qarshi battar quturayotgan edi. ¹⁴Shunda ular Egamizga yolvordilar: “Ey Egamiz! Sen Oʻzingga maʼqul boʻlganini qilib, bizni shu ahvolga solding. Ey Egamiz! Senga iltijo qilamiz: shu odamning joni uchun bizlarni halok qilma, begunoh odamning oʻlimiga bizlarni javobgar qilma.”⁺

¹⁵Shundan keyin Yunusni olib dengizga uloqtirgan edilar, dengiz tinchlanib qoldi⁺. ¹⁶Bu voqeani odamlar koʻrgach, Egamizdan qattiq qoʻrqdilar. Unga qurbonlik qilib, nazr atadilar⁺.

2–BOB

Yunus baliq qornida ibodat qiladi

2¹Yunusni yutsin deb, Egamiz nahang baliqni yubordi. Yunus uch kechayu uch kunduz baliq qornida qoldi⁺.

²Yunus baliqning qornida ekan, oʻzining Egasi Xudoga shunday deb ibodat qildi:

³“Ey Egam, qaygʻuli damlarimda

Senga qildim iltijo,

Iltijolarimni Sen eshitding.

Oʻliklar diyorining* qaʼridan faryod koʻtardim,

Sen eshitding ovozlarimni⁺.

⁴Meni otganding tubsiz chuqurga,

Dengiz bagʻriga,

Meni qurshab olgandi suvning girdobi.

Sening toʻlqinlaring

Oʻtgandilar ustimdan bosib⁺.

⁵Sening huzuringdan quvilganman,

dedim oʻshanda,

Lekin muqaddas Maʼbadingni

Yana koʻraman!

⁶Suvlar meni boʻgʻzimgacha koʻmgandi,

Tubsiz dengiz atrofimni oʻradi.

Dengiz oʻtlari boshimga oʻralib qoldi⁺.

⁷Togʻlarning tubiga* choʻkkandim —

Zanjirlari bilan to abad menga toʻsiq qoʻygan joyga*.

Sen esa, ey Egam Xudo,

Jonimni oʻsha joydan qutqarding!

⁸Ey Egam, hayotim onlari tugay deganda,

Men Seni esladim.

Iltijolarim Sengacha,

Muqaddas Maʼbadinggacha yetib bordi⁺.

⁹Soxta, bemaʼni butlarga sigʻinadiganlar

Senga boʻlgan sadoqatidan voz kechdilar!⁺

¹⁰Men esa shukrona aytib,

Senga qurbonlik keltiraman.

Atagan nazrlarimni ado etaman.

Ey Egam, najot faqat Sendandir!”⁺

¹¹Egamiz shundan keyin nahang baliqqa amr bergan edi, nahang baliq Yunusni quruqlikka chiqarib qoʻydi.

3–BOB

Yunus Naynavo aholisini tavbaga chaqiradi

3¹Yunusga Egamiz ikkinchi marta shu soʻzlarni ayon qildi: ²“Qani, boʻl, qudratli Naynavo shahriga* borib, Mening soʻzlarimni jar solib u yerdagilarga eʼlon qil.”⁺

³Yunus Egamizning amriga boʻysunib, Naynavo tomonga ketdi. Naynavo juda katta shahar boʻlib, uni aylanib chiqishga uch kun vaqt ketardi. ⁴Yunus shahar boʻylab bir kun yoʻl yurib oʻtdi. U aylanib yurib: “Yana qirq kundan keyin Naynavo xarob boʻladi”, deb jar soldi.

⁵Naynavoliklar Xudoga ishonib, roʻza tutamiz, deb eʼlon qildilar. Shahardagi kattayu kichik tavba qilib qanorga oʻrandi*⁺.

⁶Bu xabar Naynavo shohiga ham yetib bordi. U taxtdan tushib, shohona liboslarini yechdi, qanorga oʻranib, kulga oʻtirdi⁺. ⁷Oʻzi va amaldorlari nomidan butun Naynavo boʻylab quyidagi farmonni eʼlon qildi: “Na insonlar, na hayvonlar — mol–qoʻylar hech narsa yemasin, suv ichmasin. ⁸Insonlar ham, hayvonlar ham qanorga oʻransin. Har kim Xudoga yalinib iltijo qilsin, yovuz qilmishidan qaytsin, zulm qilmasin⁺. ⁹Kim biladi, balki Xudo rahm qilib, bizga boʻlgan gʻazabini qaytarar, biz halok boʻlmasmiz.”⁺

¹⁰Xudo ularning qilgan ishlarini, yovuz qilmishlaridan qaytganini koʻrib, rahm qildi va ularning ustiga “yuboraman”, deb aytgan ofatni yubormadi⁺.

4–BOB

Yunusning gʻazabi va Xudoning shafqati

4¹Bu voqeadan Yunus qattiq xafa boʻlib gʻazablandi. ²U Egamizga ibodat qilib dedi: “Ey Egam! Shunaqa qilishingni oʻz yurtimda ekanimdayoq aytmaganmidim?! Shuning uchun men Tarshishga qochgan edim–da. Sen inoyatli, rahmdil, jahli tez chiqmaydigan, sodiq sevgisi moʻl, gʻazabidan tushib kechiradigan Xudo ekanligingni bilgan edim⁺. ³Endi, iltijo qilaman, Egam, jonimni olib qoʻya qol. Yashaganimdan koʻra, oʻlganim yaxshiroq.”⁺

⁴Egamiz esa: “Nahotki shundan sen xafa boʻlding?!” dedi.

⁵Yunus shahardan chiqib, shaharning sharq tomoniga borib oʻtirdi. Shu yerda chayla yasab, endi shaharga nima boʻlarkin, deb chaylaning soyasida kutib oʻtirdi.

⁶Bir payt, Yunusning boshiga soya boʻlsin, qaygʻusi barham topsin deb, Parvardigor Egamiz bir oʻsimlik oʻstirdi. Oʻsimlik Yunusning tepasida koʻtarildi. Yunus bu oʻsimlik oʻsganidan juda xursand boʻldi. ⁷Keyingi kuni esa tong paytida Xudo bir qurtni yuborgan edi, qurt oʻsimlikni kemirib quritdi. ⁸Quyosh yuqoriga koʻtarilganda, Xudo sharqdan garmsel* yubordi. Quyosh Yunusning boshini shunday qizdirdiki, u holdan keta boshladi. Yunus: “Bunaqa yashaganimdan, oʻlganim yaxshiroq”, deb oʻziga oʻlim tiladi*.

⁹Xudo Yunusga:

— Bitta oʻsimlik nobud boʻlganidan jahling chiqdimi? — dedi.

— Ha, jahlim chiqdi, oʻlimimga ham rozi boʻldim, — deb javob berdi Yunus.

¹⁰Shunda Egamiz aytdi:

— Bu oʻsimlik uchun sen mehnat qilmagansan, ekib–oʻstirmagansan, oʻzi bir kechada oʻsib, bir kechada yoʻq boʻldi. Sen shu oʻsimlik uchun achinganingda, ¹¹Men qudratli Naynavo shahriga* achinmasligim kerakmi?! Axir, bu yerda oq–qorani ajrata olmaydigan bolalarning oʻzidan yuz yigirma mingdan ortigʻi va talay hayvonlar yashaydi–ku!

[1] Naynavo shahri — Nineviya nomi bilan ham maʼlum.

1:2 Naynavo shahri — Ossuriya shohligining poytaxti boʻlib, Dajla daryosining sharqiy qirgʻogʻida joylashgan edi. Bu shahar Nineviya nomi bilan ham maʼlum. Ossuriya Isroilga ashaddiy dushman edi.

1:3 Yaffa — Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan boʻlib, Quddus uchun bandargoh vazifasini oʻtagan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

1:3 Tarshish — hozirgi Ispaniyaning hududida joylashgan bandargoh shahar boʻlib, Naynavodan juda uzoqda, tamomila teskari tomonda edi.

1:7 …qurʼa tashlaylik… — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligi aniqlangan. Bu vaziyatda qurʼa orqali aybdor kim ekanligi maʼlum boʻlgan.

2:3 Oʻliklar diyori — ibroniycha matnda Sheoʻl. Qadimda Isroil xalqi Sheoʻlni yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy deb tushunardi.

2:7 Togʻlarning tubiga… — qadimda odamlar, togʻlarning poydevori yer ostidagi ulkan dengiz tubiga tayanadi, degan tasavvurga ega edi.

2:7 …Zanjirlari bilan to abad menga toʻsiq qoʻygan joyga — Sheoʻl, yaʼni oʻliklar diyori nazarda tutilgan. Shu bobning 3–oyati izohiga qarang.

3:2 Naynavo shahri — 1:2 izohiga qarang.

3:5 …qanorga oʻrandi — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish va kulga oʻtirish (shu bobning 6–oyatiga qarang) umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

4:8 garmsel — issiq shamol.

4:8 …oʻziga oʻlim tiladi — yoki …Xudodan oʻlim soʻradi.

4:11 Naynavo shahri — 1:2 izohiga qarang.

+ 1:1 4Sh 14:25

+ 1:2 Nox 1:1, Zfn 2:13

+ 1:3 3Sh 10:22, Isha 23:1, Ysha 19:46

+ 1:4 Zab 106:25

+ 1:5 Hav 27:18

+ 1:6 Yoʻel 2:13-14, Amos 7:3, Amos 7:6, Yun 3:9

+ 1:7 1Sh 14:41-42

+ 1:9 Zab 94:5, Zab 145:6

+ 1:14 Qnlr 21:8

+ 1:15 Zab 64:8

+ 1:16 Isha 19:21

+ 2:1 Mat 12:40, Mat 16:4

+ 2:3 Zab 3:5, Zab 17:7, Zab 117:5

+ 2:4 Zab 87:7, Ayub 22:11, Zab 17:5, Zab 41:7, Zab 68:3

+ 2:6 Zab 17:5

+ 2:8 Zab 17:7

+ 2:9 Zab 31:7

+ 2:10 Zab 49:14, Zab 3:9

+ 3:2 Yun 1:1-2

+ 3:5 2Sol 20:3, Ezra 8:21, Yerm 36:9

+ 3:6 Ayub 2:8, Hiz 27:30

+ 3:8 Yerm 18:8-11, Yerm 36:3

+ 3:9 2Sh 12:22, Yoʻel 2:13-14, Amos 7:3, Amos 7:6, Yun 1:6

+ 3:10 Chq 32:14, 2Sh 24:16, Yerm 18:8

+ 4:2 Chq 34:6

+ 4:3 Sah 11:15, 3Sh 19:4, Ayub 6:9

Mixo

Mixo

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

Kirish

MIXO

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Mixo paygʻambar Yahudo yurtidagi kichkina bir qishloqda tugʻilgan. U Ishayo paygʻambarning zamondoshi boʻlib, miloddan oldingi 722 yilda Isroil[1] xalqi Ossuriyaga surgun qilinishidan oldin faoliyat koʻrsatgan.

Mixo paygʻambar Isroilning poytaxti Samariya haqida va Yahudoning poytaxti Quddus haqida bashorat qiladi. Ikkala poytaxtning amaldorlari va boylari butun xalqni yoʻldan ozdirib, butlarga sajda qilishni oʻrgatishadi. Bundan tashqari, firibgarlik qilib, kambagʻallarni talon–taroj qilishadi. Shu sabablarga koʻra, Isroil va Yahudo xalqlarini Xudo jazolamoqchi boʻladi. Mixo paygʻambar Isroil va Yahudo xalqlarining boshiga tushadigan musibatlar va tutqunlik azoblari haqida bashorat qiladi.

Ammo kelajakda Isroil va Yahudo xalqlari yana haq Xudoga sajda qilishadi. Shunda Xudo ularni oʻz yurtiga qaytarib olib keladi, gʻalabalar sari yetaklaydigan haqiqiy hukmdorni ularga taqdim qiladi. Oʻsha vaqt kelganda, hamma joyda osoyishtalik qaror topadi. Xudo Oʻzi tanlagan hukmdor bilan birgalikda xalqqa choʻponlik qiladi. Isroilni boshqaradigan bu zot Baytlahm shahrida tavallud topishi haqidagi bashoratlar ham mazkur kitobdan oʻrin olgan.

1–BOB

1¹Yahudo* shohlari Yoʻtom, Oxoz va Hizqiyo hukmronlik qilgan davrlarda* Egamiz Moʻrashatlik* Mixo paygʻambarga Oʻz soʻzini ayon qilib turdi. Samariya va Quddus* haqida Egamiz aytgan bu soʻzlar Mixo paygʻambarga vahiy orqali ayon boʻlardi⁺.

Samariya va Quddus hukm qilinadi

²Quloq tuting, ey xalqlar!

Quloq soling, yer yuzida yashovchilar!

Egamiz Rabbiy sizlarga qarshi guvohlik beradi.

Muqaddas Maʼbadidan Rabbiy gapiradi⁺.

³Ana, Egamiz Oʻz maskanidan chiqyapti,

Togʻ choʻqqilarini bosib kelyapti⁺.

⁴Uning oyogʻi ostida eriydi togʻlar,

Yorilib ketadi daralar.

Togʻlar olovda erigan mum kabi boʻladi,

Tepalikdan oqib tushgan suvday toʻkiladi⁺.

⁵Yoqb nasli* itoatsizlik qilgani uchun,

Isroil gunohga botib ketgani uchun

Bu voqealar sodir boʻladi.

Yoqub nasli orasida itoatsizlik qilgan kim?

Poytaxt shahar Samariya emasmi?!

Butparastlar uyasi* Yahudoning qayerida joylashgan?

Quddusning naq oʻzida emasmi?!

⁶Egamiz shunday deydi:

“Men Samariyani vayron qilaman.

Uni tok ekiladigan joyga aylantiraman.

Shahar devorlarini yiqitaman,

Devor toshlarini vodiyga yumalataman.

Uning poydevorlarini ochib tashlayman.

⁷Samariyaning butlari parcha–parcha boʻladi,

Barcha sanamlari sindirib, yondiriladi.

Fahsh yoʻli bilan kelgan butlarning qimmatbaho bezaklari

Oʻzga yurt fohishalariga* toʻlov qilib beriladi.”⁺

Mixo paygʻambarning marsiyasi

⁸Bunday musibat dastidan yigʻlab, faryod qilaman,

Yalangʻoch, oyoq yalang yuraman,

Chiyaboʻriday uvullab, figʻon chekaman,

Boʻta* kabi boʻzlab yigʻlayman⁺.

⁹Axir, davo yoʻq Samariyaning yarasiga,

Yopishdi Yahudoga ham u yara,

Xalqim darvozasi — Quddusga yuqdi⁺.

¹⁰Gat aholisi bilan bu haqda hasratlashmang*,

Ular oldida koʻz yoshingizni toʻkmang!

Bayt–Lafroga borib,

U yerda qaygʻudan tuproqqa yumalang!*⁺

¹¹Ey Shofir* ahli,

Siz asirlikka ketasiz,

Yalangʻoch, sharmanda boʻlib borasiz.

Zanon* xalqi tashqariga chiqishga jurʼat etmaydi.

Bayt–Ezel* ahli motam tutadi,

Endi ular sizga panoh boʻlmaydi.

¹²Moroʻt* aholisi madad kutgan edi,

Ammo Egamiz falokat yubordi.

Bu falokat hatto Quddus darvozalariga yetdi⁺.

¹³Ey Laxish* ahli,

Otlaringizni jang aravalariga qoʻshing!

Siz itoatsiz Isroil xalqiga taqlid qildingiz,

Quddus ahlini* ilk bor gunohga boshladingiz!*⁺

¹⁴Shunday ekan, ey Yahudo xalqi,

Endi Moʻrashat* bilan xayrlashavering,

Esdalik sovgʻalaringizni ularga taqdim qiling*.

Attang, Axsib* ahli Isroil shohlariga pand berdi,

Bera olmaydigan yordamni ularga vaʼda qildi⁺.

¹⁵Ey Morisho* ahli,

Egamiz ustingizga bir bosqinchini yuboradi.

Isroil yoʻlboshchilari Adullam gʻoriga qochib borishadi⁺.

¹⁶Suyukli farzandlaringiz uchun nola qiling,

Sochingizni qirdiring*.

Kalxatlar kabi siyqa bosh boʻling,

Axir, bolalaringiz* surgun qilinadi⁺.

2–BOB

Bechoraholni ezgan zolimlarning qismati

2¹Ey toʻshagida yotib, yovuzlikni rejalashtirganlar!*

Sizning holingizga voy!

Tong otganda siz

Rejalaringizni amalga oshirasiz.

Ha, bu sizning qoʻlingizdan keladi⁺.

²Sizlar birovning ekinzoriga koʻz olaytirib,

Uni tortib olasiz.

Birovning uyini yoqtirib qolib,

Uni oʻzingizniki qilib olasiz.

Birini oʻz uyidan,

Boshqasini meros qilib olgan yeridan mahrum etasiz⁺.

³Shu sababdan Egamiz demoqda:

“Men sizlarga qarshi falokatni reja qilyapman.

Sizlar boʻyinturuqdan qochib qutulolmaysiz,

Burningizni osmonga koʻtarib yurmaysiz.

Bu ogʻir damlar boʻladi.”

⁴Oʻsha vaqt kelganda, sizlarni masxara qilib,

Odamlar shunday achchiq marsiya kuylashadi:

“Biz merosimizdan mahrum boʻldik!

Dalalarimiz dushmanlarga* boʻlib berildi.

Endi biz butunlay xarob boʻldik!”

⁵Shunday ekan,

Egamizning xalqi qaytadan boʻlganda yurtni,

Ulush qilib olmaysiz siz bir parcha yerni.

⁶Sizlar menga aql oʻrgatib deyapsiz:

“Bizga aql oʻrgatma!

Nafasingni issiq qil,

Biz sharmanda boʻlmaymiz.”⁺

⁷Ey Yoqb nasli*, sizlar aytasiz:

“Nahotki Egamizning sabri tugagan boʻlsa?!

Nahotki Xudo shunday ishlarni qilsa?!”

Bu soʻzlarni aytishingiz joizmi?!

Axir, Xudoning soʻzlari toʻgʻri odamga yaxshilik keltiradi–ku!

⁸Egamiz demoqda:

“Sizlar oʻz xalqingizga zulm qildingiz!

Xotirjam yurgan odamning qadamini poyladingiz.

Jangda talafot koʻrgan odamga oʻxshatib,

Uning egnidagi toʻnini yechib oldingiz.

⁹Xalqimning ayollarini shinam uylaridan chiqarib yubordingiz,

Farzandlarining nasibasini Mening yurtimdan uzdingiz*.

¹⁰Qani, turinglar, ketinglar bu yerdan!

Orom topa olmaysiz endi bu yurtda!

Axir, qilgan gunohlaringiz yurtimni harom qildi,

Yurtimning xarob boʻlishiga sabab boʻldi⁺.

¹¹Bordi–yu, oldingizga yolgʻonchi odam kelsa,

— Sharob, boʻzadan vaʼz aytaman, — deb aytsa,

Sizlar uni paygʻambar deya qabul qilasiz!

Umidbaxsh vaʼda

¹²Ey Yoqub nasli*,

Men sizlarni albatta yigʻaman,

Ey Isroilning omon qolganlari,

Men sizlarni toʻplab olaman.

Qoʻradagi qoʻylarday, yaylovdagi suruvday,

Sizlarni Men bir joyga yigʻaman.

Oʻshanda yurtingiz odamlarga toʻlib–toshadi.

¹³Men Yoʻlboshchingiz boʻlib, sizlarga yoʻl ochaman,

Sizlarni surgundan olib chiqaman.

Sizlar shahar darvozasidan chiqib ketasiz.

Men, Shohingiz sizlarni boshlab boraman.

Men, Egangiz, oldinda yuraman.”⁺

3–BOB

Mixo Isroil yoʻlboshchilariga tanbeh beradi

3¹Men shunday dedim:

“Ey Yoqb naslining yoʻlboshchilari, eshiting!

Ey Isroil* hukmdorlari, quloq soling!

Adolat oʻrnatish sizning vazifangiz–ku!⁺

²Sizlar esa yaxshilikdan nafratlanasiz,

Qabihlikka mehr qoʻyasiz,

Siz xalqimning terisini shilib,

Etini suyagidan ajratib olasiz.

³Siz xalqimning etini yeysiz,

Terisini shilib, suyaklarini maydalaysiz,

Qozonga solinadigan goʻshtday ularni nimtalaysiz⁺.

⁴Vaqti kelib, Egamizga iltijo qilasiz,

Oʻshanda Xudodan javob olmaysiz.

Sizlar qabihlarcha ish tutdingiz,

Shu bois U sizlardan yuz oʻgiradi.”⁺

⁵Egamiz shunday demoqda:

“Ey xalqimni yoʻldan ozdirgan paygʻambarlar!

Sizlar qorningizni toʻygʻizganlarga tinchlikni bashorat qilasiz,

Ogʻzingizni moylamaganlarga esa urushni eʼlon qilasiz⁺.

⁶Endi ustingizga tun bostirib keladi,

Sizlar vahiylarni koʻrmaysiz.

Qaro zulmat sizni oʻrab oladi,

Bashorat qilishingizga imkon boʻlmaydi.

Sizlar uchun quyosh botadi,

Kunduz ham zulmat boʻladi⁺.

⁷Sharmanda boʻlasiz, ey valiylar,

Uyatga qolasiz, ey folchilar.

Mendan soʻz olmaganingiz uchun

Ogʻzingizni ocholmay qolasiz.”⁺

⁸Ammo mening vujudim kuchga toʻlgan,

Egamizning Ruhi meni toʻldirgan.

Qudrat va adolatga toʻlganman.

Endi men Yoqub naslining itoatsizligini fosh qilaman,

Isroil* xalqining gunohini yuziga solaman⁺.

⁹Ey Yoqub naslining yoʻlboshchilari, eshiting!

Ey Isroil hukmdorlari, quloq soling!

Sizlar adolatdan hazar qilasiz,

Haqiqatni buzib koʻrsatasiz.

¹⁰Qonlar evaziga barpo qildingiz Quddusni,

Zulm evaziga bunyod etdingiz Sionni!*⁺

¹¹Ey Quddus hokimlari, sizlar pora olib hukm qilasiz,

Ey Quddus ruhoniylari, sizlar tama qilib taʼlim berasiz,

Ey Quddus paygʻambarlari, sizlar pul uchun bashorat qilasiz.

Tagʻin Egamizning nomini roʻkach qilib, aytasiz:

“Egamiz biz bilan, bunga shubha yoʻq!

Boshimizga biror koʻrgilik tushmas.”⁺

¹²Sizlar sababli

Quddus daladay shudgor qilinadi,

Sion xarobazor boʻladi,

Egamizning uyi turgan togʻni*

Qalin chakalakzor qoplaydi⁺.

4–BOB

Egamiz butun dunyoda tinchlik oʻrnatadi

4¹•Shunday kunlar keladiki,

Egamizning uyi turgan togʻ*

Togʻlarning eng yuksagi boʻlib qaror topadi.

Bu togʻ hammasidan ham baland boʻladi,

Xalqlar u yerga daryoday oqib keladi.

²Koʻplab ellar keladi,

Ular shunday deb aytadi:

“Qani, yuringlar!

Chiqaylik Egamizning togʻiga!

Qani, yuringlar!

Boraylik Yoqbning Xudosi uyiga!

Toki U bizga oʻrgatsin Oʻzining yoʻllarini,

Toki yuraylik bizlar Uning soʻqmoqlaridan.”

Axir, Egamizning kalomi kelib chiqar Quddusdan,

Ha, Xudoning taʼlimoti kelib chiqar Siondan⁺.

³Egamiz hukm qiladi koʻp xalqlarning orasida,

Ajrim qiladi olisdagi kuchli millatlar orasida.

Qilichlarini aylantirishadi omochga,

Nayzalarini esa tok qaychilariga.

Qilich koʻtarmaydi bir–biriga xalqlar,

Hech qachon jang qilmaydi ular⁺.

⁴Orom olar har kim oʻz uzumzorida,

Oʻtirar har kim oʻz anjirzorida,

Biror kimsa ularga tahdid solmaydi.

Buni Sarvari Olamning Oʻzi aytdi!⁺

⁵Hamma xalqlar oʻz xudolariga ergashaversin,

Biz esa abadulabad Egamiz Xudoning yoʻlidan yuramiz⁺.

Isroil xalqi surgundan qaytib keladi

⁶Egamizning kalomi shudir:

“Shunday vaqt keladiki, Men choʻloqlarni yigʻib olaman.

Haydab yuborilganlarni toʻplayman,

Oʻzim azobga giriftor qilganlarimni yigʻaman⁺.

⁷Choʻloqlarni omon saqlayman,

Haydab yuborilganlardan kuchli bir xalq bunyod etaman,

Oʻsha kundan boshlab, to abad Men, Egangiz,

Sion togʻida ularga hukmronlik qilaman.”

⁸Ey Quddusdagi shoh qalʼasi,

Xudo xalqining kuzatuv minorasi,

Sobiq hokimiyating oʻzingga qaytadi.

Ey Quddus shahri*,

Sening saltanating qayta tiklanadi.

⁹Endi esa nechun faryod qilyapsan?

Nima boʻldi, hukmdoring yoʻqmidi?!

Nechun toʻlgʻoq tutgan ayol kabi azoblanyapsan?

Maslahatching nobud boʻldimi?!⁺

¹⁰Ey qiz Quddus*,

Tugʻayotgan xotin kabi oh–voh qilmaysanmi?!

Oʻzingni har tomonga tashlamaysanmi?!

Axir, hozir shahardan chiqib ketasan!

Yalang qirlarga borib maskan qilasan!

Ha, Bobilga sen surgun boʻlasan*.

Biroq u yerda sen najot topasan,

Dushman qoʻlidan xalos qilar Egamiz seni⁺.

¹¹Senga qarshi birlashdi talay xalqlar,

Sen haqingda shunday deb aytadi ular:

“Qani, kelinglar, Quddusni xoʻrlaymiz,

Shahvat bilan uni tomosha qilamiz.”

¹²Ammo bilmas ular Egamizning niyatini,

Aslo tushunmaslar Uning rejalarini,

Egamiz ularni ne sababdan yiqqanini ular bilmaslar,

Bugʻdoy boshoqlarini xirmonda yanchganday,

Egamiz ularni yanchmoqchi ekanini anglamaslar⁺.

¹³Egamiz demoqda:

“Turing, ey Quddus aholisi!

Yanchib tashlang ularni!*

Temirdan qilaman shoxlaringizni,

Bronzadan yasayman tuyoqlaringizni,

Ezib majaqlaysiz koʻplab xalqlarni.”

Olgan oʻljangizni Egamizga bagʻishlaysiz,

Butun olam Rabbiysiga yov boyligini nazr qilasiz⁺.

5–BOB

Xudo Baytlahmlik Hukmdorni vaʼda qiladi

5¹Ey Quddus, yiqqin lashkaringni!

Gʻanimlar bizni qurshovga oldi!*

Ular Isroil hukmdorining betiga tayoq bilan uradi*.

²Ammo Egamiz demoqda:

“Ey Efratdagi Baytlahm,

Sen Yahudoning mitti shahri boʻlsang ham,

Isroilni Men uchun boshqaradigan zot sendan chiqadi*.

Uning nasabi qadimlarga borib taqaladi.”⁺

³Ha, Egamiz Isroil xalqini bir muddatga dushmanlarga taslim qiladi,

Ammo bu hol uzoq davom etmaydi.

Homilador ayolning koʻzi yoriganda,

Boʻlgʻusi hukmdorning birodarlari surgundan qaytadi.

Ular Isroil xalqi bilan birlashadi.

⁴Egamizning qudrati ila oʻsha hukmdor suruvini boqadi,

Oʻz Egasi Xudoning ulugʻvorligi ila ularni boshqaradi.

Isroil xalqi xatarsiz yashaydi,

Axir, hukmdorining dovrugʻi butun dunyoga yoyiladi⁺.

⁵⁻⁶Oʻsha zot tinchlik oʻrnatuvchi boʻladi.

Mabodo Ossuriyaliklar*

Yurtimizga bostirib kelsa,

Chegaramizga qadam bossa,

Hukmdorimiz bizni himoya qiladi.

Ha, Ossuriyaliklar

Yurtimizga bostirib kelsa,

Qalʼalarni ular yorib oʻtsa,

Biz ularga qarshi yetti yoʻlboshchini tanlaymiz,

Hatto sakkiz rahnamoni tayinlaymiz.

Ular qilich koʻtarib, Ossuriya ustidan hukmronlik qilishadi,

Nimroʻdning yerida oʻz hukmini oʻtkazishadi⁺.

⁷Koʻp xalqlar orasida

Yoqb naslining* omon qolganlari

Egamiz osmondan tushiradigan

Shudringday boʻlishadi,

Maysalarni sugʻoradigan

Yomgʻirga oʻxshagan boʻlishadi.

Ularni hech kim toʻxtata olmaydi,

Ular dushmanlari ustiga bostirib borishadi.

⁸Ha, koʻp xalqlar orasida

Yoqub naslining omon qolganlari

Oʻrmon hayvonlari orasidagi

Arslonday boʻlishadi,

Qoʻy suruvi orasiga kirib qolgan

Sher bolasiga oʻxshagan boʻlishadi.

Yurgan yoʻllarida hammaga tashlanib gʻajishadi,

Ularga hech kim bas kela olmaydi.

⁹Ey Isroil, sening qoʻling yovlardan baland keladi,

Barcha dushmanlaring qirilib ketadi.

Egamiz Oʻz xalqini poklaydi

¹⁰Egamizning kalomi shudir:

“Oʻsha kuni otlaringizni Men yoʻq qilaman,

Jang aravalaringizni parcha–parcha etaman⁺.

¹¹Vayron qilaman yurtingiz shaharlarini,

Yakson etaman jamiki qalʼalaringizni⁺.

¹²Yurtingizda sehr–joduga barham beraman,

Orangizda bironta folbinni qoldirmayman⁺.

¹³Tasviru butsimon toshlaringizni yoʻq qilaman,

Boshqa sajda qilmaysiz qoʻlingiz ijodiga⁺.

¹⁴Asheraga* atalgan ustunlarni qoʻporib tashlayman,

Shaharlaringiz kulini koʻkka sovuraman⁺.

¹⁵Menga itoat qilmagan xalqlar ustiga

Qahru gʻazabimni yogʻdirib, qasos olaman.”

6–BOB

Egamiz Isroil xalqi bilan daʼvolashadi

6¹Egamizning soʻzini eshiting:

“Qani, turing!

Togʻlar oldida ayting daʼvoingizni,

Qirlar eshitsin sizning ovozingizni.”

²Ey togʻlar, Egamizning daʼvosiga quloq tuting,

Zaminning mangu poydevorlari*, siz ham eshiting!

Egamiz Oʻz xalqi bilan daʼvolashadi,

Xalqi Isroil bilan U bahslashadi⁺.

³Egamiz demoqda:

“Ey xalqim, senga Men nima qildim?!

Senga tushdimi biror ogʻirligim?!

Qani, javob bergin–chi Menga!⁺

⁴Men sizlarni Misr yurtidan olib chiqqan edim–ku,

U yerdagi qullikdan xalos etgan edim–ku.

Oldingizga yuborgandim yoʻlboshchilarni —

Muso, Horun va Maryamni⁺.

⁵Ey xalqim, nahot eslamasangiz

Moʻab shohi Boloqning yovuz niyatini,

Bavoʻr oʻgʻli Balomning unga bergan javobini?!

Shitimdan Gilgalga qilgan safaringizda ham

Nimalar yuz berganini bir eslang*.

Bu voqealarni esga olsangiz,

Men, Egangiz, sizlarni qutqarmoqchi boʻlib,

Ne–ne ishlar qilganimni koʻrasiz!”⁺

Xudoning talablari

⁶Yuksalgan Xudoga sajda qilganimda,

Nima olib boray Egamizning huzuriga?!

Unga atab qurbonliklar kuydirsammikan?!

Bir yoshli buzoqlarni nazr qilsammikan?!⁺

⁷Unga atab minglab qoʻchqorlarni soʻysam,

Zaytun moyin daryo–daryo qilib oqizsam

Egamiz mendan mamnun boʻlarmikan?!

Itoatsizligim evaziga toʻngʻich oʻgʻlimni beraymi?!

Gunohim evaziga oʻz farzandimni qurbon qilaymi?!⁺

⁸Ey inson, nima yaxshi ekanligini

Egamiz senga ayon qildi.

Shudir Uning sendan qilgan talabi:

Adolatli ish tutgin,

Mehr–shafqat qilishdan zavq olgin,

Kamtar boʻlib, Xudoning yoʻlidan yurgin⁺.

⁹Xudodan qoʻrqish — donolik, axir!

Egamiz Quddus ahliga xitob qilar:

“Yaxshilab quloq soling!

Men sizlarni hademay jazolayman!*

¹⁰Ey fosiqlar, harom boyligingizga qanday koʻz yumay?!

Tarozidan urib yiqqan davlatingizni qanday unutay?!

Bunday boylikdan jirkanaman, axir!⁺

¹¹Notoʻgʻri tarozini ishlatgan odamni qanday oqlayin?!

Soxta qadoq toshlardan foydalangan kishiga qanday chidayin?!⁺

¹²Ey Quddus boylari, sizlar zoʻravonlik qilyapsiz,

Ey shahar odamlari, sizlar aldayapsiz.

Yolgʻondan boshqani bilmas tillaringiz⁺.

¹³Shuning uchun Men sizlarga qaqshatqich zarba beraman,

Gunohlaringiz uchun sizlarni xarob qilaman.

¹⁴Sizlar yeysiz, lekin toʻymaysiz,

Qorningiz doim och boʻladi.

Narsa yigʻasiz–u, saqlay olmaysiz,

Yiqqanlaringizni urushda nobud qilaman⁺.

¹⁵Siz ekasiz, ammo oʻrib olmaysiz.

Moy olasiz, ammo undan foydalanmaysiz.

Uzum ezasiz*, ammo sharobidan ichmaysiz⁺.

¹⁶Axir, sizlar shoh Omrining odatlarini tashlamayapsiz.

Axab* xonadonining barcha qilmishlariga taqlid qilyapsiz,

Ularning yoʻlini tutyapsiz.

Shuning uchun Men sizlarni xarob qilaman.

Sizni koʻrganlar sizlardan hazar qiladi,

Barcha xalqlar sizlarni haqorat etadi*.”⁺

7–BOB

Mixoning marsiyasi

7¹Shoʻrim quridi!

Yozgi mevalar yigʻib olingach,

Uzumzor hosili yigʻishtirilgach,

Toklardan bir bosh uzum ham topa olmagan,

Bir dona anjirga zor boʻlgan odamdayman men⁺.

²Xudojoʻy yoʻq boʻldi bu yurtda,

Toʻgʻri odam qolmadi insonlar orasida.

Qon toʻkaman deb, odamlar bir–birini poylaydi,

Hattoki qarindosh qarindoshiga tuzoq qoʻyadi⁺.

³Yomonlik qilishga ustadir ular.

Amaldoru qozilari pora olishadi,

Boylari xohlaganini qildirishadi,

Birgalikda ular haqiqatni buzib koʻrsatishadi⁺.

⁴Ularning himmatlisi yantoqqa oʻxshaydi,

Vijdonlisi bir uyum tikandan qolishmaydi.

Ey xalqim,

Soqchilar* sizlarga eʼlon qilgan kun yaqinlashdi,

Ha, jazo oladigan kuningiz yetib keldi.

Hammangiz sarosimaga tushadigan vaqt boʻldi⁺.

⁵Doʻstingizga suyanmang,

Sherigingizga ishonmang,

Quchogʻingizda xotiningiz yotganda,

Qulf soling ogʻzingizga⁺.

⁶Oʻgʻil oʻz otasini xoʻrlaydi,

Qiz onasining yuziga sapchiydi,

Kelin qaynanasiga dushmanlik qilar.

Sizning dushmanlaringiz — oʻz uyingizdagilar⁺.

⁷Men esa Egamga tikaman koʻzlarimni,

Umid ila kutaman najotkorim Xudoni,

Albatta eshitar Xudoyim meni⁺.

Xalq Egamizga yuz buradi

⁸Holimni koʻrib shod boʻlmangiz, ey gʻanimlar!

Yiqilganimda oʻzim turib olarman.

Zulmatda oʻtirganimda,

Menga nur sochar Egam⁺.

⁹Gunoh qildim men Egamga qarshi,

Uning qahriga dosh beraman endi.

Bir kun kelib, U mening tarafimni oladi,

Mening haqligimni isbot etadi.

Yorugʻlikka olib chiqadi U meni,

Men koʻraman Xudoning adolatini⁺.

¹⁰Ey dushmanlarim, albatta buni koʻrasiz.

“Egang Xudo qani?!” deb meni masxara qildingiz,

Endi siz sharmandayi sharmisor boʻlasiz.

Men koʻzlarim bilan koʻraman sizning qulashingizni,

Oyoq osti boʻlasizlar koʻchadagi loy kabi⁺.

Isroilning qayta tiklanishi haqida bashorat

¹¹Ey Quddus, kelar shunday zamonlar:

Sening devorlaring qayta qurilar,

Kengayib ketadi sening hududing.

¹²Oʻsha kuni xalqing qaytib keladi*.

Ular Ossuriyadan Misrgacha,

Misrdan Furot daryosigacha boʻlgan

Barcha oʻzga yurtlardan,

Uzoq dengiz sohillaridan,

Olis togʻlar bagʻridan kelishadi⁺.

¹³Boshqa xalqlarning yurtlari esa

Oʻz qilmishlari dastidan xarobazorga aylanadi.

Mixoning iltijosi va Egamizning javobi

¹⁴Ey Egam, Oʻz xalqingning choʻponi boʻlgin,

Oʻz suruvingni tayogʻing bilan boshqargin,

Ularning yon–atrofi koʻm–koʻk yaylovlar,

Ular esa chakalakzorda yashayaptilar*.

Uzoq oʻtmishdagiday ularni oʻtlatgin,

Bashan va Gilad* yaylovlarida ularni toʻygʻazgin⁺.

¹⁵Egamiz demoqda:

“Men sizlarni Misrdan olib chiqqan kunlarimday,

Sizlarga Oʻz ajoyibotlarimni yana koʻrsataman.”⁺

¹⁶Ey Egam, ajoyibotlaring oldida xalqlar

Buyuk lashkarlarining ojizligini koʻrib,

Oʻzlari sharmanda boʻladilar.

Qoʻllari bilan yuzlarini berkitadilar.

Ularning quloqlari garang boʻlib qoladi⁺.

¹⁷Ilon kabi ular tuproq yalaydi,

Sudraluvchi maxluqlar kabi tuproq oshaydi.

Ey Egamiz Xudo, ular titrab–qaqshab,

Oʻz uyalaridan Sening oldingga chiqadilar.

Sening huzuringda dahshatga tushadilar⁺.

¹⁸Ey Xudo, Senga oʻxshashi bormikan?!

Xalqingdan omon qolganlarning

Gunohlarini Sen kechirasan,

Ularning itoatsizligini afv etasan.

To abad gʻazablanmassan xalqingdan,

Zavq olasan Oʻzing mehr–shafqat koʻrsatishdan⁺.

¹⁹Sen bizga yana rahm qilasan.

Ayblarimizni yerga koʻmib yuborasan,

Gunohlarimizni dengiz tubiga uloqtirasan⁺.

²⁰Qadimda ota–bobolarimizga ont ichganingday*,

Sen Yoqb avlodiga sadoqatli boʻlasan,

Ibrohim nasliga soʻnmas sevgingni koʻrsatasan⁺.

[1] …Yahudo…Isroil… — janubiy shohlik va shimoliy shohlik nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO va ISROIL soʻzlariga qarang.

1:1 Yahudo — janubiy shohlik nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

1:1 …Yoʻtom, Oxoz va Hizqiyo hukmronlik qilgan davrlar… — miloddan oldingi 740-687 yillar.

1:1 Moʻrashat — Yahudoning janubidagi qishloq, Quddusdan qariyb 40 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

1:1 Samariya va Quddus — Samariya Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning poytaxti, Quddus esa Yahudoning, yaʼni janubiy shohlikning poytaxti edi.

1:5 Yoqub nasli — Xudo Yoqubning ismini Isroil deb oʻzgartirgan (Ibtido 32:27-28 ga qarang), shuning uchun koʻpincha Yoqub nasli deganda Isroil, yaʼni shimoliy shohlik aholisi nazarda tutiladi. Biroq bu oʻrinda mazkur ism ham Isroil, ham Yahudo xalqlariga nisbatan ishlatilgan. Yoqub bu ikkala xalqning bobokaloni boʻlgan. Yahudo xalqi Mixo paygʻambarning bashoratini faqat Isroil xalqiga taalluqli, deb oʻylagan boʻlishi mumkin. Biroq oyatning oxirgi ikki qatoridan koʻrinib turibdiki, Mixo paygʻambar Yahudo xalqini ham butparastlikda ayblab, jamiyatni yemirgan majusiylik odatlarini fosh etadi.

1:5 Butparastlar uyasi — ibroniycha matnda Bamaxlar, yaʼni “Tepaliklar”. Kanʼon xudolariga topinadigan joylar bamax deb atalardi. Odatda bu sajdagohlar tepaliklarda joylashgan boʻlib, u yerda Kanʼon xudolarining tasvirlari va qurbonliklar keltirish uchun qurbongoh boʻlardi. Bu oyatda Mixo paygʻambar Quddus shahrini oʻshanday tepalik sifatida tasvirlamoqda.

1:7 Fahsh yoʻli…fohishalar… — oʻsha paytlarda Kanʼondagi butparast xalqlar oʻz sajdagohlarida diniy vazifalardan birini fahsh orqali bajarardilar. Butparast xalqlarning udumlariga koʻra, odamlar fohishalar va fohishlar bilan jinsiy aloqa qilish orqali oʻz xudolariga topinardilar, xudolaridan farovonlik ato qilishni soʻrardilar. Lekin Egamiz Isroil xalqiga bu yoʻl bilan sajda qilishni qatʼiyan man etgan (Qonunlar 23:17-18 ga qarang). Fahsh orqali topilgan pulga ular butxonalardagi butlarni oltinu kumush bilan bezatishardi. Bashoratga koʻra, kelajakda Samariyani zabt etadigan dushman lashkari bu qimmatbaho bezaklarni oʻlja qilib, boshqa joydagi fohishalarga sarf qilishadi.

1:8 Boʻta — ibroniycha matnda Tuyaqush. Tuyaqush qattiq, mungli tovush chiqaradi.

1:10 Gat aholisi bilan bu haqda hasratlashmang… — Filistlarning bu shahri Quddusdan gʻarbda joylashgan boʻlib, Yahudo qir etaklari bagʻridagi Mixoning ona qishlogʻiga yaqin edi. Filistlar Isroil xalqining dushmani edi. Shoh Shoul va uning oʻgʻli Yoʻnatan Filistlar tomonidan oʻldirilgandan soʻng, Dovud ular uchun marsiya kuylagan edi. Mixo paygʻambar ham oʻz marsiyasini Dovudning soʻzlari bilan boshlamoqda (2 Shohlar 1:20 ga qarang). Yahudo xalqining boshiga tushadigan kulfatlardan Filistlar xursand boʻlishini Mixo xohlamaydi. Shu bobning 10-16–oyatlarida bosqinchilar Yahudo qir etaklariga gʻarbdan bostirib kelishi va oʻsha hududdagi baʼzi shahar va qishloqlarni zabt etishi haqida yozilgan. Shular qatorida dushmanlar Mixoning ona qishlogʻini ham bosib oladi. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, miloddan oldingi 701 yilda Ossuriya shohi Sanxariv Yahudo shohligiga gʻarbdan bostirib kelib, 46 ta shaharni qoʻlga kiritgan. U qariyb 20.000 aholini surgun qilgandan soʻng, Quddusga ham yurish qilgan edi (4 Shohlar 18:13-16 ga qarang).

1:10 Bayt–Lafroga borib…tuproqqa yumalang — ibroniychada Bayt–Lafro nomining maʼnosi tuproq xonadoni. Tuproqqa yoki kulga yumalash umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi (Yeremiyo 6:26, Hizqiyol 27:30 ga qarang).

1:11 Shofir — ibroniychadagi maʼnosi yoqimli, biroq bu shahar aholisining qismati aslo yoqimli emas.

1:11 Zanon — bu nom ibroniychadagi tashqariga chiqmoq soʻziga ohangdosh. Biroq bu shahar aholisi tashqariga chiqib, dushmanga qarshilik koʻrsatishga aslo jurʼat eta olmaydi.

1:11 Bayt–Ezel — ibroniychadagi maʼnosi qoʻshni uy. Lekin bu shahar aholisi yaxshi qoʻshni boʻla olmaydi, chunki ular oʻz yurtdoshlariga boshpana bera olmaydi.

1:12 Moroʻt — bu nom ibroniychadagi achchiq soʻziga ohangdosh. Bu soʻz koʻchma maʼnoda boʻlib, iztirobu alamga ishora qiladi.

1:13 Laxish — bu nom ibroniychadagi jangovar otlar iborasiga ohangdosh. Laxish shahri mustahkam qalʼa boʻlib, jangovar otlar va jang aravalariga ega edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi JANG ARAVASI iborasiga va unga ishlangan rasmga qarang.

1:13 Quddus ahli — ibroniycha matnda Qiz Sion, Quddus ahliga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul. 3:10 izohiga qarang.

1:13 …Quddus ahlini ilk bor gunohga boshladingiz! — bu yerda Mixo qanday gunohni nazarda tutgani aniq emas. Laxish aholisi Yahudo xalqini butparastlikka boshlagani yoki Xudoga umid bogʻlamay, harbiy kuchiga, otlaru jang aravalariga ishongani nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (5:10 ga va Ishayo 31:1, Xoʻsheya 10:13, 14:3 ga qarang).

1:14 Moʻrashat — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Moʻrashat–Gat. Mixo paygʻambar shu qishloqda tavallud topgan edi (shu bobning 1–oyatiga va oʻsha oyatning uchinchi izohiga qarang).

1:14 Endi Moʻrashat bilan xayrlashavering, Esdalik sovgʻalaringizni ularga taqdim qiling — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Endi Moʻrashat uchun qalin beringlar. Moʻrashat nomi ibroniychadagi unashtirilgan soʻziga ohangdosh. Turmushga chiqayotgan qiz oʻz otasining uyidan chiqib ketganiday, Moʻrashat aholisi ham oʻz uylaridan chiqib ketadilar. Mixo paygʻambar bu oʻrinda soʻz oʻyini qilib, Moʻrashat aholisining surgun boʻlishiga ishora qilyapti.

1:14 Axsib — bu nom ibroniychadagi yolgʻonchi yoki pand beruvchi soʻziga ohangdosh.

1:15 Morisho — bu nom ibroniychadagi gʻolib soʻziga ohangdosh.

1:16 …Sochingizni qirdiring — sochni qirish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi.

1:16 …farzandlaringiz…bolalaringiz… — Yahudoning shaharlari va qishloqlaridagi aholiga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul.

2:1 yovuzlikni rejalashtirganlar — shu bobning 1-11–oyatlarida Mixo Samariya va Quddusdagi nufuzli odamlarni ogohlantirib, kambagʻallarga zulm oʻtkazganlari uchun ularga qarshi bashorat qilyapti.

2:4 dushmanlar — yoki arzimas odamlar yoxud xiyonatkorlar.

2:7 Yoqub nasli — shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

2:9 Farzandlarining nasibasini Mening yurtimdan uzdingiz — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Farzandlarini Mening ulugʻvorligimdan to abad mahrum qildingiz. Bu gapdagi Mening ulugʻvorligim iborasi Xudo Oʻz xalqiga bergan yurtni bildirsa kerak.

2:12 Yoqub nasli — Xudo Yoqubning ismini Isroil deb oʻzgartirgan (Ibtido 32:27-28 ga qarang), shuning uchun koʻpincha Yoqub nasli deganda Isroil, yaʼni shimoliy shohlik aholisi nazarda tutiladi. Biroq bu oʻrinda mazkur ism ham Isroil, ham Yahudo xalqlariga nisbatan ishlatilgan. Yoqub bu ikkala xalqning bobokaloni boʻlgan.

3:1 …Yoqub…Isroil… — bu oʻrinda Mixo Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka ishora qilmoqda (shu bobning 9-10–oyatlariga qarang).

3:8 …Yoqub…Isroil… — shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

3:10 Sion — Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

3:12 Egamizning uyi turgan togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 3:10 izohiga qarang.

4:1 Egamizning uyi turgan togʻ — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 3:10 izohiga qarang.

4:8 …Quddus…Quddus shahri… — ibroniycha matnda …qiz Sion…qiz Quddus…. Sheʼriy usulda qoʻllanilgan mazkur ibroniycha iboralar Quddus shahriga yoki uning aholisiga ishora qiladi (shu bobning 10, 13–oyatlarida ham bor). 3:10 izohiga qarang.

4:10 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 11–oyatida ham bor).

4:10 …Bobilga sen surgun boʻlasan — miloddan oldingi 586 yilda Bobil shohi Navuxadnazar Quddusni vayron qilib, aholining asosiy qismini Bobilga surgun qilgan edi (4 Shohlar 25:1-21 ga qarang).

4:13 Yanchib tashlang ularni! — donni boshoqdan ajratish jarayoni yanchish deyiladi. Qadimgi Yaqin Sharqda don yanchish uchun baʼzan hoʻkizlarni don boshoqlari ustidan yurgʻizishardi. Yanchish soʻzi koʻpincha Eski Ahdda hukmga yoki urushda halokatga duchor boʻlishga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan. Mazkur oyatda Quddus aholisi oʻz dushmanini bosib ezadigan kuchli hoʻkizday tasvirlangan.

5:1 Gʻanimlar bizni qurshovga oldi! — 4:10 ning ikkinchi izohiga qarang.

5:1 …betiga tayoq bilan uradi — yoki …betiga saltanat hassasi bilan uradi. Saltanat hassasi kuch–qudrat va hukmronlik ramzi edi. Bu oʻrinda Dovud zurriyotidan boʻlgan shohning butunlay magʻlub boʻlishi va xor qilinishi anglashiladi.

5:2 …sendan chiqadi — Xudo vaʼda qilgan hukmdor, yaʼni Masih, shoh Dovud zurriyotidan kelib chiqadi. Shoh Dovud ham Baytlahmda tavallud topgan edi (1 Shohlar 17:12 ga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

5:5-6 Ossuriya — qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo shahri hozirgi Iroqning shimolida joylashgan edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OSSURIYA soʻziga qarang. Bu oyatda Mixo paygʻambar aynan Ossuriya shohligini emas, balki ramziy maʼnoda Xudoga va Uning aziz xalqiga qarshi chiqqan dushmanlarni nazarda tutgan boʻlishi mumkin. Mixo Ossuriyani Nimroʻdning yeri deb atashi ham shundan dalolat beradi, chunki Nimroʻd sharqda asos solgan qudratli shohlik doim Isroil yurtiga tajovuz qilib kelgan (Ibtido 10:8-12 ga qarang).

5:7 Yoqub nasli — 2:12 izohiga qarang.

5:14 Ashera — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Uning erkak jufti Baal edi. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi.

6:2 Zaminning mangu poydevorlari — qadimda Isroil xalqining tasavvuriga koʻra, yer tep–tekis boʻlib, yer ostida buyuk dengiz bor edi, dengiz tubida oʻrnatilgan ulkan ustunlar yerni ushlab turardi. Bu ustunlar dengiz tubidagi poydevorga tayanardi.

6:5 …Nimalar yuz berganini bir eslang — Boloq bilan Balom Isroil xalqini laʼnatlashga qanchalar urinmasin, Xudo Isroilga baraka berar edi (Sahroda 22:1-24:25 ga qarang). Xudo Iordan daryosining suvlarini toʻxtatib, Oʻz xalqini daryoning sharqidagi Shitimdan gʻarbdagi Gilgalga eson–omon olib oʻtdi, vaʼda qilgan yurtni ularga berdi (Ysha 3:1-4:19 ga qarang).

6:9 Yaxshilab quloq soling! Men sizlarni hademay jazolayman! — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Kaltakka va uni Tayinlaganga quloq sol! Bu oʻrinda kaltak shaxs timsolida boʻlib, Xudo beradigan jazoga ishora qiladi.

6:15 Uzum ezasiz… — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi.

6:16 …Omri…Axab… — Mixo paygʻambar davridan oldin Isroilda, yaʼni shimoliy shohlikda hukmronlik qilgan ikki shoh. Omri va uning oʻgʻli Axab oʻzlarining butparastligi va oʻta qabihligi bilan tanilgan edilar (3 Shohlar 16:25-33 ga qarang).

6:16 …Barcha xalqlar sizlarni haqorat etadi — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …Mening xalqim sizlarni haqorat etadi.

7:4 Soqchilar — Xudo Oʻz xalqini ogohlantirib, tavba qilishga undash uchun yuborgan paygʻambarlar nazarda tutilgan.

7:12 Oʻsha kuni xalqing qaytib keladi — Ishayo 11:11-12, 27:12-13, Zakariyo 10:8-10 ga qarang.

7:14 …chakalakzorda yashayaptilar — vayronaga aylangan shohlikning majoziy ifodasi (3:12 ga qarang).

7:14 Bashan va Gilad — Iordan daryosining sharq tomonidagi yerlar boʻlib, oʻzining koʻm–koʻk yaylovlari va nasldor, sogʻlom chorvasi bilan mashhur edi.

7:20 …ota–bobolarimizga ont ichganingday… — Ibtido 12:1-3, 18:18-19, 22:15-18, 28:10-15 ga qarang.

+ 1:1 4Sh 16:1, 4Sh 18:1, Isha 1:1, Xsha 1:1, Isha 7:9, Yerm 23:13-14

+ 1:2 3Sh 22:28, Zab 48:2, Isha 34:1, Zab 10:4, Yun 2:8, Xbq 2:20

+ 1:3 Isha 26:21, Amos 4:13

+ 1:4 Zab 96:5

+ 1:7 1Sh 5:4, Xsha 2:12, Xsha 9:1

+ 1:8 Isha 22:4, Yerm 9:1, Isha 20:2, Ayub 30:29, Isha 13:21, Isha 34:13, Yerm 50:39

+ 1:9 Xsha 5:13, Nox 3:19

+ 1:10 2Sh 1:20

+ 1:12 Amos 3:6

+ 1:13 4Sh 18:14

+ 1:14 Ysha 15:44

+ 1:15 1Sh 22:1

+ 1:16 Isha 22:12

+ 2:1 Zab 35:5, Mixo 2:1

+ 2:2 Isha 5:8

+ 2:6 Isha 30:10, Yerm 11:21, Amos 2:12

+ 2:10 Lev 18:25

+ 2:13 Isha 52:12

+ 3:1 Zab 81:2-4

+ 3:3 Zab 13:4, Hiz 34:3

+ 3:4 1Sh 8:18, Hik 1:28, Isha 1:15, Yerm 11:11

+ 3:5 Yerm 23:32, Yerm 6:14, Yerm 8:11, Hiz 13:10

+ 3:6 Hiz 12:24, Hiz 13:23, Amos 8:9

+ 3:7 Zkr 13:4

+ 3:8 Isha 58:1, Mixo 1:5

+ 3:10 Hiz 22:27, Xbq 2:12

+ 3:11 Isha 1:23, Yerm 6:13, Isha 48:1, Yerm 7:4

+ 3:12 Zab 128:3, Yerm 26:18

• 4:1 Isha 2:2-4

+ 4:2 Isha 56:7, Isha 60:3, Isha 66:20, Mal 1:11, Isha 27:13, Yerm 31:6, Zkr 8:20-22

+ 4:3 Yoʻel 3:10, Hiz 39:9, Xsha 2:18, Zkr 9:10

+ 4:4 3Sh 4:25, Lev 26:6, Yerm 30:10, Yerm 46:27, Hiz 39:26

+ 4:5 Hav 14:16

+ 4:6 Zfn 3:19

+ 4:9 Yerm 8:19, Isha 13:8, Yerm 6:24, Yerm 50:43

+ 4:10 Isha 39:6

+ 4:12 Isha 10:7

+ 4:13 3Sh 22:11, Ysha 3:11, Zab 96:5, Zkr 4:14, Zkr 6:5

+ 5:2 1Sol 5:2, Mat 2:6, Yuhn 7:42

+ 5:4 Isha 40:11, Zfn 3:13, Zab 71:8

+ 5:5 Isha 9:6, Isha 26:12

+ 5:10 Xag 2:22, Zkr 9:10

+ 5:11 Isha 17:9, Isha 27:10

+ 5:12 Qnlr 18:10

+ 5:13 Isha 17:8, Zkr 13:2

+ 5:14 Chq 34:13, Qnlr 16:21

+ 6:2 Hiz 36:4, Isha 3:14, Xsha 4:1

+ 6:3 Isha 43:22

+ 6:4 Chq 12:51, Chq 15:20, Sah 12:2

+ 6:5 Sah 22:5-6, Sah 23:7-10, Hak 11:25

+ 6:6 1Sh 15:22

+ 6:7 Chq 13:2, 4Sh 3:27

+ 6:8 Qnlr 10:12, Isha 1:17, Yerm 21:12, Zkr 7:9-10, Ibr 13:16

+ 6:10 Amos 3:10, Amos 8:5

+ 6:11 Lev 19:35-36, Xsha 12:7

+ 6:12 Amos 3:10, Yerm 9:8

+ 6:14 Lev 26:26, Xsha 4:10, Xag 1:6

+ 6:15 Lev 26:16, Qnlr 28:38-40, Amos 5:11, Zfn 1:13, Xag 1:6

+ 6:16 3Sh 16:25-33, Zab 43:14, Zab 78:4, Dnr 9:16

+ 7:1 Isha 24:13, Yerm 24:1, Xsha 9:10, Amos 8:1-2, Mark 11:13

+ 7:2 Zab 11:1, Zab 13:1-3, Zab 9:29-30

+ 7:3 Hik 17:23, Isha 1:23

+ 7:4 Hiz 2:6

+ 7:5 Yerm 9:4

+ 7:6 Mat 10:35-36, Luqo 12:53

+ 7:7 Mrs 3:25, Mrs 3:26

+ 7:8 Obd 1:12, Mixo 4:11, Zab 36:24, Hik 24:16-18, Zab 26:1, Zab 111:4

+ 7:9 Isha 58:8

+ 7:10 Zab 41:4, Zab 78:10, Zab 113:10, Yoʻel 2:17, 2Sh 22:43, Zab 17:42, Zkr 10:5

+ 7:12 Isha 11:11-12, Isha 43:5, Xsha 11:11, Zkr 8:7, Zkr 10:10

+ 7:14 Zab 22:4, Yerm 50:19

+ 7:15 Zab 77:12, Isha 11:16

+ 7:16 Isha 26:11, Ayub 21:5, Hik 30:32

+ 7:17 Ibt 3:14, Zab 71:9, Isha 49:23, 2Sh 22:46, Zab 17:46

+ 7:18 Chq 15:11, Zab 102:9, Chq 34:6-7

+ 7:19 Isha 38:17

+ 7:20 Ibt 17:2, Ibt 26:3, Zab 104:9

Noxum

Noxum

Kirish

1

2

3

Kirish

NOXUM

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Noxum kitobi Ossuriya poytaxti Naynavoning[1] qulashi haqida yozilgan sheʼriy shakldagi bashoratdir. Ossuriya qudratli shohlik boʻlib, oʻzi bosib olgan xalqlarga nisbatan nihoyatda zolim va shafqatsiz edi. Yunus paygʻambar davrida Naynavo aholisi gunohlaridan tavba qilgan edi[2], Noxum paygʻambar davrida esa ular yana zoʻravonliklarga, butparastlik va xudbinlikka mukkasidan ketgan edilar. Ossuriya lashkari miloddan oldingi 722 yilda Isroilni[3] bosib olib, aholisini Ossuriyaga surgun qilgan edi. Ular Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka ham koʻp tahdid solgan edilar. Shu sababdan Noxum paygʻambar Naynavoning ayanchli qismati haqida bashorat qiladi.

Noxum paygʻambar Naynavoning qulashidan oldin vaʼz qiladi. Bobilliklar miloddan oldingi 612 yilda Naynavoni zabt etadilar. Kitobdan oʻrin olgan Noʻ–Omonning, yaʼni Fiva shahrining qulashi haqidagi voqealar miloddan oldingi 663 yilda, Noxum paygʻambar faoliyat koʻrsatishidan oldin roʻy beradi (3:8-10 oyatlarga va 3:8 izohiga qarang).

Mazkur kitobda Noxum paygʻambar Xudoni — butun olamning va barcha xalqlarning Hukmdori, hammaning taqdirini nazorat qiluvchi haq Xudo deb eʼlon qiladi. Muallif Xudoning sabr–toqati va mehribonligi haqida soʻz yuritadi. Shu bilan birga, Xudoning odilligiga alohida urgʻu berib, aybdorni U aslo oqlamasligini taʼkidlab oʻtadi.

1–BOB

1¹Naynavo shahri* haqida bashorat. Bu kitobda Elqoʻshlik* Noxumga kelgan vahiy bayon qilingan⁺.

Egamizning Naynavoga boʻlgan gʻazabi

²Egamiz rashkchi*, qasoskor Xudodir,

Egamiz qasoskor, dargʻazabdir.

Gʻanimlaridan Egamiz qasos olar,

Dushmanlaridan gʻazablanib yurar⁺.

³Egamizning jahli tez chiqmas,

Uning kuchi buyukdir,

Aybdorni Egamiz aslo oqlamas!

Yurgan yoʻli quyunu boʻron boʻlar.

Oyogʻi ostidan changday

Koʻtarilar qora bulutlar⁺.

⁴U dengizga doʻq urib, uni quritar,

Barcha daryolarni qaqratib yuborar.

Bashan va Karmil yaylovlari xazon boʻladi,

Lubnon* gullari soʻlib qoladi⁺.

⁵Uning oldida silkinar togʻlar,

Parchalanib ketar adiru qirlar.

Huzurida zamin tebranar,

Butun jahon va undagi mavjudot qaltirar⁺.

⁶Uning qahriga kim bardosh bergay?!

Alangali gʻazabidan kim omon qolgay?!

Uning gʻazabi olovday yoyilar,

Uning oldida qoyalar chilparchin boʻlar⁺.

⁷Egamiz yaxshidir,

Kulfat kunida qoʻrgʻondir U,

Xudoda panoh topganlarni saqlaydi U⁺.

⁸Toshqin sel bilan Naynavoni vayron qilar,

Yovlarining payiga tushib, zulmatga haydar⁺.

⁹Ey Naynavo, nechun Egamizga qarshi fitna uyushtirasan?!

Axir, U bir urib seni qirib tashlaydi,

Ikkinchi urishiga hojat boʻlmaydi.

¹⁰Chirmashgan tikanu quruq xas–choʻp kabi

Sizlar ham, ey mayxoʻrlar, yondirib tashlanasiz!⁺

¹¹Ey Naynavo, qabih shoh sendan chiqdi,

Egamizga qarshi u fitna–fasod qildi.

¹²Egamiz esa shunday aytur:

“Ossuriyaliklar* kuchli va behisob boʻlsalar–da,

Ular qirilib, yoʻq boʻladilar.

Ey xalqim, boshingga kulfat soldim!

Endi bunday kulfat solmayman zinhor!

¹³Seni Ossuriya boʻyinturugʻidan ozod qilaman,

Kishanlaringni* uzib tashlayman.”⁺

¹⁴Sen haqingda, ey Ossuriya, Egamiz shunday amr etar:

“Sening noming dunyodan oʻchar.

Yoʻq qilaman xudolaring uyidagi quyma va oʻyma butlarni,

Yaramas xulq–atvoring uchun hozirlayman qabringni.”⁺

Naynavo qulaydi

¹⁵Qarang! Xushxabar keltiruvchi kimsa,

Togʻlar osha shoshib keladi bu yoqqa.

Tinchlikni eʼlon qiladi U sizga!

Ey Yahudo xalqi*, nishonlagin bayramlaringni,

Olib kel ont ichib atagan nazrlaringni.

Yurtingga tajovuz qilmas endi qabihlar,

Zero, tamomila yoʻq boʻldi ular⁺.

2–BOB

2¹⁻²Dushmanlar Isroil yurtini xarob qilgan,

Uzumzorlarini payhon etgan.

Biroq Egamiz tiklar Yoqb naslining ulugʻvorligini,

Ha, Isroil xalqining buyukligini.

Bosqinchi senga hujum qildi, ey Naynavo!*

Qani boʻl, qoʻriqla qoʻrgʻonlaringni,

Yoʻldan uzma sen koʻzingni.

Yigʻib olgin bor kuchingni,

Jangga bogʻla belingni⁺.

³Dushman sipohlarining qalqoni qizil,

Jangchilarining kiyimi alvon,

Jang kuni aravalari olovday chaqnar,

Behisob nayzalari bosh uzra tebranib turar⁺.

⁴Shahar ichida aravalar quturib yelar,

Maydonlarni kesib u yoqdan–bu yoqqa oʻtar,

Mashʼalalarga oʻxshab yonib turar,

Yashin tezligi bilan uchar.

⁵Naynavo shohi amr berar lashkarboshilariga,

Olgʻa bosib qoqinar ular yoʻlda.

Qalqonlari panohida* bosqinchilar

Shahar devoriga yopirilar⁺.

⁶Daryo toʻgʻonlarini* ular buzib tashlar,

Saroy ivib, qulay–qulay deb turibdi⁺.

⁷Shahar ahlini surgun qilishga qaror qilindi,

Choʻrilari oʻz koʻksiga urib,

Musichaday nola qilmoqda⁺.

⁸Naynavo darz ketgan hovuzga* oʻxshaydi,

Yoriqlaridan suv oqib ketganday,

Uning aholisi qochib ketyapti,

Ortidan “Toʻxtanglar! Toʻxtanglar!”

Degan qichqiriqlar eshitilar,

Lekin hech kim ortiga qaytmas.

⁹Bosqinchilar baqirar:

“Talon–taroj qiling kumushu oltinni!

Bitmas–tuganmasdir Naynavoning xazinasi!

Serobdir uning qimmatbaho narsasi!”

¹⁰Ship–shiydam, vayron, talqon boʻldi Naynavo!

Qoʻrquvdan yuraklar orqaga tortib ketdi,

Tizzalar qaltiradi, badanni titroq bosdi,

Boʻzday oqardi hammaning yuzi!⁺

¹¹Nima boʻldi Naynavo shahriga?!

Oʻxshar edi–ku u sherning uyasiga.

Ha, oʻxshar edi Naynavo sher bolalarini boqqan bir inga.

Sher va ona sher izgʻigan paytda,

Bolalari xatarsiz edi u yerda!⁺

¹²Sher oʻz bolalari uchun

Yetarlicha oʻlja tilka–pora qilgan,

U ona sher uchun ham ovini boʻgʻizlagan,

Murda bilan toʻldirgan oʻz inlarini,

Oʻlja bilan — uyalarini⁺.

¹³Sarvari Olam shunday aytmoqda: “Men senga qarshiman, ey Naynavo! Jang aravalaringni tutatib yondiraman. Yosh sherlaring qilichdan halok boʻladi. Sen endi yer yuzida talonchilik qilmaysan. Oʻlponchilaringning ovozi oʻchadi.”⁺

3–BOB

Naynavoning qismati

3¹Holingga voy, ey qoʻli qon shahar!

Oʻtaketgan makkor, oʻljaga toʻlgan shahar!

U yerdagi qotilliklar hech tugamas!⁺

²Quloqqa chalinar qamchilarning vizillashi,

Gʻildiraklarning taraq–turugʻi,

Yelayotgan ot tuyoqlarining tovushi,

Jang aravalarining gumburlashi!

³Jangga kirmoqda otliq sipohlar,

Yalt–yult etmoqda qilichlar,

Yarqiramoqda nayzalar,

Uyilib ketdi oʻliklar,

Uyum–uyum boʻldi jasadlar,

Murdalarning son–sanogʻi yoʻq.

Qoqilishar jasadlarga odamlar!⁺

⁴Ey Naynavo*, oʻzingni buzuq fohishaday* tutding,

Suyuqoyoq jodugarday odamlarni rom qilding,

Buzuqliging bilan xalqlarni qul qilding,

Sehr–jodularing bilan oʻzingga ogʻdirding⁺.

⁵“Men senga qarshiman!

— deb aytmoqda Sarvari Olam. —

Men koʻylagingni koʻtarib,

Xalqlarga yalangʻoch tanangni koʻrsataman,

Ellar oldida sharmandangni chiqaraman⁺.

⁶Ustingdan axlat yogʻdirib, seni xoʻrlayman.

Odamlarga seni tomosha qildiraman.

⁷Seni koʻrganlar orqaga chekinib, shunday deyishar:

«Naynavo vayron boʻldi!

Kim unga achinar ekan?!»

Seni yupatadigan hech kim yoʻq!”⁺

⁸Noʻ–Omon* shahridan sening ortiq joying bormidi?!

Oʻsha shahar Nil daryosi boʻyida joylashgandi,

Suvlar qurshovida turgandi,

Daryo — uning istehkomi,

Suvlar — himoyasi boʻlgandi⁺.

⁹Habashistonu* Misr uning ustidan hukmronlik qilardi,

Kuchining chek–chegarasi yoʻq edi.

Liviya* bilan Lub uning ittifoqdoshlari edi⁺.

¹⁰Shunday boʻlsa–da,

Noʻ–Omon shahrining aholisi surgun qilindi,

Odamlari asirlikka olib ketildi,

Har bir koʻchaning boshida

Toshga urib oʻldirildi goʻdaklari,

Aslzodalari uchun qurʼa tashlandi,

Barcha zodagonlari zanjirband boʻldi⁺.

¹¹Ey Naynavo, sen ham mast boʻlib, gandiraklab qolasan*,

Bekinasan, dushmanlaringdan qochib, panoh izlaysan⁺.

¹²Sening hamma qalʼalaring

Mevasi pishgan anjir daraxtiga oʻxshar.

Anjirni silkitsang,

Anjirlar xoʻrandaning ogʻziga tushar.

¹³Lashkaringga bir qarasang–chi!

Xotin kishidan farqi yoʻq–ku ularning.

Yurtingning darvozalari yov uchun keng ochildi,

Darvozalarning tambalarini olov yoʻq qildi⁺.

¹⁴Qamalga tayyorlangin!

Suvga toʻldir idishlaringni!

Mustahkamla qoʻrgʻonlaringni!

Oyoq bilan ezgin loyni,

Tayyorla tezroq qoliplaringni!

¹⁵Baribir olov seni yamlab yuborar,

Chigirtka* ekinlarni qirtishlaganday,

Qilich seni qirib tashlar.

Chigirtkaday koʻpayaver!

¹⁶Savdogarlaringni osmondagi yulduzlardan ham koʻp qilding,

Biroq ular chigirtkaday yurtingni talashar,

Soʻng qanot qoqib uchib ketishar.

¹⁷Sovuq kunda devorlarga qoʻnadigan,

Quyosh chiqqach esa uchib yoʻq boʻladigan

Chigirtkadaydir sening posbonlaring,

Chigirtka galasidaydir sening sarkardalaring.

Ular qayerga gʻoyib boʻlganini bilmaydi hech kim.

¹⁸Ey Ossuriya shohi,

Rahnamolaringning* koʻzi yumilgan,

Yoʻlboshchilaring abadiy uyquga ketgan,

Sening xalqing togʻlarga tarqalgan,

Ularni yigʻadigan biror kimsa yoʻq.

¹⁹Sening yarangni davolab boʻlmas,

Jarohating halokatlidir.

Bu haqda xabar topgan hamma odamlar

Xursandligidan chapak chalar.

Zotan, hech kim cheksiz zulmingdan

Qochib qutula olmagan⁺.

[1] Naynavo — Nineviya nomi bilan ham maʼlum boʻlib, hozirgi Iroqning shimolida joylashgan edi.

[2] Yunus paygʻambar davrida…tavba qilgan edi… — Yun 3:1-10 ga qarang. Yunus paygʻambar taxminan miloddan oldingi 750-725 yillarda faoliyat koʻrsatgan.

[3] Isroil — mazkur kitobda shimoliy shohlik Isroil degan nom bilan, janubiy shohlik esa Yahudo degan nom bilan yuritilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL va YAHUDO soʻzlariga qarang.

1:1 Naynavo shahri — Ossuriyaning poytaxti. Bu shahar Nineviya nomi bilan ham maʼlum.

1:1 Elqoʻsh — Yahudo yurtidagi bir qishloq boʻlishi mumkin.

1:2 rashkchi — Chiqish 34:13-14 ga qarang.

1:4 Bashan va Karmil…Lubnon… — bu yerlar oʻzlarining yam–yashil yaylovlari, gullari va daraxtlari bilan mashhur edi.

1:12 Ossuriya — qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo shahri hozirgi Iroqning shimolida joylashgan edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OSSURIYA soʻziga qarang.

1:13 …Ossuriya boʻyinturugʻi…Kishanlaring… — Ossuriyaning Yahudo yurti ustidan boʻlgan siyosiy hukmronligiga ishora. Yahudo yuz yildan ortiq davr mobaynida Ossuriya shohiga oʻlpon toʻlagan.

1:15 Yahudo xalqi — janubiy shohlik nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

2:1-2 Naynavo — Nineviya nomi bilan ham maʼlum.

2:5 Qalqonlari panohida… — bu oʻrindagi ibroniycha soʻz sipohlarning qalqonlarini yoki maxsus qurilmani bildiradi. Shaharga hujum qilgan sipohlar koʻchiriladigan bunday qurilma yordamida yoki qalqonlari bilan oʻzlarini shahar devorlari ustidagi himoyachilardan asrar edilar. Ular shaharni bosib olish uchun shahar devorlarini teshardilar yoki devorga qiyalatib tuproq uyardilar.

2:6 Daryo toʻgʻonlari — shahar ichidan oqib oʻtadigan suvni nazorat qilib, uni boshqarish uchun ishlatiladigan, shahar tashqarisida joylashgan toʻgʻonlar nazarda tutilgan. Bosqinchilar mana shu toʻgʻonlarni buzib, shahar devorlariga ziyon keltirgan boʻlishlari mumkin. Yoki Noxum majoziy maʼnoda bosqinchilarni Xudo tomonidan yuborilgan kuchli selga oʻxshatayotgan boʻlishi mumkin (1:8 ga qarang).

2:8 hovuz — Naynavo shahri shoh bogʻlariga suv yetkazib beradigan hovuzlari bilan mashhur edi. Matndagi kinoya bilan muallif shahar aholisini darz ketgan hovuzdan oqib ketadigan suvlarga oʻxshatadi, chunki odamlar oʻzlarini qutqarish uchun Naynavodan qochib ketadi.

3:4 Naynavo — Nineviya nomi bilan ham maʼlum.

3:4 …buzuq fohishaday… — Naynavo aholisining xatti–harakatlari va qilmishlariga mos obraz. Naynavo Ossuriya kuch–qudratining markazi va maʼbuda Ishtarga qilinadigan sajdaning oʻchogʻi edi. Butxonadagi fohishalar bilan jinsiy aloqa maʼbuda Ishtarga sajda qilish marosimining bir qismi edi. Ayrim hollarda, sajda qiluvchilar Ishtarning oʻzini ham fohisha deb atardilar. Ossuriya fohishaga oʻxshab boshqa xalqlarni qudrati bilan oʻziga rom qilgan edi. Ammo keyinchalik bu xalqlar Ossuriyaga bogʻlanib qolganlaridan afsuslanar edilar, chunki Ossuriya ularni dushmanlardan himoya qilsa ham, ularni qattiq nazorat ostiga olgan edi va ulardan katta oʻlpon toʻlashni talab qilardi (4 Shohlar 16:7-9, 17:1-6 ga qarang).

3:8 Noʻ–Omon — Fiva nomi bilan ham maʼlum. Fiva shahri Misr janubiy hududining markazi boʻlib, Misr tarixida birmuncha vaqt poytaxt ham boʻlgan edi. Miloddan oldingi 663 yilda Ossuriya shohi Ashshurbanapal tomonidan bosib olingan va shaharning baʼzi qismlari vayron qilingan.

3:9 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

3:9 Liviya — ibroniycha matnda bu yurtning qadimgi nom Fut. Bu oʻrinda Fut va Lub nomlari Liviyaning ikkita hududiga nisbatan ishlatilgan boʻlishi mumkin.

3:11 …mast boʻlib, gandiraklab qolasan… — bu oʻrinda sharob Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (Ishayo 51:17-23, Yeremiyo 25:15-29 ga qarang).

3:15 Chigirtka — baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot. Bu oʻrinda Noxum Naynavoga hujum qiladigan lashkarga chigirtkalar toʻdasi deb ishora qiladi. Ammo muallif shu bobning 16-17–oyatlarida Naynavo shahrining aʼyonlarini, savdogarlarini va qoʻriqchilarini chigirtkalarga oʻxshatadi.

3:18 Rahnamolar — ibroniycha matnda Choʻponlar. Yoʻlboshchilar va hukmdorlarga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul.

+ 1:1 Yun 1:2, Xbq 1:1

+ 1:2 Chq 20:5, Qnlr 7:10, Isha 59:18

+ 1:3 Chq 34:6-7, Zab 17:10

+ 1:4 Chq 14:21-22, Zab 105:9, Isha 33:9

+ 1:5 Zab 96:5, Yerm 4:24, Hiz 38:20

+ 1:6 Zab 75:8, Mal 3:2, Hiz 38:20

+ 1:7 Zab 45:2

+ 1:8 Isha 8:22

+ 1:10 Mixo 7:4, Yoʻel 2:5

+ 1:13 Isha 10:27, Isha 14:25

+ 1:14 Hiz 32:23

+ 1:15 Isha 52:7, Sah 30:3, Isha 52:1, Yoʻel 3:17

+ 2:2 Zab 79:9, Isha 5:1, Mat 21:33

+ 2:3 Hiz 23:14

+ 2:5 Yerm 46:12

+ 2:6 Isha 45:1

+ 2:7 Isha 38:14, Hiz 7:16

+ 2:10 Zfn 2:13, Yoʻel 2:6

+ 2:11 Isha 5:29, Yerm 2:15

+ 2:12 Yerm 51:38

+ 2:13 Nox 3:5, 4Sh 19:9-10

+ 3:1 Hiz 24:8

+ 3:3 4Sh 19:36

+ 3:4 Vah 17:1-2, Vah 18:3

+ 3:5 Nox 2:13, Yerm 13:22, Yerm 13:26, Xbq 2:16

+ 3:7 Isha 10:5, Isha 14:25, Zfn 2:13, Isha 51:19, Yerm 15:5, Mrs 1:2

+ 3:8 Yerm 46:25, Hiz 30:14, Amos 6:2

+ 3:9 2Sol 12:3

+ 3:10 Isha 20:4, 4Sh 8:12, Isha 13:16, Yoʻel 3:3, Obd 1:11

+ 3:11 Yerm 25:17

+ 3:13 Isha 19:16, Yerm 51:30

+ 3:19 Xsha 5:13, Mixo 1:9, Ayub 27:23, Mrs 2:15

Xabaqquq

Xabaqquq

Kirish

1

2

3

Kirish

XABAQQUQ

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Xabaqquq paygʻambar Yahudo yurtining qulashi arafasida faoliyat koʻrsatgan. Bobilliklar miloddan oldingi 605 yilda Yahudo yurtiga hujum qilishgan[1].

Kitobning birinchi va ikkinchi boblarida Xabaqquq paygʻambar bilan Xudo oʻrtasidagi suhbat bayon qilinadi. Xabaqquq paygʻambar adolatsizlik va jinoyatlarga toʻlib–toshgan Yahudo yurti[2] haqida Xudoga shikoyat qiladi. Shunda Xudo Xabaqquqqa Oʻz rejasini ayon qilib, Yahudo xalqini Bobilliklar orqali jazolamoqchi ekanini aytadi. Lekin Xabaqquq bunga eʼtiroz bildiradi. Yahudo xalqidan besh battar gunohkor boʻlgan Bobilliklarni Xudo jazo vositasi sifatida ishlatishini Xabaqquq hech tushunmaydi. Bu unga adolatsizlikday tuyuladi. Biroq Xudo Xabaqquqqa javob berib, vaqti kelib Bobilliklarni ham jazolashini aytadi.

Xudodan javob olgan Xabaqquq paygʻambar Xudoga boʻlgan ishonchini eʼlon qilib, kitobni goʻzal qoʻshiq bilan yakunlaydi. U Xudoga shukronalar aytib, Xudoning beqiyos qudrati va ulugʻvorligiga hamdu sanolar kuylaydi.

1–BOB

1¹Xabaqquq paygʻambarga vahiy orqali ayon boʻlgan bashorat⁺.

Xabaqquq Xudoga adolatsizlikdan shikoyat qiladi

²Ey Egam, qachongacha Sendan yordam soʻrab yolvoraman?! Menga quloq solasanmi oʻzi?! Qachongacha: “Zoʻravonlikdan qutqar!” deb iltijo qilaveraman?! Bizga najot berasanmi oʻzi?!⁺ ³Nima uchun nohaqlikka qarab turishim kerak?! Bunday haqsizlikka qanday chiday olyapsan?! Atrofimga nazar solsam, zoʻravonligu talonchilikni koʻraman. Janjal va urush avj olmoqda. ⁴Oqibatda qonun oʻz kuchini yoʻqotdi, adolat esa poymol boʻldi. Fosiqlar solihlardan baland kelgani uchun nohaq hukm chiqarilyapti⁺.

Xudo Xabaqquqqa javob beradi

⁵Atrofdagi xalqlarga nazar solinglar! Ularga yaxshilab qaranglar! Koʻrganingizdan hayratda qolasizlar. Sizning davringizda Men shunday bir ish qilamanki, agar eshitsangiz qulogʻingizga ishonmaysizlar⁺. ⁶Mana, Men Bobilliklarni* gʻoyat kuchaytirmoqdaman. Bu xalq shafqatsiz va tajovuzkordir. Ular dunyoning har tomoniga yurish qiladilar, oʻzga yurtlarni bosib oladilar⁺. ⁷Hammani qoʻrquv, vahimaga soladilar. Oʻziga xon, oʻziga bek boʻlgan takabburdir ular. ⁸Ularning otlari qoplondan chaqqon, kechasi izgʻiydigan boʻrilardan xavfli. Otliqlari uzoqdan otlarini yeldirib kelishadi, oʻljasiga tashlanadigan burgut kabi uchib kelishadi⁺.

⁹Ularning toʻdalari zoʻravonlik maqsadida kelishadi. Ular sahrodan keladigan quyun kabi boʻlib, qum yiqqanday asirlarni yigʻishadi. ¹⁰Shohlarni mazaxlashadi, hukmdorlarni masxara qilishadi. Mustahkam shaharlar ustidan kulishadi. Oʻsha shaharlar devorlariga qiyalatib tuproq uyadilar*. Ularni qoʻlga kiritadilar. ¹¹Soʻng shamol kabi tez oʻtib ketishadi. Ular oʻz kuchini xudo deb biladilar, shuning uchun jazodan qocha olmaydilar.

Xabaqquq Xudoga yana shikoyat qiladi

¹²Ey Egam Xudo, Muqaddas Xudoyim! Doimo mavjud boʻlgan Xudo Sen emasmi?! Shunday ekan, Bobilliklar dastidan biz yoʻq boʻlib ketmaymiz. Ey Egam! Sen, hukmimni amalga oshirsin, deb Bobilliklarni tanlading. Ey suyangan Qoyam! Sen, xalqimni jazolasin deb, ularni tayinlading⁺. ¹³Sening koʻzlaring shu qadar pokizaki, Sen yovuzlikka qarab turolmaysan. Haqsizlikka chiday olmaysan. Hayronman, qanday qilib bu makkor odamlarga chidab yuribsan?! Bu qabihlar oʻzlaridan solihroq xalqni yamlab yutyapti–ku, qanday qilib ularga indamay jim turibsan?!⁺

¹⁴Sen odamlarni dengizdagi baliqlar kabi qilding, yoʻlboshchisi boʻlmagan dengiz maxluqlariga oʻxshatib qoʻyding. ¹⁵Bobilliklar odamlarni oʻz qarmogʻiga ilintiradilar. Toʻr tashlab baliq ovlaganday ularni ovlaydilar. Yoyma toʻrlariga* tushirib, qirgʻoqqa tortib chiqaradilar. Ovini koʻrgach, xursand boʻlib sevinadilar⁺. ¹⁶Ha, toʻrlari tufayli ular moʻl oʻlja oladilar, sara taomlardan tanovul qiladilar. Shuning uchun toʻrlariga atab qurbonliklar keltiradilar, yoyma toʻrlariga atab tutatqilar tutatadilar*.

¹⁷Qachongacha ular toʻrlari bilan ellarni ovlaydilar?! Qachongacha xalqlarni shafqatsiz nobud qiladilar?!

2–BOB

2¹Men minoraga chiqib olaman. Shahar devoridan olislarga qarab, Egamning javobini kutaman. Shikoyatimga javob berganda, Unga nima aytishimni oʻylab koʻraman*⁺.

Xudo Xabaqquqqa javob beradi

²Egamiz menga shunday javob berdi: “Senga ayon qilgan soʻzlarimni tosh lavhalarga aniq qilib yoz, yugurib ketayotgan odam uni bir qarashdanoq oʻqiy oladigan boʻlsin⁺. ³Bashorat belgilangan vaqtda amalga oshadi. Oʻsha vaqt hademay yetib keladi, bashorat roʻyobga chiqadi. Bordi–yu, u kechikadigan boʻlsa, sabr qilgin. U albatta bajo boʻladi, kech qolmaydi⁺.

⁴Menga qara! Toʻgʻri yoʻldan yurmaganlar halok boʻladi*. Solihlar esa Xudoga boʻlgan sadoqati* tufayli tirik qoladi.”⁺

Xabaqquq fosiqlarning jazo olishini eʼlon qiladi

⁵Boylik* aldamchidir. Boylar takabburdirlar, ular hech qachon tinib–tinchimaydilar. Ular oʻliklar diyori kabi ochkoʻz, oʻlim kabi toʻymaydilar. Ular xalqlarni oʻzlariga tobe qilishadi, ellarni qoʻl ostiga olishadi⁺. ⁶Asirlikka tushganlar ularni nafratomuz mazax etadilar, masxara qilib, shunday aytadilar:

“Ey birovning boyligini talab, uyum qilganlar, sizning holingizga voy! Sizlar birovning narsasini qaytarmay, qarzlaringizni* orttirib yuribsizlar. Bunday hol uzoqqa choʻzilarmidi?!⁺ ⁷Qarzlaringizni qistaydiganlar toʻsatdan paydo boʻladi. Ular kelib, sizlarni dahshatga solishadi. Shunda sizlar ular uchun oʻlja boʻlasizlar. ⁸Sizlar koʻp xalqlarni taladingiz. Odamlarning qonini toʻkdingiz, yurtlaru shaharlarni vayron qilib, u yerdagilarni nobud qildingiz. Shuning uchun omon qolgan xalqlar endi sizlarni talon–taroj qiladilar⁺.

⁹Ey harom yoʻl bilan boylik topib, uyiga tashiganlar, sizning holingizga voy! Sizlar uylaringizni balandlikda qurib, oʻzingizni kulfat changalidan asramoqchi boʻldingiz⁺. ¹⁰Ammo hiylalaringiz xonadoningizni sharmanda qildi. Sizlar koʻp xalqlarni nobud qilganingiz uchun oʻz boshingizga yetdingiz. ¹¹Hatto uyingiz devoridagi toshlar zoʻravonligingizdan dod soladi. Toʻsinlarning nolasi aks sado boʻlib chiqadi⁺.

¹²Ey qotillik ila shaharlar qurganlar, holingizga voy! Ey zoʻravonlik ila qoʻrgʻonlarga asos solganlar, holingizga voy!⁺ ¹³Ellar behuda tinkasini quritadi. Xalqlarning ter toʻkib erishganlari olovga yem boʻladi. Bu Sarvari Olamning ishi emasmi?!⁺

¹⁴Ha, suvlar toʻldirganday dengizni,

Yer yuzi toʻliq bilib oladi Egamizning ulugʻvorligini⁺.

¹⁵Ey qoʻshni xalqlarga sharobni zoʻrlab ichirganlar, holingizga voy! Yalangʻoch badanlarini tomosha qilaylik deb, ularga gʻazabingiz sharobidan* ichirdingiz. Ularni mast qildingiz⁺. ¹⁶Biroq sizlar obroʻ topmay oʻzingiz sharmandalikdan mast boʻlasizlar. Qani, iching! Yalangʻoch tanangizni koʻrsating! Ana, Egamizning oʻng qoʻlidagi jazo kosasi sizlarga yetib keldi! Obroʻyingiz toʻkilib, sharmandangiz chiqadi⁺. ¹⁷Ha, Lubnonda qilgan zoʻravonligingiz* oʻz boshingizga yetadi. U yerda yovvoyi hayvonlarni qirdingiz, endi hayvonlar sizlarni dahshatga soladi. Chunki sizlar yurtlaru shaharlarni vayron qildingiz. Odamlarning qonini toʻkib, ularni nobud qildingiz.

¹⁸Inson yasagan butdan ne foyda?! Sanamning foydasi bormi yolgʻondan boshqa?! Nega odam oʻzi yasagan narsasiga umidini bogʻlaydi?! Nega tili yoʻq bir butni yasaydi?!⁺ ¹⁹Holingizga voy, ey bir parcha yogʻochga «Uygʻon!» deganlar! Holingizga voy, ey tilsiz toshga «Tur!» deb yolvorganlar! But sizga toʻgʻri yoʻl koʻrsatarmidi?! Oltinu kumush bilan qoplangan butning joni bormidi?!⁺

²⁰Egamiz esa Oʻzining muqaddas Maʼbadidadir.

Uning oldida butun dunyo sukut saqlasin!”⁺

3–BOB

Xabaqquq ibodat qiladi, vahiyda Xudoni ilohiy jangchi timsolida koʻradi

3¹Xabaqquq paygʻambarning kuyga solingan ibodati quyidagicha:

²“Ey Egam, men Sening shuhrating haqida eshitdim. Qilgan buyuk ishlaringdan hayratda qoldim. Ey Egam, bizning davrimizda ham shunday ishlaringni qilgin. Odamlar Sening nimalarga qodir ekanligingni bilib qoʻyishsin. Gʻazablanganingda mehr–shafqatni esdan chiqarmagin.

³Xudo keladi Edom yurtidan*,

Muqaddas Xudo keladi Poron qirlaridan*.

Uning ulugʻvorligi koʻkni porlatar,

Hamdu sanolariga butun dunyo toʻlar.

⁴Ulugʻvorligi chaqmoqday chaqnar,

Nur sochilar Uning qoʻlidan —

Kuch yashiringan bilagidan⁺.

⁵Uning oldida yuradi oʻlat,

Uning ketidan ergashadi ofat.

⁶Toʻxtaganda yer silkinadi,

Nazar solganda xalqlarni titroq bosadi.

U yurgan koʻhna yoʻllar boʻyidagi

Mangu togʻlar oʻpirilib tushadi,

Abadiy qirlar choʻkib past boʻladi⁺.

⁷Koʻshon xalqining qoʻrqqanini men koʻryapman,

Midiyon* xalqining dagʻ–dagʻ qaltiraganini koʻryapman⁺.

⁸Ey Egam, nahotki gʻazablansang daryolardan?!

Nahot Sening jahling chiqsa irmoqlardan?!

Yoki Sening qasding bormidi dengizdan?!*

Shuning uchun otlaringni choptirasanmi,

Zafarli jang aravalaringga minib olasanmi?!⁺

⁹Sen gʻilofdan chiqarasan kamoningni,

Oʻqlarga toʻldirasan oʻqdoningni.

Daryolar bilan yorasan yer yuzini.

¹⁰Buni koʻrganda togʻlarni dard tutar,

Shiddatli oqim koʻpirib oqar.

Dengiz tubidan nido yangrar,

Dengiz toʻlqinlari koʻkka intilar⁺.

¹¹Sening oʻqlaring uchib chaqnaydi,

Nayzalaring yalt etib yonadi.

Bundan quyoshu oy oʻz joyida qotib turadi*⁺.

¹²Sen jahl ustida bosib oʻtarsan yer yuzini,

Gʻazabga minib oyoq osti qilarsan xalqlarni.

¹³Qutqarish uchun kelasan Oʻz xalqingni,

Oʻz tanlaganing orqali ozod qilish uchun ularni*.

Fosiq xalqning yoʻlboshchisini urasan,

Boshdan–oyoq uni shilib tashlaysan.

¹⁴Ana, gʻanimlarimiz quyun kabi kelyaptilar,

Bizni har yoqqa tarqatib yubormoqchi boʻlyaptilar.

Oʻz uyasida oʻljasini gʻajigan yirtqich hayvonday,

Oson ovidan oʻzida yoʻq sevinyaptilar.

Sen esa ularning yoʻlboshchisini oʻz oʻqlari bilan halok qilasan.

¹⁵Otlaring tuyoqlari dengizni* bosib ezadi,

Bahaybat suvlarni bir joyga yigʻib qoʻyadi.”⁺

Xabaqquq Xudoga boʻlgan ishonchini eʼlon qiladi

¹⁶Men bularni* eshitdim.

Shunda uvushdi mening yuragim,

Titray boshladi lablarim,

Madorim qolmay, qaltiradi tizzalarim.

Ammo men sabr–toqat qilaman,

Bosqinchilarimiz boshiga tushadigan kulfat kunini kutaman*⁺.

¹⁷Bordi–yu, anjir daraxti gullamay qolsa,

Uzum toklari meva tugmasa,

Zaytun daraxtlari hosil bermasa,

Daladagi ekinlar unmay qolsa,

Qoʻralarda qoʻylar qolmasa,

Ogʻilxonalar boʻm–boʻsh boʻlsa,

¹⁸Shunda ham Egamdan shod boʻlarman,

Najotkorim Xudodan quvonarman⁺.

¹⁹Egam Rabbiy mening qudratimdir.

U oyoqlarimni kiyik oyogʻiday qiladi,

Choʻqqilar uzra meni bexatar yurgizadi.

Ijrochilar rahbariga. Torli asboblar joʻrligida⁺.

[1] Bobilliklar…Yahudo yurtiga hujum qilishgan — 4 Shohlar 24:1-4, Doniyor 1:1-7 ga qarang.

[2] Yahudo yurti — janubiy shohlik nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

1:6 Bobilliklar — ibroniycha matnda Xaldeylar, oʻsha vaqtda Bobilliklar shu nom bilan ham atalardi.

1:10 Oʻsha shaharlar devorlariga qiyalatib tuproq uyadilar — qadimgi davrlarda dushmanlar devor bilan oʻralgan shaharga hujum qilayotganlarida, koʻpincha devorga qiyalatib tuproq uyganlar. Shu yoʻl bilan ular shaharni himoya qilayotgan xalqqa hujum qilish uchun devorni buzishga yoki oshib oʻtishga qulay imkoniyat yaratganlar.

1:15 Toʻr…Yoyma toʻrlari… — Xabaqquq baliq ovlashda ishlatiladigan ikki xil toʻr haqida soʻz yuritib, Bobil lashkarining qudratini tasvirlaydi. Bu bilan u Bobil lashkaridan qochib–qutulishning iloji yoʻqligini koʻrsatmoqchi. Matnda ishlatilgan toʻrlarning birinchisi dumaloq shaklda boʻlib, atrofiga toshlar bogʻlanar edi. Bunday toʻrdan bitta baliqchi foydalansa ham boʻlardi. Ikkinchi toʻrning shakli esa uzun toʻrtburchak edi. Bu toʻrning pastki tomoniga toshlar bogʻlanar edi. Bunday toʻrni bir nechta baliqchilar suvga otib, uni ikki tarafidan qirgʻoq tomon tortib baliq ovlashardi.

1:16 …toʻrlariga atab qurbonliklar keltiradilar, yoyma toʻrlariga atab tutatqilar tutatadilar — bu jumla majoziy maʼnoni ifodalab, Bobilliklar oʻz lashkarining kuch–qudratiga va harbiy salohiyatiga xudoga sigʻinganday sigʻinganlarini koʻrsatadi (shu bobning 11–oyatiga qarang).

2:1 Shikoyatimga javob berganda, Unga nima aytishimni oʻylab koʻraman — ibroniycha matndan. Qadimiy suryoniycha tarjimada Qani koʻray–chi, U mening shikoyatimga qanday javob berarkan.

2:4 Menga qara! Toʻgʻri yoʻldan yurmaganlar halok boʻladi — yoki Takabburlarga bir qara! Ular egri yoʻllardan yurmoqda.

2:4 Xudoga boʻlgan sadoqati — yoki imoni.

2:5 Boylik — Qumron qoʻlyozmalaridan. Ibroniycha matnda Sharob.

2:6 qarzlaringiz — majoziy maʼnoda ishlatilgan bu soʻz boshqalardan zoʻravonlik bilan tortib olingan narsalarga ishora qiladi. Zoʻravonlar xuddi boshqalardan qarz olaverib, oʻzining boshiga kulfat keltiradigan odamlarga oʻxshaydi. Mana shu zoʻravonlar, bir kun kelib, qilmishlari uchun jazo oladilar.

2:15 gʻazabingiz sharobi — bu oʻrinda sharob Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi. Sharob ichaverib mast boʻlib qolgan inson baʼzan Xudoning gʻazabi ostida qolgan insonning timsoli edi (Ishayo 51:17-23, Yeremiyo 25:15-29 ga qarang). Mazkur oyatda Xabaqquq bu timsolni Bobilning boshqa xalqlarga boʻlgan gʻazabini — ularni xoʻrlaganini va yurtlarini vayron qilganini ifodalash uchun ishlatgan. Ammo shu bobning 16–oyatida Xabaqquq bu timsol orqali Bobilni ogohlantirib, Xudo ularni jazolaydigan vaqt kelishini aytadi.

2:17 Lubnonda qilgan zoʻravonligingiz — Lubnon togʻlari oʻzining katta sadr daraxtlari va goʻzal tabiati bilan mashhur edi (Qonunlar 3:25, Zabur 103:16-17 ga qarang). Bobilliklar oʻsha daraxtlarning koʻpini kesib tashlagan edilar (Ishayo 14:3-8 ga qarang).

3:3 Edom yurti — ibroniycha matnda Temon, Edom yurtining shimoliy qismidagi muhim shahar. Bu oʻrinda Temon Edomning sheʼriy nomi sifatida ishlatilgan (Hakamlar 5:4-5 ga qarang).

3:3 Poron qirlari — Sinay yarim orolining sharq tomonidagi, Qizil dengizning Aqaba qoʻltigʻi boʻyidagi yerlar. Oyatdagi Edom va Poron nomlari Yahudo xalqiga oʻz tarixini eslatadi (Qonunlar 33:2 ga qarang). Xudo ularning ota–bobolarini Misrdan Sinay togʻiga olib borib, oʻsha yerda — Poron qirlari yaqinida ularga oʻnta amrni bergan edi. Shundan keyin Xudo ularni Edom yurti orqali shimol tomonga, Kanʼon yurtiga boshlab bordi va ularga oʻsha yurtni bosib olishlariga yordam berdi. Bu yurtni Xudo Ibrohimga va uning nasliga vaʼda qilgan edi. Muallif shu bobning 3-15–oyatlarida bayon qilgan vahiy orqali Yahudo xalqiga, Xudo sizlarning ota–bobolaringizga oʻtmishda qanday madad bergan boʻlsa, sizlarga ham shunday qiladi, deya dalda beradi.

3:7 Koʻshon…Midiyon… — Sinay yarim orolida yashagan ikki xalqqa ishora qilingan boʻlishi mumkin. Muso davrida Isroil xalqi Misrdan chiqqan paytda atrofdagi xalqlar qoʻrquvga tushgan edilar (Chiqish 15:13-16, Ysha 2:8-11 ga qarang). Koʻshon va Midiyon nomlari hakamlar davrida yashagan ikkita xalqni ham bildirishi mumkin. Xudo ular orqali Isroil xalqini gunohlari uchun jazolagan, keyinchalik esa ularning oʻzlarini ham jazolagan edi (Hakamlar 3:8-11, 6:1-6, 7:9-25 ga qarang). Xudo Bobil xalqiga nisbatan ham xuddi shu yoʻlni tutgandi. Xudo ular orqali Yahudo xalqini jazolagan, keyinchalik esa Bobilliklarning oʻzlarini ham jazolagan edi.

3:8 …daryolar…dengiz… — Nil daryosi, Qizil dengiz va Iordan daryosi nazarda tutilgan boʻlsa kerak (misol uchun, Chiqish 7:20-24, 14:1-31, Ysha 3:1-17 ga qarang).

3:11 …quyoshu oy oʻz joyida qotib turadi — Ysha 10:12-14 ga qarang.

3:13 …Oʻz tanlaganing orqali ozod qilish uchun ularni — yoki …Oʻz tanlaganingni ozod qilish uchun. Bu oʻrinda Oʻz tanlaganing deb tarjima qilingan ibroniycha soʻz Eski Ahdda koʻpincha Xudo tomonidan tanlangan shoh va qutqaruvchiga ishora qiladi. Bobilni bosib olgan Fors shohi Kurushga nisbatan ham shu ibroniycha soʻz ishlatilgan (Ishayo 45:1 ga qarang, yana Ishayo 41:2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

3:15 dengiz — Chiqish 14:1-31 ga qarang.

3:16 bular — shu bobning 3-15–oyatlarida bayon etilgan vahiyga yoki 1:5-11 dagi xabarga ishora.

3:16 Ammo men…kutaman — yoki Chunki men jimgina kulfat kutishim kerak, Yurtimizni bosib oladigan xalqning hujumini kutishim kerak.

+ 1:1 Nox 1:1

+ 1:2 Zab 12:1, Zab 88:47, Ayub 24:12

+ 1:4 Mixo 7:3

+ 1:5 Hav 13:41

+ 1:6 Yerm 5:15-17, Hiz 28:7, Hiz 31:12

+ 1:8 Yerm 4:13, Qnlr 28:49

+ 1:12 Qnlr 33:27, Zab 89:3, Zab 92:2, Isha 10:5-6

+ 1:13 Zab 34:17, Ayub 12:6, Yerm 12:1

+ 1:15 4Sh 19:28, Amos 4:2, Yerm 16:16

+ 2:1 Isha 21:8, Yerm 6:17, Hiz 3:17, Hiz 33:2, Xsha 9:8

+ 2:2 Qnlr 27:8, Isha 8:1, Isha 30:8

+ 2:3 Dnr 10:14, Zfn 3:8, 2Btr 3:9, Ibr 10:37

+ 2:4 Rim 1:17, Gal 3:11, Ibr 10:38

+ 2:5 Hik 27:20, Yerm 27:7

+ 2:6 Isha 14:4

+ 2:8 Yerm 50:29, Hiz 35:15, Obd 1:15

+ 2:9 Yerm 49:16

+ 2:11 Luqo 19:40

+ 2:12 Yerm 22:13, Mixo 3:10

+ 2:13 Yerm 51:58

+ 2:14 Sah 14:21, Zab 71:19, Isha 6:3, Isha 11:9

+ 2:15 Yerm 51:7

+ 2:16 Yerm 13:26, Nox 3:5, Mrs 4:21

+ 2:18 Zkr 10:2, Isha 44:10-11

+ 2:19 Zab 134:17, Yerm 10:14

+ 2:20 Zab 10:4, Mixo 1:2, Zfn 1:7

+ 3:4 Ayub 36:32, Hiz 1:27

+ 3:6 Ibt 49:26, Qnlr 33:15

+ 3:7 Hak 7:21

+ 3:8 Isha 66:15

+ 3:10 Chq 19:18, Zab 76:17, Zab 92:3

+ 3:11 Ysha 10:12-13

+ 3:15 Zab 76:20

+ 3:16 Ayub 4:14, Zab 118:120

+ 3:18 Zab 12:6, Zab 20:2, Zab 34:9, Yoʻel 2:23, Zkr 10:7

+ 3:19 2Sh 22:34, Zab 17:34, Zab 4:1, Zab 60:1

Zafaniyo

Zafaniyo

Kirish

1

2

3

Kirish

ZAFANIYO

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Zafaniyo paygʻambar Yahudo yurtida[1] shoh Yoʻshiyo hukmronligining dastlabki yillarida bashorat qilgan. Uning faoliyati shoh Yoʻshiyo miloddan oldingi 621 yilda oʻtkazgan islohotlardan[2] avvalgi davrga toʻgʻri kelgan boʻlishi mumkin. Oʻsha davrda Ossuriya[3] hamon qudratli shohlik edi. Yeremiyo va Noxum paygʻambarlar Zafaniyo paygʻambarning zamondoshlari boʻlgan.

Zafaniyo paygʻambar davrida Yahudo xalqi umidini kelajakka bogʻlab, Xudoning qudrati bilan dushmanlarini yer yuzidan yoʻq qilishga chin dildan ishonardi. Ular: “Xudoning adolat oʻrnatadigan gʻalaba kunlarini katta tantana bilan kutib olamiz”, deb niyat qilib, oʻsha davrni “Egamizning kuni” deb atashardi. Zafaniyo paygʻambar esa xalqni ogohlantirib, “Egamizning kuni”da Xudo itoatsiz bandalarni jazolaydi, deb aytadi. Itoatsiz Yahudo xalqi ham, boshqa xalqlar qatori, qattiq jazo olishini Zafaniyo bashorat qiladi. Biroq shu bilan birga, paygʻambar Xudoning Oʻz xalqiga rahmdil ekanini taʼkidlab oʻtadi. Xalqning achchiq qismatini bashorat qilgan muallif kitobni umidbaxsh soʻzlar bilan yakunlaydi. Quddus kelajakda vayron boʻlsa ham, vaqti kelib, bu tabarruk shahar yana tiklanadi, u yerni moʻmin–qobil, solih odamlar makon qiladi, deb ishonch bilan taʼkidlaydi Zafaniyo paygʻambar.

1–BOB

1¹Yahudo yurtida* Omon oʻgʻli shoh Yoʻshiyo hukmronlik qilgan davrda* Zafaniyoga Egamiz Oʻz soʻzini ayon qildi. Zafaniyo shoh Hizqiyo* avlodidan boʻlib, Kushining oʻgʻli, Gadaliyoning nevarasi va Emoriyoning evarasi edi⁺.

Yahudo xalqi jazo oladigan kun yaqinlashib kelmoqda

²Egamiz shunday demoqda:

“Men yer yuzidagi hammani

Gard qoldirmay supurib tashlayman.

³Ha, Men odamlaru hayvonlarni,

Koʻkdagi qushlaru

Dengizdagi baliqlarni supurib tashlayman.

Oʻsha hayvonlar tasviridagi butlarni* parchalayman.

Ular qatorida fosiqlarni ham yoʻq qilaman,

Yer yuzidagi butun inson zotini

Ildizidan quritib yuboraman.

— Egamizning kalomi shudir. —⁺

⁴Men Yahudo va Quddusga qarshi qoʻl koʻtaraman.

Baalga* sigʻinganlarni bitta qoldirmay yoʻq qilaman,

Butparast ruhoniylarni odamlarning xotirasidan oʻchiraman⁺.

⁵Tomda quyosh, oy, yulduzlarga sigʻinganlarni halok qilaman,

Toʻgʻri, ular Men, Egangizga sajda qilib, sadoqat ontini ichadi,

Lekin Moʻlaxga* ham topinib, vaʼdalar berishadi⁺.

⁶Men, Egangizdan yuz oʻgirgan,

Izimdan yurmagan bu odamlar nobud boʻladi,

Menga intilmagan, Mendan yordam soʻramaganlar oʻladi.”

⁷Egamiz Rabbiy oldida sukut saqlang!

Zero, Egamizning kuni* yaqinlashib qoldi.

Egamiz Oʻz xalqini qurbonlik qilishga tayyorladi.

U taklif qilgan mehmonlar yetib keldi⁺.

⁸Egamiz shunday deydi:

“Men qurbonlik keltiradigan oʻsha kuni

Yahudo aʼyonlarini, shohning oʻgʻillarini,

Butparastlik odatlariga berilganlarning hammasini* jazolayman⁺.

⁹Butparastlarga oʻxshab ostona hatlaganlarning*

Taʼzirini beraman.

Shoh saroyini zoʻravonligu firibgarlikka

Toʻldirganlarni* jazolayman.”

¹⁰Egamiz shunday demoqda:

“Oʻsha kuni Quddusning Baliq darvozasidan* faryod koʻtariladi,

Shaharning Yangi dahasidan dod–voy eshitiladi.

Qirlardan vayronagarchilik sadolari keladi⁺.

¹¹Ey bozor koʻchasida yashaydiganlar, dod soling!

Axir, hamma savdogarlaringiz halok boʻladi,

Oldi–sotdi qilganlar qirib tashlanadi.

¹²Men oʻsha kuni bir chiroq olaman,

Quddusning har bir burchagini tekshirib chiqaman.

«Egamizning qoʻlidan na yaxshilik, na yomonlik keladi», deb

Oʻylaganlarning jazosini beraman.

Gunohga botib oʻtirgan

Beparvo odamlarni jazolayman⁺.

¹³Ular uylar qurishadi,

Ammo uylarida yashash ularga nasib etmaydi.

Uzumzorlar barpo qilishadi,

Ammo sharobidan ichisholmaydi.

Boyliklari talon–taroj qilinadi,

Qurgan uylari buzib tashlanadi.”⁺

¹⁴Oz qoldi Egamizning buyuk kuniga!

Oz qoldi! Oʻsha kun shiddat bilan yaqinlashmoqda.

Quloq soling! Bu Egamizning kunidir.

Bu kun achchiq kulfat keltiradi,

Hatto jasur jangchilar qoʻrqqanidan baqiradi.

¹⁵Bu kun Xudoning gʻazab kunidir.

Oʻsha kuni hamma azob–uqubat chekadi,

Hamma yoq vayronayu xarobazorga aylanadi.

Zimziyo zulmat kuni boʻlar oʻsha kun,

Bulut qoplagan tim qorongʻi boʻlar oʻsha kun!⁺

¹⁶Mustahkam shaharlaru baland minoralar

Hujum ostida qoladi,

Burgʻu ovoziyu jangga daʼvat tovushlarini

Oʻsha kun oʻzida mujassam etadi.

¹⁷Egamiz shunday deydi:

“Odamlar Menga qarshi gunoh qildilar,

Shu sababdan Men ularning boshiga kulfat solaman,

Ular koʻr odamday qoqilib yuradilar.

Ularning qoni toʻkilib, yerni qoplaydi,

Jasadlari tilka–pora boʻlib, yerda goʻngday yotadi.”⁺

¹⁸Egamizning gʻazab kunida

Kumush ham, oltin ham ularga najot bermaydi.

Egamizning rashk* oʻti

Butun dunyoni kuydirib tashlaydi.

Ha, yer yuzida yashagan hammani

Egamiz dahshatli tarzda yoʻq qiladi⁺.

2–BOB

Zafaniyo xalqni tavba qilishga chorlaydi

2¹Esingni yigʻib olgin,

Ey sharmanda xalq!*⁺

²Shamol uchiradigan somonday

Yoʻq boʻlib ketmasingdan oldin*,

Egamizning alangali qahriga

Uchramasingdan oldin,

Egamizning gʻazab kuni

Kelmasdan oldin esingni yigʻib olgin!

³Egamizning amrlariga itoat qiladigan,

Ey yurtning kamtarin odamlari,

Egamizga intilinglar.

Toʻgʻrilikka bogʻlanib,

Moʻmin–qobillik payida boʻlinglar.

Shundagina Egamizning gʻazab kunida

Jazodan qutulib qolishingiz mumkin⁺.

Yahudoning yon–atrofidagi xalqlarni Egamiz hukm qiladi

Filist xalqi

⁴Gʻazo shahri* huvullab qoladi,

Ashqalon shahri vayron boʻladi.

Ashdod aholisi kunning tush paytigacha haydab chiqariladi,

Exron shahri tag–tugi bilan yoʻq qilinadi.

⁵Ey dengiz qirgʻogʻida yashayotgan Filist xalqi*,

Sening holingga voy!

Ey Kanʼondagi Filist yurti,

Egamiz senga qarshi shunday deydi:

“Men seni vayron qilaman,

Birontangni ham tirik qoldirmayman.”⁺

⁶Ey dengiz qirgʻogʻidagi oʻlka,

Sen dashtga aylanasan.

U yerda choʻponlar chodirlar tikadi,

Ular qoʻy–echkilari uchun qoʻralar quradi⁺.

⁷Yahudo* xalqining omon qolganlari

Yurtingga egalik qiladi.

Choʻponlari yurtingda qoʻy–echkilarini oʻtlatishadi,

Ular Ashqalondagi tashlandiq uylarda tunashadi.

Axir, Egasi Xudo ularga gʻamxoʻrlik qiladi,

Ularni yana farovonlikka erishtiradi.

Moʻab va Ommon xalqi

⁸⁻⁹Isroil xalqining Xudosi —

Sarvari Olam shunday demoqda:

“Moʻabliklar xalqimni qanchalik tahqirlaganini,

Ommonliklar* ularni qanchalik xoʻrlaganini,

Xalqimni haqoratlab, yurtiga tahdid solishganini eshitdim.

Shunday ekan, Men barhayot Xudo boʻlganim haqi aytamanki,

Moʻab yurti Sadoʻm shahrining holiga tushadi,

Ommon yurti Gʻamoʻra shahriga* oʻxshab qoladi.

Oʻsha yurtlar shoʻr bosgan tikanzorlarga aylanadi,

To abad tashlandiq joylar boʻlib qoladi.

Xalqimning omon qolganlari ularni talon–taroj qiladi.

Yurtlarini oʻzlariga mulk qilib olishadi.”⁺⁺

¹⁰Ular Sarvari Olamning xalqini mazax qilganlari uchun,

Kekkayib, magʻrurlanganlari uchun

Bu koʻrgiliklar boshlariga tushadi⁺.

¹¹Egamiz ularni vahimaga soladi,

Yer yuzidagi jamiki xudolarni yoʻq qiladi.

Shunda dengiz qirgʻogʻidagi ellar

Egamizga sajda qilishadi.

Har biri oʻz yurtida Egamizni madh etadi⁺.

Habashistonliklar

¹²Ey Habashistonliklar*,

Egamiz sizlarni ham qilichi bilan oʻldiradi⁺.

Ossuriya xalqi

¹³Egamiz shimolga qarshi qoʻl koʻtaradi,

U Ossuriyani* yoʻq qiladi.

Naynavo shahrini* vayron qiladi,

Uni suvsiz sahroga aylantiradi⁺.

¹⁴U yerda chorva oʻtlab yuradigan boʻladi,

Har xil yovvoyi hayvonlar orom oladi.

Saroy vayronalarida boyoʻgʻli yashaydi,

Oynalaridan uning tovushi eshitiladi.

Ostonalarida xarobalar uyum–uyum boʻlib yotadi.

Binolarining sadr yogʻochlari shilib olinadi⁺.

¹⁵Bexatar yashayotgan manman shahar shu koʻyga tushadi!

“Menga teng keladigani yoʻq”, deb aytayotgan shaharning holi shu boʻladi!

Xarob boʻlgan bu shahar

Yovvoyi hayvonlarning makoniga aylanadi.

Vayronalar oldidan oʻtgan–ketganlar

Undan hazar qilib, yerga tupurib ketishadi⁺.

3–BOB

Quddusning gunohi va itoatsizligi

3¹Bulgʻangan, buzuq shaharning holiga voy!

Zolimlarga toʻlib ketgan shaharning holiga voy!⁺

²U hech kimning gapiga quloq solmaydi,

Oʻziga hech qanday saboq olmaydi.

Oʻz Xudosi tomon yuz burmaydi,

Umidini Egamizga bogʻlamaydi.

³Shahar aʼyonlari oʻkirayotgan sherlarga oʻxshaydi.

Hakamlari ham kechasi och qolgan boʻrilarga oʻxshab,

Ertalabgacha oʻljasidan hech narsa qoldirmaydi⁺.

⁴Paygʻambarlari katta ketadi,

Hammasi qalloblik qiladi.

Ruhoniylari Xudoning uyini harom qiladi,

Xudoning qonunini buzadi⁺.

⁵Ammo Egamiz hamon shahardadir.

U doimo toʻgʻri ish qiladi,

U nohaqlik qilmaydi aslo!

U har kuni ertalabdan adolat oʻrnatadi,

Tong sahardan odillik bilan ish tutadi,

Fosiqlar esa uyalmay yomonlik qilaveradi⁺.

⁶Egamiz shunday deydi:

“Men xalqlarni qirib tashladim,

Ularning shaharlarini vayron qildim,

Qalʼalarini qulatdim.

Ana, koʻchalari huvullab qoldi,

Shaharlarida inson zoti qolmadi.

⁷Endi xalqim Mendan qoʻrqar,

Bundan oʻziga saboq olar, deb oʻylagan edim.

Quddusni vayron qilmayman,

Aytganlarimni boshiga solmayman, degan edim.

Ammo ular shunda ham,

Qabihliklar qilish ishtiyoqidan voz kechmadilar.”

Xalqlar Egamizga yuz buradi

⁸Egamiz shunday demoqda:

“Mening kelishimni kutinglar,

Men xalqlarga hamla qilib,

Ularni talon–taroj qiladigan kunni kutinglar.

Men qaror qildim: xalqlarni yigʻaman,

Barcha ellarni toʻplab olaman.

Ularning ustiga gʻazabimni sochaman,

Alangali qahrimni ularga yogʻdiraman.

Rashkim oʻti butun dunyoni kuydirib tashlaydi⁺.

⁹Keyin Men barcha xalqlarning nutqini oʻzgartiraman,

Shunda ular butlarga iltijo qilishmaydi*,

Faqat Men, Egangizgagina ibodat qilishadi.

Birgalikda Menga xizmat etishadi⁺.

¹⁰Olis yurtlardan ixlosmandlarim kelishadi,

Habashistondagi* daryolarning narigi tomonidan,

Menga nazrlar olib kelishadi.

¹¹Ey xalqim, oʻsha kuni sizlar uyalib qolmaysizlar,

Oldinlari Menga boʻysunmaganingizdan oʻshanda xijolat tortmaysizlar.

Axir, Men orangizdagi takabbur odamlarni yoʻq qilaman.

Shunda muqaddas togʻimda* oʻzlaringizni katta tutmaydigan boʻlasizlar⁺.

¹²Men faqat kamtarin va itoatkor odamlarni qoldiraman.

Ular Men, Egangizdan panoh topadilar⁺.

¹³Isroil* xalqining omon qolganlari

Hech yomonlik qilmaydilar.

Ular hech kimni aldamaydilar,

Ogʻizlaridan yolgʻon soʻz chiqmaydi.

Ular yaylovda oʻtlab yurgan qoʻylarday orom oladilar,

Hech kim ularni bezovta qilmaydi.”⁺

Sevinch qoʻshigʻi

¹⁴Ey Isroil xalqi, sevinch ila hayqiring!

Ey Quddus aholisi, kuylang!

Ey Sion* ahli, butun qalbingizdan shodlaning!⁺

¹⁵Egamiz sizlarni jazolab boʻldi,

Dushmanlaringizni U quvib yubordi.

Isroilning Shohi — Egamiz orangizdadir.

Siz endi kulfatdan qoʻrqmang⁺.

¹⁶Oʻsha kuni Quddusga shunday soʻzlar aytiladi:

“Ey Sion aholisi, qoʻrqmang! Aslo boʻshashmang!

¹⁷Egangiz Xudo sizning orangizdadir,

Sizga zafar keltiruvchi jangchi Oʻshadir.

U sizni deb xursand boʻlib sevinadi.

Oʻz sevgisi ila qoʻrquvlaringizdan xalos qiladi*.

Ha, sizni deb shod boʻlib kuylaydi.”⁺

¹⁸Egamiz shunday deydi:

“Ey surgun boʻlganlar,

Tayinlangan bayramlarda sizlar

Qatnasha olmaganingizdan xafasizlar,

Men sizlarni oʻz yurtingizga olib kelaman,

Bundan buyon xor boʻlishingizga yoʻl qoʻymayman.

¹⁹Sizlarga zulm oʻtkazgan xalqlar bilan

Oʻshanda Oʻzim hisob–kitob qilaman.

Men choʻloqlarni qutqaraman,

Haydab yuborilganlarni yigʻib olaman.

Ular sharmanda boʻlgan har bir yurtda

Obroʻ va shuhrat topadilar⁺.

²⁰Ha, oʻsha vaqtda sizlarni yigʻib olaman,

Uylaringizga eltib qoʻyaman.

Sizlarni yana farovonlikka erishtiraman,

Buni oʻz koʻzingiz bilan koʻrasiz,

Xalqlarning hurmatu maqtovlariga sazovor boʻlasiz.”

Egamizning kalomi shudir⁺.

[1] Yahudo yurti — janubiy shohlik nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

[2] shoh Yoʻshiyo…oʻtkazgan islohotlar… — 4 Shohlar 23:1-28 ga qarang.

[3] Ossuriya — qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo shahri hozirgi Iroqning shimolida joylashgan edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OSSURIYA soʻziga qarang.

1:1 Yahudo yurti — janubiy shohlik nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

1:1 …shoh Yoʻshiyo hukmronlik qilgan davr… — miloddan oldingi 640-609 yillar.

1:1 shoh Hizqiyo — ibroniycha matnda Hizqiyo. Bu oʻrinda miloddan oldingi 716-687 yillarda hukmronlik qilgan Yahudo shohi nazarda tutilgan. Bundan koʻrinib turibdiki, Zafaniyo shoh Yoʻshiyoning qarindoshi boʻlgan.

1:3 Oʻsha hayvonlar tasviridagi butlar — ibroniycha matnda Qoqiltiradigan toshlar. Mazkur oyatda bu ibroniycha ibora butlarga ishora qilishi mumkin (Qonunlar 4:15-18, 35-26 ga qarang).

1:4 Baal — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BAAL soʻziga qarang.

1:5 Moʻlax — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Malkam. Moʻlax Ommon xalqining xudosi edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MOʻLAX soʻziga qarang.

1:7 Egamizning kuni — Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida bir necha marta uchraydigan ibora. Koʻpincha bu ibora Xudo beradigan jazoga ishora qiladi. Bu ibora yana qiyomat kunidagi Xudoning hukmiga nisbatan ham ishlatiladi. Oʻsha kuni Xudo Oʻz dushmanlari ustidan gʻalaba qozonadi va ularni jazolaydi, Oʻziga sodiq qolganlarga esa orom bagʻishlaydi, ularga tinchlik va qut–barakalar ato qiladi.

1:8 Butparastlik odatlariga berilganlarning hammasi — ibroniycha matnda Ajnabiy kiyim kiyganlarning hammasi. Mazkur oyatda bu ibroniycha ibora butparastlarning urf–odatlariga amal qilishni bildiradi (4 Shohlar 10:22 ga qarang).

1:9 Butparastlarga oʻxshab ostona hatlaganlar — butparastlarning irimiga ishora (1 Shohlar 5:4-5 ga qarang).

1:9 Shoh saroyini zoʻravonligu firibgarlikka Toʻldirganlar — shohning amaldorlari va oʻgʻillariga ishora boʻlsa kerak (shu bobning 8–oyatiga qarang).

1:10 Baliq darvozasi — Quddusning shimol tarafidagi asosiy darvoza.

1:18 rashk — Chiqish 34:13-14 ga qarang.

2:1 sharmanda xalq — Yahudo xalqiga ishora.

2:2 Shamol uchiradigan somonday Yoʻq boʻlib ketmasingdan oldin… — yoki Hukm boshlanmasdan oldin, Senga tavba qilish uchun berilgan vaqt somonday uchib ketishidan oldin….

2:4 Gʻazo shahri — Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni barpo qilgan edi: Gʻazo, Ashdod, Ashqalon, Exron va Gat. Bu shaharlar Filistiyada, Oʻrta yer dengizi yaqinida joylashgan edi.

2:5 Filist xalqi — ibroniycha matnda Xaret xalqi. Oʻsha vaqtda Filistlar shu nom bilan ham atalardi. Bu nom Krit soʻzidan olingan boʻlishi mumkin. Filistlarning ajdodlari Krit orolidan kelgan edilar (Yeremiyo 47:4, Amos 9:7 ga va oʻsha oyatlarning ikkinchi izohiga qarang).

2:7 Yahudo — 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

2:8-9 …Moʻab…Ommon… — Moʻab Oʻlik dengizning sharqida, Ommon Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan yurtlar edi.

2:8-9 …Sadoʻm shahri…Gʻamoʻra shahri… — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

2:12 Habashistonliklar — ibroniycha matnda Kushliklar. Kush degan joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi.

2:13 Ossuriya — qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo shahri hozirgi Iroqning shimolida joylashgan edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OSSURIYA soʻziga qarang.

2:13 Naynavo shahri — Nineviya nomi bilan ham maʼlum.

3:9 …ular butlarga iltijo qilishmaydi… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …ularning lablari pok boʻladi…. Mazkur jumla xalqlar butlarga ibodat qilmasliklariga va topinmasliklariga ishora qiladi.

3:10 Habashiston — ibroniycha matnda Kush. Bu joy Misrdan janubda boʻlib, hozirgi Sudan va Efiopiya mamlakatlarining bir qismini oʻz ichiga olgan edi. Mazkur oyatda Quddusdan uzoqda boʻlgan joylar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

3:11 muqaddas togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

3:13 Isroil — bir paytlar Isroil nomi shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL soʻziga qarang). Zafaniyo davriga kelib, oʻsha shohlik yoʻq boʻlib ketgan edi. Shu sababdan mazkur oyatdagi bu nom Xudoning jamiki xalqiga ishora qiladi (shu bobning 14, 15–oyatlarida ham bor).

3:14 Sion — shu bobning 11–oyati izohiga qarang.

3:17 Oʻz sevgisi ila qoʻrquvlaringizdan xalos qiladi — yoki Sizga boʻlgan sevgisi tufayli U sukut saqlaydi.

+ 1:1 4Sh 22:1, Yerm 1:2

+ 1:3 Xsha 4:3

+ 1:4 4Sh 23:4

+ 1:5 Yerm 19:13, 3Sh 11:5, 3Sh 11:33, 4Sh 17:33

+ 1:7 Xbq 2:20, Isha 13:6, Yerm 46:10, Yoʻel 1:15, Isha 34:6, Hiz 39:17

+ 1:8 4Sh 24:12, 4Sh 25:7

+ 1:10 Nax 3:3, Nax 12:39, 2Sol 33:14, 4Sh 22:14

+ 1:12 Yerm 48:11, Zab 93:7, Mal 3:14

+ 1:13 Qnlr 28:30, Qnlr 28:39, Amos 5:11, Mixo 6:15

+ 1:15 Hiz 7:7, Yoʻel 2:2, Amos 5:18

+ 1:17 Isha 59:10, Zab 78:3

+ 1:18 Hik 11:4, Hiz 7:19, Zfn 3:8

+ 2:1 Yerm 6:15, Zfn 3:5

+ 2:3 Isha 55:6, Amos 5:4, Amos 5:6, Isha 2:10, Isha 26:20

+ 2:5 1Sh 30:14, 2Sh 8:18, Yerm 47:7, Hiz 25:16

+ 2:6 Isha 65:10

+ 2:8 Isha 15:1, Isha 25:10, Yerm 48:1, Hiz 25:8, Amos 2:1-3, Yerm 49:1, Hiz 21:28, Hiz 25:2, Amos 1:13-15

+ 2:9 Isha 49:18, Hiz 16:48, Ibt 19:24, Qnlr 29:23, Isha 13:19, Yerm 49:18

+ 2:10 Isha 16:6, Yerm 48:29

+ 2:11 Zab 21:28

+ 2:12 Isha 18

+ 2:13 Isha 10:5, Isha 14:25, Nox 2:10, Nox 3:7

+ 2:14 Isha 13:21-22, Isha 34:11, Isha 34:14

+ 2:15 Isha 47:8, Yerm 19:8

+ 3:1 Yerm 6:6

+ 3:3 Hiz 22:27

+ 3:4 Yerm 23:11

+ 3:5 Zfn 2:1

+ 3:8 Xbq 2:3, Yoʻel 3:2, Zkr 14:2, Zfn 1:18

+ 3:9 Isha 6:7, Isha 19:18

+ 3:11 Isha 54:4

+ 3:12 Isha 14:32

+ 3:13 Vah 14:5, Mixo 5:4

+ 3:14 Zkr 2:10, Zkr 9:9

+ 3:15 Luqo 1:75

+ 3:17 Isha 62:5, Yerm 32:41

+ 3:19 Mixo 4:6-7

+ 3:20 Qnlr 30:3, Isha 11:12, Yerm 32:37, Hiz 11:17

Xaggey

Xaggey

Kirish

1

2

Kirish

XAGGEY

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Mazkur kitob miloddan oldingi 520 yilda Xudo Xaggey paygʻambar orqali yuborgan xabarlardan tashkil topgan toʻplamdir. Miloddan oldingi 538 yilda Fors shohi Kurush bergan farmonga koʻra, yahudiylar Bobildan Quddusga qaytib, Maʼbadni qayta qurishga kirishadilar[1]. Biroq koʻp qarshiliklar sababli qayta qurish ishlari toʻxtab qoladi[2].

Miloddan oldingi 520 yilgacha yahudiylarning aksariyat qismi Bobildagi surgundan qaytib keladi. Biroq odamlar Xudoning uyiga eʼtiborsiz boʻlib, faqat oʻz uylarini qurish, shinam qilish bilan ovora boʻlishadi. Xalqning Xudoga boʻlgan bunday hurmatsizligi va itoatsizligi koʻp kulfatlarga sabab boʻladi: osmondan shudring tushmaydi, yer hosil bermaydi, yurtda qahatchilik hukm suradi, xalq qashshoqlashadi, qilgan mehnatlari samarasiz boʻladi.

Xaggey paygʻambar beparvo boʻlgan Yahudo xalqini Maʼbadni tiklashga chaqiradi. Zero, shu orqaligina xalq Xudoga oʻzining chin hurmati va eʼtiborini namoyon qila olardi. Xalq Maʼbadni qurishni boshlagandan keyin, Xudo ularga baraka berishni va yurtiga farovonlik ato etishni vaʼda qiladi.

1–BOB

Maʼbadni qaytadan qurish toʻgʻrisida Egamizning amri

1¹Shoh Doro hukmronligining ikkinchi yili* oltinchi oyining* birinchi kuni edi. Egamiz Xaggey paygʻambar orqali Yahudo* hokimi Shaltiyol oʻgʻli Zarubabelga* va oliy ruhoniy Yohuzadax oʻgʻli Yoshuaga quyidagi soʻzlarini ayon qildi:⁺

²⁻³Sarvari Olam shunday demoqda: “Bu xalq: «Egamizning uyini qurish vaqti hali kelgani yoʻq», deb aytadi. ⁴Ey Isroil xalqi, Mening uyim vayron boʻlib yotganda*, sizlar hashamatli uylarda yashashingizning vaqtimi?!”⁺ ⁵Mana endi Sarvari Olam demoqda: “Oʻz ahvolingizga qarab, yaxshilab oʻylab koʻringlar–chi! ⁶Koʻp ekib, kam oʻrasiz. Ovqat yeysiz–u, toʻymaysiz. Ichasiz, ammo chanqogʻingiz qonmaydi, ustingizga kiyasiz–u, isinolmaysiz. Kim pul ishlasa, uning puli yirtiq hamyonga tushadi.”⁺

⁷Sarvari Olamning kalomi shudir: “Oʻz ahvolingizga qarab, yaxshilab oʻylab koʻring, axir! ⁸Togʻlarga chiqib, yogʻoch olib tushinglar–da, Mening uyimni quringlar. Men uni koʻrib zavqlanaman, u yerda ulugʻlanaman, — deydi Egamiz. — ⁹Koʻp hosil olishni umid qilgan edingiz, mana kam oldingiz. Uyga olib kelganingizni sochib yubordim. Nima uchun?” Sarvari Olam shunday demoqda: “Mening uyim vayron boʻlib yotgan paytda, sizlar faqat oʻz uyingiz haqida oʻylaganingiz uchun shunday qildim. ¹⁰Sizlarning dastingizdan osmondan shudring tushmadi, yer ham hosil bermadi⁺. ¹¹Men dalalarga, qirli joylarga qurgʻoqchilik* keltirib, don, uzum sharbati va zaytun moyini quritdim. Yerdan chiqqan barcha hosilni yoʻq qildim, odamlar va hayvonlarni qiyinchiliklarga duchor qildim. Insonlarning oʻz qoʻllari bilan qilgan mehnatlarini puchga chiqardim.”⁺

Xalq Xudoning buyrugʻiga boʻysunadi

¹²Shundan keyin Zarubabel, oliy ruhoniy Yoshua* va surgundan qaytib kelgan barcha xalq oʻzlarining Egasi Xudoga itoat qilishdi. Oʻzlarining Egasi Xudo yuborgan Xaggey paygʻambarning soʻzlariga quloq solishdi, chunki ular Egamizdan qoʻrqardi⁺.

¹³Egamizning elchisi Xaggey Uning quyidagi soʻzlarini xalqqa yetkazdi:

— Egamizning kalomi shudir: “Men sizlar bilan birgaman.”⁺

¹⁴Yahudo hokimi Zarubabelni, oliy ruhoniy Yoshuani va surgundan qaytib kelgan butun xalqni Egamiz ruhlantirdi. Shunda ular hammalari kelib, oʻzlarining Xudosi, Sarvari Olamning uyini tiklashni boshladilar. ¹⁵Shoh Doro hukmronligining ikkinchi yili oltinchi oyining* yigirma toʻrtinchi kunida Maʼbadning qayta qurilishi boshlandi.

2–BOB

Yangi Maʼbadning ulugʻvorligi

2¹Oʻsha yilning* yettinchi oyi*, yigirma birinchi kunida Egamiz yana xabar yuborib, quyidagi soʻzlarni Xaggey paygʻambarga ayon qildi:⁺

²Yahudo* hokimi Shaltiyol oʻgʻli Zarubabelga*, oliy ruhoniy Yohuzadax oʻgʻli Yoshuaga va surgundan qaytib kelgan butun xalqqa shu gaplarni yetkaz:⁺ ³“Orangizda oldingi Maʼbadning* shuhratini koʻrganlar bormi? Hozirgi koʻrinishi qanday? Oldingisi bilan solishtirganda bunisi arzimagan bir narsaday–ku, axir!⁺ ⁴⁻⁵Egamizning kalomi shudir: «Endi dadil boʻl, ey Zarubabel! Dadil boʻl, ey oliy ruhoniy Yoshua! Ey surgundan qaytib kelgan shu yurt ahli, endi dadil boʻlinglar!» Sarvari Olam shunday demoqda: «Mening Ruhim hali ham sizlarning orangizda, qoʻrqmanglar. Ishga kirishinglar, chunki Misrdan chiqqaningizda sizlarga bergan vaʼdamga binoan Men sizlar bilan birgaman.»⁺⁺

⁶Axir, Sarvari Olamning kalomi shudir: «Birpasdan keyin yana yeru osmonni, dengiz va quruqlikni larzaga solaman⁺. ⁷Barcha xalqlarni titrataman, ularning xazinasi shu yerga keltiriladi.» Sarvari Olam demoqda: «Oʻshanda Men mana shu Maʼbadni hashamat bilan boy qilaman.» ⁸Sarvari Olamning kalomi shudir: «Kumush Meniki, oltin ham Menikidir.»⁺ ⁹Sarvari Olam aytmoqda: «Bu Maʼbadning keyingi shuhrati oldingisidan ham ulugʻroq boʻladi.» Sarvari Olamning kalomi shudir: «Mana shu yerga tinchlik ato qilaman.»”

Itoatkorlikdan kelgan baraka

¹⁰Shoh Doro hukmronligining ikkinchi yili*, toʻqqizinchi oyning* yigirma toʻrtinchi kunida Xaggey paygʻambar orqali Egamizning quyidagi soʻzlari ayon boʻldi. ¹¹Xaggey ruhoniylarga dedi:

— Sarvari Olam shunday aytmoqda: “Ruhoniylardan qonun boʻyicha quyidagi holatlarni ajrim qilishni soʻra: ¹²agar birortasi kiyimining etagida qurbonlikdan olingan muqaddas goʻshtni olib ketayotgan boʻlsa, oʻsha kiyimning etagi bilan non, shoʻrva, sharob, zaytun moyi yoki boshqa yeguliklarga tegib ketsa, oʻsha narsalar ham muqaddas hisoblanadimi?”

Ruhoniylar Xaggeyga:

— Yoʻq*, — deb javob berdilar.

¹³Xaggey yana soʻradi:

— Agar birortasi inson jasadiga tekkani uchun harom boʻlsa–yu, yuqorida aytib oʻtilgan yeguliklardan biriga tegsa, oʻsha yeguliklar harom hisoblanadimi?

Ruhoniylar:

— Ha*, — deb javob berdilar⁺.

¹⁴Shunda Xaggey dedi:

— Egamizning kalomi shudir: “Mana bu odamlar ham, bu xalq ham oldimda xuddi shundaydir*. Ular qilgan ishlarning hammasi, ular keltirgan har bir nazr ham haromdir⁺. ¹⁵Endi sizga nima boʻlgani haqida oʻylab koʻring. Mening Maʼbadimni qayta qurishni boshlamasingizdan oldin* nimalar boʻlgani haqida oʻylab koʻring. ¹⁶20 chora don olaman deb, xirmonga borganingizda, u yerda faqat 10 chora don boʻlardi. Xumdan 50 koʻza sharob olaman deb, borganingizda esa faqat 20 koʻza sharob topardingiz.” ¹⁷Egamiz demoqda: “Mehnatingizning barcha samarasini yoʻq qilay deb garmsel*, shira va doʻl yubordim. Shunda ham Menga qaytishni rad qildingiz⁺. ¹⁸⁻¹⁹Ammo bugun*, toʻqqizinchi oyning yigirma toʻrtinchi kunidan boshlab, sizlarga nima boʻlishiga eʼtibor beringlar. Maʼbadimning poydevori yotqizilganiga ancha boʻldi*. Oʻshandan beri, ekkan urugʻlaringiz deyarli hosil bermas edi, toklaringiz, anjirlaringiz, anorlaringiz va zaytun daraxtlaringizning hosili bebaraka edi. Ammo bugundan boshlab, Men sizlarga baraka beraman.”⁺⁺

Egamizning Zarubabelga bergan vaʼdasi

²⁰Oʻsha kuni*, oyning yigirma toʻrtinchi kunida Egamiz yana xabar yuborib, quyidagi soʻzlarni Xaggey paygʻambarga ayon qildi:

²¹Yahudo hokimi Zarubabelga ayt: “Osmon va yerni larzaga solaman⁺. ²²Shohliklarning taxtlarini agʻdaraman, xalqlarning shohliklariga barham beraman. Jang aravalari va ularning ustidagilarni agʻdaraman. Otlar, chavandozlar yiqiladi, hamma bir–birining qilichidan halok boʻladi⁺.

²³Egamizning kalomi shudir: «Ey qulim Shaltiyol oʻgʻli Zarubabel, oʻsha kuni, — demoqda Sarvari Olam, — seni Oʻz muhr uzugimday qilaman*, chunki Men seni tanlaganman.» Sarvari Olamning kalomi shudir.”⁺

[1] …yahudiylar Bobildan Quddusga qaytib, Maʼbadni qayta qurishga kirishadilar — Ezra 1:1-11, 3:7-13 ga qarang.

[2] …qayta qurish ishlari toʻxtab qoladi — Ezra 4:1-5 ga qarang.

1:1 Shoh Doro hukmronligining ikkinchi yili — miloddan oldingi 520 yil. Doro miloddan oldingi 522-486 yillarda Fors shohligida hukmronlik qilgan.

1:1 oltinchi oy — ibroniy kalendarining Elul oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan avgustning oʻrtasidan boshlanadi.

1:1 Yahudo — oʻsha davrda Yahudo yurti Fors shohligining hukmronligi ostida boʻlgan. Yahudo yurti hududiga faqat Quddus va uning atrofidagi yerlar kirardi. Yahudo shohlari hukmronlik qilgan davrda esa bu yurtning hududi ancha katta edi.

1:1 Shaltiyol oʻgʻli Zarubabel — 1 Solnomalar 3:17-19 ga koʻra, Zarubabel Shaltiyolning ukasi Podiyoning oʻgʻli edi. Shaltiyol va Podiyo surgun qilingan Yahudo shohi Yohayxinning oʻgʻillari boʻlib, Shaltiyol toʻngʻich farzand edi (4 Shohlar 24:8-17 ga qarang). Shaltiyolning oʻgʻli boʻlmaganiga ikki taxmin mavjud: u befarzand edi yoki farzandlari boʻlgan–u, ammo hammasi halok boʻlgan. Sababi nima boʻlishidan qatʼi nazar, shoh sulolasi Podiyo orqali davom etgan. Matndagi “Shaltiyol oʻgʻli” iborasi Zarubabel shoh Yohayxinning haqqoniy taxt vorisi ekanligini koʻrsatadi.

1:4 …Mening uyim vayron boʻlib yotganda… — Maʼbad Bobilliklar tomonidan miloddan oldingi 586 yilda vayron qilingan edi (4 Shohlar 25:1-21 ga qarang). Bobilda surgunda boʻlgan yahudiylarning birinchi guruhi miloddan oldingi 538 yilda Quddusga qaytib, Maʼbadni qayta qurishni boshlagan edi (Ezra 1:1-11 ga qarang). Miloddan oldingi 536 yilda Maʼbadning poydevori bitgan edi. Ammo Maʼbadning qayta qurilishi koʻp qarshiliklar tufayli miloddan oldingi 520 yilgacha toʻxtab qolgan edi (Ezra 3:7-4:5 ga qarang).

1:11 qurgʻoqchilik — ibroniychada qurgʻoqchilik va vayron soʻzlari oʻzaro ohangdosh. Bu soʻz Maʼbadning ahvolini tasvirlaydi (shu bobning 4, 9–oyatlariga qarang).

1:12 …Zarubabel, oliy ruhoniy Yoshua… — ibroniycha matnda …Shaltiyol oʻgʻli Zarubabel, oliy ruhoniy Yohuzadax oʻgʻli Yoshua….

1:15 Shoh Doro hukmronligining ikkinchi yili oltinchi oyi — shu bobning 1–oyatiga va oʻsha oyatning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

2:1 Oʻsha yil — 1:1 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

2:1 yettinchi oy — ibroniy kalendarining Tishri oyi nazarda tutilgan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan sentabrning oʻrtasidan boshlanadi.

2:2 Yahudo — 1:1 ning uchinchi izohiga qarang.

2:2 Shaltiyol oʻgʻli Zarubabel — 1:1 ning oxirgi izohiga qarang.

2:3 oldingi Maʼbad — 1:4 izohiga qarang.

2:10 Shoh Doro hukmronligining ikkinchi yili — miloddan oldingi 520 yil (1:1 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang).

2:10 toʻqqizinchi oy — ibroniy kalendarining Xislav oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan noyabrning oʻrtasidan boshlanadi.

2:12 Yoʻq — Tavrotga koʻra, muqaddas goʻshtga tekkan kiyim ham muqaddas boʻlardi (Levilar 6:27 ga qarang). Ammo bunday kiyimga tekkan narsa muqaddas boʻlib qolmasdi, chunki muqaddaslik birin–ketin boshqa narsalarga oʻtib ketmaydi.

2:13 Ha — Tavrotda koʻra, harom narsaga tekkan odam harom boʻlardi. Oʻsha odam tekkan har qanday boshqa narsa ham harom hisoblanadi (Sahroda 19:11-13, 22 ga qarang). Muqaddaslikdan farqli ravishda (shu bobning 12–oyati izohiga qarang), haromlik birin–ketin boshqa narsalarga oʻtib ketaverardi.

2:14 …Mana bu odamlar ham, bu xalq ham oldimda xuddi shundaydir — shu bobdagi 12-14–oyatlarning maʼnosi quyidagicha: xalq oʻzlarini oʻsha muqaddas kiyimday hisoblardilar (shu bobning 12–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Chunki ular Egamiz bilan boʻlgan munosabatlari orqali muqaddas qilingan edilar (Chiqish 19:3-6 ga qarang). Ular, biz Xudoning aziz xalqi boʻlganimiz uchun, Xudo bizning yurtimizga alohida baraka beradi, deb oʻylardilar. Ammo Xaggey xalqqa aslida vaziyat qanday ekanligini tushuntiradi. Xaggeyning taʼkidlashicha, Maʼbadning vayronalari harom murdaday edi (shu bobning 13–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Xalq Quddusdagi qurbongohda qurbonliklar keltirsa ham (Ezra 3:1-6 ga qarang), ular Maʼbadga eʼtiborsizliklari oqibatida harom boʻlgan edilar. Xudo yurtni laʼnatlashiga ana shular sabab boʻlgan edi (1:3-11 ga qarang). Xaggey xalqqa tanbeh berib, ularni Maʼbadni qayta qurishga daʼvat qiladi.

2:15 Mening Maʼbadimni qayta qurishni boshlamasingizdan oldin… — miloddan oldingi 536-520 yillar nazarda tutilgan. Shu yillarda Maʼbadni qayta qurish boʻyicha hech qanday ish qilinmagan edi (1:4 izohiga qarang).

2:17 garmsel — hosilga katta ziyon keltiradigan issiq shamol.

2:18-19 bugun — shu bobning 10–oyatiga qarang.

2:18-19 Maʼbadimning poydevori yotqizilganiga ancha boʻldi — oʻn olti yil oldin, yaʼni miloddan oldingi 536 yil nazarda tutilgan (1:4 izohiga qarang).

2:20 Oʻsha kuni — shu bobning 10–oyatiga qarang.

2:23 …seni Oʻz muhr uzugimday qilaman… — muhr uzugi Xudo tomonidan shohga berilgan hokimiyat timsoli edi (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MUHR soʻziga qarang). Xudo Dovudga, sening nasling to abad Isroil taxtida oʻtiradi, deb vaʼda bergan edi (2 Shohlar 7:16 ga qarang). Ammo Dovud naslidan boʻlgan shoh Yohayixin qilgan gunohlari uchun Xudo tomonidan rad etilib, jazolangan (4 Shohlar 24:8-17 ga qarang). Shu bois Yohayixin Xudo ishlatmaydigan muhr uzugiday boʻlib qolgan edi (Yeremiyo 22:24-30 ga qarang). Shunga qaramay, Xudo Dovudga bergan vaʼdasiga sodiq qolib, bu oyatda, Dovud naslidan boʻlgan Zarubabelga, seni muhr uzugimday qilaman, deb aytgan. Dovud sulolasi Yohayxinning haqqoniy taxt vorisi boʻlgan Zarubabel orqali davom etgan (1:1 ning oxirgi izohiga qarang).

+ 1:1 Ezra 4:24, Zkr 1:1, Ezra 5:1, Ezra 6:14, 1Sol 3:19, Ezra 3:2, Nax 12:1, Xag 2:20-23, Zkr 4:6-10, 1Sol 6:15

+ 1:4 Nax 2:3, Zab 131:3-5

+ 1:6 Qnlr 28:38, Lev 26:16, Xsha 4:10, Mixo 6:15

+ 1:10 3Sh 8:35

+ 1:11 3Sh 17:1

+ 1:12 Ezra 5:2

+ 1:13 Ysha 1:5, Ysha 1:9, Xag 2:4

+ 2:1 Lev 23:34

+ 2:2 Xag 1:1, Xag 2:20-23

+ 2:3 Ezra 3:12, Zkr 4:10

+ 2:4 Xag 1:13

+ 2:5 Chq 29:45

+ 2:6 Ayub 9:6, Isha 2:19, Isha 13:13, Ibr 12:26

+ 2:8 1Sol 29:16

+ 2:13 Lev 22:4-6, Sah 19:22

+ 2:14 Isha 64:6

+ 2:17 Lev 26:16, Qnlr 28:22, 3Sh 8:37, 2Sol 6:28, Amos 4:9, Yerm 5:3, Amos 4:6

+ 2:18 Ezra 3:10, Zkr 8:9

+ 2:19 Zkr 8:12

+ 2:21 Xag 1:1, Xag 2:2

+ 2:22 Dnr 2:44, Zkr 12:9, Mixo 5:10, Zkr 14:13

+ 2:23 Qshq 8:6, Yerm 22:24

Zakariyo

Zakariyo

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Kirish

ZAKARIYO

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Mazkur kitob Zakariyo paygʻambarning bashoratlaridan iboratdir. Zakariyo paygʻambar Bobilda tugʻilgan. Miloddan oldingi 538 yilda u Bobildagi yahudiy asirlar bilan birga Quddusga qaytgan edi. Zakariyo paygʻambar Xaggey paygʻambarning zamondoshi[1] boʻlib, undan keyin ham koʻp yillar davomida faoliyat koʻrsatgan.

Oʻsha davrda Yahudo yurti[2] Fors imperiyasiga qaram edi. Yahudoga qaytgan yahudiylar Maʼbadni qayta qurishni boshlagandilar. Ammo xalq tushkunlikka tushib, qurilish ishlarini toʻxtatgan edi.

Kitobning birinchi qismida (1-8–boblar) Xudo Zakariyo paygʻambarga sakkizta vahiy bergani haqida bayon qilinadi. Majoziy obrazlarga boy boʻlgan bu vahiylar orqali Zakariyo paygʻambar xalqni ruhlantiradi, Maʼbadni oxirigacha qurishlari uchun ularga shijoat baxsh etadi.

Kitobning ikkinchi qismida (9-14–boblar) Zakariyo keladigan shoh haqida va Xudo xalqining porloq kelajagi haqida gapirib, xalqqa umid bagʻishlaydi. Kitobning bu qismidagi vahiylar uzoq kelajakka oid boʻlib, boshqa xalqlarning Quddus va Yahudoga hujum qilishi haqida xabar beradi. Oʻsha vaqt kelganda Yahudo xalqining koʻpchiligi oʻldiriladi, lekin Xudo Oʻz xalqining bir qismini qutqaradi. Shunda Yahudo xalqidan omon qolganlar tavba qilib, Xudoga qaytishadi, Xudo ularni kechiradi. Oʻsha zamonda Quddus shahri yuksaladi. Shahardan hayotbaxsh irmoqlar oqib chiqadi. Butun yer yuzidagi xalqlar Xudoga sajda qilishadi.

1–BOB

Egamiz xalqini Oʻziga qaytishga undaydi

1¹Shoh Doro hukmronligining ikkinchi yili* sakkizinchi oyida* Yiddoning nabirasi — Barxiyoning oʻgʻli Zakariyo paygʻambarga Egamiz Oʻz soʻzini ayon qildi⁺. ²⁻³Egamiz unga quyidagi xabarni xalqqa yetkazishni buyurdi:

Egamiz ota–bobolaringizdan qattiq gʻazablangan edi. Endi Sarvari Olam shunday aytmoqda:

— Menga qaytinglar, — demoqda Sarvari Olam. — Shunda Men ham sizlarga qaytaman, — deydi Sarvari Olam⁺.

⁴Ota–bobolaringizga oʻxshagan boʻlmanglar. Oldingi paygʻambarlar Sarvari Olam nomidan ularga:

— Yomon yoʻldan qaytinglar! Qabih qilmishlaringizdan tavba qilinglar! — deb ogohlantirishgan.

Egamiz shunday demoqda:

— Garchi Men ota–bobolaringizni ogohlantirgan boʻlsam–da, ular Mening soʻzlarimga eʼtibor bermadilar, Menga quloq solmadilar⁺. ⁵Qani endi oʻsha ota–bobolaringiz?! Qani, oʻsha paygʻambarlar, ular abadiy yashaydilarmi?! ⁶Oʻz qullarim paygʻambarlar orqali aytgan soʻzlarim, ogohlantirishlarim ota–bobolaringizning boshiga tushdi–ku! Shunda ular tavba qilib: “Sarvari Olam Oʻzi rejalashtirganday, yurgan yoʻllarimiz va qilmishlarimizga yarasha bizni jazoladi”, deb aytishdi⁺.

Zakariyo koʻrgan sakkizta vahiy

⁷Shoh Doro hukmronligining ikkinchi yili* oʻn birinchi oyi — Shebat oyining* yigirma toʻrtinchi kunida Yiddoning nabirasi — Barxiyoning oʻgʻli Zakariyo paygʻambarga Egamiz yana Oʻz soʻzini ayon qildi. Zakariyo quyidagi vahiylarni koʻrdi:

Birinchi vahiy: otlar va chavandozlar

⁸Kechasi men qizgʻish ot mingan Egamizning farishtasini* koʻrdim. U kichik jarlikda mirta butalari* orasida toʻxtab turardi. Uning orqasida esa qizgʻish, jigar rang va oq otlar mingan chavandozlar bor edi⁺. ⁹Boshqa bir farishta men bilan gaplashayotgan edi. Men undan:

— Ey toʻram, bu chavandozlar kim boʻldi? — deb soʻradim. U shunday dedi:

— Ularning kimligini senga koʻrsataman.

¹⁰Shunda mirta butalari orasidagi farishta* shunday javob berdi:

— Egamiz ularni, butun yer yuzini kezib chiqsin, deb yuborgan.

¹¹Keyin chavandozlar mirta butalari orasidagi Egamizning farishtasiga dedilar:

— Biz butun yer yuzini aylanib chiqdik, butun dunyo oʻziga berilgan, oʻzicha tinch yashab yuribdi.

¹²Shunda Egamizning farishtasi shunday deb yolvordi:

— Ey Sarvari Olam, qachongacha Quddus va Yahudo shaharlaridan Oʻz mehr–shafqatingni darigʻ tutasan?! Axir, Sen yetmish yildan* beri ulardan gʻazablanib kelyapsan!⁺

¹³Shunda Egamiz men bilan gaplashgan farishtaga tasalli beruvchi, mehrga toʻla soʻzlar bilan javob berdi. ¹⁴Oʻsha farishta odamlarga quyidagi xabarni eʼlon qilishimni buyurdi:

Sarvari Olam shunday aytmoqda:

— Men Quddus va Sionga* juda achinib ketdim⁺. ¹⁵Anavi xalqlardan esa qattiq gʻazabdaman, chunki Oʻz xalqimdan ozgina jahlim chiqqanda, ular xalqimning boshiga tushgan kulfatni yanada orttirishdi. Endi esa oʻzicha tinch yashab yurishibdi⁺.

¹⁶Shuning uchun Egamiz aytmoqda:

— Men Quddusga mehr–shafqat koʻrsatay deb qaytdim. Mening uyim oʻsha yerda quriladi, Quddus qaytadan qurilishi uchun oʻlchanadi.

Sarvari Olamning kalomi shudir⁺.

¹⁷Farishta yana shunday soʻzlarni eʼlon qilishimni buyurdi:

Sarvari Olam demoqda:

— Mening shaharlarimda yana toʻkin–sochinlik boʻladi. Men Quddus aholisini yana bir bor yupataman, Sionni Oʻz shahrim deb yana aytaman⁺.

Ikkinchi vahiy: shoxlar va temirchilar

¹⁸Men tepaga qarab, buqaning toʻrtta shoxini* koʻrdim. ¹⁹Men bilan gaplashgan farishtadan:

— Bular nima? — deb soʻradim. U menga dedi:

— Bu buqa shoxlari Yahudo, Isroil* xalqlarini va Quddus aholisini sochib tashlagan hukmdorlarni* bildiradi⁺.

²⁰Shundan keyin Egamiz menga toʻrtta temirchini koʻrsatdi. ²¹Men yana:

— Bu temirchilar nima qilgani kelishyapti? — deb soʻradim. U shunday deb javob berdi:

— Boshqa hech kim bosh koʻtarmasin deb, toʻrtta shox Yahudo xalqini sochib tashlagandi. Endi temirchilar oʻsha buqa shoxlarini qoʻrquvga solishga kelishyapti. Oʻzga xalqlar Yahudo yurtini oʻz shoxlari bilan suzgandi, yurtning xalqini sochib yuborgandi. Endi temirchilar mana shu xalqlarning shoxlarini kesib tashlash uchun kelishyapti.

2–BOB

Uchinchi vahiy: tanobi bor kishi

2¹Men yana tepaga qarab, qoʻlida tanobi* bor bir kishini koʻrdim⁺. ²Undan:

— Qayerga ketyapsiz? — deb soʻradim. U menga:

— Quddusni oʻlchashga, eni va uzunligi qancha chiqarkan, shuni bilib kelishga ketyapman, — deb javob berdi⁺.

³Shundan keyin men bilan gaplashgan farishta ketayotgan edi, yana boshqa farishta unga peshvoz chiqib, ⁴⁻⁵shunday dedi:

— Yugur, borib oʻsha yigitga* ayt: “Egamiz aytmoqda:

— Odamlar va mol–qoʻylar koʻpligidan Quddus shahriga sigʻmay qoladi. Ularning koʻplari shahar tashqarisida yashaydi, ammo Men Oʻzim ularning atrofida olov devorday boʻlaman. Oʻzim shahar ichidagi ulugʻvorlik boʻlaman.”⁺⁺

Lirik chekinish: surgundagilar oʻz vataniga chaqiriladi

⁶“Qani, turinglar! Shimoldagi yurtdan qochinglar, — demoqda Egamiz. — Men sizlarni yerning toʻrt tarafiga sochib tashlagan boʻlsam ham* turinglar, — aytmoqda Egamiz⁺. ⁷— Ey Bobilda yashaydiganlar, Quddusga* qochinglar.”⁺

⁸Ey Quddus! Sizlarni talon–taroj qilgan xalqlar oldiga Sarvari Olam meni yubordi. Shu orqali U Oʻz shuhratini namoyon qilmoqchi*. U shunday aytmoqda: “Sizlarga tekkanlar xuddi Mening koʻz qorachigʻimga tekkanday boʻladi⁺. ⁹Qarab turinglar, Men Oʻzim ularga qarshi chiqaman. Oʻz qullari ularni talon–taroj qiladilar.” Ha, ana oʻshanda Sarvari Olam meni yuborganligini anglab yetasiz⁺.

¹⁰Egamiz shunday demoqda: “Qoʻshiq kuylab, xursand boʻlgin, ey Quddus xalqi! Men kelib sizlarning orangizda yashayman⁺. ¹¹Oʻsha kuni koʻp xalqlar Menga yuz burib, Mening xalqim qatoriga qoʻshiladilar. Men sizlarning orangizda yashayman.” Ha, ana oʻshanda Sarvari Olam meni yuborganini anglab yetasiz⁺. ¹²Yahudo muqaddas yurtdagi Egamizning mulki boʻladi, Egamiz Quddusni “Oʻz shahrim” deb aytadi⁺. ¹³Ey odamzod, Egamiz oldida sukut saqla. Ana, U muqaddas maskanidan chiqib kelmoqda.

3–BOB

Toʻrtinchi vahiy: oliy ruhoniy va shayton

3¹Keyin farishta menga Egamizning farishtasi oldida oliy ruhoniy Yoshua turganini koʻrsatdi. Yoshuaning oʻng tomonida esa shayton* uni ayblab turgan edi⁺. ²Egamiz shaytonga shunday dedi:

— Ey shayton! Gaplaringning hammasi yolgʻon! Men Quddusni tanlagan Egangman. Men senga aytaman, gaplaring yolgʻon! Axir, bu kishi alangadan qutqarilgan bir oʻtin parchasiday emasmi?!⁺

³Yoshua farishtaning oldida kir kiyimlarda turar edi. ⁴Farishta atrofida turganlarga*:

— Uning kir kiyimlarini yechinglar, — dedi. Yoshuaga esa:

— Mana, qara, Men sening gunohlaringni olib tashladim, — dedi. — Endi senga toza, bayramlarda kiyadigan yangi kiyimlarni kiydiraman⁺.

⁵Keyin men:

— Uning boshiga toza salla kiydiringlar, — dedim. Uning boshiga toza salla, ustiga esa yangi kiyim kiydirishdi. Egamizning farishtasi uning yonida turar edi⁺.

⁶Keyin Egamizning farishtasi Yoshuani ogohlantirib, shunday dedi:

⁷— Sarvari Olam shunday aytmoqda: “Agar sen Mening yoʻlimdan yurib, talablarimni bajarsang, Mening uyimda, Maʼbadim hovlilarida bosh boʻlasan. Senga shu yerda turganlar orasidan joy beraman*. ⁸Ey oliy ruhoniy Yoshua, quloq sol! Oldingda turgan ruhoniylar ham quloq solishsin. Sizlar kelajakda sodir boʻladigan voqealarning ramzisizlar. Men ismi «Novda»* boʻlgan xizmatkorimni zohir qilaman. ⁹Men Yoshuaning oldiga bir tosh qoʻydim. Mening yetti koʻzim oʻsha toshga qadalgan. Bu toshning ustiga Men yozuv yozaman, — demoqda Sarvari Olam. — Mana shu yurtning gunohini bir kunda olib tashlayman⁺. ¹⁰Oʻsha kuni sizlar qoʻni–qoʻshnilaringizni chaqirib, oʻz uzumzorlaringizda va anjir daraxtlaringiz tagida oʻtirasizlar.” Sarvari Olamning kalomi shudir⁺.

4–BOB

Beshinchi vahiy: chiroqpoya va ikkita zaytun daraxti

4¹Men bilan gaplashgan farishta qaytib kelib, xuddi meni uyqudan uygʻotganday qilib turgʻizdi⁺. ²U mendan:

— Nima koʻryapsan? — deb soʻradi. Men shunday javob berdim:

— Tilladan yasalgan bir chiroqpoyani koʻryapman, uning ustida moy uchun bir tovoq turibdi. Chiroqpoyada esa yettita moychiroq turibdi. U moychiroqlarning har birida yettitadan joʻmragi bor⁺. ³Chiroqpoyaning oldida ikkita zaytun daraxti bor. Bu daraxtlarning biri chiroqpoyaning oʻng tomonida, ikkinchisi esa chap tomonida turibdi⁺.

⁴Men bilan gaplashgan farishtadan soʻradim:

— Bular nima, ey toʻram?*

⁵U mendan:

— Nimaligini bilmaysanmi? — deb soʻradi. Men:

— Yoʻq, toʻram, — deb javob berdim.

⁶U menga shunday dedi:

— Quyidagilar Egamizning Zarubabelga* bergan xabaridir: “Qudrat bilan emas, kuch bilan emas, Mening Ruhim ila muvaffaqiyatga erishasan, — deydi Sarvari Olam⁺. ⁷— Ey baland togʻ*, sen nima boʻlibsan?! Zarubabel oldida sen tekislik boʻlasan. Zarubabel Mening uyimni qayta quradi, uning eng oxirgi toshini qoʻyadi. Shundan keyin butun xalq: «Xudo marhamat qilsin!» deb hayqiradi.”⁺

⁸Yana Egamiz menga quyidagi soʻzini ayon qildi: ⁹“Zarubabel oʻz qoʻllari bilan uyimning poydevorini yotqizdi. Qurilishni ham oʻzi tugatadi. Ana shunda Men, Sarvari Olam, seni yuborganimni xalq anglab oladi⁺. ¹⁰Qurilishning boshlanishi arzimasday koʻrinsa ham, koʻnglingiz choʻkmasin! Zero, Mening koʻzlarim, yaʼni Egangizning yettita koʻzi Zarubabelning qoʻlidagi yozuv oʻyilgan toshga* xursandchilik bilan qaraydi.”

Shunda Farishta menga dedi:

— Sen koʻrgan yettita moychiroq butun yer yuziga qarab turuvchi Egamizning yettita koʻzidir⁺.

¹¹Men farishtadan soʻradim:

— Chiroqpoyaning oʻng va chap tomonida turgan zaytun daraxtlarining maʼnosi nima? ¹²Oltin novlari orqali tillasimon moy oqayotgan zaytun daraxtlarining ikki shoxi nimani bildiradi?

¹³U mendan:

— Bilmaysanmi? — deb soʻradi. Men:

— Yoʻq, toʻram, — deb javob berdim. ¹⁴U shunday dedi:

— Bular boshiga moy surtib tanlangan, butun olamning Rabbiysi oldida xizmat qiladigan ikki zotdir*⁺.

5–BOB

Oltinchi vahiy: uchayotgan oʻrama qogʻoz

5¹Men yana tepaga qarab uchayotgan oʻrama bir qogʻozni* koʻrdim⁺. ²Farishta mendan:

— Nima koʻryapsan? — deb soʻradi. Men:

— Uchib ketayotgan oʻrama bir qogʻozni koʻryapman, uning uzunligi yigirma tirsak, eni esa oʻn tirsak*, — deb javob berdim.

³Shunda u menga dedi:

— Bu qogʻozga butun yurt ustiga keladigan laʼnat yozilgan. Qogʻozning bir tomonidagi yozuvga koʻra, oʻgʻrilik qilganlar, orqa tomonidagi yozuvga koʻra, yolgʻon qasam ichganlar yurtdan yoʻq qilinadi⁺. ⁴Sarvari Olam aytmoqda: “Bu laʼnatni Men yubordim, u oʻgʻrining uyiga kiradi. Kim Mening nomim bilan yolgʻon qasam ichsa, oʻshaning uyiga kiradi. Laʼnat oʻsha uyda boʻlib, uni tosh va sinchlariga qoʻshib, butunlay vayron qiladi.”⁺

Yettinchi vahiy: savat ichidagi ayol

⁵Men bilan gaplashgan farishta kelib, menga shunday dedi:

— Qara–chi, kelayotgan narsa nima ekan.

⁶Men:

— U nima? — deb soʻradim. Farishta:

— Bu kelayotgan narsa savatdir, — deb javob berdi. — Yurtdagi jamiki aholining niyatu muddaolarini bildiruvchi timsol oʻsha savat ichidadir.

⁷Qoʻrgʻoshindan yasalgan qopqoq ochildi, savatning ichida esa bir ayol oʻtirgan ekan. ⁸Farishta dedi:

— Bu ayolning ismi Fosiqlik.

Shunday deb, u ayolni qaytarib savatga tiqib qoʻydi–da, qopqogʻini yopdi.

⁹Men yana tepaga qarab, ikkita ayol uchib kelayotganini koʻrdim. Ular qanotlarini shamolda yoygan holda uchib kelayotgan edilar, qanotlari turnaning qanotlariga oʻxshar edi. Ular kelib oʻsha savatni oldilar–da, osmonga koʻtarib olib ketdilar. ¹⁰Men bilan gaplashayotgan farishtadan soʻradim:

— Ular savatni qayerga olib ketishyapti?

¹¹U menga:

— Bobil* yurtiga olib ketishyapti, — deb javob berdi. — Oʻsha yerda unga sajdagoh qurishadi. Sajdagoh tayyor boʻlgandan keyin, savatni oʻsha yerda oʻz joyiga qoʻyishadi.

6–BOB

Sakkizinchi vahiy: toʻrtta arava

6¹Men yana tepaga qarab, ikkita bronza togʻ orasidan chiqib kelayotgan toʻrtta aravani koʻrdim⁺. ²Birinchi aravani qizgʻish, ikkinchi aravani esa qora otlar, ³uchinchi aravani oq, toʻrtinchi aravani esa ola–bula otlar tortib kelayotgan edi. Bu otlarning hammasi kuchli edi⁺. ⁴Men bilan gaplashayotgan farishtadan:

— Ey toʻram, bular nima? — deb soʻradim. ⁵Farishta shunday javob berdi:

— Bular butun olam Rabbiysining huzuridan chiqib kelayotgan toʻrtta samoviy ruhdir⁺. ⁶Qora otli arava shimolga boradi. Oq otlisi esa uning orqasidan ketadi*. Ola–bula otli arava janubga boradi.

⁷Ana shu kuchli otlar chiqib kelib, yerni aylanishga shoshildilar. Farishta ularga:

— Boringlar, yerni koʻrib chiqinglar, — dedi. Shunda ular yerni aylanib kelishdi. ⁸Keyin farishta meni chaqirib, shunday dedi:

— Mana, qara! Otlar shimoldagi yurtga* borishdi. U yerda Egamizning irodasini ado etishdi, Egamiz jahlidan tushdi*.

Yoshuaga toj kiydirish haqida amr

⁹Egamiz menga quyidagi soʻzlarni ayon qildi:

¹⁰— Bobildagi surgundan qaytib kelgan Xalday, Toʻviyo va Yodayodan tilla va kumush ol. Oʻsha kuniyoq Zafaniyo oʻgʻli Yoʻshiyoning uyiga bor. ¹¹Berilgan kumush va oltindan toj yasagin. Uni Yohuzadax oʻgʻli — oliy ruhoniy Yoshuaning boshiga kiygizgin–da,⁺ ¹²unga shunday degin: “Sarvari Olam shunday demoqda: Novda* degan odam oʻz turgan joyidan shoxlaydi–da, Mening Maʼbadimni quradi⁺. ¹³Ha, Mening Maʼbadimni quradigan oʻshadir. U shohona ulugʻvorlikka ega boʻlib, hukmronlik qiladi. Taxtining oldida ruhoniy turadi*. Ikkalasi orasida tinchlik, osoyishtalik boʻladi. ¹⁴Bu toj Xalday*, Toʻviyo, Yodayo va Zafaniyo oʻgʻli Yoʻshiyoning* qaramogʻida boʻladi. U Mening Maʼbadimda yodgorlik boʻlib qoladi. ¹⁵Uzoq joylardan odamlar kelib, Mening Maʼbadimni qurishga yordam berishadi.”

Ey surgundan qaytib kelganlar! Shunda Sarvari Olam meni yuborganini sizlar anglab yetasizlar. Agar sizlar Egangiz Xudoning soʻzlariga yaxshilab quloq solsangizlar, mana shularning hammasi sodir boʻladi⁺.

7–BOB

Yuzaki tutilgan roʻza hukm qilinadi

7¹Shoh Doro hukmronligining toʻrtinchi yili* toʻqqizinchi oyi — Xislav oyining* toʻrtinchi kunida Egamiz Oʻz soʻzini Zakariyoga ayon qildi⁺. ²Bundan oldin Baytil aholisi Egamizdan iltifot soʻrash uchun Sarizar, Raxemmalek va ularning odamlarini Maʼbadga yuborib, shunday degan edi:

³— Borib, Sarvari Olamning uyida boʻlgan ruhoniy va paygʻambarlardan soʻranglar: “Biz ancha yillardan beri Egamizning uyi vayron qilingan oyda* qaygʻurib, roʻza tutib kelamiz. Shunday qilishda davom etaveraylikmi?”

⁴Sarvari Olam Zakariyoga ayon qilgan soʻzida shunday dedi:

⁵— Bu yurtdagi barcha odamlarga va ruhoniylarga ayt: “Ha, sizlar mana shu oʻtgan yetmish yil* davomida beshinchi va yettinchi oylarda* roʻza tutib, qaygʻurdingizlar. Ammo buni Men uchun emas, oʻzingiz uchun qilgan edingizlar!⁺ ⁶Qorningizni toʻydirish uchun yeb–ichganingizday, oʻz manfaatingiz uchun roʻza tutib qaygʻurgansizlar. ⁷Men, Egangiz, oʻtgan paygʻambarlar orqali aynan shu haqda sizlarni ogohlantirganman–ku! Oʻsha paytlarda Quddus va uning atrofidagi qishloqlar odamga toʻla edi. U yerda farovonlik hukm surar edi. Nagav choʻli va Yahudo qir etaklarida ham odamlar yashardilar.”

Surgunning sababi itoatsizlikdir

⁸Egamiz Zakariyoga quyidagi soʻzlarni ayon qildi:

⁹— Men, Sarvari Olam, shunday degan edim: “Adolatli hukm qilinglar. Bir–biringizga mehribon boʻlinglar, rahm–shafqat qilinglar⁺. ¹⁰Bevalarga, yetimlarga, musofirlarga, kambagʻallarga zulm qilmanglar. Bir–biringizga qarshi yovuz rejalar tuzmanglar.”⁺ ¹¹Ammo xalqim quloq solishdan bosh tortdi. Oʻjarlik qilib, eshitmaslik uchun quloqlarini berkitdi. ¹²Men, Sarvari Olam, Oʻz Ruhim bilan paygʻambarlar orqali soʻzlarimni ayon qilganman. Ammo xalqim yuragini tosh qilib, qonun va oʻgitlarga quloq solmadi. Shuning uchun Men juda qattiq gʻazablandim⁺.

¹³“Men chaqirganimda ular eshitmagandilar, ular chaqirganda Men ham eshitmadim, — deydi Sarvari Olam⁺. ¹⁴— Men ularni oʻzlari tanimagan, bilmagan xalqlar orasiga sochib tashladim*. Shunday qilib, ularning yurti vayron boʻldi. Na u yerga birov boradi, na u yerdan birov keladi. Oʻsha ajoyib yurt vayron boʻldi.”⁺

8–BOB

Egamiz Quddusni qayta qurishga vaʼda beradi

8¹Sarvari Olam menga Oʻz soʻzini ayon qildi. ²Sarvari Olam shunday aytmoqda: “Men Quddusga* qattiq achinib ketdim. Uning dushmanlariga boʻlgan gʻazabim alangaday yonmoqda.”⁺ ³Egamizning kalomi shudir: “Men Quddusga qaytaman, Sion Mening maskanim boʻladi. Shunda Quddus sadoqatli shahar deb ataladi. Mening togʻim* — Sarvari Olamning togʻi muqaddas togʻ deb ataladi.”⁺ ⁴Sarvari Olam shunday demoqda: “Cholu kampirlar yana Quddus koʻchalarida oʻtiradilar. Yoshi ulugʻ boʻlgani uchun ularning qoʻllarida hassalari boʻladi. ⁵Shaharning koʻchalari oʻynayotgan bolalar bilan toʻladi.”

⁶Sarvari Olamning kalomi shudir: “Balki bularning hammasi xalqimdan qolganlariga imkonsizday tuyular. Ammo bu ishlar Men uchun imkonsiz emas”, — demoqda Sarvari Olam.

⁷Sarvari Olam shunday aytmoqda: “Men sharq va gʻarbda sarson boʻlgan Oʻz xalqimni qutqaraman⁺. ⁸Ularni yana Quddusda yashashlari uchun olib kelaman. Ular Mening xalqim boʻladi, Men esa ularning Xudosi boʻlaman. Ularni sadoqat va odillik bilan boshqaraman.”⁺

⁹Sarvari Olam shunday demoqda: “Dovyurak boʻlinglar, endi sizlar paygʻambarlarning soʻzlarini eshityapsizlar. Maʼbadim, yaʼni Uyimning qayta qurilishi uchun poydevor qoʻyilayotganda, oʻsha paygʻambarlar shu yerda edilar⁺. ¹⁰Ha, oʻsha kunlardan oldin odam va hayvonlarning ter toʻkib qilgan mehnatlari zoye ketardi, ular yaxshi hosil ololmas edilar*. Dushmanlar xalqqa tinchlik bermasdi. Men hammani bir–biriga qarshi qilib qoʻygan edim. ¹¹Ammo endi, ey xalqimning qolganlari, Men sizlar bilan oldingiday munosabatda boʻlmayman, — demoqda Sarvari Olam. ¹²— Sizlar tinchlikda urugʻlaringizni ekasizlar. Toklaringiz serhosil boʻladi. Yer hosil beradi, osmondan shudring tushadi. Sizlarni Men mana shular bilan barakalayman⁺. ¹³Ey Yahudo va Isroil* xalqi, sizlar boshqa xalqlar orasida laʼnatlangan xalqning ramzi edingizlar. Endi bunday boʻlmaydi! Men sizlarni qutqaraman. Sizlar baraka ramzi va manbai boʻlasizlar. Qoʻrqmanglar! Dadil boʻlinglar!”

¹⁴Sarvari Olam shunday aytmoqda: “Ota–bobolaringiz Mening jahlimni chiqarganda boshlariga ofat keltiraman, degandim. Oʻz fikrimdan qaytmadim, — demoqda Sarvari Olam. ¹⁵— Qoʻrqmanglar, ey Quddus va Yahudo xalqi! Endi Men sizlarga yaxshilik keltiraman, deb qaror qildim⁺. ¹⁶Quyidagi aytganlarimni qilishingiz kerak: bir–biringizga haqiqatni ayting. Hukm qilganingizda odil qaror chiqarib, tinchlik oʻrnating⁺. ¹⁷Bir–biringizga qarshi yovuz rejalar tuzmang, yolgʻon qasam ichmang. Men bulardan nafratlanaman.” Sarvari Olamning kalomi shudir⁺.

¹⁸Sarvari Olam menga Oʻz soʻzini ayon qildi. ¹⁹Sarvari Olam shunday aytmoqda: “Ey Yahudo xalqi, toʻrtinchi, beshinchi, yettinchi va oʻninchi oylar* endi azayu roʻza vaqti emas, balki sizlar uchun shodu xurramlik va quvnoq bayramlar davri boʻladi. Sizlar haqiqat va tinchlikni sevinglar.”

²⁰Sarvari Olam shunday demoqda: “Hali boshqa shaharlarda yashaydigan odamlar ham Quddusga keladi. ²¹Bir shaharning aholisi ikkinchi shaharda yashovchilarning oldiga borib: «Biz ketyapmiz, yuringlar, Egamizdan iltifot soʻraylik, Sarvari Olamga sajda qilaylik», deb aytadi.”⁺ ²²Koʻp ellar va kuchli xalqlar Sarvari Olamdan iltifot soʻragani va Unga sajda qilgani Quddusga keladilar⁺. ²³Sarvari Olamning kalomi shudir: “Oʻsha kunlarda turli tillarda gapiruvchi, har xil ellarga mansub boʻlgan oʻn kishi bir yahudiyni ushlab oladi. Uning kiyimidan mahkam tutadilar–da, unga: «Biz sen bilan boraylik. Axir, Xudo sizlar bilan ekanini eshitdik», deb aytadilar.”⁺

9–BOB

Isroilning dushmanlari ustidan chiqarilgan hukm

9¹Bashorat. Egamizning soʻzi Xadrax yurtiga* qarshidir.

Damashq shahriga qaratilgandir.

Egamiz barcha Isroil qabilalarini kuzatib turganday,

Butun insoniyatni ham kuzatadi*⁺.

²Xadraxga chegaradosh boʻlgan Xomat* ham,

Donolarga toʻla boʻlgan Tir va Sidon* ham Egamizning koʻzi ostidadir*.

³Tir shahri oʻziga qalʼa qurib olgan,

Shunchalik koʻp kumush va oltin yiqqanki,

Ular koʻchadagi chang va loydaydir⁺.

⁴Lekin endi Rabbiy ularning mulkini tortib oladi,

Boyliklarini dengizga uloqtiradi.

Shaharning oʻzi esa olovga yem boʻladi⁺.

⁵Ashqalon shahri* buni koʻrib, qoʻrquvga tushadi,

Gʻazo ham dahshatga tushib qaltiraydi,

Umidi puchga chiqqan

Exron ham shu ahvolga tushadi.

Gʻazoning shohi halok boʻladi,

Ashqalonda esa hech bir zot qolmaydi.

⁶Egamiz shunday deydi:

“Ashdodda nasli buzilgan xalqlar yashaydi.

Ha, Men Filistlarning takabburligiga chek qoʻyaman.

⁷Men Filistlarning ogʻzidagi qonli goʻshtni,

Tishlaridagi harom ovqatni* olib tashlayman.

Filistlarning tirik qolganlari Menga tegishli boʻladi,

Ular Yahudoning avlodiday boʻlib qoladi.

Exron ham Yobus xalqiday*

Oʻz xalqimning bir qismi boʻladi⁺.

⁸Bosqinchilardan asray deb

Men Oʻzim uyimni qoʻriqlayman.

Xalqimning yurtini hech kim bosib ololmas,

Ha, Men hammasini koʻrib turibman.

Boʻlajak shoh

⁹Xursand boʻlib, quvoning,

Ey Quddus xalqi!

Shodlik ila hayqiring,

Ey Sion aholisi!

Mana, shohingiz kelyapti.

U zafar qozongan gʻolibdir.

Shunga qaramay,

Kamtarindir shohingiz,

U eshakning ustida,

Ha, eshakning bolasini —

Xoʻtikni minib kelyapti⁺.

¹⁰Men Efrayimning* jang aravalarini yoʻqotaman,

Quddusning* jang otlarini tortib olaman.

Urush kamonlari ham yoʻq qilinadi,

Shohingiz xalqlarga tinchlik keltiradi.

Men bir dengizdan ikkinchisiga qadar,

Furot daryosidan tortib

Yer yuzining toʻrt tomoniga hukmronlik qilaman⁺.

Xudo Oʻz xalqini qayta tiklaydi

¹¹Men sizlar bilan qilgan,

Qurbonlik qoni bilan tasdiqlangan ahdim* tufayli,

Asirlaringizni suvsiz chuqurlikdan ozod qilaman⁺.

¹²Ey umidvor asirlar,

Oʻz qalʼangizga qayting.

Bugun Men aytyapman,

Yoʻqotganlaringizni ikki barobar qilib tiklayman⁺.

¹³Men Yahudoni Oʻz kamonimdek qayirdim,

Efrayimni* esa kamonim oʻqi qildim.

Ey Sion*, Men sening oʻgʻillaringni

Yunon* oʻgʻillariga qarshi qoʻzgʻataman.

Mening qoʻlimda jangchining qilichiday oʻynaysan.”⁺

Egamiz Oʻz xalqini himoya qiladi

¹⁴Shundan keyin Egamiz Oʻz xalqi uzra zohir boʻladi,

Uning oʻqi yashinday otiladi.

Egamiz Rabbiy burgʻuni chalib,

Janubdan kelgan quyunlar orasida hujum qiladi⁺.

¹⁵Sarvari Olam Oʻz xalqini himoya qiladi,

Ular dushmanlarini qirib,

Yov palaxmonlarini oyoq osti qilib tashlaydilar.

Qurbonlik soʻyganday yov qonini toʻkadilar,

Qurbongoh shoxlari qonga belanganday,

Ular dushmanlarining qoniga belanadilar.

Sharobu may bilan gʻalabani nishonlaydilar,

Xursandligidan mast odamday hayqiradilar.

¹⁶Oʻsha kuni ularning Egasi Xudo

Oʻz xalqini qutqaradi.

Axir, ular Egamizning suruvidir.

Egamizning yurtida ular

Toj gavharlariday porlaydilar⁺.

¹⁷Uning xalqi qanday goʻzal va ajoyib!

Yangi sharobu donlar

Yigit–qizlarni baquvvat qilar.

10–BOB

Egamiz najot berishga vaʼda qiladi

10¹Bahorda yomgʻir beradigan Egamizdan yomgʻir soʻranglar.

Boʻron bulutlarini yaratgan,

Odamzodga yomgʻir beradigan,

Hamma uchun dalalarni

Oʻt–oʻlanga toʻldiradigan Egamizdir⁺.

²Xonaki sanamlar* behuda gaplarni gapiradilar,

Folbinlar yolgʻon follar ochadilar.

Tush taʼbir qiluvchilar yolgʻon taʼbir qiladilar,

Behuda tasalli beradilar.

Shuning uchun bu xalq qoʻyday sarson boʻlib yuribdi,

Choʻponi yoʻqligi uchun azob chekyapti⁺.

³Egamiz shunday demoqda:

“Gʻazabim xalqimning yoʻlboshchilariga qarshi yonmoqda,

Men xalqimning bu choʻponlarini jazolayman.

Men, Sarvari Olam, Oʻz suruvim boʻlgan

Yahudo* xalqi uchun qaygʻuraman.

Men oʻsha suruvni ulugʻvor jang otlariday qilaman⁺.

⁴Yahudo orasidan tamal toshi*,

Chodir qozigʻi, jang kamoni chiqadi.

Ha, har bir yetakchi ularning orasidan chiqadi⁺.

⁵Birgalikda ular jang payti koʻchada loy kechgan

Jangchilarday boʻladilar,

Men, Egangiz, ular bilan birgaman.

Ular urushga chiqib,

Dushman chavandozlarini sharmanda qiladilar⁺.

⁶Men Yahudo xalqini kuchga toʻldiraman,

Yusufning avlodini* qutqaraman.

Ularga rahm–shafqat koʻrsataman,

Axir, Men ularning Egasi Xudoman.

Ularning iltijolariga javob berib,

Oʻz yurtiga qaytarib olib kelaman.

Oʻshanda ular hech qachon rad qilinmaganday boʻladi.

⁷Efrayim xalqi* qudratli jangchilarday boʻladi,

Ularning yuraklari sharob ichgandagi singari quvnoq boʻladi.

Buni koʻrgan farzandlari shodlanadi,

Ular Mening qilgan ishlarimdan xursand boʻladi⁺.

⁸Men choʻpon kabi hushtak chalib, Oʻz xalqimni yigʻaman,

Axir, Men ularni qutqarganman.

Oldin ular qancha boʻlgan boʻlsalar,

Ularning soni yana shuncha boʻladi⁺.

⁹Men ularni xalqlarning orasiga sochib yuborgan boʻlsam ham*,

Eng uzoqdagi yurtlarda ham ular Meni eslaydilar.

Farzandlariyu oʻzlari omon qolib, qaytib kelishadi.

¹⁰Men xalqimni Misr yurtidan qaytaraman,

Ossuriya yeridan* yigʻib kelaman.

Men ularni Gilad oʻlkasi va Lubnon yurtigacha boʻlgan yerlarga joylashtiraman.

Hatto mana shu joylar ham ularga torlik qiladi⁺.

¹¹Mening xalqim kulfat dengizidan oʻtsa,

Oʻsha dengizning toʻlqinlarini urib tushiraman.

Nil daryosining tubi qurib qoladi.

Ossuriya xalqining takabburligiga barham beraman.

Misr esa oʻz saltanat hassasini* yoʻqotadi⁺.

¹²Oʻz qudratim bilan xalqimni kuchli qilaman.

Ular Mening nomimga loyiq hayot kechiradilar.”

Egamizning kalomi shudir.

11–BOB

Bosqinchilarning qulashi

11¹Ey Lubnon, och darvozalaringni!

Sadr daraxtlaringni* olov yondirib tashlasin⁺.

²Ey sarv daraxti, dod solib yigʻlagin,

Axir, sadr daraxtlari quladi.

Oʻsha ulugʻvor daraxtlar vayron boʻldi.

Ey Bashandagi* emanlar, dod solib yigʻlang,

Qalin–qalin oʻrmonlarning daraxtlari

Kesib tashlandi, axir⁺.

³Ana, eshiting! Choʻponlarning yigʻisin,

Koʻm–koʻk yaylovlar nobud boʻldi, axir.

Quloq soling sherlarning oʻkirishiga,

Iordan butazorlari nobud boʻldi, axir⁺.

Ikki xil choʻpon

⁴Egam Xudo menga shunday dedi:

— Boʻgʻizlanishga olib ketilayotgan qoʻy suruviga choʻponlik qilgin. ⁵Qoʻylarni sotib olganlar ularni oʻldirib, jazosiz yuribdilar. Qoʻylarni sotganlar esa: “Xudoga shukur! Biz boymiz”, deydilar. Qoʻylarga hatto oʻz choʻponlarining ham rahmi kelmaydi⁺. ⁶Men, Egangiz, shunday aytmoqdaman: “Endi bu yurtdagi odamlarga rahm qilmayman. Men ularni bir–birining qoʻliga va hukmdorlarining qoʻliga topshiraman. Hukmdorlari yurtni vayron qiladi. Men esa hech kimni bu hukmdorlarning qoʻlidan qutqarmayman.”⁺

⁷Shunday qilib, qoʻy savdogarlari meni boʻgʻizlanadigan qoʻy suruviga choʻpon* qilib yolladilar*. Men ikkita tayoq oldim. Ulardan birini “Iltifot”, ikkinchisini esa “Ahillik” deb atab, qoʻylarni boqdim. ⁸Bir oy ichida ularning uchta choʻponini haydab yubordim. Qoʻy savdogarlariga boʻlgan sabr–toqatim ham tugadi, ular ham meni yomon koʻrib qoldilar. ⁹Shundan keyin men qoʻy savdogarlariga:

— Endi sizlarning qoʻylaringizni boqmayman, — dedim. — Oʻladigani oʻlsin, halok boʻladigani halok boʻlsin, qolganlari esa bir–birining goʻshtini yesin⁺.

¹⁰Men “Iltifot” nomli tayogʻimni oldim–da, uni sindirib tashladim. Shu orqali Egamizning Oʻz xalqi* bilan qilgan ahdini bekor qildim. ¹¹Shunday qilib, oʻsha kuni bu ahd bekor boʻldi. Meni kuzatib turgan qoʻy savdogarlari* bu ish Egamizning soʻzi ekanligini tushundilar. ¹²Keyin men ularga shunday dedim:

— Agar sizlar ish haqimni berishni lozim koʻrsangiz, beringlar, boʻlmasa, bermay qoʻyaveringlar.

Shunda ular menga bor–yoʻgʻi oʻttiz kumush tanga* berdilar⁺. ¹³Shundan keyin Egamiz menga:

— Bu kumushni kulolga bergin, — dedi.

Meni baholab berilgan bu arzimas kumush tangalarni olib, Egamiz uyidagi kulolga* berdim⁺. ¹⁴Keyin “Ahillik” deb atalgan ikkinchi tayogʻimni sindirdim. Shunday qilib, Yahudo va Isroil* orasidagi birodarlikni bekor qildim.

¹⁵Shundan keyin Egamiz menga aytdi: “Bor, yana bir marta choʻponlik qilgin. Ammo bu safar foydasiz choʻponday boʻlgin. ¹⁶Ha, Men bu yurtga shunday bir choʻpon beramanki, u halok boʻlayotganlarga qaramaydi. Yoʻqolganlarni izlamaydi, yaradorlarga shifo bermaydi, sogʻ boʻlganlarni oziqlantirmaydi. Aksincha, semiz qoʻylarni soʻyib yeydi, tuyoqlarini ham kesib tashlaydi⁺.

¹⁷Ey suruvni tark etadigan qadrsiz choʻponim,

Holingga voy!

Qilich sening qoʻlingni chopib,

Oʻng koʻzingni oʻyib tashlasin!

Sening qoʻling butunlay qurib qolsin,

Oʻng koʻzing koʻr boʻlsin!”⁺

12–BOB

Quddusning kelajakdagi gʻalabasi

12¹Bashorat. Egamizning Isroil* haqida aytgan gaplari. Zamin poydevorini qoʻygan, falaklarni yoygan, insonga jon ato qilgan Egamiz shunday demoqda:⁺ ²“Qarab turinglar, Men Quddusni sharob qadahiday qilib qoʻyaman. U oʻzining atrofidagi xalqlarni gandiraklatadigan boʻladi*. Quddusni qamalga olishganda, Yahudo yurtining qolgan boshqa joylariga ham hujum qilishadi⁺. ³Oʻsha kuni Men Quddusni boshqa xalqlar uchun ogʻir toshday qilib qoʻyaman. Uni koʻtarganlarning hammasi oʻzlariga zarar keltiradilar. Butun yer yuzidagi xalqlar unga qarshi chiqish uchun birlashadilar. ⁴Oʻsha kuni, Men har bir otni dahshatga solaman, ularning chavandozlarini esa aqldan ozdiraman, — demoqda Egamiz. — Yahudo xalqiga esa Oʻzim gʻamxoʻrlik qilaman. Dushmanlarining otlarini koʻr qilib qoʻyaman⁺. ⁵Shunda Yahudo urugʻlari oʻzlariga:

— Quddus aholisining qudrat manbai bizning Xudoyimiz, Sarvari Olamdir, — deydilar.

⁶Oʻsha kuni Men Yahudo urugʻlarini oʻtin orasidagi qizib turgan choʻgʻday, bugʻdoy bogʻlamlari orasidagi yonib turgan mashʼaladay qilaman. Ular oʻngu soʻldagi, atrofidagi xalqlarni yamlab yutadilar. Quddusdagi odamlar esa osoyishta hayot kechiradilar⁺.

⁷Men, Egangiz, avval Yahudo xalqiga gʻalaba beraman. Dovud avlodining va Quddus aholisining shuhrati Yahudoning shuhratidan oshib ketmasligi uchun shunday qilaman. ⁸Oʻsha kuni Men Quddus aholisini himoya qilaman. Ularning orasidagi eng ojizi ham Dovudday kuchli boʻladi. Dovud avlodi esa Mening farishtamday, xuddi Oʻzimday Quddus ahlini boshlab boradi. ⁹Mening rejam oʻsha kuni Quddusga qarshi chiqqan barcha xalqlarni halok qilishdir.

¹⁰Men Dovud avlodiga, Quddus aholisiga mehr–shafqat va ibodat ruhini yogʻdiraman. Ular Menga — oʻzlari nayza sanchganga qarashadi. Yolgʻiz farzandga aza tutganday, aza tutishadi. Toʻngʻich farzand uchun motam tutganday, motam tutishadi⁺. ¹¹Oʻsha kuni Quddusdagi dod–faryod, Magidoʻ vodiysidagi Hadad–Rimmonda* tutilgan azaday, kuchli boʻladi⁺. ¹²Butun yurt aza tutadi. Har bir oila alohida aza tutadi: Dovud avlodining oilalari alohida, ularning xotinlari alohida, Natan* avlodining oilalari alohida, ularning xotinlari alohida, ¹³Levi avlodining oilalari alohida, ularning xotinlari alohida, Shimax* avlodining oilasi va ularning xotinlari alohida aza tutadilar. ¹⁴Qolgan oilalar ham oʻzlari alohida aza tutadilar. Ularning xotinlari ham alohida aza tutadilar.”

13–BOB

13¹⁻²Sarvari Olam shunday aytmoqda: “Oʻsha kuni Dovud avlodi va Quddus aholisi uchun bir buloq ochiladi. Bu buloq ularning barcha gunohlari va nopokliklarini yuvadi.

Oʻsha kuni Men bu yurtdan barcha butlarni yoʻq qilaman. Hatto ularning nomlari ham unutiladi. Men bu yurtdan yana soxta paygʻambarlarni va ularni ilhomlantiradigan yovuz ruhni olib tashlayman⁺⁺. ³Agar yana soxta paygʻambar chiqsa, oʻz ota–onasi unga shunday deydi:

— Sen endi yashamaysan, chunki sen Egamiz nomidan yolgʻon gaplarni gapiryapsan.

Oʻsha paygʻambar yana bashorat qilganda oʻz tuqqan ota–onasi uni nayza sanchib oʻldiradi⁺. ⁴Oʻsha kuni soxta paygʻambarlarning har biri oʻzlarining bashoratlaridan uyatga qoladilar. Ular endi xalqni aldamaydilar, paygʻambarlarning jundan toʻqilgan kiyimlarini kiymaydilar⁺. ⁵Endi ular:

— Men paygʻambar emasman, men yerga ishlov beraman. Yoshligimdan bir kishining xizmatidaman, — deydilar. ⁶Agar birortasi ulardan:

— Badaningizdagi yara izlari* qayerdan paydo boʻlgan? — deb soʻrasa, ularning javobi quyidagicha boʻladi:

— Men bu yaralarni doʻstlarimning uyida orttirganman.”

Xudoning choʻponini oʻldirish haqidagi amr

⁷Sarvari Olam shunday demoqda:

“Qani, qoʻzgʻalgin, ey qilich!

Menga yaqin boʻlganga,

Oʻzimga xizmat qilgan choʻponga qarshi chiq.

Choʻponga hamla qilgin,

Shunda qoʻylar har yoqqa tarqalib ketadi,

Men qoʻzichoqlarga qarshi qoʻlimni koʻtaraman⁺.

⁸Butun yurt xalqining uchdan ikki qismi halok boʻladi,

— deb aytmoqda Egamiz. —

Uchdan bir qismi esa tirik qoladi.

⁹Men mana shu qolgan uchdan bir qismini

Olovdan oʻtkazib poklaganday poklayman.

Ularni kumushni toblaganday toblayman,

Oltinni sinaganday sinayman.

Ular Menga iltijo qiladilar,

Men esa ularga javob beraman.

«Ular Mening xalqimdir», deyman Men.

Ular esa: «Egamiz bizning Xudoyimizdir», deb aytishadi.”⁺

14–BOB

Kelajakdagi urush va gʻalaba

14¹Egamizning kuniga* oz qoldi. Ey Quddus ahli, oʻsha kuni mulkingiz koʻz oldingizda talon–taroj qilinadi⁺. ²Egamiz barcha xalqlarni Quddusga qarshi jang qilishga yigʻadi. Dushmanlar shaharni qoʻlga kiritishadi. Uylarni talab ketishadi, ayollarni zoʻrlashadi. Shahar aholisining yarmi surgunga ketadi. Qolganlari esa shahardan haydalmaydi⁺.

³Shundan keyin Egamiz urushdagi jangchiday oʻsha xalqlarga hujum qiladi. ⁴Oʻsha kuni U Quddus shahrining sharqida boʻlgan Zaytun togʻining ustida turadi. Shu kuni Zaytun togʻi ikkiga ajraladi. Togʻ orasidan sharqdan gʻarbga qarab ketgan keng bir vodiy oʻtadi. Shunda togʻning bir tarafi shimolga, ikkinchi tarafi esa janubga suriladi⁺. ⁵Sizlar oʻsha vodiy orqali qochasizlar. Togʻlar orasidagi vodiy Oziyolgacha* choʻziladi. Sizlar Yahudo shohi Uzziyo davrida boʻlgan zilzila* paytida qochganday qochasizlar. Shunda Egamiz Xudo Oʻz farishtalari bilan birga keladi⁺.

⁶Oʻsha kuni barcha yorugʻlik manbalari soʻnib, nur taratmaydigan boʻlib qoladi. ⁷Ammo kun davom etaveradi. Shunda kun ham, tun ham boʻlmaydi. Kech kirganda ham yorugʻ boʻlib turaveradi. Bu qachon sodir boʻlishini faqatgina Egamiz biladi⁺.

⁸Oʻsha kuni Quddusdan hayotbaxsh suvlar oqib chiqadi, uning yarmi Oʻlik dengizga, qolgan yarmi esa Oʻrta yer dengiziga quyiladi. Suv yozda ham, qishda ham oqaveradi⁺.

⁹Egamiz esa butun yer yuzining Shohi boʻladi. Oʻsha kuni barcha xalqlar Egamizni tanho Ega deb tan oladi va faqat Unga sajda qilishadi⁺.

¹⁰Shimoldagi Gebodan Quddusning janubidagi Rimmongacha boʻlgan joylar, butun yurt* tekislikka aylanadi. Quddus esa oʻzining yuksak joyida turaveradi. Shahar Benyamin darvozasidan Eski darvozagacha, Burchak darvozasigacha, Xanonil minorasidan shohga qarashli boʻlgan uzum siqish chuqurigacha* choʻzilgan boʻladi⁺. ¹¹Quddusda yana odamlar yashaydigan boʻladi, bundan keyin uni hech qachon vayron qilishmaydi. Quddusda tinchlik qaror topadi.

¹²Quddusga qarshi urush ochgan xalqlarning boshiga Egamiz quyidagi oʻlatni yuboradi: tirik boʻlsalar ham tanasi chirib ketadi, koʻzlari kosasidayoq chirib ketadi, tillari esa ogʻizlaridayoq chirib ketadi. ¹³Oʻsha kuni Egamiz ularni benihoya dahshatga tushiradi. Hamma oʻz yonidagi odamni ushlab, bir–biriga qarshi qoʻl koʻtaradi⁺. ¹⁴Hatto Yahudo xalqi ham Quddusdagi jangga qoʻshiladi. Uning atrofidagi barcha xalqlarning boyliklari — juda koʻp tilla, kumush va kiyimlar oʻlja qilib olinadi. ¹⁵Yuqorida aytilgan oʻlat dushmanlarning qarorgohidagi hamma hayvonlarga — otlarga, xachirlarga, tuyalarga, eshaklarga ham qirgʻin keltiradi.

¹⁶Quddusga qarshi urush ochganlardan tirik qolganlari esa har yili Shoh — Sarvari Olamga sajda qilishga va Chayla bayramini nishonlashga kelishadi⁺. ¹⁷Agar yer yuzidagi xalqlarning birortasi Shoh — Sarvari Olamga sajda qilish uchun Quddusga kelmasa, ularning yurtida yomgʻir yogʻmaydi⁺. ¹⁸Agar Misr xalqi ham bayramga kelishni rad etsa, ularning yurtida ham yomgʻir yogʻmaydi. Egamiz* Chayla bayramiga kelishni rad etgan boshqa xalqlarning boshiga solgan oʻsha kulfatni ularning boshiga ham soladi. ¹⁹Chayla bayramini nishonlashga chiqmagan Misr xalqi va boshqa hamma xalqlarning jazosi shu boʻladi.

²⁰Oʻsha kuni hatto otlarning yuganlaridagi qoʻngʻiroqlarida ham “Egamizga bagʻishlangan”* degan yozuv boʻladi. Qurbongoh oldida ishlatiladigan togʻorachalar muqaddas boʻlgani kabi, Egamizning uyidagi oddiy qozonlar ham xuddi shunday muqaddas boʻladi⁺. ²¹Quddus va Yahudodagi barcha qozonlar Sarvari Olamga bagʻishlangan boʻladi. Shunda kim qurbonlik keltirmoqchi boʻlsa, qurbonlik goʻshtini shu qozonlarda qaynatsa boʻlaveradi. Oʻsha kuni Mening uyimda savdogarlar* boshqa boʻlmaydi⁺.

[1] Zakariyo paygʻambar Xaggey paygʻambarning zamondoshi… — Ezra 5:1-2 ga qarang.

[2] Yahudo yurti — oʻsha davrda Yahudo yurti Fors shohligining hukmronligi ostida boʻlgan. Yahudo yurti hududiga faqat Quddus va uning atrofidagi yerlar kirardi. Yahudo shohlari hukmronlik qilgan davrda esa bu yurtning hududi ancha katta edi.

1:1 Shoh Doro hukmronligining ikkinchi yili — miloddan oldingi 520 yil. Doro miloddan oldingi 522-486 yillarda Fors shohligida hukmronlik qilgan.

1:1 sakkizinchi oy — ibroniy kalendarining Bul oyi nazarda tutilgan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan oktabrning oʻrtasidan boshlanadi.

1:7 Shoh Doro hukmronligining ikkinchi yili — shu bobning 1–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang.

1:7 Shebat oyi — ibroniy kalendarining oʻn birinchi oyi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan yanvarning oʻrtasidan boshlanadi.

1:8 Egamizning farishtasi — ibroniycha matnda odam. Shu bobning 11-12–oyatlarida aytib oʻtilgan Egamizning farishtasiga ishora.

1:8 mirta butalari — doim yashil, xushboʻy oʻsimlik.

1:10 farishta — ibroniycha matnda odam. Shu bobning 11-12–oyatlarida aytib oʻtilgan Egamizning farishtasiga ishora.

1:12 yetmish yil — Quddus aholisi va Yahudo xalqi Bobilda surgunda yashagan davr.

1:14 Sion — Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

1:18 buqaning toʻrtta shoxi — Eski Ahdda buqaning shoxlari koʻpincha koʻchma maʼnoda ishlatilib, kuchli hukmdorlarga yoki harbiy qudratga ishora qilgan. Toʻrt soni ramziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, dunyoning toʻrt tomonini bildiradi. Bu oʻrinda dushmanlar Yahudo, Isroil xalqlarini va Quddus aholisini har tomondan qurshab olib, qiyin ahvolga solib qoʻygani anglashiladi.

1:19 Yahudo, Isroil — janubiy va shimoliy shohliklar nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO va ISROIL soʻzlariga qarang.

1:19 Yahudo, Isroil xalqlarini va Quddus aholisini sochib tashlagan hukmdorlar — miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohi Shalmanasar Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka hujum qilib, poytaxti Samariyani zabt etdi. Soʻng Isroil xalqining aksariyat qismini Ossuriyaga surgun qildi (4 Shohlar 17:1-6 ga qarang). Miloddan oldingi 586 yilda Bobil shohi Navuxadnazar Quddusni vayron qilib, aholining asosiy qismini Bobilga surgun qildi (4 Shohlar 25:1-21 ga qarang). Yahudodan qochib ketganlar esa Moʻab, Ommon, Edom va Misr yurtlarida boshpana topdilar (Yeremiyo 40:11-12, 43:7 ga qarang).

2:1 tanob — yerni oʻlchash uchun ishlatiladigan arqon.

2:4-5 oʻsha yigit — arqonni ushlab turgan yigit nazarda tutilgan. Ammo Zakariyoga ishora boʻlishi mumkin.

2:6 Men sizlarni yerning toʻrt tarafiga sochib tashlagan boʻlsam ham… — 1:19 ning ikkinchi izohiga qarang.

2:7 Quddus — ibroniycha matnda Sion (shu bobning 10–oyatida ham bor). 1:14 izohiga qarang.

2:8 Sizlarni…U Oʻz shuhratini namoyon qilmoqchi — yoki Sarvari Olam — ulugʻvor Xudo sizlarni talon–taroj qilgan xalqlar oldiga meni yubordi.

3:1 shayton — ibroniychadagi maʼnosi ayblovchi.

3:4 atrofida turganlar — oʻsha yerdagi farishtalarga ishora boʻlsa kerak.

3:7 Senga shu yerda turganlar orasidan joy beraman — yaʼni oʻsha yerdagi farishtalarga oʻxshab, Yoshua ham Xudoga xizmat qilish va Xudoning huzuriga kirish sharafiga muyassar boʻlar edi.

3:8 «Novda» — Dovud avlodidan kelib chiqadigan shohga, yaʼni Masihga nisbatan ishlatilgan unvon (Ishayo 11:1, Yeremiyo 23:5, 33:15 ga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

4:4 Bular nima, ey toʻram? — bu savolga farishta shu bobning 10–oyati ikkinchi qismida javob beradi.

4:6 Zarubabel — Yahudo hokimi. Xaggey 1:1 ga va oʻsha oyatning uchinchi va toʻrtinchi izohlariga qarang.

4:7 baland togʻ — bu ibora majoziy maʼnoda qoʻllangan boʻlib, Zarubabel Maʼbadni qayta qurishda duch kelgan qiyinchiliklarga va qarshiliklarga ishora boʻlsa kerak. Zarubabel bu qiyinchiliklarni yengib oʻtgan edi, togʻlarning tekislikka aylanishi ana shu gʻalabaning ramzidir.

4:10 yozuv oʻyilgan tosh — yoki shoqul. Shoqul — binokorlikda devor, ustun va shu kabilarning vertikal holatini aniqlash uchun ishlatiladigan, bir uchiga ogʻirlik bogʻlangan ipdan iborat asbob.

4:14 Bular…ikki zotdir — oliy ruhoniy Yoshua (3:1-6 ga qarang) va Yahudo hokimi Zarubabel (shu bobning 6-10–oyatlariga qarang) nazarda tutilgan. Zarubabel Dovud avlodidan edi.

5:1 oʻrama bir qogʻoz — papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

5:2 …uzunligi yigirma tirsak, eni esa oʻn tirsak… — uzunligi taxminan 9 metrga, eni taxminan 4,5 metrga toʻgʻri keladi.

5:11 Bobil — ibroniycha matnda Shinar, Mesopotamiyadagi, yaʼni Dajla va Furot daryolari orasida joylashgan yerlardagi bir hududning qadimgi nomi. Bobil shohligi dastlab shu yerda barpo boʻlib, keyinchalik koʻp yerlarni egallagan buyuk shohlik boʻlgan.

6:6 …uning orqasidan ketadi — yoki …gʻarbga boradi.

6:8 shimoldagi yurt — Bobil nazarda tutilgan.

6:8 …Egamizning irodasini ado etishdi, Egamiz jahlidan tushdi — ibroniycha matnda …Egamizning Ruhiga tinchlik berishdi. Bu ibora Xudoning xalqiga zulm oʻtkazgan xalqlar (1:15 ga qarang) jazo olganini bildirishi mumkin. Miloddan oldingi 539 yilda Fors shohi Kurush Bobilni bosib oldi va keyingi yili oʻsha yerda surgunda yashayotgan yahudiylarga Quddusga qaytishlari uchun hamda Maʼbadni qayta qurishlari uchun ijozat berdi (2 Solnomalar 36:20-23, Ishayo 44:28-45:4 ga qarang).

6:12 Novda — Zarubabel nazarda tutilgan (4:6-10 ga qarang), ayni paytda keladigan Masihga ham ishora qiladi (3:8 izohiga qarang).

6:13 Taxtining oldida ruhoniy turadi — oliy ruhoniy Yoshua nazarda tutilgan, ayni paytda ruhoniy va shoh boʻlib keladigan Masihga ham ishora qiladi (Zabur 109:1-4 ga qarang).

6:14 Xalday — ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Xalem. Uning Xalday degan shakli shu bobning 10–oyatidan olingan.

6:14 Yoʻshiyo — ibroniycha matnda Xen, maʼnosi inoyatli va Yoʻshiyoning yana bir nomi boʻlishi mumkin. Uning Yoʻshiyo degan shakli shu bobning 10–oyatidan olingan.

7:1 Shoh Doro hukmronligining toʻrtinchi yili — miloddan oldingi 518 yil. 1:1 ning birinchi izohiga qarang.

7:1 Xislav oyi — ibroniy kalendarining toʻqqizinchi oyi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan noyabrning oʻrtasidan boshlanadi.

7:3 Egamizning uyi vayron qilingan oy — ibroniycha matnda beshinchi oy. 8:19 izohiga qarang.

7:5 yetmish yil — 1:12 izohiga qarang.

7:5 beshinchi va yettinchi oylar — 8:19 izohiga qarang.

7:14 Men ularni…sochib tashladim — 1:19 ning ikkinchi izohiga qarang.

8:2 Quddus — ibroniycha matnda Sion. 1:14 izohiga qarang.

8:3 Mening togʻim — Quddusdagi Sion togʻiga ishora. 1:14 izohiga qarang.

8:10 …ular yaxshi hosil ololmas edilar — Xaggey 1:6, 10-11, 2:16-17 ga qarang.

8:13 Yahudo va Isroil — 1:19 ning birinchi izohiga qarang.

8:19 toʻrtinchi, beshinchi, yettinchi va oʻninchi oylar — ibroniy kalendarining toʻrt oyi. Bu oylarda Xudoning xalqi quyidagi voqealarni xotirlab, roʻza tutardi: miloddan oldingi 589 yilning oʻninchi oyida shoh Navuxadnazarning lashkari Quddusni qamal qilgan. Miloddan oldingi 586 yilning toʻrtinchi oyida oʻsha lashkar Quddus devorlarini buzib, shaharga kirgan. Oʻsha yilning beshinchi oyida ular Maʼbadni va shaharni vayron qilganlar, shahar aholisini Bobilga asir qilib olib ketganlar. Oʻsha yilning yettinchi oyida Yahudo hokimi Gadaliyoga suiqasd qilingan, qolgan xalq esa Misrga qochib ketgan. 4 Shohlar 25:1-26 ga qarang.

9:1 Xadrax yurti — Damashq va Xomat shaharlaridan sharqda joylashgan.

9:1 Egamiz barcha Isroil qabilalarini kuzatib turganday, Butun insoniyatni ham kuzatadi — yoki Barcha Isroil qabilalarining hamda insoniyatning koʻzlari Egamizdadir.

9:2 Xomat — hozirgi Suriyaning shimolida joylashgan shahar.

9:2 Tir va Sidon — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan shaharlar. Bu shaharlar Isroildan shimolda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi. Filistlar bu shaharlar bilan ittifoq tuzgan edilar.

9:2 …Egamizning koʻzi ostidadir — yoki …Egamizga koʻz tikkan.

9:5 Ashqalon shahri — Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni barpo qilgan edi: Gʻazo, Ashdod, Ashqalon, Exron va Gat. Bu shaharlar Filistiyada, Oʻrta yer dengizi yaqinida joylashgan edi.

9:7 …qonli goʻsht…harom ovqat… — Filistlar Xudoning xalqi qatoriga kiradilar, shundan keyin taqiqlangan ovqatlarni yemaydigan boʻladilar (Ibtido 9:4, Levilar 11:1-23 ga qarang).

9:7 Yobus xalqi — Quddusning tub aholisi. Shoh Dovud shaharni bosib olgandan keyin ular ham Xudoning xalqi qatoriga kirdi (2 Shohlar 5:6-10, 24:16 ga qarang).

9:10 Efrayim — Efrayim qabilasi Isroilning shimoliy qismidagi eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom Isroilga, yaʼni shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EFRAYIM soʻziga qarang.

9:10 …Efrayim…Quddus… — bu oʻrinda Zakariyo Xudoning xalqiga tegishli boʻlgan, qayta tiklangan, birlashgan janubiy va shimoliy shohlikka ishora qilyapti. Hizqiyol 37:15-28 ga qarang.

9:11 Qurbonlik qoni bilan tasdiqlangan ahdim — Chiqish 24:1-8 ga qarang.

9:13 …Yahudo…Efrayim… — shu bobning 10–oyatiga berilgan birinchi va ikkinchi izohlarga qarang.

9:13 Sion — 1:14 izohiga qarang.

9:13 Yunon — ibroniycha matnda Yovon, oʻsha vaqtda Yunon xalqi shu nom bilan ham atalardi.

10:2 Xonaki sanamlar — ibroniycha matnda Terafim. Odamlar bu sanamlardan fol ochishda foydalangan boʻlsalar kerak.

10:3 Yahudo — 1:19 ning birinchi izohiga qarang.

10:4 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

10:6 Yusufning avlodi — Isroilning, yaʼni shimoliy shohlik aholisining nasllariga ishora. Shimoliy shohlikning ikkita asosiy qabilasi — Efrayim va Manashe qabilalari Yusufdan kelib chiqqan edilar.

10:7 Efrayim xalqi — 9:10 ning birinchi izohiga qarang.

10:9 Men ularni…sochib yuborgan boʻlsam ham… — 1:19 ning ikkinchi izohiga qarang.

10:10 …Misr yurti…Ossuriya yeri… — Misr Isroil yurtidan janubda, Ossuriya esa shimolda joylashgan edi.

10:11 saltanat hassasi — bu maxsus hassa boʻlib, shoh va hukmdorlarning hokimiyatini bildiruvchi ramz edi.

11:1 Sadr daraxtlari — Lubnon togʻlari oʻzining katta sadr daraxtlari va goʻzal tabiati bilan mashhur edi (Qonunlar 3:25, Zabur 103:16-17 ga qarang).

11:2 Bashan — Jalila koʻlining shimoli–sharqida joylashgan boʻlib, oʻzining yam–yashil yaylovlari, gullari va daraxtlari bilan mashhur edi.

11:7 choʻpon — shu bobning 7-14–oyatlariga koʻra, Zakariyo choʻponlik vazifasini oʻz zimmasiga olar ekan, bu harakat orqali Xudoning Oʻz xalqini yetaklashini va ularga gʻamxoʻrlik qilishini majoziy maʼnoda ifodalaydi.

11:7 …qoʻy savdogarlari meni boʻgʻizlanadigan qoʻy suruviga choʻpon qilib yolladilar — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda …men boʻgʻizlanadigan, qattiq zulm koʻrgan qoʻy suruviga choʻpon boʻldim. Yana shu bobning 11–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

11:10 Oʻz xalqi — ibroniycha matnda hamma xalqlar. Bu oʻrinda Isroil xalqining hamma qabilalariga, yaʼni Xudoning xalqiga sheʼriy usulda ishora qilingan boʻlishi mumkin. Xudo hamma xalqlar bilan ahd tuzgani haqida Eski Ahdning biron joyida aytilmagan.

11:11 Meni kuzatib turgan qoʻy savdogarlari… — qadimiy yunoncha tarjimadan. Ibroniycha matnda Meni kuzatib turgan, qattiq zulm koʻrgan suruv….

11:12 oʻttiz kumush tanga — ibroniycha matnda oʻttiz boʻlak kumush, taxminan 330 grammga toʻgʻri keladi. Qulning narxi oʻttiz kumush tanga boʻlgani bois (Chiqish 21:32 ga qarang), Zakariyo paygʻambarga toʻlangan bu narx uning oʻziga ham, Xudoga ham qattiq haqorat edi.

11:13 …kulolga…kulolga… — ibroniycha matndan. Qadimiy suryoniycha tarjimada …xazinaga…xazinaga…, Maʼbad xazinasiga ishora. Eritilishdan oldin baʼzi qimmatbaho metallar loy idishlarda saqlangan. Baʼzan metallga ishlov beruvchi usta eritilgan metallni loy idishlarga quyib, keyinchalik ishlatish uchun saqlab qoʻyardi. Mana shu sabablarga koʻra, koʻp olimlar bu oʻrinda ishlatilgan kulol soʻzi metallni eritib, unga ishlov beradigan odamga ishora qiladi, deb aytadilar.

11:14 Yahudo va Isroil — bir paytlar Yahudo nomi janubiy shohlikka, Isroil esa shimoliy shohlikka nisbatan ishlatilgan (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO va ISROIL soʻzlariga qarang). Zakariyo davriga kelib, oʻsha shohliklar yoʻq boʻlib ketgan edi. Shu sababdan mazkur oyatdagi bu nomlar Xudoning jamiki xalqiga ishora qiladi.

12:1 Isroil — bu oʻrinda Xudoning jamiki xalqi nazarda tutilgan (11:14 izohiga qarang).

12:2 U oʻzining atrofidagi xalqlarni gandiraklatadigan boʻladi — bu oʻrinda sharob Xudo gʻazabining ramzi boʻlib, sharobdan mast boʻlish Xudoning hukmiga duchor boʻlishni bildiradi (Ishayo 51:17-23, Yeremiyo 25:15-29 ga qarang). Xalqlar Quddusga hujum qilsalar, ularning oʻzlari halok boʻladilar.

12:11 Hadad–Rimmon — Yahudoning oxirgi solih shohi Yoʻshiyo aza tutish uchun borib turadigan joyning nomi boʻlishi mumkin. Yoʻshiyo Magidoʻ tekisligida boʻlgan jangda oʻldirilgan (2 Solnomalar 35:20-25 ga qarang).

12:12 Natan — Dovudning oʻgʻillaridan biri (2 Shohlar 5:14 ga qarang).

12:13 Shimax — Levining nabiralaridan biri (Sahroda 3:17-18 ga qarang).

13:6 Badaningizdagi yara izlari — Kanʼon xalqlarining xudolariga xizmat qiladigan paygʻambarlar baʼzan badanlarini tilardilar (3 Shohlar 18:28 ga qarang). Badanlaridagi yara izlari ularning soxta paygʻambar boʻlganining dalili edi.

14:1 Egamizning kuni — Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida bir necha marta uchraydigan ibora. Koʻpincha bu ibora Xudo beradigan jazoga ishora qiladi. Bu ibora yana qiyomat kunidagi Xudoning hukmiga nisbatan ham ishlatiladi. Oʻsha kuni Xudo Oʻz dushmanlari ustidan gʻalaba qozonadi va ularni jazolaydi, Oʻziga sodiq qolganlarga esa orom bagʻishlaydi, ularga tinchlik va qut–barakalar ato qiladi.

14:5 Oziyol — bu joy haqida hech qanday maʼlumot yoʻq. Shu bobning 4–oyatida tasvirlanishicha, bu joy Quddusdan sharqda boʻlgan, deb taxmin qilish mumkin.

14:5 Yahudo shohi Uzziyo davrida boʻlgan zilzila — Yahudo shohi Uzziyo davrida (yaʼni miloddan oldingi 781-740 yillarda) qattiq zilzila boʻlgani tarixdan maʼlum. Bu zilzila haqida Amos 1:1 da ham aytib oʻtilgan.

14:10 Shimoldagi Gebodan Quddusning janubidagi Rimmongacha boʻlgan joylar, butun yurt… — Yahudo yurtiga ishora. Bobilliklar Yahudoni bosib olishlaridan oldin, Gebo va Rimmon shaharlari Yahudoning shimoliy va janubiy chegaralariga yaqin yerda joylashgan edi (1:19 ning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang).

14:10 uzum siqish chuquri — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi.

14:18 …ularning yurtida ham yomgʻir yogʻmaydi. Egamiz… — yoki …ular Quddusga bormasa, Egamiz….

14:20 “Egamizga bagʻishlangan” — tilla lavhaga oʻyib yozilgan bu yozuvni oliy ruhoniy sallasining old tomoniga taqib yurardi (Chiqish 28:36-38 ga qarang). Oyatning mazmuniga koʻra, Egamizning kuni kelganda hamma narsa muqaddas, Xudoning xizmatiga bagʻishlangan boʻladi.

14:21 savdogarlar — ibroniycha matnda Kanʼonliklar. Baʼzi oʻrinlarda Kanʼonliklar soʻzi savdogarlarga nisbatan ishlatilgan. Oyat mazmuniga koʻra, Maʼbadda sajda qiluvchilar bundan keyin savdogarlardan poklangan idishlar sotib olishga majbur boʻlmaydilar, chunki hamma idishlar muqaddas boʻladi. Yoki Zakariyo Kanʼonliklar soʻzi orqali Xudoga chin dildan itoat etmaydigan, Unga sajda qilmaydigan odamlarga ishora qilgan boʻlishi mumkin.

+ 1:1 Ezra 4:24, Xag 1:1, Nax 12:16, Ezra 5:1, Ezra 6:14, Mat 23:35

+ 1:3 Isha 31:6, Mal 3:7

+ 1:4 Zab 77:8, 2Sol 36:15-16, Yerm 5:13, Dnr 9:6

+ 1:6 Qnlr 28:2, Mrs 2:17

+ 1:8 Vah 6:4, 4Sh 6:17, Zkr 6:2-7

+ 1:12 Zab 79:5, Zab 88:47, Yerm 25:11, Yerm 29:10, Dnr 9:2, Zkr 7:5

+ 1:14 Yoʻel 2:18, Zkr 8:2

+ 1:15 Isha 47:6

+ 1:16 Ezra 6:14, Zkr 2:2

+ 1:17 Isha 40:1, Isha 14:1, Zkr 2:12

+ 1:19 3Sh 22:11

+ 2:1 Hiz 40:3

+ 2:2 Zkr 1:16

+ 2:4 Isha 49:19, Yerm 31:27

+ 2:5 Isha 4:5

+ 2:6 Isha 48:20, Hiz 5:10, Hiz 17:21

+ 2:7 Isha 52:11

+ 2:8 Qnlr 32:10, Zab 16:8

+ 2:9 Hiz 39:10, Zkr 2:11, Zkr 4:9, Zkr 6:15, Hiz 2:5, Hiz 33:33

+ 2:10 Isha 12:6, Zfn 3:14, Zkr 9:9, Hiz 37:27

+ 2:11 Est 9:27, Isha 56:3, Zkr 8:22

+ 2:12 Qnlr 32:9, Zkr 1:17

+ 3:1 Ezra 3:2, Ezra 5:2, Nax 12:1, 1Sol 21:1, Ayub 1:6, Vah 12:9-10

+ 3:2 Yahd 1:9, Amos 4:11

+ 3:4 Luqo 15:22, Isha 61:10, Vah 7:14, Vah 19:8

+ 3:5 Chq 29:6

+ 3:9 Isha 28:16

+ 3:10 3Sh 4:25

+ 4:1 Dnr 8:18, Dnr 10:9

+ 4:2 Chq 25:31, Chq 25:37, Vah 1:12, Vah 4:5

+ 4:3 Vah 11:4

+ 4:6 1Sol 3:19, Ezra 3:2, Ezra 5:2, Nax 12:1, Xag 1:1, Xag 2:20-23, Ezra 5:2, Xsha 1:7

+ 4:7 Isha 28:16

+ 4:9 Ezra 3:10, Zkr 2:9, Zkr 6:15, Hiz 33:33

+ 4:10 Ezra 3:12, Xag 2:3, 2Sol 16:9, Hik 5:21, Hik 15:3

+ 4:14 Ysha 3:11, Mixo 4:13, Zkr 6:5

+ 5:1 Hiz 2:9

+ 5:3 Qnlr 29:27, Isha 24:6, Chq 20:7, Chq 20:15, Chq 20:16

+ 5:4 Qnlr 28:15, Hik 3:33, Mal 2:2, Lev 19:12, Mal 3:5

+ 6:1 Dnr 2:39, 4Sh 6:17, Vah 6:4

+ 6:3 Zkr 1:8, Vah 6:2-4

+ 6:5 Ysha 3:11, Mixo 4:13, Zkr 4:14

+ 6:11 Zkr 3:1

+ 6:12 Zkr 3:8, Zkr 4:7, Zkr 4:9

+ 6:15 Isha 60:10, Zkr 2:9, Zkr 4:9, Hiz 33:33

+ 7:1 Zkr 1:1, Zkr 1:7, Nax 1:1

+ 7:5 Yerm 25:11, Yerm 29:10, Dnr 9:2, Zkr 1:12, Isha 58:5

+ 7:9 Isha 1:17, Yerm 21:12, Mixo 6:8

+ 7:10 Chq 22:21-22, Qnlr 27:19, Hik 22:22, Zkr 8:17

+ 7:12 Hiz 3:9

+ 7:13 Hik 1:24-28, Isha 1:15, Yerm 11:11

+ 7:14 Lev 26:33

+ 8:2 Yoʻel 2:18, Zkr 1:14

+ 8:3 Zkr 2:10, Isha 1:26

+ 8:7 Isha 43:5, Xsha 11:11, Mixo 7:12

+ 8:8 Yerm 31:33, Zkr 13:9

+ 8:9 Ezra 3:10, Xag 2:18

+ 8:12 Lev 26:4, Xag 2:19

+ 8:15 Yerm 32:42

+ 8:16 Efs 4:25

+ 8:17 Zkr 7:10, Zkr 5:4

+ 8:21 Zab 121:1, Isha 2:3

+ 8:22 Zkr 2:11

+ 8:23 Isha 45:14, 1Kor 14:25

+ 9:1 Isha 17:1, Yerm 49:23, Amos 1:3, 2Sol 16:9, Hik 15:3, Zkr 4:10

+ 9:3 Ayub 27:16, Hiz 28:4

+ 9:4 Isha 23:1, Yerm 47:4, Hiz 26:2, Yoʻel 3:4, Amos 1:9

+ 9:7 Lev 3:17

+ 9:9 Zfn 3:14, Zkr 2:10, Mat 21:5, Yuhn 12:15

+ 9:10 Isha 2:4, Mixo 5:10, Xag 2:22, Zab 71:8, Mixo 5:4

+ 9:11 Chq 24:8, Ibr 13:20, Ibt 37:24, Isha 42:7, Isha 51:14, Isha 61:1, Yerm 38:6

+ 9:12 Isha 61:7

+ 9:13 Ibt 10:4

+ 9:14 2Sh 22:15, Zab 17:15, Xbq 3:11, Ayub 38:1

+ 9:16 Zab 99:3, Isha 62:3

+ 10:1 Lev 26:4, Yerm 14:22, Hiz 34:26

+ 10:2 Yerm 10:14, Xbq 2:18, Qnlr 13:1, Yerm 23:25, Sah 27:17, 3Sh 22:17, Isha 53:6, Yerm 50:6, Hiz 34:5, Mat 9:36, Mark 6:34

+ 10:3 Hiz 34:17

+ 10:4 Zab 117:22

+ 10:5 2Sh 22:43, Zab 17:42, Mixo 7:10

+ 10:7 Yoʻel 2:23, Xbq 3:18

+ 10:8 Isha 49:19, Hiz 36:11

+ 10:10 Isha 11:11-12, Isha 27:13, Xsha 11:11, Mixo 7:12, Isha 49:20

+ 10:11 Hiz 30:13

+ 11:1 Isha 2:13

+ 11:2 Isha 2:13, Hiz 27:6

+ 11:3 Yerm 25:34, Hiz 19:1-3

+ 11:5 Xsha 12:8, Vah 3:17, Hiz 34:3

+ 11:6 Yerm 13:14

+ 11:9 Yerm 15:2

+ 11:12 Chq 21:32, Mat 26:15

+ 11:13 Mat 27:9-10

+ 11:16 Hiz 34:3-4

+ 11:17 Yerm 23:1, Yuhn 10:13, 1Sh 11:2

+ 12:1 Ayub 9:8, Zab 103:2, Yerm 10:12, Yerm 51:15, Isha 42:5, Isha 48:13

+ 12:2 Zab 74:8, Isha 51:17, Isha 51:22-23, Yerm 25:15, Obd 1:16, Vah 14:10

+ 12:4 Qnlr 28:28

+ 12:6 Obd 1:18

+ 12:10 Yuhn 19:37, Vah 1:7, Yerm 6:26, Amos 8:10

+ 12:11 2Sol 35:22

+ 13:1 Lev 16:30, Hiz 36:25

+ 13:2 Chq 23:13, Xsha 2:17, Mixo 5:13

+ 13:3 Qnlr 13:1-11

+ 13:4 Mixo 3:7, 4Sh 1:6

+ 13:7 Mat 26:31, Mark 14:27

+ 13:9 Ayub 23:10, Zab 65:10, Isha 1:25, Isha 48:10, Hiz 22:18, Mal 3:3, Lev 26:12, Hiz 11:20

+ 14:1 Isha 13:6, Yoʻel 1:15, Obd 1:15, Zfn 1:7

+ 14:2 Yoʻel 3:2, Zfn 3:8, Mrs 5:11, Isha 13:16, Mat 24:40-41

+ 14:4 2Sh 15:30, Mark 11:1, Hav 1:12, Hiz 11:23

+ 14:5 Amos 1:1, Qnlr 33:2, Mark 8:38, 1Sal 3:13, Yahd 1:14

+ 14:7 Mark 13:32, Vah 21:25

+ 14:8 Hiz 47:1, Vah 22:1, Yoʻel 2:20

+ 14:9 Zab 46:8, Dnr 7:14, Dnr 7:27, Obd 1:21, Luqo 1:33, 1Kor 15:24, Vah 11:15, Qnlr 6:4, Efs 4:5

+ 14:10 Ysha 15:32, Ysha 18:24, Yerm 37:13, Yerm 38:7, 4Sh 14:13, Nax 3:1, Yerm 31:38

+ 14:13 Xag 2:22

+ 14:16 Lev 23:34, Lev 23:39-43, Isha 2:2, Isha 66:18

+ 14:17 3Sh 17:1, Isha 60:12

+ 14:20 Chq 28:36

+ 14:21 Mark 11:15, Yuhn 2:14-15

Malaki

Malaki

Kirish

1

2

3

4

Kirish

MALAKI

PAYGʻAMBARNING

KITOBI

Kirish

Malaki paygʻambar Naximiyoning zamondoshi boʻlib, taxminan miloddan oldingi 430 yillarda[1] faoliyat koʻrsatgan. Oʻsha vaqtda Quddusdagi Maʼbad qayta qurilib boʻlgan va Bobil asirligidagi yahudiylarning asosiy qismi oʻz yurtiga qaytib kelgandi. Ularning vatani Fors imperiyasiga qaram edi.

Yahudiylar uchun bu nihoyatda mashaqqatli damlar edi. Kichkinagina Yahudo yurti buyuk Fors imperiyasining arzimas bir qismi boʻlgani bois, odamlar oʻzlarining porloq kelajagiga umidini yoʻqotgan edilar. Qurilgan yangi Maʼbadda Xudo Oʻz ulugʻvorligi va qudratini hamon zohir qilmagani uchun, xalq Uning sodiq sevgisiga va odilligiga shubha qilardi. Shu sababdan ular Xudoga lozim boʻlgan darajada izzat–ikrom koʻrsatmasdilar, Maʼbadga eʼtiborsiz boʻlardilar, Xudoga maʼqul boʻlmagan qurbonliklar keltirar edilar. Ular Xudoning qonunlariga rioya qilmasdilar, kambagʻal va yetim–yesirlarga yomon muomalada boʻlib, xotinlari bilan ajrashar edilar. Ushr[2] va ehsonlarni Maʼbadga olib kelmas edilar, bu esa Xudoning nazarida oʻgʻrilik edi.

Malaki paygʻambar xalqni ogohlantiradi, Egamizning kelishi haqida xabar berib, Xudo Oʻz xalqini hukm qilishini, ularni poklashini eʼlon qiladi. Egamiz kelishidan oldin yoʻl hozirlaydigan elchisini yuboradi. Xudoning Oʻz xalqiga baraka berishi va xalqning yorqin kelajagi haqidagi bashoratlar ham kitobdan oʻrin olgan.

1–BOB

1¹Bashorat. Malaki paygʻambar orqali Isroil xalqiga Egamiz quyidagi soʻzlarni ayon qildi.

Xudoning Isroil xalqiga boʻlgan sevgisi

²Egamiz shunday deydi:

— Men sizlarni sevdim. Sizlar esa: “Bizga sevgingni qanday namoyon qilding?” deb soʻraysizlar. Esov Yoqubning akasi emasmidi?! — deydi Egamiz. — Shunday boʻlsa–da, Men Yoqbni yaxshi koʻrib,⁺ ³Esovdan nafratlandim. Esovga berilgan qirlarni xarob qildim, meros boʻlgan oʻsha yerlarini chiyaboʻrilarga berdim⁺.

⁴Bordi–yu, Edom xalqi*:

— Shaharlarimiz vayron boʻldi, ammo biz ularni tiklab olamiz, — degudek boʻlsalar, Sarvari Olam ularga shunday javob beradi:

— Shaharlarini tiklasinlar, Men esa ularni yana vayron qilaveraman. Shunda odamlar Edom haqida: “Bu yovuzlar yurti, Egamiz ulardan abadiy gʻazablangan”, deb aytadigan boʻlishadi⁺. ⁵Ey Isroil xalqi, buni sizlar oʻz koʻzingiz bilan koʻrib: “Egamizning qudrati yurtimizning chegaralari bilan cheklanmas”, deb aytadigan boʻlasiz.

Egamiz ruhoniylarga tanbeh beradi

⁶Sarvari Olam shunday deydi:

— Ey ruhoniylar, oʻgʻil otasini hurmat qiladi–ku! Xizmatkor xoʻjayinidan qoʻrqadi–ku! Agar Men Otangiz boʻlsam, nega Meni hurmat qilmaysiz? Agar Xoʻjayiningiz boʻlsam, nega Mendan qoʻrqmaysiz? Sizlar Meni xoʻrlayapsiz. Yana: “Qanday qilib Seni xoʻrlabmiz?” deb soʻraysiz⁺. ⁷Sizlar qurbongohimga harom nazrlar olib kelib, Meni xoʻrlayapsiz. Yana: “Qanday qilib Seni haqorat qilibmiz?” deb soʻraysiz. Sizlar: “Egamizning dasturxonini* pisand qilmasa ham boʻladi”, deb aytasiz. Shu orqali Meni haqoratlagan boʻlasiz⁺. ⁸Koʻr molni qurbonlik qilayotganingiz toʻgʻrimi?! Choʻloq, kasalmand molni qurbonlik qilayotganingiz toʻgʻrimi?! Oʻshani hukmdoringizga taqdim qilib koʻring–chi. U sizlardan mamnun boʻlib, iltifot qilarmikan?! — deydi Sarvari Olam⁺. ⁹— Ey ruhoniylar, ayb oʻzingizda. Qani: “Bizga baraka ber!” deb Men, Xudoga yolvorib koʻringlar–chi. Bunday qilmishlaringiz uchun Men birontangizga baraka berarmikinman?! — deydi Sarvari Olam. ¹⁰— Qaniydi, birortangiz Maʼbad eshiklarini yopib tashlaganingizda! Shunda ichkariga kirib qurbongohim ustida behuda olov yondirmagan boʻlar edingiz! Men sizlardan mamnun emasman, nazrlaringizni qabul qilmayman, — deydi Sarvari Olam. —⁺ ¹¹Zero, dunyoning u chekkasidan bu chekkasigacha boʻlgan barcha xalqlar orasida Mening nomim ulugʻlanmoqda. Butun yer yuzida Menga atab tutatqilar tutatilmoqda, halol qurbonliklar keltirilmoqda. Ha, xalqlar orasida buyukdir Mening nomim! — deydi Sarvari Olam⁺. ¹²— Sizlar esa: “Rabbiyga arzimas nazrlar keltirsak ham boʻlaveradi”, deya Mening dasturxonimni* bulgʻayapsizlar. ¹³Yana: “Bularning hammasidan charchab ketdik”, deya yuzlaringizni burishtiryapsizlar, — deydi Sarvari Olam. — Sizlar choʻloq, kasalmand yoki birovdan tortib olingan jonivorni qurbonlik qilasizlar! Men esa oʻshani qabul qilishim kerakmi?! — deydi Egamiz. ¹⁴— Laʼnatisizlar! Podangizdagi bir qoʻchqorni Men, Rabbiyga atab qoʻygansizlar–u, lekin oʻrniga nuqsonli jonivorni qurbonlik qilyapsizlar. Men buyuk Shohman, — deydi Sarvari Olam. — Mening nomim xalqlar orasida izzat–ikrom bilan tilga olinar⁺.

2–BOB

2¹⁻²Sarvari Olam shunday deydi: “Ey ruhoniylar, endi sizlarga amrim shudir: Menga quloq soling. Chin yurakdan nomimni ulugʻlang. Aks holda, ustingizga laʼnatlar yogʻdiraman, barakalaringizni laʼnati qilaman. Darvoqe, barakalaringizni laʼnatlab boʻldim ham, chunki birontangiz ogohimga eʼtibor bermadingiz⁺⁺. ³Men farzandlaringizni jazolayman. Qurbonliklaringizning ichaklaridan chiqqan axlatni betlaringizga sochaman, oʻsha axlatga qoʻshib, oʻzlaringizni ham axlat uyumiga tashlab yuboraman⁺.

⁴Shunda bu amrni sizlarga Men berganimni bilib olasizlar. Men bu amr orqali ota–bobongiz Levi va uning nasllari bilan tuzgan ahdimni* mustahkam qilmoqchi edim, — deydi Sarvari Olam⁺. ⁵— Levi qabilasi bilan qilgan oʻsha ahdim farovon hayot ahdi edi. Men levilarning qalbiga qoʻrquvni solib qoʻydim, ular Mendan qoʻrqishardi, nomimni benihoya izzat etishardi. ⁶Ular koʻrsatmalarimni xalqqa buzmasdan yetkazishardi, adolatli hukm chiqarishardi. Sofdillik va toʻgʻrilik yoʻllarida Menga hamroh edilar, koʻplarni gunohdan qaytardilar⁺.

⁷Ruhoniyning vazifasi odamlarga toʻgʻri taʼlim berishdir. Odamlar uning oldiga maslahat soʻrab borishlari kerak, axir, Men Sarvari Olamman, u Mening elchimdir⁺. ⁸Ammo, ey ruhoniylar, sizlar yoʻlimdan ogʻdingizlar, oʻz koʻrsatmalaringiz bilan koʻplarni yoʻldan urdingizlar. Levi qavmi bilan tuzgan ahdimni barbod qildingizlar, — deydi Sarvari Olam⁺. ⁹— Men esa sizlarni xoʻrladim, barcha xalqlardan pastroq qildim. Sizlar Mening yoʻlimdan yurmayapsiz, qonun masalasida tarafkashlik qilyapsiz.”⁺

Yahudo xalqining Xudoga boʻlgan sadoqatsizligi

¹⁰Hammamizning Otamiz* bir emasmi?! Hammamizni bir Xudo yaratgan emasmi?! Nega endi biz bir–birimizga sadoqatsiz boʻlishimiz kerak?! Nega Xudo ota–bobolarimiz bilan tuzgan ahdni bulgʻashimiz kerak?!⁺ ¹¹Ey Yahudo xalqi*, sizlar sadoqatsizlik qildingiz. Quddusda hamda butun yurtda jirkanchli ishlarga qoʻl urdingiz. Ha, Egamiz yaxshi koʻradigan Maʼbadni bulgʻab, begona xudolarga topinadigan qizlarga uylandingiz⁺. ¹²Egamiz bunday ishlarga qoʻl urgan har bir odamni xalqimiz* orasidan yoʻq qilsin. Unday odamlar Sarvari Olamga nazrlar keltirmasin.

¹³Sizlar yana shunday qilyapsiz: Egamizning qurbongohini koʻz yoshlar bilan yuvyapsiz, faryod qilib figʻon chekyapsiz, chunki Xudo nazrlaringizni qabul qilmayapti, U bulardan mamnun emas. ¹⁴“Nima uchun?” deb soʻraysiz. Chunki sizlar yoshlik chogʻingizda uylangan xotiningizga bevafolik qildingiz. Axir, u sizning umr yoʻldoshingiz, nikoh ahdingizdagi xotiningiz–ku! Egamizning Oʻzi sizlarning orangizda guvohdir. ¹⁵Ehtiyot boʻling, orangizda hech kim oʻz xotiniga xiyonat qilmasin. Xudo sizlarni bir tanu bir jon qilgan–ku!* Endi Xudo sizlardan nimani kutyapti? Haqiqiy xudojoʻy farzandlarni kutyapti*.

¹⁶“Xotinidan nafratlanib, undan ajrashgan erkak* oʻz himoyasi ostida boʻlgan xotiniga shafqatsizlik qilgan boʻladi*”, — deydi Isroil xalqining Xudosi — Egamiz. “Shu bois hushyor boʻlinglar, xiyonat qilmanglar”, — deydi Sarvari Olam⁺.

Egamiz adolat oʻrnatadigan kun

¹⁷Sizlar gaplaringiz bilan Egamizni charchatib yubordingizlar–ku, yana: “Qanday qilib Uni charchatibmiz?” deb soʻraysizlar. Sizlar: “Yomonlik qilgan hammani Egamiz yaxshi koʻradi, ulardan mamnun boʻladi. Qani, adolat Xudosi bormi oʻzi?!” deb aytasizlar. Bu gaplaringiz bilan Egamizni charchatyapsizlar⁺.

3–BOB

3¹Sarvari Olam shunday deydi: “Mana, Men Oʻz elchimni yuboryapman. U Men uchun yoʻlni hozirlaydi. Shunda sizlar izlayotgan Rabbiy toʻsatdan Oʻz Maʼbadiga keladi. Ahd elchisi Uning Oʻzidir. Sizlar Undan gʻoyat mamnun boʻlasiz.”⁺

²Ammo U kelganda kim bardosh bera oladi?! Paydo boʻlganda kimning joni saqlanib qoladi?! Ha, U oʻyadigan ishqor, tozalaydigan olov kabidir⁺. ³U oʻtirib, Levi avlodini* tozalaydi, kumush va oltinni olovda soflaganday ularni soflaydi. Shunda ular Egamizga manzur keladigan nazrlar taqdim qilishadi⁺. ⁴Keyin Yahudo xalqi va Quddus aholisi keltirgan nazrlar Egamizga oldingiday maʼqul boʻladi.

⁵Sarvari Olam shunday deydi: “Shundagina Men hukm qilgani oldingizga boraman. Mendan qoʻrqmaydigan hammaga — sehrgar, zinokor, yolgʻon qasam ichganlar, mardikorlarning ish haqini ushlab qoladiganlar, yetim va bevalarni ezuvchilarga va musofirlarni turtkilaganlarga qarshi tezda guvohlik beraman.”⁺

Tavbaga undov

⁶⁻⁷Sarvari Olam shunday deydi:

— Ey Yoqb oʻgʻlonlari, Men Egangizman. Men hech qachon oʻzgarmayman! Shuning uchungina sizlar yoʻq boʻlib ketmadingizlar. Ota–bobolaringiz qonun–qoidalarimdan yuz oʻgirdilar. Sizlar ham ular singari qonunlarimga rioya qilmadingizlar. Endi tavba qilinglar. Ha, Mening oldimga qaytib kelinglar. Shunda Men ham oldingizga qaytib boraman. Ammo sizlar: “Nega tavba qilishimiz kerak?” deb soʻraysizlar⁺. ⁸Inson Xudodan narsa oʻgʻirlashga jurʼat qiladimi?! Ammo sizlar Mening narsamni oʻgʻirlayapsizlar! Yana: “Nimangni oʻgʻirlabmiz?” deb soʻraysizlar. Ushr* va ehsonlarimni oʻgʻirladingiz! ⁹E, laʼnati boʻlib ketinglar! Mening narsamni oʻgʻirlabsiz–a! Sizlar, butun xalq, laʼnatisizlar!⁺ ¹⁰Qani, omborxonaga ushrni bekami–koʻst qilib olib kelinglar. Xonadonimga ozuqa keltiringlar. Shu yoʻl bilan Meni sinab koʻringlar, — deydi Sarvari Olam. — Shunda koʻrasizlar, Men osmon qopqalarini ochaman. Sizlarga marhamatimni serob qilib yogʻdiraman⁺. ¹¹Men ekinlaringizni har qanday zararkunanda va qurt–qumursqalardan asrayman. Uzumzorlaringizga ziyon yetmaydi, — deydi Sarvari Olam. ¹²— Shunda barcha xalqlar sizlarni baxtli deb ataydi. Ha, yurtingiz orombaxsh bir joy boʻladi, — deydi Sarvari Olam.

¹³Egamiz shunday dedi:

— Sizlar Men haqimda yomon gapirdingiz. Yana: “Qachon Sen haqingda yomon gapiribmiz?” deysizlar–a. ¹⁴Sizlar aytasiz: “Xudoga xizmat qilish behuda. Sarvari Olamning talablarini ado etishdan hech foyda yoʻq. Uning huzurida azador kabi yurishning nima keragi bor?!⁺ ¹⁵Takabburlar baxtli–ku. Yovuzlar ham gullab–yashnaydilar. Mana, qarang, ular Xudoni sinab turib jazodan ham qochib qutuldilar.”⁺

¹⁶Egamizdan qoʻrqqanlar shular haqida gaplashdilar. Egamiz esa ularning gaplariga eʼtibor berib quloq soldi. Uning huzurida Egamizdan qoʻrqqan, Uning nomini eʼzozlaganlar haqida Xotira kitobi yozildi⁺. ¹⁷Sarvari Olam shunday deydi: “Ular Meniki boʻladilar. Men belgilagan kunda xazinamning gavharlari boʻladilar. Mehribon ota–ona oʻz itoatkor bolasini xalos etganday, Men ham ularni xalos etaman⁺. ¹⁸Shunda, ey xalqim, sizlar solihu fosiqning farqini yana koʻrasiz. Ha, Menga xizmat qiladiganu Menga xizmat qilmaydiganning holini bilasiz.”⁺

4–BOB

Egamizning kuni yaqinlashib qoldi

4¹Sarvari Olam shunday deydi: “Ana, Egangizning kuni* yaqinlashib qoldi. Oʻsha kun lovullagan tandirday boʻladi. Takabburlar bilan yovuzlarning hammasi goʻyo xas–choʻpdir. Kelayotgan oʻsha kuni hammasi yondirib tashlanadi. Ulardan na shoxlar, na ildizlar qoladi⁺.

²Sizlar uchun esa, ey nomimni eshitib qoʻrqadiganlar, najot quyosh kabi koʻtariladi, sizlarga shifo nurlarini sochadi. Ha, sizlar shodlanasizlar. Ogʻilxonadan qoʻyib yuborilgan buzoqlarday sakraysizlar⁺. ³Yovuzlarni bosib ezasizlar. Ha, Men belgilagan oʻsha kunda ular oyogʻingiz ostidagi tuproqday boʻladi, — deydi Sarvari Olam. — ⁴Qulim Musoning koʻrsatmalarini eslang. Unga Sinay togʻida* butun Isroil xalqi uchun bergan odil qonun–qoidalarimni esga oling⁺. ⁵Mana, Men, Egangizning ulugʻ va dahshatli kuni kelishidan oldin, oldingizga Ilyos paygʻambarni yuboryapman⁺. ⁶Ilyos otalarning yuraklarini farzandlariga, farzandlarning yuraklarini esa otalariga moyil qiladi. Toki Men yurtni laʼnatlab yoʻq qilmayin.”⁺

[1] …taxminan miloddan oldingi 430 yillar… — Naximiyo 13:6-31 ga qarang, bu oyatlarda oʻsha davrda Quddusdagi muammolar haqida bayon qilingan.

[2] Ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi. Levilar 27:30-33, Qonunlar 14:22-29, 26:12-13 ga qarang.

1:4 Edom xalqi — Isroil xalqi Yoqubdan, Edom xalqi esa Yoqubning akasi Esovdan kelib chiqqan edi. Edom Oʻlik dengizning janubida joylashgan yurt edi. Edom xalqi azaldan Isroil xalqining dushmani boʻlib kelgan edi.

1:7 Egamizning dasturxoni — Maʼbaddagi qurbongohga va Maʼbadda Xudoga chin qalbdan sajda qilishga ishora.

1:12 Mening dasturxonim — shu bobning 7–oyati izohiga qarang.

2:4 Levi va uning nasllari bilan tuzgan ahdim — Xudo Levi qabilasidan bitta xonadonni, yaʼni Horunning avlodini Isroil xalqining ruhoniylari qilib tanladi (Chiqish 28:1, 29:1-9 ga qarang).

2:10 Otamiz — Xudo nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (1:6 ga qarang). Ehtimol, Malaki xalqning bobokalonlari Ibrohimga yoki Yoqubga ishora qilgan.

2:11 Yahudo xalqi — Bobildagi surgundan qaytib kelgan odamlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YAHUDO soʻziga qarang.

2:12 xalqimiz — ibroniycha matnda Yoqub chodirlari. Bu ibora sheʼriy usulda qoʻllanilgan boʻlib, Yahudo xalqiga ishora qiladi.

2:15 Xudo sizlarni bir tanu bir jon qilgan–ku! — Ibtido 2:24 ga qarang.

2:15 Endi Xudo…kutyapti — yoki Axir xushxulq odam bunday qilmaydi. Aksincha, u Xudoga tegishli farzandlar oʻstirish niyatida toʻgʻri yoʻlda yuradi.

2:16 Xotinidan nafratlanib, undan ajrashgan erkak… — yoki Men er–xotinning ajralishidan nafratlanaman, chunki xotinidan ajrashgan erkak….

2:16 …oʻz himoyasi ostida boʻlgan xotiniga shafqatsizlik qilgan boʻladi… — ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …oʻz kiyimini zoʻravonlik bilan qoplaydi…. Baʼzan ibroniy tilida kiyim soʻzi ramziy maʼnoni ifodalab, ijobiy maʼnoda qoʻllaniladi va er xotinini sevishiga, unga gʻamxoʻrlik qilish haqida bergan vaʼdasiga ishora qiladi (Hizqiyol 16:8 ga qarang, yana Rut 3:9 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang).

3:3 Levi avlodi — 2:3-9 oyatlarga va 2:4 izohiga qarang.

3:8 Ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi. Levilar 27:30-33, Qonunlar 14:22-29, 26:12-13 ga qarang.

4:1 Egangizning kuni — Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida bir necha marta uchraydigan ibora. Koʻpincha bu ibora Xudo beradigan jazoga ishora qiladi. Bu ibora yana qiyomat kunidagi Xudoning hukmiga nisbatan ham ishlatiladi. Oʻsha kuni Xudo Oʻz dushmanlari ustidan gʻalaba qozonadi va ularni jazolaydi, Oʻziga sodiq qolganlarga esa orom bagʻishlaydi, ularga tinchlik va qut–barakalar ato qiladi.

4:4 Sinay togʻi — ibroniycha matnda Xorev togʻi, Sinay togʻining yana bir nomi.

+ 1:2 Qnlr 7:8, Yerm 31:3

+ 1:3 Rim 9:13, Isha 34:5, Yerm 49:10, Hiz 35:3, Yoʻel 3:19, Amos 1:11, Obd 1:1

+ 1:4 Isha 34:5, Isha 63:1, Yerm 49:7-22, Hiz 25:12-14, Hiz 35, Amos 1:11-12, Obd 1:1-16

+ 1:6 Chq 4:22, Yerm 31:9, Xsha 11:1, Mal 2:1

+ 1:7 Lev 3:11

+ 1:8 Lev 22:20, Lev 22:22, Qnlr 15:21

+ 1:10 Isha 1:11-13, Yerm 6:20, Amos 5:21

+ 1:11 Zab 112:3, Isha 2:2-3, Isha 56:7, Isha 60:3, Isha 66:19

+ 1:14 Chq 12:5, Zab 23:10, Zab 46:2-3, Zab 75:12

+ 2:1 Mal 1:6

+ 2:2 Qnlr 28:15, Hik 3:33, Zkr 5:4, Qnlr 28:15-20

+ 2:3 Chq 29:14

+ 2:4 Sah 3:12

+ 2:6 Lev 10:11, Qnlr 33:10

+ 2:7 Hik 5:2, Qnlr 17:9

+ 2:8 Hiz 22:26

+ 2:9 Qnlr 1:17, Qnlr 16:19

+ 2:10 Efs 4:6

+ 2:11 Ezra 9:2, Nax 13:23

+ 2:16 Mat 19:6, Mark 10:9, Luqo 16:18, 1Kor 7:10-11

+ 2:17 Isha 43:24, Isha 5:20, Ayub 23

+ 3:1 Chq 23:20, Mat 11:10, Mark 1:2, Luqo 1:76, Luqo 7:27

+ 3:2 Zab 75:8, Yoʻel 2:11, Nox 1:6, Vah 6:17

+ 3:3 Isha 1:25, Hiz 22:18, Zkr 13:9

+ 3:5 Lev 19:31, Chq 20:14, Chq 20:16, Lev 19:12, Lev 19:13, Qnlr 24:17

+ 3:6 Sah 23:19, Zab 101:27-28, Yoqb 1:17, Hav 7:51, Isha 31:6, Zkr 1:3

+ 3:9 Mal 2:2

+ 3:10 Lev 26:4, 4Sh 7:2, Yerm 14:22, Hiz 34:26, Zkr 10:1, 2Sol 31:10, Hik 3:9-10

+ 3:14 Ayub 9:22, Ayub 35:3, Isha 58:3, Zfn 1:12

+ 3:15 Ayub 21:14-15, Ayub 22:17, Zab 72:3-4, Yerm 12:1

+ 3:16 Chq 32:32, Zab 55:9, Zab 68:29

+ 3:17 Chq 19:5, 1Btr 2:9, Zab 102:13

+ 3:18 Chq 11:7

+ 4:1 Mat 3:12, Ibr 6:8, Isha 47:14

+ 4:2 Zab 83:12, Luqo 1:78

+ 4:4 Chq 20:3-17, Qnlr 4:10

+ 4:5 Mal 3:1, Mat 11:14, Mat 17:10, Mark 9:11, Yuhn 1:21

+ 4:6 Luqo 1:17

YANGI AHD

YANGI AHD

Matto

Mark

Luqo

Yuhanno

Havoriylar

Yoqub

1 Butrus

2 Butrus

1 Yuhanno

2 Yuhanno

3 Yuhanno

Yahudo

Rimliklar

1 Korinfliklar

2 Korinfliklar

Galatiyaliklar

Efesliklar

Filippiliklar

Kolosaliklar

1 Salonikaliklar

2 Salonikaliklar

1 Timoʻtiy

2 Timoʻtiy

Titus

Filimoʻn

Ibroniylar

Vahiy

Matto

Matto

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Kirish

MATTO

BAYON ETGAN MUQADDAS

XUSHXABAR

Kirish

Mazkur kitob Yangi Ahd tarkibidagi toʻrtta Xushxabarning birinchisidir. Bu kitob muallifi Isoning oʻn ikki shogirdidan biri boʻlgan Mattodir. U oʻz Ustozining hayoti va faoliyatini batafsil bayon etadi.

Eski Ahd bitiklari Isroil xalqi uchun katta ahamiyatga egaligini bilgan muallif, paygʻambarlarning bashoratlariga asoslangan holda, Isoning Xudo tomonidan yuborilgan Masih, yaʼni najot beruvchi tanlangan Shoh ekanini isbotlab beradi. Shuningdek, u Isoni buyuk Ustoz deb taʼriflaydi. Xudoning qonunlarini mukammal bilgan Iso Osmon Shohligi haqida xalqqa koʻp taʼlim beradi.

Mattoning bu kitobni yozishdan maqsadi masihiylarning eʼtiqodi Eski Ahd bitiklariga mustahkam asoslanganini koʻrsatish edi. Shu orqali u masihiylarga imonda oʻsishlari uchun zamin yaratmoqchi boʻladi. Mazkur kitob Eski Ahdni Yangi Ahd bilan chambarchas bogʻlab turadi. Muallif Eski Ahddagi bashoratlarga koʻp ahamiyat bergani sababli, bu kitob birinchi navbatda yahudiy kitobxonlari uchun yozilgan, degan xulosaga kelishimiz mumkin. Kitobda yahudiy urf–odatlari sharhlanmagan, balki koʻp ibroniycha terminlardan foydalanilgan. Kitob Iso Masihning nasabnomasi bilan boshlangan, nasabnomaga Ibrohimdan boshlab Isogacha boʻlgan nasllar kiritilgan. Isoning “Dovud Oʻgʻli” ekaniga katta eʼtibor berilgan.

Kitobdagi “Haqiqiy baxtiyorlik” (5:1-12), “Bizning osmondagi Otamiz” ibodati (6:9-13) va “Oltin qoida” (7:12) kabi parchalar nihoyatda mashhur boʻlib, odamlarga yod boʻlib ketgan. Shular bilan bir qatorda, Isoning kitobga yakun yasagan quyidagi Buyuk topshirigʻi ham odamlar orasida keng tanilgan: “Yeru osmondagi butun hokimiyat Menga berilgan. Shuning uchun borib, barcha xalqlardan shogird orttiringlar. Ularni Ota, Oʻgʻil va Muqaddas Ruh nomi bilan suvga choʻmdiringlar. Men sizlarga buyurgan hamma narsaga amal qilishni ularga oʻrgatinglar. Zotan, Men har doim, dunyoning oxirigacha sizlar bilan birgaman.” (28:18-20)

1–BOB

Iso Masihning nasl–nasabi

1¹•Ibrohim va Dovud avlodidan boʻlgan Iso Masihning nasabnomasi* quyidagicha:⁺

Ibrohimdan Dovudgacha

²Ibrohimdan Isʼhoq tugʻildi.

Isʼhoqdan Yoqub tugʻildi.

Yoqubdan Yahudo va uning aka–ukalari tugʻildilar⁺.

³Yahudo va Tamaradan Paraz va Zerax tugʻildilar.

Parazdan Xazron tugʻildi.

Xazrondan Ram* tugʻildi⁺.

⁴Ramdan Ominadav tugʻildi.

Ominadavdan Naxshoʻn tugʻildi.

Naxshoʻndan Salmoʻn tugʻildi⁺.

⁵Salmoʻn va Rahobadan Boʻaz tugʻildi.

Boʻaz va Rutdan Obid tugʻildi.

Obiddan Essay tugʻildi⁺.

⁶Essaydan shoh Dovud tugʻildi.

Dovud davridan Isroil xalqi Bobilga surgun boʻlgan davrgacha

Dovuddan Sulaymon tugʻildi.

Sulaymonning onasi marhum Uriyoning xotini edi⁺.

⁷Sulaymondan Raxabom tugʻildi.

Raxabomdan Abiyo tugʻildi.

Abiyodan Oso tugʻildi⁺.

⁸Osodan Yohushafat tugʻildi.

Yohushafatdan Yohuram tugʻildi.

Yohuramdan* Uzziyo tugʻildi⁺.

⁹Uzziyodan Yoʻtom tugʻildi.

Yoʻtomdan Oxoz tugʻildi.

Oxozdan Hizqiyo tugʻildi.

¹⁰Hizqiyodan Manashe tugʻildi.

Manashedan Omon tugʻildi.

Omondan Yoʻshiyo tugʻildi.

¹¹Isroil xalqi Bobilga surgun qilingan davrda*

Yoʻshiyo Yohayixinni* va boshqa oʻgʻil farzandlarni koʻrdi*⁺.

Isroil xalqi Bobilga surgun boʻlgan davrdan Iso davrigacha

¹²Isroil xalqi Bobilga surgun qilingandan keyin*

Yohayixindan Shaltiyol tugʻildi.

Shaltiyoldan Zarubabel* tugʻildi⁺.

¹³Zarubabeldan Abihud tugʻildi.

Abihuddan Eliyaqim tugʻildi.

Eliyaqimdan Azzur tugʻildi.

¹⁴Azzurdan Zodoʻx tugʻildi.

Zodoʻxdan Oxiyom tugʻildi.

Oxiyomdan Elihud tugʻildi.

¹⁵Elihuddan Elazar tugʻildi.

Elazardan Matton tugʻildi.

Mattondan Yoqub tugʻildi.

¹⁶Yoqubdan Maryamning eri Yusuf tugʻildi.

Maryamdan esa Masih deb atalgan Iso tugʻildi⁺.

¹⁷Shunday qilib, Ibrohimdan Dovudgacha hammasi boʻlib oʻn toʻrt nasl, Dovuddan to xalq Bobilga surgun qilingungacha oʻn toʻrt nasl va surgunlik davridan to Masih tugʻilgungacha oʻn toʻrt nasldir*.

Iso Masihning tugʻilishi

¹⁸•Iso Masihning tugʻilishi shunday sodir boʻldi: Isoning onasi Maryam Yusufga unashtirib qoʻyilgan edi. Ularning nikohidan oldin Maryam Muqaddas Ruhdan homilador ekanini bildi⁺. ¹⁹Maryamning boʻlgʻusi eri Yusuf solih odam boʻlib, Maryamni sharmanda qilishni istamay, birovga bildirmasdan fotihasini buzmoqchi boʻldi⁺. ²⁰Yusuf bu haqda oʻylab yurganda, Egamizning bir farishtasi unga tushida zohir boʻlib dedi: “Ey Dovud oʻgʻli Yusuf! Maryamga uylanishdan qoʻrqma, chunki qornidagi Bola Muqaddas Ruhdan paydo boʻlgan. ²¹Maryam oʻgʻil tugʻadi, Uning ismini Iso* qoʻyasan, chunki U Oʻz xalqini gunohlardan qutqaradi.”⁺

²²Bu barcha voqealar Egamizning paygʻambar orqali aytgan quyidagi soʻzlari bajo boʻlishi uchun yuz bergan edi:⁺

²³“Qiz homilador boʻladi, u oʻgʻil tugʻadi,

Uning ismini Immanuil deb qoʻyishadi.”*

Immanuil “Xudo biz bilan” deganidir.

²⁴Yusuf uygʻonib ketdi. Egamizning farishtasi buyurgandek, u Maryamga uylandi. ²⁵Ammo Maryam Oʻgʻilni* tugʻmaguncha Yusuf Maryamga yaqinlashmadi. Bola tugʻilganda esa Yusuf Unga Iso deb ism qoʻydi.

2–BOB

Sharqdan kelgan munajjimlar

2¹Iso shoh Hirodning hukmronligi davrida*, Yahudiyadagi Baytlahm shahrida tugʻilgan edi. Oradan koʻp oʻtmay sharqdan Quddusga munajjimlar kelishdi⁺. ²Ular:

— Yahudiylarning yangi tugʻilgan shohi qayerda? — deb soʻradilar. — Biz Uning yulduzi chiqqanini koʻrdik*. Unga taʼzim qilgani keldik⁺.

³Bu gapni eshitib shoh Hirod ham, butun Quddus aholisi ham bezovtalanib qoldi. ⁴Hirod barcha bosh ruhoniylarni va Tavrot tafsirchilarini* toʻplab, ulardan:

— Masih* qayerda tugʻilishi kerak? — deb soʻradi. ⁵Ular shunday javob berdilar:

— Yahudiyadagi Baytlahm shahrida, chunki paygʻambarning bitiklarida shunday yozilgan:

⁶“Ey Yahudo yurtidagi Baytlahm!

Sen Yahudoning buyuk shaharlaridan hech kam emassan.

Zero, sendan bir Hukmdor chiqadi,

U xalqim Isroilga choʻponlik qiladi.”*⁺

⁷Shundan keyin Hirod hech kimga bildirmay munajjimlarni chaqirib, ulardan yulduz paydo boʻlgan aniq vaqtni bilib oldi. ⁸Soʻng ularni Baytlahmga joʻnatayotib, dedi:

— Baytlahmga boringlar, Bola toʻgʻrisida hamma narsani aniq bilib olinglar. Bolani topganlaringizdan keyin, menga xabar beringlar, toki men ham borib, Unga taʼzim qilayin.

⁹⁻¹⁰Munajjimlar shohning soʻzlarini eshitib boʻlib, yoʻlga tushdilar. Ularga oldin koʻringan yulduz* yana paydo boʻldi, munajjimlar rosa xursand boʻldilar. Yulduz ularga yoʻl koʻrsatib bordi va nihoyat, Bola yotgan joy tepasiga kelib toʻxtadi. ¹¹Munajjimlar uyga kirib, Bolani va Uning onasi Maryamni koʻrdilar. Tiz choʻkib, Bolaga taʼzim qildilar. Soʻng xazinalar solingan qutichalarini ochib, Unga oltin, xushboʻy tutatqilar va mirrani* tortiq qildilar⁺. ¹²Hirodning oldiga qaytmasliklari toʻgʻrisida ular tushlarida ogohlantirilgandan keyin, boshqa yoʻl bilan oʻz yurtiga qaytib ketdilar⁺.

Yusuf Maryam va chaqaloqni Misrga olib qochadi

¹³Munajjimlar ketganlaridan keyin, Egamizning bir farishtasi Yusufga tushida zohir boʻlib dedi: “Tur! Bola bilan onasini olib, Misrga qoch. Chunki Hirod Bolani topib, oʻldirmoqchi. Men senga aytmagunimcha, Misrda qol.” ¹⁴Yusuf oʻrnidan turib, Bola bilan Maryamni oldi–yu, tunda Misrga joʻnadi. ¹⁵Hirodning ajali yetguncha, u yerda qoldi. Egamizning paygʻambar orqali: “Men Oʻgʻlimni Misrdan chaqirib oldim”*, deb aytgan bashorati bajo boʻlishi uchun bu voqea yuz bergandi⁺.

Baytlahmda bolalar oʻldiriladi

¹⁶Hirod munajjimlarning aldab ketganini bilib, gʻazabga mindi. U Baytlahmdagi va uning atroflaridagi ikki yoshgacha boʻlgan hamma oʻgʻil bolalarni qilichdan oʻtkazishni buyurdi. Chunki munajjimlarning aytgani boʻyicha yulduz taxminan ikki yil oldin chiqqan edi. ¹⁷Shunday qilib, Yeremiyo paygʻambarning aytganlari bajo boʻldi:⁺

¹⁸“Rama shahridan* bir nido eshitilar,

Achchiq bir nolayu ohu figʻon bu.

Bolalari uchun yigʻlar Rohila,

Ovunishni xohlamas, chunki ular endi yoʻq.”*⁺

Yusuf oilasi bilan Misrdan qaytib keladi

¹⁹Hirod vafot etgandan keyin Yusuf Misrda ekan, Egamizning bir farishtasi unga tushida zohir boʻlib dedi: ²⁰“Tur, Bola bilan onasini olib, Isroil yurtiga qaytib bor. Bolaning joniga qasd qilganlar olamdan oʻtdi.”

²¹Shunda Yusuf Bola bilan Maryamni olib, Isroil yurtiga yoʻl oldi. ²²Ammo Yahudiyada Hirod oʻrniga uning oʻgʻli Arxelayus* hukmronlik qilayotganini eshitib, u yerga borishga qoʻrqdi. Soʻng tushida ham Yahudiyaga bormaslik haqida ogohlantirilgandan keyin, Jalila hududiga yoʻl oldi. ²³U yerga borib, Nosira degan shaharga joylashdi. Shunday qilib, Egamiz paygʻambarlar orqali: “Uni Nosiralik deb ataydilar”, deb aytgan bashorati* bajo boʻldi⁺.

3–BOB

Yahyo choʻmdiruvchining kelishi

3¹•Oʻsha kunlarda* Yahyo choʻmdiruvchi Yahudiya choʻlida* vaʼz qila boshladi⁺. ²U odamlarga: “Tavba qilinglar, chunki Osmon Shohligi* yaqinlashdi!” deb aytardi⁺. ³Yahyo toʻgʻrisida Ishayo paygʻambar shunday degan edi:

“Choʻlda bir ovoz yangramoqda:

«Egamizga yoʻl hozirlang,

Unga toʻgʻri yoʻl oching!»”*⁺

⁴Yahyo tuya junidan toʻqilgan kiyim kiyib, charm kamar taqib yurardi*. Uning yeguligi chigirtka va yovvoyi asal edi⁺. ⁵Uning oldiga Quddus shahri va Yahudiya oʻlkasining qolgan hamma joylaridan hamda Iordan daryosi atroflaridan odamlar kelardi. ⁶Ular gunohlarini eʼtirof etishar, Yahyo esa ularni Iordan suviga choʻmdirardi⁺.

⁷Farziy* va sadduqiy* mazhablaridan boʻlgan koʻp odamlar suvga choʻmdirilish uchun kelayotganlarini Yahyo koʻrib, dedi: “Hoy, ilonlar zoti! Boshingizga kelayotgan Xudo gʻazabidan qochib qutulasiz, deb sizlarga kim uqtirdi⁺? ⁸Tavbaga yarasha ish tutinglar! ⁹Oʻzingizcha: «Biz Ibrohim naslidanmiz», deb aytishni xayolingizga ham keltirmanglar! Sizlarga shuni aytay: Xudo mana bu toshlardan Ibrohimga avlod tiklashga qodir⁺. ¹⁰Hozirdanoq daraxtlar ildizida bolta yotibdi. Yaxshi meva bermagan har bir daraxt kesilib, olovga tashlanadi⁺. ¹¹Tavba qilganingizni koʻrsatish uchun men sizlarni suvga choʻmdiryapman. Lekin mendan ham qudratliroq boʻlgan bir Zot ortimdan kelmoqda. Men Uning choriqlarini koʻtarib yurishga ham arzimayman. U sizlarni Muqaddas Ruhga va olovga* choʻmdiradi⁺. ¹²Uning panshaxasi qoʻlida tayyor turibdi. U Oʻz xirmonini shopiradi: bugʻdoyini omborga toʻplab, somonni esa soʻnmas oʻtda yondirib yuboradi.”⁺

Iso suvga choʻmdiriladi

¹³•Shu orada Iso Jalila hududidan Iordan daryosi boʻyiga bordi. U Yahyo tomonidan suvga choʻmdirilmoqchi edi. ¹⁴Lekin Yahyo Isoni toʻxtatmoqchi boʻlib dedi:

— Aslida Siz meni suvga choʻmdirishingiz kerak! Siz boʻlsangiz mening oldimga keldingiz!

¹⁵Iso unga dedi:

— Keling, bu safar shunday boʻla qolsin. Axir, biz Xudoning irodasini toʻla bajarishimiz zarur.

Shundan keyin Yahyo rozi boʻldi. ¹⁶Iso suvga choʻmdirildi. U suvdan chiqqan zahoti, osmon ochilib ketdi va Iso Oʻz ustiga Xudoning Ruhi kaptar shaklida tushib qoʻnganini koʻrdi⁺. ¹⁷Shu payt osmondan: “Bu Mening sevikli Oʻgʻlimdir*, Undan nihoyatda mamnunman*”, degan ovoz keldi⁺.

4–BOB

Isoni iblis vasvasaga soladi

4¹•Iblisning sinovidan oʻtishi uchun Muqaddas Ruh Isoni sahroga boshlab ketdi. ²Iso qirq kun va qirq kecha roʻza tutdi, oxiri och qoldi⁺. ³Shunda iblis* kelib, Isoni vasvasaga solmoqchi boʻlib dedi:

— Agar Sen Xudoning Oʻgʻli* boʻlsang, bu toshlarga buyur, nonga aylansin!⁺

⁴Iso unga javoban dedi:

— Yozilganki: “Inson faqat non bilan emas, balki Xudoning ogʻzidan chiqqan har bir soʻz bilan yashaydi.”*⁺

⁵Keyin iblis Isoni muqaddas shahar Quddusga olib bordi. Uni Maʼbadning eng yuqori joyiga chiqarib,⁺ ⁶shunday dedi:

— Agar Sen Xudoning Oʻgʻli boʻlsang, Oʻzingni pastga tashla. Axir, yozilgan–ku:

“U Sen toʻgʻringda farishtalariga amr beradi,

Oyogʻing toshga qoqilib ketmasin deya,

Farishtalar qoʻllarida Seni koʻtarib boradi.”*⁺

⁷Iblisga Iso dedi:

— “Egang Xudoni sinama”*, deb ham yozilgan⁺.

⁸Soʻng Isoni iblis baland bir toqqa olib chiqdi. Unga olamning barcha shohliklarini hamda ularning hashamatini koʻrsatib, ⁹dedi:

— Agar tiz choʻkib menga sajda qilsang, bularning hammasini Senga beraman.

¹⁰Shunda Iso dedi:

— Yoʻqol koʻzimdan, shayton! Axir: “Egang Xudoga sajda qil, faqat Unga xizmat qil”*, deb yozilgan–ku!⁺

¹¹Shundan keyin Isoni iblis tark etdi. Farishtalar kelib, Isoga xizmat qildilar⁺.

Iso Jalilada xizmatini boshlaydi

¹²•Iso Yahyoning hibsga olinganini* eshitgach, Jalila hududiga qaytib bordi⁺. ¹³U Nosira shahrida qolmay, Kafarnahumga borib oʻrnashdi. Kafarnahum shahri Zabulun va Naftali hududidagi* Jalila koʻli boʻyida joylashgan edi⁺. ¹⁴Shunday qilib, Ishayo paygʻambarning aytgan quyidagi soʻzlari bajo boʻldi:⁺

¹⁵“Ey Zabulun va Naftali yurti!

Ey dengiz boʻyidagi yerlar va Iordanning narigi tomonidagi oʻlka!

Ey gʻayriyahudiylar Jalilasi!

¹⁶Zulmatda yurgan xalq yorqin ziyoni koʻrdi,

Oʻlim soya solgan yurt aholisi ustiga nur sochildi.”*⁺

¹⁷Shu kundan boshlab Iso: “Tavba qilinglar, chunki Osmon Shohligi yaqinlashdi”, deb vaʼz qiladigan boʻldi.

Isoning dastlabki shogirdlari

¹⁸•Iso Jalila koʻli boʻylab ketayotgan edi, ikki aka–ukani koʻrib qoldi. Birining ismi Butrus deb ataluvchi Shimoʻn, ukasiniki Endrus edi. Ular baliqchi boʻlib, koʻlga toʻr tashlayotgan edilar⁺. ¹⁹Iso ularga dedi: “Ortimdan yuringlar, Men sizlarga odamlarni ovlashni oʻrgataman.”⁺ ²⁰Ular oʻsha zahotiyoq toʻrlarini tashlab, Isoga ergashdilar⁺.

²¹Iso bir oz yurgandan keyin, Yoqb va Yuhanno degan ikki aka–ukani koʻrib qoldi. Ular otasi Zabadiyo bilan birga qayiqda toʻr yamayotgan edilar. Iso ularni ham chaqirdi. ²²Ular ham darhol qayiqni va otasini qoldirib, Isoning orqasidan ergashdilar.

Iso xalqqa taʼlim beradi va xastalarni sogʻaytiradi

²³•Iso butun Jalila hududini kezib yurardi. U sinagogalarda taʼlim berib, Osmon Shohligi toʻgʻrisidagi Xushxabarni eʼlon qilardi, odamlarning har xil xastaliklari va dardlariga shifo berar edi⁺. ²⁴Iso haqidagi xabar butun Suriyaga* yoyildi. Turli–tuman dardu illatlardan qiynalib yurganlarni, jinga chalinganlarni, tutqanoq va shol kasaliga yoʻliqqanlarning hammasini Isoning oldiga keltirishardi. Iso ularning hammasiga shifo berardi⁺. ²⁵Jaliladan, Dekapolis hududidan*, Quddusdan, Yahudiyadan va Iordanning narigi tomonidagi yerlardan koʻplab odamlar Isoga ergashib kelardi⁺.

5–BOB

Haqiqiy baxtiyorlik

5¹Iso katta bir olomonni koʻrib, toqqa chiqib oʻtirdi. Shogirdlari Uning oldiga kelishdi. ²Iso shogirdlariga taʼlim berib, gap boshladi:

³•“Ruhan kambagʻal boʻlganlar baxtlidir,

Chunki Osmon Shohligi ularnikidir⁺.

⁴Yigʻlayotganlar baxtlidir,

Chunki ular tasalli topadilar⁺.

⁵Kamtarin boʻlganlar baxtlidir,

Chunki ular yer yuziga ega boʻladilar⁺.

⁶Adolatga tashna boʻlganlar baxtlidir,

Chunki Xudo ularni qondiradi⁺.

⁷Rahmdil boʻlganlar baxtlidir,

Chunki ular rahm–shafqat topadilar⁺.

⁸Pokdil boʻlganlar baxtlidir,

Chunki ular Xudoni koʻradilar⁺.

⁹Tinchlik oʻrnatuvchilar baxtlidir,

Chunki ular Xudoning farzandlari deb ataladilar⁺.

¹⁰Xudoning yoʻlidan yurgani uchun

Quvgʻin boʻlganlar baxtlidir,

Chunki Osmon Shohligi ularnikidir.

¹¹Odamlar Men tufayli sizlarni haqoratlab quvgʻin qilganlarida, sizlar haqingizda yolgʻon gapirib tuhmat qilganlarida, baxtlisizlar!⁺ ¹²Sevininglar, xursand boʻlinglar. Sizlarni osmonda buyuk mukofot kutmoqda. Axir, sizdan avval oʻtgan paygʻambarlar ham xuddi shunday quvgʻin boʻlganlar⁺.

Tuz va nur haqida

¹³•Sizlar yerning tuzisizlar. Lekin tuz oʻz taʼmini yoʻqotsa, uni yana qanday shoʻr qilib boʻladi?! Bunday tuz boshqa hech narsaga yaramaydi, uni oyoq ostiga tashlab yuborishadi.

¹⁴Sizlar dunyoning nurisizlar. Tepalikka qurilgan shaharni koʻzdan pinhon tutib boʻlmaydi⁺. ¹⁵Hech kim chiroqni yoqib, ustini idish bilan yopib qoʻymaydi. Aksincha, uni chiroqpoyaga qoʻyishadi, shunda chiroq uydagilarning hammasiga yorugʻlik beradi⁺. ¹⁶Sizning nuringiz ham insonlar oldida shunday porlasinki, ular yaxshi ishlaringizni koʻrib, osmondagi Otangizni* ulugʻlasinlar⁺.

Musoning qonuni haqida

¹⁷Meni, Tavrot yoki paygʻambarlarning bitiklarini* bekor qilgani kelgan, deb oʻylamanglar. Men bekor qilgani emas, balki bajo keltirgani keldim⁺. ¹⁸Sizga chinini aytayin: yeru osmon yoʻq boʻlib ketishi mumkin. Ammo Tavrotdagi na bir harf, na bir nuqta oʻchadi. Unda yozilgan hamma narsa amalga oshadi⁺. ¹⁹Shu bois kim bu amrlarning eng kichigiga ham rioya qilmay, uni boshqalarga buzib oʻrgatsa, Osmon Shohligida eng kichik boʻladi. Lekin kim bu amrlarni bajarib, boshqalarga oʻrgatsa, Osmon Shohligida buyuk boʻladi⁺. ²⁰Sizlarga aytib qoʻyay: agar sizlarning solihligingiz Tavrot tafsirchilari va farziylarning solihligidan ustun kelmasa, sizlar hech qachon Osmon Shohligiga kirolmaysizlar⁺.

Gʻazab va jazo haqida

²¹Ajdodlarimizga shunday aytilganini eshitgansizlar: «Qotillik qilma*. Qotillik qilgan odam hukm qilinadi.»⁺ ²²Lekin Men sizlarga aytaman: oʻz yaqinidan hatto gʻazablangan odam* ham hukm qilinadi. Yaqinini haqoratlagan odam oliy mahkamada javob beradi. Yaqiniga: «Ahmoqsan» degan odam esa, doʻzax oloviga tashlanadi⁺.

²³Shunday ekan, siz ehsoningizni qurbongohga olib kelganingizda, yaqiningiz nimadandir sizdan xafa ekanligi yodingizga tushsa, ²⁴ehsoningizni qurbongoh oldida qoldiring. Birinchi navbatda borib, yaqiningiz bilan yarashing, keyin kelib, ehsoningizni nazr qiling.

²⁵Birov sizni ayblab qozixonaga olib borsa, vaqtni boy bermay, yoʻldayoq ayblovchingiz bilan kelishib oling. Aks holda, ayblovchingiz sizni qozi oldiga olib boradi, qozi esa sizni mirshabga topshiradi. Sizni zindonga tashlashadi⁺. ²⁶Sizlarga chinini aytay: oxirgi tiyiningizni toʻlamaguningizcha, u yerdan chiqolmaysiz.

Zino va ajralish haqida

²⁷«Zino qilma»*, — deb aytilganini ham eshitgansizlar⁺. ²⁸Lekin Men sizlarga aytaman: agar siz ayolga shahvat bilan qarasangiz, xayolingizda u bilan zino qilgan boʻlasiz⁺. ²⁹Bordi–yu, oʻng koʻzingiz gunoh qilishingizga sababchi boʻlsa, uni oʻyib olib, uloqtirib yuboring. Butun badaningiz doʻzaxga tashlangandan koʻra, aʼzolaringizdan bittasi yoʻq boʻlgani siz uchun yaxshiroqdir. ³⁰Agar oʻng qoʻlingiz gunoh qilishingizga sababchi boʻlsa, uni kesib tashlab, uloqtirib yuboring. Butun badaningiz doʻzaxga yoʻliqqandan koʻra, aʼzolaringizdan bittasi yoʻq boʻlgani siz uchun yaxshiroqdir⁺.

³¹•Yana deyilganki: «Kim xotini bilan ajrashmoqchi boʻlsa, unga taloq xatini yozib bersin.»*⁺ ³²Lekin Men sizlarga aytaman*: kim bevafolik aybidan boshqa sabab tufayli oʻz xotini bilan ajrashsa, unga zino qilishga sabab topib beradi. Shuningdek, kim ajrashgan xotinga uylansa, zino qilgan boʻladi⁺.

Qasam haqida

³³Ajdodlarimizga: «Ichgan qasamingdan qaytma. Egamizga bergan vaʼdalaringni bajargin»*, deb aytilganini ham eshitgansizlar⁺. ³⁴Lekin Men sizlarga aytaman: umuman qasam ichmanglar. «Osmon haqi», deya qasam ichmanglar, chunki osmon Xudoning taxtidir⁺. ³⁵«Yer haqi», deya qasam ichmanglar, chunki yer Xudoning poyandozidir. «Quddus haqi», deya ham qasam ichmanglar, chunki Quddus buyuk Shohning* shahridir⁺. ³⁶Boshingiz haqi ham qasam ichmanglar, chunki oʻzlaringiz sochingizning bir tolasini ham oq yoki qora qila olmaysiz. ³⁷Sizlarning soʻzingiz faqat «ha» yoki «yoʻq» boʻlsin. Bundan ortigʻi esa yovuz shaytondandir⁺.

Yomonlikni yaxshilik bilan yengish haqida

³⁸•Sizlar: «Koʻz evaziga koʻz, tish evaziga tish»*, — deb aytilganini ham eshitgansizlar⁺. ³⁹Lekin Men sizlarga aytaman: sizga yomonlik qilgan odamga qarshilik koʻrsatmang. Agar kimdir oʻng chakkangizga ursa, unga chapini ham tuting⁺. ⁴⁰Kim siz bilan daʼvolashib, koʻylagingizni olmoqchi boʻlsa, unga toʻningizni ham berib yuboring. ⁴¹Birov* sizni bir chaqirim* yoʻl yurishga majbur qilsa, u bilan birga ikki chaqirim yuring. ⁴²Sizdan soʻraganga bering, sizdan qarz olmoqchi boʻlgandan yuz oʻgirmang⁺.

Dushmanlaringizni yaxshi koʻringlar

⁴³«Yaqiningni sevgin*, dushmaningdan nafratlan», deb aytilganini ham eshitgansizlar⁺. ⁴⁴Lekin Men sizlarga aytyapman: dushmanlaringizni yaxshi koʻringlar. Sizlarni quvgʻin qilganlar uchun ibodat qilinglar*⁺. ⁴⁵Shunda siz osmondagi Otangizning farzandlari boʻlasizlar. Chunki U Oʻz quyoshini yovuzlar ustida ham, yaxshilar ustida ham balqitadi, yomgʻirini solihlar ustiga ham, fosiqlar ustiga ham yogʻdiradi⁺. ⁴⁶Agar sizni sevganlarnigina yaxshi koʻrsangiz, sizlarga qanday mukofot boʻladi? Axir, soliqchilar* ham shunday qilishmaydimi? ⁴⁷Agar siz faqat oʻz yaqinlaringiz bilan salomlashsangiz, boshqalardan nima farqingiz qoladi?! Axir, butparastlar ham xuddi shunday qilishmaydimi?! ⁴⁸Osmondagi Otangiz barkamol boʻlgani kabi, sizlar ham barkamol boʻlinglar⁺.

6–BOB

Xayr–sadaqa haqida

6¹Ehtiyot boʻlinglar, savob ishingizni odamlarga koʻz–koʻz qilmanglar. Aks holda, osmondagi Otangizdan mukofot ololmaysizlar⁺. ²Birovga xayr–sadaqa berganingiz haqida hammaga jar solib yurmanglar. Ikkiyuzlamachilargina odamlardan tahsin olish uchun sinagogalarda va koʻcha–koʻyda shunday qiladilar. Sizlarga chinini aytayin: ular oʻz mukofotini olib boʻlganlar⁺. ³Siz esa xayr–sadaqa berayotganingizda, oʻng qoʻlingiz nima qilayotganini chap qoʻlingiz bilmasin. ⁴Xayr–sadaqangizni hech kimga bildirmay bering. Yashirincha qilgan bu ishingizni koʻrgan Otangiz sizni taqdirlaydi*.

Ibodat haqida

⁵•Ibodat qilganingizda, ikkiyuzlamachilarga oʻxshamanglar. Ular oʻzlarini hammaga koʻrsatish uchun sinagogalarda va koʻchalarning burchaklarida turib ibodat qilishni yaxshi koʻradilar. Sizlarga chinini aytay: ular oʻzlarining mukofotlarini olib boʻlganlar⁺. ⁶Siz esa ibodat qilayotganingizda ichkari xonaga kirib, eshikni berkitib oling va yashirin boʻlgan Otangizga ibodat qiling. Yashirin qilgan ishlaringizni koʻrgan Otangiz sizni taqdirlaydi⁺. ⁷Ibodat qilayotganingizda, butparastlar kabi, behuda soʻzlarni hadeb takrorlayvermang. Ular, koʻp soʻzlasam, ibodatim ijobat boʻladi, deb oʻylaydilar⁺. ⁸Ularga oʻxshamanglar, chunki osmondagi Otangiz soʻramasingizdan oldin nimaga muhtojligingizni biladi.

⁹Sizlar esa shunday ibodat qilinglar:

«Bizning osmondagi Otamiz!

Sening muqaddas noming ulugʻlansin.

¹⁰Sening Shohliging kelsin.

Osmonda boʻlgani kabi,

Yerda ham Sening irodang bajo boʻlsin⁺.

¹¹Bugungi rizqimizni bergin⁺.

¹²Bizga qarshi gunoh qilganlarni biz kechirgandek,

Sen ham bizning gunohlarimizni kechirgin.

¹³Bizni vasvasaga duchor qilmagin,

Yovuz shaytondan xalos qilgin*.»⁺

¹⁴Agar sizlarga yomonlik qilganlarni kechirsangizlar, osmondagi Otangiz ham sizni kechiradi⁺. ¹⁵Bordi–yu, sizlar boshqalarning gunohlarini kechirmasangizlar, Otangiz ham sizni kechirmaydi⁺.

Roʻza haqida

¹⁶Roʻza tutayotganingizda, ikkiyuzlamachilar kabi, qovoq solib yurmanglar. Ular roʻza tutayotganlarini boshqalarga koʻrsatish uchun yuvinib–taranmaydilar. Sizlarga chinini aytayin: ular oʻz mukofotlarini olib boʻlganlar⁺. ¹⁷Sizlar roʻza tutganlaringizda yuzlaringizni yuvib, sochlaringizni tarab yuring, ¹⁸toki roʻza tutganingizni yashirin boʻlgan Otangizdan boshqa hech kim bilmasin. Shunda yashirin qilgan ishingizni koʻrgan Otangiz sizni taqdirlaydi.

Samoviy xazina haqida

¹⁹•Bu dunyoda oʻzlaringiz uchun boylik gʻamlamanglar. Axir, bunday boylikni kuya yeydi*, zang bosadi, oʻgʻri tushib oʻgʻirlaydi⁺. ²⁰Aksincha, oʻzlaringiz uchun samoda xazina yigʻinglar. Bunday boylikni kuya yemaydi, zang bosmaydi, oʻgʻri ham oʻgʻirlay olmaydi⁺. ²¹Xazinangiz qayerda boʻlsa, yuragingiz ham oʻsha yerda boʻladi.

²²Tananing chirogʻi — koʻz. Agar koʻzingiz yaxshi boʻlsa, butun tanangiz yop–yorugʻ boʻladi. ²³Ammo koʻzingiz yomon boʻlsa, butun tanangiz zulmatga toʻladi. Agarda ichingizdagi nur zulmat boʻlsa, zimziyo zulmatda qolgan ekansiz.

²⁴Hech kim ikki xoʻjayinga xizmat qilolmaydi. U yo birini yomon koʻrib, boshqasini yaxshi koʻradi, yoki biriga bagʻishlanib, boshqasini mensimaydi. Sizlar ham Xudoga, ham boylikka birdek xizmat qila olmaysizlar⁺.

Tirikchilik tashvishlari haqida

²⁵Shuning uchun sizlarga aytaman: tirikchiligingizdan xavotir olib, nima yeymiz, nima ichamiz, ustimizga nima kiyamiz, demanglar. Axir, hayot ovqatdan, tana esa kiyimdan muhimroq emasmi?!⁺ ²⁶Qushlarga qaranglar: ular na ekadi, na oʻradi, na omborga don yigʻadi. Shunga qaramay, osmondagi Otangiz ularning rizqini beradi. Sizlar esa ulardan ancha qadrlisizlar–ku!⁺ ²⁷Birontangiz tashvishlanib, umringizni bir lahzaga* boʻlsa ham uzaytira olarmidingiz?! ²⁸Nega kiyim uchun tashvishlanasizlar? Nilufar gullarning qanday oʻsishiga eʼtibor qiling: ular mehnat qilmaydi, ip yigirmaydi. ²⁹Ammo sizlarga aytamanki, hatto shoh Sulaymon* oʻzining shuhrat choʻqqisida ham oʻsha gullarning birontasiday kiyinmagan⁺. ³⁰Bugun bor, ertaga esa oʻchoqqa tashlanadigan dala oʻtini Xudo shunday bezagan boʻlsa, nahotki sizlarni kiyintirmasa, ey imoni sustlar?!⁺

³¹Shunday ekan, nima yeymiz, nima ichamiz, nima kiyamiz, deb tashvishlanib yurmanglar. ³²Butparastlar hadeb bu narsalarning tashvishida yuradilar. Lekin osmondagi Otangiz bularning hammasiga muhtoj ekaningizni biladi–ku! ³³Sizlar avvalo Xudoning Shohligi* va Uning irodasini bajarish payida boʻlinglar*, shunda qolgan hamma narsa sizga beriladi⁺. ³⁴Xullas, ertangi kun uchun tashvish tortmanglar. Ertaning tashvishi ertaning oʻziga tegishlidir. Har bir kunning gʻam–tashvishi oʻziga yetadi.

7–BOB

Boshqalarni hukm qilmanglar

7¹•Boshqalarni hukm qilishni bas qilinglar, shunda Xudo ham sizlarni hukm qilmaydi⁺. ²Sizlar boshqalarni qanday hukm qilsangizlar, Xudo ham sizlarni xuddi shunday hukm qiladi. Sizlar boshqalarni hukm qilganda qanday oʻlchovdan foydalansangizlar, Xudo ham sizni hukm qilganda xuddi oʻshanday oʻlchovdan foydalanadi⁺. ³Nega sen birodaringning koʻzidagi zirapchani koʻrasan–u, oʻz koʻzingdagi xodani sezmaysan? ⁴Oʻz koʻzingda xoda boʻla turib, qanday qilib birodaringga: «Kel, koʻzingdagi zirapchani olib tashlay», deb aytasan? ⁵Hoy, ikkiyuzlamachi! Oldin koʻzingdagi xodani chiqarib ol, shunda koʻzing tiniq koʻradi va birodaringning koʻzidan zirapchani chiqara olasan.

⁶Muqaddas boʻlgan narsani koʻppaklarga bermang, marvaridlaringizni choʻchqalar oldiga tashlamang. Aks holda, ular muqaddas narsalaringizni oyoq osti qilib, oʻzingizni ham tilka–pora qiladilar!⁺

Xudodan soʻranglar

⁷•Soʻrang, sizga beriladi. Izlang, topasizlar. Taqillating, eshik ochiladi. ⁸Chunki soʻragan har bir odam oladi, izlagan topadi, taqillatganga eshik ochiladi⁺. ⁹Orangizdan qaysi bir ota oʻgʻli non soʻraganda, unga non oʻrniga tosh beradi? ¹⁰Yoki baliq soʻraganda, unga baliq oʻrniga ilon beradi? ¹¹Sizlar gunohkor boʻla turib bolalaringizga yaxshi hadyalar bera olar ekansiz, osmondagi Otangiz ham Undan soʻraganlarga aʼlo neʼmatlar berishga qanchalar tayyor!⁺

¹²Odamlar sizlarga nima qilishlarini istasangiz, sizlar ham ularga oʻshani qilinglar. Tavrot va paygʻambarlar taʼlimotining* magʻzi shundadir⁺.

Najot eshigi tordir

¹³•Tor eshikdan kiringlar! Chunki halokatga olib boradigan darvoza enli, yoʻli ham kengdir. Bu yoʻldan yurayotganlar koʻp. ¹⁴Hayotga olib boradigan eshik esa juda tor, yoʻli ensizdir. Bu yoʻlni topadiganlar oz⁺.

Daraxt va uning mevasi

¹⁵•Soxta paygʻambarlardan ehtiyot boʻlinglar! Ular sizning oldingizga qoʻy poʻstinida keladilar, lekin ichlaridan yirtqich boʻrilardir⁺. ¹⁶Ularning kimligini qilgan ishlaridan bilib olasiz. Axir, tikanzordan uzumni, yantoqdan anjirni terib boʻlmaydi–ku!⁺ ¹⁷Har bir yaxshi daraxt yaxshi meva beradi, yomon daraxt esa yomon meva beradi⁺. ¹⁸Yaxshi daraxt yomon meva berolmaydi, yomon daraxt ham yaxshi meva berolmaydi. ¹⁹Yaxshi meva bermaydigan har bir daraxt esa kesilib, olovga tashlanadi⁺. ²⁰Shunday qilib, soxta paygʻambarlarni mevalaridan bilib olasiz.

²¹Meni «Yo Rabbiy, yo Rabbiy!» deb chaqirgan har kim Osmon Shohligiga kiravermaydi. U yerga faqat osmondagi Otamning irodasini bajargan odamlargina kiradi⁺. ²²Qiyomat kunida koʻplar Menga shunday deydilar: «Yo Rabbiy, yo Rabbiy, biz Sening noming bilan vaʼz qilgan edik! Sening noming bilan jinlarni quvib chiqargandik! Sening noming bilan koʻp moʻjizalar qilgan edik–ku!»⁺ ²³Men esa ularga deyman: «Men sizlarni aslo tanimayman! Yoʻqolinglar, ey badkirdorlar!»⁺

Dono va ahmoq binokor

²⁴•Kim Mening bu soʻzlarimni eshitib, ularga amal qilsa, uyini tosh ustiga qurgan dono odamga oʻxshaydi. ²⁵Yomgʻir yogʻib, sellar toshib, shamollar esib, oʻsha uyni bosib qolibdi. Lekin tosh ustiga oʻrnatilgani uchun uy qulamabdi. ²⁶Biroq kim Mening bu soʻzlarimni eshitib, ularga amal qilmasa, oʻz uyini qum ustiga qurgan ahmoq odamga oʻxshaydi. ²⁷Yomgʻir yogʻib, sellar toshib, shamollar esib, oʻsha uyni bosib qolibdi. Uy qulab, butunlay vayron boʻlibdi!”⁺

²⁸Iso bu gaplarini aytib boʻlgandan keyin, olomon Uning taʼlimotidan hayratga tushdi. ²⁹Chunki Iso Tavrot tafsirchilariday* emas*, balki hokimiyat egasi kabi taʼlim berar edi⁺.

8–BOB

Teri kasalligiga chalingan odamni Iso sogʻaytiradi

8¹•Iso togʻdan tushganda katta bir olomon Uning orqasidan ergashdi. ²Shu orada teri kasalligiga* chalingan bir odam Isoning oldiga keldi. U tiz choʻkib, dedi:

— Hazrat*, bilaman, istasangiz, meni bu kasallikdan Siz poklay olasiz⁺.

³Iso qoʻlini uzatib, unga tekkizdi–da:

— Istayman, pok boʻl! — dedi. Teri kasalligiga chalingan odam shu zahoti dardidan forigʻ boʻldi. ⁴Iso unga dedi:

— Menga qara! Bu toʻgʻrida birovga ogʻiz ocha koʻrma. Borib, oʻzingni ruhoniyga* koʻrsat. Poklanganingni hammaga isbot qilish uchun* Muso amr qilgan qurbonliklarni keltir*⁺.

Rim yuzboshisining imoni

⁵•Iso Kafarnahum shahriga kirib kelganda, bir Rim* yuzboshisi Uning oldiga kelib, yolvordi:

⁶— Hazrat, xizmatkorim uyda toʻshakka mixlanib yotibdi. U qattiq azob chekyapti.

⁷— Mayli, Men borib, xizmatkoringizni sogʻaytiraman, — dedi Iso. ⁸Yuzboshi shunday dedi:

— Hazrat! Kulbamga oyoq bosishingiz uchun nomunosibman. Siz buyursangiz, bas, xizmatkorim sogʻayib ketadi⁺. ⁹Men oʻzim buyruqqa tobe odamman, ammo mening ham qoʻlim ostida askarlarim bor. Biriga “ket” desam, ketadi, boshqasiga “kel” desam, keladi. Biron xizmatkorimga “shuni qil” desam, qiladi.

¹⁰Iso yuzboshining bu gapini eshitib, hayratlandi. U orqasidan ergashib kelayotganlarga dedi:

— Sizlarga chinini aytayin: Men Isroil xalqi orasida bunday kuchli imonga ega boʻlgan bironta odamni uchratmadim⁺. ¹¹Sizlarga shuni aytaman: koʻp odamlar sharqu gʻarbdan kelib, Ibrohim, Isʼhoq va Yoqb bilan birga Osmon Shohligida ziyofatga oʻtiradilar⁺. ¹²Osmon Shohligining merosxoʻrlari* esa tashqaridagi zulmatga quvib chiqariladi. Ular u yerda qattiq pushaymon boʻlib, figʻon chekadilar⁺.

¹³Keyin Iso yuzboshiga dedi:

— Boring, siz ishonganingizday boʻlsin.

Yuzboshining xizmatkori oʻsha zahoti sogʻayib ketdi⁺.

Iso koʻp odamlarga shifo beradi

¹⁴•Iso Butrusning uyiga kelganda, uning qaynanasi isitmalab, toʻshakda yotganini koʻrdi⁺. ¹⁵Iso uning qoʻliga tegishi bilan isitmasi tushdi. Ayol turib, Unga xizmat qildi⁺.

¹⁶Kech kirganda* Isoning oldiga jin chalgan koʻplab odamlarni olib kelishdi. U soʻz bilan jinlarni quvib chiqardi, xasta odamlarning hammasiga shifo berdi. ¹⁷Shu tariqa Ishayo paygʻambarning quyidagi aytgan soʻzi bajo boʻldi:

“Dardlarimizni U Oʻziga oldi,

Ogʻriqlarimizdan bizni forigʻ qildi.”*⁺

Isoga ergashish shartlari

¹⁸•Iso atrofida bir talay olomonni koʻrib, shogirdlariga koʻlning narigi tomoniga* oʻtishni buyurdi⁺. ¹⁹Shu payt Isoning oldiga Tavrot tafsirchisi kelib dedi:

— Ustoz, qayerga borsangiz ham, men ortingizdan boraman.

²⁰Iso unga shunday dedi:

— Tulkilarning uyalari bor, qushlarning inlari bor. Inson Oʻgʻlining* esa bosh qoʻyadigan joyi yoʻq.

²¹Shogird boʻlgan boshqa bir odam esa Isoga:

— Hazrat, ijozat bering, avval borib otamni dafn qilib kelay, — dedi. ²²Iso esa Unga dedi:

— Sen ortimdan yur. Marhumlarni ruhan oʻlik boʻlganlar* dafn qilsinlar.

Iso boʻronni tinchitadi

²³•Iso qayiqqa tushdi, shogirdlari ham Unga ergashib, qayiqqa tushdilar. ²⁴Shu orada koʻlda boʻron koʻtarildi, toʻlqinlar qayiqni suvga toʻldira boshladi. Iso esa uxlayotgan edi. ²⁵Shunda shogirdlari Isoning oldiga borib:

— Hazrat, bizni qutqaring! Halok boʻlyapmiz! — deb Isoni uygʻotdilar. ²⁶Iso ularga dedi:

— Nega qoʻrqyapsizlar, ey imoni sustlar?

Soʻng turib, shamolga va toʻlqinlarga doʻq urdi. Shu ondayoq chuqur sukunat choʻkdi⁺. ²⁷Qayiqdagilar hayratlanib, bir–biriga:

— Bu kim boʻldi ekan–a? Hatto shamol va toʻlqinlar Unga boʻysunadi–ya! — deyishdi.

Jinga chalingan ikki odamga Iso shifo beradi

²⁸•Iso koʻlning narigi qirgʻogʻiga, Gadara* shahrining yaqiniga yetib bordi. Shunda jinga chalingan ikki odam qabrlar orasidan yugurib kelib, Isoning qarshisidan chiqishdi. Ular shunchalik vahshiy edilarki, bironta odam u yerdan oʻta olmasdi. ²⁹Ular shunday deb baqirishdi:

— Ey Xudoning Oʻgʻli!* Bizni tinch qoʻy! Sen bizga vaqtidan oldin azob bergani bu yerga keldingmi⁺?

³⁰Ulardan nariroqda katta bir choʻchqa podasi oʻtlab yurgan edi. ³¹Jinlar Isoga yolvorib:

— Agar bizlarni quvib chiqaradigan boʻlsang, unda choʻchqa podasiga yuborgin, — deyishdi. ³²Iso ularga:

— Boringlar! — deyishi bilanoq, jinlar odamlar ichidan chiqib, choʻchqalarga kirib olishdi. Shu onda butun choʻchqa podasi tik qiyalikdan koʻlga yopirilib, suvda nobud boʻldi. ³³Choʻchqa boquvchilar esa qochib shaharga bordilar. Jinga chalinganlar bilan boʻlib oʻtgan hodisani hammaga gapirib berdilar. ³⁴Shunda butun shahar aholisi Isoning oldiga bordi. Uni koʻrgach, hududimizdan chiqib keting, deb oʻtinib soʻradilar⁺.

9–BOB

Iso sholni sogʻaytiradi

9¹•Iso qayiqqa tushib, koʻlning narigi tomonidagi Kafarnahum shahriga suzib bordi. U oʻsha paytda Kafarnahumda yashardi⁺. ²Iso shaharga kirishi bilanoq bir necha kishi Uning oldiga toʻshakda yotgan bir shol odamni koʻtarib keldilar. Iso ularning ishonchini koʻrib, sholga:

— Dadil boʻl, oʻgʻlim, gunohlaring kechirildi, — dedi⁺. ³Shunda Tavrot tafsirchilaridan baʼzilari oʻzlaricha: “Bu Odam kufrlik qilyapti–ku!” deyishdi⁺. ⁴Ularning bu oʻy–fikrlarini bilgan Iso dedi:

— Nega sizlar bunday yomon narsalarni oʻylaysizlar? ⁵Qaysi biri osonroq? “Gunohlaring kechirildi!” deb aytishmi, yoki: “Oʻrningdan turib yur!” deb aytishmi? ⁶Inson Oʻgʻliga yer yuzida gunohlarni kechirish hokimiyati berilgan. Hozir shuni bilib olasizlar.

Iso shunday dedi–yu, sholga:

— Oʻrningdan tur! Toʻshagingni olib, uyingga bor! — deb buyurdi. ⁷Shol oʻrnidan turib, uyiga ketdi. ⁸Olomon bu voqeani koʻrib, qoʻrqib ketdi*. Ular inson zotiga bunday hokimiyat bergan Xudoni ulugʻladilar.

Iso Mattoni chaqiradi

⁹•Iso yoʻlda davom etarkan, soliq yigʻadigan joyda oʻtirgan Mattoni koʻrib qoldi. Iso unga:

— Ortimdan yur! — dedi. Matto oʻrnidan turib, Isoga ergashdi.

¹⁰Bir ozdan keyin Iso Mattoning uyida mehmon boʻldi. Koʻp soliqchilar* va gunohkorlar kelib, Iso va Uning shogirdlari bilan birga dasturxon atrofiga oʻtirdilar. ¹¹Farziylar buni koʻrib, Isoning shogirdlaridan:

— Nega Ustozingiz soliqchilaru gunohkorlar bilan birga yeb–ichib oʻtiribdi? — deb soʻradilar⁺. ¹²Iso bu gapni eshitib, ularga shunday javob berdi:

— Sogʻlar emas, xastalar tabibga muhtojdir. ¹³Boringlar–da, Tavrotdagi: “Men qurbonlikni emas, rahm–shafqatni istayman”* degan soʻzlarning maʼnosini oʻrganib kelinglar. Axir, Men solihlarni emas, gunohkorlarni tavbaga chaqirgani kelganman⁺.

Roʻza tutish haqida savol

¹⁴•Bir kuni Yahyoning shogirdlari Isoning oldiga kelib, shunday savol berdilar:

— Bizlar va farziylar koʻp roʻza tutamiz, nega Sizning shogirdlaringiz roʻza tutmaydilar⁺?

¹⁵Iso ularga dedi:

— Kuyov davrada boʻlganda toʻydagi mehmonlar qaygʻuradimi? Biroq ular kuyovdan judo boʻladigan kunlar keladi, ana oʻshanda roʻza tutadilar⁺. ¹⁶Hech kim eski kiyimga yangi matodan yamoq solmaydi. Chunki yangi yamoq eski kiyimni battar yirtib yuboradi. ¹⁷Shuningdek, yangi sharobni ham eski meshga quymaydilar. Chunki mesh yorilib ketadi*, sharob ham toʻkiladi, mesh ham nobud boʻladi. Aksincha, yangi sharobni yangi meshga quyadilar, shunda unisi ham, bunisi ham saqlanib qoladi.

Tirilgan qiz, sogʻaygan ayol

¹⁸•Iso ularga bu soʻzlarni aytib turganda, bir sinagoga boshligʻi kelib qoldi. U Isoning oldida tiz choʻkib, shunday deb yolvordi:

— Qizim hozirgina vafot etdi. Yuring, qizimga qoʻlingizni tekkizing, u tirilib ketadi.

¹⁹Iso oʻrnidan turib, shogirdlari bilan oʻsha odamning orqasidan bordi. ²⁰Shu payt oʻn ikki yildan beri qon ketishidan azob chekayotgan bir ayol Isoning orqasidan kelib, Uning kiyimi etagiga qoʻl tekkizdi⁺. ²¹U oʻzicha: “Agar kiyimiga bir tegib olsam, sogʻayib ketaman”, deb oʻylagan edi⁺.

²²Iso orqasiga oʻgirildi. Ayolni koʻrib, dedi:

— Dadil boʻl, qizim, ishonching seni sogʻaytirdi.

Ayol shu zahoti dardidan xalos boʻldi⁺.

²³Iso sinagoga boshligʻining uyiga yetib borganda, nay chaluvchilarni va dod–faryod qilayotgan olomonni* koʻrdi. ²⁴Iso:

— Hammalaringiz chiqinglar! — deb buyurdi. — Qizcha oʻlmagan, u uxlab yotibdi.

Odamlar Isoning ustidan kulishdi⁺. ²⁵Olomon tashqariga chiqarilgandan soʻng Iso ichkariga kirib, qizchaning qoʻlidan ushladi. Qizcha oʻrnidan turib ketdi⁺. ²⁶Bu xabar butun atrofga yoyildi.

Iso ikkita koʻr odamga shifo beradi

²⁷Iso u yerdan joʻnab ketayotganda, ikki koʻr Uning orqasidan ergashgancha dod solib:

— Ey Dovud Oʻgʻli* Iso, bizlarga rahm qiling! — deb faryod qilishardi⁺. ²⁸Iso uyga kirganda, koʻrlar Uning yoniga kelishdi. Iso ulardan soʻradi:

— Sizlarga shifo bera olishimga ishonasizlarmi?

— Ha, Hazrat! — deb javob berishdi ular. ²⁹Shunda Iso ularning koʻzlariga qoʻlini tekkizib:

— Sizlarning ishonchingizga yarasha boʻlsin, — dedi⁺. ³⁰Ularning koʻzlari ochilib ketdi. Iso ularga:

— Buni hech kim bilmasin! — deb qatʼiy ogohlantirdi⁺. ³¹Ammo ular oʻsha yerdan chiqiboq, butun atrofga Iso haqida ovoza qildilar⁺.

Iso soqov odamga shifo beradi

³²Ular ketgandan keyin, Isoning oldiga jin chalgan bir soqovni olib kelishdi. ³³Iso jinni quvib chiqargandan keyin, soqov tilga kirdi, xalq esa hayratda qolib:

— Isroil xalqi orasida bunday hodisa hech qachon boʻlmagan, — dedi. ³⁴Ammo farziylar shunday derdilar:

— U ins–jinslar hukmdorining* kuchi bilan jinlarni quvib chiqaryapti⁺.

Hosil moʻl, ishchilar oz

³⁵Iso hamma shaharu qishloqlarga borib, sinagogalarda taʼlim berardi, Xudoning Shohligi toʻgʻrisidagi Xushxabarni eʼlon qilib, odamlarning turli xastaligu dardlariga shifo berardi. ³⁶Iso olomonni koʻrib, ularga achinib ketdi, chunki ular choʻponsiz qoʻylarday dovdiragan va holdan toygan edilar⁺.

³⁷Shunda Iso shogirdlariga dedi:

— Hosil moʻl, ammo ishchilar oz. ³⁸Shuning uchun hosil Egasidan: “Hosilingni yigʻib olishga yana ishchilar yubor”, deb soʻranglar⁺.

10–BOB

Iso oʻn ikki havoriyni xizmatga yuboradi

10¹•Iso Oʻzining oʻn ikki havoriysini yoniga chaqirib, ularga yovuz ruhlarni quvib chiqarish va har qanday dardu xastaliklarni sogʻaytirish qudratini berdi. ²Bu oʻn ikki havoriyning ismlari quyidagichadir: birinchisi Butrus deb atalgan Shimoʻn, uning ukasi Endrus, Zabadiyoning oʻgʻillari Yoqb va Yuhanno, ³Filip, Bartolomey, Toʻma, soliqchi* Matto, Xalfey oʻgʻli Yoqub, Taddeyus*, ⁴vatanparvar* Shimoʻn va Isoga xoinlik qilgan Yahudo Ishqariyot.

⁵Iso oʻn ikki havoriyni joʻnatayotib, ularga quyidagicha koʻrsatmalar berdi: “Gʻayriyahudiylar yashaydigan joylarga oyoq bosmanglar, Samariyaliklarning* shaharlariga kirmanglar. ⁶Aksincha, adashgan qoʻylarga oʻxshagan Isroil xalqi oldiga boringlar⁺. ⁷Borganlaringizda: «Osmon Shohligi yaqinlashdi», deb eʼlon qilinglar⁺. ⁸Xastalarni sogʻaytiringlar, oʻliklarni tiriltiringlar, teri kasalligiga* chalinganlarni poklanglar, jinlarni quvib chiqaringlar. Tekin oldingizlar, tekin beringlar⁺. ⁹Belbogʻlaringizga oltin, kumush, hatto mis chaqa ham qistirib olmanglar. ¹⁰Yoʻlga toʻrva ham, qoʻshimcha kiyim ham, choriq ham, hassa ham olmanglar. Chunki mehnatkash oʻzining non–nasibasiga munosibdir⁺.

¹¹Qaysi shahar yoki qishloqqa kirsangiz, u yerda oʻzingizga munosib odamni topib, ketguningizcha oʻsha odamning uyida turinglar. ¹²Uyga kirganingizda: «Xonadoningizda tinchlik–omonlik boʻlsin», deb aytinglar. ¹³Agar u munosib xonadon boʻlsa, siz tilagan tinchlik oʻsha xonadonda qoladi. Agarda nomunosib boʻlsa, tilagan tinchligingiz oʻzingizga qaytib keladi. ¹⁴Agar kim sizni qabul qilmasa va soʻzlaringizga quloq solmasa, oʻsha uydan yoki shahardan chiqib ketayotganingizda oyoqlaringizdagi changni qoqib ketinglar*⁺. ¹⁵Sizga chinini aytaman: qiyomat kunida oʻsha shaharning holi Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlarining* holidan ham battar boʻladi⁺.

Kelajakdagi mashaqqatlar

¹⁶•Men sizlarni boʻrilar orasiga qoʻylarday yuboryapman. Sizlar ilonday ziyrak, kaptarday oq koʻngil boʻlinglar⁺. ¹⁷Insonlardan ehtiyot boʻlinglar. Chunki ular sizlarni mahkamalarga topshirib, sinagogalarda kaltaklaydilar. ¹⁸Men tufayli sizlarni hokimlar va shohlar huzuriga olib boradilar, sizlar esa ularga va gʻayriyahudiylarga Men haqimdagi Xushxabarni aytasizlar⁺. ¹⁹Sizlarni mahkamaga olib borishganda: «Qanday gapiramiz, nima aytamiz», deb xavotir olmanglar. Nima aytishingiz oʻsha vaqtda sizlarga bildiriladi. ²⁰Oʻshanda sizlar emas, balki Otangiz Xudoning Ruhi sizlar orqali gapiradi⁺.

²¹Aka ukasini, ota bolasini oʻlimga topshiradi. Bolalar oʻz ota–onalariga qarshi chiqib, ularni oʻldirtiradilar⁺. ²²Mening nomim tufayli hamma sizlardan nafratlanadi. Lekin oxirigacha bardosh bergan najot topadi⁺. ²³Agar sizlarni bir shaharda quvgʻin qilsalar, boshqasiga qochib boringlar. Sizlarga chinini aytayin: sizlar Isroilning shaharlarini aylanib chiqishga ulgurmasingizdan, Inson Oʻgʻli keladi⁺.

²⁴Shogird ustozidan ustun emas, qul ham oʻzining xoʻjayinidan ustun emas⁺. ²⁵Shogird ustoziday, qul xoʻjayiniday boʻlsa kifoya. Agar uy egasini Baalzabul, yaʼni ins–jinslar hukmdori* deb atagan boʻlishsa, uy ahlini undan battar nom bilan atashadi!⁺

Qoʻrqish va qoʻrqmaslik haqida

²⁶Shunday boʻlsa–da, odamlardan qoʻrqmanglar! Axir, har qanday yashirin narsa maʼlum boʻladi, har qanday sir ochiladi⁺. ²⁷Sizga qorongʻida gapirayotganlarimni yorugʻda aytinglar. Qulogʻingizga shivirlab aytganlarimni uylarning tomi ustidan baqirib, eʼlon qilinglar. ²⁸Tanani oʻldirib, jonni oʻldira olmaydiganlardan qoʻrqmanglar. Xudodan qoʻrqinglar! Chunki U jonni ham, tanani ham doʻzaxda halok etishga qodir⁺. ²⁹Ikkita chumchuq bir tangaga* sotiladi, shunday emasmi? Biroq bularning birontasi ham osmondagi Otangizning xohishisiz yerga tushmaydi. ³⁰Sizlarning esa hatto boshingizdagi har bir tola sochingiz sanalgan. ³¹Shuning uchun qoʻrqmanglar, sizlar koʻplab chumchuqlardan qadrliroqsizlar⁺.

Isoga loyiq boʻlish haqida

³²Kim Meni insonlar oldida tan olsa, Men ham osmondagi Otamning oldida uni tan olaman⁺. ³³Ammo kim insonlar oldida Meni rad etsa, Men ham osmondagi Otamning oldida uni rad etaman⁺.

³⁴•Meni yer yuziga tinchlik olib kelgan, deb oʻylamanglar. Men tinchlik emas, qilich olib kelganman⁺. ³⁵Oʻgʻilni otasidan, qizni onasidan, kelinni qaynanasidan ajratish uchun kelganman. ³⁶Insonning dushmanlari oʻz uyidagilari boʻladi*⁺. ³⁷Kimki otasini yoki onasini Mendan ortiq sevsa, Menga loyiq emas. Kimki oʻgʻlini yoki qizini Mendan ortiq sevsa, Menga loyiq emas. ³⁸Kimki oʻz xochini olib*, ortimdan yurmasa, Menga loyiq emas⁺. ³⁹Oʻz jonini ayamoqchi boʻlgan uni yoʻqotadi. Men uchun jonini bergan esa, uni asrab qoladi⁺.

⁴⁰Sizni qabul qilgan odam Meni qabul qilgan boʻladi. Meni qabul qilgan esa Meni Yuborganni qabul qilgan boʻladi⁺. ⁴¹Kimki paygʻambarni paygʻambar boʻlgani uchun qabul qilsa, paygʻambarga munosib mukofotni oladi. Kimki solih odamni solih boʻlgani uchun qabul qilsa, solihga munosib mukofotni oladi⁺. ⁴²Agar siz shogirdlarimning eng kichigiga u Mening shogirdim boʻlgani uchun bir piyola sovuq suv bersangiz, albatta mukofotingizni olasiz, deb sizga chinini aytaman.”⁺

11–BOB

Iso Masih va Yahyo choʻmdiruvchi

11¹•Iso oʻn ikki shogirdiga koʻrsatmalarni berib boʻlgandan keyin, yaqin atrofdagi shaharlarda taʼlim berish va vaʼz aytish uchun ketdi. ²Yahyo bu paytda zindonda edi*, u Isoning qilayotgan ishlarini eshitib, shogirdlarini* Isoning oldiga⁺ ³shunday savol bilan yubordi: “Keladigan Zot Sizmisiz, yoki biz boshqasini kutaylikmi?”

⁴Iso Yahyoning shogirdlariga shunday javob berdi:

— Boringlar, koʻrib eshitayotganlaringizni Yahyoga aytinglar: ⁵koʻrlar koʻrmoqda, choʻloqlar yurmoqda, teri kasalligiga* chalinganlar tuzalmoqda, karlar eshitmoqda, oʻliklar tirilmoqda, yoʻqsillar Xushxabarni eshitmoqda⁺. ⁶Mendan yuz oʻgirmaganlar naqadar baxtlidir!⁺

⁷Yahyoning shogirdlari ketayotganlarida, Iso olomonga Yahyo haqida gapira boshladi: “Sahroga nimani koʻrgani bordingizlar? Shamolda hilpirab turgan qamishnimi⁺? ⁸Xoʻsh, nimani koʻrgani bordingizlar? Bashang kiyingan odamnimi? Bashang kiyinganlar shoh saroyida boʻladi–ku! ⁹Unday boʻlsa, nimani koʻrgani bordingizlar? Paygʻambarnimi? Ha, sizlarga shuni aytay: sizlar paygʻambardan ham ulugʻini koʻrdingizlar!⁺ ¹⁰U haqda shunday yozilgan:

«Mana, Sendan oldin Men Oʻz elchimni yuboryapman,

U Sen uchun yoʻlni hozirlaydi.»*⁺

¹¹Sizlarga chinini aytay: butun inson zoti orasida Yahyo choʻmdiruvchidan ulugʻi yoʻq. Ammo Osmon Shohligida eng kichik hisoblangan odam ham undan ulugʻroqdir⁺. ¹²Yahyo choʻmdiruvchi davridan shu kungacha odamlar Osmon Shohligiga shafqatsiz hujum qilmoqdalar. Zoʻravonlar Osmon Shohligini qoʻlga kiritishga harakat qilmoqdalar⁺. ¹³Yahyo choʻmdiruvchidan oldin oʻtgan hamma paygʻambarlarning bitiklarida va Tavrot kitobida* Osmon Shohligi haqida bashorat qilingan. ¹⁴Agar bu bashoratlarga ishonishni istasangizlar, Yahyo — kelishi bashorat qilingan Ilyosdir*⁺. ¹⁵Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, eshitsin!⁺

¹⁶Bu naslni kimga qiyoslasam boʻladi? Ular bolalarga oʻxshaydilar, maydonda oʻtirib olib, shunday deya bir–birlariga baqiradilar:

¹⁷«Sizlar uchun nay chaldik, ammo raqsga tushmadingiz,

Biz oh–voh qildik, ammo sizlar qaygʻurmadingiz.»

¹⁸Yahyo kelganda, u na yedi, na ichdi, shuning uchun hamma: «Uni jin uribdi», deydilar⁺. ¹⁹Inson Oʻgʻli kelganda esa ham yedi, ham ichdi. Ammo Uni: «Yebtoʻymas, sharobxoʻr, soliqchilar* va gunohkorlarning doʻsti», deydilar. Lekin bilib qoʻyinglar: donolik toʻgʻri ekanligi oʻz natijasidan ayon*.”⁺

Gunohkor shaharlarning holiga voy

²⁰•Iso baʼzi shaharlarda koʻp moʻjizalar koʻrsatgandi, ammo xalq oʻz gunohlari uchun tavba qilmadi. Iso oʻsha shaharlar aholisiga taʼna qildi: ²¹“Sening holingga voy, ey Xorazin! Sening holingga voy, ey Baytsayda! Agar sizlarda qilingan moʻjizalar Tir bilan Sidon shaharlarida* qilinganda edi, ular allaqachon qanorga oʻranib, boshlariga kul sochib*, tavba qilgan boʻlardilar⁺. ²²Biroq sizlarga aytayin: qiyomat kunida sizning holingiz Tir va Sidonning holidan battar boʻladi⁺. ²³Ey Kafarnahum! Xudo seni koʻklarga koʻtaradi deb oʻylaysanmi?! Yoʻq, U seni tubsiz chuqurlikka uloqtiradi! Agar senda yuz bergan moʻjizalar Sadoʻmda* boʻlganda edi, u shahar shu kungacha saqlanib qolgan boʻlar edi⁺. ²⁴Biroq senga aytayin: qiyomat kunida sening holing Sadoʻm shahrining holidan battar boʻladi.”⁺

Holdan toyganlarga orom vaʼdasi

²⁵•Oʻsha vaqtda Iso yana shunday dedi: “Ey Ota, yeru osmonning Egasi! Sen bu ishlarni donolaru idroklilardan yashirib, goʻdaklarga maʼlum etganing uchun Senga shukurlar aytaman⁺. ²⁶Ha, Ota, bu Sening ezgu xohishing edi.

²⁷Otam hamma narsani Mening ixtiyorimga topshirgan. Oʻgʻilni Otadan boshqa hech kim bilmaydi. Otani ham Oʻgʻildan boshqa va Oʻgʻil ayon qilishni istagan odamdan boshqa hech kim bilmaydi⁺.

²⁸Ey holdan toyganlar, ogʻir yuk ostida qolganlar, hammalaringiz Mening oldimga kelinglar! Men sizlarga orom beraman⁺. ²⁹Mening boʻyinturugʻimni* taqib olinglar, Mendan oʻrganinglar. Chunki Men yumshoq koʻngil va kamtarinman. Shunda sizlarning jonlaringiz orom topadi⁺. ³⁰Axir, Mening boʻyinturugʻim qulay, yukim yengildir.”⁺

12–BOB

Shabbat kuniga rioya qilish haqida

12¹•Oradan koʻp oʻtmay Iso Shabbat kuni bugʻdoyzordan oʻtib borayotgan edi. Och qolgan shogirdlari boshoqlardan uzib, donlarini yeyardilar*⁺. ²Farziylar buni koʻrib, Isoga:

— Qara, shogirdlaring Shabbat kuni qonunga xilof ish* qilyaptilar! — deyishdi⁺.

³Iso ularga dedi:

— Dovud hamrohlari bilan och qolganda nimalar qilganini* nahotki sizlar hech oʻqimagan boʻlsangizlar?!⁺ ⁴U Xudoning uyiga kirib, muqaddas nonlarni* yegan. Qonunga muvofiq esa bunday nonlarni faqat ruhoniylar yeyishga haqli edilar. Dovudga va uning hamrohlariga bunday nonlarni yeyish taqiqlangan edi!⁺ ⁵Yoki Shabbat kunida Maʼbaddagi ruhoniylar Shabbat qonunini buzsalar ham, aybdor boʻlmasliklarini Tavrotda oʻqimaganmisizlar?*⁺ ⁶Sizlarga shuni aytay: bu yerda Maʼbaddan ham ulugʻ bir Zot turibdi⁺. ⁷Agar sizlar: “Men qurbonlikni emas, rahm–shafqatni istayman”* degan soʻzlarning maʼnosini tushunganingizda edi, aybsiz odamlarni hukm qilmagan boʻlar edingizlar⁺. ⁸Zotan, Inson Oʻgʻli Shabbat kunining ham Hokimidir.

⁹•Iso u yerdan ketib, sinagogaga bordi. ¹⁰U yerda qoʻli shol bir odam bor edi. Isoni ayblamoqchi boʻlgan baʼzi odamlar Unga shunday savol berdilar:

— Qonunga koʻra, Shabbat kuni xastalarga shifo berish mumkinmi⁺?

¹¹Iso ularga shunday javob berdi:

— Agar bir dona qoʻyingiz boʻlsa–yu, oʻsha qoʻyingiz Shabbat kuni chuqurga tushib ketsa, uni chiqarib olmasmidingiz?! ¹²Odam esa qoʻydan ancha qadrliroq–ku! Shunga koʻra, Shabbat kuni yaxshilik qilish qonunga muvofiqdir⁺.

¹³Qoʻli shol odamga Iso:

— Qoʻlingni uzat! — dedi. U qoʻlini uzatishi bilanoq, qoʻli narigi qoʻliday soppa–sogʻ boʻlib qoldi⁺. ¹⁴Farziylar esa tashqariga chiqib, Isoni halok qilish uchun til biriktirishdi.

Iso — Egamiz tanlagan Qul

Iso farziylarning bu niyatini bilib, u yerdan ketdi. ¹⁵Bir talay olomon Isoga ergashdi. U xastalarning hammasiga shifo berib, ¹⁶“Mening kimligimni aytmanglar!” deb ularga buyurardi⁺. ¹⁷Shu tariqa Ishayo paygʻambarning aytgan quyidagi soʻzlari bajo boʻldi:⁺

¹⁸“Mana Mening Qulim,

Oʻzim Uni tanlab olganman.

U koʻnglimni mamnun etgan Suyukligimdir.

Men Unga Oʻz Ruhimni beraman,

U adolatni elatlarga eʼlon qiladi.

¹⁹Janjallashmaydi, baqirmaydi,

Koʻchalarda hech kim Uning ovozini eshitmaydi.

²⁰U ezilgan qamishni sindirmaydi,

Tutayotgan pilikni oʻchirmaydi,

Qatʼiyat bilan adolat oʻrnatadi.

²¹Elatlar Uning ismiga umid bogʻlaydi.”*

Iso va shayton

²²•Shundan keyin Isoning oldiga jin chalgan bir odamni olib kelishdi. U ham koʻr, ham soqov edi. Iso unga shifo bergach, u gapiradigan va koʻradigan boʻldi. ²³Butun xalq hayratda qolib: “Bu Dovudning Oʻgʻli* emasmikan?!” derdi⁺. ²⁴Bu voqeani eshitgan farziylar esa shunday dedilar: “U ins–jinslar hukmdori Baalzabulning* kuchi bilan jinlarni quvib chiqaryapti.”⁺

²⁵Iso ularning nima haqida oʻylayotganini bilib turardi. U shunday dedi: “Nizo tufayli oʻz ichidan boʻlinib ketgan har bir shohlik xarob boʻladi, nizo tufayli boʻlingan shahar ham, xonadon ham barbod boʻladi. ²⁶Agar shayton shaytonni quvib chiqarsa, uning shohligi oʻzaro boʻlingan boʻladi. Bunday shohlik qanday tura oladi?! ²⁷Agar Men jinlarni Baalzabulning kuchi bilan quvib chiqarayotgan boʻlsam, u holda oʻz sheriklaringiz kimning kuchi bilan jinlarni quvib chiqarishyapti? Shu sababdan ham ular sizlarni hukm qiladi⁺. ²⁸Agar Men jinlarni Xudoning Ruhi bilan quvayotgan boʻlsam, demak, Uning Shohligi sizlarga ham kelgan.

²⁹Kim kuchli odamning uyiga bostirib kirib, uning mol–mulkini talon–taroj qila oladi? Avval u uyning egasini bogʻlab qoʻyishi kerak, keyingina uyini talon–taroj qila oladi⁺. ³⁰Kim Men tomonda boʻlmasa, Menga qarshidir. Kim Men bilan birga yigʻmasa, sochadi⁺.

³¹Shuning uchun sizlarga aytaman: insonlarning har qanday gunohi va kufrligi kechiriladi. Lekin Muqaddas Ruhga kufrlik qilganlar* kechirilmaydi⁺. ³²Kim Inson Oʻgʻliga qarshi soʻz aytsa, kechiriladi. Lekin kim Muqaddas Ruhga qarshi soʻz aytsa, ikki dunyoda ham kechirilmaydi.

³³Yaxshi daraxt yaxshi meva beradi, yomon daraxt esa yomon meva beradi. Har bir daraxtning qandayligini mevasidan bilsa boʻladi⁺. ³⁴Voy ilonlar zoti! Sizlar yovuz boʻla turib, yaxshi narsa gapira olarmidingiz?! Axir, odamning dili nimaga toʻlib–toshsa, oʻsha tiliga chiqadi!⁺ ³⁵Yaxshi odam yuragining ezgulik xazinasidan yaxshilik chiqaradi, yomon odam yuragining yomonlik xazinasidan yomonlik chiqaradi⁺. ³⁶Yana shuni aytib qoʻyay: sizlar aytadigan har bir bemaʼni soʻzingiz uchun qiyomat kunida hisob berasizlar⁺. ³⁷Sizlar oʻz soʻzlaringiz asosida yo oqlanasizlar, yoki ayblanasizlar.”⁺

Yunus paygʻambarning alomati

³⁸•Shunda Tavrot tafsirchilari va farziylardan baʼzilari Isoga: “Ustoz, bizga bir alomat koʻrsatishingizni xohlar edik”, dedilar⁺.

³⁹Iso ularga javoban dedi: “Bu qabih va bevafo nasl alomat soʻrayapti, ammo ularga Yunus paygʻambarning alomatidan* boshqa alomat berilmaydi⁺. ⁴⁰Yunus uch kechayu kunduz nahang baliqning qornida boʻlganiday, Inson Oʻgʻli ham uch kechayu kunduz yer bagʻrida boʻladi⁺. ⁴¹Naynavo* aholisi qiyomat kunida oʻrnidan turib, bu naslni mahkum etadi. Chunki Naynavoliklar Yunusning vaʼzidan keyin tavba qilganlar. Bu yerda esa Yunusdan ham buyukroq bir Zot turibdi!⁺ ⁴²Janub malikasi* qiyomat kunida oʻrnidan turib, bu naslning odamlarini mahkum etadi. Chunki Sulaymonning dono taʼlimotini tinglagani malika dunyoning u chetidan kelgan edi. Bu yerda esa Sulaymondan ham buyukroq bir Zot turibdi!⁺

⁴³•Yovuz ruh insondan chiqqandan keyin, huzur–halovat izlab, suvsiz yerlarni kezadi, lekin topmaydi. ⁴⁴Soʻng: «Chiqqan uyimga qaytib boraman», deydi. Uyiga kelganda, uyni kimsasiz, supurilgan va yigʻishtirilgan holda koʻradi. ⁴⁵Shunda borib, oʻzidan ham yovuzroq boshqa yetti ruhni ergashtirib keladi va ular bilan uyga kirib, joylashib oladi. Oxir–oqibat oʻsha odamning ahvoli oldingidan ham battar boʻladi. Bu yovuz nasl ham xuddi oʻsha koʻyga tushadi.”⁺

Isoning onasi va ukalari

⁴⁶•Iso olomonga gapirayotganda, onasi bilan ukalari Uni tashqarida kutib turgan edilar. Ular Iso bilan gaplashmoqchi edilar⁺. ⁴⁷Kimdir Isoga dedi:

— Onangiz bilan ukalaringiz tashqarida turishibdi, ular Siz bilan gaplashmoqchi.

⁴⁸Iso esa bu gaplarni aytgan odamga shunday javob berdi:

— Mening onam kim? Ukalarim kim?

⁴⁹Soʻng qoʻli bilan shogirdlarini koʻrsatib, dedi:

— Mana, Mening onam va ukalarim! ⁵⁰Osmondagi Otamning irodasini bajo keltirganlar Mening ukam, singlim va onam boʻladi⁺.

13–BOB

Urugʻ sepuvchi haqida masal

13¹•Oʻsha kuni Iso uydan chiqib, koʻl boʻyiga borib oʻtirdi. ²Uning atrofida shu qadar koʻp olomon toʻplandiki, U qayiqqa tushib, oʻtirishga majbur boʻldi. Olomon esa koʻl qirgʻogʻida turardi. ³Iso masal orqali xalqqa koʻp narsalarni oʻrgatdi: “Quloq solinglar! Bir dehqon urugʻ sepgani chiqibdi. ⁴U urugʻ sepayotganda baʼzi urugʻlar soʻqmoq yoʻl ustiga tushibdi. Qushlar uchib kelib, urugʻlarni choʻqib ketibdi. ⁵Baʼzi urugʻlar tuprogʻi kam toshloqqa tushibdi. Tuproq kam boʻlgani uchun urugʻlar tez koʻkarib chiqibdi. ⁶Biroq quyosh chiqqach, qovjirab, ildizi boʻlmagani uchun soʻlib qolibdi. ⁷Boshqa urugʻlar tikanlar orasiga tushibdi. Tikanlar oʻsib, urugʻlarni boʻgʻib qoʻyibdi⁺. ⁸Yana boshqa urugʻlar esa yaxshi tuproqqa tushibdi. Baʼzilari yuz, baʼzilari oltmish, baʼzilari esa oʻttiz barobar koʻp hosil beribdi. ⁹Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, eshitsin!”⁺

Masallarning maqsadi

¹⁰•Shundan keyin shogirdlar kelib, Isodan soʻradilar:

— Nega odamlarga masallar bilan gapiryapsiz?

¹¹U shunday javob berdi: “Osmon Shohligining sirlarini bilish ularga emas, sizlarga berilgan⁺. ¹²Zero, kimda bor boʻlsa, unga yana beriladi va unda moʻl–koʻlchilik boʻladi. Ammo kimda yoʻq boʻlsa, bori ham tortib olinadi⁺. ¹³Odamlarga masallar bilan gapirayotganimning sababi shuki, ular qarab turib koʻrmaydilar, quloq solib turib, eshitmaydilar va anglamaydilar⁺. ¹⁴Ishayoning bashorati ularda bajo boʻlgan:

«Sizlar tinglab turasiz–u, lekin hech tushunmaysiz,

Qarab turasiz–u, ammo hech anglab yetmaysiz.

¹⁵Zero, bu xalqning aqli oʻtmas boʻlib qoldi,

Quloqlari garang boʻldi,

Koʻzlarini yumib olishdi.

Aks holda, koʻzlari koʻrgan boʻlardi,

Aks holda, quloqlari eshitgan boʻlardi,

Aqllari anglagan boʻlardi,

Yana Menga qaytgan boʻlishardi,

Men ularga shifo bergan boʻlardim.»*⁺

¹⁶Sizlar esa nihoyatda baxtlisizlar! Axir, sizlarning koʻzlaringiz koʻradi, quloqlaringiz eshitadi⁺. ¹⁷Sizlarga chinini aytay: qanchadan–qancha paygʻambarlar, qanchadan–qancha solih odamlar siz koʻrganlarni koʻrishni istaganlar, ammo koʻrmaganlar. Sizlar eshitganlaringizni eshitishni ular istaganlar, ammo eshitmaganlar⁺.

Urugʻ sepuvchi haqidagi masalning maʼnosi

¹⁸•Urugʻ sepuvchi haqidagi masalning maʼnosini anglab olinglar. ¹⁹Osmon Shohligi toʻgʻrisidagi kalomni eshitgan, ammo tushunib olmagan odamga yovuz shayton kelib, uning yuragiga ekilgan kalomni oʻgʻirlab ketadi. Soʻqmoq yoʻl ustiga tushgan urugʻlar ana shularga ishoradir. ²⁰Toshloq yerga sepilgan urugʻlar esa shunday odamlarni bildiradi: ular kalomni eshitganda, uni darrov sevinch bilan qabul qiladilar. ²¹Lekin ularning ildizi boʻlmagani uchun uzoq vaqtga chidamaydilar. Kalom tufayli qiyinchilik yoki quvgʻinga duchor boʻlishsa, darrov chekinadilar⁺. ²²Tikanlar orasiga sepilgan urugʻlar shunday odamlarni bildiradiki, ular Xudoning kalomini eshitadilar, lekin dunyoning tashvishlari va boylikka oʻchlik kalomni boʻgʻib qoʻyadi, kalom esa samarasiz qoladi⁺. ²³Yaxshi tuproqqa sepilgan urugʻlar esa shunday odamlarni bildiradi: ular kalomni eshitib, uning maʼnosini tushunib oladilar. Ularning baʼzilari yuz barobar, baʼzilari oltmish barobar va baʼzilari oʻttiz barobar moʻl hosil beradilar.”⁺

Begona oʻt haqida masal

²⁴Iso ularga boshqa bir masal aytib berdi: “Osmon Shohligini oʻz dalasiga yaxshi urugʻ sepgan bir odamning vaziyatiga oʻxshatsa boʻladi. ²⁵Hamma uxlab yotganda, dushman kelib, bugʻdoyzorga begona oʻt urugʻini sepib ketibdi. ²⁶Bugʻdoy oʻsib, boshoqlay boshlaganda, begona oʻtlar ham oʻsib chiqibdi. ²⁷Xizmatkorlar kelib, xoʻjayiniga aytibdilar:

— Xoʻjayin, dalangizga yaxshi urugʻ ekkan edingiz–ku! Manavi begona oʻtlar qayoqdan paydo boʻldi ekan?

²⁸— Bu dushmanning ishi, — deb javob beribdi xoʻjayin. Xizmatkorlar xoʻjayinga:

— Istasangiz, biz borib oʻsha oʻtlarni yulib tashlaymiz.

²⁹— Yoʻq, — debdi u, — sizlar begona oʻtlarni yulayotganlaringizda, bugʻdoyni ham qoʻshib yulib olishingiz mumkin. ³⁰Mayli, oʻrim–yigʻim paytigacha bugʻdoy bilan birga begona oʻtlar ham oʻsaversin. Payti kelganda oʻroqchilarga: “Avval begona oʻtlarni yigʻishtirib, bogʻlanglar–da, yoqib yuboringlar, keyin bugʻdoyni yigʻishtirib, omborxonamga joylanglar”, deyman.”⁺

Xantal urugʻi haqida masal

³¹•Iso ularga yana boshqa bir masalni aytib berdi: “Osmon Shohligi bir odam oʻz bogʻiga sepgan xantal urugʻiga* oʻxshaydi. ³²Xantal urugʻlarning eng maydasi boʻlsa–da, oʻsib chiqqanda, hamma koʻkatlardan baland boʻladi. U shunday daraxt boʻladiki, qushlar uning shoxlariga uya quradi.”⁺

Xamirturush haqida masal

³³Iso ularga boshqa bir masalni ham aytib berdi: “Osmon Shohligi xamirturushga oʻxshaydi. Ayol bir boʻlak xamirturushni bir togʻora* unga qorsa ham, hamma xamir oshadi.”⁺

³⁴Iso bularning hammasini olomonga masallar bilan gapirdi. Ularga hech narsa toʻgʻrisida masalsiz gapirmasdi. ³⁵Shunday qilib, paygʻambarning quyidagi soʻzlari bajo boʻldi:

“Ogʻzimni masalga ochaman,

Dunyo yaratilgandan beri sir saqlanganlarni

Sizga eʼlon qilaman.”*⁺

Begona oʻt haqidagi masalning maʼnosi

³⁶Shundan keyin Iso olomon oldidan ketib, uyga kirdi. Shogirdlari Isoning oldiga kelib:

— Begona oʻtlar haqidagi masalni bizga tushuntirib bering, — dedilar. ³⁷Iso shunday javob berdi: “Yaxshi urugʻ sepuvchi Inson Oʻgʻlidir. ³⁸Dala olamdir, yaxshi urugʻlar — Osmon Shohligining odamlari, begona oʻtlar esa yovuz shaytonning odamlaridir⁺. ³⁹Begona oʻtlarni sepgan dushman — iblis, oʻrim–yigʻim — oxirzamon, oʻroqchilar esa farishtalardir⁺. ⁴⁰Begona oʻtlarni yigʻishtirib, olovda yoqishganday, oxirzamonda ham xuddi shunday voqea yuz beradi. ⁴¹Inson Oʻgʻli Oʻz farishtalarini yuboradi. Farishtalar Uning Shohligidan gunohga undagan hammani va barcha badkirdorlarni yigʻib oladilar⁺. ⁴²Ularni lovullab turgan oʻchoqqa tashlaydilar. Badkirdorlar u yerda qattiq pushaymon boʻlib, figʻon chekadilar⁺. ⁴³Shunda solihlar oʻz Otalarining Shohligida quyosh kabi porlaydilar. Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, eshitsin!⁺

Yashirilgan xazina haqida masal

⁴⁴Osmon Shohligi dalada yashirilgan xazinaga oʻxshaydi. Bir odam uni topib olibdi. Uni yana yashirib, xursand boʻlganidan bor–yoʻgʻini sotib, u dalani xarid qilibdi.

Qimmatbaho marvarid haqida masal

⁴⁵Osmon Shohligi nodir marvarid izlayotgan bir savdogarga oʻxshaydi. ⁴⁶Savdogar qimmatbaho marvaridni topganda, bor–yoʻgʻini sotib, marvaridni xarid qilibdi.

Toʻr haqida masal

⁴⁷Osmon Shohligi baliqchilar dengizga tashlagan toʻrga oʻxshaydi. Toʻrga turli xil baliqlar tutilibdi⁺. ⁴⁸Toʻr toʻlgach, baliqchilar uni qirgʻoqqa tortib chiqarishibdi va oʻtirib, yaxshi baliqlarni savatlarga solishibdi, yomonlarini esa tashlab yuborishibdi⁺. ⁴⁹Oxirzamonda ham xuddi shunday boʻladi: farishtalar kelib, fosiqlarni solihlar orasidan ajratib olib,⁺ ⁵⁰lovullagan oʻchoqqa tashlaydilar. Oʻchoqqa tushganlar qattiq pushaymon boʻlib, figʻon chekadilar.”⁺

⁵¹Iso shogirdlaridan soʻradi:

— Bularning hammasini tushundingizlarmi?

— Tushundik, — deb javob berdi ular. ⁵²Iso ularga dedi:

— Shunday ekan, Osmon Shohligiga shogird tushgan har bir Tavrot tafsirchisi omboridan ham yangi, ham eski narsalarni olib chiqayotgan uy egasiga oʻxshaydi.

Iso Oʻz yurtida rad etiladi

⁵³•Iso bu masallarni aytib boʻlgach, u yerdan ketdi. ⁵⁴U ona shahriga* kelib, sinagogada odamlarga taʼlim berdi. Odamlar esa hayratga tushib dedilar:

— Bu Odam shuncha donolikni va moʻjiza koʻrsatish qudratini qayerdan olgan ekan–a⁺? ⁵⁵Bu oʻsha duradgorning oʻgʻli emasmi?! Onasining ismi Maryam, ukalari Yoqb, Yusuf, Shimoʻn va Yahudo–ku!⁺ ⁵⁶Uning singillari ham oramizda yashaydi! Bunday buyuk ishlarni U qanday qilar ekan–a?

⁵⁷Odamlar Isodan qattiq xafa boʻldilar. Iso esa ularga dedi:

— Paygʻambar ona shahridan va oʻz uyidan boshqa hamma yerda izzatlanadi⁺.

⁵⁸Odamlarning ishonchsizligi tufayli, Iso u yerda hech qanday moʻjiza koʻrsatmadi.

14–BOB

Yahyo choʻmdiruvchining oʻlimi

14¹•Shu orada viloyat hukmdori* Hirod* Iso toʻgʻrisidagi xabarlarni eshitib, ²amaldorlariga dedi: “Bu Yahyo choʻmdiruvchi ekanligi aniq! U tirilib kelgan, shuning uchun moʻjizalar koʻrsatish qudratiga ega.”⁺

³Uning bu gapni aytishiga sabab shu edi: bundan ancha vaqt oldin Hirod Yahyoni hibsga olgandi. U oʻz ukasi Filipning xotini Hirodiya dastidan Yahyoni kishanlab, zindonga tashlagan edi⁺. ⁴Chunki Yahyo unga: “Bu xotin bilan yashashingiz qonunga zid”, deb aytar edi⁺. ⁵Hirod Yahyoni oʻldirishni xohlagan boʻlsa–da, xalqdan qoʻrqqan edi. Chunki odamlar Yahyoni paygʻambar deb bilishardi⁺.

⁶Hirodning tugʻilgan kuni boʻlganda, Hirodiyaning qizi oʻrtaga chiqib raqsga tushdi. Qizning raqsi Hirodga shunchalik yoqdiki, ⁷Hirod unga:

— Ont ichaman, soʻragan narsangni muhayyo qilaman, — deb vaʼda berdi⁺. ⁸Qiz esa onasining gapiga kirib:

— Menga Yahyo choʻmdiruvchining boshini laganda keltirib bering! — dedi.

⁹Shoh aytgan gapidan afsus chekdi, ammo mehmonlari oldida qasam ichgani uchun qizning iltimosini bajarishni buyurdi. ¹⁰U zindonga odam yuborib, Yahyoning boshini oldirdi. ¹¹Uning boshini laganda keltirib qizga berdilar, qiz esa onasiga olib borib berdi. ¹²Yahyoning shogirdlari kelib, ustozning jasadini oldilar, uni dafn etdilar. Soʻng borib, Isoga xabar berdilar⁺.

Iso 5000 kishini toʻydiradi

¹³•Yahyo haqidagi xabarni eshitgandan keyin, Iso qayiqqa tushib*, yolgʻiz Oʻzi kimsasiz joyga suzib ketdi. Olomon esa bu haqda eshitib, shaharlardan piyoda Uning orqasidan ergashdi. ¹⁴Iso qayiqdan chiqqanda, katta bir olomonni koʻrdi. Ularga achinib ketib, xastalariga shifo berdi.

¹⁵Kech kirganda, shogirdlar Isoning oldiga kelib dedilar:

— Bu joy kimsasiz ekan, buning ustiga, juda kech boʻlib qoldi. Xalqni joʻnatib yuboring, toki ular atrofdagi qishloqlarga borib, oʻzlariga yegulik sotib olishsin.

¹⁶Iso ularga dedi:

— Ketishlariga hojat yoʻq, sizlar ularga ovqat beringlar⁺.

¹⁷— Bizda bor–yoʻgʻi beshta non va ikkita baliq bor, — deb javob berdi shogirdlar.

¹⁸— Oʻsha narsalarni Menga olib kelinglar, — dedi Iso. ¹⁹U odamlarga maysalar ustiga oʻtirishni buyurdi. Soʻng beshta non bilan ikkita baliqni oldi–da, osmonga qarab shukrona duosini oʻqidi. U nonlarni sindirib, shogirdlariga berdi, shogirdlar nonlarni odamlarga tarqatishdi. ²⁰Hamma yeb toʻydi. Ortib qolgan non burdalarini yigʻib olishganda, toʻla oʻn ikki savat chiqdi. ²¹Ayollar va bolalarni hisobga olmaganda, taxminan besh mingga yaqin odam non yegan edi⁺.

Iso suv ustida yuradi

²²•Iso vaqt oʻtkazmay, shogirdlarini qayiqqa tushirib, koʻlning narigi tomoniga* ketishga majbur qildi. Olomonni esa uylariga qaytarib joʻnatib yubordi. ²³U odamlarni ketkizib yuborgandan keyin, ibodat qilish uchun bir Oʻzi tepalikka chiqdi. Oqshom tushdi, U hamon oʻsha yerda yolgʻiz edi⁺. ²⁴Qayiq esa qirgʻoqdan ancha uzoqlashib qolgandi. Shamol qayiqqa qarshi esayotgani uchun toʻlqinlar qayiqqa kelib urilardi.

²⁵Erta saharda Iso koʻl ustida yurib, shogirdlari yoniga keldi. ²⁶Shogirdlar esa koʻl yuzida yurib kelayotgan Isoni koʻrib, qattiq vahimaga tushishdi. Qoʻrqqanlaridan:

— Bu arvoh–ku! — deb baqirib yuborishdi⁺. ²⁷Lekin Iso oʻsha zahoti ularga:

— Dadil boʻlinglar! Qoʻrqmanglar, bu Menman! — dedi. ²⁸Shunda Butrus:

— Hazrat, agar haqiqatan bu Siz boʻlsangiz, amr bering, men suv ustida yurib Sizning oldingizga boray, — dedi. ²⁹Iso:

— Kel! — dedi. Butrus qayiqdan chiqib, suv ustida yurganicha Iso tomon yoʻl oldi. ³⁰Ammo shamolning kuchli ekanligidan qoʻrqib ketdi. U suvga choʻka boshlab:

— Hazrat, meni qutqaring! — deb baqirdi. ³¹Iso shu zahoti qoʻlini choʻzib, Butrusni ushladi–da:

— Ey imoni sust, nega ikkilanding?! — dedi⁺.

³²Ular qayiqqa tushganlaridan keyin, shamol tindi. ³³Qayiqdagilar Isoga sajda qilib:

— Siz haqiqatan ham Xudoning Oʻgʻlisiz!* — dedilar⁺.

³⁴Ular koʻldan suzib oʻtib*, Genisaret* oʻlkasiga keldilar⁺. ³⁵U yerdagi odamlar Isoni tanidilar va atrofga xabar yuborib, hamma xastalarni Isoning oldiga olib keldilar. ³⁶Xastalar Isodan: “Hech boʻlmasa kiyimingizning etagiga qoʻl tekkizaylik”, deb iltimos qilishardi. Unga qoʻl tekkizganlarning hammasi shifo topishardi.

15–BOB

Diniy urf–odatlar va Xudoning amri

15¹•Quddusdan farziylar va Tavrot tafsirchilari Isoning oldiga kelib, shunday dedilar:

²— Nega Sizning shogirdlaringiz ota–bobolarimizning urf–odatlariga amal qilmayaptilar? Nega ovqatlanishdan oldin qoʻllarini yuvmaydilar?*⁺

³Iso ularga javob berib dedi:

— Oʻzlaringiz–chi? Nega oʻz urf–odatingizni deb, Xudoning amrini buzib yuribsizlar⁺? ⁴Xudo: “Ota–onangizni hurmat qiling. Otasini yoki onasini xoʻrlagan har qanday odamga oʻlim jazosi berilsin”*, deb aytgan⁺. ⁵Ammo sizlar shunday taʼlim berasizlar: odam oʻz otasi yoki onasiga: “Farzandlik burchim — Xudoga inʼom qilingan, — desa, ⁶— u ota–onasini hurmat qilmasa ham boʻladi.” Shu tariqa sizlar oʻz taʼlimotingiz bilan Xudoning kalomini bekor qilyapsizlar. ⁷Sizlar ikkiyuzlamachisizlar! Ishayo paygʻambar siz haqingizda toʻgʻri aytgan:⁺

⁸“Xudo aytdi:

«Bu xalq Meni tilidagina izzat qiladi*,

Yuraklari esa Mendan uzoqdir.

⁹Ular Menga sajda qiladilar,

Ammo sajdalari behudadir.

Chunki ular inson yaratgan qoidalarni

Ilohiy qonun deb oʻrgatadilar.»”*⁺

Insonni nima harom qiladi?

¹⁰Keyin Iso xalqni yoniga chaqirib, dedi:

— Menga quloq solib, tushunib olinglar! ¹¹Ogʻizga kiradigan narsa emas, balki ogʻizdan chiqadigan narsa insonni harom qiladi⁺.

¹²Shunda shogirdlar Isoning oldiga borib dedilar:

— Aytgan bu gapingiz farziylarga qattiq botganini bildingizmi?

¹³Iso shunday javob berdi:

— Osmondagi Otam oʻtqazmagan har qanday oʻsimlik ildizi bilan sugʻurib tashlanadi⁺. ¹⁴Farziylarga eʼtibor bermanglar. Ular oʻzlari koʻr va koʻrlarga yoʻlboshchilik qiladilar. Agar koʻr odam koʻrni yetaklasa, ikkalasi ham chuqurga yiqilib tushadi⁺.

¹⁵Shunda Butrus:

— Xalqqa aytgan gapingizni bizga tushuntirib bering! — dedi.

¹⁶— Shunchalik ham befahm boʻlasizlarmi?! — dedi Iso. — ¹⁷Ogʻizga kiradigan har bir narsa qoringa oʻtib, kerakli joydan chiqib ketishini nahotki tushunmasangizlar? ¹⁸Ammo ogʻizdan chiqadigan narsalar yurakdan chiqadi. Ana oʻshalar insonni harom qiladi⁺. ¹⁹Chunki inson yuragidan yomon fikrlar, qotillik, fahshu zino, oʻgʻrilik, soxta guvohlik va tuhmat chiqadi⁺. ²⁰Ana shular insonni harom qiladi. Yuvilmagan qoʻl bilan ovqat yeyish esa insonni harom qilmaydi.

Gʻayriyahudiy ayolning ishonchi

²¹•Iso u yerdan ketib, Tir va Sidon* hududlariga bordi⁺. ²²Shu yerda yashaydigan Kanʼon xalqidan boʻlgan bir ayol Isoning oldiga kelib, faryod qildi:

— Ey Hazrat, Dovudning Oʻgʻli*, menga rahm qiling! Qizimni jin chalgan, ahvoli yomon!⁺

²³Iso unga bir ogʻiz soʻz ham javob bermadi. Shogirdlari Isoning oldiga kelib, iltimos qildilar:

— Uni joʻnatib yuboring! Axir, u ketimizdan qolmay, dodlab yuribdi.

²⁴Iso esa shunday dedi:

— Xudo Meni faqat Isroil xalqining adashgan qoʻylari oldiga yubordi⁺.

²⁵Ayol esa kelib, Isoning oldiga tiz choʻkdi–da:

— Yordam bering, Hazrat! — deb yolvordi. ²⁶Iso esa:

— Bolalardan nonni olib kuchuklarga tashlash yaxshi emas, — dedi⁺.

²⁷— Toʻgʻri, Hazrat, — dedi ayol. — Lekin kuchuklar ham xoʻjayinlarining dasturxonidan toʻkilgan ushoqlarini yeydi–ku.

²⁸Shunda Iso:

— Ey ayol, sening ishonching buyuk! — dedi. — Mayli, sen istaganingday boʻlsin.

Shu zahoti ayolning qizi sogʻayib qoldi.

Iso koʻp odamlarga shifo beradi

²⁹•Iso u yerdan chiqib, Jalila koʻli boʻylab ketdi. Soʻng toqqa chiqib, oʻtirdi. ³⁰Isoning oldiga bir talay olomon keldi. Ular oʻzlari bilan choʻloq, koʻr, mayib, soqov va boshqa koʻplab xastalarni olib kelib, Isoning oyoqlari tomoniga oʻtqizdilar. Iso ularning hammasiga shifo berdi⁺. ³¹Soqovlarning gapirganini, mayiblarning sogʻayganini, choʻloqlarning yurganini va koʻrlarning koʻzlari ochilganini xalq koʻrib, hayratda qoldi. Ular Isroil xalqining Xudosini olqishladilar.

Iso 4000 kishini toʻydiradi

³²Iso shogirdlarini yoniga chaqirib dedi:

— Xalqqa achinyapman. Ular uch kundan beri Men bilan birga, yeyishga hech narsasi yoʻq. Ularga ovqat bermay joʻnatib yuborishni xohlamayman, yoʻlda holdan toyib qolishlari mumkin⁺.

³³Shogirdlari Unga:

— Shu qadar katta olomonni toʻydirish uchun bu kimsasiz joyda qayerdan non olamiz?! — deyishdi⁺.

³⁴— Qancha nonlaringiz bor? — deb soʻradi Iso.

— Yettita non va ozgina mayda baligʻimiz bor, — dedi shogirdlar.

³⁵Shundan keyin Iso xalqqa yerga oʻtirishni buyurdi. ³⁶Yettita non va baliqlarni olib, shukrona duosini oʻqidi. Non va baliqlarni sindirib, tarqatish uchun shogirdlariga berdi. Shogirdlar xalqqa tarqatishdi. ³⁷Hamma yeb toʻydi. Ortib qolgan non burdalarini yigʻishganda, toʻla yetti savat chiqdi. ³⁸Bolalar bilan ayollarni hisobga olmaganda, non yeganlarning soni toʻrt mingta edi⁺. ³⁹Shundan keyin Iso odamlarga ketishga ijozat berdi, Oʻzi esa qayiqqa oʻtirib, Magadan* hududiga yoʻl oldi.

16–BOB

Farziylar va sadduqiylar Isodan alomat soʻrashadi

16¹•Farziy va sadduqiy mazhabidagilar Isoning oldiga kelib, Uni sinab koʻrish maqsadida:

— Bizga bir moʻjizali alomat koʻrsating. Shunda Sizni Xudo yuborganini tan olamiz, — dedilar⁺. ²Iso ularga shunday javob berdi:

— Quyosh botganda, sizlar, osmon qizgʻish, havo yaxshi boʻladi, deysizlar. ³Ertalab esa, osmon qizil, havoning avzoyi buzuq, bugun boʻron boʻladi, deysizlar. Sizlar osmonning avzoyiga qarab, ob–havoni aniqlay olasizlar–ku! Nega zamon alomatlarini talqin qila olmaysizlar?! ⁴Bu qabih va bevafo nasl alomat soʻrayapti, ammo ularga Yunusning alomatidan* boshqa alomat berilmaydi.

Iso ularni qoldirib ketdi⁺.

Farziylar va sadduqiylarning xamirturushi

⁵•Narigi qirgʻoqqa* yetib kelgan shogirdlar oʻzlari bilan non olishni unutgan edilar. ⁶Iso ularga dedi:

— Farziylar bilan sadduqiylarning xamirturushidan* ehtiyot boʻlinglar!⁺

⁷Shogirdlar oʻzlaricha: “Biz non olib kelmaganimiz uchun U shunday deyapti”, deb muhokama qila boshladilar. ⁸Shogirdlar nimani muhokama qilayotganlarini Iso bilib, ularga dedi:

— Ey imoni sustlar! Nega sizlar, nonimiz yoʻq, deb aytyapsizlar⁺? ⁹Hali ham tushunmadingizlarmi? Besh mingta odamga beshta nonni boʻlib berganim esingizdami? Oʻshanda qolgan–qutgan nonlarga nechta savatni toʻldirib olgan edingizlar⁺? ¹⁰Yoki yettita nonni toʻrt ming kishiga boʻlib berganim–chi? Oʻshanda, non burdalari bilan nechta savatni toʻldirib olgan edingizlar⁺? ¹¹Men sizlarga non haqida gapirmaganimni hali ham anglamadingizlarmi? Men sizlarga: “Farziylar bilan sadduqiylarning xamirturushidan ehtiyot boʻlinglar!” deb aytyapman.

¹²Shundan keyin shogirdlar tushundilarki, Iso ularni nonga ishlatiladigan xamirturushdan saqlanish toʻgʻrisida emas, balki farziylar bilan sadduqiylarning taʼlimotidan ehtiyot boʻlish toʻgʻrisida ogohlantirayotgan ekan.

Butrus Masihni tan oladi

¹³•Iso Filip Qaysariyasi* atrofidagi hududga keldi. Oʻsha yerda U shogirdlaridan soʻradi:

— Odamlar Inson Oʻgʻlini kim deb biladi?

¹⁴Shogirdlar Unga shunday javob berdilar:

— Baʼzilar Yahyo choʻmdiruvchi, baʼzilar Ilyos, baʼzilar Yeremiyo*, boshqalar esa, qadimgi paygʻambarlardan biri, deb aytib yuribdilar⁺.

¹⁵Iso ulardan soʻradi:

— Sizlar–chi, Meni kim deb bilasiz?

¹⁶Shimoʻn Butrus* javob berib dedi:

— Siz Masihsiz*, Barhayot Xudoning Oʻgʻlisiz!*⁺

¹⁷Shimoʻn Butrusga Iso dedi:

— Sen baxtlisan, ey Yuhanno* oʻgʻli Shimoʻn! Axir, bu sirni senga inson emas, balki osmondagi Otam ochib bergan⁺. ¹⁸Shimoʻn, senga shuni aytay: Butrus isming “qoya” degani–ku!* Mana shu qoya ustiga Men Oʻzimning jamoatimni* quraman. Hatto oʻlim shohligi ham jamoatimga bas kela olmaydi⁺. ¹⁹Osmon Shohligi kalitlarini Men senga beraman. Yer yuzida sen nimani taqiqlasang, samoda ham taqiqlanadi. Yer yuzida sen nimaga ijozat bersang, samoda ham ijozat beriladi⁺.

²⁰Bundan soʻng Iso: “Masih ekanimni hech kimga aytmanglar”, deb shogirdlariga qatʼiy buyurdi⁺.

Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi

²¹•Shu vaqtdan boshlab, Iso shogirdlariga quyidagilarni ochiqchasiga tushuntira boshladi: “Men Quddusga borib, yoʻlboshchilar, bosh ruhoniylar* va Tavrot tafsirchilari qoʻlida koʻp azob chekaman. Meni oʻldirishadi, lekin uchinchi kuni Men tirilaman.”⁺ ²²Shunda Butrus Isoni chetga tortib dedi:

— Bunday deb aytmang, Hazratim! Xudo saqlasin! Boshingizga aslo bunday kunlar kelmasin!

²³Iso esa Butrusga qarab:

— Yoʻqol koʻzimdan, shayton! — dedi. — Meni yoʻldan urma! Sen Xudoning ishlarini emas, inson ishlarini oʻylayapsan⁺.

²⁴Keyin Iso Oʻz shogirdlariga dedi:

— Kimda–kim Menga ergashishni istasa, oʻzidan kechsin va xochini koʻtarib*, orqamdan yursin⁺. ²⁵Kim oʻz jonini asrab qolmoqchi boʻlsa, uni yoʻqotadi. Kim Men uchun jonini bersa, uni asrab qoladi⁺. ²⁶Agar inson butun dunyoni egallab olsa–yu, oʻz jonidan mahrum boʻlsa, bundan unga nima foyda?! Inson oʻz joni evaziga qanday toʻlov bera oladi?!⁺ ²⁷Inson Oʻgʻli samoviy Otasining ulugʻvorligida, farishtalari bilan kelganda, har kimni oʻz ishiga yarasha taqdirlaydi⁺. ²⁸Sizlarga chinini aytayin: bu yerda turganlardan baʼzilari, Inson Oʻgʻlining Shoh boʻlib kelganini koʻrmaguncha, oʻlmaydilar⁺.

17–BOB

Isoning qiyofasi oʻzgaradi

17¹•Oradan olti kun oʻtdi. Iso yoniga faqat Butrus, Yoqb va Yoqubning ukasi Yuhannoni olib, baland bir toqqa chiqdi⁺. ²U yerda, ularning koʻz oʻngida Isoning qiyofasi oʻzgardi: yuzi quyoshday porlab, kiyimlari koʻzni qamashtiradigan darajada oppoq boʻlib qoldi⁺. ³Birdaniga ularga Muso bilan Ilyos zohir boʻlishdi. Ular Iso bilan gaplashdilar⁺. ⁴Butrus Isoga dedi:

— Hazrat, yaxshi ham shu yerda ekanmiz! Istasangiz, uchta chayla yasayman*: bittasi Sizga, bittasi Musoga, bittasi Ilyosga.

⁵U shu gapini tugatmagan ham ediki, birdaniga oppoq bulut paydo boʻlib, hammalariga soya soldi. Bulut orasidan shunday ovoz keldi:

— Bu Mening sevikli Oʻgʻlimdir, Undan mamnunman*. Unga quloq solinglar!⁺

⁶Shogirdlar ovozni eshitganlarida, shunchalik qoʻrqib ketdilarki, yerga yuz tuban yiqildilar. ⁷Iso esa kelib, ularga qoʻl tekkizdi–da:

— Turinglar, qoʻrqmanglar! — dedi. ⁸Ular boshlarini koʻtarib, yolgʻiz Isodan boshqa hech kimni koʻrmadilar.

⁹Togʻdan tushayotganlarida Iso ularga buyurdi:

— Inson Oʻgʻli oʻlib tirilmaguncha, bu koʻrganlaringizni hech kimga aytmanglar⁺.

¹⁰Shogirdlari Undan soʻradilar:

— Nega Tavrot tafsirchilari, Masihdan oldin Ilyos kelishi kerak*, deb aytadilar?

¹¹Iso ularga shunday javob berdi:

— Toʻgʻri, avvalo Ilyos kelib, hamma narsani tiklashi kerak⁺. ¹²Biroq Men sizlarga shuni aytaman: Ilyos allaqachon kelgan*. Ammo odamlar uni tanimay, uni xohlaganicha xoʻrladilar*. Xuddi shunga oʻxshab, Inson Oʻgʻli ham odamlar qoʻlida koʻp azob chekadi⁺.

¹³Shunda shogirdlar tushundilarki, Iso ularga Yahyo choʻmdiruvchi toʻgʻrisida gapirayotgan ekan⁺.

Jinga chalingan bolaga Iso shifo beradi

¹⁴•Iso shogirdlari bilan olomon oldiga kelganda, bir odam Isoning oldida tiz choʻkib:

¹⁵— Hazrat, — dedi, — oʻgʻlimga rahm qiling! Uning tutqanoq kasali bor, qattiq azob chekmoqda. U koʻpincha olovga yoki suvga yiqilib tushadi. ¹⁶Oʻgʻlimni shogirdlaringiz oldiga olib kelgandim, ammo ular davolay olmadilar.

¹⁷Iso shunday dedi:

— Ey imonsiz va buzuq avlod! Qachongacha sizlar bilan birga boʻlishim kerak?! Sizlarga yana qancha toqat qilishim kerak?! Bolani bu yerga olib kelinglar!

¹⁸Iso jinga doʻq qildi. Jin bolaning ichidan chiqib ketdi, shu zahoti bola sogʻayib qoldi⁺.

¹⁹Shogirdlar Iso bilan yolgʻiz qolganlarida, Undan:

— Nega biz jinni quvib chiqara olmadik? — deb soʻradilar. ²⁰⁻²¹Iso javob berib dedi:

— Yetarli imoningiz yoʻqligi uchun* shunday boʻldi. Sizlarga chinini aytayin: agar zigʻirday* imoningiz boʻlib, shu toqqa: “Bu yerdan u yerga koʻch”, — deb aytsangiz, togʻ koʻchadi. Sizlar uchun imkonsiz narsa boʻlmaydi*⁺.

²²•Iso shogirdlari bilan Jalila hududiga qaytib kelgandan keyin, ularga dedi:

— Inson Oʻgʻli odamlar qoʻliga tutib beriladi. ²³Uni oʻldirishadi, uchinchi kuni esa U tiriladi.

Shogirdlar nihoyatda gʻamgin boʻlib qoldilar⁺.

Maʼbad soligʻi

²⁴Iso bilan shogirdlari Kafarnahumga kelganlarida, Maʼbad soligʻini* yigʻuvchilar Butrusning oldiga kelib:

— Ustozingiz Maʼbad soligʻini toʻlamaydimi? — deb soʻradilar⁺.

²⁵— Toʻlaydi! — deb javob berdi Butrus.

Butrus uyga kelgach, Iso birinchi boʻlib gapirdi:

— Butrus*, sening fikring qanday? Bu dunyo shohlari soliq va bojni kimdan yigʻadilar? Oʻzinikilardanmi yoki begonalardanmi?

²⁶— Begonalardan–da, — deb javob berdi Butrus.

— Demak, oʻzinikilar soliqdan ozod ekan–da, — dedi Iso. — ²⁷Ammo ularni norozi qilmaylik. Koʻlga borib qarmoq tashla. Birinchi ilingan baliqni olib ogʻzini ochsang, kumush tangani* topasan. Tangani olib, ikkovimiz uchun soliq toʻla⁺.

18–BOB

Xudo oldida kim buyuk?

18¹•Shu payt shogirdlar Isoning oldiga kelib: “Osmon Shohligida eng kattasi kim boʻladi?” — deb soʻradilar.

²Iso yoniga bir bolani chaqirdi, uni oʻrtalarida turgʻizib, ³dedi: “Sizlarga chinini aytayin: agar sizlar oʻzgarmasangiz va bolalarday boʻlmasangiz, hech qachon Osmon Shohligiga kira olmaysizlar⁺. ⁴Agar oʻzingizni mana shu bola singari, past tutsangiz, Osmon Shohligida eng kattasi boʻlasiz. ⁵Kim shunday bir bolani Mening nomimdan qabul qilsa, Meni qabul qilgan boʻladi⁺.

Vasvasa va gunoh haqida

⁶Menga ishongan shu kichiklarning birontasini* yoʻldan ozdirgan odamning holiga voy. Bunday qilgandan koʻra, oʻsha odamning boʻyniga tegirmon toshini osib, dengiz tubiga choʻktirilgani oʻzi uchun yaxshiroq boʻlar edi. ⁷Odamlarni yoʻldan ozdiradigan vasvasalar dastidan bu dunyoning holiga voy! Vasvasalar albatta keladi, lekin vasvasaga sababchi boʻlgan odamning holiga voy!⁺

⁸Agar yoʻldan ozishingga qoʻling yoki oyogʻing sababchi boʻlsa, uni chopib tashlab, uloqtirib yubor. Ikki qoʻl yoki ikki oyoq bilan abadiy olovga tashlangandan koʻra, mayib yoki choʻloq boʻlib abadiy hayotdan bahramand boʻlganing yaxshiroqdir⁺. ⁹Agar yoʻldan ozishingga koʻzing sababchi boʻlsa, uni oʻyib olib, uloqtirib yubor. Ikki koʻzing bilan doʻzax oloviga tushgandan koʻra, bir koʻzing bilan abadiy hayotdan bahramand boʻlganing yaxshiroqdir⁺.

Adashgan qoʻy haqida masal

¹⁰⁻¹¹•Ehtiyot boʻlinglar, bu kichiklardan birontasini ham xor qilmanglar. Sizlarga shuni aytay: samoda ularning farishtalari doimo samoviy Otamning jamolini koʻrib turadi*. ¹²Nima deb oʻylaysiz: agar bir odamning yuzta qoʻyi boʻlsa–yu, ulardan biri adashib qolsa, u toʻqson toʻqqiztasini togʻlarda qoldirib, adashib qolganini izlab ketmaydimi?! ¹³Agarda uni topib olsa, sizga chinini aytay: adashmagan toʻqson toʻqqiztasidan koʻra, shu bitta qoʻy uchun u koʻproq sevinadi. ¹⁴Shu singari osmondagi Otangiz ham bu kichiklardan birontasining yoʻqolib qolishini istamaydi⁺.

Gunoh qilgan birodarga munosabat

¹⁵•Agar birodaringiz sizga qarshi gunoh qilsa, uning oldiga boring. U bilan yakka holda gaplashib aybini yuziga ayting. Agar u sizga quloq solsa, siz orangizdagi birodarlik rishtalarini tiklagan boʻlasiz⁺. ¹⁶Agar sizga quloq solmasa, oʻzingiz bilan yana bir yoki ikki kishini olib boring, chunki «har bir masala ikkita yoki uchta guvohning soʻzlari asosida koʻrib chiqiladi.»*⁺ ¹⁷Agar birodaringiz ularga ham quloq solmasa, imonlilar jamoatiga* ayting. Agar imonlilar jamoatiga ham quloq solmasa, uni butparast yoki soliqchi* deb hisoblab, u bilan aloqani uzing⁺.

¹⁸Sizlarga chinini aytayin: yer yuzida sizlar nimani taqiqlasangizlar, samoda ham taqiqlanadi. Yer yuzida sizlar nimaga ijozat bersangizlar, samoda ham ijozat beriladi. ¹⁹Sizlarga yana shuni ham aytay: oralaringizdan ikkitangiz yakdil boʻlib biron narsa uchun ibodat qilsangizlar, osmondagi Otam tilagingizni bajaradi⁺. ²⁰Qayerda ikki yoki uch kishi Mening nomim uchun yigʻilsa, Men oʻsha yerda ularning orasida boʻlaman.”

Rahmsiz xizmatkor haqida masal

²¹Shundan keyin Butrus kelib Isoga dedi: “Hazrat, agar birodarim menga qarshi gunoh qilsa, uni necha marta kechiray? Yetti martami?”⁺

²²“Sizlarga shuni aytay: yetti marta emas, — dedi Iso, — balki yetmish karra yetti marta*. ²³Shu sababli Osmon Shohligini bir shohga qiyoslash mumkin. Shoh oʻz xizmatkorlari bilan hisob–kitob qilmoqchi boʻlibdi. ²⁴Hisob–kitobni boshlaganda, uning huzuriga ming–minglab tilla tanga* qarzdor boʻlgan xizmatkorini olib kelibdilar. ²⁵Lekin qarz toʻlashga qurbi yetmagani uchun shoh unga:

— Oʻzingni, xotiningni, bolalaringni va butun mol–mulkingni sotib, qarzingni toʻlaysan, — deb buyuribdi⁺. ²⁶Xizmatkor shohning oyogʻiga yiqilib:

— Ozgina sabr qiling, hamma qarzimni toʻlayman, — debdi. ²⁷Xizmatkoriga shohning rahmi kelibdi. Shoh uni qoʻyib yuborib, qarzidan kechibdi.

²⁸Xizmatkor esa tashqariga chiqib, oʻzidan yuz kumush tanga* qarzdor boʻlgan bir sherigini uchratib qolibdi. Uni yoqasidan olib:

— Qarzingni toʻla! — deb boʻgʻa boshlabdi. ²⁹Sherigi esa uning oyoqlariga yiqilib:

— Ozgina sabr qiling, qarzimni toʻlayman, — deb yolvoribdi. ³⁰Ammo u koʻnmabdi:

— Qarzingni toʻlamaguningcha zindonda yotasan, — deb sherigini qamatib qoʻyibdi⁺.

³¹Boshqa xizmatkorlar yuz bergan voqeani koʻrib, xafa boʻlibdilar. Shohning huzuriga borib, hammasini aytib beribdilar. ³²Shunda shoh xizmatkorini huzuriga chaqirib:

— Ey yaramas xizmatkor! — debdi. — Menga yolvorganing uchun barcha qarzingdan kechdim. ³³Men senga rahm qilganimday, sen ham sherigingga rahm qilsang boʻlmasmidi?!

³⁴Gʻazablangan shoh xizmatkorini zindonbonning qoʻliga topshirib:

— Hamma qarzini toʻlamaguncha unga azob beringlar, — deb buyuribdi.

³⁵Xullas, agar sizlar birodaringizni chin dildan kechirmasangiz, osmondagi Otam sizlarni ham shu koʻyga soladi.”⁺

19–BOB

Nikoh va ajralish haqida

19¹•Iso bu gaplarini tugatgandan keyin, Jalila hududini tark etdi. U Iordan daryosining sharq tomoniga, Yahudiya oʻlkasining narigi tomoniga bordi. ²Bir talay olomon Isoga ergashib borgan edi. Iso u yerda xastalarga shifo berdi.

³Bir necha farziylar Isoning oldiga keldilar va Uni sinamoqchi boʻlib soʻradilar:

— Qonunga koʻra, erkak kishi har qanday sabab bilan oʻz xotinidan ajralishi mumkinmi?*

⁴Iso ularga shunday javob berdi:

— Nahotki sizlar: azalda Yaratuvchi “odamlarni erkagu ayol qilib yaratdi”* degan soʻzlarni oʻqimagan boʻlsangizlar⁺? ⁵“Shuning uchun erkak kishi ota–onasidan boʻlak boʻlib, xotiniga bogʻlanib qoladi, ikkalasi bir tan boʻladilar.”*⁺ ⁶Bunga koʻra, ular endi ikki emas, balki bir tan hisoblanadilar. Xudo birga qoʻshganni bandasi ajratmasin⁺.

⁷Farziylar esa Isoga dedilar:

— Unday boʻlsa, nima uchun Muso, erkak oʻz xotiniga taloq xatini yozib berib, joʻnatib yuborsin, deb amr bergan?*⁺

⁸Iso ularga shunday javob berdi:

— Sizlar bagʻri tosh boʻlganlaringiz uchun Muso xotinlaringiz bilan ajrashishga ijozat bergan, ammo azalda bunday boʻlmagan. ⁹Men sizlarga shuni aytayin: kim bevafolikdan boshqa sabab tufayli oʻz xotini bilan ajrashib, boshqasiga uylansa, zino qilgan boʻladi*⁺.

¹⁰Shogirdlar Isoga dedilar:

— Agar erkakning xotiniga nisbatan shunday majburiyati boʻlsa, uylanmagan yaxshiroq ekan–da!

¹¹Iso esa shogirdlariga:

— Ha, bu taʼlimotimni hamma ham qabul qilavermaydi, — dedi. — Bu taʼlimotim Xudo atagan odamlargagina tegishli⁺. ¹²Baʼzi erkaklarning uylana olmasligiga ayrim sabablar bor: baʼzilarning erkakligi tugʻma zaifdir. Boshqalari esa odamlar tomonidan bichilgan. Yana boshqalari Osmon Shohligi yoʻlida uylanishdan voz kechadilar. Bu taʼlimotni qabul qila oladigan qabul qilsin.

Iso bolalarni duo qiladi

¹³•Iso bolalarimizga qoʻl qoʻyib duo qilsin deb, odamlar Isoning oldiga bolalarni olib kelishdi. Shogirdlar esa bolalarni olib kelgan odamlarni koyidilar. ¹⁴Ammo Iso dedi:

— Bolalarga yoʻl beringlar, Mening oldimga kelishlariga toʻsqinlik qilmanglar! Zero, Osmon Shohligi shundaylarnikidir⁺.

¹⁵Iso bolalarning boshiga qoʻl qoʻyib, duo qildi, keyin Oʻz yoʻliga ketdi.

Boylik va abadiy hayot

¹⁶•Shu mahal bir odam Isoning yoniga kelib:

— Ustoz!* Abadiy hayotga ega boʻlishim uchun qanday yaxshi ish qilishim kerak? — deb soʻradi⁺. ¹⁷Iso unga dedi:

— Nega Mendan yaxshi ish toʻgʻrisida soʻrayapsan? Faqatgina Xudo yaxshi–ku!* Abadiy hayotdan bahramand boʻlishni istasang, Xudoning amrlariga rioya qilgin⁺.

¹⁸— Qaysilariga? — deb soʻradi u. Iso dedi:

— “Qotillik qilma. Zino qilma. Oʻgʻrilik qilma. Yolgʻon guvohlik berma. ¹⁹Ota–onangni hurmat qil. Oʻzgani oʻzingni sevganday sevgin”* degan amrlarga⁺.

²⁰Yigit Unga dedi:

— Bularning hammasiga amal qilib kelaman. Yana nima qilishim kerak⁺?

²¹Iso yigitga aytdi:

— Agar komil boʻlishni istasang, borib, mol–mulkingni sotib, pulini kambagʻallarga tarqat. Shunda samoda xazinang boʻladi. Keyin kelib, Menga ergashgin⁺.

²²Yigit bu soʻzlarni eshitib, gʻamgin boʻlib qaytib ketdi, chunki uning mol–mulki koʻp edi.

²³Iso shogirdlariga dedi:

— Sizga chinini aytayin: boy odamning Osmon Shohligiga kirishi qiyin boʻladi⁺. ²⁴Sizlarga yana shuni aytay: boyning Xudo Shohligiga kirishidan koʻra, tuyaning igna teshigidan oʻtishi osonroqdir.

²⁵Shogirdlar buni eshitib, gʻoyat ajablanishdi va:

— Unday boʻlsa, kim najot topa olar ekan? — deyishdi. ²⁶Iso ularga koʻz tikib dedi:

— Inson uchun bu imkonsizdir, lekin Xudo uchun hamma narsaning imkoni bor⁺.

²⁷Shunda Butrus dedi:

— Mana, biz uy–joyimizni tashlab, Sizning orqangizdan ergashib keldik. Buning evaziga nima olamiz⁺?

²⁸Iso ularga shunday javob berdi: “Sizga chinini aytayin: hamma narsa yangilanganda* va Inson Oʻgʻli Oʻzining ulugʻvor taxtida oʻtirganda, Mening orqamdan ergashib kelgan sizlar ham oʻn ikkita taxtga oʻtirib, Isroilning oʻn ikki qabilasiga hukmronlik qilasizlar⁺. ²⁹Men uchun uy–joyini, aka–ukalarini, opa–singillarini, ota–onasini, bolalarini yoki yer–mulkini tashlab ketgan har bir kishi bulardan yuz hissa ortiqrogʻini olib, abadiy hayotga ega boʻladi⁺. ³⁰Ammo birinchi boʻlganlarning koʻplari oxirgi boʻladilar, oxirgilar esa birinchi boʻladilar⁺.

20–BOB

Mardikorlar haqida masal

20¹Osmon Shohligi erta saharda uzumzoriga mardikorlar yollagani chiqqan bogʻ egasiga oʻxshaydi. ²Bogʻ egasi mardikorlarga, sizlarga bir kumush tangadan*, odatdagi bir kunlik ish haqini toʻlayman, deb ular bilan kelishibdi. Soʻng ularni oʻzining uzumzoriga yuboribdi.

³Soat toʻqqizlarda u bozor maydoniga chiqqan ekan, bekor turgan bir necha odamlarni koʻrib, ⁴ularga:

— Sizlar ham mening uzumzorimga boringlar, tegishli ish haqingizni toʻlayman, — debdi. Ular boribdi.

⁵Bogʻ egasi soat oʻn ikkilarda va uchda bozor maydoniga chiqib, yana shunday qilibdi. ⁶Soat beshlarda tagʻin bozor maydoniga borsa, bekor turgan yana boshqalarni koʻribdi–da:

— Nega sizlar bu yerda kun boʻyi bekor turibsizlar? — deb soʻrabdi. ⁷Ular:

— Hech kim bizni ishga yollamadi, — deb javob beribdilar. Shunda bogʻ egasi:

— Sizlar ham mening uzumzorimga borib ishlanglar*, — debdi.

⁸Kech boʻlganda, uzumzor egasi oʻzining ishboshisiga:

— Mardikorlarni chaqirib, ularga ish haqlarini ber. Oxir kelganlardan boshlagin, birinchi kelganlarga oxirida berasan, — deb buyuribdi⁺. ⁹Shunday qilib, soat beshlarda ish boshlaganlar bir kumush tangadan olishibdi. ¹⁰Birinchi kelganlarga haq toʻlash navbati kelganda, ular: “Biz koʻproq olamiz”, deb oʻylabdilar. Ammo ularning har biriga ham bir kumush tangadan berilibdi. ¹¹Ular pullarini olgach, bogʻ egasiga noroziligini bildira boshlashibdi:

¹²— Manavi oxirgi kelganlar bir soatgina ishlashdi, biz esa kun boʻyi jaziramada mehnat qildik. Ammo siz bizning mehnatimizni ularning qilgan ishi bilan teng koʻrdingiz.

¹³Bogʻ egasi ulardan biriga shunday dedi:

— Doʻstim, men senga nohaqlik qilganim yoʻq. Sen bilan bir kumush tangaga kelishgan edik–ku! ¹⁴Endi haqingni olgin–u, joʻna. Mana bu oxirgi kelganlarga sen bilan baravar ish haqi berishni xohladim. ¹⁵Oʻzimning pulimni xohlaganimcha sarf qila olishga haqim yoʻqmi?! Yoki mening saxiyligimni koʻrolmayapsanmi?

¹⁶Shunday qilib, oxirgilar birinchi boʻladilar, birinchilar esa oxirgi boʻladilar*.”⁺

Iso Oʻz oʻlimi toʻgʻrisida uchinchi marta gapiradi

¹⁷•Iso Quddusga ketayotganda, oʻn ikki shogirdini chetga olib, ularga dedi:

¹⁸— Mana, biz Quddusga ketyapmiz. U yerda Inson Oʻgʻli bosh ruhoniylar va Tavrot tafsirchilari qoʻliga tutib beriladi. Ular Inson Oʻgʻlini oʻlimga mahkum qiladilar. ¹⁹Soʻng gʻayriyahudiylarga* topshiradilar. Gʻayriyahudiylar Uni haqoratlaydilar, qamchilaydilar va xochga mixlaydilar. Ammo uchinchi kuni U tiriladi⁺.

Bir onaning tilagi

²⁰•Oʻsha paytda Zabadiyoning xotini ikki oʻgʻlini* boshlab, Isoning oldiga keldi. U Isodan bir narsa iltimos qilmoqchi boʻlib, Unga taʼzim qildi⁺. ²¹Iso ayoldan:

— Nima istaysiz? — deb soʻradi.

— Shohligingizda oʻgʻillarimning biri Sizning oʻng tomoningizda*, biri chap tomoningizda oʻtirsin! — dedi Unga ayol⁺. ²²Iso shunday dedi:

— Sizlar nima soʻrayotganingizni bilmaysizlar. Men ichadigan azob kosasidan* sizlar icha olasizlarmi?*

— Icha olamiz! — deb javob berdi ular⁺. ²³Iso ularga dedi:

— Sizlar–ku Men ichadigan azob kosasidan ichasizlar*, ammo Mening oʻng va chap tomonimda oʻtirishga ruxsat berish Oʻz ixtiyorimda emas. Bu oʻrinni osmondagi Otam kimlarga atagan boʻlsa, oʻshalarniki boʻladi.

²⁴Qolgan oʻnta shogird buni eshitib, ikkala aka–ukadan achchiqlanib ketishdi. ²⁵Iso esa ularni yoniga chaqirib, dedi:

— Butparastlarga qaranglar, ularning hukmdorlari xalqlariga oʻz hukmini oʻtkazadilar, katta amaldorlari elga zoʻravonlik qiladilar. ²⁶Ammo sizlarning orangizda bunday boʻlmasin. Aksincha, orangizda kim katta boʻlishni istasa, sizlarga xizmat qilsin⁺. ²⁷Orangizda kim birinchi boʻlishni istasa, sizlarga qul boʻlsin. ²⁸Axir, Inson Oʻgʻli ham Oʻziga xizmat qildirish uchun emas, balki Oʻzi boshqalarga xizmat qilish va Oʻz jonini fido qilib, koʻplarni ozod qilish uchun kelgan⁺.

Iso ikki koʻrga shifo beradi

²⁹•Iso bilan shogirdlari Yerixodan ketar ekanlar, bir talay olomon Isoga ergashdi⁺. ³⁰Yoʻl boʻyida ikkita koʻr odam oʻtirgan edi. Ular oldilaridan Iso oʻtib ketayotganini eshitib:

— Ey Hazrat, Dovud Oʻgʻli*, bizlarga rahm qiling! — deb baqirdilar⁺. ³¹Olomon esa:

— Jim boʻlinglar! — deb ularga doʻq qildi. Ular esa yanada qattiqroq baqirib:

— Ey Hazrat, Dovud Oʻgʻli, bizlarga rahm qiling! — deb faryod qilishardi. ³²Iso toʻxtab, ularni yoniga chaqirdi–da:

— Mendan nima istaysizlar? — deb soʻradi. ³³Ular:

— Hazrat, koʻzlarimiz ochilsin! — deyishdi.

³⁴Isoning ularga rahmi kelib, koʻzlariga qoʻl tekkizdi. Shu zahoti ularning koʻzlari ochildi. Soʻng ular Isoning ortidan ergashdilar⁺.

21–BOB

Iso Quddusga tantanali kiradi

21¹•Iso bilan shogirdlari Quddusga yaqinlashib, Zaytun togʻi* etagidagi Baytfagiya qishlogʻiga yetib kelishganda, Iso ikki shogirdiga dedi:⁺

²— Anavi qishloqqa boringlar. U yerga borishingiz bilanoq, bogʻlab qoʻyilgan eshakni va yonidagi xoʻtikni koʻrasizlar. Ularni yechib, Mening oldimga olib kelinglar. ³Agar kimdir sizga biron nima desa, “Bular Rabbimiz Masihga kerak. U darhol bularni qaytarib yuboradi”, deb aytinglar.

⁴Bu voqea paygʻambarning aytgan quyidagi soʻzlari bajo boʻlishi uchun yuz bergan edi:⁺

⁵“Quddus xalqiga* ayting:

Mana Shohingiz kelyapti.

Kamtarindir Shohingiz,

U eshakning ustida,

Ha, eshakning bolasini —

Xoʻtikni minib kelyapti.”*

⁶Shogirdlar borib, Iso ularga buyurganiday qilishdi. ⁷Ular eshak bilan xoʻtikni Isoning oldiga olib kelishdi. Eshak va xoʻtik ustiga toʻnlarini tashlashdi, Iso xoʻtikka mindi. ⁸Bir talay olomon toʻnlarini yoʻlga poyandoz qildi. Baʼzilari esa daraxt shoxlarini kesib, yoʻlga toʻshadilar⁺. ⁹Oldinda va orqada yurayotgan olomon shunday deb hayqirardi:

“Dovud Oʻgʻliga* tasanno!

Egamiz nomidan kelayotgan Inson baraka topsin!*

Falak toqida Unga tasanno oʻqilsin!”⁺

¹⁰Iso Quddusga kirib kelganda, butun shahar: “Bu kim boʻldi?” deb gʻimirlab qoldi. ¹¹Olomon esa shunday deb javob berardi: “U Jalilaning Nosira shahridan boʻlgan Iso paygʻambar!”⁺

Iso sotuvchilarni Maʼbaddan quvadi

¹²•Iso Maʼbadga kirib, ichkarida oldi–sotdi qilayotgan hammani quvib chiqardi. Sarroflarning* xontaxtalarini va kaptar sotuvchilarning kursilarini agʻdarib yubordi⁺. ¹³Iso ularga shunday dedi:

— “Mening uyim, ibodat uyi deb ataladi”*, deb Tavrotda yozilgan–ku! Sizlar esa Xudoning uyini qaroqchilar uyasiga* aylantirib yuboribsizlar!⁺

¹⁴Maʼbadda Isoning oldiga koʻrlar va choʻloqlar keldi. Iso ularga shifo berdi. ¹⁵Bosh ruhoniylar bilan Tavrot tafsirchilari Isoning qilayotgan ajoyib ishlarini koʻrib va Maʼbaddagi bolalarning: “Dovud Oʻgʻliga tasanno!” deb hayqirayotganini eshitib, qattiq gʻazablandilar⁺.

¹⁶— Ularning nima deyayotganlarini eshityapsanmi? — dedilar Unga.

— Ha, eshityapman! — deb javob berdi Iso. — Nahotki sizlar: “Sen bolalar va chaqaloqlarga madhiya aytishni oʻrgatding”* degan soʻzlarni hech qachon oʻqimagan boʻlsangiz⁺?

¹⁷Soʻng Iso ularni tark etib, Quddusdan chiqib ketdi. U Baytaniya qishlogʻiga* borib, u yerda tunab qoldi⁺.

Qurib qolgan anjir daraxti

¹⁸•Ertalab Iso shaharga qaytib kelayotganda och edi⁺. ¹⁹Yoʻl chetida bir anjir daraxtini koʻrib, uning yoniga bordi. Iso barglardan boshqa hech narsa topmay, daraxtga:

— Bundan buyon senda aslo meva boʻlmasin! — dedi. Anjir daraxti shu zahoti qurib qoldi⁺. ²⁰Shogirdlar buni koʻrib:

— Qanday qilib anjir daraxti darrov qurib qoldi? — deb hayron boʻldilar.

²¹Iso ularga shunday dedi:

— Sizlarga chinini aytayin, agar shubhalanmay ishonsangiz, nafaqat anjir daraxtini shu koʻyga sola olasiz, balki mana bu toqqa: “Qoʻporilib, dengizga otil”, — desangiz, aytganingiz boʻladi⁺. ²²Ishoning, shunda ibodatda nimaiki soʻrasangiz, olasiz⁺.

Isoning hokimiyati haqida savol

²³•Iso Maʼbadga kirib taʼlim berayotganda, bosh ruhoniylar va xalq yoʻlboshchilari Uning oldiga kelib, savol berdilar:

— Siz bu ishlarni qanday hokimiyat bilan qilyapsiz? Bu hokimiyatni Sizga kim bergan⁺?

²⁴Iso ularga shunday javob berdi:

— Men ham sizlarga bir savol berayin. Agar Menga javob bersangizlar, Men ham bu ishlarni qanday hokimiyat bilan qilayotganimni sizlarga aytaman. ²⁵Yahyo xalqni suvga choʻmdirish huquqini Xudodan olganmidi yoki insondanmi?

Ular esa oʻzaro mulohaza yuritdilar:

— Agar: “Xudodan”, — desak, U: “Nega Yahyoga ishonmadingizlar?” — deydi⁺. ²⁶Agar: “Insondan”, — desak, xalqdan qoʻrqamiz, chunki hamma Yahyoni paygʻambar deb hisoblaydi⁺.

²⁷Shunday qilib, ular Isoga:

— Bilmaymiz, — deb javob berdilar. Iso ularga dedi:

— Unday boʻlsa, Men ham bu ishlarni qaysi hokimiyat bilan qilayotganimni sizlarga aytmayman.

Ikki oʻgʻil haqida masal

²⁸Soʻng Iso ularga dedi: “Sizlar mana bunga nima deysizlar? Bir odamning ikki oʻgʻli bor ekan. U katta oʻgʻlining yoniga kelib:

— Oʻgʻlim, bor, bugun uzumzorda ishla, — debdi.

²⁹— Bormayman! — debdi oʻgʻil. Ammo keyin aytgan gapiga pushaymon boʻlib, boribdi. ³⁰Ota kenja oʻgʻlining oldiga borib, oʻsha gapini aytibdi. Bu oʻgʻil:

— Boʻpti, boraman, ota, — debdi, ammo bormabdi. ³¹Ikkovidan qaysi biri otasining xohishini bajardi?”

“Birinchisi”, — deb javob berdi ular.

Iso ularga: “Sizlarga chinini aytayin, — dedi. — Soliqchilar* bilan fohishalar Xudoning Shohligiga sizlardan oldin kirib boradilar. ³²Chunki Yahyo choʻmdiruvchi sizning oldingizga toʻgʻri yoʻlni koʻrsatgani keldi, ammo sizlar unga ishonmadingizlar. Soliqchilar bilan fohishalar esa ishonishdi. Sizlar buni koʻrib turib ham pushaymon boʻlmadingizlar, ishonmadingizlar⁺.

Yovuz bogʻbonlar haqida masal

³³•Endi boshqa bir masalni eshitinglar: bir yer egasi bor ekan. U uzumzor barpo qilibdi. Atrof–tevaragini devor bilan oʻrab, uzum siqish chuqurini* qazibdi, kuzatuv minorasini quribdi. Keyin uzumzorni bogʻbonlarga ijaraga berib, oʻzi safarga ketibdi⁺. ³⁴Yigʻim–terim mavsumida xoʻjayin: «Hosildan menga tegishli ulushni olib kelinglar», deb xizmatkorlarini bogʻbonlar oldiga yuboribdi. ³⁵Bogʻbonlar esa uning xizmatkorlarini tutib olishibdi, birini urib, birini oʻldirib, boshqa birini esa toshboʻron qilishibdi⁺. ³⁶Shundan keyin u oldingidan koʻproq xizmatkorlarini bogʻbonlar oldiga joʻnatibdi. Bogʻbonlar esa ular bilan ham xuddi shunday qilishibdi. ³⁷Oxirida uzumzor egasi:

— Oʻgʻlimni albatta hurmat etadilar, — deb bogʻbonlar oldiga oʻz oʻgʻlini yuboribdi⁺. ³⁸Ammo bogʻbonlar uning oʻgʻlini koʻrganlarida bir–biriga:

— Bu merosxoʻr–ku! Kelinglar, uni oʻldirib, merosiga ega boʻlaylik, — deyishibdi⁺. ³⁹Uni tutib, uzumzordan tashqariga chiqarib, oʻldirishibdi⁺. ⁴⁰Xoʻsh, sizningcha, uzumzorning egasi qaytib kelganda, u bogʻbonlarni nima qiladi?”

⁴¹“U bu yaramaslarni shafqatsizlarcha oʻldiradi, — deb javob berdi ular. — Uzumzorni esa boshqa bogʻbonlarga ijaraga beradi. Bu bogʻbonlar uzum hosilini unga oʻz vaqtida berishadi.”⁺

⁴²Iso ularga dedi: “Nahotki sizlar Muqaddas bitiklardagi shu soʻzlarni hech oʻqimagan boʻlsangiz:

«Binokorlar rad etgan tosh

Binoning tamal toshi* boʻldi.

Bu Egamizning qilgan ishidir,

Koʻz oldimizdagi ajoyibotdir.»*⁺

⁴³Shuning uchun sizlarga aytaman: Xudoning Shohligi sizlardan tortib olinadi va Shohlik uchun hosil yetishtiradigan odamlarga beriladi. ⁴⁴Kim bu tamal toshiga* yiqilsa, parcha–parcha boʻladi. Tosh kimning ustiga tushsa, uni ezib yuboradi.”⁺

⁴⁵Bosh ruhoniylar va farziylar bu masalni eshitib, Iso ular haqida gapirganini tushundilar. ⁴⁶Uni hibsga olmoqchi boʻldilar, ammo xalqdan qoʻrqdilar. Chunki xalq Isoni paygʻambar deb bilar edi⁺.

22–BOB

Toʻy ziyofati haqida masal

22¹•Iso odamlarga yana masallar bilan gapira boshladi:⁺

²“Osmon Shohligini oʻgʻliga toʻy ziyofati bergan shohga qiyoslasa boʻladi⁺. ³Shoh toʻyga taklif etilgan mehmonlarni chaqirish uchun xizmatkorlarini yuboribdi. Mehmonlar esa kelishni xohlamabdilar. ⁴Shoh yana boshqa xizmatkorlarini yuborib, shunday debdi:

— Taklif etilganlarga aytinglar: men ziyofat dasturxonini tayyorlab qoʻydim, buqayu boʻrdoqilarim soʻyildi, hammasi tayyor. Toʻyga kelaveringlar!

⁵Biroq ular bu taklifni ham nazarga ilmabdilar, biri dalasiga, boshqasi oʻz ishiga ketibdi. ⁶Qolganlar esa shoh xizmatkorlarini tutib, xoʻrlab, oʻldirishibdi⁺. ⁷Shoh buni eshitib, gʻazablanibdi. Lashkarini yuborib, qotillarni qatl qildiribdi, shaharlarini esa yondirib kul qilibdi⁺. ⁸Shundan keyin u xizmatkorlariga aytibdi:

— Toʻy ziyofati tayyor, lekin taklif etilganlar bunga munosib emas ekanlar⁺. ⁹Shuning uchun chorrahalarga boringlar, kimni koʻrsangiz, toʻy ziyofatiga taklif qilinglar.

¹⁰Xizmatkorlar yoʻlga chiqib, uchratganlarining hammasini — yomonlarni ham, yaxshilarni ham yigʻib kelibdilar. Xullas, toʻyxona mehmonlarga toʻlibdi.

¹¹Shoh mehmonlarni koʻrish uchun kirganda, u yerda toʻy kiyimini kiymagan bir odamni koʻribdi ¹²va undan:

— Doʻstim, toʻy kiyimisiz bu yerga qanday kirdingiz? — deb soʻrabdi, u hech qanday javob bera olmabdi. ¹³Shunda shoh xizmatkorlariga aytibdi:

— Bu odamning qoʻl–oyoqlarini bogʻlab, tashqariga, qorongʻilikka tashlanglar. U yerda u qattiq pushaymon boʻlib, figʻon chekadi⁺.

¹⁴Axir, daʼvat etilganlar koʻp, ammo tanlanganlar ozdir.”

Soliq toʻlash haqida savol

¹⁵•Shunda farziylar kelib, Isoni tilidan ilintirish uchun reja tuzdilar⁺. ¹⁶Ular oʻz shogirdlarini Hirod tarafdorlari* bilan birga Isoning oldiga yuborishdi.

— Ustoz, — deyishdi ular, — Siz odil ekaningizni bilamiz. Siz Xudoning yoʻlini toʻgʻri oʻrgatasiz. Biror kishiga xushomadgoʻylik, yuz–xotirchilik qilmaysiz⁺. ¹⁷Bizga ayting–chi, Qaysarga* soliq toʻlashimiz* toʻgʻrimi yoki yoʻqmi⁺?

¹⁸Ammo Iso ularning niyati yomon ekanini bilib turardi. U shunday dedi:

— Hoy ikkiyuzlamachilar! Nima, Meni sinab koʻrmoqchimisizlar⁺? ¹⁹Soliqqa toʻlanadigan tangani Menga koʻrsatinglar.

Ular Isoga bir dinor* keltirdilar.

²⁰— Bu surat va yozuv kimniki? — deb soʻradi Iso.

²¹— Qaysarniki, — deb javob berdi ular.

— Unday boʻlsa, Qaysarning haqini Qaysarga, Xudoning haqini Xudoga beringlar, — dedi Iso⁺.

²²Ular buni eshitib lol qoldilar. Isoni oʻz holiga qoʻyib, qaytib ketdilar.

Oʻliklarning tirilishi haqida savol

²³•Sadduqiylar oʻliklarning tirilishini inkor etardilar. Ularning baʼzilari oʻsha kuni Isoning oldiga kelib, shunday savol berdilar:⁺

²⁴— Ustoz! Muso aytgan ediki*: “Agar odam farzand koʻrmay oʻlib ketsa, marhumning ukasi akasining xotiniga uylanib, akasi uchun farzandni dunyoga keltirsin.”⁺ ²⁵Xoʻsh, bizda yetti aka–uka bor edi. Birinchisi uylandi, ammo farzand koʻrmay olamdan oʻtdi, xotini esa ukasiga qoldi. ²⁶Ikkinchi, uchinchi, hatto yettinchisigacha, hammasining boshiga shu koʻrgilik tushdi. ²⁷Oxirida xotin ham qazo qildi. ²⁸Ayting–chi, Xudo odamlarni tiriltirganda xotin yettovidan qaysi birining xotini hisoblanadi? Axir, hammasi unga uylangan edi–ku.

²⁹Iso ularga shunday javob berdi:

— Sizlar Muqaddas bitiklarni* ham, Xudoning qudratini ham bilmaysizlar, ana shu sababdan adashyapsizlar. ³⁰Oʻliklar tirilganda uylanmaydilar, erga ham tegmaydilar, balki bamisoli samodagi farishtalarday boʻladilar. ³¹Oʻliklarning tirilishi haqidagi masalaga kelsak: nahotki Xudoning sizlarga aytgan gaplarini hech qachon oʻqimagan boʻlsangizlar?! ³²U: “Men Ibrohim, Isʼhoq va Yoqbning Xudosiman”*, — degan–ku! Axir, Xudo oʻliklarning emas, tiriklarning Xudosidir⁺.

³³Olomon buni eshitib, Isoning taʼlimotidan hayratda qoldi.

Eng buyuk amr

³⁴•Iso sadduqiylarni mot qilib qoʻyganini eshitib, farziylar bir joyga yigʻildilar. ³⁵Isoni sinash maqsadida ulardan biri — Tavrot tafsirchisi Unga shunday savol berdi:

³⁶— Ustoz, Tavrotdagi qaysi amr eng buyuk?

³⁷Iso unga dedi:

— “Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun ongingiz bilan seving.”*⁺ ³⁸Bu birinchi va eng buyuk amr. ³⁹Ikkinchisi esa shunga oʻxshashdir: “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving.”*⁺ ⁴⁰Butun Tavrot va paygʻambarlarning hamma bitiklari* mana shu ikki amrga tayanadi⁺.

Masih kimning oʻgʻli?

⁴¹•Farziylar yigʻilishganda, Iso ulardan soʻradi:

⁴²— Masih haqida nima deb oʻylaysizlar? U kimning oʻgʻli?

— Dovudning Oʻgʻli*, — deb javob berdi ular⁺. ⁴³Iso ularga dedi:

— Unday boʻlsa, qanday qilib Dovud Muqaddas Ruh orqali Masihni Rabbim deb aytadi? Dovud shunday degan edi:

⁴⁴“Egamiz aytmoqda Rabbimga:

Dushmanlaringni oyoqlaring ostiga yiqitmagunimcha,

Sen Mening oʻng tomonimda* oʻtirgin.”*⁺

⁴⁵Agar Dovud Masihni Rabbim deb atagan boʻlsa, qanday qilib Masih Dovudning Oʻgʻli boʻladi?!

⁴⁶Isoning savoliga hech kim javob bera olmadi. Oʻsha kundan boshlab hech kim Unga savol berishga jurʼat etolmaydigan boʻldi⁺.

23–BOB

Soxta va chin taqvodorlik

23¹•Shundan keyin Iso olomonga va shogirdlariga gapirdi: ²“Qonunni izohlash huquqi Tavrot tafsirchilari va farziylarga berilgan. ³Shu bois ularga quloq solinglar, aytganini qilinglar, ammo qilganini qilmanglar! Chunki ular oʻzlari aytganlarni qilmaydilar⁺. ⁴Ular koʻtarib boʻlmaydigan ogʻir yukni birovlarga yuklaydilar, oʻzlari esa yordam berish uchun hatto barmogʻini ham qimirlatmaydilar. ⁵Hamma ishlarini boshqalar koʻrsin deb qiladilar. Peshanalariga taqqan nishonalarini kattaroq, kiyimlarining popuklarini* uzunroq qiladilar⁺. ⁶Shuningdek, ziyofatlarda toʻrga chiqishni va sinagogalarda yaxshi joylarda oʻtirishni yoqtiradilar⁺. ⁷Bozorlarda odamlar ularga salom berishlarini, «ustoz» deb murojaat etishlarini yaxshi koʻradilar.

⁸Ammo sizlarni hech kim «ustoz» deb chaqirmasin, chunki hammangizning bitta Ustozingiz bor. Sizlar esa bir teng birodaru opa–singilsizlar⁺. ⁹Yer yuzida hech kimni ota deb aytmang, chunki sizlarning samoda yagona Otangiz bor⁺. ¹⁰Hech kim sizlarni «yoʻlboshchi» deb ham aytmasin, chunki sizlarning yakkayu yagona yoʻlboshchingiz Masihdir. ¹¹Orangizda kim bosh boʻlsa, sizlarga xizmat qilsin⁺. ¹²Zotan, oʻzini oʻzi yuksaltirgan kamsitiladi, oʻzini past tutgan esa yuksaltiriladi⁺.

Iso Tavrot tafsirchilariga va farziylarga taʼna qiladi

¹³⁻¹⁴Holingizga voy, ey tafsirchilar va farziylar! Sizlar ikkiyuzlamachisizlar! Axir, sizlar odamlar kirmasin deb, Osmon Shohligi eshiklarini berkitib qoʻyyapsizlar. U yerga oʻzlaringiz ham kirmayapsizlar, kirmoqchi boʻlganlarni ham kirgizmayapsizlar*⁺.

¹⁵Holingizga voy, ey tafsirchilar va farziylar! Sizlar ikkiyuzlamachisizlar! Axir, sizlar hech boʻlmasa bir kishini oʻz diningizga kiritish uchun dengizu quruqlikni kezib chiqasizlar. Niyatingizga erishganingizda esa, uni oʻzingizdan besh battar doʻzaxi odam qilasizlar.

¹⁶Ey koʻr yetakchilar, holingizga voy! Sizlar: «Kim Maʼbad haqi deb qasam ichsa, u qasamini bajarmasa ham boʻladi, ammo kim Maʼbad oltini haqi deb qasam ichsa, oʻz qasamini bajarishi shart», deysiz⁺. ¹⁷Hoy koʻr nodonlar! Qaysi biri buyukroq: Maʼbadning oltinimi yoki oltinni muqaddas qilgan Maʼbadning oʻzimi?!⁺ ¹⁸Yana sizlar shunday deb aytasizlar: «Kim qurbongoh haqi deb qasam ichsa, u qasamini bajarmasa ham boʻladi, ammo kim qurbongohdagi qurbonlik haqi deb qasam ichsa, qasamini bajarishi shart», deysizlar. ¹⁹Shu qadar koʻr boʻlmasangiz–a! Qaysi biri buyukroq: qurbonlikmi yoki qurbonlikni muqaddas qilgan qurbongohmi⁺? ²⁰Axir, qurbongoh haqi deb qasam ichgan, ham qurbongohning oʻzi, ham undagi barcha qurbonliklar haqi qasam ichgan boʻladi–ku! ²¹Maʼbad haqi deb qasam ichgan esa, ham Maʼbadning oʻzi, ham Maʼbadda yashaydigan Xudo haqi qasam ichgan boʻladi⁺. ²²Osmon haqi deb qasam ichgan esa, osmondagi Xudoning taxti va taxtda oʻtirgan Xudoning Oʻzi haqi qasam ichgan boʻladi⁺.

²³Holingizga voy, ey tafsirchilar va farziylar! Sizlar ikkiyuzlamachisizlar! Sizlar yalpiz, ukrop va ziradan ushr* berasizlar, ammo qonunning adolat, shafqat va imon kabi eng muhim taʼlimotlarini pisand qilmaysizlar. Bularning birini bajara turib, ikkinchisini ham tashlab qoʻymasligingiz kerak edi⁺. ²⁴Hoy koʻr yetakchilar! Sizlar ichimligingizdan chivinni suzib olasizlar*, ammo tuyani butunligicha yutib yuborasizlar!

²⁵Holingizga voy, ey tafsirchilar va farziylar! Sizlar ikkiyuzlamachisizlar! Sizlar piyolayu laganingizning sirtini tozalaysizlar–u, ammo ichi ochkoʻzlik va xudbinlikka toʻla. ²⁶Ey koʻr farziy! Sen, avvalo, piyola va laganning ichini tozalab ol, shunda ularning sirti ham toza boʻladi.

²⁷Holingizga voy, ey tafsirchilar va farziylar! Sizlar ikkiyuzlamachisizlar! Chunki sizlar ohaklangan qabrlarga* oʻxshaysizlar: qabrlarning tashqi tomoni chiroyli, ammo ichi murdalarning suyaklariga va har xil iflosliklarga toʻla⁺. ²⁸Shu singari, sizlar ham tashqi tomondan boshqalarga taqvodor boʻlib koʻrinasiz, ammo ichingiz ikkiyuzlamachilikka va gunohga toʻla.

Soxta taqvodorlar oladigan jazo

²⁹Holingizga voy, ey tafsirchilar va farziylar! Sizlar ikkiyuzlamachisizlar! Axir, sizlar paygʻambarlarga maqbaralar qurib, taqvodorlarning qabrlarini bezatib, ³⁰shunday deysizlar: «Agar ota–bobolarimiz davrida biz ham yashaganimizda edi, ularga qoʻshilishib paygʻambarlarning qonini toʻkmagan boʻlardik.»⁺ ³¹Bu bilan sizlar paygʻambarlarni qatl qilganlarning oʻgʻillari ekaningizni tan olyapsizlar. ³²Ota–bobolaringiz boshlagan ishni oxiriga yetkazinglar endi!

³³Hoy ilonlar, zaharli ilonlar zoti! Sizlar doʻzax jazosidan qanday qochib qutulasiz?!⁺ ³⁴Ana shu sababdan Men oldingizga paygʻambarlarni, donishmandu ustozlarni yuboraman. Ammo sizlar ularning baʼzilarini oʻldirasizlar, baʼzilarini xochga mixlaysizlar, boshqalarini esa sinagogalaringizda qamchilab, shaharma–shahar quvgʻin qilasizlar⁺. ³⁵Natijada oʻldirilgan hamma begunoh odamlarning qoni uchun sizlar jazolanasizlar. Aybsiz Hobilning toʻkilgan qonidan tortib, qurbongoh bilan Maʼbad orasida siz oʻldirgan Barxiyo oʻgʻli Zakariyoning* qoni sizning gardaningizda boʻladi⁺. ³⁶Ha, sizlarga chinini aytaman: bu nasl hamma qotilliklar uchun jazo oladi.

Isoning Quddus uchun nolasi

³⁷•Eh Quddus, Quddus! Paygʻambarlarni qatl etib, huzuriga yuborilganlarni toshboʻron qiluvchi shahar! Tovuq oʻz joʻjalarini qanotlari ostiga qanday toʻplasa, Men ham sening xalqingni bir necha marta shunday toʻplamoqchi boʻldim. Lekin sen istamading⁺. ³⁸Ey Quddus aholisi, sizning Maʼbadingiz huvullab qoladi. ³⁹Sizga shuni aytay: «Egamiz nomidan keladigan Inson baraka topsin»*, deb aytmaguningizcha, Meni koʻrmaysizlar.”⁺

24–BOB

Iso oxirzamon haqida gapiradi

24¹•Iso Maʼbaddan chiqib ketayotganda, shogirdlari kelib, Isoning diqqatini Maʼbadning binolariga qaratdilar. ²Iso ularga dedi:

— Bularning hammasini koʻryapsizmi? Sizlarga chinini aytayin: bular vayron boʻladi*. Bu yerda tosh ustida turgan bironta tosh qolmaydi⁺.

³Iso bir Oʻzi Zaytun togʻida* oʻtirganda, shogirdlari Uning yoniga kelib, soʻrashdi:

— Bizlarga ayting–chi, bu hodisalar qachon yuz beradi? Sizning kelishingizni va oxirzamon yaqinlashganini nimadan bilsak boʻladi?

⁴Iso ularga shunday javob berdi: “Ehtiyot boʻlinglar, hech kim sizlarni yoʻldan ozdirmasin!⁺ ⁵Chunki koʻp kishilar oʻzlarini Mening nomim bilan atab: «Men Masihman», — deb bir qancha odamni yoʻldan ozdiradilar⁺. ⁶Sizlar uzoq–yaqindagi urush xabarlarini eshitasizlar. Biroq choʻchimanglar! Bular sodir boʻlishi shart, ammo bu hali oxiri degani emas⁺. ⁷Xalq xalqqa qarshi, shohlik shohlikka qarshi koʻtariladi. Ayrim joylarda qahatchilik va zilzilalar boʻladi⁺. ⁸Bu hodisalar toʻlgʻoq azoblarining boshlanishiga oʻxshaydi.

⁹Oʻshanda sizlarni qiynash va oʻldirish uchun tutib beradilar. Mening nomim tufayli hamma xalqlar sizlardan nafratlanadi⁺. ¹⁰Shunda koʻplar imondan qaytadi, ular bir–birini sotib, bir–biridan nafratlanadi⁺. ¹¹Koʻp soxta paygʻambarlar paydo boʻladi, ular koʻplarni yoʻldan uradi⁺. ¹²Yomonlik koʻpaygani uchun odamlar orasida mehr–oqibat yoʻqoladi. ¹³Lekin oxirigacha bardosh bergan najot topadi⁺. ¹⁴Osmon Shohligi toʻgʻrisidagi Xushxabar butun dunyo boʻylab vaʼz qilinadi, hamma xalqlar uni eshitadi. Shundagina oxirzamon keladi⁺.

Buyuk musibat va Isoning kelishi

¹⁵•Doniyor paygʻambar aytganiday, koʻp harom–xarish ishlarga sabab boʻladigan makruh bir narsaning* muqaddas joyda turganini koʻrganingizda — oʻqigan tushunib olsin! —⁺ ¹⁶Yahudiyada boʻlganlar togʻlarga qochishsin. ¹⁷Tomning ustida boʻlganlar* uyidan biron narsa olish uchun pastga tushmasin⁺. ¹⁸Dalada boʻlganlar esa toʻnini olgani qaytib kelmasin. ¹⁹U kunlarda homilador va emizikli ayollarning holiga voy!⁺ ²⁰Qochishingiz qishga yoki Shabbat kuniga toʻgʻri kelmasligi uchun* iltijo qilinglar. ²¹Chunki oʻsha vaqtda shunday azob–uqubatlar boʻladiki, dunyo yaratilgandan to hozirgacha bunaqasi boʻlmagan va qaytib sodir boʻlmaydi⁺. ²²Lekin tanlangan odamlar tufayligina u kunlar qisqartiriladi. Agar oʻsha kunlar qisqartirilmaganda edi, hech bir jonzot omon qolmasdi⁺. ²³Agar oʻshanda kimdir sizlarga: «Masih mana bu yerda» yoki: «Ana u yerda», deb aytsa, ishonmanglar⁺. ²⁴Chunki soxta masihlar va soxta paygʻambarlar paydo boʻlib, iloji boʻlsa, tanlangan odamlarni ham yoʻldan ozdirish uchun buyuk alomatu moʻjizalar koʻrsatadilar⁺. ²⁵Mana, Men sizlarga oldindan aytib qoʻydim⁺.

²⁶Shunday qilib, agar ular sizlarga: «Qaranglar! U sahroda!» deb aytsalar, bormanglar. Agar ular: «U yashirin joyda», deb aytsalar, ishonmanglar. ²⁷Chunki Inson Oʻgʻli kelganda, Uni hamma koʻradi. U sharqdan gʻarbga qadar butun osmonni yoritib yuborgan chaqmoqday boʻladi⁺.

²⁸Kalxatlar toʻplangan joyda murda boʻlishini hamma biladi. Mening kelishim ham shu singari, hammaga ayon boʻladi*⁺.

²⁹•Oʻsha kunlardagi azob–uqubatlar oʻtishi bilanoq,

«Quyosh qorayadi, oyning nuri soʻnadi.

Osmondan yulduzlar qulab tushadi,

Samoviy kuchlar larzaga keladi.»*⁺

³⁰Oʻshanda Inson Oʻgʻlining alomati osmonda namoyon boʻladi. Yer yuzidagi barcha qabilalar qaygʻuradi. Shunda hamma odamlar Inson Oʻgʻlini koʻradi. Inson Oʻgʻli qudratga va buyuk ulugʻvorlikka burkanib, bulutlarda keladi*⁺. ³¹Karnayning baland sadosi ostida U farishtalarini yerning toʻrt tomoniga yuboradi. Ular dunyoning bir burchagidan tortib, narigi burchagigacha tanlangan odamlarni toʻplab olishadi⁺.

Hushyor boʻlish haqida

³²•Anjir daraxtidan saboq olinglar: uning shoxlari koʻkarib barg chiqarayotganda, yoz yaqinlashganini bilasizlar. ³³Shu singari, mana bu voqealar sodir boʻlganda, bilingki, oʻsha vaqt* yaqinlashib qolgan, ostonangizda turibdi. ³⁴Sizlarga chinini aytayin: bu nasl oʻtmasdanoq, bularning hammasi sodir boʻladi⁺. ³⁵Yeru osmon yoʻq boʻlib ketadi, ammo Mening soʻzlarim kuchda qoladi⁺.

³⁶•Oʻsha kun va soat haqida samoviy Otamdan boshqa hech kim bilmaydi. Oʻgʻil ham*, samodagi farishtalar ham bilmaydilar⁺. ³⁷Nuh davrida* qanday boʻlgan boʻlsa, Inson Oʻgʻli kelishida ham shunday boʻladi⁺. ³⁸Toʻfongacha boʻlgan davrda odamlar yeb–ichardilar, uylanib, turmushga chiqardilar. Nuh kemaga kirgunga qadar hayot shu zaylda davom etardi. ³⁹Toʻfon kelib, ularning hammasini yuvib ketmaguncha, ular hamma narsadan bexabar edilar. Inson Oʻgʻli kelganda ham xuddi shunday boʻladi⁺. ⁴⁰Oʻshanda ikki kishi dalada boʻladi, biri olinadi, biri qoldiriladi⁺. ⁴¹Tegirmon tortayotgan ikki ayol boʻladi, biri olinadi, biri qoldiriladi.

⁴²Shuning uchun hushyor boʻlinglar. Men — Rabbingiz qaysi kuni kelishimni sizlar bilmaysizlar⁺. ⁴³Ammo shuni bilib qoʻyingki, agar uy egasi tunning qay paytida oʻgʻri kelishini bilganda edi, u uygʻoq oʻtirib, oʻgʻrining uyga buzib kirishiga yoʻl qoʻymagan boʻlardi⁺. ⁴⁴Shunga oʻxshab, sizlar ham tayyor turinglar, chunki Inson Oʻgʻli sizlar kutmagan vaqtda keladi⁺.

Sadoqatli va sadoqatsiz xizmatkor haqida masal

⁴⁵•Ishonchli va dono xizmatkor kim? Xoʻjayin bunday odamni boshqa xizmatkorlariga boshliq qilib qoʻyadi, ularga oʻz vaqtida ovqat tarqatishni unga topshiradi. ⁴⁶Xoʻjayin uyga qaytganda oʻsha xizmatkorini yumush ustida koʻrsa, xizmatkor naqadar baxtlidir!⁺ ⁴⁷Sizlarga chinini aytay: xoʻjayin oʻsha xizmatkorini butun mulki ustidan boshqaruvchi qilib qoʻyadi.

⁴⁸Bordi–yu, u xizmatkor yomon boʻlib, koʻnglida: «Xoʻjayinim hali beri qaytib kelmaydi» deb,⁺ ⁴⁹boshqa xizmatkorlarni ura boshlasa va sharobxoʻrlar bilan yeb–ichsa, ⁵⁰xizmatkor kutmagan kunda, oʻylamagan soatda xoʻjayini kelib qoladi. ⁵¹U xizmatkorini qattiq jazolab, boshiga ikkiyuzlamachilarning kunini soladi. Shunda xizmatkor qattiq pushaymon boʻlib, figʻon chekadi⁺.

25–BOB

Kelinning oʻnta dugonasi haqida masal

25¹Oxirzamon yaqinlashganda Osmon Shohligini quyidagiga oʻxshatsa boʻladi: kelinning oʻnta dugonasi moychiroqlarini olib, kuyovni qarshilagani chiqishibdi⁺. ²Ulardan beshtasi nodon, beshtasi dono ekan. ³Nodonlari moychiroqlarni olishibdi–yu, ammo chiroq uchun moy olishmabdi. ⁴Donolari esa moychiroqlari bilan birga idishlarda moy ham olibdilar. ⁵Kuyov kechikibdi, shu sababdan hammalari mudrab, uxlab qolibdilar⁺.

⁶Yarim kechasi: «Ana, kuyov kelyapti! Uni kutib olgani chiqinglar!» degan bir ovoz yangrabdi. ⁷Shunda qizlarning hammasi oʻrnidan turib, moychiroqlarini tayyorlay boshlabdilar. ⁸Nodonlari donolariga aytibdilar:

— Bizga ham moyingizdan ozgina beringlar, chiroqlarimiz oʻchyapti!

⁹Donolari esa shunday javob beribdilar:

— Yoʻq! Bizga ham, sizlarga ham moy yetmay qoladi. Yaxshisi, sotuvchilarga borib, oʻzlaringizga moy sotib olinglar.

¹⁰Ular moy sotib olgani ketishganda, kuyov kelib qolibdi. Tayyor turgan qizlar kuyov bilan birga toʻyxonaga kirib ketishibdi. Orqalaridan eshik yopilibdi⁺.

¹¹Keyin qolgan qizlar kelib:

— Hazrat! Hazrat! Bizga eshikni oching! — deyishibdi⁺. ¹²Lekin U:

— Sizlarni umuman tanimayman, — deb javob beribdi⁺.

¹³Xullas, hushyor boʻlinglar, chunki qaysi kuni, qaysi soatda kelishimni bilmaysizlar⁺.

Uchta xizmatkor haqida masal

¹⁴•Yana Osmon Shohligini safarga joʻnab ketayotgan odamga oʻxshatsa boʻladi. U ketishidan oldin xizmatkorlarini chaqirib, oʻz mol–mulkini ularga topshiribdi. ¹⁵U har biriga qobiliyatiga yarasha: biriga besh ming tilla, ikkinchisiga ikki ming tilla, uchinchisiga esa ming tilla* berib, joʻnab ketibdi. ¹⁶Besh ming tilla olgan xizmatkor vaqtni boy bermay, pulni ishga solibdi va yana besh ming tilla daromad olibdi. ¹⁷Ikki ming tilla olgan xizmatkor ham xuddi shunday yoʻl tutib, ikki ming tilla orttiribdi. ¹⁸Ming tilla olgan xizmatkor esa borib, chuqur qazibdi–da, xoʻjayin bergan pulini koʻmib qoʻyibdi.

¹⁹Oradan ancha vaqt oʻtibdi. Xoʻjayin qaytib kelib, xizmatkorlaridan hisobot soʻrabdi⁺. ²⁰Besh ming tilla olgan xizmatkori orttirgan besh ming tillani ham olib kelib, shunday debdi:

— Xoʻjayin! Menga besh ming tilla bergan edingiz. Mana, qarang, men bulardan tashqari yana besh ming tilla ishladim.

²¹Xoʻjayini unga:

— Barakalla! Sen yaxshi va ishonchli xizmatkorsan! — debdi. — Kichik ishda ishonchimni oqlaganing uchun senga katta ishlarni ishonib topshiraman. Kel, mening xursandchiligimga sherik boʻl⁺.

²²Ikki ming tilla olgan xizmatkor ham kelib:

— Xoʻjayin! Menga ikki ming tilla bergandingiz. Mana, qarang, men bulardan tashqari yana ikki ming tilla ishladim, — debdi. ²³Xoʻjayini unga:

— Barakalla! Sen yaxshi va ishonchli xizmatkorsan! — debdi. — Kichik ishda ishonchimni oqlaganing uchun senga katta ishlarni ishonib topshiraman. Kel, mening xursandchiligimga sherik boʻl.

²⁴Ming tilla olgan xizmatkor ham kelib shunday debdi:

— Xoʻjayin! Men sizning qattiqqoʻl odam ekaningizni bilardim. Siz ekmagan yerdan oʻrasiz, oʻzingiz yetishtirmagan hosilni yigʻib olasiz. ²⁵Shuning uchun men qoʻrqqanimdan borib, bergan tillangizni yerga koʻmib qoʻygan edim. Mana tillangiz!

²⁶Xoʻjayin unga shunday javob beribdi:

— Ey yomon, yalqov xizmatkor! Men ekmagan yerdan oʻrishimni, oʻzim yetishtirmagan hosilni yigʻib olishimni bilar ekansan,⁺ ²⁷pulimni muomalaga kiritsang boʻlmasmidi?! Men qaytib kelib, pulimni foydasi bilan qaytarib olgan boʻlar edim.

²⁸Soʻng xoʻjayin debdi:

— Qani, undagi ming tillani olib, oʻn ming tillasi borga beringlar! ²⁹Chunki kimda bor boʻlsa, unga yana beriladi va u moʻl–koʻlchilikda yashaydi. Kimda yoʻq boʻlsa, hatto bori ham tortib olinadi⁺. ³⁰Endi bu yaramas xizmatkorni tashqariga, qorongʻilikka uloqtirib yuboringlar. U yerda bu yaramas qattiq pushaymon boʻlib, figʻon chekadi*⁺.

Qiyomat–qoyim soʻrogʻi

³¹Inson Oʻgʻli Oʻzining ulugʻvorligida, jamiki farishtalari bilan birga kelganda Oʻzining shohona taxtiga oʻtiradi⁺. ³²Barcha xalqlar Uning huzuriga toʻplanadilar. Choʻpon qoʻylarni echkilardan ajratganday, U xalqlarni bir–biridan ajratadi⁺. ³³U qoʻylarni oʻng tomoniga, echkilarni chap tomoniga qoʻyadi.

³⁴Shundan keyin Shoh oʻng tomonidagilarga aytadi:

— Ey samoviy Otamning barakasini olganlar, kelinglar! Shohlikni meros qilib olinglar! Bu shohlik olam yaratilgandayoq sizlar uchun tayyorlab qoʻyilgan⁺. ³⁵Axir, Men och edim, Menga ovqat berdingizlar. Chanqagan edim, Menga ichimlik berdingizlar. Musofir edim, uyingizdan boshpana berdingizlar⁺. ³⁶Yalangʻoch edim, Meni kiyintirdingizlar. Kasal edim, Menga gʻamxoʻrlik qildingizlar. Zindonda edim, Meni kelib koʻrdingizlar⁺.

³⁷Bunga javoban solihlar Unga shunday deydilar:

— Yo Rabbiy! Qachon Seni och holda koʻrib, ovqat beribmiz?! Qachon chanqaganingni koʻrib, biron narsa ichiribmiz? ³⁸Musofir ekaningni qachon koʻrib, uyimizdan boshpana beribmiz? Yalangʻoch ekaningni qachon koʻrib, kiyintiribmiz? ³⁹Kasal yoki zindonda boʻlganingda qachon Seni yoʻqlab boribmiz?

⁴⁰Shoh ularga shunday javob beradi:

— Sizlarga chinini aytayin: sizlar eng kichik birodarimga qilgan har qanday yaxshiligingizni Menga qilgan boʻlasiz⁺.

⁴¹Soʻng U chap tomondagilarga ham aytadi:

— Ey laʼnatilar, koʻzimdan yoʻqolinglar! Iblis va uning farishtalariga tayyorlab qoʻyilgan abadiy olovga mubtalo boʻlinglar!⁺ ⁴²Axir, Men och edim, ovqat bermadingizlar. Chanqagandim, ichgani hech narsa bermadingizlar. ⁴³Musofir edim, uyingizdan boshpana bermadingizlar. Yalangʻoch edim, Meni kiyintirmadingiz. Kasal boʻldim, zindonga tushdim, Meni kelib koʻrmadingiz.

⁴⁴Shunda ular aytadilar:

— Yo Rabbiy! Qachon Seni och, chanqagan, musofir, yalangʻoch, kasal holda yoki zindonda ekaningni koʻribmiz? Agar koʻrganimizda edi, nahotki Sendan xizmatimizni ayagan boʻlardik?!

⁴⁵U esa shunday javob beradi:

— Sizlarga chinini aytayin: sizlar eng kichik birodarimdan ayagan yaxshiligingizni Mendan ayagan boʻlasizlar⁺.

⁴⁶Bular abadiy jazoga, solihlar esa abadiy hayotga muyassar boʻladilar.”⁺

26–BOB

Isoni oʻldirish rejasi

26¹•Iso bu gaplarni aytib boʻlgach, shogirdlariga shunday dedi: ²“Ikki kundan keyin Fisih ziyofati* boʻlishini bilasizlar. Ana oʻshanda Inson Oʻgʻliga xoinlik qilishadi, Uni xochga mixlashadi.”⁺

³Bu paytda bosh ruhoniylar va xalq yoʻlboshchilari Kayafas ismli oliy ruhoniyning saroyida yigʻilgan edilar. ⁴Ular Isoni hiyla bilan tutib, oʻldirish uchun fitna oʻylab topdilar. ⁵Ammo ular: “Biz bu ishni bayram kunlari qilmasligimiz kerak, aks holda, xalq gʻalayon koʻtarishi mumkin”, dedilar.

Isoga atir moy quygan ayol

⁶•Iso Baytaniyada* ilgari teri kasalligiga* chalingan Shimoʻnning* uyida⁺ ⁷mehmon boʻlib oʻtirgan edi. Shunda bir ayol ganchdan* yasalgan idishda qimmatbaho atir moy olib kelib, Isoning boshidan quydi. ⁸Shogirdlar buni koʻrgach, gʻazablanib:

— Bu isrofgarchilikning nima keragi bor edi?! ⁹Axir, bu moyni katta pulga sotib, kambagʻallarga taqsimlab berish mumkin edi–ku! — deyishdi.

¹⁰Shogirdlar nima toʻgʻrisida gapirayotganlarini Iso bilib qolib, ularga dedi:

— Nega ayolni xijolatda qoldiryapsizlar? U Men uchun ajoyib ish qildi. ¹¹Kambagʻallar har doim sizlar bilan birga boʻladilar. Men esa har doim ham sizlar bilan birga boʻlmayman⁺. ¹²Ayol bu moyni tanamga toʻkib, Meni dafnga tayyorladi*⁺. ¹³Sizlarga chinini aytayin: Xushxabar dunyoning qaysi yerida eʼlon qilinmasin, bu ayol ham esga olinib, uning qilgan ishi haqida aytiladi⁺.

¹⁴•Shunda oʻn ikki shogirddan biri boʻlgan Yahudo Ishqariyot bosh ruhoniylarning oldiga borib:⁺

¹⁵— Agar Isoni sizlarga tutib bersam, menga nima berasizlar? — deb soʻradi. Ular Yahudoga oʻttiz kumush tanga berdilar⁺. ¹⁶Oʻsha vaqtdan boshlab Yahudo Isoni tutib berish uchun qulay fursatni kuta boshladi.

Qutlugʻ kecha va Isoga xiyonat

¹⁷•Xamirturushsiz non bayramining* birinchi kunida shogirdlar Isoning oldiga kelib dedilar:

— Fisih taomini qayerda yemoqchisiz? Biz borib tayyorgarlik koʻraylik.

¹⁸Iso dedi:

— Quddusga falonchining oldiga borib, unga shunday deb aytinglar: Ustozimiz sizga: “Vaqtim yetdi. Men Fisih ziyofatini shogirdlarim bilan sizning uyingizda oʻtkazmoqchiman”, deb aytib yubordilar.

¹⁹Shogirdlar Isoning aytganini qilib, Fisih taomini tayyorladilar.

²⁰Kech kirganda, Iso oʻn ikki shogirdi bilan dasturxon atrofiga yonboshladi. ²¹Ovqatlanayotganlarida Iso:

— Sizlarga chinini aytayin, orangizdan bittangiz Menga xiyonat qiladi, — dedi⁺.

²²Shogirdlar qattiq xafa boʻlib, birin–ketin:

— Hazrat, nahotki meni nazarda tutayotgan boʻlsangiz? — deb soʻradilar.

²³U esa shunday javob berdi:

— Men bilan baravar kosaga nonni botirgan Menga xiyonat qiladi. ²⁴Ha, Inson Oʻgʻli U haqda yozilganday jon beradi. Ammo Inson Oʻgʻliga xiyonat qilgan odamning holiga voy! Uning tugʻilganidan koʻra, tugʻilmagani yaxshiroq edi⁺.

²⁵Sotqin Yahudo Isoga:

— Ustoz, nahotki oʻsha men boʻlsam? — dedi.

— Oʻzing aytding, — deb javob berdi Iso.

²⁶•Ular ovqatlanayotganda, Iso nonni oldi, duo oʻqib sindirdi. Nonni shogirdlariga berib:

— Olib yenglar, bu Mening tanamdir, — dedi⁺. ²⁷Sharob quyilgan kosani ham oldi, shukrona duosini oʻqib, ularga uzatdi:

— Bundan hammalaring ichinglar, — dedi. ²⁸— Bu sharob Xudoning ahdini* bildiradi. Bu ahd koʻplarning gunohini yuvish uchun toʻkiladigan qonim evaziga kuchga kiradi⁺. ²⁹Sizlarga shuni aytay: bir kun kelib, Men sizlar bilan birga osmondagi Otamning Shohligida yangi sharob ichaman. Ammo oʻsha kun kelmaguncha uzum neʼmatini ogʻzimga ham olmayman.

³⁰Soʻng ular hamdu sano kuylab, Zaytun togʻi* tomon ketdilar⁺.

Butrusning Isodan tonishi haqida karomat

³¹•Iso shogirdlariga dedi:

— Bugun kechasi hammalaringiz Meni tashlab, qochib ketasizlar. Chunki yozilgan:

“Men choʻponni oʻldiraman,

Shunda suruvdagi qoʻylar har yoqqa tarqalib ketadi.”*⁺

³²Biroq Men tirilganimdan keyin, sizlarni Jalilada kutaman⁺.

³³Butrus Isoga dedi:

— Sizni hamma tashlab ketsa ham, men tashlab ketmayman!

³⁴Iso unga:

— Senga chinini aytayin, shu kechasiyoq, xoʻroz qichqirmasdan oldin, sen Mendan uch marta tonasan, — dedi. ³⁵Butrus Unga:

— Kerak boʻlsa, Siz bilan birga oʻlaman! Ammo Sizdan aslo tonmayman! — dedi. Boshqa hamma shogirdlari ham shunday dedilar⁺.

Isoning bogʻdagi ibodati

³⁶•Shundan keyin Iso shogirdlari bilan Getsemaniya* degan joyga bordi. Iso shogirdlariga:

— Shu yerda oʻtirib turinglar, Men nariroqqa borib, ibodat qilaman, — dedi. ³⁷U yoniga Butrusni va Zabadiyoning ikki oʻgʻlini* oldi. Isoni qaygʻu, gʻam qamradi⁺. ³⁸U shogirdlariga:

— Yuragimdagi ogʻir qaygʻu Meni oʻlguday qiynab yubordi. Shu yerda qolinglar–da, koʻz–quloq boʻlib turinglar, — dedi⁺. ³⁹Soʻng bir oz nari ketib, yerga muk tushdi–da, shunday deb yolvordi:

— Ey Otam, agar iloji boʻlsa, bu azob kosasi* Meni chetlab oʻtsin. Ammo Mening xohishim emas, Sening xohishing bajo boʻlsin⁺.

⁴⁰U shogirdlari yoniga kelib, ularning uxlab yotganini koʻrdi. Butrusga dedi:

— Men bilan birga bir soatgina ham uygʻoq oʻtira olmabsizlar–da! ⁴¹Koʻz–quloq boʻlib turinglar, vasvasaga tushib qolmaylik, deb ibodat qilinglar*. Ruh tetik, tana esa zaifdir⁺.

⁴²Iso ikkinchi marta ketib, shunday deb iltijo qildi:

— Ey Otam! Agar bu azob kosasidan qutulishimning iloji boʻlmasa, mayli, Men oʻsha kosadan ichaman. Sening xohishing bajo boʻlsin⁺.

⁴³U qaytib kelib, shogirdlarining yana uxlab yotganini koʻrdi. Ularning koʻzlari yumilib ketayotgan edi. ⁴⁴Iso ularning oldidan yana ketib, avvalgi soʻzlarini takrorlab, uchinchi marta ibodat qildi.

⁴⁵Soʻng U shogirdlari yoniga qaytib kelib, ularga dedi:

— Haligacha dam olib, uxlab yotibsizlarmi?! Mana, vaqt–soati keldi, Inson Oʻgʻli gunohkorlar qoʻliga tutib berilyapti⁺. ⁴⁶Turinglar, ketaylik! Ana, Menga xoinlik qiluvchi kelyapti!

Iso hibsga olinadi

⁴⁷•Iso hali gapini tugatmagan ham ediki, Yahudo kelib qoldi. U oʻn ikki shogirddan biri boʻlib, uning yonida qilich va tayoq koʻtarib olgan olomon bor edi. Bu olomonni bosh ruhoniylar va xalq yoʻlboshchilari yuborgan edilar⁺. ⁴⁸Xoin Yahudo olomon bilan til biriktirib, shunday degandi: “Men kimni oʻpsam, U oʻsha Kishidir. Uni qoʻlga olinglar.” ⁴⁹U toʻgʻri Isoning oldiga borib:

— Assalomu alaykum, Ustoz! — deb, Uni oʻpdi. ⁵⁰Iso unga:

— Doʻstim, qiladigan ishingni qila qol, — deyishi bilanoq, odamlar Isoni ushlab, qoʻlga oldilar. ⁵¹Shunda Iso bilan birga boʻlganlardan biri qilichini qinidan sugʻurdi–da, oliy ruhoniyning xizmatkoriga bir urib, qulogʻini kesib tashladi⁺. ⁵²Lekin Iso unga dedi:

— Qilichingni qiniga solib qoʻy! Qilich koʻtarganlarning hammasi qilichdan halok boʻladi⁺. ⁵³Kerak boʻlganda edi, Men Otamga iltijo qilgan boʻlardim. U Menga oʻsha zahotiyoq oʻn minglab* farishtalarini yuborgan boʻlardi. Shuni bilmaysanmi? ⁵⁴Lekin bunday qilganimda edi, qanday qilib Muqaddas bitiklar* amalga oshardi? Axir, bularning hammasi sodir boʻlishi kerak–ku!

⁵⁵Shundan soʻng Iso olomonga dedi:

— Men qaroqchimidim, Meni olib ketgani qilichu tayoqlar bilan kelibsizlar?! Men har kuni Maʼbadda taʼlim berardim. Sizlar oʻshanda Meni qoʻlga olmadingizlar⁺. ⁵⁶Ammo bularning hammasi paygʻambarlarning Muqaddas bitiklardagi bashoratlari bajo boʻlishi uchun roʻy berdi.

Oʻshanda hamma shogirdlari Isoni qoldirib, qochib ketishdi⁺.

Iso yahudiylarning Oliy kengashi oldida

⁵⁷•Isoni qoʻlga olganlar Uni oliy ruhoniy Kayafasning huzuriga olib keldilar. U yerda Tavrot tafsirchilari bilan yoʻlboshchilar ham yigʻilishgan edi. ⁵⁸Butrus esa Isoning orqasidan masofa saqlab ergashib, oliy ruhoniyning hovlisigacha keldi. Butrus ichkariga kirib, oxiri nima bilan tugarkin, deb kuzatish uchun soqchilarning yoniga oʻtirdi. ⁵⁹Bosh ruhoniylar va Oliy kengashning* barcha aʼzolari Isoni oʻlimga mahkum qilish uchun Unga qarshi soxta dalillar izlar edilar*. ⁶⁰Ancha guvohlar chiqqan boʻlsa–da, yetarlicha ayblovchi dalillar topilmadi. Nihoyat, ikki soxta guvoh soʻzga chiqib,⁺ ⁶¹shunday aytishdi:

— Bu Odam: “Men Xudoning Maʼbadini buzib, uch kunda uni tiklay olaman”, degan*⁺.

⁶²Oliy ruhoniy oʻrnidan turib, Isoga:

— Indamay turaverasanmi?! Ularning Senga qoʻygan ayblariga javob qaytarmaysanmi?! — dedi⁺. ⁶³Iso esa indamadi. Oliy ruhoniy Unga dedi:

— Barhayot Xudo haqi qasam ichib, ayt: Xudoning Oʻgʻli* — Masih Senmisan⁺?

⁶⁴Iso unga:

— Gapingiz toʻgʻri, — dedi. — Bundan buyon sizlar Inson Oʻgʻlini Qodir Xudoning oʻng tomonida oʻtirganini* va osmon bulutlarida kelayotganini koʻrasizlar*⁺.

⁶⁵Shunda oliy ruhoniy oʻz kiyimlarini yirtib* dedi:

— U kufrlik qilyapti–ku! Bizlarga boshqa guvohlarning nima keragi bor?! Uning kufrlik qilganini hozirgina oʻzlaringiz eshitdingizlar⁺. ⁶⁶Sizlarning qaroringiz qanday?

— U oʻlimga loyiq! — deb javob berdi ular⁺.

⁶⁷Soʻng ular Isoning yuziga tupurib, Uni mushtlay boshladilar. Boshqalari esa Unga shapaloq urib:⁺

⁶⁸— Ey Masih! Qani, top–chi, Seni kim urdi ekan? — derdilar.

Butrus Isodan tonadi

⁶⁹•Bu paytda Butrus tashqarida hovlida oʻtirgan edi. Bir choʻri qiz uning yoniga kelib:

— Siz ham oʻsha Jalilalik Iso bilan birga edingiz–ku! — dedi. ⁷⁰Lekin Butrus hammaning oldida buni inkor etib dedi:

— Nima toʻgʻrisida gapirayotganingizni tushunmayapman.

⁷¹Soʻng darvoza oldiga bordi. Shunda boshqa bir choʻri qiz uni koʻrib, u yerda turganlarga:

— Mana bu odam Nosiralik Iso bilan birga edi, — dedi. ⁷²Butrus esa qasam ichib:

— Men Uni tanimayman! — deb yana Isodan tondi.

⁷³Bir ozdan keyin u yerda turganlar kelib, Butrusga:

— Sen oʻshalardan ekaning shevangdan* bilinib turibdi, — deyishdi.

⁷⁴— Xudo ursin! Men bu Odamni tanimayman! — deb qasam ichdi Butrus. Shu payt xoʻroz qichqirdi. ⁷⁵Shunda Butrus Isoning: “Xoʻroz qichqirmasdan oldin, sen Mendan uch marta tonasan” degan gapini esladi. U hovlidan chiqib, achchiq–achchiq yigʻladi⁺.

27–BOB

Xoin Yahudoning halokati

27¹•Tong otganda, bosh ruhoniylar va xalq yoʻlboshchilarining hammasi Isoni oʻlimga mahkum qilishga kelishib oldilar. ²Ular Isoni bogʻlab, hokim Pilatga* olib borib topshirdilar⁺.

³•Xoin Yahudo esa Isoning oʻlimga mahkum etilganini bilib, qilgan ishidan pushaymon boʻldi. U oʻttiz kumush tangani bosh ruhoniylar bilan yoʻlboshchilarga qaytarib olib keldi. ⁴U:

— Men gunoh qildim! Begunoh odamga xoinlik qildim, — dedi. Ular esa:

— Bizga nima?! Bu sening ishing! — deyishdi.

⁵Yahudo kumush tangalarni Maʼbadga otib yubordi–da, chiqib ketdi. U borib, oʻzini osib oʻldirdi⁺.

⁶Bosh ruhoniylar tangalarni terib olib: “Bu pulni Maʼbad xazinasiga qoʻsha olmaymiz, chunki bular qonga belangan”, — deyishdi⁺. ⁷Ular maslahatlashib, bu pulga kulolning dalasini* sotib oldilar, u yerga musofirlar dafn qilinadigan boʻldi. ⁸Shuning uchun oʻsha yer bugungacha “Qon Yeri” deb ataladi. ⁹⁻¹⁰Shunday qilib, Yeremiyo paygʻambarning bashorati* bajo boʻldi:

“Ular oʻttiz kumush tangani olib,

Kulolning dalasini sotib oldilar.

Bu pul Isroil xalqining U uchun belgilagan narxi edi.”

Egamizning amri boʻyicha, Yeremiyoning hayotida ham xuddi shunday voqea yuz bergan edi⁺⁺.

Iso Pilat huzurida

¹¹•Iso hokim Pilatning huzurida turganda hokim Isodan:

— Sen yahudiylarning Shohimisan? — deb soʻradi.

— Siz shunaqa deysiz, — deb javob berdi Iso⁺.

¹²Bosh ruhoniylar bilan yoʻlboshchilar Isoni ayblayotganlarida esa, U hech qanday javob bermadi. ¹³Shunda Pilat Unga:

— Eshitmayapsanmi, Sening boʻyningga qancha ayblar qoʻyishyapti! — dedi⁺. ¹⁴Lekin Iso bironta ayblovga javob qaytarmadi. Hokim bunga qoyil qoldi.

¹⁵•Hokimning bir odati bor edi: u har Fisih bayramida* olomonning xohishiga koʻra, bir mahbusni ozod qilar edi. ¹⁶Oʻsha paytda otning qashqasiday taniqli boʻlgan Yoshua* Barabbas* ismli bir mahbus bor edi. ¹⁷Xalq toʻplangach, Pilat ulardan soʻradi:

— Sizlar kimni ozod qilishimni istaysizlar: Yoshua Barabbasnimi yoki Masih deb atalgan Isonimi?

¹⁸Ular Isoni hasad tufayli qoʻlga tushirishganini Pilat bilar edi⁺. ¹⁹Pilat hukm kursisida oʻtirgan edi, xotini unga shunday xabar yubordi: “Bu Odam aybsiz, Unga biron narsa qila koʻrmagin, kecha tushimda U sababli qattiq azob tortdim.”

²⁰Ammo bosh ruhoniylar bilan yoʻlboshchilar olomonni qayrab, Pilatdan: “Barabbasni ozod qiling, Isoni esa oʻldiring” deb soʻrashga ularni koʻndirdilar⁺.

²¹Hokim olomondan yana soʻradi:

— Ikkovidan qaysi birini ozod qilishimni istaysizlar?

— Barabbasni! — deb javob berdi ular.

²²— Masih deb nom olgan Isoni nima qilay? — deb soʻradi Pilat.

— Xochga mixlansin! — deyishdi bir ogʻizdan.

²³— Nimaga? U nima yomonlik qildi? — deb soʻradi hokim. Lekin olomon:

— Xochga mixlansin! — deb battar baqirardi⁺.

²⁴Pilat qoʻlidan hech narsa kelmayotganini va gʻalayon boshlanayotganini koʻrib:

— Bu Odamning* toʻkiladigan qoni uchun men aybdor emasman. Bunga oʻzlaringiz javob berasizlar! — dedi–da, olomonning koʻzi oldida suv olib, qoʻllarini chaydi⁺. ²⁵Butun xalq bunga javoban:

— Uning qoni bizning va bolalarimizning gardanida boʻlsin! — deyishdi⁺.

²⁶Shundan soʻng Pilat Barabbasni ozod qildi. Isoni esa qamchilatib, xochga mixlashni buyurdi⁺.

Isoni haqorat qilishadi

²⁷•Hokimning askarlari Isoni hukumat saroyiga olib borib, butun boʻlinmani Uning oldiga toʻplashdi. ²⁸Ular Isoning kiyimlarini yechib olib, Uning egniga qizil toʻn kiydirdilar. ²⁹Tikanlardan toj oʻrib, boshiga kiygizdilar. Oʻng qoʻliga qamish tutqizib, Uning oldida tiz choʻkkancha: “Yashavor, ey yahudiylarning Shohi!” deb masxara qildilar. ³⁰Soʻng Unga tupurib, qamish bilan qayta–qayta boshiga urdilar⁺. ³¹Uni shunday masxara qilganlaridan keyin, ustidagi toʻnni yechib olib, Oʻzining kiyimlarini kiydirishdi. Soʻng Uni xochga mixlash uchun olib ketishdi.

Iso xochga mixlanadi

³²•Ular yoʻlda Kirineyalik* Shimoʻn degan kishini uchratib qolib, Isoning xochini* koʻtarib borishga uni majbur qildilar. ³³Ular Goʻlgota degan joyga yetib keldilar. Goʻlgota “bosh suyagi” maʼnosini beradi. ³⁴Askarlar u yerda Isoga ichgani achchiq oʻt* aralashtirilgan sharob berdilar. Iso uni tatib koʻrdi, ammo ichmadi⁺. ³⁵Askarlar Isoni xochga mixlab qoʻyishdi. Kiyimlari uchun qurʼa tashlab, oʻzaro boʻlishib olishdi*⁺. ³⁶Keyin oʻsha yerda Isoni qoʻriqlab oʻtirishdi. ³⁷Isoning bosh tomoniga ular: “Bu yahudiylarning Shohi Isodir” degan aybnomani osib qoʻydilar.

³⁸Iso bilan birga ikkita qaroqchini ham mixlagan edilar. Ularning biri Isoning oʻng tomonida, biri chap tomonida edi. ³⁹Oʻtib ketayotganlar boshlarini chayqab, Isoni haqoratlashardi*:⁺

⁴⁰— Ey Maʼbadni buzib uch kun ichida tiklaydigan! Agar Xudoning Oʻgʻli* boʻlsang, Oʻzingni Oʻzing qutqar–chi! Xochdan tushib koʻr–chi!⁺

⁴¹Bosh ruhoniylar, Tavrot tafsirchilari va yoʻlboshchilar ham ularga qoʻshilib, Isoni masxaralay ketishdi:

⁴²— U boshqalarni qutqarardi, Oʻzini esa qutqara olmaydi! U Isroilning Shohi emish! Qani, xochdan tushsin, shunda biz Unga ishonamiz⁺. ⁴³U Xudoga ishonardi. Agar Xudo Undan mamnun boʻlsa, hozir Uni qutqarsin*. Axir, U Oʻzini Xudoning Oʻgʻli deb atagan–ku!

⁴⁴Iso bilan birga xochga mixlangan qaroqchilar ham Uni shunday haqoratlar edilar.

Iso jon beradi

⁴⁵•Tushdan boshlab soat uchgacha* hamma yoq zulmatga choʻmdi. ⁴⁶Soat uchlarda Iso baland ovoz bilan:

— Eli, Eli, lamo shavaqtani?* — deb faryod qildi. Buning tarjimasi: “Ey Xudoyim! Ey Xudoyim! Nega Meni tark etding?!”* demakdir⁺. ⁴⁷U yerda turgan baʼzilar buni eshitib:

— U Ilyosni* chaqiryapti, — deyishdi. ⁴⁸Ulardan biri yugurib borib, shimgichni oldi va arzon sharobga* botirib, bir qamishning uchiga ildi–da, Isoga ichish uchun uzatdi⁺. ⁴⁹Boshqalari esa:

— Qani, koʻraylik–chi, Ilyos kelib* Uni qutqararmikan, — deyishdi.

⁵⁰Ammo Iso qattiq faryod qildi–yu, jon berdi.

⁵¹Shu zahoti Maʼbaddagi parda* yuqoridan pastgacha yirtilib, ikkiga boʻlinib ketdi. Yer larzaga keldi, toshlar yorildi⁺. ⁵²Qabrlar ochilib, taqvodor odamlarning koʻpchiligi tirildi⁺. ⁵³Ular qabrlaridan chiqdilar, Iso tirilgandan keyin muqaddas Quddus shahriga bordilar. Koʻp odamlar ularni koʻrdi⁺.

⁵⁴Isoni qoʻriqlab turgan Rim yuzboshisi bilan yonidagi askarlar zilzilani va sodir boʻlayotgan barcha ishlarni koʻrib, vahimaga tushdilar. Ular:

— Haqiqatan ham bu Odam Xudoning Oʻgʻli ekan! — dedilar.

⁵⁵U yerda bir talay ayollar ham bor edi, ular uzoqdan qarab turgan edilar. U ayollar Jaliladan Isoga ergashib kelgan va Unga xizmat qilgandilar. ⁵⁶Ularning orasida Magdalalik* Maryam, Yoqb bilan Yusufning onasi Maryam va Zabadiyo oʻgʻillarining* onasi ham bor edi⁺.

Iso dafn qilinadi

⁵⁷•Oqshom tushayotgan paytda* Yusuf degan Arimateyalik* bir boy odam keldi. U ham Isoning shogirdi edi. ⁵⁸Yusuf Pilatning huzuriga borib, Isoning jasadini soʻradi. Pilat jasadni unga berishni buyurdi. ⁵⁹Yusuf jasadni olib, uni toza zigʻir matosiga kafanladi ⁶⁰va oʻzi uchun qoyaga oʻydirgan yangi qabrga qoʻydi. Yusuf katta toshni yumalatib kelib, qabrning ogʻzini yopdi va oʻzi ketdi⁺. ⁶¹Magdalalik Maryam bilan boshqa Maryam* u yerda qolib, qabrning roʻparasida oʻtiraverdilar.

⁶²Shabbat arafasining ertasiga bosh ruhoniylar va farziylar Pilatning huzuriga yigʻilishib, ⁶³dedilar:

— Hazrati oliylari, bir narsa esimizga tushib qoldi: oʻsha yolgʻonchi tirikligida: “Uch kundan keyin Men tirilaman”, degan edi⁺. ⁶⁴Shuning uchun buyruq bering: qabr uch kun qoʻriqlansin. Aks holda, Uning shogirdlari borib, jasadni oʻgʻirlab ketadilar–da, odamlarga: “U oʻlikdan tirildi” deb aytadilar. Bu yolgʻon birinchisidan* ham battar boʻladi.

⁶⁵Pilat ularga dedi:

— Xoʻp, qoʻriqchilarni olib, qoʻlingizdan kelgancha, qabrni qoʻriqlanglar.

⁶⁶Ular borib, qabr toshiga muhr bosdilar va qabrni qoʻriqlay boshladilar⁺.

28–BOB

Iso tiriladi

28¹•Shabbat kunining ertasiga, yakshanba kuni tongotarda Magdalalik* Maryam bilan boshqa Maryam* qabrni koʻrgani borishdi⁺. ²Shunda toʻsatdan qattiq zilzila boʻldi, chunki Egamizning farishtasi osmondan tushib, qabr ogʻzidagi toshni agʻdarib yubordi. Farishta oʻsha tosh ustiga oʻtirdi⁺. ³Uning qiyofasi yashinday porlardi, kiyimlari qorday oppoq edi⁺. ⁴Uni koʻrib soqchilar shunchalik qoʻrqib ketdilarki, titrab, murdaday qotib qoldilar⁺.

⁵Farishta ayollarga dedi:

— Qoʻrqmanglar! Bilaman, sizlar xochga mixlangan Isoni qidiryapsizlar. ⁶U bu yerda yoʻq. Oʻzi aytganiday, U tirildi. Mana, kelib koʻringlar, U shu yerda yotgan edi. ⁷Endi tezroq borib, Uning shogirdlariga: “Iso oʻlikdan tirildi. U sizlarni Jalilada kutyapti. Uni oʻsha yerda koʻrasizlar”, — deb aytinglar. Sizlarga aytadigan gapim shu edi⁺.

⁸Ayollar shosha–pisha qabr yonidan ketdilar. Qoʻrquv va cheksiz sevinchga toʻlib, Isoning shogirdlariga xabar bergani yugurib ketdilar. ⁹Birdaniga Isoning Oʻzi ularning qarshisidan chiqib:

— Salom! — dedi.

Ayollar Isoning oldiga borib, oyoqlariga yopishgancha Unga sajda qildilar⁺. ¹⁰Iso ularga dedi:

— Qoʻrqmanglar! Borib, birodarlarimga: “Jalilaga borar ekansizlar”, deb aytinglar. Ular Meni oʻsha yerda koʻradilar⁺.

Soqchilarning xabari

¹¹Ayollar ketganlaridan keyin, soqchilar boʻlinmasidan bir nechtasi shaharga kirib, yuz bergan voqea toʻgʻrisida bosh ruhoniylarga aytib berdilar. ¹²Bosh ruhoniylar bilan yoʻlboshchilar uchrashib, reja tuzdilar. Ular soqchilarga katta miqdorda pul berib, ¹³shunday dedilar:

— Sizlar hammaga: “Isoning shogirdlari kechasi kelib, biz uxlab yotganimizda jasadni oʻgʻirlab ketishdi”, deb aytasizlar. ¹⁴Bordi–yu, bu xabar hokimning* qulogʻiga yetib borgudek boʻlsa, uni oʻzimiz ishontiramiz, sizlarni har qanday koʻngilsizlikdan xalos etamiz.

¹⁵Shunday qilib, soqchilar pulni olib, aytilganday qildilar. Voqeaning shu taʼrifi bugungi kungacha* yahudiylar orasida keng tarqalgan.

Buyuk topshiriq

¹⁶•Oʻn bir shogird Jalila hududiga, Iso ularga tayin etgan toqqa bordilar. ¹⁷Shogirdlar Isoni koʻrganlari zahoti, Unga sajda qildilar, baʼzilari esa ikkilanib qoldilar⁺.

¹⁸Iso kelib, ularga dedi: “Yeru osmondagi butun hokimiyat Menga berilgan⁺. ¹⁹Shuning uchun borib, barcha xalqlardan shogird orttiringlar. Ularni Ota, Oʻgʻil va Muqaddas Ruh nomi bilan suvga choʻmdiringlar⁺. ²⁰Men sizlarga buyurgan hamma narsaga amal qilishni ularga oʻrgatinglar. Zotan, Men har doim, dunyoning oxirigacha sizlar bilan birga boʻlaman.”*⁺

1:1 Iso Masihning nasabnomasi — shu bobning 1-16–oyatlarida Isoning Yusuf orqali boʻlgan nasabnomasi keltirilgan. Mazkur roʻyxatdagi …dan…tugʻildi degan ibora maʼnosi uning avlodi edi boʻlishi ham mumkin. Odatda Muqaddas Kitobda berilgan nasabnomalarda hamma nasllarning toʻliq roʻyxati berilmay, faqat maʼlum bir avlodning maʼlum bir ajdoddan kelib chiqqani koʻrsatiladi. Baʼzi hollarda esa biror nasabdan tarqalgan nasllarning sonini koʻrsatish maqsadida nasabnomaga ismlar kiritiladi (shu bobning 17–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

1:3 Ram — yunoncha matnda bu ismning boshqa varianti Aram (shu bobning 4–oyatida ham bor). Uning Ram degan shakli 1 Solnomalar 2:9-10 dan olingan.

1:8 …Yohuram…Yohuram… — yunoncha matnda bu ismning boshqa varianti Yoram. Uning Yohuram degan shakli 3 Shohlar 22:50 dan olingan.

1:11 Isroil xalqi Bobilga surgun qilingan davr — miloddan oldingi 586 yilda Bobil shohi Navuxadnazar Quddusni vayron qilib, aholining asosiy qismini Bobilga surgun qilgan edi (4 Shohlar 25:1-21 ga qarang).

1:11 Yohayixin — yunoncha matnda Yoxoniyo, Yohayixinning yana bir ismi. Shu bobning 12–oyatida ham bor.

1:11 Isroil xalqi Bobilga surgun qilingan davrda Yoʻshiyo Yohayixinni va boshqa oʻgʻil farzandlarni koʻrdi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Yoʻshiyodan Yohayiqim tugʻildi. Isroil xalqi Bobilga surgun qilingan davrda Yohayiqim Yohayixinni va boshqa oʻgʻil farzandlarni koʻrdi. Yoʻshiyo Yohayixinning bobosi edi.

1:12 Isroil xalqi Bobilga surgun qilingandan keyin… — miloddan oldingi 539 yilda Fors shohi Kurush Bobilni bosib oldi. Keyingi yili u Bobilda surgunda yashayotgan yahudiylarga Quddusga qaytib borishga va Maʼbadni qayta qurishga ijozat berdi (2 Solnomalar 36:20-23, Ishayo 44:28-45:4 ga qarang).

1:12 Zarubabel — Xaggey 1:1 ning oxirgi izohiga qarang.

1:17 …oʻn toʻrt nasl…oʻn toʻrt nasl…oʻn toʻrt nasldir — bu sonning qanday ramziy maʼnosi borligi bahsli. Oʻn toʻrt soni toʻliqlikka yoki barkamollikka nisbatan tanlangan boʻlishi mumkin, chunki yettini ikkiga koʻpaytirsa, oʻn toʻrt boʻladi. Yetti soni esa barkamollik ramzidir. Oʻn toʻrt soni Dovud uchun timsol qilib tanlangan boʻlishi ham mumkin, chunki ibroniy tilida har bir harf maʼlum bir sonni ifodalaydi va Dovud ismining ibroniycha harflarini ifodalaydigan sonlar qoʻshilganda oʻn toʻrt soni hosil boʻladi. Bular muallifning maqsadiga mos keladi, zotan u Isoning haqiqiy Masih — Dovudning oʻgʻli ekanligini koʻrsatmoqchi.

1:21 Iso — yunoncha matnda Iisus, bu ism ibroniycha Yoshua ismidan olingan boʻlib, Egamiz qutqaradi maʼnosini ifodalaydi.

1:23 Muallif bu oʻrinda Ishayo 7:14 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan. Bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha qiz soʻzi Ishayo 7:14 da ishlatilgan ibroniycha soʻzga oʻxshab, yosh ayolga yoki bokira qizga ishora qilishi mumkin (Ishayo 7:14 ning birinchi izohiga qarang). “Bokira qiz” iborasi Maryamni aniq tasvirlaydi, chunki Maryam er koʻrmagan edi.

1:25 Oʻgʻil — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida toʻngʻich oʻgʻli.

2:1 Hirod — Buyuk Hirod unvoni bilan ham tanilgan boʻlib, u miloddan oldingi 37-4 yillarda butun qadimgi Falastinda hukmronlik qilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi FALASTIN soʻziga qarang.

2:2 …Uning yulduzi chiqqanini koʻrdik — yoki …sharqda Uning yulduzini koʻrdik.

2:4 Tavrot tafsirchilari — Musoning qonunini juda yaxshi bilgan ziyoli odamlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi TAVROT TAFSIRCHISI iborasiga qarang.

2:4 Masih — bu unvonni yahudiylar kelajakda ularni dushmanlaridan qutqaradigan va butun yer yuzidagi xalqlar ustidan hukmronlik qiladigan insonga nisbatan ishlatganlar. Eski Ahdda Masihning qiladigan ishlari haqida bashoratlar yozilgan. Yangi Ahdga koʻra Rabbimiz Iso oʻsha Masihdir. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

2:6 Mixo 5:2 ga qarang.

2:9-10 Ularga oldin koʻringan yulduz — yoki Ular sharqda koʻrgan yulduz.

2:11 mirra — maʼlum bir daraxtlarning qotgan yelimidan tayyorlangan qimmatbaho xushboʻy modda.

2:15 Xoʻsheya 11:1 ga qarang.

2:18 Rama shahri — Quddusdan qariyb 8 kilometr shimolda joylashgan. Rohilaning maqbarasi Rama shahrining yaqinida, Zilzax degan yerda edi (1 Shohlar 10:2 ga qarang). Rohila Yoqubning xotini edi, Yoqub Isroil xalqining bobokaloni edi.

2:18 Yeremiyo 31:15 ga qarang.

2:22 Arxelayus — Yahudiya, Samariya va Idumeya hududlarida hukmronlik qilgan.

2:23 …Egamiz paygʻambarlar orqali…aytgan bashorati… — paygʻambarlarning, Masih haqoratlanadi, rad etiladi, degan bashoratlariga ishora boʻlishi mumkin (Zabur 21:7-8, Ishayo 53:3 ga qarang). Nosira ahamiyatga ega boʻlmagan kichkinagina shahar edi. Oʻsha davrlarda odamlar Nosiraliklarga past nazar bilan qarar edilar (Yuhanno 1:45-46 ga qarang).

3:1 Oʻsha kunlar — taxminan milodiy 28 yoki 29 yil nazarda tutilgan (Luqo 3:1-3 oyatlarga va Luqo 3:1 ning ikkinchi izohiga qarang).

3:1 Yahudiya choʻli — Iordan daryosining Oʻlik dengizga quyiladigan joyiga yaqin boʻlgan, daryodan gʻarbda joylashgan yerlar.

3:2 Osmon Shohligi — Xudoning hozirgi paytda insonlar hayotidagi hukmronligi va oxiratda har bir yaratilgan mavjudotning yangilanishiga ishora. Bu ibora faqatgina Matto kitobida ishlatilgan va maʼnosi “Xudoning Shohligi” degan ibora bilan bir xil. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

3:3 Muallif bu oʻrinda Ishayo 40:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

3:4 …tuya junidan toʻqilgan kiyim…charm kamar… — Ilyos paygʻambar va boshqa paygʻambarlar kiygan kiyimlar (4 Shohlar 1:8, Zakariyo 13:4 ga qarang).

3:7 Farziy — yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga izchil amal qilardilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi FARZIY soʻziga qarang.

3:7 sadduqiy — yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Farziylardan farqli ravishda, ular ogʻzaki tarqalgan urf–odatlarni qabul qilmasdilar, balki faqatgina Tavrotda yozilgan qonun–qoidalarga rioya qilardilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SADDUQIY soʻziga qarang.

3:11 olov — imonlilarni poklaydigan Muqaddas Ruhning qudratiga ishora boʻlishi mumkin (Havoriylar 1:5, 8, 2:1-4, 11:16 ga qarang). Ammo bu oʻrinda olov soʻzi Hukm kuniga ishora qilayotgan boʻlsa kerak (shu bobning 7-10, 12–oyatlariga qarang). Oxiratda odamlar Isoga va Uning taʼlimotiga quloq tutgan–tutmaganlariga qarab hukm qilinadilar.

3:17 Bu Mening sevikli Oʻgʻlimdir — Zabur 2:7 ga qarang.

3:17 Undan nihoyatda mamnunman — Ishayo 42:1 ga qarang.

4:3 iblis — yunoncha matnda vasvasaga soluvchi, iblisga nisbatan aytilgan ibora.

4:3 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

4:4 Qonunlar 8:3 ga qarang.

4:6 Zabur 90:11-12 ga qarang.

4:7 Qonunlar 6:16 ga qarang.

4:10 Qonunlar 6:13 ga qarang.

4:12 Yahyoning hibsga olingani — 14:3-5 ga qarang.

4:13 Zabulun va Naftali hududi — qadimgi Falastinning shimolida boʻlib, Eski Ahd davrida Zabulun va Naftali qabilalari shu yerlarda yashardi, Iso davrida esa u yerlarda koʻplab gʻayriyahudiylar istiqomat qilardi.

4:15-16 Ishayo 9:1-2 oyatlarga va Ishayo 9:1 ning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

4:24 Suriya — Rim imperiyasiga qarashli boʻlib, Jalila hududining shimolida, chegaradosh viloyat edi.

4:25 Dekapolis hududi — Samariya va Jaliladan sharqda joylashgan. Yunonchada Dekapolis nomining maʼnosi — oʻnta shahar. Dekapolis hududida Yunon va Rim madaniyatlarining markazi boʻlgan oʻnta shahar bor edi.

5:16 osmondagi Otangiz — Xudoga ishora. Iso koʻpincha Ota unvonini Xudoga nisbatan ishlatgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan OTA soʻziga qarang.

5:17 …Tavrot…paygʻambarlarning bitiklari… — odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Yahudiylar baʼzan dastlabki ikki qism “Tavrot va Paygʻambarlar bitiklari” deganda butun Eski Ahd toʻplamini nazarda tutadilar.

5:21 Chiqish 20:13 ga qarang.

5:22 …hatto gʻazablangan odam… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida hatto behuda gʻazablangan odam.

5:27 Chiqish 20:14 ga qarang.

5:31 Qonunlar 24:1 ga qarang.

5:32 Lekin Men sizlarga aytaman… — 19:3-9 oyatlarga va 19:3 izohiga qarang.

5:33 Sahroda 30:3, Qonunlar 23:21 ga qarang.

5:35 buyuk Shoh — Xudoga ishora.

5:38 Chiqish 21:24, Levilar 24:20, Qonunlar 19:21 ga qarang.

5:41 Birov — Rim askari nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Oʻsha davrda qadimgi Falastin Rim imperiyasi hukmronligi ostida edi.

5:41 chaqirim — yunoncha matnda milion, taxminan 1,5 kilometrga toʻgʻri keladi.

5:43 Yaqiningni sevgin… — Levilar 19:18 ga qarang.

5:44 Sizlarni quvgʻin qilganlar uchun ibodat qilinglar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Sizni laʼnatlaganlarni duo qilinglar. Sizdan nafratlanganlarga yaxshilik qilinglar. Sizning nomingizga isnod keltirganlar uchun, sizlarni quvgʻin qilganlar uchun ibodat qilinglar.

5:46 soliqchilar — bu soliqchilar odatda yahudiy boʻlib turib, Rim davlatiga ishlagani uchun hamma ularni yomon koʻrardi. Koʻp soliqchilar firibgarlik qilib, xalqdan soliq uchun keragidan ortiqroq pul undirardilar–da, bu pulni oʻz choʻntaklariga urardilar. Mana shuning uchun ham xalq soliqchilardan nafratlanib, ularni oʻz imonini sotgan xoinlar deb bilardi.

6:4 …sizni taqdirlaydi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida …sizni aniq taqdirlaydi. Shu bobning 6, 18–oyatlarida ham bor.

6:13 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Saltanat, kuch–qudrat va shon–shuhrat to abad Senikidir. Omin.

6:19 …bunday boylikni kuya yeydi… — qadimgi paytlarda qimmatbaho kiyimlar va gilamlar xazina hisoblanar edi.

6:27 lahza — yunoncha matnda tirsak. Odatda bu uzunlikni oʻlchash birligi, ammo baʼzan qisqa vaqtni ham bildiradi. Baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, Iso odamning oʻz boʻyini oʻstira olmasligiga ishora qilyapti, ammo bu oʻrinda Iso Masih odamning oʻz umrini hatto qisqa vaqtga ham uzaytira olmasligiga ishora qilayotganining ehtimoli koʻproq.

6:29 shoh Sulaymon — 3 Shohlar 10:23-27 ga qarang.

6:33 Xudoning Shohligi — 3:2 izohiga qarang.

6:33 …Uning irodasini bajarish payida boʻlinglar — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …Uning solihligi payida boʻlinglar.

7:12 Tavrot va paygʻambarlar taʼlimoti — 5:17 izohiga qarang.

7:29 Tavrot tafsirchilari — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Tavrot tafsirchilari va farziylar.

7:29 …Tavrot tafsirchilariday emas… — odatda bu odamlar taʼlim berganda oʻz taʼlimotlarini asoslab berish maqsadida avval yashab oʻtgan eʼtiborli, obroʻli muallimlarning soʻzlarini misol qilib keltirar edilar, ammo Iso bunday qilmagan.

8:2 teri kasalligi — bu ibora yunonchada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi. Teri kasalliklaridan birortasiga yoʻliqqan kishi harom hisoblanar edi. Xasta odam kasalligini boshqalarga yuqtirmasligi va ularni harom qilmasligi uchun, boshqalardan ajratib qoʻyilar edi (Levilar 13:45-46 ga qarang).

8:2 Hazrat — yunoncha matnda kurios. Bu oʻrinda obroʻ–eʼtiborli insonga nisbatan ishlatiladigan soʻz sifatida qoʻllangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ… soʻziga qarang.

8:4 ruhoniy — Quddusdagi Maʼbadda xizmat qiladigan eʼtiborli din rahnamosi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi RUHONIY soʻziga qarang.

8:4 Poklanganingni hammaga isbot qilish uchun… — yoki Men Xudoning qonuniga jiddiy qarashimni ruhoniylar koʻrishlari uchun….

8:4 …oʻzingni ruhoniyga koʻrsat…Muso amr qilgan qurbonliklarni keltir — Levilar 14:1-32 ga qarang.

8:5 Rim — oʻsha davrda qadimgi Falastin Rim imperiyasi hukmronligi ostida edi.

8:12 Osmon Shohligining merosxoʻrlari — Isroil xalqiga ishora. Yana 22:1-14 ga va Luqo 13:28-30 ga qarang.

8:16 Kech kirganda… — yahudiylarning urf–odatiga koʻra, yangi kun quyosh botgandan keyin boshlanar edi. Matnda tasvirlangan payt Shabbat kunining yakuni va yakshanba kunining boshlanishi edi (Mark 1:21, 29). Yahudiylarda yakshanba haftaning birinchi kuni hisoblanar edi.

8:17 Ishayo 53:4 ga qarang.

8:18 koʻlning narigi tomoni — Jalila koʻlining sharqiy qirgʻogʻiga ishora.

8:20 Inson Oʻgʻli — Iso Masih koʻpincha Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi INSON OʻGʻLI iborasiga qarang.

8:22 ruhan oʻlik boʻlganlar — yunoncha matnda oʻlik boʻlganlar.

8:28 Gadara — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Gergesa yoki Gerasa. Gadara shahrida va uning atrofidagi qishloqlarda gʻayriyahudiylar istiqomat qilardi.

8:29 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

9:8 …qoʻrqib ketdi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida hayratga tushdi.

9:10 soliqchilar — 5:46 izohiga qarang.

9:13 Xoʻsheya 6:6 ga qarang.

9:17 …mesh yorilib ketadi… — qadimgi paytlarda suyuqlik odatda hayvon terisidan qilingan meshlarda saqlanardi. Uzum sharbati bijgʻib, sharobga aylanganda, meshlar shishardi. Mesh eskirgani sari oʻz choʻziluvchanligini yoʻqotgani bois, yangi sharob eski meshga solinganda, meshni yorib yuborardi.

9:23 nay chaluvchilarni va dod–faryod qilayotgan olomon — baʼzan dafn marosimlari paytida dod–faryod qilib, aytib yigʻlash uchun yigʻichilar yollanardi.

9:27 Dovud Oʻgʻli — yahudiylar shoh Dovud naslidan kelib chiqadigan Masihni shunday nom bilan atashar edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

9:34 ins–jinslar hukmdori — Baalzabul nomi bilan ham tanilgan (12:24 ga qarang). Bu nom shayton shohligidagi qudratli bir mavjudotga yoki shaytonning oʻziga ishora qiladi.

10:3 soliqchi — 5:46 izohiga qarang.

10:3 Taddeyus — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Lebayus, yaʼni Taddeyus. Ayrim olimlarning fikri boʻyicha, bu ism Yoqub oʻgʻli Yahudoning yana bir ismi edi (Luqo 6:16, Havoriylar 1:13 ga qarang). Xoin Yahudodan ajralib turishi uchun unga Taddeyus ismi berilgan boʻlishi mumkin.

10:4 vatanparvar — bu nom Shimoʻnning Rim imperiyasiga qarshilik koʻrsatgan avom xalq harakatining aʼzosi ekaniga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin. Ushbu harakat aʼzolari siyosiy, iqtisodiy va diniy maqsadlarni koʻzlagan edilar.

10:5 Samariyaliklar — yahudiylar va Samariyaliklar uzoq vaqt davomida bir–birlariga dushman boʻlib kelganlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SAMARIYALIK soʻziga qarang.

10:8 teri kasalligi — 8:2 ning birinchi izohiga qarang.

10:14 …oyoqlaringizdagi changni qoqib ketinglar — odamlar Xudoning elchilarini rad etganlari uchun, havoriylar oyoqlaridagi changni qoqib ketardilar. Havoriy Pavlus ham shunga oʻxshash harakatni ishlatgan (Havoriylar 18:6 ga qarang). Bu harakat oʻsha odamlarning ayanchli qismatini, yaʼni Xudo tomonidan rad etilishini va Uning shohligidan benasib qolish xavfini anglatardi.

10:15 Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlari — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

10:25 Baalzabul, yaʼni ins–jinslar hukmdori — 9:34 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

10:29 bir tanga — yunoncha matnda assarion, Rim imperiyasidagi mis chaqa. Oʻn olti assarion bir dinor qiymatiga toʻgʻri kelardi. Bir dinor mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

10:35-36 Oʻgʻilni otasidan…ajratish uchun kelganman. 36 Insonning dushmanlari oʻz uyidagilari boʻladi — Mixo 7:6 ga qarang.

10:38 …oʻz xochini olib… — Rim imperiyasi davrida oʻlim jazosining bir turi mahkumni xochga mixlash edi. Bu jazo hammaga maʼlum boʻlgan. Odatda jinoyatchi oʻzi mixlanadigan xochning koʻndalang yogʻochini hukm ijro etiladigan joyga koʻtarib olib borar edi (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XOCH soʻziga qarang). Iso Masih mana shu timsol orqali shogirdlarini hamda Unga ishonganlarni oʻz manfaatlarini koʻzlamasdan, Unga butunlay oʻzlarini bagʻishlab va itoat qilib hayot kechirishga, hattoki U uchun oʻlimga ham rozi boʻlishga daʼvat etadi.

11:2 Yahyo bu paytda zindonda edi… — 14:3-5 ga qarang.

11:2 shogirdlari — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida shogirdlaridan ikkitasi.

11:5 teri kasalligi — 8:2 ning birinchi izohiga qarang.

11:10 Malaki 3:1 ga qarang.

11:13 …hamma paygʻambarlarning bitiklari…Tavrot kitobi… — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi (5:17 izohiga qarang).

11:14 kelishi bashorat qilingan Ilyos — Malaki 4:5-6 ga qarang.

11:19 soliqchilar — 5:46 izohiga qarang.

11:19 …donolik toʻgʻri ekanligi oʻz natijasidan ayon — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudoning donoligini tan olganlar Uning donoligi toʻgʻri ekanligini koʻrsatib turibdilar.

11:21 Tir bilan Sidon shaharlari — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan gʻayriyahudiylar shaharlari. Bu shaharlar Jaliladan shimoli–gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

11:21 …qanorga oʻranib, boshlariga kul sochib… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish va boshga kul sochish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

11:23 Sadoʻm — 10:15 izohiga qarang.

11:29 boʻyinturuq — itoatkorlik va boʻysunish ramzi.

12:1 …shogirdlari…donlarini yeyardilar — Tavrot qonunlariga koʻra, och qolgan odam birovning dalasidan boshoqlarni uzib, donini yeyishi mumkin edi (Qonunlar 23:24-25 ga qarang).

12:2 Shabbat kuni qonunga xilof ish — farziylar Tavrotdagi qonunni (Chiqish 34:21 ga qarang) oʻzlaricha jiddiy sharhlab, hatto inson hayotiga oid ikir–chikirlarni ham qonun darajasiga koʻtarganlar. Shuning uchun ular Isoning shogirdlari qilgan ishni Shabbat kuniga xilof ish deb hisoblaganlar.

12:3 Dovud hamrohlari bilan och qolganda nimalar qilgani — 1 Shohlar 21:1-6 ga qarang.

12:4 muqaddas nonlar — Levilar 24:5-9 ga qarang. Yana lugʻatdagi MUQADDAS NON iborasiga qarang.

12:5 …ruhoniylar Shabbat qonunini buzsalar ham, aybdor boʻlmasliklarini Tavrotda oʻqimaganmisizlar? — Tavrot boʻyicha, Shabbat kuni ruhoniylar baʼzi bir burchlarini bajarishi mumkin edi (Levilar 24:8, Sahroda 28:9-10 ga qarang).

12:7 Xoʻsheya 6:6 ga qarang.

12:18-21 Ishayo 42:1-4 ga qarang. Muallif shu bobning 21–oyatida Ishayo 42:4 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

12:23 Dovudning Oʻgʻli — 9:27 izohiga qarang.

12:24 ins–jinslar hukmdori Baalzabul — 9:34 izohiga qarang.

12:31 Muqaddas Ruhga kufrlik qilganlar — Xudoga ishonishdan bosh tortib, Muqaddas Ruhning ishiga qarshilik koʻrsatayotgan insonlarga ishora qiladi.

12:39 Yunus paygʻambarning alomati — Yunusni nahang baliq yutib yuborgandan keyin, Xudo uni nahang baliqning qornidan xalos etgandi (Yun 2:1, 11 ga qarang). Iso Yunusning hayotidagi bu voqeani tilga olib, Oʻzining oʻlimi va tirilishiga ishora qilmoqda (shu bobning 40–oyatiga qarang).

12:41 Naynavo — Yunus davrida Ossuriya shohligining poytaxti edi. Bu shahar Nineviya nomi bilan ham maʼlum.

12:42 Janub malikasi — Shava malikasi nazarda tutilgan (3 Shohlar 10:1-10 ga qarang).

13:14-15 Muallif bu oʻrinda Ishayo 6:9-10 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

13:31 xantal urugʻi — oʻsha zamonda odamlar xantal urugʻini eng mayda urugʻ deb bilishardi.

13:33 bir togʻora — yunoncha matnda uch saton, taxminan 22 kiloga toʻgʻri keladi.

13:35 Zabur 77:2 ga qarang.

13:54 ona shahri — yaʼni Nosira.

14:1 viloyat hukmdori — yunoncha matnda tetrarx. Bu unvon Rim imperiyasi tomonidan joriy qilingan boʻlib, hokimiyati cheklangan va faqat Rim hukumati ruxsati bilan ish yuritadigan hukmdorga nisbatan qoʻllanilgan. Avom xalq orasida bunday hukmdor shoh deb atalar edi (misol uchun, 14:9 ga va Mark 6:14 ga qarang).

14:1 Hirod — Antipas ismi bilan ham tanilgan boʻlib, Buyuk Hirodning oʻgʻli edi. Antipas Jalila va Pereya hududlarida hukmronlik qilgan.

14:13 …qayiqqa tushib… — Jalila koʻlida.

14:22 …koʻlning narigi tomoniga… — Iso va uning shogirdlari shu paytda koʻlning aynan qaysi qismida boʻlganlari aniq emas. “Koʻlning narigi tomoniga” degan ibora koʻlning oʻsha qirgʻogʻidagi boshqa bir joyga qayiq bilan suzib borishni ham bildirishi mumkin. Anʼanaga koʻra, Iso bir necha ming kishini toʻydirgan bu joy koʻlning shimoli–gʻarb tomonida, Jaliladagi Baytsaydaga yaqin edi.

14:33 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

14:34 Ular koʻldan suzib oʻtib… — shu bobning 22–oyati izohiga qarang.

14:34 Genisaret — Kafarnahum shahridan janubi–gʻarbdagi serhosil tekislik.

15:2 Nega ovqatlanishdan oldin qoʻllarini yuvmaydilar? — farziylar va Tavrot tafsirchilari ovqatlanishdan oldin qoʻllarining yuvilishiga alohida eʼtibor qaratishardi. Ayniqsa koʻchada, odamlar orasida boʻlib kelgandan keyin, dasturxonga oʻtirishdan oldin urf–odatlarga koʻra qoʻllarini yuvib, oʻzlarini poklab olishardi.

15:4 Chiqish 20:12, 21:17, Levilar 20:9, Qonunlar 5:16 ga qarang.

15:8 Bu xalq Meni tilidagina izzat qiladi… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Bu xalq Menga yaqinlashar faqat ogʻizda, Meni tilidagina izzat qiladi.

15:8-9 Muallif bu oʻrinda Ishayo 29:13 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

15:21 Tir va Sidon — 11:21 ning birinchi izohiga qarang.

15:22 Dovudning Oʻgʻli — 9:27 izohiga qarang.

15:39 Magadan — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Magdala. Magadan Jalila koʻlining gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan boʻlishi mumkin.

16:4 Yunusning alomati — 12:39-41 oyatlarga va 12:39 izohiga qarang.

16:5 Narigi qirgʻoqqa… — bu ibora koʻlning oʻsha qirgʻogʻidagi boshqa bir joyga qayiq bilan suzib borishni ham bildirishi mumkin. Bu oʻrinda shimoli–sharqiy qirgʻoqqa ishora boʻlsa kerak.

16:6 xamirturush — majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, odatda boshqalarga salbiy taʼsir koʻrsatadigan taʼlimotlar va xulq–atvor nazarda tutilgan.

16:13 Filip Qaysariyasi — Jalila koʻlidan qariyb 40 kilometr shimoli–sharqda joylashgan shahar.

16:14 …Ilyos…Yeremiyo… — Ilyos yahudiylarning Eski Ahd davrida yashagan eng buyuk paygʻambarlaridan biri edi. Yahudiylar Ilyosning qaytib kelishini intizorlik bilan kutishardi (Malaki 4:5-6 ga qarang). Yeremiyo ham Eski Ahd davrida yashagan, yahudiylarga yaxshi tanish boʻlgan paygʻambar edi.

16:16 Shimoʻn Butrus — Iso Masih Shimoʻnga Butrus ismini bergan edi (Mark 3:16, Luqo 6:14 ga qarang). Baʼzan u haqda soʻz yuritilganda, ikkala ism ham birgalikda ishlatiladi.

16:16 Masih — bu unvonni yahudiylar kelajakda ularni dushmanlaridan qutqaradigan va butun yer yuzidagi xalqlar ustidan hukmronlik qiladigan insonga nisbatan ishlatganlar. Eski Ahdda Masihning qiladigan ishlari haqida bashoratlar yozilgan. Yangi Ahdga koʻra Rabbimiz Iso oʻsha Masihdir. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

16:16 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

16:17 Yuhanno — yunoncha matnda bu ismning boshqa varianti Yunus. Uning Yuhanno degan shakli Yuhanno 1:42, 21:15-17 dan olingan.

16:18 Butrus isming “qoya” degani–ku! — Butrus ismi yunonchada Petros boʻlib, maʼnosi qoya demakdir.

16:18 jamoat — Iso Masihga ishongan odamlar nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi JAMOAT soʻziga qarang.

16:21 bosh ruhoniylar — jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BOSH RUHONIYLAR iborasiga qarang.

16:24 …xochini koʻtarib… — 10:38 izohiga qarang.

17:4 yasayman — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida yasaylik.

17:5 Bu Mening sevikli Oʻgʻlimdir, Undan mamnunman — 3:17 ga va oʻsha oyatning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

17:10 …Masihdan oldin Ilyos kelishi kerak… — 16:14 izohiga qarang.

17:12 …Ilyos allaqachon kelgan… — Yahyo choʻmdiruvchi nazarda tutilgan (shu bobning 13–oyatiga qarang).

17:12 …uni xohlaganicha xoʻrladilar — Hirod Hirodiyaning iltimosi bilan Yahyoni qanday qilib qatl qilganiga ishora (14:3-11 ga qarang).

17:20-21 Yetarli imoningiz yoʻqligi uchun… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida imoningiz yoʻqligi uchun.

17:20-21 zigʻirday — yunoncha matnda xantal urugʻiday. Oʻsha zamonda odamlar xantal urugʻini eng mayda urugʻ deb bilishardi.

17:20-21 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi jumla 21–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Bu toifa jinlarni ibodat va roʻzadan boshqa yoʻl bilan quvib boʻlmaydi.

17:24 Maʼbad soligʻi — yunoncha matnda ikki draxmalik tanga, yahudiy erkaklari Maʼbadga toʻlagan soliqqa ishora (Chiqish 30:13-16 ga qarang). Shu bobning 27–oyati izohiga qarang.

17:25 Butrus — yunoncha matnda Shimoʻn, Butrusning yana bir ismi (Mark 3:16, Luqo 6:14 ga qarang).

17:27 kumush tanga — yunoncha matnda bir statir, qiymati toʻrt draxmaga teng boʻlgan kumush tanga, ikkita erkak toʻlashi kerak boʻlgan Maʼbad soligʻining miqdori. Draxma yunon tangasi edi. Qiymati Rimdagi bir dinor qiymatiga teng kelar edi. Bir dinor mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

18:6 shu kichiklarning birontasi — Iso Masihga imon keltirgan odamlar, ayniqsa kichik bola singari, ojiz va qarovga muhtoj boʻlganlar nazarda tutilgan.

18:10-11 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 11–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Inson Oʻgʻli esa adashib gumroh boʻlganlarni qutqarish uchun kelgan.

18:16 Qonunlar 19:15 ga qarang.

18:17 jamoat — maʼlum bir joydagi masihiylar guruhi nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi JAMOAT soʻziga qarang.

18:17 soliqchi — 5:46 izohiga qarang.

18:22 yetmish karra yetti marta — majoziy maʼnoda ishlatilgan ibora, maʼnosi har doim.

18:24 ming–minglab tilla tanga — yunoncha matnda oʻn ming talant. Bir talantning qiymati mardikorning oʻn besh yillik ish haqidan ham koʻproq edi.

18:28 yuz kumush tanga — yunoncha matnda yuz dinor. Dinor Rim kumush tangasi boʻlib, mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

19:3 Qonunga koʻra, erkak kishi har qanday sabab bilan oʻz xotinidan ajralishi mumkinmi? — Qonunlar 24:1 da yozilgan qonuniy ajralishning sabablari haqida yahudiy olimlari koʻp bahslashardilar. Baʼzi olimlar Qonunlar 24:1 dagi “uyatli qiliq”ni zino deb talqin qilgan holda, faqatgina xotin zino qilganda ajrashish mumkin, deb aytishardi. Boshqa baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, xotin erga biror sababga koʻra yoqmay qolsa, er xotini bilan ajrashishi mumkin edi. Ular Qonunlar 24:1 dagi “uni yoqtirmay qolsa” iborasiga urgʻu berganlar. Iso Masihning taʼlimotiga koʻra esa Xudoning asl maqsadi shu ediki, er va xotin nikohi buzilmasin, ular aslo ajrashmasin (shu bobning 4-6–oyatlariga qarang). Ammo Iso ham Musoning qonunlarida berilgan, bevafolik sababi bilangina ajralish mumkin, degan fikriga qoʻshilar edi (shu bobning 8-9–oyatlariga qarang).

19:4 Ibtido 1:27, 5:2 ga qarang.

19:5 Ibtido 2:24 ga qarang.

19:7 …Muso…amr bergan — Qonunlar 24:1 ga qarang.

19:9 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar Isoning gapiga qoʻshimcha qilingan: shuningdek, eridan ajralgan xotinga uylangan ham zino qilgan boʻladi.

19:16 Ustoz! — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Valineʼmat Ustoz!

19:17 Nega Mendan yaxshi ish toʻgʻrisida soʻrayapsiz? Faqatgina Xudo yaxshi–ku! — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Nega Meni valineʼmat deysiz? Birgina Xudodan boshqa hech kim valineʼmat emas–ku!

19:18-19 Chiqish 20:12-16, Qonunlar 5:16-20, Levilar 19:18 ga qarang.

19:28 …hamma narsa yangilanganda… — Vahiy 21:1-5 ga qarang.

20:2 bir kumush tanga — yunoncha matnda bir dinor, Rim kumush tangasi. Shu bobning 9, 10, 13–oyatlarida ham bor.

20:7 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar bogʻ egasining gapiga qoʻshimcha qilingan: tegishli haqingizni olasizlar.

20:16 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar Isoning gapiga qoʻshimcha qilingan: Axir, daʼvat etilganlar koʻp, ammo tanlanganlar ozdir.

20:19 gʻayriyahudiylar — oʻsha davrda Yahudiyada hukmronlik qilgan Rim imperiyasi amaldorlariga ishora.

20:20 ikki oʻgʻli — yaʼni Yoqub va Yuhanno.

20:21 Sizning oʻng tomoningiz — oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

20:22 azob kosasi — yunoncha matnda kosa, Isoning azoblari va xochdagi oʻlimiga ishora (shu bobning 17-19–oyatlariga qarang). “Kosadan ichmoq” iborasi azob–uqubat tortib, jazo olish maʼnosini bildiradi (misol uchun, Zabur 74:9, Ishayo 51:17, Yeremiyo 25:15 ga qarang).

20:22 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar Isoning gapiga qoʻshimcha qilingan: Men boshdan kechiradigan qaygʻu–alamlarga botib chiday olasizlarmi?

20:23 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar Isoning gapiga qoʻshimcha qilingan: boshdan kechiradigan qaygʻu–alamlarimga oʻzingiz ham duchor boʻlasizlar.

20:30 Dovud Oʻgʻli — 9:27 izohiga qarang.

21:1 Zaytun togʻi — Quddus shahrining sharqiy devori boʻylab oʻtgan Qidron soyligining narigi tomonidagi tepalik.

21:5 Quddus xalqi — yunoncha matnda Qiz Sion, Quddus ahliga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

21:5 Zakariyo 9:9 ga qarang. Yana Ishayo 62:11 ga qarang.

21:9 Dovud Oʻgʻli — 9:27 izohiga qarang.

21:9 Egamiz nomidan kelayotgan Inson baraka topsin! — Zabur 117:26 ga qarang.

21:12 Sarroflar — pul ayirboshlovchilar. Ular Rim va Yunon tangalarini yahudiylarning shaqaliga almashtirganlar. Maʼbad soligʻini toʻlash va qurbonlik qilinadigan hayvonlarni sotib olish uchun shaqal ishlatilgan.

21:13 Ishayo 56:7 ga qarang.

21:13 qaroqchilar uyasi — Yeremiyo 7:11 ga qarang.

21:16 Muallif bu oʻrinda Zabur 8:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

21:17 Baytaniya qishlogʻi — Quddus shahrining sharqiy devori boʻylab oʻtgan Qidron soyligining narigi tomonida joylashgan edi.

21:31 Soliqchilar — 5:46 izohiga qarang.

21:33 uzum siqish chuquri — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi.

21:42 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

21:42 Zabur 117:22-23 ga qarang.

21:44 bu tamal toshi — Iso bu soʻzni ramziy maʼnoda ishlatgan boʻlib, Oʻzini nazarda tutgan.

22:16 Hirod tarafdorlari — Buyuk Hirodning avlodlari hukmronligini qoʻllab–quvvatlagan yahudiylarning bir guruhi. Buyuk Hirod va uning oʻgʻli Hirod Antipas (14:1 ga qarang) hokimiyati cheklangan boʻlib, faqat Rim hukumati ruxsati bilan ish yuritardi. Farziylar Rim hukumatiga qattiq qarshilik koʻrsatar, ammo Hirod tarafdorlari Rim hukmronligini qoʻllab–quvvatlar edilar.

22:17 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon. Bu oʻrinda Qaysar Tiberiyga ishora qilingan. U milodiy 14-37 yillarda hukmronlik qilgan.

22:17 …Qaysarga soliq toʻlashimiz… — yahudiylar Rim bosqinchilaridan gʻoyat nafratlanganlari uchun, ularga soliq toʻlashni aslo istamas edilar. Biroq soliq toʻlamaslik katta muammolarni keltirib chiqarar edi.

22:19 dinor — Rim kumush tangasi. Bir dinor mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

22:24 …Muso aytgan ediki… — Qonunlar 25:5-6 ga qarang.

22:29 Muqaddas bitiklar — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi.

22:32 Chiqish 3:6 ga qarang.

22:37 Qonunlar 6:5 ga qarang.

22:39 Levilar 19:18 ga qarang.

22:40 Butun Tavrot va paygʻambarlarning hamma bitiklari — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi (5:17 izohiga qarang).

22:42 Dovudning Oʻgʻli — 9:27 izohiga qarang.

22:44 Mening oʻng tomonim — oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

22:44 Zabur 109:1 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

23:5 Peshanalariga taqqan nishonalari…kiyimlarining popuklari… — bu nishona va popuklarni erkaklar oʻzlarining Xudoga bagʻishlanganlarini koʻrsatish uchun taqib yurardilar. Nishona odatda teridan tikilgan kichkina quti boʻlib, uning ichida Tavrotdan yozib olingan muhim oyatlar bor edi. Xudo Oʻz xalqiga, Mening amrlarimni yodda tutib, ularga rioya qilinglar, amrlarimni farzandlaringizga oʻrgatinglar, deb popuklar osib yurishni va nishonalar taqib yurishni buyurgan edi (Sahroda 15:37-40, Qonunlar 6:8, 11:18 ga qarang). Iso Masih bu amrga itoat etishni emas, balki inson yuragidagi magʻrurlikni, gunohga moyil boʻlgan oʻy–xayollarni ayb deb bilardi.

23:13-14 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 14–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Holingizga voy, ey tafsirchilar va farziylar! Sizlar ikkiyuzlamachisizlar! Axir, sizlar bevalarning uy–joylarini tortib olasizlar, xoʻja koʻrsinga uzoq duo oʻqiysizlar. Shuning uchun nihoyatda qattiq jazoga mubtalo boʻlasizlar.

23:23 ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi. Levilar 27:30-33, Qonunlar 14:22-29, 26:12-13 ga qarang.

23:24 …ichimligingizdan chivinni suzib olasizlar… — harom boʻlib qolmaslik uchun ular hatto eng kichkina hasharotni suzib olardilar (Levilar 11:20-23 ga qarang), ammo harom boʻlgan tuyani butunligicha yutib yuborardilar (Levilar 11:4 ga qarang).

23:27 …ohaklangan qabrlarga oʻxshaysizlar… — yahudiylar qabrlarni harom deb bilishardi, shuning uchun qabrga tegib ketgan odam ham harom boʻlardi (Sahroda 19:16 ga qarang). Farziylar tashqi tozalik, diniy poklikka rioya qilib, haqiqiy solihlikka eʼtiborsiz boʻlganlari uchun Xudoning nazarida nopok edilar. Ularning urf–odatlari nafaqat oʻzlarini, balki ularning urf–odatlariga rioya qilgan hamma odamni bulgʻar edi.

23:35 …Hobil…Zakariyo… — Eski Ahdda bayon qilingan voqealarga koʻra, birinchi oʻldirilgan inson — Hobil, oxirgi oʻldirilgan inson esa Zakariyo edi (Ibtido 4:8, 2 Solnomalar 24:20-22 ga qarang).

23:39 Zabur 117:26 ga qarang.

24:2 …bular vayron boʻladi — milodiy 70 yilda Tit boshchiligida Rim qoʻshini Quddusni va u yerdagi Maʼbadni butunlay vayron qilgan.

24:3 Zaytun togʻi — 21:1 izohiga qarang.

24:15 makruh bir narsa — Doniyor 9:27 ga va oʻsha oyatning oxirgi izohiga qarang. Yana Doniyor 11:31, 12:11 ga qarang.

24:17 Tomning ustida boʻlganlar — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi.

24:20 …Shabbat kuniga toʻgʻri kelmasligi uchun… — oʻsha davrda yahudiylarning Shabbat kuni haqidagi qonunni sharhlashlari boʻyicha, Shabbat kunida faqatgina taxminan bir chaqirim joygacha yurish mumkin edi. Agar qochish Shabbat kuniga toʻgʻri kelib qolsa, ularning ahvoli yanada qiyinlashardi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SHABBAT KUNI iborasiga qarang.

24:28 Kalxatlar…shu singari, hammaga ayon boʻladi — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Murda qayerda boʻlsa, kalxatlar ham oʻsha yerda toʻplanadi.

24:29 Ishayo 13:10, 34:4 ga qarang.

24:30 Inson Oʻgʻli…bulutlarda keladi — Doniyor 7:13-14 ga qarang.

24:33 oʻsha vaqt — yoki Inson Oʻgʻli.

24:36 Oʻgʻil ham… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida bu soʻzlar yoʻq.

24:37 Nuh davrida — Ibtido 6:5-7:23 ga qarang.

25:15 …besh ming tilla…ikki ming tilla…ming tilla… — yunoncha matnda …besh talant…ikki talant…bir talant… (shu bobning 16-28–oyatlarida ham bor). Bir talantning qiymati mardikorning oʻn besh yillik ish haqidan ham koʻproq edi.

25:30 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Bularni aytib, Iso xitob qilib dedi: “Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, eshitsin!”

26:2 Fisih ziyofati — Fisih ziyofatiga va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayramiga ishora (Mark 14:1, Luqo 22:1 ga qarang). Bu bayramlar Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlishi munosabati bilan nishonlanar edi (Chiqish 12:1-42, 13:3-10 ga qarang).

26:6 Baytaniya — 21:17 izohiga qarang.

26:6 teri kasalligi — 8:2 ning birinchi izohiga qarang.

26:6 ilgari teri kasalligiga chalingan Shimoʻn — bu odam haqida faqatgina shu oyatda va Mark 14:3 da aytib oʻtilgan. Bu Shimoʻn Isodan shifo topgani bilan tanilgan boʻlishi mumkin.

26:7 ganch — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz naqqoshlikda qoʻllaniladigan oqish yoki sargʻish rangli toshni bildiradi. Odatda bu toshdan yasalgan idishlarda atir moyni uzoq vaqt davomida saqlasa boʻlardi.

26:12 Ayol…Meni dafnga tayyorladi — yahudiylarning urf–odatiga koʻra jasad dafn qilinishidan oldin unga xushboʻy hidli ziravorlar va moylar surtilar edi (Luqo 23:55-56, Yuhanno 19:38-40 ga qarang). Ayol qilgan ishining maʼnosini oʻzi tushunganmi yoki yoʻqmi, aniq emas, ammo Iso aytadiki, uning bu harakati Isoning oʻlimi yaqinlashib qolganini bildirardi (yana shu bobning 2–oyatiga qarang).

26:17 Xamirturushsiz non bayrami — shu bobning 2–oyati izohiga qarang.

26:28 ahd — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida yangi ahd. Iso Masih butun odamzodning gunohini Oʻz boʻyniga olib, xochda oʻldi. Shu orqali yangi ahdni kuchga kiritdi (Ibroniylar 8:6-13, 9:11-17 ga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi AHD soʻziga qarang.

26:30 Zaytun togʻi — 21:1 izohiga qarang.

26:31 Zakariyo 13:7 ga qarang.

26:36 Getsemaniya — Zaytun togʻining gʻarbiy yon bagʻridagi bogʻ.

26:37 Zabadiyoning ikki oʻgʻli — yaʼni Yoqub va Yuhanno.

26:39 bu azob kosasi — yunoncha matnda kosa. 20:22 ning birinchi izohiga qarang.

26:41 …vasvasaga tushib qolmaylik, deb ibodat qilinglar — Iso Oʻz shogirdlarini hademay sinov payti boshlanishi haqida ogohlantiryapti (shu bobning 31-35–oyatlariga qarang). Oʻsha paytda ular vasvasaga tushib, Iso Masihdan yuz oʻgirishlari mumkin edi.

26:53 oʻn minglab — yunoncha matnda oʻn ikki legiondan koʻproq, maʼnosi minglar. Bu yunoncha soʻz Rimliklarning harbiy terminidan olingan boʻlib, 6000 askardan iborat boʻlgan boʻlinma maʼnosini ifodalaydi.

26:54 Muqaddas bitiklar — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi.

26:59 Oliy kengash — yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OLIY KENGASH iborasiga qarang.

26:59 …Isoni oʻlimga mahkum qilish uchun Unga qarshi soxta dalillar izlar edilar — Tavrot qonuniga koʻra, birortasini oʻlimga mahkum qilish uchun, jinoyatni isbotlaydigan kamida ikkita guvoh boʻlishi kerak edi (Qonunlar 17:6 ga qarang).

26:61 Bu Odam…degan — Yuhanno 2:18-22 ga qarang.

26:63 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

26:64 Qodir Xudoning oʻng tomonida oʻtirgani — Zabur 109:1 ga qarang. Oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

26:64 …Inson Oʻgʻlini…osmon bulutlarida kelayotganini koʻrasizlar — Doniyor 7:13 ga qarang.

26:65 …oʻz kiyimlarini yirtib… — oliy ruhoniy bu harakati bilan Isoning aytgan soʻzlaridan dargʻazab boʻlganini koʻrsatdi.

26:73 shevang — Jalilaliklarning shevasi oʻzgacha boʻlib, Yahudiyaliklar ularga past nazar bilan qarar edilar.

27:2 hokim Pilat — Rim hukumati tomonidan Yahudiya viloyatiga tayinlangan hokim.

27:7 kulolning dalasi — kulolga tegishli boʻlgan dalaga ishora boʻlishi mumkin. Ammo bu ibora kulollar loy oladigan joyga yoki kulollar ishlaydigan joyga yoki eski, singan sopol idishlar tashlanadigan joyga nisbatan ham ishlatilgan boʻlishi mumkin.

27:9-10 Yeremiyo paygʻambarning bashorati — mazkur oyatlardagi qoʻshtirnoqqa olingan parchada Zakariyo 11:12-13 da bayon qilingan gʻoyalar va Yeremiyo paygʻambarning hayotida sodir boʻlgan voqealar birga qoʻshilgan (Yeremiyo 19:1-13 ga qarang).

27:15 Fisih bayrami — 26:2 izohiga qarang.

27:16 Yoshua — yunoncha matnda Iisus, bu ism ibroniycha Yoshua ismidan olingan. Shu bobning 17–oyatida ham bor.

27:16 Yoshua Barabbas — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Barabbas. Shu bobning 17–oyatida ham bor.

27:24 Bu Odam — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida bu solih Odam.

27:32 Kirineya — bu shahar Oʻrta yer dengizi boʻyida, hozirgi Liviya mamlakatining hududida joylashgan edi.

27:32 xoch — bu oʻrinda xochning koʻndalang yogʻochiga ishora qilingan. Oʻlimga mahkum qilingan inson bu yogʻochni hukm ijro qilinadigan joygacha oʻzi koʻtarib borishi kerak edi. Bundan oldin Isoni ayovsiz qamchilashgani uchun (shu bobning 26–oyatiga va Mark 15:15, Yuhanno 19:1 ga qarang), U shu qadar holdan toygan ediki, ehtimol, xochni Oʻzi koʻtarishga madori qolmagan boʻlsa kerak.

27:34 achchiq oʻt — xochga mixlanadigan odamlarning azobini oz boʻlsa–da, kamaytirish uchun beriladigan dori boʻlishi mumkin.

27:35 Kiyimlari uchun qurʼa tashlab, oʻzaro boʻlishib olishdi — Zabur 21:19 ga qarang.

27:39 …boshlarini chayqab, Isoni haqoratlashardi — Zabur 21:8 ga qarang.

27:40 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

27:43 U Xudoga ishonardi…hozir Uni qutqarsin — Zabur 21:9 ga qarang.

27:45 Tush…soat uch… — yunoncha matnda Oltinchi soat…toʻqqizinchi soat…, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu paytlari oʻsha soatlar bilan belgilanar edi.

27:46 Eli, Eli, lamo shavaqtani? — Eli — ibroniycha soʻz, lamo shavaqtani oramiycha iboradir.

27:46 Zabur 21:2 ga qarang.

27:47 Ilyos — ibroniy tilida Eliyah. Bu ism oldingi oyatdagi Eli soʻziga ohangdosh.

27:48 arzon sharob — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz avom xalq kunda ichadigan nordon sharobga ishora qiladi. Bu sharob Rim askarlari uchun oʻsha yerga olib kelingan boʻlishi mumkin.

27:49 …Ilyos kelib… — 16:14 izohiga qarang.

27:51 Maʼbaddagi parda — shoh Hirod qayta qurgan Maʼbadda ikkita parda bor edi. Pardaning biri Maʼbadning kiraverishida osilgan, ikkinchisi esa Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan ajratib turar edi. Bu oyatda Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan ajratib turadigan parda nazarda tutilgan. Maʼbaddagi pardaning yirtilishi Iso tufayli odamlarga Xudoning huzuriga yoʻl ochilganidan dalolat beradi (Yuhanno 4:19-24, Ibroniylar 9:1-10, 10:19-22 ga qarang).

27:56 Magdala — Jalila koʻlining gʻarbiy qirgʻogʻidagi qishloq.

27:56 Zabadiyo oʻgʻillari — yaʼni Yoqub va Yuhanno.

27:57 Oqshom tushayotgan paytda… — yahudiylarning urf–odatiga koʻra, yangi kun quyosh botgandan keyin boshlanar edi. Juma kuni tugayotgani uchun Yusuf jasadni Shabbat kuni boshlanmasidan oldin qabrga qoʻymoqchi boʻlgan (Luqo 23:50-56 ga qarang).

27:57 Arimateya — Quddusdan 35 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan shahar.

27:61 boshqa Maryam — shu bobning 56–oyatiga qarang.

27:64 birinchisi — ular Isoning Masih ekanligiga ishonmas edilar, bu haqdagi gaplarni yolgʻon, deb hisoblardilar.

28:1 Magdala — Jalila koʻlining gʻarbiy qirgʻogʻidagi qishloq.

28:1 boshqa Maryam — 27:56 ga qarang.

28:14 hokim — yaʼni Pilat (27:2 izohiga qarang).

28:15 bugungi kungacha — shu kitob yozilgan vaqtga ishora.

28:20 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

• 1:1 Luqo 3:23-28

+ 1:1 Ibt 22:18, 2Sh 7:12-13

+ 1:2 Ibt 21:3, Ibt 25:6, Ibt 29:35

+ 1:3 Ibt 38, Sah 26:21, 1Sol 2:9

+ 1:4 Rut 4:18-22

+ 1:5 Ysha 2:1, Ysha 6:24

+ 1:6 1Sh 17:12, Isha 11:1, 2Sh 11:3, 2Sh 12:24

+ 1:7 1Sol 3:10-14

+ 1:8 2Sol 26:1

+ 1:11 1Sol 3:16, 2Sol 36:1, 4Sh 24:14-15

+ 1:12 1Sol 3:17-19, Ezra 3:2, Xag 1:1

+ 1:16 Luqo 1:27

• 1:18 Luqo 2:1-7

+ 1:18 Luqo 1:27, Luqo 1:35

+ 1:19 Qnlr 22:23-24, Qnlr 24:1

+ 1:21 Isha 49:1, Luqo 1:31, Hav 4:12, Hav 13:38

+ 1:22 Isha 7:14, Mat 2:14, Mat 4:14, Mat 21:4, Mat 26:56, Mark 14:49, Yuhn 19:36, Isha 8:8, Isha 8:10

+ 2:1 Luqo 1:5, Luqo 2:4-7, Yuhn 7:42

+ 2:2 Yerm 23:5, Sah 24:17

+ 2:6 2Sh 5:2, Mixo 5:2

+ 2:11 Chq 30:23, Qshq 3:6, Isha 60:6, Yuhn 19:39

+ 2:12 Ibt 20:6

+ 2:15 Xsha 11:1, Mat 1:22

+ 2:17 Mat 27:9

+ 2:18 Yerm 31:15

+ 2:23 Luqo 1:26, Luqo 2:39, Yuhn 1:45

• 3:1 Mark 1:1-8, Luqo 3:1-9, Luqo 3:15-17, Yuhn 1:19-28

+ 3:1 Luqo 1:80, Yuhn 1:6

+ 3:2 Mark 1:15

+ 3:3 Isha 40:3

+ 3:4 4Sh 1:8, Lev 11:22, 1Sh 14:26

+ 3:6 Hav 19:18

+ 3:7 Mat 12:34, Mat 23:33, Rim 5:9, 1Sal 1:10

+ 3:9 Yuhn 8:33

+ 3:10 Mat 7:19

+ 3:11 Yuhn 1:15, Yoʻel 2:28, Hav 2:3

+ 3:12 Isha 30:24, Mal 4:1, Mat 13:30, Ibr 6:8

• 3:13 Mark 1:9-11, Luqo 3:21-22

+ 3:16 Hav 7:56, Isha 11:2, Yuhn 1:32-33

+ 3:17 Mark 9:7, Yuhn 12:28, Isha 42:1, Mat 17:5, 2Btr 1:17

• 4:1 Mark 1:12-13, Luqo 4:1-13

+ 4:2 Qnlr 9:9, 3Sh 19:8, Mat 21:18

+ 4:3 1Sol 21:1, 1Sal 3:5

+ 4:4 Qnlr 8:3

+ 4:5 Nax 11:2, Isha 48:2, Isha 52:1

+ 4:6 Zab 90:11-12, Yuhn 7:4

+ 4:7 Qnlr 6:16

+ 4:10 Mat 16:23, Qnlr 6:13

+ 4:11 Luqo 22:43

• 4:12 Mark 1:14-15, Luqo 4:14-15

+ 4:12 Mat 14:3

+ 4:13 Mat 2:23, Ysha 19:32-34, Mark 1:21

+ 4:14 Mat 1:23

+ 4:16 Isha 9:1-2

• 4:18 Mark 1:16-20, Luqo 5:1-11

+ 4:18 Yuhn 1:40-42

+ 4:19 Mat 13:47

+ 4:20 Mat 19:27

• 4:23 Luqo 6:17-19

+ 4:23 Mark 1:39

+ 4:24 Luqo 2:2

+ 4:25 Mark 5:20, Mark 7:31

• 5:3 Luqo 6:20-23

+ 5:3 Zfn 3:12

+ 5:4 Voiz 7:3, Isha 61:2-3, 2Kor 7:10, Vah 21:4

+ 5:5 Zab 36:11, Hik 2:21

+ 5:6 Zab 41:2, Isha 55:1, Yuhn 7:37

+ 5:7 Hik 19:17, Luqo 6:36

+ 5:8 Zab 23:4, Zab 50:12, 1Yuh 3:2, Ibr 12:14, Vah 22:4

+ 5:9 Yoqb 3:18, 2Tim 2:22, Yuhn 1:12, 1Yuh 3:1, 1Yuh 5:1, Rim 8:14

+ 5:11 Yoqb 1:2, 1Btr 4:14

+ 5:12 Hav 5:41, Yoqb 1:2, Rim 5:3, 2Kor 12:10, Ibr 10:34

• 5:13 Mark 9:50, Luqo 14:34-35

+ 5:14 Efs 5:8

+ 5:15 Mark 4:21, Luqo 8:16, Luqo 11:33

+ 5:16 1Btr 2:12, 2Kor 9:13

+ 5:17 Rim 3:31, Rim 10:4

+ 5:18 Luqo 16:17

+ 5:19 Mat 11:11, Mat 18:4

+ 5:20 Yuhn 3:5

+ 5:21 Chq 20:13

+ 5:22 1Yuh 3:15

+ 5:25 Hik 25:8, Luqo 12:58-59

+ 5:27 Chq 20:14

+ 5:28 Ayub 31:1, Hik 6:25

+ 5:30 Mat 18:8-9, Mark 9:43-44

• 5:31 Mat 19:9, Mark 10:11-12, Luqo 16:18

+ 5:31 Qnlr 24:1-3

+ 5:32 Rim 7:3, 1Kor 7:10-11

+ 5:33 Sah 30:3, Qnlr 23:21

+ 5:34 Isha 66:1, Hav 7:49

+ 5:35 Zab 98:5, Zab 47:3

+ 5:37 Yoqb 5:12

• 5:38 Luqo 6:27-36

+ 5:38 Chq 21:23-25, Lev 24:19-20, Qnlr 19:21

+ 5:39 Mrs 3:30, 1Btr 2:23, Rim 12:17, 1Kor 6:7

+ 5:42 Qnlr 15:7-8, Hik 21:26

+ 5:43 Lev 19:18

+ 5:44 Rim 12:20, Luqo 23:34, Hav 7:60, 1Btr 3:9, Rim 12:14

+ 5:45 Ayub 25:3, Hav 14:17

+ 5:48 Lev 19:2, Qnlr 18:13, Qnlr 32:4, Zab 17:31, Mat 19:21, Yoqb 1:4, Efs 5:1, Kol 1:28

+ 6:1 1Yuh 2:29

+ 6:2 Luqo 6:24

• 6:5 Luqo 11:2-4

+ 6:5 Luqo 18:11

+ 6:6 4Sh 4:33

+ 6:7 3Sh 18:26, Voiz 5:1

+ 6:10 Mat 26:42

+ 6:11 Hik 30:8

+ 6:13 Mat 26:41, Yuhn 17:15, 2Sal 3:3

+ 6:14 Mark 11:25-26, Efs 4:32, Kol 3:13

+ 6:15 Mat 18:35, Yoqb 2:13

+ 6:16 Isha 58:5

• 6:19 Luqo 11:34-36, Luqo 12:22-34

+ 6:19 Hik 23:4, 1Tim 3:3, 1Tim 6:9, Ibr 13:5, Yoqb 5:2-3

+ 6:20 Mat 19:21, 1Btr 1:4

+ 6:24 Luqo 16:13

+ 6:25 Flp 4:6, 1Btr 5:7

+ 6:26 Mat 10:31, Mat 12:12

+ 6:29 3Sh 10:4-7

+ 6:30 Mat 8:26, Mat 14:31, Mat 16:8

+ 6:33 Zab 36:4

• 7:1 Luqo 6:37-38, Luqo 6:41-42

+ 7:1 Rim 14:10, 1Kor 4:5, Yoqb 4:12

+ 7:2 Mark 4:24, Rim 2:1

+ 7:6 Mat 15:26

• 7:7 Luqo 11:9-13

+ 7:8 Hik 8:17, Mat 18:19, Mat 21:22, Mark 11:24, Yuhn 14:13-14, 1Yuh 3:22, 1Yuh 5:14

+ 7:11 Ibt 6:5, Mat 12:34

+ 7:12 Luqo 6:31, Mat 22:40, Gal 5:14

• 7:13 Luqo 13:24

+ 7:14 Zab 15:11

• 7:15 Luqo 6:43-44, Luqo 13:25-27

+ 7:15 Qnlr 13:1-3, Yerm 14:14, Yerm 23:16, Mat 24:11, Mark 13:22, Hav 13:6, 2Btr 2:1, 1Yuh 4:1, Hav 20:29

+ 7:16 Yoqb 2:18

+ 7:17 Mat 12:33-35

+ 7:19 Mat 3:10

+ 7:21 Xsha 8:2

+ 7:22 Mat 25:11, Luqo 6:46, Yuhn 13:13, Mark 9:38, Luqo 9:49

+ 7:23 Zab 6:9, Mat 25:41

• 7:24 Luqo 6:47-49

+ 7:27 Hik 10:25

+ 7:29 Mark 1:22, Luqo 4:32

• 8:1 Mark 1:40-45, Luqo 5:12-16

+ 8:2 Lev 13:3, Sah 12:10, 4Sh 5:1, 2Sol 26:20, Mark 9:22

+ 8:4 Mat 9:30, Mat 17:9, Mark 1:34, Lev 14:1-32, Luqo 17:14

• 8:5 Luqo 7:1-10

+ 8:8 Zab 106:20

+ 8:10 Hav 10:2

+ 8:11 Luqo 13:29, Luqo 16:23, Efs 3:6

+ 8:12 Mat 13:42, Mat 22:13, Mat 22:30, Mat 24:51, Mat 25:13, Luqo 13:28

+ 8:13 Mat 9:29, Yuhn 4:53

• 8:14 Mark 1:29-34, Luqo 4:38-41

+ 8:14 1Kor 9:5

+ 8:15 Mark 5:41, Mark 9:27, Hav 3:7, Hav 9:41

+ 8:17 Isha 53:4

• 8:18 Luqo 9:57-62

+ 8:18 Mark 4:35, Luqo 8:22

• 8:23 Mark 4:35-41, Luqo 8:22-25

+ 8:26 Mat 6:30, Zab 64:8, Zab 88:10, Zab 103:7

• 8:28 Mark 5:1-20, Luqo 8:26-39

+ 8:29 Mark 1:23-24, Luqo 4:34

+ 8:34 Luqo 5:8, Hav 16:39

• 9:1 Mark 2:1-12, Luqo 5:17-26

+ 9:1 Mat 4:13

+ 9:2 Mark 6:55, Mat 8:10, Mark 10:52, Luqo 7:48

+ 9:3 Lev 24:16, Mat 26:65, Yuhn 10:33

• 9:9 Mark 2:13-17, Luqo 5:27-32

+ 9:11 Mat 11:19, Luqo 15:2

+ 9:13 Xsha 6:6, Luqo 15:7, 1Tim 1:15

• 9:14 Mark 2:18-22, Luqo 5:33-39

+ 9:14 Mat 11:2, Mat 14:12, Luqo 11:1, Yuhn 1:35, Luqo 18:12

+ 9:15 Mat 25:1-13, Yuhn 3:29, Vah 19:7, Vah 21:2, Mark 14:7, Luqo 17:22, Yuhn 16:20

• 9:18 Mark 5:21-43, Luqo 8:40-56

+ 9:20 Lev 15:25

+ 9:21 Mark 3:10

+ 9:22 Mark 10:52, Luqo 7:50, Efs 2:8

+ 9:24 Yuhn 11:11

+ 9:25 Hav 9:40, Mark 1:31, Mark 9:27, Hav 3:7, Hav 9:41

+ 9:27 2Sh 7:12-16, Mat 22:42, Luqo 1:32, Mat 20:29-34

+ 9:29 Mat 8:13

+ 9:30 Mat 8:4, Mat 12:16, Mat 17:9, Mark 1:44

+ 9:31 Mark 1:45, Mark 7:36

+ 9:34 Mat 10:25, Mat 12:24

+ 9:36 Mark 8:2, Sah 27:17, 3Sh 22:17, Hiz 34:5, Zkr 10:2, Mark 6:34

+ 9:38 Luqo 10:2, Yuhn 4:35

• 10:1 Mark 3:13-19, Mark 6:7-13, Luqo 6:12-16, Luqo 9:1-6, Luqo 10:1-12

+ 10:6 Zab 118:176, Isha 53:6, Yerm 50:6, Zkr 10:2, Mat 15:24, 1Btr 2:25

+ 10:7 Mat 3:2, Mat 4:17

+ 10:8 Lev 13:3, Mat 8:2, Hav 20:35

+ 10:10 1Tim 5:18

+ 10:14 Hav 13:51

+ 10:15 Ibt 18:20, Ibt 19:24, Yerm 23:14, Hiz 16:48

• 10:16 Mark 13:9-13, Luqo 12:2-12, Luqo 21:12-17

+ 10:16 Luqo 10:3, Ibt 3:1

+ 10:18 Hav 17:6, Hav 18:12, Hav 24:1, Hav 25:6, Zab 118:46

+ 10:20 Hik 16:1

+ 10:21 Mat 24:10

+ 10:22 Mat 24:9, Yuhn 15:18, Yoqb 5:11, Gal 6:9, Vah 2:10

+ 10:23 Hav 8:1, Hav 14:6

+ 10:24 Luqo 6:40, Yuhn 13:16

+ 10:25 4Sh 1:2, Mat 9:34, Mat 12:24

+ 10:26 Mark 4:21, Luqo 8:17, Luqo 12:2

+ 10:28 Zab 55:5, Zab 117:6, Hik 29:25, Isha 51:7, Isha 51:12

+ 10:31 Mat 6:26, Mat 12:12

+ 10:32 Rim 10:9, Vah 3:5

+ 10:33 Mat 25:12, 1Yuh 2:23, 2Tim 2:12

• 10:34 Luqo 12:51-53, Luqo 14:26-27

+ 10:34 Hav 14:4

+ 10:36 Mixo 7:6

+ 10:38 Mat 16:24-25, Mark 8:34-35, Luqo 9:23

+ 10:39 Yuhn 12:25

+ 10:40 Mat 25:40, Luqo 10:16, Yuhn 12:44, Yuhn 13:20, Gal 4:14

+ 10:41 3Sh 17:10-15, 4Sh 4:8

+ 10:42 Mark 9:41, Ibr 6:10

• 11:1 Luqo 7:18-35

+ 11:2 Mat 14:3, Luqo 3:19-20, Yuhn 3:24, Yuhn 4:25, Yuhn 6:14, Yuhn 11:27

+ 11:5 Isha 35:5, Isha 61:1

+ 11:6 Yuhn 6:61, Yuhn 16:1

+ 11:7 Mat 3:1

+ 11:9 Mat 14:5, Mat 21:26

+ 11:10 Chq 23:20, Mal 3:1, Mark 1:2

+ 11:11 Luqo 1:15

+ 11:12 Luqo 16:16

+ 11:14 Mal 4:5, Mat 17:12-13, Luqo 1:17

+ 11:15 Vah 2:7

+ 11:18 Mat 3:4, Luqo 1:15

+ 11:19 Yuhn 2:1, Yuhn 12:2, Mat 9:10-11

• 11:20 Luqo 10:13-15

+ 11:21 Mark 6:45, Mark 8:21, Mark 3:7

+ 11:22 Isha 23:1, Yerm 47:4, Hiz 26:2, Yoʻel 3:4, Amos 1:9, Zkr 9:2, Mat 15:21

+ 11:23 Isha 14:13, Isha 14:15

+ 11:24 Hiz 16:48

• 11:25 Luqo 10:21-22

+ 11:25 Ayub 37:24, Isha 29:14

+ 11:27 Yuhn 13:3, Yuhn 17:2, Yuhn 6:46, Yuhn 7:29, Yuhn 8:19, Yuhn 10:15

+ 11:28 Zab 54:23, Zab 67:20, Yuhn 7:37

+ 11:29 Yerm 28:10-14, Xsha 10:11, Zkr 9:9, Yerm 6:16

+ 11:30 1Yuh 5:3

• 12:1 Mark 2:23-28, Luqo 6:1-5

+ 12:1 Qnlr 23:25

+ 12:2 Chq 20:8-10, Sah 15:32-36

+ 12:3 1Sh 21:1-6

+ 12:4 Chq 25:30, Lev 24:5-9

+ 12:5 Sah 28:9

+ 12:6 Mat 12:41

+ 12:7 Xsha 6:6

• 12:9 Mark 3:1-6, Luqo 6:6-11

+ 12:10 Luqo 11:54, Luqo 20:20

+ 12:12 Mat 6:26, Mat 10:31

+ 12:13 3Sh 13:6

+ 12:16 Mat 8:4, Mat 9:30

+ 12:17 Isha 42:1-4

• 12:22 Mark 3:20-30, Luqo 11:14-23

+ 12:23 2Sh 7:12-16, Mat 9:27

+ 12:24 4Sh 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25

+ 12:27 Mark 9:38, Hav 19:13

+ 12:29 Isha 49:24-25

+ 12:30 Mark 9:40

+ 12:31 Mark 3:29, Luqo 12:10

+ 12:33 Mat 7:17-20, Luqo 6:43-45

+ 12:34 Mat 3:7, Mat 23:33, Ibt 6:5, Mat 7:11, Mat 15:18, Yoqb 3:6

+ 12:35 Hik 12:5

+ 12:36 Hik 10:19, Rim 14:12

+ 12:37 Mat 5:22, Yoqb 3:2-12

• 12:38 Mark 8:11-12, Luqo 11:29-32

+ 12:38 1Kor 1:22

+ 12:39 Mat 16:4

+ 12:40 Yun 2:1

+ 12:41 Rim 2:27, Yun 3:5, Mat 12:6

+ 12:42 3Sh 10:1-13

• 12:43 Luqo 11:24-26

+ 12:45 2Btr 2:20

• 12:46 Mark 3:31-35, Luqo 8:19-21

+ 12:46 Mat 13:55, Yuhn 2:12, Yuhn 7:3, Hav 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 12:50 Yuhn 15:14, Ibr 2:11

• 13:1 Mark 4:1-9, Luqo 8:4-8

+ 13:7 Yerm 4:3

+ 13:9 Mat 11:15

• 13:10 Mark 4:10-12, Luqo 8:9-10

+ 13:11 Mat 19:11

+ 13:12 Hik 9:9, Mat 25:29

+ 13:13 Isha 42:20, Yerm 5:21

+ 13:15 Isha 6:9-10, Yuhn 12:40, Hav 28:26-27

+ 13:16 Luqo 10:23-24

+ 13:17 Ibr 11:13, 1Btr 1:10-12

• 13:18 Mark 4:13-20, Luqo 8:11-15

+ 13:21 Gal 1:6, Ibr 6:4

+ 13:22 Mat 6:25, Mark 10:23, 1Tim 6:10

+ 13:23 Yuhn 15:5

+ 13:30 Mat 3:12

• 13:31 Mark 4:30-34, Luqo 13:18-21

+ 13:32 Mat 17:20, Luqo 17:6, Hiz 17:23, Hiz 31:6, Dnr 4:9

+ 13:33 1Kor 5:6, Gal 5:9

+ 13:35 Zab 77:2

+ 13:38 Yuhn 8:44

+ 13:39 Yoʻel 3:13, Vah 14:15-16

+ 13:41 Mat 24:31

+ 13:42 Dnr 3:6, Yuhn 15:6, Vah 20:15, Mat 8:12

+ 13:43 Hik 4:18, Dnr 12:3, Mat 11:15

+ 13:47 Mat 4:19

+ 13:48 Yuhn 21:11

+ 13:49 Mat 25:32

+ 13:50 Dnr 3:6, Mat 8:12

• 13:53 Mark 6:1-6, Luqo 4:16-30

+ 13:54 Mat 2:23, Luqo 2:39, Luqo 4:23, Mark 1:21

+ 13:55 Yuhn 6:42, Mat 12:46

+ 13:57 Mat 11:6, Yuhn 4:44

• 14:1 Mark 6:14-29, Luqo 9:7-9

+ 14:2 Mat 16:14

+ 14:3 Mat 4:12, Mat 11:2, Luqo 3:19-20, Yuhn 3:24

+ 14:4 Lev 18:16, Lev 20:21

+ 14:5 Mat 11:9, Mat 21:26

+ 14:7 Est 5:3, Est 7:2

+ 14:12 Mat 9:14

• 14:13 Mark 6:30-44, Luqo 9:10-17, Yuhn 6:1-14

+ 14:16 4Sh 4:42-44

+ 14:21 Mat 15:38

• 14:22 Mark 6:45-56, Yuhn 6:15-21

+ 14:23 Mark 1:35, Luqo 4:42, Luqo 5:16

+ 14:26 Luqo 24:37

+ 14:31 Mat 6:30

+ 14:33 Zab 2:7, Luqo 1:35

+ 14:34 Sah 34:11, Mark 6:53, Luqo 5:1

• 15:1 Mark 7:1-23

+ 15:2 Luqo 11:38

+ 15:3 Gal 1:14

+ 15:4 Chq 20:12, Chq 21:17

+ 15:7 Mat 23:13, Hav 28:25

+ 15:9 Isha 29:13, Kol 2:22

+ 15:11 Hav 10:15

+ 15:13 Isha 60:21, Isha 61:3, Yahd 1:12

+ 15:14 Mat 23:16, Luqo 6:39

+ 15:18 Mat 12:34, Yoqb 3:6

+ 15:19 Gal 5:19-21, 1Kor 6:9-10

• 15:21 Mark 7:24-30

+ 15:21 Ysha 19:28-29, Isha 23

+ 15:22 2Sh 7:12-16, Mat 9:27, Luqo 1:32

+ 15:24 Zab 118:176, Isha 53:6, Yerm 50:6, Zkr 10:2, Mat 10:6, 1Btr 2:25

+ 15:26 Mat 7:6

• 15:29 Mark 7:31

+ 15:30 Isha 35:5-6

+ 15:32 Mat 9:36

+ 15:33 4Sh 4:42-44

+ 15:38 Mat 14:21

• 16:1 Mark 8:11-13, Luqo 12:54-56

+ 16:1 Mat 3:7, 1Kor 1:22

+ 16:4 Yun 2:1, Mat 12:39

• 16:5 Mark 8:14-21

+ 16:6 Luqo 12:1, 1Kor 5:7-8

+ 16:8 Mat 6:30

+ 16:9 Mat 14:13-21

+ 16:10 Mat 15:36-37

• 16:13 Mark 8:27-30, Luqo 9:18-21

+ 16:14 Mat 14:2, 3Sh 17:1, Mal 4:5, Yerm 1:1

+ 16:16 Zab 2:7

+ 16:17 1Kor 2:13

+ 16:18 Mark 3:16, Yuhn 1:42, Efs 2:20

+ 16:19 Isha 22:22

+ 16:20 Mat 9:30

• 16:21 Mark 8:31, Luqo 9:22-27

+ 16:21 Luqo 17:25, Mark 9:31, Mark 10:34, Yuhn 2:19

+ 16:23 Mat 4:10, Flp 3:19

+ 16:24 Mat 10:38-39

+ 16:25 Mat 19:29

+ 16:26 Zab 48:8

+ 16:27 Qnlr 33:2, Dnr 7:13, Zkr 14:5, Mat 24:30, Mat 25:31, 1Sal 4:16, Voiz 3:17, Vah 2:23

+ 16:28 Mat 24:34, Yuhn 21:22

• 17:1 Mark 9:2-13, Luqo 9:28-36

+ 17:1 Mark 5:37, Mark 14:33

+ 17:2 Dnr 7:9, Vah 1:16

+ 17:3 Mal 4:5

+ 17:5 Isha 42:1, Mat 3:17, Qnlr 18:15, 2Btr 1:17

+ 17:9 Mat 8:4, Mat 9:30, Mark 1:44

+ 17:11 Mal 4:5

+ 17:12 Isha 53:7

+ 17:13 Mat 11:14, Luqo 1:17

• 17:14 Mark 9:14-29, Luqo 9:37-43

+ 17:18 Mark 1:26, Hav 8:7

+ 17:20 Mat 13:31, Luqo 17:6, Mark 11:23

• 17:22 Mark 9:30-32, Luqo 9:43-45

+ 17:23 Mat 16:21, Mat 20:19

+ 17:24 Mark 9:33, Chq 30:13, Chq 38:26, Mat 22:17

+ 17:27 Rim 13:7

• 18:1 Mark 9:33-37, Mark 9:42-48, Luqo 9:46-48, Luqo 17:1-2

+ 18:3 1Kor 14:20, Mat 19:16

+ 18:5 Mat 10:40, Luqo 10:16, Yuhn 13:20

+ 18:7 Mat 26:24

+ 18:8 Mat 5:30, Mat 25:41, Vah 20:10

+ 18:9 Isha 66:24, Mat 5:29

• 18:10 Luqo 15:3-7

+ 18:14 Yuhn 6:39

• 18:15 Luqo 17:3

+ 18:15 Lev 19:17, Yoqb 5:19, Gal 6:1

+ 18:16 Qnlr 19:15, 2Kor 13:1

+ 18:17 Mat 5:46-47, Tit 3:10

+ 18:19 Mat 7:7-8

+ 18:21 Luqo 17:4

+ 18:25 Lev 25:39-41, 4Sh 4:1, Nax 5:5

+ 18:30 Hik 28:3

+ 18:35 Mat 6:15, Yoqb 2:13

• 19:1 Mark 10:1-12

+ 19:4 Ibt 1:27

+ 19:5 Ibt 2:24, Efs 5:31

+ 19:6 1Kor 6:16, Mal 2:16, 1Kor 7:10

+ 19:7 Qnlr 24:1

+ 19:9 Mat 5:32, 1Kor 7:10

+ 19:11 Mark 4:11, 1Kor 7:7, 1Tim 5:14

• 19:13 Mark 10:13-16, Luqo 18:15-17

+ 19:14 Mat 18:3

• 19:16 Mark 10:17-31, Luqo 18:18-30

+ 19:16 Luqo 10:25

+ 19:17 Zab 105:1, Zab 118:68, Lev 18:5, Nax 9:29, Hiz 20:11, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 19:19 Chq 20:12-16, Lev 19:18

+ 19:20 Flp 3:6

+ 19:21 Mat 5:48, Luqo 12:33, Mat 6:20, 1Btr 1:4

+ 19:23 Zab 48:7-8

+ 19:26 Ibt 18:14, Ayub 42:2, Yerm 32:17, Mark 14:36

+ 19:27 Mat 4:20-22

+ 19:28 Mat 16:27, Mat 25:31, Dnr 7:9, Luqo 22:30, 1Kor 6:2, Vah 3:21

+ 19:29 Mat 16:25

+ 19:30 Mat 20:16, Luqo 13:30

+ 20:8 Lev 19:13, Qnlr 24:15

+ 20:16 Mat 19:30, Luqo 13:30

• 20:17 Mark 10:32-34, Luqo 18:31-34

+ 20:19 Mat 16:21, Mat 17:23

• 20:20 Mark 10:35-45

+ 20:20 Mat 10:2, Mark 1:19

+ 20:21 Mat 19:28

+ 20:22 Mat 26:39, Yuhn 18:11

+ 20:26 1Btr 5:3, Mat 23:11, Mark 9:35

+ 20:28 Yuhn 13:4-5, Isha 53:10-11, Yuhn 11:51, 1Btr 1:18-19, Rim 4:25, Gal 1:4, 1Tim 2:6, Tit 2:14

• 20:29 Mark 10:46-52, Luqo 18:35-43

+ 20:29 Ysha 6:1, 3Sh 16:34

+ 20:30 2Sh 7:12-16, Mat 9:27-31

+ 20:34 Luqo 7:13

• 21:1 Mark 11:1-11, Luqo 19:28-38, Yuhn 12:12-19

+ 21:1 2Sh 15:30, Zkr 14:4, Hav 1:12

+ 21:4 Isha 62:11, Zkr 9:9, Yuhn 12:15, Mat 1:23, Mat 26:56, Yuhn 19:36

+ 21:8 4Sh 9:13

+ 21:9 2Sh 7:12-16, Mat 9:27, Zab 117:25-26, Zab 148:1, Mat 23:39

+ 21:11 Luqo 7:16

• 21:12 Mark 11:15-19, Luqo 19:45-48, Yuhn 2:13-22

+ 21:12 Lev 1:14, Lev 5:7, Lev 12:8, Luqo 2:24

+ 21:13 Isha 56:7, Yerm 7:11

+ 21:15 2Sh 7:12-16, Mat 9:27

+ 21:16 Luqo 19:39, Zab 8:2-3

+ 21:17 Luqo 19:29, Luqo 24:50, Yuhn 11:18

• 21:18 Mark 11:12-14, Mark 11:20-24

+ 21:18 Mat 4:2

+ 21:19 Yerm 24:8, Yerm 29:16-17, Xsha 9:10, Mixo 7:1, Mat 24:32, Luqo 13:6

+ 21:21 Mat 17:20, Yoqb 1:6, 1Kor 13:2

+ 21:22 Mat 7:8, Mat 17:20, 1Kor 13:2

• 21:23 Mark 11:27-33, Luqo 20:1-8

+ 21:23 Hav 4:7

+ 21:25 Mat 3:6, Luqo 7:30

+ 21:26 Mat 11:9, Mat 14:5

+ 21:32 Luqo 7:29

• 21:33 Mark 12:1-12, Luqo 20:9-19

+ 21:33 Zab 79:9, Isha 5:1, Qshq 8:11, Mark 13:34

+ 21:35 Mat 22:6, Mat 23:34, Ibr 11:36-37

+ 21:37 Mat 3:17, Ibr 1:1

+ 21:38 Ibr 1:2

+ 21:39 Ibr 13:12

+ 21:41 Hav 13:46

+ 21:42 Zab 117:22-23, Hav 4:11, 1Btr 2:7

+ 21:44 Isha 8:14-15, Isha 28:16

+ 21:46 Mark 11:18, Mark 11:32

• 22:1 Luqo 14:15-24

+ 22:1 Mat 13:34

+ 22:2 Mat 25:10, Vah 19:7, Vah 21:2

+ 22:6 Mat 21:35, Mat 23:34, Ibr 11:36-37

+ 22:7 Mat 21:41

+ 22:8 Mat 10:11, Hav 13:46, Vah 3:4

+ 22:13 Mat 8:12

• 22:15 Mark 12:13-17, Luqo 20:20-26

+ 22:15 Luqo 11:54

+ 22:16 Qnlr 10:17, Kol 3:25

+ 22:17 Mat 17:24-25

+ 22:18 Mark 7:6, Luqo 12:1

+ 22:21 Rim 13:7

• 22:23 Mark 12:18-27, Luqo 20:27-40

+ 22:23 Hav 4:1, Hav 23:8

+ 22:24 Ibt 38:8, Qnlr 25:5

+ 22:32 Chq 3:2, Chq 3:6

• 22:34 Mark 12:28-34, Luqo 10:25-28

+ 22:37 Qnlr 6:5, Qnlr 11:13, Ysha 22:5

+ 22:39 Lev 19:18, Mat 19:19

+ 22:40 Mat 7:12, Gal 5:14

• 22:41 Mark 12:35-37, Luqo 20:41-44

+ 22:42 2Sh 7:12-16, Mat 9:27

+ 22:44 Zab 109:1, Hav 2:34-35

+ 22:46 Luqo 20:40

• 23:1 Mark 12:38-40, Luqo 11:37-52, Luqo 20:45-47

+ 23:3 Rim 2:17-23

+ 23:5 Chq 13:9, Qnlr 6:8, Qnlr 11:18, Sah 15:38

+ 23:6 Luqo 14:7-8

+ 23:8 Yoqb 3:1, Luqo 22:32, Flm 1:16

+ 23:9 Chq 4:22, Yerm 31:9, Xsha 11:1, Mal 1:6

+ 23:11 Mat 20:26, Mark 9:35, Mark 10:43

+ 23:12 Luqo 14:11, Luqo 18:14

+ 23:13 Mat 15:7

+ 23:16 Mat 15:14

+ 23:17 Chq 30:29

+ 23:19 Chq 29:37

+ 23:21 Zab 25:8, Zab 131:14

+ 23:22 Isha 66:1

+ 23:23 Qnlr 14:22, Zab 32:5, Mixo 6:8, Zkr 7:9

+ 23:27 Hav 23:1, Hik 26:23

+ 23:30 Hav 7:52

+ 23:33 Mat 3:7, Mat 12:34

+ 23:34 Mat 21:35, Mat 22:6, Ibr 11:36-37, Mat 10:17, Mark 13:9, Luqo 21:12

+ 23:35 Ibt 4:8, 1Yuh 3:12, Ibr 11:4, 2Sol 24:21, Zkr 1:1, Nax 9:26, Vah 18:24

• 23:37 Luqo 13:34-35

+ 23:37 2Sol 24:21, Nax 9:26, Hav 7:52, Qnlr 32:11-12, Rut 2:12, Zab 146:2

+ 23:39 Zab 117:26, Mat 21:9

• 24:1 Mark 13:1-13, Luqo 21:5-19

+ 24:2 Luqo 19:44

+ 24:4 1Yuh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 24:5 Yerm 14:14

+ 24:6 Yerm 51:46

+ 24:7 2Sol 15:6, Vah 6:4, Hav 11:28, Vah 6:8, Vah 6:12

+ 24:9 Mat 10:22, Yuhn 15:18

+ 24:10 Mat 10:21

+ 24:11 Mat 7:15

+ 24:13 Yoqb 5:11, Vah 2:10

+ 24:14 Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6, Kol 1:23

• 24:15 Mark 13:14-23, Luqo 21:20-24

+ 24:15 Dnr 9:27, Dnr 11:31, Dnr 12:11

+ 24:17 Luqo 17:31

+ 24:19 Luqo 23:29

+ 24:21 Yerm 30:7, Dnr 12:1, Vah 16:18

+ 24:22 Isha 65:8, Luqo 18:7

+ 24:23 Luqo 17:23

+ 24:24 Qnlr 13:1, 2Sal 2:9, Vah 13:13, Vah 16:14

+ 24:25 Yuhn 13:19, Yuhn 14:29

+ 24:27 Luqo 17:24

+ 24:28 Luqo 17:37

• 24:29 Mark 13:24-27, Luqo 21:25-28

+ 24:29 Amos 8:9, Isha 13:10, Isha 13:13, Isha 34:4, Yoʻel 2:31, Xag 2:6, Hav 2:20, Vah 6:13

+ 24:30 Dnr 7:13, Mat 16:27, Zkr 12:10-12

+ 24:31 Isha 27:13, 1Kor 15:52, 1Sal 4:16, Vah 11:15, Mat 13:41, 2Sal 2:1

• 24:32 Mark 13:28-31, Luqo 21:29-33

+ 24:34 Mat 16:28

+ 24:35 Zab 101:26-27, Isha 51:6, 2Btr 3:10

• 24:36 Mark 13:32-37, Luqo 12:38-40, Luqo 17:26-30, Luqo 17:34-36

+ 24:36 Zkr 14:7

+ 24:37 Ibt 6:5

+ 24:39 Ibt 7:21

+ 24:40 Zkr 14:2

+ 24:42 Mat 25:13

+ 24:43 2Btr 3:10, 1Sal 5:2

+ 24:44 Vah 3:3, Vah 16:15

• 24:45 Luqo 12:42-48

+ 24:46 Mat 25:21, Yuhn 13:17

+ 24:48 Mat 25:5

+ 24:51 Mat 8:12

+ 25:1 Mat 9:15, Yuhn 3:29, Vah 19:7, Vah 21:2

+ 25:5 Mat 24:48

+ 25:10 Mat 22:2

+ 25:11 Mat 7:22, Luqo 6:46, Luqo 13:25

+ 25:12 Mat 10:33

+ 25:13 1Kor 16:13, Mat 24:36, Mat 24:42

• 25:14 Luqo 19:12-27

+ 25:19 Rim 14:12

+ 25:21 Luqo 16:10, Ibr 12:2

+ 25:26 Hik 20:4

+ 25:29 Mat 13:12

+ 25:30 Mat 8:12

+ 25:31 Dnr 7:13, Mat 16:27, Mat 19:28

+ 25:32 Yoʻel 3:12, 2Kor 5:10, Hiz 34:17, Mat 13:49

+ 25:34 Dnr 7:18, Vah 21:7

+ 25:35 Isha 58:7, Luqo 3:11, Yoqb 2:15-16

+ 25:36 2Tim 1:16-18

+ 25:40 Mat 10:40

+ 25:41 Zab 6:9, Mat 7:23, Mark 9:43-44, Yahd 1:7, Vah 20:10

+ 25:45 Luqo 10:16

+ 25:46 Dnr 12:2

• 26:1 Mark 14:1-2, Luqo 22:1-2, Yuhn 11:45-53

+ 26:2 Chq 12:1-30

• 26:6 Mark 14:3-9, Luqo 7:36-50, Yuhn 12:1-8

+ 26:6 Mat 21:17, Yuhn 11:1, Yuhn 11:18, Lev 13:3

+ 26:11 Qnlr 15:11, Mat 9:15, Yuhn 7:33

+ 26:12 Yuhn 19:40

+ 26:13 Mat 24:14

• 26:14 Mark 14:10-11, Luqo 22:3-6

+ 26:14 Yuhn 13:2, Hav 1:16

+ 26:15 Chq 21:32, Zkr 11:12

• 26:17 Mark 14:12-21, Luqo 22:7-14, Luqo 22:21-23, Yuhn 13:21-30

+ 26:21 Zab 40:10, Yuhn 13:18

+ 26:24 Isha 53, Mat 18:7

• 26:26 Mark 14:22-26, Luqo 22:15-20, 1Kor 11:23-25

+ 26:26 Yuhn 6:51, 1Kor 10:16, Ibr 10:10

+ 26:28 Chq 24:8

+ 26:30 Luqo 22:39

• 26:31 Mark 14:27-31, Luqo 22:31-34, Yuhn 13:36-38

+ 26:31 Zkr 13:7, Yuhn 16:32

+ 26:32 Mat 28:7

+ 26:35 Yuhn 11:16, Yuhn 21:19

• 26:36 Mark 14:32-42, Luqo 22:39-46

+ 26:37 Mark 5:37, Mark 9:2

+ 26:38 Yuhn 12:27

+ 26:39 Ibr 5:7, Mark 10:38, Yuhn 18:11, Yuhn 5:30, Yuhn 6:38, Gal 1:4

+ 26:41 Mat 6:13, 1Btr 4:7

+ 26:42 Mat 6:10

+ 26:45 Yuhn 2:4, Mat 16:21, Mat 17:22, Mat 20:18

• 26:47 Mark 14:43-50, Luqo 22:47-53, Yuhn 18:3-12

+ 26:47 Hav 1:16

+ 26:51 Luqo 22:38

+ 26:52 Vah 13:10

+ 26:55 Mat 21:23, Luqo 21:37

+ 26:56 Mat 1:22-23, Mat 21:4, Yuhn 19:36, Mat 26:31, Yuhn 16:32

• 26:57 Mark 14:53-65, Luqo 22:54-55, Luqo 22:63-71, Yuhn 18:13-14, Yuhn 18:19-24

+ 26:60 Zab 26:12, Zab 34:11

+ 26:61 Mark 15:29, Yuhn 2:19

+ 26:62 Mat 27:13

+ 26:63 Zab 2:7

+ 26:64 Zab 109:1, Dnr 7:13, Mat 16:27, Mat 24:30, Ibr 1:13

+ 26:65 Sah 14:6, Hav 14:14, Mat 9:3, Yuhn 10:36

+ 26:66 Lev 24:16

+ 26:67 Isha 50:6

• 26:69 Mark 14:66-72, Luqo 22:56-62, Yuhn 18:15-18, Yuhn 18:25-27

+ 26:75 Mat 26:34

• 27:1 Mark 15:1, Luqo 23:1-2, Yuhn 18:28-32

+ 27:2 Luqo 3:1, Luqo 13:1, Hav 3:13, 1Tim 6:13

• 27:3 Hav 1:18-19

+ 27:5 2Sh 17:23

+ 27:6 4Sh 12:9, Mark 12:41, Yuhn 8:20

+ 27:9 Mat 2:17

+ 27:10 Yerm 18:3, Yerm 32:7-9, Zkr 11:12-13

• 27:11 Mark 15:2-5, Luqo 23:3-5, Yuhn 18:33-38

+ 27:11 Mat 2:2

+ 27:13 Mat 26:62

• 27:15 Mark 15:6-15, Luqo 23:13-25, Yuhn 18:39

+ 27:18 Yuhn 12:19

+ 27:20 Hav 3:14

+ 27:23 Luqo 23:41, Ibr 4:15

+ 27:24 Qnlr 21:6, Zab 25:6, Zab 72:13

+ 27:25 1Sal 2:16

+ 27:26 Mat 20:19

• 27:27 Mark 15:16-20, Yuhn 19:2-3

+ 27:30 Isha 50:6, Mat 20:19

• 27:32 Mark 15:21-32, Luqo 23:26-43, Yuhn 19:17-27

+ 27:34 Zab 68:22

+ 27:35 Zab 21:19

+ 27:39 Zab 21:7, Zab 108:25

+ 27:40 Mark 14:58, Yuhn 2:19, Mat 4:3-6

+ 27:42 Yuhn 10:18, Yuhn 1:49, Yuhn 12:13, Yuhn 20:29

• 27:45 Mark 15:33-41, Luqo 23:44-49, Yuhn 19:28-30

+ 27:46 Hav 3:1, Zab 21:2

+ 27:48 Zab 68:22

+ 27:51 Chq 26:33, Lev 16:2

+ 27:52 Isha 26:19, Hiz 37:12, Dnr 12:2, Yuhn 5:21, Yuhn 5:25

+ 27:53 Nax 11:2, Isha 48:2, Isha 52:1

+ 27:56 Luqo 8:2, Mat 20:20

• 27:57 Mark 15:42-47, Luqo 23:50-56, Yuhn 19:38-42

+ 27:60 Isha 53:9

+ 27:63 Mat 16:21, Mat 17:23, Mat 20:19

+ 27:66 Dnr 6:17, Vah 20:3

• 28:1 Mark 16:1-8, Luqo 24:1-12, Yuhn 20:1-10

+ 28:1 Luqo 8:2, Mat 27:61

+ 28:2 Mat 27:60

+ 28:3 Hiz 1:14, Dnr 7:9, Dnr 10:6, Mark 9:3, Hav 1:10

+ 28:4 Vah 1:17

+ 28:7 Mat 26:32

+ 28:9 Yuhn 20:19, Yuhn 20:21, 4Sh 4:27, Mat 28:17, Luqo 24:52

+ 28:10 Mat 12:50, Yuhn 20:17, Rim 8:29, Ibr 2:11

• 28:16 Mark 16:14-18, Luqo 24:36-49, Yuhn 20:19-23

+ 28:17 Yuhn 20:25

+ 28:18 Isha 9:6, Dnr 7:13-14, Mat 11:27, Yuhn 17:2

+ 28:19 2Kor 13:13, Yuhn 4:1-2, Hav 8:13, Kol 1:23

+ 28:20 Yuhn 14:15, Mat 13:39

Mark

Mark

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Kirish

MARK

BAYON ETGAN MUQADDAS

XUSHXABAR

Kirish

Mazkur kitob Yangi Ahd tarkibidagi toʻrtta Xushxabarning ikkinchisidir. Mark kitobi Xushxabar kitoblari orasida eng qisqasi boʻlib, Isoning hayoti va faoliyati toʻgʻrisida hikoya qiladi. Bu kitob muallifi Markdir. U havoriy Butrusning vaʼzlari va taʼlimotiga asoslangan holda, Isoning safarlari va koʻrsatgan aql bovar qilmas moʻjizalari haqida bayon qiladi. Kitob Isoning xochdagi oʻlimi va tirilishi haqidagi voqealar bilan yakunlanadi.

Mark Isoning qudrati va hokimiyatiga alohida urgʻu beradi. U Isoni Xudoning Oʻgʻli[1] deb taʼkidlab, Iso ulugʻ Ustoz, tengi yoʻq Shifokor ekanini, hatto shayton, jinlar va oʻlim ham Unga boʻysunishini hikoya qiladi. Iso tabiat hodisalari, gunoh, diniy udumlar va Maʼbaddagi tartib ustidan Hukmron ekanini muallif koʻrsatadi. Iso odamlarga shifo bergani haqida Mark takror–takror bayon qiladi, bu moʻjizalarning hammasini Iso Xudoning qudrati bilan qilganini muallif taʼkidlaydi.

Din arboblari Isoning taʼlimotini qabul qilishmaydi. Bu esa Iso va ularning orasida ziddiyat tugʻdiradi (2:2-3:6). Oqibatda ular Isoni oʻldirish payiga tushadilar (11:18).

Bu kitob Isoning shogirdlarini va olomonni hayratga solgan moʻjizalarga boy boʻlsa–da, mazkur Xushxabarga koʻra, Isoning eng qudratli ishi Uning xochda tortgan azobi va oʻlimidir. Buni anglagan birinchi odam Rim askari boʻladi, u Isoning xochda oʻlganini koʻrib: “Bu Odam haqiqatan ham Xudoning Oʻgʻli ekan!” deb tan oladi (15:39).

Toʻrtta Xushxabar orasida Mark bayon etgan Xushxabar birinchi boʻlib yozilgan, degan fikr keng tarqalgan. Mazkur Xushxabardagi koʻplab oramiycha soʻzlar va yahudiycha odatlarning izohi shunday fikrga olib keladi: Mark bu kitobini gʻayriyahudiy xalqlardan boʻlgan masihiylar uchun yozgan. Muallif Iso toʻgʻrisida hikoya qilganda, kitobxonni Isoning qudratiga ishontirishga harakat qiladi. Zotan, Uning qudrati odamlarni xastaliklardan, jinlardan va oʻlimdan xalos qila oladi. Shuningdek, Mark imondagi yangi hayot yengil emasligini eslatib qoʻyishni xohlaydi. Imonlilar Isoga ergashib, boshqalarga xizmat qilishlari va Iso singari azob–uqubat tortishga tayyor boʻlishlari kerakligini aytadi.

1–BOB

Yahyo choʻmdiruvchining vaʼzi

1¹•Xudoning Oʻgʻli* Iso Masih toʻgʻrisidagi Xushxabar shunday boshlanadi⁺. ²Ishayo paygʻambarning kitobida yozilganki:

“Mana, Sendan oldin Men Oʻz elchimni yuboryapman,

U Sen uchun yoʻlni hozirlaydi*⁺.

³Choʻlda bir ovoz yangramoqda:

«Egamizga yoʻl hozirlang,

Unga toʻgʻri yoʻl oching!»”*⁺

⁴Darvoqe, Yahyo choʻmdiruvchi choʻlda* odamlarga: “Gunohlaringizdan tavba qilib, suvga choʻminglar, shunda Xudo gunohlaringizni kechiradi”, deb vaʼz qila boshladi*⁺. ⁵Quddus aholisi va Yahudiya oʻlkasining qolgan hamma joylaridan kelgan odamlar Yahyoning oldiga borishardi. Ular gunohlarini eʼtirof etishar, Yahyo ularni Iordan daryosida choʻmdirar edi⁺.

⁶Yahyoning kiyimlari tuya junidan toʻqilgan boʻlib, beliga charm kamar* bogʻlagan edi. U chigirtka va yovvoyi asal yerdi⁺. ⁷U xalqqa shunday deb eʼlon qilardi: “Mendan ham qudratliroq boʻlgan bir Zot ortimdan kelmoqda. Men engashib Uning choriq iplarini yechishga ham arzimayman. ⁸Men sizlarni suvga choʻmdiryapman, U esa sizlarni Muqaddas Ruhga choʻmdiradi.”⁺

Iso suvga choʻmdiriladi

⁹•Oʻsha kunlari Iso Jalila hududining Nosira shahridan Yahyo oldiga keldi. Yahyo Uni Iordan daryosida choʻmdirdi⁺. ¹⁰Suvdan chiqishi bilanoq Iso osmonning ochilib ketganini va Muqaddas Ruh Uning ustiga kaptarday tushib kelganini koʻrdi⁺. ¹¹Osmondan esa: “Sen Mening sevikli Oʻgʻlimsan*, Sendan nihoyatda mamnunman*” degan ovoz eshitildi⁺.

Iso vasvasaga solinadi

¹²Muqaddas Ruh Isoni darhol sahroga boshlab ketdi. ¹³Iso sahroda qirq kun boʻlib, shayton tomonidan vasvasaga solindi. Iso yovvoyi hayvonlar orasida yashab, farishtalar Unga xizmat qilishardi⁺.

¹⁴•Yahyo hibsga olingandan keyin*, Iso Jalilaga borib, Xudoning Xushxabarini vaʼz qildi:⁺ ¹⁵“Vaqt–soati yetdi. Xudoning Shohligi* yaqinlashdi! Tavba qilinglar, Xushxabarga ishoninglar!”⁺

Isoning dastlabki shogirdlari

¹⁶Iso Jalila koʻli boʻylab oʻtayotib, Shimoʻn* va uning ukasi Endrusni koʻrib qoldi. Ular baliqchi boʻlib, koʻlga toʻr tashlayotgan edilar⁺. ¹⁷Iso ularga dedi: “Ortimdan yuringlar. Men sizlarga odamlarni ovlashni oʻrgataman.”⁺ ¹⁸Ular oʻsha zahotiyoq toʻrlarini tashlab, Isoga ergashdilar⁺.

¹⁹Iso bir oz nari yurgach, Zabadiyoning oʻgʻillari Yoqb va Yuhannoni koʻrib qoldi. Ular qayiqda toʻrlarini yamab oʻtirishgan edi. ²⁰Iso shu onda ularni ham chaqirdi. Ular otalari Zabadiyoni va yollanma ishchilarni qayiqda qoldirib, Isoga ergashdilar.

Jinga chalingan odam

²¹•Ular Kafarnahum shahriga kirib borishdi. Shabbat kuni Iso sinagogaga kirib, taʼlim bera boshladi⁺. ²²Xaloyiq Isoning taʼlimotini eshitib, hayratda qoldi, chunki U odamlarga Tavrot tafsirchilariday* emas, balki hokimiyat egasi kabi taʼlim berar edi*⁺.

²³Oʻsha sinagogada yovuz ruhga chalingan bir odam bor edi. U toʻsatdan qichqirib yubordi:

²⁴— Ey Nosiralik Iso! Bizni tinch qoʻy! Sen bizni halok qilgani keldingmi? Sening kimligingni bilaman: Sen Xudoning Azizisan!⁺

²⁵Biroq Iso jinga doʻq urib:

— Jim boʻl! Undan chiqib ket! — dedi.

²⁶Yovuz ruh u odamni qattiq siltadi, ovozi boricha baqirib, uning ichidan chiqib ketdi⁺. ²⁷Odamlar hayratlanib, bir–birlaridan soʻray boshladilar:

— Bu nimasi? Hokimiyatga ega boʻlgan yangi taʼlimot–ku! U yovuz ruhlarga buyruq beradi, yovuz ruhlar esa Unga boʻysunadi–ya!⁺

²⁸Shunday qilib, Isoning shuhrati butun Jalila hududi boʻylab yoyila boshladi.

Iso koʻp odamlarni sogʻaytiradi

²⁹Iso, Shimoʻn, Endrus, Yoqub, Yuhanno sinagogadan chiqib, toʻgʻri Shimoʻn va Endrusning uyiga bordilar. ³⁰Shimoʻnning qaynanasi isitmalab, toʻshakda yotgan edi. Iso kelishi bilanoq Unga bu haqda aytishdi⁺. ³¹Iso ayolning yoniga bordi, qoʻlidan tutib, oʻtirgʻizib qoʻydi. Shunda ayolning isitmasi tushdi, u mehmonlarga xizmat qila boshladi⁺.

³²Quyosh botib kech kirgan paytda*, odamlar xastalarni va jinga chalinganlarni Isoning oldiga olib kelishdi. ³³Butun shahar aholisi eshik oldiga yigʻildi. ³⁴Iso turli dardu illatlardan qiynalgan koʻp odamlarni sogʻaytirdi. Koʻplarning ichidan jinlarni quvib chiqardi. Jinlarning gapirishiga ijozat bermasdi, chunki jinlar Isoning kimligini bilishardi⁺.

Iso Jaliladagi sinagogalarda vaʼz qiladi

³⁵•Ertasi kuni saharda, tong yorishmasdan oldin, Iso oʻrnidan turib, uydan chiqib ketdi. Kimsasiz joyga borib, ibodat qildi⁺. ³⁶Shimoʻn va boshqalar Isoni qidirib ketdilar. ³⁷Isoni topib:

— Hamma Sizni izlab yuribdi! — dedilar. ³⁸Iso ularga:

— Yaqin atrofdagi qishloqlarga boraylik, Men u yerlarda ham voizlik qilay, chunki Men ana shu maqsadda kelganman, — dedi⁺.

³⁹Shunday qilib, Iso butun Jalila hududini kezib, u yerdagi sinagogalarda voizlik qilar va odamlarning ichidan jinlarni quvib chiqarar edi.

Teri kasalligiga chalingan odamni Iso sogʻaytiradi

⁴⁰•Teri kasalligiga* chalingan bir odam Isoning oldiga keldi. U tiz choʻkib, yalindi:

— Bilaman, agar istasangiz, meni bu kasallikdan poklay olasiz⁺.

⁴¹Isoning unga rahmi kelib, qoʻlini uzatdi va unga tekkizib:

— Istayman, pok boʻl! — dedi.

⁴²Shu zahoti oʻsha odam kasalligidan forigʻ boʻlib, poklandi⁺. ⁴³⁻⁴⁴Iso uni qatʼiy ogohlantirib dedi:

— Menga qara! Bu toʻgʻrida birovga ogʻiz ocha koʻrma. Borib, oʻzingni ruhoniyga* koʻrsat. Poklanganingni hammaga isbot qilish uchun* Muso amr qilgan qurbonliklarni keltir*.

Shu soʻzlar bilan Iso uni darhol joʻnatib yubordi⁺⁺.

⁴⁵Oʻsha odam esa ketayotib, roʻy bergan hodisani bemalol har yoqqa yoya boshladi. Shu bois Iso biror shaharga ochiqchasiga bora olmay qoldi. Aksincha, shahardan tashqarida, kimsasiz joylarda yashaydigan boʻldi. Shunga qaramay, xaloyiq har tomondan Uning oldiga kelar edi⁺.

2–BOB

Iso sholni sogʻaytiradi

2¹•Bir necha kundan keyin Iso yana Kafarnahum shahriga keldi. Uning kelgani toʻgʻrisidagi xabar tezda shaharga tarqaldi⁺. ²Shu qadar koʻp odam yigʻildiki, Iso oʻtirgan uyning* hatto eshigi oldida ham joy qolmadi. Iso xalqqa Xudoning soʻzini oʻrgatayotgan edi. ³Shu orada toʻrt kishi bir shol odamni koʻtarib keldilar. ⁴Olomon koʻpligidan ular sholni Isoning oldiga olib bora olmay, uyning tomidan teshik ochdilar*. Sholni toʻshagi bilan Isoning oldiga tushirdilar⁺.

⁵Iso ularning ishonchini koʻrib, sholga:

— Oʻgʻlim, gunohlaring kechirildi, — dedi⁺.

⁶Bu yerda baʼzi Tavrot tafsirchilari oʻtirgan edilar. Ular ichlarida shunday deb oʻylagan edilar: ⁷“Nega bu Odam bunday deyapti? Bu kufrlik–ku! Xudodan boshqa hech kim gunohlarni kechira olmaydi!”⁺ ⁸Iso shu onda ularning oʻy–fikrlarini bilib, dedi:

— Nega bunday narsalarni oʻylaysizlar? ⁹Qaysi biri osonroq? Sholga: “Gunohlaring kechirildi”, deb aytishmi yoki: “Oʻrningdan tur, toʻshagingni olgin–da, yur!” deb aytishmi? ¹⁰Inson Oʻgʻliga* yer yuzida gunohlarni kechirish hokimiyati berilgan. Hozir shuni bilib olasizlar.

U shunday dedi–yu, sholga:

¹¹— Senga aytaman: oʻrningdan tur! Toʻshagingni olib, uyingga bor! — deb buyurdi.

¹²Shol odam oʻrnidan turdi, darhol toʻshagini olib, hammaning koʻzi oldida chiqib ketdi. Hamma hayratga tushib: “Bunaqasini hech qachon koʻrmagan edik”, deb Xudoni ulugʻlar edilar.

Iso Levini chaqiradi

¹³•Iso yana Jalila koʻli boʻyiga chiqdi. Tumonat xaloyiq Uning oldiga toʻplandi. Iso ularga taʼlim berdi.

¹⁴Iso koʻl boʻylab yurarkan, soliq yigʻadigan joyda oʻtirgan Xalfey oʻgʻli Levini* koʻrib qoldi. Iso unga:

— Ortimdan yur! — dedi. Levi oʻrnidan turib, Isoga ergashdi.

¹⁵Bir ozdan keyin Iso Levining uyida mehmon boʻldi. Isoga ergashgan koʻp soliqchilar* va gunohkorlar ham Uning shogirdlari qatorida dasturxon atrofida oʻtirardilar. ¹⁶Iso gunohkorlar va soliqchilar bilan birga ovqatlanib oʻtirganini farziy* mazhabidan boʻlgan baʼzi Tavrot tafsirchilari koʻrib, Uning shogirdlariga:

— Bu qanday gap? U soliqchilaru gunohkorlar bilan birga ovqatlanib oʻtiribdi–ku! — deyishdi⁺. ¹⁷Iso buni eshitib, shunday javob berdi:

— Men solihlarni emas, gunohkorlarni tavbaga chaqirgani kelganman. Axir, sogʻlar emas, xastalar tabibga muhtojdir⁺.

Roʻza tutish haqida savol

¹⁸•Yahyoning ham, farziylarning ham shogirdlari roʻza tutishar edi. Baʼzi odamlar Isoning yoniga kelib:

— Nega Yahyoning shogirdlari va farziylarning shogirdlari roʻza tutadi–yu, Sizning shogirdlaringiz tutmaydi? — deb soʻrashdi⁺. ¹⁹Iso ularga dedi:

— Toʻyda mehmonlar roʻza tuta oladilarmi? Albatta, yoʻq! Kuyov ular bilan birga boʻlganda, ular roʻza tuta olmaydilar⁺. ²⁰Biroq ular kuyovdan judo boʻladigan kunlar keladi, ana oʻshanda roʻza tutadilar⁺. ²¹Hech kim eski kiyimga yangi matodan yamoq solmaydi. Aks holda, yangi yamoq eski kiyimni battar yirtib yuboradi. ²²Shuningdek, hech kim yangi sharobni eski meshga quymaydi. Chunki yangi sharob meshni yorib yuboradi*, sharob ham, mesh ham isrof boʻladi. Aksincha, yangi sharobni yangi meshga quymoq darkor.

Shabbat kuniga rioya qilish haqida

²³Shabbat kunlarining birida Iso bugʻdoyzordan oʻtib ketayotgan edi. Uning shogirdlari yoʻl–yoʻlakay boshoqlarni uza boshladilar*⁺. ²⁴Buni koʻrgan farziylar Isoga:

— Qara, nega ular Shabbat kuni qonunga xilof ish* qilyaptilar? — deyishdi⁺. ²⁵Iso ularga dedi:

— Dovud hamrohlari bilan och qolib, ovqatga muhtoj boʻlganda nimalar qilganini* nahotki sizlar hech oʻqimagan boʻlsangiz?!⁺ ²⁶U oliy ruhoniy Abuatar* zamonida Xudoning uyiga kirib, muqaddas nonlarni* yegan. Hatto hamrohlariga ham bergan. Qonunga muvofiq esa bunday nonlarni faqat ruhoniylar yeyishga haqli edilar–ku!⁺

²⁷Keyin Iso davom etdi:

— Inson Shabbat kuni uchun emas, balki Shabbat kuni inson uchun yaratilgan⁺. ²⁸Shu bois, Inson Oʻgʻli Shabbat kunining ham Hokimidir.

3–BOB

Qoʻli shol odamni Iso sogʻaytiradi

3¹•Boshqa bir kuni Iso sinagogaga kirdi. U yerda qoʻli shol bir odam bor edi⁺. ²Isoni ayblamoqchi boʻlgan baʼzi odamlar*: “Iso Shabbat kuni ham bu odamga shifo berarmikan”, deb Uni kuzatib turardilar⁺.

³Qoʻli shol odamga Iso:

— Oldinga chiq! — dedi. ⁴Soʻng xaloyiqdan soʻradi:

— Qonunga muvofiq Shabbat kuni yaxshilik qilish kerakmi yoki yomonlikmi? Jonni xalos qilish kerakmi yoki halok qilishmi?

Ular esa indamay turaverdilar⁺.

⁵Iso odamlarning bunday bagʻri toshligidan ranjib, atrofga gʻazab bilan qaradi. Soʻngra oʻsha odamga:

— Qoʻlingni uzat! — dedi.

U odam qoʻlini uzatishi bilanoq, qoʻli soppa–sogʻ boʻlib qoldi⁺. ⁶Farziylar esa darrov tashqariga chiqib: “Isoni qanday qilib oʻldirsak ekan?” deb Hirod tarafdorlari* bilan til biriktirishdi.

Koʻl boʻyidagi olomon

⁷⁻⁸Iso shogirdlari bilan Jalila koʻli tomonga ketdi. Unga bir talay olomon ergashdi. Uning qilgan ishlari toʻgʻrisida eshitgan bu odamlar Jaliladan, Yahudiyadan, Quddusdan, Idumeya hududidan, Iordan daryosining sharqidagi yerlardan, shuningdek, Tir va Sidon atrofidagi hududlardan kelgan edilar⁺. ⁹Odam koʻpligidan oyoq ostida qolib ketmay deb, Iso shogirdlariga qayiq tayyorlab qoʻyishni buyurdi. ¹⁰Iso koʻpchilikka shifo bergani uchun, hamma xastalar Isoga qoʻllarini tekkizmoqchi boʻlib, U tomon yopirilishardi⁺. ¹¹Yovuz ruhga chalingan odamlar esa Isoni koʻrgan zahoti, Uning oyoqlariga yiqilib: “Sen Xudoning Oʻgʻlisan*”, — deb baqirib yuborishardi⁺. ¹²Ammo Iso: “Mening kimligimni aytmanglar!” deb ularga qatʼiy buyurardi⁺.

Iso oʻn ikki havoriyni tanlaydi

¹³•Shundan soʻng Iso toqqa chiqib, Oʻzi xohlagan odamlarni yoniga chaqirdi. Ular kelgach, ¹⁴Iso oʻn ikki odamni tanlab olib, ularga havoriylar deb nom berdi*. Soʻngra dedi:

— Men bilan birga boʻlishlaringiz uchun sizlarni tanlab oldim. Men sizlarni vaʼz aytishga yuboraman. ¹⁵Sizlarga jinlarni haydash* hokimiyatini beraman.

¹⁶Iso tanlab olgan oʻn ikki havoriy quyidagilardir: Shimoʻn (Iso unga Butrus deb ism berdi),⁺ ¹⁷Zabadiyo oʻgʻillari Yoqb va Yuhanno (Iso ularga Baniragash, yaʼni “momaqaldiroq oʻgʻillari” deb nom berdi),⁺ ¹⁸yana Endrus, Filip, Bartolomey, Matto, Toʻma, Xalfey oʻgʻli Yoqub, Taddeyus*, vatanparvar* Shimoʻn⁺ ¹⁹va Isoga xiyonat qilgan Yahudo Ishqariyot⁺.

Iso va shayton

²⁰•Shundan soʻng Iso uyga* ketdi. Ammo yana koʻp xaloyiq toʻplangani uchun Iso va shogirdlarining hatto non yeyishga ham vaqtlari boʻlmadi⁺. ²¹Isoning qilgan ishlari toʻgʻrisida oila aʼzolari* eshitib: “Iso aqldan ozib qolibdi”, deb Uni olib ketgani keldilar⁺. ²²Quddusdan kelgan Tavrot tafsirchilari esa:

— Uning ichiga Baalzabul kirib olgan. U Baalzabulning — ins–jinslar hukmdorining* kuchi bilan jinlarni quvib chiqaryapti, — deyishdi⁺.

²³Shunda Iso ularni yoniga chaqirib, masal bilan soʻzlay boshladi:

— Qanday qilib shayton shaytonni quvib chiqara oladi?! ²⁴Agar bir shohlik nizo tufayli oʻz ichidan boʻlinib ketsa, bunday shohlik xarob boʻladi. ²⁵Agar bir xonadon nizo tufayli oʻz ichidan boʻlinib ketsa, u xonadon barbod boʻladi. ²⁶Bordi–yu, shaytonning shohligi oʻz–oʻziga qarshi chiqib, boʻlinib ketsa, u barbod boʻlib, kuni bitadi. ²⁷Hech kim kuchli odamning uyiga bostirib kirib, uning mol–mulkini talon–taroj qilib olib keta olmaydi. Uyning egasini oʻgʻri bogʻlab qoʻysagina, uyini talon–taroj qila oladi⁺. ²⁸Sizlarga chinini aytayin: odamlarning qilgan gunohlari, aytgan har qanday kufrliklari kechiriladi. ²⁹Ammo kim Muqaddas Ruhga kufrlik qilsa*, hech qachon kechirilmaydi, chunki bu abadiy gunohdir⁺.

³⁰Iso bu soʻzni, “Uni yovuz ruh chalgan” deganlari sababli aytdi.

Isoning onasi va ukalari

³¹•Isoning onasi bilan ukalari kelib qolishdi. Ular Isoni chaqirib kelish uchun odam yuborib, oʻzlari uyning tashqarisida kutib turishdi⁺. ³²Isoning atrofida olomon oʻtirgan edi. Ular Isoga:

— Ana, onangiz va ukalaringiz* tashqarida Sizni soʻrayaptilar, — deyishdi. ³³Iso ularga javoban:

— Mening onam va ukalarim kim? — dedi. ³⁴Soʻngra atrofida oʻtirganlarga nazar solib dedi:

— Mana, Mening onam va ukalarim! ³⁵Kimda–kim Xudoning irodasini bajo qilsa, u Mening ukam, singlim, onam boʻladi⁺.

4–BOB

Urugʻ sepuvchi haqida masal

4¹•Iso yana koʻl boʻyida taʼlim berdi. Uning atrofida shu qadar koʻp olomon toʻplandiki, U koʻldagi qayiqqa tushib oʻtirishga majbur boʻldi. Olomon esa koʻl qirgʻogʻida turardi. ²Iso masal orqali xalqqa taʼlim berib, shunday dedi: ³“Quloq solinglar! Bir dehqon urugʻ sepgani chiqibdi. ⁴Urugʻ sepayotganda baʼzi urugʻlar soʻqmoq yoʻl ustiga tushibdi. Qushlar uchib kelib, urugʻlarni choʻqib ketibdi. ⁵Baʼzi urugʻlar tuprogʻi kam toshloqqa tushibdi. Tuproq kam boʻlgani uchun urugʻlar tez koʻkarib chiqibdi. ⁶Biroq quyosh chiqqach, qovjirab, ildizi boʻlmagani uchun soʻlib qolibdi. ⁷Boshqa urugʻlar tikanlar orasiga tushibdi. Tikanlar oʻsib, urugʻlarni boʻgʻib qoʻyibdi, urugʻlar hosil bermabdi⁺. ⁸Yana boshqa urugʻlar esa yaxshi tuproqqa tushibdi va unib–oʻsib, oʻttiz, oltmish, hattoki yuz barobar koʻp hosil beribdi.”

⁹Keyin Iso yana dedi: “Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, eshitsin!”⁺

Masallarning maqsadi

¹⁰•Iso oʻn ikki shogirdi va boshqa baʼzi odamlar bilan yolgʻiz qolganda, ular Isodan boyagi masalni tushuntirib berishini soʻradilar. ¹¹Iso ularga dedi: “Xudo Shohligining sirini bilish sizlarga berilgan. Tashqaridagilarga esa hamma narsani masallar bilan gapiraman,⁺ ¹²toki:

«Ular qarab turib, anglamasinlar,

Tinglab turib, tushunmasinlar.

Aks holda, Xudoga qaytadilar,

Gunohlaridan forigʻ boʻladilar.»”*⁺

Urugʻ sepuvchi haqidagi masalning maʼnosi

¹³Iso ularga dedi: “Agar bu masalni tushunmagan boʻlsangiz, boshqa masallarni qanday tushunasiz?! ¹⁴Urugʻ sepuvchining sepgani — Xudoning kalomidir⁺. ¹⁵Baʼzi odamlar soʻqmoq yoʻl ustiga tushgan urugʻlarga oʻxshaydilar. Ular kalomni eshitadilar, ammo oʻsha zahoti shayton kelib, ularning ichiga ekilgan kalomni olib ketadi. ¹⁶Boshqa odamlar toshloq yerga tushgan urugʻlarga oʻxshaydilar. Ular kalomni eshitganda, uni darrov sevinch bilan qabul qiladilar. ¹⁷Lekin ularning ildizi boʻlmagani uchun uzoqqa chidamaydilar. Kalom tufayli qaygʻu yoki quvgʻinga duchor boʻlishsa, darrov chekinadilar⁺. ¹⁸Boshqa birlari tikanlar orasiga tushgan urugʻlarga oʻxshaydilar. Ular Xudoning kalomini eshitadilar, ¹⁹lekin dunyoning tashvishlari, boylikka oʻchlik va boshqa havaslar ularning yuraklariga kirib, kalomni boʻgʻib qoʻyadi, kalom esa samarasiz qoladi⁺. ²⁰Boshqa birlari esa yaxshi tuproqqa tushgan urugʻlarga oʻxshaydilar. Ular kalomni eshitib, qabul qiladilar va oʻttiz, oltmish, hatto yuz barobar hosil beradilar.”⁺

Idish ostidagi chiroq

²¹•Iso ularga yana dedi: “Chiroqni olib kelib, idishning yoki chorpoyaning tagiga qoʻyadimi?! Aksincha, chiroqpoyaga qoʻyadi⁺. ²²Shu singari, har qanday yashirin narsa maʼlum boʻladi, har qanday sir ochiladi⁺. ²³Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, eshitsin!”⁺

²⁴Keyin ularga yana dedi: “Eshitayotganlaringizni qulogʻingizga quyib oling! Siz qanday oʻlchov bilan oʻlchasangiz, xuddi shunday oʻlchov bilan sizga ham oʻlchab beriladi. Sizga yana qoʻshib beriladi⁺. ²⁵Kimda bor boʻlsa, unga yana beriladi. Kimda yoʻq boʻlsa, bori ham undan tortib olinadi.”⁺

Unib chiqqan urugʻ haqida masal

²⁶Iso yana shunday dedi: “Xudoning Shohligini shunga qiyoslasa boʻladi: dehqon dalasiga urugʻ ekadi. ²⁷Kechasi boʻldimi, uxlaydi, kunduzi boʻldimi, turadi. Ammo urugʻ qanday unib chiqib, oʻsishini u bilmaydi. ²⁸Yer oʻz–oʻzidan avval poyani, soʻngra boshoqni, undan keyin boshoqdagi toʻliq donni yetishtiradi. ²⁹Hosil pishgach, yigʻim–terim vaqti keldi, deb oʻsha odam darhol oʻroqni ishga soladi.”⁺

Xantal urugʻi haqida masal

³⁰•Iso yana dedi: “Xudoning Shohligini yana nimaga oʻxshatsak boʻladi?! Uni qanday masal bilan ifodalasak boʻladi?! ³¹Xudoning Shohligi xantal urugʻiga* oʻxshaydi: u yerga sepiladigan urugʻlarning eng maydasidir⁺. ³²Lekin sepilgandan keyin koʻkaradi va barcha koʻkatlardan baland boʻlib oʻsadi. Katta shoxlar chiqaradi, osmondagi qushlar ham uning panohida uya quradi.”⁺

³³Shunday qilib, Iso xalqning eshitish imkoniyatiga qarab, bu singari, koʻpgina masallar orqali Xudoning soʻzini oʻrgatardi. ³⁴Ularga masalsiz gapirmas edi. Shogirdlari bilan yolgʻiz qolganda esa, ularga hammasini tushuntirar edi.

Iso boʻronni tinchlantiradi

³⁵•Oʻsha kuni kechqurun Iso shogirdlariga:

— Koʻlning narigi tomoniga* oʻtaylik, — dedi⁺.

³⁶Ular olomonni qoldirib, Isoni oʻtirgan qayigʻida olib ketdilar. Isoning ketidan boshqa qayiqlar ham suzib ketdi. ³⁷Shu orada koʻlda kuchli boʻron koʻtarildi. Toʻlqinlar qayiqni tebratib yubordi, qayiq suvga toʻla boshladi⁺. ³⁸Iso esa qayiqning quyruq tomonida yostiqqa bosh qoʻyib, uxlab yotgan edi.

Shogirdlar Isoni uygʻotib:

— Ustoz! Halok boʻlyapmiz! Nahotki Sizga baribir boʻlsa?! — deyishdi. ³⁹Shunda Iso turib, shamolga: “Jim boʻl!” va koʻlga: “Bas qil!” deb buyurdi. Shu onda shamol tindi, chuqur sukunat boʻldi⁺.

⁴⁰Iso shogirdlariga:

— Nega qoʻrqasizlar? Nega haligacha ishonchingiz yoʻq? — dedi. ⁴¹Ular esa vahimaga tushib, bir–biriga shunday deyishdi:

— Bu Kim boʻldi ekan–a? Shamol ham, koʻl ham Unga boʻysunadi–ya!

5–BOB

Jinga chalingan odamni Iso sogʻaytiradi

5¹•Iso shogirdlari bilan koʻlning narigi qirgʻogʻidagi* Gerasa* hududiga yetib keldi. ²Iso qayiqdan tushishi bilanoq, yovuz ruhga chalingan bir odam qabrlar orasidan yugurib kelib, Uning qarshisidan chiqdi. ³U odam qabristonda yashardi. Uni hech kim hatto zanjir bilan ham bogʻlay olmasdi. ⁴Koʻp marotaba uni kishanlaru zanjirlar bilan bogʻlagan boʻlsalar–da, ammo u zanjirlarni uzib, kishanlarni ham sindirib tashlar edi. Uni tinchitishga hech kimning kuchi yetmas edi. ⁵Doimo, kechayu kunduz qabrlar orasida, togʻlarda baqirib yurar, badanini toshlar bilan tilib, jarohatlar edi.

⁶U Isoni uzoqdan koʻrib, yugurib keldi–da, Unga taʼzim qilib, ⁷ovozi boricha baqirdi:

— Ey Iso, Xudoyi Taoloning Oʻgʻli!* Meni tinch qoʻy! Xudo haqi Senga yolvoraman, menga azob berma!⁺

⁸Chunki Iso unga: “Ey yovuz ruh, bu odamdan chiqib ket!” — deb buyurgan edi.

⁹Iso yovuz ruhdan:

— Isming nima? — deb soʻradi.

— Ismim Tumonat*, chunki bizlar koʻpchilikmiz, — deb javob berdi u. ¹⁰Ularni bu hududdan tashqariga haydab chiqarmasligini Isodan qayta–qayta yolvorib soʻradi.

¹¹Oʻsha togʻning yon bagʻrida katta choʻchqa podasi oʻtlab yurgan edi. ¹²Yovuz ruhlar Isoga yolvorib:

— Bizni shu choʻchqalarga yuborgin, ularga kiraylik, — deyishdi.

¹³Iso ularga ruxsat berdi. Yovuz ruhlar esa shu zahoti u odamdan chiqib, choʻchqalarga kirib olishdi. Ikki mingga yaqin choʻchqa tik qiyalikdan koʻlga yopirilib, choʻkib ketdi.

¹⁴Shunda choʻchqa boquvchilar qochib ketib, boʻlib oʻtgan hodisani shahar va qishloqlarda gapirib yurdilar. Aholi esa nima boʻlganini koʻrishga bordi. ¹⁵Ular Isoning oldiga kelganlarida, ilgari tumonat jin qamragan odamni kiyingan va aqli raso holda oʻtirganini koʻrib, qoʻrqib ketishdi. ¹⁶Voqeani koʻrganlar esa haligi odam jindan qanday qutulgani va choʻchqalar bilan nima roʻy bergani haqida xalqqa soʻzlab berishdi. ¹⁷Shunda mahalliy xalq Isodan: “Hududimizdan chiqib keting”, deb oʻtindi⁺.

¹⁸Iso qayiqqa tushdi. Jindan qutulgan odam Isoga:

— Siz bilan ketay, — deb yolvordi. ¹⁹Lekin Iso rozi boʻlmadi. Unga shunday dedi:

— Uyingga bor, Men — Rabbing sen uchun nimalar qilganimni, qanday rahm–shafqat koʻrsatganimni oʻz yaqinlaringga gapirib ber⁺.

²⁰Shunda u kishi borib, Iso unga qanchalar muruvvat koʻrsatganini Dekapolis hududida* eʼlon qila boshladi. Hamma hayratga tushardi⁺.

Sogʻaygan ayol va tirilgan qiz haqida

²¹•Iso qayiqda koʻlning narigi tomoniga* yana suzib oʻtdi. Bir talay olomon qirgʻoqda Uning atrofiga toʻplandi. ²²Shu payt Yair ismli bir kishi kelib qoldi. U sinagoga boshligʻi edi. U Isoni koʻrdi–yu, oyogʻiga yiqilib:⁺

²³— Mening jajji qizim oʻlim toʻshagida yotibdi. Kelib unga qoʻlingizni tekkizing, u sogʻayib tirik qolsin, — deb qayta–qayta yolvordi.

²⁴Iso u bilan ketdi. Isoning orqasidan koʻp xaloyiq ergashib, Uni qisib qoʻyar edi. ²⁵U yerda oʻn ikki yildan beri qon ketishidan azob chekayotgan bir ayol ham bor edi⁺. ²⁶U koʻp tabiblar muolajasidan ancha qiynalib, butun mol–mulkini sarf etgani bilan hech foyda koʻrmagan, ahvoli battar yomonlashib borardi.

²⁷Ayol Iso haqida eshitdi–yu, xaloyiq orasida Isoning orqasidan kelib, kiyimiga qoʻl tekkizdi. ²⁸U oʻzicha: “Agar kiyimiga bir tegib olsam bas, sogʻayib ketaman”, deb oʻylagan edi⁺. ²⁹U shunday qilishi bilanoq, qon ketishi toʻxtadi. Ayol kasallikdan forigʻ boʻlganini oʻz tanasida his etdi.

³⁰Iso esa shu onda Oʻzidan bir kuch chiqqanligini sezdi. U orqasiga oʻgirilib xaloyiqdan:

— Kiyimimga kim tegdi? — deb soʻradi⁺. ³¹Shogirdlari Unga:

— Sizni xaloyiq qisib turganligini koʻrib turibsiz–ku! Nimaga yana: “Menga kim tegdi?” deb soʻrayapsiz? — deyishdi.

³²Lekin Iso buni kim qilganini koʻrish uchun atrofga qarar edi. ³³Ayol oʻzida qanday oʻzgarish boʻlganini bilib, titrab–qoʻrqib keldi, Isoning oyoqlari ostiga oʻzini tashlab, butun haqiqatni Unga soʻzlab berdi. ³⁴Iso unga dedi:

— Qizim, ishonching seni sogʻaytirdi. Eson–omon bor, dardingdan xalos boʻlgin⁺.

³⁵Iso shunday deb turgan ham ediki, sinagoga boshligʻining uyidan odamlar kelib unga:

— Qizingiz oʻldi, nega yana Ustozni ovora qilyapsiz? — dedilar. ³⁶Iso bu soʻzlarni eshitib qolib, sinagoga boshligʻiga:

— Qoʻrqmang, faqat ishoning, — dedi.

³⁷Iso hech kimning ergashishiga yoʻl qoʻymay, faqat Butrus, Yoqb va uning ukasi Yuhannoni olib ketdi⁺. ³⁸Sinagoga boshligʻining uyiga yetganlarida, bezovtalikni, dod–faryod qilayotgan odamlarni koʻrdilar*. ³⁹Iso ichkariga kirib:

— Nega bezovtasizlar? Nega yigʻlayapsizlar? Qizcha oʻlmagan, u uxlab yotibdi, — dedi⁺. ⁴⁰Ular esa Isoning ustidan kulishdi.

Iso hammani tashqariga chiqarib yubordi. U qizchaning ota–onasi va shogirdlarini olib qolib, qizcha yotgan xonaga kirdi. ⁴¹Qizchaning qoʻlidan ushlab unga:

— Talifa kum!* — dedi. Bu gapning tarjimasi: “Qizaloq, qani, oʻrningdan tur!” demakdir⁺.

⁴²Oʻn ikki yashar qizcha shu onda oʻrnidan turdi, yurib, atrofni aylana boshladi. Buni koʻrganlarning aqli shoshdi. ⁴³Iso:

— Buni hech kim bilmasin, — deb ularga qatʼiy buyurdi va qizchaga ovqat berishlarini aytdi⁺.

6–BOB

Iso Nosira shahrida rad qilinadi

6¹•Iso u yerdan joʻnab, ona shahriga* bordi. Shogirdlari ham Uning ortidan ergashdilar⁺.

²Shabbat kuni Iso sinagogada taʼlim berdi. Uni tinglayotganlarning koʻpchiligi hayratga tushib:

— Bu Odam shuncha narsani qayerdan oʻrgandi ekan–a? — deb soʻrardilar. — Unga bunday donolikni kim berdi? U bunday moʻjizalarni qanday qilyapti⁺? ³Iye, U Maryamning duradgor oʻgʻli–ku! Yoqb, Yusuf, Yahudo va Shimoʻnning akasi emasmi bu?! Uning singillari ham oramizda yashaydi–ku!

Odamlar Isodan qattiq xafa boʻldilar⁺. ⁴Iso ularga shunday dedi:

— Paygʻambar ona shahridan, oʻz qarindosh–urugʻlari va uyidan boshqa hamma yerda izzatlanadi⁺.

⁵Iso u yerda hech qanday moʻjiza koʻrsata olmadi. Faqatgina birmuncha bemorlarga qoʻl tekkizib, ularni sogʻaytirdi. ⁶Iso odamlarning ishonchsizligiga hayron qoldi.

Iso oʻn ikki havoriyni xizmatga yuboradi

Shundan soʻng Iso atrofdagi qishloqlarda kezib yurib, taʼlim berardi. ⁷•Oʻn ikki havoriyni yoniga chaqirib, ikkita–ikkitadan qilib joʻnata boshladi. Ularga yovuz ruhlar ustidan hokimiyat berdi⁺. ⁸Ularga buyurib dedi: “Yoʻl uchun yolgʻiz hassadan boshqa hech narsa — non ham, toʻrva ham, belbogʻlaringizga mis chaqa ham qistirib olmanglar, ⁹oyogʻingizga choriq kiyib, ustingizga qoʻshimcha kiyim olmanglar.”

¹⁰Iso yana dedi: “Biror yerga borib, bironta uyga kirganingizda, to oʻsha joyni tark etguningizgacha, shu uyda turinglar. ¹¹Agar biror joyning odamlari sizni qabul qilmasa va sizga quloq solmasa, u yerdan chiqib ketayotganingizda ularni ogohlantirish tariqasida oyoqlaringizning changini qoqib ketinglar*.”*⁺

¹²Shunday qilib, havoriylar yoʻl yurib, tavba qilinglar, deb hammani daʼvat qilishdi⁺. ¹³Ular koʻp jinlarni quvib chiqarishdi va koʻp xastalarga zaytun moyi surtib* ularni sogʻaytirishdi⁺.

Yahyo choʻmdiruvchining oʻlimi

¹⁴•Isoning nomi el ogʻziga tushib qolgan edi. Shoh Hirodning* qulogʻiga ham mish–mishlar yetib bordi. Baʼzi odamlar: “Yahyo choʻmdiruvchi tirilib kelibdi. Shuning uchun U moʻjizalar koʻrsatish qudratiga ega”, deyishardi*⁺. ¹⁵Boshqalar esa: “Bu Ilyos*”, deb aytishardi. Yana boshqa birovlari: “Qadimgi paygʻambarlarga oʻxshagan bir paygʻambar bu”, deb aytardilar⁺. ¹⁶Hirod bularni eshitib: “Men boshini oldirgan Yahyo tirilib kelibdi”, dedi.

¹⁷⁻¹⁸Hirod oʻz ukasi Filipning xotini Hirodiyaga uylangan edi. Yahyo esa Hirodga: “Siz ukangizning xotiniga uylana olmaysiz, bu qonunga zid”, deb aytar edi. Shuning uchun Hirod Yahyoni qoʻlga olib, zindonga qamatib qoʻygan edi⁺. ¹⁹Hirodiyaning ham Yahyoda qasdi bor edi. U Yahyoni oʻldirmoqchi boʻlardi, ammo bu niyatiga yeta olmayotgan edi. ²⁰Negaki Hirod Yahyoning solih va muqaddas kishi ekanini bilib, undan qoʻrqar va uni himoya qilar edi. Uning soʻzlari Hirodni gangitib qoʻyardi, shunga qaramay, Hirod uni eshitishni xush koʻrardi*.

²¹Bir kuni qulay fursat tugʻilib qoldi. Hirod oʻzining tugʻilgan kuni munosabati bilan amaldorlariga, lashkarboshilariga va Jalila hududining yoʻlboshchilariga ziyofat berdi⁺. ²²Hirodiyaning qizi* kirib, raqs tushdi va Hirod bilan ulfatlarining koʻnglini topdi. Shoh qizga:

— Tila tilagingni, tilagan narsangni beraman, — dedi. ²³Unga hatto qasam ichib:

— Mendan nima soʻrasang, beraman, shohligimning yarmigacha boʻlsa ham, beraman, — dedi⁺.

²⁴Qiz tashqariga chiqib onasiga:

— Nima soʻray? — dedi.

— Yahyo choʻmdiruvchining boshini soʻra! — dedi onasi.

²⁵Qiz shu onda shoh huzuriga yugurib borib:

— Menga hoziroq Yahyo choʻmdiruvchining boshini laganda keltirib berishingizni soʻrayman, — dedi.

²⁶Shoh juda xafa boʻldi. Ammo mehmonlari oldida qasam ichgani uchun qizning iltimosini rad etishni istamadi. ²⁷U oʻsha zahoti jallodni yuborib, Yahyoning boshini keltirishni buyurdi. ²⁸Jallod zindonga borib, Yahyoning boshini tanidan judo qildi. Keyin uning boshini laganda keltirib, qizga berdi. Qiz esa onasiga berdi. ²⁹Yahyoning shogirdlari yuz bergan hodisani eshitib, uning jasadini olgani borishdi va uni dafn etishdi⁺.

Iso 5000 kishini toʻydiradi

³⁰•Havoriylar Isoning oldiga yigʻilib, qilgan hamma ishlarini, xalqqa nimalar oʻrgatishganini aytib berdilar*⁺. ³¹Iso ularga:

— Kelinglar, yolgʻiz oʻzimiz kimsasiz joyga boraylik, bir oz dam olinglar, — dedi. Chunki kelib–ketuvchilar koʻpligidan ularning ovqat yeyishga ham vaqti yoʻq edi⁺.

³²Iso bilan shogirdlari qayiqqa tushib*, yolgʻiz oʻzlari kimsasiz joyga joʻnab ketishdi. ³³Lekin koʻpchilik ularning qayerga ketayotganini bilib qoldilar. Shunda atrofdagi hamma shaharlardan odamlar piyoda yoʻlga tushishdi, Iso bilan shogirdlari borayotgan joyga yugurib, ulardan oldin yetib borishdi. ³⁴Iso qayiqdan tushganda, katta bir olomonni koʻrdi. Ularga achinib ketdi, chunki ular choʻponsiz qoʻylarga oʻxshardi. Iso ularga koʻp narsalar haqida taʼlim berdi⁺.

³⁵Kech kirganda, shogirdlar Isoning oldiga kelib dedilar:

— Bu joy kimsasiz ekan, buning ustiga, juda kech boʻlib qoldi. ³⁶Xalqni joʻnatib yuboring, toki ular atrofdagi qishloq va ovullarga borib, oʻzlariga yegulik sotib olishsin.

³⁷— Sizlar ularga ovqat beringlar! — dedi Iso.

— Nahotki biz ikki yuz kumush tangaga* non sotib olib kelib, xalqqa yedirsak? — deb soʻrashdi Undan⁺. ³⁸Iso dedi:

— Qancha nonlaringiz bor? Borib koʻringlar.

Ular bilib kelib:

— Beshta non, ikkita baliq bor ekan, — deyishdi.

³⁹Iso xaloyiqni guruh–guruh qilib, yashil oʻt ustiga oʻtqazishni shogirdlariga buyurdi. ⁴⁰Xalq yuztadan va elliktadan guruh–guruh boʻlib oʻtirdi. ⁴¹Iso beshta non bilan ikkita baliqni oldi va osmonga qarab, shukrona duosini oʻqidi. Nonlarni sindirib, xaloyiqqa tarqatish uchun shogirdlariga berdi. Ikkita baliqni ham hammaga taqsimlab berdi. ⁴²Hamma yeb toʻydi. ⁴³Soʻng ortib qolgan non burdalarini va baliqlarni yigʻib olishgan edi, toʻla oʻn ikki savat chiqdi. ⁴⁴Non yeganlar orasida besh ming erkak bor edi.

Iso suv ustida yuradi

⁴⁵•Iso vaqt oʻtkazmay, shogirdlarini qayiqqa tushirib, koʻlning narigi tomonidagi* Baytsayda shahriga* ketishga majbur qildi. Olomonni esa uylariga qaytarib joʻnatib yubordi⁺. ⁴⁶Odamlar bilan xayrlashgandan keyin, ibodat qilish uchun tepalikka chiqdi⁺.

⁴⁷Oqshom tushdi. Qayiq koʻlning oʻrtasida, Iso esa yolgʻiz Oʻzi quruqlikda qolgan edi. ⁴⁸Shogirdlar eshkak eshishga qiynalayotgan edilar, chunki shamol qayiqqa qarshi esar edi. Iso buni koʻrib, erta saharda koʻl ustida yurganicha shogirdlari tomon bordi–da, ularning oldidan oʻtib ketmoqchi boʻldi*. ⁴⁹Shogirdlar esa koʻl yuzida yurgan Isoni koʻrib, arvoh deb oʻylab, baqirib yuborishdi⁺. ⁵⁰Chunki hammalari Uni koʻrib, vahimaga tushib qolgan edilar. Lekin Iso oʻsha zahoti ularga:

— Dadil boʻlinglar! Qoʻrqmanglar, bu Menman! — dedi.

⁵¹Soʻng Iso shogirdlari yoniga — qayiqqa oʻtgach, shamol tinib qoldi. Shogirdlar tamomila hayratga tushdilar, ⁵²chunki ular non toʻgʻrisidagi moʻjizani ham tushunmagan edilar, ularning imoni sust edi*⁺.

⁵³Ular koʻldan suzib oʻtib*, Genisaret* oʻlkasiga keldilar. Oʻsha yerda qayiqni bogʻladilar⁺. ⁵⁴Qayiqdan chiqishlari bilanoq xalq Isoni tanib qoldi. ⁵⁵Odamlar butun yurtni yugurib aylanib chiqdilar, xastalarni toʻshaklarda Isoning oldiga olib bordilar. Ular har safar Isoning qayerdaligini eshitishsa xastalarni oʻsha yerga olib borishardi⁺. ⁵⁶Iso qayerga bormasin — qishloqlargami, shaharlargami, ovullargami — odamlar xastalarni ochiq maydonlarga yotqizib qoʻyishardi. Xastalar Isodan: “Hech boʻlmasa kiyimingizning etagiga qoʻl tekkizaylik”, deb iltimos qilishardi. Unga qoʻl tekkizganlarning hammasi shifo topardi⁺.

7–BOB

Diniy urf–odatlar va Xudoning amri

7¹•Farziylar va Quddusdan kelgan ayrim Tavrot tafsirchilari Isoning yoniga yigʻilib keldilar. ²Ular Isoning shogirdlaridan baʼzilari harom, yaʼni yuvilmagan qoʻllari* bilan non yeyayotganlarini koʻrib qoldilar. ³Farziylar va umuman yahudiylar ota–bobolarining urf–odatini saqlab, hech ham qoʻllarini yuvmasdan ovqat yemaydilar⁺. ⁴Bozordan qaytganlarida ham yuvinmay ovqat yemaydilar. Shuningdek, soʻri, kosa, tovoq, qozonni yuvish kabi koʻpgina udumlarga rioya qiladilar⁺.

⁵Shunday qilib, farziylar va tafsirchilar Isodan soʻradilar:

— Nega Sizning shogirdlaringiz ota–bobolarimizning urf–odatini saqlashmaydi? Nima uchun harom qoʻllari bilan non yeyishadi⁺?

⁶Iso ularga shunday javob berdi:

— Ishayoning bashorati siz ikkiyuzlamachilarga juda toʻgʻri keladi. Xudoning quyidagi soʻzlarini Ishayo yozib qoldirgan:

“Bu xalq Meni tilidagina izzat qiladi,

Yuraklari esa Mendan uzoqdir⁺.

⁷Ular Menga sajda qiladilar,

Ammo sajdalari behudadir.

Chunki ular inson yaratgan qoidalarni

Ilohiy qonun deb oʻrgatadilar.”*⁺

⁸Sizlar Xudoning amrlarini yigʻishtirib qoʻyasizlar, insoniy urf–odatlarga esa yopishib olasizlar*.

⁹Iso yana ularga dedi:

— Ha, sizlar urf–odatlaringizni saqlash uchun Xudoning amrlarini chetlab oʻtishning zoʻr yoʻlini topgansizlar! ¹⁰Muso aytgan edi: “Ota–onangizni hurmat qiling. Otasini yoki onasini xoʻrlagan har qanday odamga oʻlim jazosi berilsin.”*⁺ ¹¹Ammo sizlar shunday taʼlim berasizlar: odam oʻz otasi yoki onasiga: “Farzandlik burchim — Xudoga qurbon, yaʼni Xudoga inʼom qilingan”, deb aytishi mumkin. ¹²Shundan keyin oʻsha odamning otasiga yoki onasiga yaxshilik qilishiga sizlar yoʻl qoʻymaysizlar. ¹³Shu tariqa sizlar oʻzlaringiz oʻrnatgan urf–odatlaringiz orqali Xudoning kalomini bekor qilasizlar. Sizlar bunga oʻxshash yana koʻp ishlarni qilasizlar.

Insonni nima harom qiladi?

¹⁴Keyin Iso butun xalqni yana yoniga chaqirib, dedi:

— Hammalaringiz Menga quloq solib, tushunib olinglar! ¹⁵⁻¹⁶Tashqaridan inson ichiga kiradigan hech narsa uni harom qila olmaydi. Aksincha, inson ichidan chiqadigan narsa uni harom qiladi*⁺.

¹⁷Iso xaloyiq orasidan chiqib uyga kirdi, shogirdlar Undan: “Haligi aytganlaringizni tushuntirib bering”, deb iltimos qilishdi. ¹⁸Iso ularga dedi:

— Sizlar ham shunchalik befahmmisizlar?! Tashqaridan insonning ichiga kiradigan hech narsa uni harom qila olmasligini anglamaysizlarmi? ¹⁹Bu narsalar insonning qalbiga emas, qorniga kiradi va kerakli joydan chiqib ketadi.

Iso bu gaplari bilan hamma yeguliklar halol ekanini eʼlon qildi⁺.

²⁰U yana dedi:

— Insonning ichidan chiqadigan narsalar insonni harom qiladi⁺. ²¹Chunki ichdan, yaʼni inson qalbidan yomon fikrlar, fahsh, oʻgʻrilik, qotillik,⁺ ²²zino, ochkoʻzlik, fosiqlik, makkorlik, shahvat, hasad, tuhmat, manmanlik va nodonlik chiqadi. ²³Ana shu yomonliklarning hammasi insonning ichidan chiqib, uni harom qiladi.

Gʻayriyahudiy ayolning ishonchi

²⁴•Iso u yerdan chiqib, Tir* hududiga ketdi. Bir uyga kirdi va buni hech kim bilib qolishini istamas edi, lekin yashirina olmadi⁺.

²⁵Qizalogʻini yovuz ruh chalgan bir ayol Iso haqida eshitib qoldi–da, tez kelib, Uning oyogʻiga yiqildi. ²⁶Bu ayol Suriyadagi Finikiya* oʻlkasida tugʻilgan boʻlib, yahudiy emas edi. U:

— Qizimdan jinni quvib chiqaring, — deb Isodan yolvorib soʻradi⁺. ²⁷Biroq Iso unga:

— Avval bolalar toʻysin, bolalardan nonni olib kuchuklarga tashlash yaxshi emas, — dedi⁺.

²⁸— Toʻgʻri, Hazrat*, — dedi ayol. — Lekin kuchuklar ham bolalarning dasturxonidan toʻkilgan ushoqlarini yeydi–ku.

²⁹Iso unga:

— Mana shu gaping uchun senga yordam beraman. Endi ketaver. Qizingdan jin chiqib ketdi, — dedi.

³⁰Ayol uyiga borganda, qizini jindan qutulib, toʻshakda yotgan holda koʻrdi.

Iso kar odamga shifo beradi

³¹Iso Tir hududidan chiqib, Sidonga* bordi. Soʻng Jalila koʻli boʻylaridan oʻtib, Dekapolis hududiga* bordi⁺. ³²Ayrim odamlar Isoning oldiga zoʻrgʻa gapiradigan bir kar odamni olib kelib, unga qoʻl tekkizishini soʻrashdi⁺. ³³Iso u odamni xaloyiq orasidan bir chetga olib chiqdi, soʻng Oʻz barmoqlarini uning quloqlariga tiqib qoʻydi. Soʻng tupurib, soʻlagini oʻsha odamning tiliga tekkizdi⁺. ³⁴Keyin osmonga qarab, chuqur xoʻrsindi–da, unga: “Effatah!”* dedi. Bu soʻzning tarjimasi “Ochil!” demakdir. ³⁵Shu onda u odamning quloqlari ochilib, tilga kirdi, ravongina gapira boshladi.

³⁶Iso u yerdagilarga, buni hech kimga aytmanglar, deb buyurdi. Biroq Iso odamlarga qancha man etsa ham, ular bu hodisani yanada koʻproq yoyishardi⁺. ³⁷Ular haddan tashqari hayratda qolib, shunday deyishardi: “U hamma narsani yaxshi qiladi, karlarni eshitadigan, soqovlarni gapiradigan qiladi.”

8–BOB

Iso 4000 kishini toʻydiradi

8¹•Oʻsha kunlarda yana koʻp odam yigʻildi. Ularning yeyish uchun hech narsalari qolmaganda, Iso shogirdlarini yoniga chaqirib dedi:

²— Xalqqa achinyapman. Ular uch kundan beri Men bilan birga, yeyishga hech narsasi yoʻq⁺. ³Agar ularni uylariga ovqat bermay joʻnatib yuborsam, yoʻlda holdan toyib qoladilar. Ularning baʼzilari uzoq yerlardan kelganlar.

⁴Shogirdlari bunga javoban:

— Ularni toʻydirish uchun bu kimsasiz joyda kim qayerdan non topa olardi?! — deyishdi⁺.

⁵— Qancha nonlaringiz bor? — deb soʻradi Iso.

— Yettita, — dedi shogirdlar.

⁶Shundan keyin Iso xalqqa yerga oʻtirishni buyurdi. Yettita nonni olib, shukrona duosini oʻqib sindirdi va tarqatish uchun shogirdlariga berdi. Shogirdlar xalqqa tarqatishdi. ⁷Ularda bir nechta mayda baliq ham bor edi. Iso baliqlar uchun shukurlar aytib, baliqlarni ham tarqatishni buyurdi. ⁸Xalq yeb toʻydi. Ortib qolgan non burdalarini yigʻishganda, yettita savat toʻldi. ⁹U yerda toʻrt mingga yaqin odam bor edi.

Iso ularni joʻnatgandan keyin, ¹⁰darhol shogirdlari bilan qayiqqa tushib, Dalmanuta* hududiga ketdi.

Farziylar Isodan alomat soʻrashadi

¹¹•Farziylar Isoning oldiga borib, U bilan bahslasha boshladilar. Uni sinab koʻrish maqsadida shunday dedilar:

— Bizga bir moʻjizali alomat koʻrsating, shunda Sizni Xudo yuborganini tan olamiz⁺.

¹²Lekin Iso chuqur xoʻrsindi:

— Nega bu avlod alomat talab qilyapti? Sizlarga chinini aytayin, bu avlodga hech qanday alomat berilmaydi!

¹³Iso ularning oldidan ketdi, yana qayiqqa tushib, narigi qirgʻoqqa* oʻtib oldi.

Iso shogirdlarini koyiydi

¹⁴•Shogirdlar oʻzlari bilan non olishni unutgan ekanlar. Qayiqda bir dona non bor edi, xolos. ¹⁵Shu orada Iso shogirdlarini ogohlantirib dedi:

— Farziylar va Hirodning* xamirturushidan* ehtiyot boʻlinglar!⁺

¹⁶Shogirdlar oʻzlaricha: “Biz non olmaganimiz uchun U shunday deyapti”, deb muhokama qila boshladilar. ¹⁷Shogirdlar nimani muhokama qilayotganlarini Iso bilib, ularga dedi:

— Nega sizlar, nonimiz yoʻq, deb aytyapsizlar? Hali ham tushunmayapsizlarmi, anglamayapsizlarmi? Imoningiz shunchalik sustmi?!*⁺ ¹⁸Koʻzlaringiz bor–ku, nahotki koʻrmasangiz?! Quloqlaringiz bor–ku, nahotki eshitmasangiz?! Eslab koʻring:⁺ ¹⁹Men beshta nonni sindirib, besh mingta erkakka boʻlib berganimda, sizlar qolgan non burdalari bilan nechta savatni toʻldirib olgansizlar?

— Oʻn ikkita savatni, — deb javob berdi ular⁺.

²⁰— Men yettita nonni sindirib, toʻrt ming kishiga boʻlib berganimda, burdalari bilan nechta savatni toʻldirib olgansizlar?

— Yettita savatni, — deyishdi⁺.

²¹— Hali ham anglamadingizmi? — deb soʻradi ulardan Iso.

Iso koʻrni sogʻaytiradi

²²Iso shogirdlari bilan Baytsayda shahriga* keldi. Odamlar Isoning oldiga bir koʻrni olib kelib: “Unga qoʻlingizni tekkizib qoʻying”, deb yolvordilar⁺. ²³Iso koʻrning qoʻlidan ushlab, shahardan yetaklab olib chiqdi. Soʻng koʻzlariga tupurib, qoʻllarini uning ustiga qoʻydi–da:

— Biron narsa koʻryapsanmi? — deb soʻradi⁺. ²⁴Koʻr boshini koʻtarib:

— Odamlarni koʻryapman, lekin ular yurayotgan daraxtlarga oʻxshaydi, — dedi.

²⁵Shundan keyin Iso qoʻllarini yana koʻrning koʻzlariga tekkizdi*. Koʻr odam koʻzlarini ochib qarasa, sogʻayib qolgan, hamma narsani aniq koʻrayotgan edi. ²⁶Iso uni uyiga joʻnatar ekan:

— Qishloqqa kirmay, toʻgʻri uyingga ket*, — dedi.

Butrus Masihni tan oladi

²⁷•Iso shogirdlari bilan Filip Qaysariyasi* atrofidagi qishloqlarga yoʻl oldi. Yoʻlda U shogirdlaridan:

— Odamlar Meni kim deb biladi? — deb soʻradi. ²⁸Shogirdlar Isoga shunday javob berishdi:

— Baʼzilar Sizni Yahyo choʻmdiruvchi deb hisoblaydilar, baʼzilar Ilyos*, boshqalari esa, qadimgi paygʻambarlardan biri, deb aytib yuribdilar⁺.

²⁹Iso ulardan soʻradi:

— Sizlar–chi, Meni kim deb bilasiz?

Butrus Unga javob berib:

— Siz Masihsiz*, — dedi⁺.

³⁰Shundan soʻng Iso, Men haqimda hech kimga gapirmanglar, deb shogirdlariga qatʼiy buyurdi⁺.

Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi

³¹•Iso shogirdlariga shunday deb uqtira boshladi: “Inson Oʻgʻli koʻp azob chekadi. Yoʻlboshchilar, bosh ruhoniylar* va Tavrot tafsirchilari tomonidan rad qilinib, oʻldiriladi. Uchinchi kuni esa tiriladi.”⁺ ³²U bu haqda ochiqdan–ochiq gapirdi. Shunda Butrus Isoni chetga tortib:

— Ustoz, bunday deb aytmang, — dedi⁺. ³³Ammo Iso oʻgirilib shogirdlariga qaradi–da, Butrusni qattiq koyib dedi:

— Yoʻqol koʻzimdan, shayton! Sen Xudoning ishlarini emas, inson ishlarini oʻylayapsan⁺.

³⁴Shundan soʻng Iso xalq bilan shogirdlarini oldiga chaqirib dedi:

— Kimda–kim Menga ergashishni istasa, oʻzidan kechsin va oʻz xochini koʻtarib*, ortimdan yursin⁺. ³⁵Kim oʻz jonini asrab qolmoqchi boʻlsa, uni yoʻqotadi. Kim Men uchun va Xushxabar uchun jonini bersa, jonini asrab qoladi⁺. ³⁶Agar inson butun dunyoni egallab olsa–yu, oʻz jonidan mahrum boʻlsa, bundan unga nima foyda?!⁺ ³⁷Inson oʻz joni evaziga qanday toʻlov bera oladi?!⁺ ³⁸Bu bevafo va gunohkor nasl orasida Mendan va Mening soʻzlarimdan uyalmanglar! Aks holda, Inson Oʻgʻli muqaddas farishtalar bilan birga Otasining* ulugʻvorligiga burkanib kelganda, U ham sizlardan uyaladi⁺.

9–BOB

Isoning qiyofasi oʻzgaradi

9¹Iso ularga yana dedi:

— Sizlarga chinini aytayin, bu yerda turganlardan baʼzilari borki, ular Xudoning Shohligi qudrat bilan kelishini koʻrmagunlaricha, oʻlmaydilar⁺.

²•Oradan olti kun oʻtdi. Iso yoniga Butrus, Yoqb va Yuhannoni olib, baland bir toqqa chiqdi. U yerda, ularning koʻz oʻngida Isoning qiyofasi oʻzgarib ketdi⁺. ³Uning kiyimlari ham koʻzni qamashtiradigan darajada oppoq boʻlib qoldi, yer yuzida hech bir kir yuvuvchi bunday oqartira olmas edi⁺.

⁴Shunda shogirdlar Iso bilan gaplashib turgan Ilyos bilan Musoni koʻrishdi⁺. ⁵Butrus Isoga dedi:

— Ustoz, yaxshi ham shu yerda ekanmiz! Keling, uchta chayla yasaylik: bittasi Sizga, bittasi Musoga, bittasi Ilyosga.

⁶Shogirdlar shunchalik qoʻrqib ketgan edilarki, Butrus nima deb aytayotganini oʻzi ham bilmas edi.

⁷Shu paytda bulut paydo boʻlib, ularga soya soldi. Bulut orasidan shunday ovoz eshitildi:

— Bu Mening sevikli Oʻgʻlimdir*, Unga quloq solinglar!⁺

⁸Birdaniga shogirdlar atrofga qarab, yolgʻiz Isodan boshqa hech kimni koʻrishmadi.

⁹Togʻdan tushayotganlarida Iso ularga buyurdi:

— Inson Oʻgʻli oʻlib tirilmaguncha, bu koʻrganlaringizni hech kimga aytmanglar⁺.

¹⁰Ular bu haqda hech kimga aytmadilar, ammo oʻzaro: “Oʻlikdan tirilish nima degani ekan?” deb, bu xususda munozara qila boshladilar. ¹¹Ular Isodan soʻradilar:

— Nega Tavrot tafsirchilari, Masihdan oldin Ilyos kelishi kerak*, deb aytadilar?

¹²Iso ularga javoban dedi:

— Toʻgʻri, avvalo Ilyos kelib, hamma narsani tiklaydi. Xoʻsh, Muqaddas bitiklarda*, Inson Oʻgʻli koʻp azob chekishi va xoʻrlanishi kerak, deb ham yozilmaganmi?!⁺ ¹³Biroq Men sizlarga shuni aytaman: Ilyos allaqachon kelgan* va u haqda yozilganidek, uni xohlaganlaricha xoʻrladilar*⁺.

Jinga chalingan bolaga Iso shifo beradi

¹⁴•Iso uch shogirdi bilan togʻdan tushganda, ular qolgan shogirdlari atrofiga yigʻilgan katta olomonni koʻrdilar. Baʼzi Tavrot tafsirchilari Isoning shogirdlari bilan bahslashayotgan edilar. ¹⁵Odamlar Isoni koʻrib, hayratga tushishdi. Uning oldiga yugurib borib, salom berishdi.

¹⁶— Nimalar toʻgʻrisida bahslashyapsizlar? — deb soʻradi Iso. ¹⁷Olomon orasidan kimdir javob berdi:

— Ustoz! Sizning oldingizga oʻgʻlimni olib kelgan edim, uni jin chalgani uchun gapira olmaydi⁺. ¹⁸Jin uni qayerda tutib olsa, yerga yiqitadi. Oʻgʻlimning ogʻzidan koʻpik chiqadi, u tishlarini gʻichirlatib, qotib qoladi. Men shogirdlaringizga, jinni quvib chiqaringlar, dedim, ammo ular eplay olmadilar.

¹⁹Iso bunga javoban:

— Ey imonsiz avlod! Qachongacha sizlar bilan birga boʻlishim kerak?! Sizlarga yana qancha toqat qilishim kerak?! Oldimga keltiringlar bolani! — dedi.

²⁰Bolani Isoning oldiga keltirishdi. Isoni koʻrishi bilanoq jin bolani qaltiratib tashladi. Bola yerga yiqildi–yu, ogʻzidan koʻpik oqizgancha agʻnab yotaverdi⁺. ²¹Iso uning otasidan:

— Qachondan beri u bunday ahvolga tushadi? — deb soʻradi.

— Bolaligidan shunaqa. ²²Jin uni halok qilmoqchi boʻlib koʻp marotaba olovga, suvga tashladi. Agar qoʻlingizdan kelsa, bizlarga rahm qiling, yordam bering, — dedi⁺. ²³Iso unga shunday javob berdi:

— “Qoʻlingizdan kelsa” deganing nimasi?! Agar odam ishonsa, hamma narsaning imkoni bor⁺.

²⁴Shu on bolaning otasi hayqirib yubordi:

— Ishonaman! Ishonchsizligimni yengishimga yordam bering!

²⁵Tomoshaga yigʻilayotgan xalqni koʻrgan Iso yovuz ruhga doʻq qilib:

— Ey gung qiladigan ruh, Men senga buyuraman: boladan chiqib ket! Bundan keyin hech qachon uning ichiga qaytib kirma! — dedi.

²⁶Shunda jin qattiq qichqirib yubordi–da, bolani shiddat bilan qaltiratib, undan chiqib ketdi. Bola oʻlikday boʻlib qolganidan, koʻpchilik uni oʻldi, deb aytdi⁺. ²⁷Lekin Iso uni qoʻlidan ushlab turishiga yordam berdi, bola oyoqqa turdi⁺.

²⁸Iso uyga kirdi. U yolgʻiz ekan, shogirdlari Undan:

— Nega biz jinni quvib chiqara olmadik? — deb soʻradilar. ²⁹Iso ularga dedi:

— Bu toifa jinlarni ibodatdan* boshqa yoʻl bilan haydab boʻlmaydi.

Iso yana Oʻz oʻlimi haqida gapiradi

³⁰•Iso va shogirdlari u yerdan joʻnab, Jalila hududidan oʻtdilar. Iso buni hech kim bilib qolishini istamas edi. ³¹U shogirdlariga taʼlim berib, shunday dedi:

— Inson Oʻgʻli odamlar qoʻliga tutib beriladi. Uni oʻldirishadi, uchinchi kuni esa U tiriladi⁺.

³²Shogirdlar esa bu soʻzlarni tushunmadilar, ammo Undan gaplarining maʼnosini soʻrashga botina olmadilar⁺.

Eng katta kim?

³³•Iso shogirdlari bilan Kafarnahum shahriga keldi. Uyda boʻlganda, shogirdlaridan soʻradi:

— Yoʻlda ketayotib nimalar haqida bahslashdingiz⁺?

³⁴Ular indamadilar, chunki ular: “Oramizda eng katta kim?” deb oʻzaro bahslashgan edilar.

³⁵Iso oʻtirib, oʻn ikki shogirdini yoniga chaqirdi:

— Kim birinchi boʻlishni istasa, hammaning oxirida tursin va hammaga xizmatkor boʻlsin, — dedi⁺.

³⁶Soʻngra bir bolani olib, ularning oʻrtasiga turgʻizib qoʻydi va bolani quchoqlagancha, shogirdlariga dedi:⁺

³⁷— Kim shunday bolalardan birini Mening nomimdan qabul qilsa, u Meni qabul qilgan boʻladi. Kim Meni qabul qilsa, u Meni emas, balki Meni Yuborganni qabul qilgan boʻladi⁺.

Bizga qarshi boʻlmagan — biz tomondadir

³⁸Yuhanno Isoga dedi:

— Ustoz! Biz bir odamni koʻrdik. U Sizning nomingiz bilan jinlarni quvib chiqarayotgan ekan. U biz bilan yurmagani uchun unga bunday qilishni man etdik⁺.

³⁹Iso shunday dedi:

— Man etmang! Chunki Mening nomim bilan moʻjiza yaratgan biror bir kimsa darrov Meni yomonlay olmaydi. ⁴⁰Kim bizga qarshi boʻlmasa, u biz tomonda⁺. ⁴¹Sizlarga chinini aytay: Masihga tegishli boʻlganingiz uchun sizga bir piyola suv bergan har qanday odam albatta mukofotini oladi⁺.

Yoʻldan ozdirish haqida

⁴²Iso soʻzida davom etdi:

— Menga ishongan shu kichiklarning birontasini* yoʻldan ozdirgan odamning holiga voy. Bunday qilgandan koʻra, oʻsha odamning boʻyniga tegirmon toshini osib, uni dengizga tashlashgani oʻzi uchun yaxshiroq boʻlardi⁺. ⁴³⁻⁴⁴Agar yoʻldan ozishingga qoʻling sababchi boʻlsa, uni chopib tashla. Ikki qoʻling bilan soʻnmas doʻzax oʻtiga yoʻliqqaningdan koʻra, mayib boʻlib abadiy hayotdan bahramand boʻlganing yaxshiroqdir*⁺. ⁴⁵⁻⁴⁶Agar yoʻldan ozishingga oyogʻing sababchi boʻlsa, uni chopib tashla. Ikki oyogʻing bilan doʻzaxga tashlangandan koʻra, choʻloq boʻlib abadiy hayotdan bahramand boʻlganing yaxshiroqdir*. ⁴⁷Agar yoʻldan ozishingga koʻzing sababchi boʻlsa, uni oʻyib tashla. Ikki koʻzing bilan doʻzaxga tashlangandan koʻra, bir koʻzing bilan Xudoning Shohligiga kirganing yaxshiroqdir⁺. ⁴⁸Doʻzaxning qurti ham oʻlmaydi, olovi ham oʻchmaydi*. ⁴⁹Har bir odam olovda tuzlanib, poklanadi*.* ⁵⁰Tuz — yaxshi narsa. Lekin tuz oʻz shoʻrligini yoʻqotsa, qanday qilib tuzni shoʻr qila olasizlar?! Tuzday boʻlinglar, oʻzaro tinch–totuv yashanglar*⁺.

10–BOB

Nikoh va ajralish haqida

10¹•Iso u yerdan ketib, Yahudiya oʻlkasiga, soʻng Iordan daryosining sharq tomoniga bordi. Uning atrofiga yana koʻp xalq yigʻildi. U Oʻz odatiga koʻra, odamlarga yana taʼlim berdi. ²Baʼzi farziylar keldilar va Isoni sinamoqchi boʻlib, soʻradilar:

— Qonunga koʻra, er oʻz xotinidan ajralishi mumkinmi?*

³Iso bunga javoban:

— Muso sizlarga nimani amr qilgan? — deb soʻradi.

⁴— Erkak taloq xatini yozib, xotinidan ajralishiga Muso ijozat bergan edi*, — deyishdi⁺. ⁵Iso ularga dedi:

— Bagʻri toshligingiz uchun Muso sizlarga bu amrni yozib qoldirgan. ⁶Aslida Xudo dunyoni yaratganda odamlarni erkagu ayol qilib yaratdi*⁺. ⁷“Shuning uchun erkak kishi ota–onasidan boʻlak boʻlib,⁺ ⁸xotiniga bogʻlanib qoladi, ikkalasi bir tan boʻladilar.”* Bunga koʻra, ular endi ikki emas, balki bir tan hisoblanadilar. ⁹Xudo birga qoʻshganni bandasi ajratmasin⁺.

¹⁰Uyga kelganlarida, shogirdlar yana shu haqda Isodan soʻradilar. ¹¹Iso ularga dedi:

— Kim oʻz xotini bilan ajrashib boshqasiga uylansa, u xotiniga nisbatan zino qilgan boʻladi. ¹²Xotin ham agar oʻz eri bilan ajrashib boshqasiga tegsa, zino qilgan boʻladi⁺.

Iso bolalarni duo qiladi

¹³•Iso bolalarimizga qoʻl tekkizsin deb, odamlar Uning oldiga bolalarini olib kelishardi. Shogirdlar esa oʻsha odamlarni koyishardi. ¹⁴Iso buni koʻrganda, gʻazablanib dedi:

— Bolalarga yoʻl beringlar, Mening oldimga kelishlariga toʻsqinlik qilmanglar! Zero, Xudoning Shohligi bundaylarnikidir. ¹⁵Sizlarga chinini aytayin: kim Xudoning Shohligini bola kabi qabul qilmasa, unga hech qachon kirolmaydi⁺.

¹⁶Keyin bolalarni quchoqlab, ularga qoʻl qoʻyib, duo qildi⁺.

Boylik va abadiy hayot

¹⁷•Iso yoʻlga chiqayotganda, bir odam yugurib kelib, Uning oldida tiz choʻkdi–da:

— Valineʼmat Ustoz! Abadiy hayotga ega boʻlish uchun nima qilishim kerak? — deb soʻradi⁺. ¹⁸Iso unga dedi:

— Nega Meni valineʼmat deysan? Birgina Xudodan boshqa hech kim valineʼmat emas–ku!⁺ ¹⁹Sen amrlarni bilasan: “Qotillik qilma. Zino qilma. Oʻgʻrilik qilma. Yolgʻon guvohlik berma. Birovning haqini yema. Ota–onangni hurmat qilgin.”*⁺

²⁰U kishi Isoga dedi:

— Ustoz! Bularning hammasiga yoshligimdan amal qilib kelaman⁺.

²¹Iso unga mehr bilan qarab, dedi:

— Senga bir narsa yetishmaydi. Borib, bor narsangni sot, pulini kambagʻallarga tarqat. Shunda samoda xazinang boʻladi. Keyin kelib*, Menga ergashgin⁺.

²²Bu soʻzlardan boyning taʼbi xira boʻldi. U gʻamgin boʻlib qaytib ketdi, chunki uning mol–mulki koʻp edi.

²³Iso atrofga razm solib, shogirdlariga dedi:

— Mol–dunyosi bor odamlarning Xudo Shohligiga kirishi naqadar qiyin!⁺

²⁴Bu soʻzlarni eshitib, shogirdlarning aqli shoshdi. Iso esa takrorlab dedi:

— Bolalarim, Xudoning Shohligiga kirish naqadar qiyin!* ²⁵Boy odamning Xudo Shohligiga kirishidan koʻra, tuyaning igna teshigidan oʻtishi osonroqdir.

²⁶Shogirdlar haddan tashqari ajablanib oʻzlaricha:

— Unday boʻlsa, kim najot topa olar ekan? — deyishdi. ²⁷Iso ularga koʻz tikib dedi:

— Inson uchun bu imkonsizdir, lekin Xudo uchun emas. Xudo uchun hamma narsaning imkoni bor⁺.

²⁸Shunda Butrus Isoga dedi:

— Mana, biz uy–joyimizni tashlab, Sizning orqangizdan ergashib keldik⁺.

²⁹Iso bunga javoban dedi:

— Sizlarga chinini aytayin: kim Men uchun va Xushxabar uchun uy–joyini, aka–ukalarini, opa–singillarini, ota–onasini, bolalarini yoki dalalarini tashlab ketsa,⁺ ³⁰u bu dunyoning oʻzidayoq yuz hissa ortiq uy–joylarga, aka–ukalarga, opa–singillarga, onalarga, bolalarga va dalalarga ega boʻladi, shu bilan birga quvgʻin ham qilinadi. Narigi dunyoda esa abadiy hayotga sazovor boʻladi⁺. ³¹Ammo birinchi boʻlganlarning koʻplari oxirgi boʻladilar, oxirgilar esa birinchi boʻladilar⁺.

Iso Oʻz oʻlimi toʻgʻrisida uchinchi marta gapiradi

³²•Iso bilan shogirdlari Quddusga qarab ketayotgan edilar. Iso yoʻl boshlab borardi. Shogirdlar xavotirda edi, Isoning ortidan ergashgan xalqni esa vahima qamrab olgandi. Iso oʻn ikki shogirdini chetga olib, Oʻzi bilan yuz beradigan voqealarni ayta boshladi:

³³— Mana, biz Quddusga ketyapmiz. U yerda Inson Oʻgʻli bosh ruhoniylar va Tavrot tafsirchilari qoʻliga tutib beriladi. Ular Uni oʻlimga mahkum qilib, gʻayriyahudiylarga* topshiradilar. ³⁴Gʻayriyahudiylar Uni haqorat qiladilar, yuziga tupuradilar, qamchilaydilar va Uni oʻldiradilar. Lekin uchinchi kuni U tiriladi⁺.

Yoqub bilan Yuhannoning tilagi

³⁵•Zabadiyo oʻgʻillari Yoqb bilan Yuhanno Isoning oldiga kelib:

— Ustoz, bizning bir tilagimiz bor, uni biz uchun bajo keltirishingizni istaymiz, — deyishdi⁺.

³⁶— Sizlar uchun nima qilishimni istaysizlar? — deb soʻradi Iso. ³⁷Ular:

— Siz ulugʻvor taxtingizda oʻtirganingizda, birimiz Sizning oʻng tomoningizda*, boshqamiz esa chap tomoningizda oʻtirishimizga ruxsat bering, — deyishdi⁺. ³⁸Iso ularga dedi:

— Sizlar nima soʻrayotganingizni bilmaysizlar. Men ichadigan azob kosasidan* sizlar icha olasizlarmi? Men boshdan kechiradigan qaygʻu–alamlarga botib chiday olasizlarmi⁺?

³⁹Ular:

— Chiday olamiz, — deb javob berishdi. Iso ularga dedi:

— Sizlar–ku Men ichadigan azob kosasidan ichasizlar, boshdan kechiradigan qaygʻu–alamlarimga oʻzingiz ham duchor boʻlasizlar⁺. ⁴⁰Ammo Mening oʻng yoki chap tomonimda oʻtirishga ruxsat berish Mening ixtiyorimda emas. Bu oʻrin kimlarga atalgan boʻlsa, ularniki boʻladi.

⁴¹Qolgan oʻnta shogird buni eshitib, Yoqub bilan Yuhannodan achchiqlanib ketishdi. ⁴²Iso esa ularni yoniga chaqirib, dedi:

— Butparastlarga qaranglar, ular hukmdorlariga izzat koʻrsatadilar, hukmdorlari esa ularga oʻz hukmini oʻtkazadilar, katta amaldorlari elga zoʻravonlik qiladilar. ⁴³Ammo sizlarning orangizda bunday boʻlmasin. Aksincha, orangizda kim katta boʻlishni istasa, sizlarga xizmat qilsin⁺. ⁴⁴Orangizda kim birinchi boʻlishni istasa, hammangizga qul boʻlsin. ⁴⁵Axir, Inson Oʻgʻli ham Oʻziga xizmat qildirish uchun emas, balki Oʻzi boshqalarga xizmat qilish va Oʻz jonini fido qilib, koʻplarni ozod qilish uchun kelgan⁺.

Iso Yerixo shahrida koʻr odamning koʻzini ochadi

⁴⁶•Iso bilan shogirdlari Yerixo shahriga keldilar. Ular shahardan chiqib ketayotganlarida bir talay xaloyiq ularga ergashdi. Timeyus oʻgʻli Bartimeyus ismli bir koʻr tilanchi yoʻl chekkasida oʻtirgan edi⁺. ⁴⁷U Nosiralik Iso oʻtib ketayotganini eshitib:

— Ey Dovud Oʻgʻli* Iso, menga rahm qiling! — deb baqira boshladi⁺. ⁴⁸Koʻp odamlar esa:

— Jim boʻl! — deb unga doʻq qilishdi. Lekin u:

— Ey Dovud Oʻgʻli, menga rahm qiling! — deb yanada qattiqroq baqirdi.

⁴⁹Iso toʻxtab:

— Uni chaqirib kelinglar, — dedi. Odamlar kelib, koʻr odamga:

— Dadil boʻl, oʻrningdan tur. U seni chaqiryapti, — deb aytishdi.

⁵⁰Koʻr toʻnini yechib tashlab, oʻrnidan sakrab turdi–da, Isoning yoniga keldi. ⁵¹Iso undan soʻradi:

— Sen Mendan nima istaysan?

— Ustoz, koʻzlarim koʻrsin! — dedi koʻr. ⁵²Iso unga:

— Boraver, ishonching seni sogʻaytirdi, — dedi.

Oʻsha zahoti u koʻra boshladi. Soʻng Isoning ortidan ergashib ketdi⁺.

11–BOB

Iso Quddusga tantanali kiradi

11¹•Iso shogirdlari bilan Quddusga yaqinlashib qolgan edilar. Ular Zaytun togʻi* etagidagi Baytfagiya va Baytaniya qishloqlariga yetib kelayotganlarida, Iso shogirdlaridan ikkitasiga dedi:⁺

²— Anavi qishloqqa* boringlar. U yerga kirishingiz bilanoq, bogʻliq turgan va hech qachon minilmagan xoʻtikni koʻrasizlar. Oʻsha xoʻtikni yechib, bu yerga olib kelinglar. ³Agar kimdir sizlardan: “Nima qilyapsizlar?” deb soʻrab qolsa, “Bu xoʻtik Rabbimiz Masihga kerak, xoʻtikni U darhol bu yerga qaytarib yuboradi”, deb javob beringlar.

⁴Ular borib, koʻchada darvoza yonida bogʻlab qoʻyilgan xoʻtikni koʻrib, yechib olishdi. ⁵U yerda turgan bir necha kishi ularga:

— Nima qilyapsizlar? Nega xoʻtikni yechyapsizlar? — deb soʻrashdi.

⁶Shogirdlar Iso buyurganidek javob berishdi, odamlar ularni qoʻyib yuborishdi. ⁷Shogirdlar xoʻtikni Isoning oldiga olib kelishdi. Xoʻtik ustiga toʻnlarini tashlashdi, Iso xoʻtikka mindi. ⁸Koʻpchilik toʻnlarini yoʻlga poyandoz qilib yoydi. Boshqalar esa dashtdagi yashil novdalarni kesib, yoʻlga toʻshadilar⁺. ⁹Oldinda va orqada yurayotganlar shunday deb hayqirishardi:

“Tasanno!

Egamiz nomidan kelayotgan Inson baraka topsin!*

¹⁰Bobomiz Dovudning yaqinlashgan shohligi muborak boʻlsin!

Falak toqida Unga tasanno oʻqilsin!”⁺

¹¹Iso Quddusga kirib, Maʼbadga bordi, hamma narsani koʻzdan kechirdi. Kun kech boʻlib qolganidan, Iso oʻn ikki shogirdi bilan Baytaniya qishlogʻiga qaytib ketdi.

Qurib qolgan anjir daraxti

¹²•Ertasi kuni ular Baytaniyadan chiqqanlarida, Isoning qorni och edi⁺. ¹³U uzoqdan barglar bilan qoplangan bir anjir daraxtini koʻrib qoldi, daraxtdan biron anjir topa olarmikanman, deb bordi. Daraxtning yoniga kelib, bargdan boshqa hech narsa topolmadi, chunki hali anjir terish vaqti emas edi⁺. ¹⁴Iso daraxtga qarab:

— Bundan keyin to abad sening mevangni hech kim yemasin! — dedi.

Shogirdlari ham bu gapni eshitishdi.

Iso oldi–sotdi qiluvchilarni Maʼbaddan quvadi

¹⁵•Soʻng ular Quddusga kelishdi. Iso Maʼbadga kirib, ichkarida oldi–sotdi qilayotganlarni quvib chiqara boshladi. Sarroflarning* xontaxtalarini, kaptar sotuvchilarning kursilarini agʻdarib yubordi⁺. ¹⁶Sotiladigan molni Maʼbad ichidan olib oʻtishga* hech kimga ijozat bermadi.

¹⁷Iso xalqqa taʼlim berayotib dedi:

— Tavrotda yozilgan–ku: “Mening uyim barcha xalqlarning ibodat uyi deb ataladi.”* Sizlar esa Xudoning uyini qaroqchilar uyasiga* aylantirib yuboribsizlar!⁺

¹⁸Bosh ruhoniylar va Tavrot tafsirchilari buni eshitib, Isoni halok qilish payiga tushdilar. Butun xalq Isoning taʼlimotiga mahliyo boʻlgani uchun bosh ruhoniylar bilan tafsirchilar Undan qoʻrqib qoldilar⁺.

¹⁹Kech kirgach, Iso shogirdlari bilan shahardan tashqariga chiqib ketdi⁺.

Ibodat va ishonch haqida

²⁰•Erta bilan ular yana anjir daraxti yonidan oʻtib qarashsa, daraxt ildizigacha qurib qolgan ekan. ²¹Butrus boʻlgan hodisani eslab, Isoga dedi:

— Ustoz! Qarang, Siz laʼnatlagan anjir daraxti qurib qolibdi.

²²Iso bunga javoban dedi:

²³— Xudoga ishonchingiz boʻlsin. Sizlarga chinini aytayin: agar kimki bu toqqa: “Qoʻporilib dengizga otil”, desa–yu, oʻz qalbida shubhalanmay, aytgani bajo kelishiga qattiq ishonsa, aytgani boʻladi⁺. ²⁴Binobarin, sizlarga aytaman: siz ibodatda nimaiki soʻrasangiz, oldim, deb ishoninglar va sizga beriladi⁺. ²⁵⁻²⁶Ibodat qilib turganingizda birovda ginangiz boʻlsa, uni kechirib yuboring, toki osmondagi Otangiz ham sizlarning gunohlaringizni kechirsin*⁺.

Isoning hokimiyati haqida savol

²⁷•Ular yana Quddusga keldilar. Iso Maʼbadda aylanib yurgan edi, bosh ruhoniylar, Tavrot tafsirchilari va yoʻlboshchilar Uning oldiga kelib ²⁸soʻradilar:

— Siz bu ishlarni qanday hokimiyat bilan qilyapsiz? Bularni qilish uchun Sizga kim hokimiyat bergan⁺?

²⁹Iso ularga shunday javob berdi:

— Men sizlarga bir savol beray. Menga javob bersangizlar, Men ham bu ishlarni qanday hokimiyat bilan qilayotganimni sizlarga aytaman. ³⁰Yahyo xalqni suvga choʻmdirish huquqini Xudodan olganmidi yoki insondanmi? Javob beringlar Menga⁺.

³¹Ular oʻzlaricha mulohaza yurita boshladilar:

— Agar: “Xudodan”, — desak, U: “Nega Yahyoga ishonmadingizlar?” — deydi⁺. ³²Agar: “Insondan”, — desak–chi?

Vaholanki, ular olomondan qoʻrqardilar, chunki hamma Yahyoni haqiqiy paygʻambar deb hisoblardi⁺. ³³Xullas, ular Isoga:

— Bilmaymiz, — deb javob berdilar. Iso ularga dedi:

— Unday boʻlsa, Men ham bu ishlarni qaysi hokimiyat bilan qilayotganimni sizlarga aytmayman.

12–BOB

Yovuz bogʻbonlar haqida masal

12¹•Iso xalqqa masallar orqali soʻzlay boshladi:

“Bir odam uzumzor barpo qilibdi. Atrof–tevaragini devor bilan oʻrab, uzum siqish chuqurini* qazibdi, kuzatuv minorasini quribdi. Keyin uzumzorni bogʻbonlarga ijaraga berib, oʻzi safarga ketibdi⁺.

²Yigʻim–terim mavsumida, uzumzor hosilidan tegishli ulushini olish uchun oʻsha odam xizmatkorini bogʻbonlar oldiga yuboribdi. ³Bogʻbonlar esa uni tutib olishibdi, kaltaklab, qup–quruq qaytarib yuborishibdi. ⁴Uzumzor egasi yana boshqa bir xizmatkorini ularning oldiga yuboribdi. Ular bunisini ham boshiga urib, haqorat qilibdilar*. ⁵Yana boshqasini yoʻllabdi, unisini esa oʻldirishibdi. U yana xizmatkorlarini yuboraveribdi, ammo bogʻbonlar ularning baʼzilarini urib, baʼzilarini oʻldirishibdi⁺.

⁶Uzumzor egasining endi birgina odami qolibdi, u ham boʻlsa, sevikli oʻgʻli ekan. U: «Oʻgʻlimni hurmat etarlar» deb, bogʻbonlar oldiga uni yuboribdi⁺. ⁷Lekin ular bir–biriga:

— Bu merosxoʻr–ku! Uni oʻldiraylik, shunda merosi bizga qoladi, — deyishibdi⁺. ⁸Oʻgʻlini ushlab, oʻldirib, jasadini uzumzordan chiqarib tashlashibdi⁺.

⁹Xoʻsh, sizningcha, endi uzumzor egasi nima qilar ekan? U kelib bogʻbonlarni oʻldiradi, uzumzorni esa boshqalarga ijaraga beradi⁺.

¹⁰Nahotki sizlar Muqaddas bitiklardagi ushbu soʻzlarni hech oʻqimagan boʻlsangiz:

«Binokorlar rad etgan tosh

Binoning tamal toshi* boʻldi.

¹¹Bu Egamizning qilgan ishidir,

Koʻz oldimizdagi ajoyibotdir.»”*⁺

¹²Iso aytgan bu masal yahudiy yoʻlboshchilarga qarshi qaratilgan edi. Ular buni anglab yetdilar–u, Isoni qoʻlga olmoqchi boʻldilar. Ammo xalqdan qoʻrqqanlari uchun Unga qoʻl tekkizmay ketib qoldilar⁺.

Xudoning haqi Xudoga

¹³•Isoni tilidan ilintirish uchun Uning oldiga farziylardan va Hirod tarafdorlaridan* baʼzilarini yubordilar⁺. ¹⁴Ular kelib dedilar:

— Ustoz, odil ekaningizni bilamiz. Siz biror kishiga xushomadgoʻylik qilmaysiz. Odamlarga yuz–xotir qilmasdan, Xudoning yoʻlini toʻgʻri oʻrgatasiz. Ayting–chi, Qaysarga* soliq toʻlashimiz* toʻgʻrimi yoki yoʻqmi? Biz soliq toʻlaylikmi yoki toʻlamaylikmi⁺?

¹⁵Iso ularning ikkiyuzlamachiligini bilar edi.

— Nima, Meni sinab koʻrmoqchimisizlar? Menga bir dinor* olib kelinglar, uni bir koʻrayin, — dedi⁺.

¹⁶Ular olib kelgach, Iso soʻradi:

— Bu tangadagi surat va yozuv kimniki?

— Qaysarniki, — dedi ular. ¹⁷Iso ularga:

— Qaysarning haqini Qaysarga, Xudoning haqini Xudoga beringlar, — dedi.

Buni eshitganlar hayratda qoldilar⁺.

Qiyomat haqida savol

¹⁸•Sadduqiylar* oʻliklarning tirilishini inkor etardilar. Ularning baʼzilari Isoning oldiga kelib, xalq oldida Unga shunday savol berdilar:⁺

¹⁹— Ustoz! Muso bizga shunday yozib qoldirgan*: agar birovning akasi farzand koʻrmay oʻtib ketsa, ukasi akasining xotiniga uylanib, akasi uchun farzandni dunyoga keltirsin⁺. ²⁰Xoʻsh, yetti aka–uka boʻlgan ekan. Birinchisi uylanibdi, soʻng nasl qoldirmay oʻlib ketibdi. ²¹Ikkinchisi ham oʻsha xotinni olib, farzand koʻrmay olamdan oʻtibdi. Uchinchisi ham shu koʻyga tushibdi. ²²Shuningdek, aka–ukalarning yettovi ham farzand koʻrmay olamdan oʻtibdi. Oxirida xotin ham qazo qilibdi. ²³Ayting–chi, Xudo odamlarni tiriltirganda xotin qaysi birining xotini hisoblanadi? Yettovi ham unga uylangan edilar–ku!

²⁴Iso ularga shunday javob berdi:

— Sizlar Muqaddas bitiklarni* ham, Xudoning qudratini ham bilmaysizlar, ana shu sababdan adashyapsizlar. ²⁵Oʻliklar tirilganda uylanmaydilar, erga ham tegmaydilar, balki bamisoli samodagi farishtalarday boʻladilar. ²⁶Oʻliklarning tirilishi haqidagi masalaga kelsak: nahotki sizlar hech qachon Musoning kitobini oʻqimagan boʻlsangizlar?! Yonayotgan buta toʻgʻrisidagi voqeada* Xudo Musoga: “Men Ibrohim, Isʼhoq va Yoqbning Xudosiman”, — degan–ku!⁺ ²⁷Axir, Xudo oʻliklarning emas, tiriklarning Xudosidir. Sizlar nihoyatda adashyapsizlar.

Eng muhim ilohiy amr

²⁸•Tavrot tafsirchilaridan biri ularning munozara qilayotganini eshitib, Isoning ularga yaxshi javob berib turganini koʻrdi. U Isoning oldiga kelib:

— Amrlarning eng muhimi qaysi biri? — deb soʻradi. ²⁹Iso unga javob berib dedi:

— Eng muhim amr shudir: “Ey Isroil, quloq sol! Egamiz Xudo tanho Egadir*. ³⁰Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun ongingiz bilan, kuchingiz boricha seving.”*⁺ ³¹Eng muhim amrlardan ikkinchisi: “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving.”* Bulardan buyukroq amr yoʻq⁺.

³²— Yaxshi gapirdingiz, Ustoz, — dedi Isoga tafsirchi. — Xudo tanhodir, Undan boshqa Xudo yoʻq, deb toʻgʻri aytdingiz⁺. ³³Uni butun qalbimiz, butun idrokimiz bilan, kuchimiz boricha* sevishimiz kerak. Oʻzgani ham oʻzimizni sevganday sevishimiz kerak. Kuydiriladigan va boshqa qurbonliklar keltirishdan bu aʼloroqdir⁺.

³⁴Iso uning oqilona javob berganini koʻrib:

— Siz Xudoning Shohligidan uzoqda emassiz, — dedi.

Shundan keyin hech kim Isoga savol berishga jurʼat etmadi⁺.

Masih kimning oʻgʻli?

³⁵•Iso Maʼbadda taʼlim berayotib, shunday savol berdi:

— Qanday qilib Tavrot tafsirchilari Masihni Dovudning Oʻgʻli* deydilar⁺? ³⁶Dovudning oʻzi Muqaddas Ruh ilhomi bilan deganki:

“Egamiz aytmoqda Rabbimga:

Dushmanlaringni oyoqlaring ostiga yiqitmagunimcha,

Sen Mening oʻng tomonimda* oʻtirgin.”*⁺

³⁷Demak, Dovudning oʻzi Masihni Rabbim deb atagan boʻlsa, qanday qilib Masih Dovudning Oʻgʻli boʻladi?!

Bir talay olomon Isoni ishtiyoq bilan tinglar edi⁺.

Iso soxta dindorlik toʻgʻrisida ogohlantiradi

³⁸•Iso xalqqa nasihat qilib, yana shunday dedi:

— Tavrot tafsirchilaridan ehtiyot boʻlinglar! Ular uzun kiyimlar kiyishni yaxshi koʻradilar, bozorlarda yurganda ularga salom berishlarini, ³⁹sinagogalarda yaxshi joylarda oʻtirishni, ziyofatlarda toʻrda oʻtirishni yoqtiradilar⁺. ⁴⁰Ammo beva ayollarning uy–joylarini tortib oladilar, xoʻja koʻrsinga uzoq duo oʻqiydilar. Bunday odamlar nihoyatda qattiq jazoga mubtalo boʻladilar.

Beva ayolning xayr–ehsoni

⁴¹•Iso Maʼbad xazinasi qarshisida oʻtirib, ehson qutisiga pul solayotgan odamlarni kuzatib turdi. Koʻp boylar anchagina pul tashladilar⁺. ⁴²Bir kambagʻal beva ayol ham kelib, qiymati bir tiyinga toʻgʻri keladigan ikki chaqa* tashladi.

⁴³Shunda Iso shogirdlarini yoniga chaqirib dedi:

— Sizlarga chinini aytayin, bu kambagʻal beva ayol xazinaga pul tashlaganlarning hammasidan ham koʻproq tashladi. ⁴⁴Chunki boylarning hammasi oʻzlarining ortiqcha pullaridan ehson qildilar. Bu ayol esa kambagʻalligiga qaramasdan, oʻzining bor–yoʻgʻini, roʻzgʻoriga ishlatiladigan hamma pulini tashladi⁺.

13–BOB

Iso oxirzamon haqida gapiradi

13¹•Iso Maʼbaddan chiqib ketayotganda shogirdlaridan biri:

— Ustoz, qarang, naqadar ulkan toshlar, naqadar hashamatli binolar! — dedi. ²Iso unga:

— Bu hashamatli binolarni koʻryapsanmi? Bularning hammasi vayron boʻladi*. Bu yerda tosh ustida turgan bironta tosh qolmaydi, — dedi⁺.

³Iso Zaytun togʻida*, Maʼbadning roʻparasida oʻtirgan vaqtda Butrus, Yoqb, Yuhanno va Endrus Undan alohida soʻradilar:

⁴— Bizga ayting–chi, bu hodisalar qachon yuz beradi? Tez orada sodir boʻlishini nimadan bilsak boʻladi?

⁵Iso ularga shunday javob berdi: “Ehtiyot boʻlinglar, hech kim sizlarni yoʻldan ozdirmasin!⁺ ⁶Koʻp kishilar oʻzlarini Mening nomim bilan atab: «Men Oʻshaman», deb koʻplarni yoʻldan ozdiradilar⁺. ⁷Sizlar uzoq–yaqindagi urush xabarlarini eshitganingizda, choʻchimanglar. Bular albatta sodir boʻladi, ammo bu hali oxiri degani emas⁺. ⁸Xalq xalqqa qarshi, shohlik shohlikka qarshi koʻtariladi. Ayrim joylarda qahatchilik va zilzilalar boʻladi. Bu hodisalar toʻlgʻoq azoblarining boshlanishiga oʻxshaydi⁺.

⁹Sizlar esa oʻzingizga ehtiyot boʻlinglar. Chunki sizlarni mahkamalarga topshirib, sinagogalarda uradilar. Men tufayli sizlarni hokimlar va shohlar huzurida turgʻizib qoʻyadilar, sizlar esa Mening shohidlarim boʻlasizlar⁺. ¹⁰Ammo oxirat kelishidan oldin, Xushxabar hamma xalqlarga eʼlon qilinishi lozim⁺.

¹¹Sizlarni qoʻlga olib, mahkamaga topshirganlarida, nima aytamiz, deb oldindan xavotir olmanglar. Oʻsha soatda sizlarga nima berilsa, oʻshani aytinglar. Chunki oʻshanda sizlar emas, balki Muqaddas Ruh gapiradi⁺. ¹²Aka ukasini, ota bolasini oʻlimga topshiradi. Bolalar oʻz ota–onalariga qarshi chiqib, ularni oʻldirtiradilar⁺. ¹³Mening nomim tufayli hamma sizlardan nafratlanadi. Lekin oxirigacha bardosh bergan najot topadi⁺.

Buyuk musibat va Isoning kelishi

¹⁴•Koʻp harom–xarish ishlarga sabab boʻladigan makruh bir narsaning* man etilgan joyga oʻrnatilganini koʻrganingizda — oʻqigan tushunib olsin! — Yahudiyada boʻlganlar togʻlarga qochishsin⁺. ¹⁵Tomning ustida boʻlganlar* pastga tushib, uyidan biron narsa olib kelish uchun uyiga kirishmasin⁺. ¹⁶Dalada boʻlganlar esa toʻnini olgani qaytib kelmasin. ¹⁷U kunlarda homilador va emizikli ayollarning holiga voy!⁺ ¹⁸Qochishingiz qishga toʻgʻri kelmasligi uchun iltijo qilinglar. ¹⁹Chunki oʻsha kunlarda shunday azob–uqubatlar boʻladiki, Xudo dunyoni yaratganidan to hozirgacha bunday boʻlmagan va qaytib sodir boʻlmaydi⁺. ²⁰Agar Egamiz oʻsha kunlarni qisqartirmaganda edi, hech bir jonzot omon qolmas edi. Lekin Xudo tanlagan odamlari uchungina oʻsha kunlarni qisqartiradi⁺.

²¹Agar oʻshanda kimdir sizlarga: «Masih mana bu yerda» yoki: «Ana u yerda», deb aytsa, ishonmanglar⁺. ²²Chunki soxta masihlar va soxta paygʻambarlar paydo boʻlib, iloji boʻlsa, tanlangan odamlarni yoʻldan ozdirish uchun alomatu moʻjizalar koʻrsatadilar⁺. ²³Sizlar esa ehtiyot boʻlinglar. Men hammasini sizlarga oldindan aytib qoʻydim⁺.

²⁴•Oʻsha kunlarda, azob–uqubatlardan keyin,

«Quyosh qorayadi, oyning nuri soʻnadi⁺.

²⁵Osmondan yulduzlar qulab tushadi,

Samoviy kuchlar larzaga keladi.»*⁺

²⁶Shunda hamma odam Inson Oʻgʻlini koʻradi. Inson Oʻgʻli buyuk qudrat va ulugʻvorlikka burkanib, bulutlarda keladi*⁺. ²⁷U farishtalarini yerning toʻrt tomoniga yuborib, dunyoning bir burchagidan tortib, narigi burchagigacha tanlagan odamlarini toʻplab oladi⁺.

Hushyor boʻlish haqida

²⁸•Anjir daraxtidan saboq olinglar: uning shoxlari koʻkarib barg chiqarayotganda, yoz yaqinlashganini bilasizlar. ²⁹Shu singari, mana bu voqealar sodir boʻlganda, bilingki, oʻsha vaqt* yaqinlashib qolgan, ostonangizga yetgan. ³⁰Sizlarga chinini aytayin: bu nasl oʻtmasdanoq, bularning hammasi sodir boʻladi⁺. ³¹Yeru osmon yoʻq boʻlib ketadi, ammo Mening soʻzlarim kuchda qoladi⁺.

³²•Oʻsha kun yoki soat haqida samoviy Otamdan boshqa hech kim bilmaydi. Oʻgʻil ham, samodagi farishtalar ham bilmaydilar⁺. ³³Ehtiyot boʻlib, hushyor turinglar*, chunki oʻsha vaqt–soat qachon kelishini sizlar bilmaysizlar⁺.

³⁴Bu xuddi safarga joʻnagan uy egasiga oʻxshaydi. U oʻz uy–roʻzgʻorini xizmatkorlariga topshirib, har biriga vazifa berib, darvozabonga hushyor boʻlib turishni buyurib, joʻnab ketadi⁺. ³⁵Xuddi shu singari, sizlar ham hushyor boʻlib turinglar. Chunki uy egasi qachon kelishini — kechqurunmi, yarim tundami, xoʻrozlar qichqirgandami yoki ertalabmi — sizlar bilmaysizlar⁺. ³⁶Tagʻin U nogahon kelib, sizlarni uxlab yotgan holda koʻrmasin!⁺ ³⁷Sizlarga aytganimni hammaga aytaman: hushyor boʻlinglar!”

14–BOB

Isoni oʻldirish rejasi

14¹•Fisih ziyofatiga va Xamirturushsiz non bayramiga* ikki kun qolgan edi. Bosh ruhoniylar va Tavrot tafsirchilari Isoni hiyla bilan tutib, oʻldirish uchun fursat poylab yurgan edilar⁺. ²Ular: “Biz bu ishni bayram kunlari qilmasligimiz kerak, aks holda, xalq gʻalayon koʻtarishi mumkin”, dedilar.

Isoga sunbul moyi quygan ayol

³•Iso Baytaniya qishlogʻida* ilgari teri kasalligiga* chalingan Shimoʻnning* uyida mehmon boʻlib oʻtirgan edi. Shunda bir ayol ganchdan* yasalgan idishda toza, qimmatbaho sunbul moyi* olib keldi. Idishni sindirib ochib, moyni Isoning boshidan quydi⁺. ⁴Baʼzilar bundan gʻazablanib, bir–biriga:

— Moyni bunday isrof etishning nima keragi bor edi?! ⁵Axir, uni uch yuz kumush tangadan* ham koʻproqqa sotib, kambagʻallarga taqsimlab berish mumkin edi–ku! — deb ayolni qattiq koyishdi.

⁶— Qoʻyinglar uni! — dedi Iso. — Nega ayolni xijolatda qoldiryapsizlar? U Men uchun ajoyib ish qildi. ⁷Kambagʻallar har doim sizlar bilan birga boʻladilar. Istagan vaqtingizda ularga yordam bera olasizlar. Lekin Men sizlar bilan doimo birga boʻlmayman⁺. ⁸Bu ayol qoʻlidan kelganini qildi. U Mening tanamga xushboʻy moy surtib, oldindan dafnga tayyorladi*⁺. ⁹Sizlarga chinini aytayin: Xushxabar dunyoning qaysi yerida eʼlon qilinmasin, bu ayol ham esga olinib, uning qilgan ishi haqida aytiladi⁺.

¹⁰•Shunda oʻn ikki shogirddan biri boʻlgan Yahudo Ishqariyot bosh ruhoniylarning oldiga borib, Isoni sizlarga tutib beraman, dedi⁺. ¹¹Bosh ruhoniylar bu gapni eshitib, juda xursand boʻldilar, Yahudoga pul berishni vaʼda qildilar. Shunday qilib, Yahudo Isoni tutib berish uchun qulay vaqtni kuta boshladi.

Qutlugʻ kecha va Isoga xiyonat

¹²•Xamirturushsiz non bayramining birinchi kunida, Fisih qoʻzisi soʻyiladigan paytda shogirdlar Isodan soʻradilar:

— Fisih taomini qayerda yemoqchisiz? Biz borib tayyorgarlik koʻraylik⁺.

¹³Iso shogirdlaridan ikkitasini yuborayotib, ularga dedi:

— Quddusga boringlar, u yerda koʻzada suv koʻtarib ketayotgan bir odamni uchratasizlar. Uning orqasidan boringlar. ¹⁴U kiradigan xonadon egasiga shunday deb aytinglar: “Ustozimiz shogirdlari bilan Fisih taomini yemoqchilar. U sizdan: «Bizga tayyorlab qoʻyilgan mehmonxona qayerda?» deb soʻrab yubordilar.” ¹⁵Uy egasi sizlarga jihozlangan, tayyorlab qoʻyilgan katta boloxonani koʻrsatadi. U yerda biz uchun hozirlik koʻringlar.

¹⁶Shogirdlar joʻnashdi. Shaharga kirganlarida, xuddi Isoning aytganini topdilar va Fisih taomini tayyorladilar. ¹⁷Kech kirganda, Iso oʻn ikki shogirdi bilan birga u yerga keldi.

¹⁸Ular ovqatlanib oʻtirganlarida Iso shunday dedi:

— Sizlarga chinini aytayin, Men bilan taom yeyayotgan kishi Menga xiyonat qiladi. U sizlarning orangizdadir⁺.

¹⁹Shogirdlar xafa boʻlib, birin–ketin:

— Nahotki oʻsha men boʻlsam? — deb Undan soʻray boshladilar.

²⁰Iso ularga javoban dedi:

— U oʻn ikkitangizdan bittasi, Men bilan baravar kosaga nonni botirgan — oʻshadir. ²¹Toʻgʻri, Inson Oʻgʻli U haqda yozilganday jon beradi. Lekin Inson Oʻgʻliga xiyonat qilgan odamning holiga voy! Uning tugʻilganidan koʻra, tugʻilmagani yaxshiroq edi⁺.

²²•Ular ovqatlanayotganda, Iso nonni oldi, duo oʻqib sindirdi. Nonni shogirdlariga berib:

— Olinglar, bu Mening tanamdir, — dedi⁺. ²³Sharob quyilgan kosani ham oldi, shukrona duosini oʻqib ularga uzatdi. Hammalari undan ichdilar. ²⁴Iso ularga dedi:

— Bu sharob Xudoning ahdini* bildiradi. Bu ahd koʻplar uchun toʻkiladigan qonim evaziga kuchga kiradi⁺. ²⁵Sizlarga chinini aytayin: Xudoning Shohligida Men yangi sharob ichadigan kungacha uzum neʼmatini ogʻzimga ham olmayman.

²⁶Soʻng ular hamdu sano kuylab, Zaytun togʻi* tomon ketdilar⁺.

Butrusning Isodan tonishi haqida bashorat

²⁷•Iso shogirdlariga dedi:

— Hammalaringiz Meni tashlab, qochib ketasizlar. Chunki yozilgan:

“Men choʻponni oʻldiraman,

Shunda qoʻylar har yoqqa tarqalib ketadi.”*⁺

²⁸Biroq Men tirilganimdan keyin, sizlarni Jalilada kutaman⁺.

²⁹Butrus Isoga dedi:

— Sizni hamma tashlab ketsa ham, men Sizni tashlab ketmayman!

³⁰Iso unga:

— Senga chinini aytayin, bugun, shu kechasiyoq, xoʻroz ikki marta qichqirmasdan oldin, sen Mendan uch marta tonasan, — dedi.

³¹Lekin Butrus oʻz gapida qattiq turib oldi:

— Kerak boʻlsa, Siz bilan birga oʻlaman! Ammo Sizdan aslo tonmayman! — dedi. Boshqa hamma shogirdlar ham shunday deyishdi.

Isoning bogʻdagi ibodati

³²•Ular Getsemaniya* degan joyga bordilar. Iso shogirdlariga:

— Men ibodat qilayotganimda, sizlar shu yerda oʻtirib turinglar, — dedi.

³³U yoniga Butrusni, Yoqb va Yuhannoni oldi. Isoni qaygʻu, gʻam bosib kela boshladi⁺. ³⁴U shogirdlariga:

— Yuragimdagi ogʻir qaygʻu Meni oʻlguday qiynab yubordi. Shu yerda qolinglar–da, koʻz–quloq boʻlib turinglar, — dedi⁺.

³⁵Bir oz nari ketib yerga muk tushdi: “Agar iloji boʻlsa, bu lahza Meni chetlab oʻtsin”, deb ibodat qildi⁺. ³⁶U shunday deb yolvordi:

— Otajon!* Sen uchun hamma narsaning imkoni bor! Bu azob kosasini* Mendan uzoqlashtir. Ammo Mening xohishim emas, Sening xohishing bajo boʻlsin⁺.

³⁷Iso qaytib kelib, shogirdlarining uxlab yotganini koʻrdi. Butrusga dedi:

— Shimoʻn!* Uxlayapsanmi? Bir soatgina ham uygʻoq oʻtira olmadingmi? ³⁸Koʻz–quloq boʻlib turinglar, vasvasaga tushib qolmaylik, deb ibodat qilinglar*. Ruh tetik, tana esa zaifdir⁺.

³⁹Iso yana borib, oʻsha soʻzlarni aytib ibodat qildi. ⁴⁰U qaytib kelib, shogirdlarining yana uxlab yotganini koʻrdi. Ularning koʻzlari yumilib ketavergan edi. Ular Isoga nima deb aytishni bilmay qoldilar.

⁴¹Uchinchi marta borib kelib, Iso shogirdlariga dedi:

— Haligacha dam olib, uxlab yotibsizlarmi?! Boʻldi, vaqt–soati keldi! Inson Oʻgʻli gunohkorlar qoʻliga tutib berilyapti⁺. ⁴²Turinglar, ketaylik! Ana, Menga xoinlik qiluvchi kelyapti!

Iso hibsga olinadi

⁴³•Iso hali gapini tugatmagan ham ediki, Yahudo kelib qoldi. U oʻn ikki shogirddan biri boʻlib, uning yonida qilich va tayoq koʻtarib olgan olomon bor edi. Bu olomonni bosh ruhoniylar, Tavrot tafsirchilari va yoʻlboshchilar yuborgan edilar⁺. ⁴⁴Xoin Yahudo olomon bilan til biriktirib, shunday degandi: “Men kimni oʻpsam, U oʻsha Kishidir. Uni qoʻlga olinglar, qoʻriqlab olib ketinglar.”

⁴⁵Yahudo toʻppa–toʻgʻri Isoning oldiga borib:

— Ustoz! — deb Uni oʻpdi.

⁴⁶Shu zahotiyoq odamlar Isoni ushlab, qoʻlga oldilar. ⁴⁷Oʻsha yerda turganlardan biri qilichini qinidan sugʻurdi–da, oliy ruhoniyning xizmatkoriga bir urib, qulogʻini kesib tashladi⁺.

⁴⁸Iso ularga dedi:

— Sizlar Meni qoʻlga olish uchun qoʻzgʻolonchiga qarshi chiqqandek qilichu tayoqlar bilan qurollanib kelibsizlar. ⁴⁹Men har kuni Maʼbadda sizning orangizda edim, taʼlim berardim. Sizlar oʻshanda Meni qoʻlga olmadingizlar. Ammo bular Muqaddas bitiklarda* aytilganlar bajo boʻlishi uchun roʻy berdi⁺.

⁵⁰Oʻshanda hamma shogirdlari Isoni tashlab, qochib ketishdi⁺. ⁵¹Bir yosh yigit Isoga ergashib ketayotgan edi. U zigʻir matosiga oʻranib olgan, boshqa kiyimi yoʻq edi. Odamlar oʻsha yigitni ham ushlagan edilar, ⁵²u zigʻir matosini tashlab, yalangʻoch holicha qochib ketdi.

Iso yahudiylarning Oliy kengashi oldida

⁵³•Isoni oliy ruhoniyning oldiga olib keldilar. Bosh ruhoniylar, yoʻlboshchilar va Tavrot tafsirchilarining hammasi yigʻilgan edilar. ⁵⁴Butrus esa Isoning orqasidan masofa saqlab ergashib kelib, oliy ruhoniyning hovlisiga kirdi. U soqchilar bilan birga olov yonida oʻtirib, isindi.

⁵⁵Bosh ruhoniylar va Oliy kengashning* barcha aʼzolari Isoni oʻlimga mahkum qilish uchun Unga qarshi guvoh izlar edilar*, lekin topolmasdilar. ⁵⁶Koʻp odamlar Unga qarshi soxta guvohlik berayotgan boʻlsalar–da, ammo bergan guvohliklari bir–biriga mos kelmas edi⁺. ⁵⁷Soxta guvohlardan baʼzilari soʻzga chiqib shunday der edilar:

⁵⁸— U: “Inson qoʻli bilan qurilgan bu Maʼbadni Men buzib tashlayman–u, uch kunda inson qoʻllarisiz, boshqa bir Maʼbadni tiklayman”, — deganini eshitgan edik*⁺.

⁵⁹Lekin bu xususda ham guvohlarning bergan maʼlumotlari bir–biriga mos kelmas edi.

⁶⁰Bundan keyin oliy ruhoniy oldinga chiqib, Isoga:

— Indamay turaverasanmi?! Ularning Senga qoʻygan ayblariga javob qaytarmaysanmi?! — dedi⁺.

⁶¹Iso esa indamadi, hech javob qaytarmadi. Oliy ruhoniy yana Undan soʻradi:

— Muborak Xudoning Oʻgʻli* — Masih Senmisan⁺?

⁶²Iso dedi:

— Men Oʻshaman. Sizlar Inson Oʻgʻlini Qodir Xudoning oʻng tomonida oʻtirganini* va osmon bulutlarida kelayotganini koʻrasizlar*⁺.

⁶³Shundan keyin oliy ruhoniy oʻz kiyimlarini yirtib* dedi:

— Bizlarga boshqa guvohlarning nima keragi bor?!⁺ ⁶⁴Uning kufr ketganini oʻzlaringiz eshitdingizlar. Sizlarning qaroringiz qanday?

Hammalari Uni oʻlimga loyiq deb topishdi⁺. ⁶⁵Baʼzilar Unga tupurishdi. Uning yuz–koʻzini bogʻlab, mushtlashdi: “Paygʻambar, qani, top–chi, Seni kim urdi ekan?” deb aytishdi. Soqchilar ham Uni olib ketib, urdilar⁺.

Butrus Isodan tonadi

⁶⁶•Butrus pastdagi hovlida ekan, oliy ruhoniyning bir choʻrisi kelib qoldi. ⁶⁷Isinib turgan Butrusni koʻrib, unga tikilib qaradi–da:

— Siz ham oʻsha Nosiralik Iso bilan birga edingiz–ku! — dedi. ⁶⁸Lekin Butrus inkor etib:

— Nima deyapsan oʻzi, tushunmayapman, — dedi–yu, boshqa yoqqa, tashqi hovliga chiqib ketdi. Shu payt xoʻroz qichqirdi.

⁶⁹Choʻri uni yana uchratib, u yerda turganlarga:

— Bu odam oʻshalardan biri, — deb yana aytdi.

⁷⁰Butrus yana inkor etdi.

Bir ozdan keyin u yerda turganlar yana Butrusga gapira boshlashdi:

— Sen Jalilaliksan–ku!* Oʻshalardan biri ekanliging aniq*.

⁷¹— Xudo ursin! Sizlar aytayotgan bu Odamni men tanimayman! — deb qasam ichdi Butrus.

⁷²Naq shu payt xoʻroz ikkinchi marta qichqirdi. Isoning: “Xoʻroz ikki marta qichqirmasdan oldin, sen Mendan uch marta tonasan” degan soʻzi Butrusning esiga tushib ketdi. U chidolmay yigʻlab yubordi⁺.

15–BOB

Iso Pilat huzurida

15¹•Tong otar–otmas, bosh ruhoniylar, yoʻlboshchilar, Tavrot tafsirchilari va Oliy kengashning qolgan aʼzolari bir qarorga kelishdi. Ular Isoni bogʻlatib, hokim Pilatga* olib borib topshirishdi⁺. ²Pilat Isodan:

— Sen yahudiylarning Shohimisan? — deb soʻradi.

— Siz shunaqa deysiz, — deb javob berdi Iso⁺.

³Bosh ruhoniylar Uni koʻp masalada ayblayotgan edilar. ⁴Pilat yana Unga:

— Sen hech narsaga javob bermaysanmi? Koʻryapsan–ku, ular Seni koʻp jinoyatlarda ayblashyapti! — dedi⁺. ⁵Lekin Iso boshqa hech javob bermadi. Pilat bunga qoyil qoldi⁺.

⁶•Har Fisih bayramida* Pilat xalqning iltimosiga binoan bir mahbusni ozod qilar edi. ⁷Isyon* vaqtida qotillik qilgan Barabbas ismli bir kishi oʻz sheriklari bilan oʻshanda qamoqda edi. ⁸Xalq yana kelib, Pilatdan odatdagiday bir mahbusni ozod qilishni soʻray boshladi.

⁹⁻¹⁰Bosh ruhoniylar Isoni hasad tufayli qoʻlga tushirishganini bilgan Pilat olomondan:

— Sizlar uchun yahudiylarning Shohini ozod qilishimni istaysizlarmi? — deb soʻradi⁺. ¹¹Ammo bosh ruhoniylar: “Uning oʻrniga Barabbasni ozod qilishni Pilatdan soʻranglar”, deb olomonni qoʻzgʻadilar⁺. ¹²Pilat ularga yana dedi:

— Aytinglar xohishingizni! Sizlar “Yahudiylar Shohi” deb ataydigan Kishini nima qilay?

¹³— Xochga mixlansin! — deb shovqin soldi olomon. ¹⁴Pilat ulardan:

— Nimaga? U nima yomonlik qildi? — deb soʻradi. Lekin olomon:

— Xochga mixlansin! — deb battar baqirardi⁺.

¹⁵Shundan keyin Pilat xalqni mamnun qilay deb, Barabbasni ozod etdi. Isoni esa qamchilatib, xochga mixlashni buyurdi⁺.

Askarlar Isoni haqorat qilishadi

¹⁶•Rim askarlari Isoni hukumat saroyining hovlisiga olib borib, butun boʻlinmani Uning oldiga toʻplashdi. ¹⁷Unga safsar toʻn kiydirishdi va tikanlardan toj oʻrib boshiga qoʻyishdi.

¹⁸— Yashavor, ey yahudiylarning Shohi! — deb Uni qutlay boshlashdi. ¹⁹Qamish bilan Uning boshiga qayta–qayta urib, tupurishdi. Uning oldida tiz choʻkib, taʼzim qilishdi⁺. ²⁰Uni shunday masxara qilganlaridan keyin, ustidan safsar toʻnni yechib olib, Oʻzining kiyimlarini kiydirishdi. Soʻng Uni xochga mixlash uchun olib ketishdi.

Iso xochga mixlanadi

²¹•Askarlar yoʻlda Shimoʻn degan odamni uchratib qoldilar. U daladan qaytib kelayotgan edi. Ular Shimoʻnni Isoning xochini* koʻtarib borishga majbur qildilar. Shimoʻn Kirineyalik* boʻlib, Iskandar va Rufusning otasi edi⁺.

²²Askarlar Isoni Goʻlgota degan joyga olib kelishdi. Goʻlgota “bosh suyagi” maʼnosini beradi. ²³Isoga mirra aralashtirilgan sharob* berishdi, lekin U ichmadi. ²⁴Bundan soʻng Isoni xochga mixlab qoʻyishdi. Uning kiyimlarini esa oʻzaro boʻlishib, kim nima oladi, deb qurʼa tashlashdi*⁺.

²⁵Uni xochga mixlaganlarida ertalab soat toʻqqiz* edi. ²⁶Bosh tomonida: “Yahudiylarning Shohi” deb yozilgan aybnoma bor edi. ²⁷⁻²⁸Iso bilan birga ikkita qaroqchini ham mixlagan edilar. Ularning biri Isoning oʻng tomonida, ikkinchisi esa chap tomonida edi*.

²⁹Oʻtib ketayotganlar boshlarini chayqab, Isoni haqoratlashardi*:

— Ey Maʼbadni buzib, uch kun ichida tiklaydigan!⁺ ³⁰Oʻzingni Oʻzing qutqarib, xochdan tushib koʻr–chi!

³¹Bosh ruhoniylar va Tavrot tafsirchilari ham ularga qoʻshilib, Isoni masxaralay ketishdi. Ular bir–biriga:

— U boshqalarni qutqarardi, Oʻzini esa qutqara olmaydi!⁺ ³²Isroilning Shohi Masih endi xochdan tushsin, toki biz buni koʻrib Unga ishonaylik! — deyishardi.

Iso bilan birga xochga mixlanganlar ham Uni haqoratlar edilar⁺.

Iso jon beradi

³³•Tush payti butun yurtni zulmat qopladi. Soat uchga* qadar hamma yoq zulmatga choʻmdi. ³⁴Soat uchda Iso baland ovoz bilan:

— Elohi, Elohi, lamo shavaqtani?* — deb faryod qildi. Bu soʻzning tarjimasi: “Ey Xudoyim! Ey Xudoyim! Nega Meni tark etding?!”* demakdir⁺.

³⁵U yerda turgan baʼzilar buni eshitib:

— Qarang, U Ilyosni* chaqiryapti, — deyishdi. ³⁶Shunda bir odam yugurib borib, shimgichni arzon sharobga* botirib, qamishning uchiga ilib qoʻydi–da, Isoga ichish uchun uzatdi. Soʻng dedi:

— Qani, koʻraylik–chi, Ilyos kelib*, Uni xochdan tushirarmikan⁺?

³⁷Ammo Iso qattiq faryod qildi–yu, jon berdi. ³⁸Shu zahoti Maʼbaddagi parda* yuqoridan pastgacha yirtilib, ikkiga boʻlinib ketdi⁺. ³⁹Isoning qarshisida turgan Rim yuzboshisi Uning shu tarzda jon berganini koʻrib:

— Haqiqatan ham bu Odam Xudoning Oʻgʻli* ekan! — dedi.

⁴⁰U yerda uzoqdan qarab turgan ayollar bor edi. Ular orasida Magdalalik* Maryam, kichik Yoqb bilan Yusufning onasi Maryam hamda Salomiya bor edilar⁺. ⁴¹Iso Jalilada ekanligida, ular Unga xizmat qilib, ergashib kelgan edilar. U yerda Iso bilan birga Quddusga kelgan boshqa koʻp ayollar ham bor edi.

Iso dafn qilinadi

⁴²•Juma kuni kech kirishiga oz qolgan*, Shabbat kuniga tayyorgarlik qilish vaqti tugayotgan edi. ⁴³Shunda Oliy kengashning obroʻli aʼzosi, Xudoning Shohligini intizorlik bilan kutib yurgan Arimateyalik* Yusuf jurʼat etib, Pilatning huzuriga bordi va Isoning jasadini soʻradi. ⁴⁴Pilat Isoning darrov oʻlganiga hayron boʻldi. Yuzboshini chaqirib:

— Uning joni uzilib boʻldimi? — deb soʻradi. ⁴⁵Pilat Isoning oʻlganini yuzboshidan bilib olgach, Uning jasadini Yusufga berdi.

⁴⁶Yusuf zigʻir matosi sotib oldi. Jasadni xochdan tushirib olib, zigʻir matosi bilan kafanladi. Jasadni qoyada oʻyilgan qabrga qoʻydi. Keyin qabrning ogʻziga bir toshni yumalatib keltirib, qoʻyib ketdi⁺. ⁴⁷Isoning jasadi qayerga dafn qilinganini Magdalalik Maryam bilan Yusufning* onasi Maryam koʻrdi.

16–BOB

Iso tiriladi

16¹•Shabbat kuni tugagach*, Magdalalik* Maryam, Yoqbning onasi Maryam va Salomiya Isoning jasadiga surtish uchun xushboʻy moylar sotib oldilar*⁺. ²Yakshanba kuni juda barvaqt turib, tong yorishganda qabrga bordilar. ³Ular bir–biriga:

— Qabr ogʻzidagi toshni biz uchun kim agʻdarib berar ekan–a? — deb aytishardi⁺.

⁴Qabrga yetib kelganlarida qarashsa, tosh allaqachon agʻdarilgan ekan. Tosh juda katta edi. ⁵Ular qabr ichiga kirib, oʻng tomonda oʻtirgan oq libosli bir yigitni koʻrdilar–u, choʻchib ketdilar.

⁶Yigit ularga:

— Qoʻrqmanglar! — dedi. — Sizlar xochga mixlangan Nosiralik Isoni izlayapsizlar. Iso tirildi! U bu yerda yoʻq. Mana Uning qoʻyilgan joyi! ⁷Endi borib, Uning shogirdlari va Butrusga: “Iso sizlarni Jalilada kutyapti. Oʻzi sizlarga aytganidek*, Uni oʻsha yerda koʻrasizlar”, deb aytinglar⁺.

⁸Dahshatga tushib, qaltiragan ayollar qabrdan chiqib, qochdilar. Ular qoʻrqqanlaridan hech kimga biron narsa aytmadilar*.

Iso Magdalalik Maryamga zohir boʻladi

⁹•Yakshanba kuni erta saharda tirilgan Iso birinchi boʻlib Magdalalik Maryamga zohir boʻldi. Bu ayoldan U yettita jinni quvib chiqargan edi⁺. ¹⁰Maryam borib, Isoning aza tutib yigʻlayotgan shogirdlariga xabar yetkazdi. ¹¹Biroq ular Isoning tirik ekanligini va Maryam Uni koʻrganligini eshitsalar ham, ishonmadilar⁺.

Iso shogirdlariga zohir boʻladi

¹²Shundan keyin Iso yoʻlda bir qishloq tomon ketayotgan ikkita shogirdiga boshqacharoq qiyofada koʻrindi. ¹³Ular esa qaytib kelib, boshqalarga xabar yetkazishdi, lekin ularga ham ishonmadilar.

¹⁴Nihoyat, Iso Oʻzining yeb–ichib oʻtirgan oʻn bir shogirdiga zohir boʻldi. Iso shogirdlarini imonlari zaifligi va qaysarligi uchun koyidi, chunki ular Isoni tirilgan holda koʻrgan odamlarga ishonmagan edilar.

¹⁵Iso shogirdlariga dedi:

— Butun jahon boʻylab yuringlar va hamma tirik jonga Xushxabarni eʼlon qilinglar⁺. ¹⁶Kimki Xushxabarga ishonib, suvga choʻmdirilsa, najot topadi. Ishonmagan esa mahkum boʻladi⁺. ¹⁷Quyidagi alomatlar imonlilarga hamroh boʻladi: Mening nomim bilan jinlarni quvib chiqaradilar. Yangi tillarda soʻzlaydilar⁺. ¹⁸Qoʻllariga ilon olsalar ham, zahar ichsalar ham, ularga zarar yetmaydi. Xastalarga qoʻllarini qoʻyganda, ular sogʻayib ketadi⁺.

Iso osmonga koʻtariladi

¹⁹Rabbimiz Iso shogirdlariga bularni aytib boʻlgach, osmonga koʻtarildi. U Xudoning oʻng tomoniga oʻtirdi*⁺. ²⁰Shogirdlar esa ketib, hamma yoqda Xushxabarni vaʼz qilib yurdilar. Rabbimiz shogirdlariga kuch ato qilib, alomatlar orqali ularning soʻzlarini tasdiqlar edi*⁺.

[1] Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

1:1 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

1:2 Mana…yoʻlni hozirlaydi — Malaki 3:1 ga qarang.

1:3 Muallif bu oʻrinda Ishayo 40:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

1:4 choʻl — Iordan daryosining Oʻlik dengizga quyiladigan joyiga yaqin boʻlgan, daryodan gʻarbda joylashgan yerlar.

1:4 …vaʼz qila boshladi — milodiy 28 yoki 29 yilda (Luqo 3:1-3 oyatlarga va Luqo 3:1 ning ikkinchi izohiga qarang).

1:6 Yahyoning kiyimlari tuya junidan toʻqilgan…charm kamar… — Ilyos paygʻambar va boshqa paygʻambarlar kiygan kiyimlar (4 Shohlar 1:8, Zakariyo 13:4 ga qarang).

1:11 Sen Mening sevikli Oʻgʻlimsan — Zabur 2:7 ga qarang.

1:11 Sendan nihoyatda mamnunman — Ishayo 42:1 ga qarang.

1:14 Yahyo hibsga olingandan keyin… — 6:17-18 ga qarang.

1:15 Xudoning Shohligi — Xudoning hozirgi paytda insonlar hayotidagi hukmronligi va oxiratda har bir yaratilgan mavjudotning yangilanishiga ishora. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

1:16 Shimoʻn — Butrus ismi bilan ham tanilgan, Butrus ismini unga Iso qoʻygan edi (3:16 ga qarang).

1:22 Tavrot tafsirchilari — Musoning qonunini juda yaxshi bilgan ziyoli odamlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi TAVROT TAFSIRCHISI iborasiga qarang.

1:22 …U odamlarga Tavrot tafsirchilariday emas, balki hokimiyat egasi kabi taʼlim berar edi — odatda Tavrot tafsirchilari taʼlim berganda oʻz taʼlimotlarini asoslab berish maqsadida avval yashab oʻtgan eʼtiborli, obroʻli muallimlarning soʻzlarini misol qilib keltirar edilar, ammo Iso bunday qilmagan.

1:32 Quyosh botib kech kirgan paytda… — yahudiylarning urf–odatiga koʻra, yangi kun quyosh botgandan keyin boshlanar edi. Matnda tasvirlangan payt Shabbat kunining yakuni va yakshanba kunining boshlanishi edi. Yahudiylarda yakshanba haftaning birinchi kuni hisoblanar edi.

1:40 Teri kasalligi — bu ibora yunonchada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi. Teri kasalliklaridan birortasiga yoʻliqqan kishi harom hisoblanar edi. Xasta odam kasalligini boshqalarga yuqtirmasligi va ularni harom qilmasligi uchun, boshqalardan ajratib qoʻyilar edi (Levilar 13:45-46 ga qarang).

1:43-44 ruhoniy — Quddusdagi Maʼbadda xizmat qiladigan eʼtiborli din rahnamosi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi RUHONIY soʻziga qarang.

1:43-44 Poklanganingni hammaga isbot qilish uchun… — yoki Men Xudoning qonuniga jiddiy qarashimni ruhoniylar koʻrishlari uchun….

1:43-44 …oʻzingni ruhoniyga koʻrsat…Muso amr qilgan qurbonliklarni keltir — Levilar 14:1-32 ga qarang.

2:2 uy — Butrus va Endrusning uyiga ishora boʻlsa kerak (1:29 ga qarang).

2:4 …uyning tomidan teshik ochdilar — qadimgi Falastinda uylarning tomi tekis boʻlar edi. Tomga uyning devori boʻylab qurilgan zina orqali chiqilardi. Uylarning tomi yopilganda, koʻndalang yotqizilgan toʻsinlar ustiga shox–shabbalar terilib, ustiga loy va somon qorishmasidan tayyorlangan loʻmboz bosilar edi.

2:10 Inson Oʻgʻli — Iso Masih koʻpincha Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi INSON OʻGʻLI iborasiga qarang.

2:14 Levi — Matto ismi bilan ham tanilgan (Matto 9:9 ga qarang), Matto bayon etgan muqaddas Xushxabarning muallifi.

2:15 soliqchilar — bu soliqchilar odatda yahudiy boʻlib turib, Rim davlatiga ishlagani uchun hamma ularni yomon koʻrardi. Koʻp soliqchilar firibgarlik qilib, xalqdan soliq uchun keragidan ortiqroq pul undirardilar–da, bu pulni oʻz choʻntaklariga urardilar. Mana shuning uchun ham xalq soliqchilardan nafratlanib, ularni oʻz imonini sotgan xoinlar deb bilardi.

2:16 farziy — yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga izchil amal qilardilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi FARZIY soʻziga qarang.

2:22 …yangi sharob meshni yorib yuboradi… — qadimgi paytlarda suyuqlik odatda hayvon terisidan qilingan meshlarda saqlanardi. Uzum sharbati bijgʻib, sharobga aylanganda, meshlar shishardi. Mesh eskirgani sari oʻz choʻziluvchanligini yoʻqotgani bois, yangi sharob eski meshga solinganda, meshni yorib yuborardi.

2:23 …shogirdlari…boshoqlarni uza boshladilar — Tavrot qonunlariga koʻra, och qolgan odam birovning dalasidan boshoqlarni uzib, donini yeyishi mumkin edi (Qonunlar 23:24-25 ga qarang).

2:24 Shabbat kuni qonunga xilof ish — farziylar Tavrotdagi qonunni (Chiqish 34:21 ga qarang) oʻzlaricha jiddiy sharhlab, hatto inson hayotiga oid ikir–chikirlarni ham qonun darajasiga koʻtarganlar. Shuning uchun ular Isoning shogirdlari qilgan ishni Shabbat kuniga xilof ish deb hisoblaganlar.

2:25 Dovud hamrohlari bilan och qolib, ovqatga muhtoj boʻlganda nimalar qilgani — 1 Shohlar 21:1-6 ga qarang.

2:26 Abuatar — 1 Shohlar 22:20-23 ga qarang.

2:26 muqaddas nonlar — Levilar 24:5-9 ga qarang. Yana lugʻatdagi MUQADDAS NON iborasiga qarang.

3:2 Isoni ayblamoqchi boʻlgan baʼzi odamlar — sinagogadagi farziylarga ishora (shu bobning 6–oyatiga qarang).

3:6 Hirod tarafdorlari — Buyuk Hirodning avlodlari hukmronligini qoʻllab–quvvatlagan yahudiylarning bir guruhi. Buyuk Hirod va uning oʻgʻli Hirod Antipas (6:14 ga qarang) hokimiyati cheklangan boʻlib, faqat Rim hukumati ruxsati bilan ish yuritardi. Farziylar Rim hukumatiga qattiq qarshilik koʻrsatar, ammo Hirod tarafdorlari Rim hukmronligini qoʻllab–quvvatlar edilar.

3:11 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

3:14 Iso oʻn ikki odamni tanlab olib, ularga havoriylar deb nom berdi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Iso oʻn ikki odamni tanladi.

3:15 …jinlarni haydash… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida kasallarni sogʻaytirish va jinlarni haydash.

3:18 Taddeyus — baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, bu ism Yoqub oʻgʻli Yahudoning yana bir ismi edi (Luqo 6:16, Havoriylar 1:13 ga qarang). Xoin Yahudodan ajralib turishi uchun unga Taddeyus ismi berilgan boʻlishi mumkin.

3:18 vatanparvar — bu nom Shimoʻnning Rim imperiyasiga qarshilik koʻrsatgan avom xalq harakatining aʼzosi ekaniga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin. Ushbu harakat aʼzolari siyosiy, iqtisodiy va diniy maqsadlarni koʻzlagan edilar.

3:20 uy — Butrus va Endrusning Kafarnahumdagi uyiga ishora boʻlsa kerak (1:29 ga qarang).

3:21 oila aʼzolari — shu bobning 31-32–oyatlariga va 6:3 ga qarang.

3:22 …Baalzabul…ins–jinslar hukmdori… — shayton shohligidagi qudratli bir mavjudotga yoki shaytonning oʻziga ishora.

3:29 …kim Muqaddas Ruhga kufrlik qilsa… — Xudoga ishonishdan bosh tortib, Muqaddas Ruhning ishiga qarshilik koʻrsatadigan odamga ishora qiladi.

3:32 onangiz va ukalaringiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida onangiz, ukalaringiz va singillaringiz.

4:12 Muallif bu oʻrinda Ishayo 6:9-10 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

4:31 xantal urugʻi — oʻsha zamonda odamlar xantal urugʻini eng mayda urugʻ deb bilishardi.

4:35 koʻlning narigi tomoni — Jalila koʻlining sharqiy qirgʻogʻiga ishora.

5:1 narigi qirgʻogʻi — yaʼni sharqiy qirgʻogʻi.

5:1 Gerasa — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Gadara. Gerasa shahrida va uning atrofidagi qishloqlarda gʻayriyahudiylar istiqomat qilardi.

5:7 Xudoyi Taoloning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

5:9 Tumonat — yunoncha matnda Legion, maʼnosi minglar. Bu yunoncha soʻz Rimliklarning harbiy terminidan olingan boʻlib, 6000 askardan iborat boʻlgan boʻlinma maʼnosini ifodalaydi.

5:20 Dekapolis hududi — Samariya va Jaliladan sharqda joylashgan. Yunonchada Dekapolis nomining maʼnosi — oʻnta shahar. Dekapolis hududida Yunon va Rim madaniyatlarining markazi boʻlgan oʻnta shahar bor edi.

5:21 …koʻlning narigi tomoniga… — Iso orqaga, koʻlning gʻarbiy qirgʻogʻidagi Jalila hududiga qaytib kelgan edi (shu bobning 1–oyatiga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang).

5:38 …bezovtalikni, dod–faryod qilayotgan odamlarni koʻrdilar — baʼzan dafn marosimlari paytida dod–faryod qilib, aytib yigʻlash uchun yigʻichilar yollanardi.

5:41 Talifa kum! — oramiycha ibora.

6:1 ona shahri — yaʼni Nosira.

6:11 …ularni ogohlantirish tariqasida oyoqlaringizning changini qoqib ketinglar — odamlar Xudoning elchilarini rad etganlari uchun, havoriylar oyoqlaridagi changni qoqib ketardilar. Havoriy Pavlus ham shunga oʻxshash harakatni ishlatgan (Havoriylar 18:6 ga qarang). Bu harakat oʻsha odamlarning ayanchli qismatini, yaʼni Xudo tomonidan rad etilishini va Uning shohligidan benasib qolish xavfini anglatardi.

6:11 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Sizga chinini aytaman: qiyomat kunida oʻsha shaharning holi Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlarining holidan ham battar boʻladi.

6:13 …koʻp xastalarga zaytun moyi surtib… — zaytun moyi qadimgi paytlarda malham sifatida ishlatilardi. U ogʻriq qoldirib, terini qurib ketishdan saqlar edi (Ishayo 1:6, Luqo 10:34 ga qarang). Bu oʻrinda Xudoning shifo berish qudrati ramzi sifatida kasal odamga ozgina moy surtilgan boʻlsa kerak (Yoqb 5:14 ga qarang).

6:14 Hirod — Antipas ismi bilan ham tanilgan boʻlib, Buyuk Hirodning oʻgʻli edi. Antipas Jalila va Pereya hududlarida hukmronlik qilgan.

6:14 Baʼzi odamlar…deyishardi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Hirod…derdi.

6:15 Ilyos — Eski Ahd davrida yashagan eng buyuk paygʻambarlardan biri. Yahudiylar Ilyosning qaytib kelishini intizorlik bilan kutishardi (Malaki 4:5-6 ga qarang).

6:20 Uning soʻzlari Hirodni gangitib qoʻyardi, shunga qaramay, Hirod uni eshitishni xush koʻrardi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Hirod koʻp ishlarni uning maslahati bilan qilardi va uni eshitishni xush koʻrardi.

6:22 Hirodiyaning qizi — baʼzi yunon qoʻlyozmalaridan (yana Matto 14:3-6 ga qarang). Yunoncha matnda Hirodning qizi Hirodiya.

6:30 Havoriylar…aytib berdilar — shu bobning 7, 12-13–oyatlariga qarang.

6:32 …qayiqqa tushib… — Jalila koʻlida.

6:37 ikki yuz kumush tanga — yunoncha matnda ikki yuz dinor. Dinor Rim kumush tangasi boʻlib, mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

6:45 …koʻlning narigi tomonidagi… — Iso va uning shogirdlari shu paytda koʻlning aynan qaysi qismida boʻlganlari aniq emas. “Koʻlning narigi tomonidagi” degan ibora koʻlning oʻsha qirgʻogʻidagi boshqa bir joyga qayiq bilan suzib borishni ham bildirishi mumkin. Anʼanaga koʻra, Iso bir necha ming kishini toʻydirgan bu joy koʻlning shimoli–gʻarb tomonida, Jaliladagi Baytsaydaga yaqin edi.

6:45 Baytsayda shahri — bu oʻrinda koʻlning shimoli–sharq tomonidagi shaharga yoki koʻlning shimoli–gʻarb tomonida joylashgan, Jaliladagi Baytsayda degan shaharga ishora qilinayotgan boʻlishi mumkin (Yuhanno 12:21 ga qarang).

6:48 …ularning oldidan oʻtib ketmoqchi boʻldi — Iso Oʻz shogirdlariga ular bilan birga ekanligini koʻrsatish uchun oldilaridan oʻtib ketmoqchi boʻldi.

6:52 …ularning imoni sust edi — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …ularning yuraklari qotib qolgandi.

6:53 Ular koʻldan suzib oʻtib… — shu bobning 45–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang.

6:53 Genisaret — Kafarnahum shahridan janubi–gʻarbdagi serhosil tekislik.

7:2 yuvilmagan qoʻllari — farziylar va Tavrot tafsirchilari ovqatlanishdan oldin qoʻllarining yuvilishiga alohida eʼtibor qaratishardi. Ayniqsa koʻchada, odamlar orasida boʻlib kelgandan keyin, dasturxonga oʻtirishdan oldin urf–odatlarga koʻra qoʻllarini yuvib, oʻzlarini poklab olishardi.

7:6-7 Muallif bu oʻrinda Ishayo 29:13 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

7:8 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Axir, sizlar tovoq va kosa chayish bilan bogʻliq va boshqa yana koʻp udumlarga rioya qilasiz.

7:10 Chiqish 20:12, 21:17, Levilar 20:9, Qonunlar 5:16 ga qarang.

7:15-16 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 16–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, eshitsin!

7:24 Tir — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Tir va Sidon. Tir va Sidon Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan gʻayriyahudiylar shaharlari. Bu shaharlar Jaliladan shimoli–gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

7:26 Suriyadagi Finikiya — oʻsha davrda Finikiya Rim imperiyasiga qarashli Suriya viloyatining bir qismi edi. Hozirgi Livan mamlakatining dengiz boʻyidagi hududi.

7:28 Hazrat — yunoncha matnda kurios. Bu oʻrinda obroʻ–eʼtiborli insonga nisbatan ishlatiladigan soʻz sifatida qoʻllangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ… soʻziga qarang.

7:31 Sidon — shu bobning 24–oyati izohiga qarang.

7:31 Dekapolis hududi — 5:20 izohiga qarang.

7:34 “Effatah!” — oramiycha soʻz.

8:10 Dalmanuta — Jalila koʻlining gʻarbiy qirgʻogʻida, Magadan yaqinida joylashgan qishloq boʻlishi mumkin (Matto 15:39 ga qarang).

8:13 narigi qirgʻoq — yaʼni Jalila koʻlining shimoli–sharqiy qirgʻogʻi (shu bobning 22–oyati izohiga qarang).

8:15 Hirod — Antipas ismi bilan ham tanilgan boʻlib, Buyuk Hirodning oʻgʻli edi. Antipas Jalila va Pereya hududlarida hukmronlik qilgan. Iso bu oʻrinda Hirodning tarafdorlarini ham nazarda tutgan boʻlishi mumkin (3:6 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

8:15 xamirturush — majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, odatda boshqalarga salbiy taʼsir koʻrsatadigan taʼlimotlar va xulq–atvor nazarda tutilgan.

8:17 Imoningiz shunchalik sustmi?! — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Yuraklaringiz qotib qolganmi?! Yana 6:52 ga qarang.

8:22 Baytsayda shahri — bu oʻrinda koʻlning shimoli–sharq tomonida joylashgan shaharga ishora boʻlsa kerak. Koʻlning shimoli–gʻarb tomonida ham Jaliladagi Baytsayda degan shahar bor edi (Yuhanno 12:21 ga qarang).

8:25 …koʻrning koʻzlariga tekkizdi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida koʻrning koʻzlariga tegizib, unga “Qara!” deb buyurdi.

8:26 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar Isoning gapiga qoʻshimcha qilingan: qishloqda hech kimga buni aytma.

8:27 Filip Qaysariyasi — Jalila koʻlidan qariyb 40 kilometr shimoli–sharqda joylashgan shahar.

8:28 Ilyos — 6:15 izohiga qarang.

8:29 Masih — bu unvonni yahudiylar kelajakda ularni dushmanlaridan qutqaradigan va butun yer yuzidagi xalqlar ustidan hukmronlik qiladigan insonga nisbatan ishlatganlar. Eski Ahdda Masihning qiladigan ishlari haqida bashoratlar yozilgan. Yangi Ahdga koʻra Rabbimiz Iso oʻsha Masihdir. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

8:31 bosh ruhoniylar — jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BOSH RUHONIYLAR iborasiga qarang.

8:34 …oʻz xochini koʻtarib… — Rim imperiyasi davrida oʻlim jazosining bir turi mahkumni xochga mixlash edi. Bu jazo hammaga maʼlum boʻlgan. Odatda jinoyatchi oʻzi mixlanadigan xochning koʻndalang yogʻochini hukm ijro etiladigan joyga koʻtarib olib borar edi (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XOCH soʻziga qarang). Iso Masih mana shu timsol orqali shogirdlarini hamda Unga ishonganlarni oʻz manfaatlarini koʻzlamasdan, Unga butunlay oʻzlarini bagʻishlab va itoat qilib hayot kechirishga, hattoki U uchun oʻlimga ham rozi boʻlishga daʼvat etadi.

8:38 Ota — Xudoga ishora. Iso koʻpincha Ota unvonini Xudoga nisbatan ishlatgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan OTA soʻziga qarang.

9:7 Bu Mening sevikli Oʻgʻlimdir — Zabur 2:7 ga qarang.

9:11 …Masihdan oldin Ilyos kelishi kerak… — 6:15 izohiga qarang.

9:12 Muqaddas bitiklar — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi.

9:13 …Ilyos allaqachon kelgan… — Yahyo choʻmdiruvchi nazarda tutilgan (Matto 17:11-13 ga qarang).

9:13 …u haqda yozilganidek, uni xohlaganlaricha xoʻrladilar — Hirod Hirodiyaning iltimosi bilan Yahyoni qanday qilib qatl qilganiga ishora (6:17-29 ga qarang). Shoh Axabning fosiq xotini Izabel ham Ilyos paygʻambarni oʻldirmoqchi boʻlgan edi (3 Shohlar 19:1-2, 10 ga qarang). Ilyosning hayotida boʻlib oʻtgan oʻsha voqea Yahyoning taqdiriga ishora boʻlgan.

9:29 ibodat — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida ibodat va roʻza.

9:42 shu kichiklarning birontasi — Iso Masihga imon keltirgan odamlar, ayniqsa kichik bola singari, ojiz va qarovga muhtoj boʻlganlar nazarda tutilgan.

9:43-44 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 44–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Doʻzaxning qurti ham oʻlmaydi, olovi ham oʻchmaydi.

9:45-46 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 46–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Doʻzaxning qurti ham oʻlmaydi, olovi ham oʻchmaydi.

9:48 Doʻzaxning qurti ham oʻlmaydi, olovi ham oʻchmaydi — Ishayo 66:24 ga qarang.

9:49 Har bir odam olovda tuzlanib, poklanadi — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Har bir odam olovda tuzlanadi. Olov — poklash yoki jazolash ramzi. Tuz esa barqarorlik va oʻzgarmaslik ramzidir, chunki qadimda tuz baʼzi oziq–ovqat mahsulotlarini achib qolishdan saqlash uchun ishlatilgan. Iso Masih bu gapi orqali Oʻz shogirdlarining azob–uqubatlarni boshdan kechirishini nazarda tutgan boʻlsa kerak. Zotan, Iso Masihning nomi uchun azob chekish insonning imonini poklaydi va uni gunohning halokatli taʼsiridan asraydi. Shu bilan birga, Iso Oʻziga ishonmaydiganlarning doʻzaxda to abad jazo tortishiga ishora qilgan boʻlishi ham mumkin. Xullas, Isoning bu soʻzlari shu ikkala maʼnoning birini yoki bir paytda ikkala maʼnoni ham anglatgan boʻlishi mumkin.

9:49 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: har bir qurbonlik tuzga bulanadi (Levilar 2:13, Hizqiyol 43:24 ga qarang).

9:50 Tuzday boʻlinglar, oʻzaro tinch–totuv yashanglar — shu bobning 33-35–oyatlariga qarang. Tuz barqarorlik va oʻzgarmaslik ramzidir, chunki qadimda tuz baʼzi oziq–ovqat mahsulotlarini achib qolishdan saqlash uchun ishlatilgan. Tuzday boʻlish Iso Masihga sodiq qolish va Uning amrlariga itoat etishga ishora qiladi. Shu tarzda yashash ularning orasida tinchlikni saqlaydi.

10:2 Qonunga koʻra, er oʻz xotinidan ajralishi mumkinmi? — oʻsha davrda yahudiylar, ajrashish mumkin, deb aytardilar. Ammo ajrashishga qanday sabablar boʻlishi mumkinligi haqida koʻp bahs–munozaralar bor edi. Matto 19:3 izohiga qarang.

10:4 Erkak…xotinidan ajralishiga Muso ijozat bergan edi — Qonunlar 24:1 ga qarang.

10:6 …odamlarni erkagu ayol qilib yaratdi — Ibtido 1:27, 5:2 ga qarang.

10:7-8 Ibtido 2:24 ga qarang.

10:19 Chiqish 20:12-16, Qonunlar 5:16-20 ga qarang.

10:21 Keyin kelib… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Keyin kelib, xochni koʻtarib (8:34 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

10:24 …Xudoning Shohligiga kirish naqadar qiyin! — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida boylikka umid bogʻlaganlar uchun Xudoning Shohligiga kirish naqadar qiyin!

10:33 gʻayriyahudiylar — oʻsha davrda Yahudiyada hukmronlik qilgan Rim imperiyasi amaldorlariga ishora.

10:37 Sizning oʻng tomoningiz — oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

10:38 azob kosasi — yunoncha matnda kosa, Isoning azoblari va xochdagi oʻlimiga ishora (shu bobning 32-34–oyatlariga qarang). “Kosadan ichmoq” iborasi azob–uqubat tortib, jazo olish maʼnosini bildiradi (misol uchun, Zabur 74:9, Ishayo 51:17, Yeremiyo 25:15 ga qarang).

10:47 Dovud Oʻgʻli — yahudiylar shoh Dovud naslidan kelib chiqadigan Masihni shunday nom bilan atashar edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

11:1 Zaytun togʻi — Quddus shahrining sharqiy devori boʻylab oʻtgan Qidron soyligining narigi tomonidagi tepalik.

11:2 Anavi qishloq — yaʼni Baytfagiya (Matto 21:1-2 ga qarang).

11:9 Egamiz nomidan kelayotgan Inson baraka topsin! — Zabur 117:26 ga qarang.

11:15 Sarroflar — pul ayirboshlovchilar. Ular Rim va Yunon tangalarini yahudiylarning shaqaliga almashtirganlar. Maʼbad soligʻini toʻlash va qurbonlik qilinadigan hayvonlarni sotib olish uchun shaqal ishlatilgan.

11:16 Sotiladigan molni Maʼbad ichidan olib oʻtish — baʼzi odamlar manzilga tezroq yetib borish uchun Maʼbad hovlisini kesib oʻtardilar.

11:17 Ishayo 56:7 ga qarang.

11:17 qaroqchilar uyasi — Yeremiyo 7:11 ga qarang.

11:25-26 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 26–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Bordi–yu, sizlar boshqalarning gunohlarini kechirmasangizlar, Otangiz ham sizni kechirmaydi.

12:1 uzum siqish chuquri — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi.

12:4 Ular bunisini ham boshiga urib, haqorat qilibdilar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida unga tosh otib, boshini yaraladilar va haqoratlab, joʻnatib yubordilar.

12:10 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

12:10-11 Zabur 117:22-23 ga qarang.

12:13 Hirod tarafdorlari — 3:6 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

12:14 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon. Bu oʻrinda Qaysar Tiberiyga ishora qilingan. U milodiy 14-37 yillarda hukmronlik qilgan.

12:14 …Qaysarga soliq toʻlashimiz… — yahudiylar Rim bosqinchilaridan gʻoyat nafratlanganlari uchun, ularga soliq toʻlashni aslo istamas edilar. Biroq soliq toʻlamaslik katta muammolarni keltirib chiqarar edi.

12:15 dinor — Rim kumush tangasi. Bir dinor mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

12:18 Sadduqiylar — yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Farziylardan farqli ravishda, ular ogʻzaki tarqalgan urf–odatlarni qabul qilmasdilar, balki faqatgina Tavrotda yozilgan qonun–qoidalarga rioya qilardilar. Ular oʻliklarning tirilishiga ham ishonmas edilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SADDUQIY soʻziga qarang.

12:19 Muso bizga shunday yozib qoldirgan… — Qonunlar 25:5-6 ga qarang.

12:24 Muqaddas bitiklar — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi.

12:26 Yonayotgan buta toʻgʻrisidagi voqeada… — Chiqish 3:1-6 ga qarang.

12:29 Egamiz Xudo tanho Egadir — yoki Egamiz Xudoyimizdir, Egamiz tanhodir yoki Egamiz Xudo, Egamiz bittadir.

12:29-30 Qonunlar 6:4-5 ga qarang.

12:31 Levilar 19:18 ga qarang.

12:33 kuchimiz boricha — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida jonu dilimiz bilan, kuchimiz boricha.

12:35 Dovudning Oʻgʻli — 10:47 izohiga qarang.

12:36 Mening oʻng tomonim — oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

12:36 Zabur 109:1 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

12:42 ikki chaqa — yunoncha matnda ikki lepton, yaʼni chorak (ikki lepton chorak assarion qiymatiga toʻgʻri kelardi). Lepton oʻsha davrda ishlatilgan qiymati eng past tanga.

13:2 Bularning hammasi vayron boʻladi — milodiy 70 yilda Tit boshchiligida Rim qoʻshini Quddusni va u yerdagi Maʼbadni butunlay vayron qilgan.

13:3 Zaytun togʻi — 11:1 izohiga qarang.

13:14 makruh bir narsa — Doniyor 9:27 ga va oʻsha oyatning oxirgi izohiga qarang. Yana Doniyor 11:31, 12:11 ga qarang.

13:15 Tomning ustida boʻlganlar — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi.

13:24-25 Ishayo 13:10, 34:4 ga qarang.

13:26 Inson Oʻgʻli…bulutlarda keladi — Doniyor 7:13-14 ga qarang.

13:29 oʻsha vaqt — yoki Inson Oʻgʻli.

13:33 …hushyor turinglar… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida hushyor boʻlib ibodat qilinglar.

14:1 Fisih ziyofati…Xamirturushsiz non bayrami… — bu bayramlar Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlishi munosabati bilan nishonlanar edi (Chiqish 12:1-42, 13:3-10 ga qarang).

14:3 Baytaniya qishlogʻi — Quddus shahrining sharqiy devori boʻylab oʻtgan Qidron soyligining narigi tomonida joylashgan edi.

14:3 teri kasalligi — 1:40 izohiga qarang.

14:3 ilgari teri kasalligiga chalingan Shimoʻn — bu odam haqida faqatgina shu oyatda va Matto 26:6 da aytib oʻtilgan. Bu Shimoʻn Isodan shifo topgani bilan tanilgan boʻlishi mumkin.

14:3 ganch — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz naqqoshlikda qoʻllaniladigan oqish yoki sargʻish rangli toshni bildiradi. Odatda bu toshdan yasalgan idishlarda atir moyni uzoq vaqt davomida saqlasa boʻlardi.

14:3 sunbul moyi — yana bir nomi nard. Bu moy quyuq, och jigar rang, juda ham qimmat, juda xushboʻy boʻlgan.

14:5 uch yuz kumush tanga — yunoncha matnda uch yuz dinor. Dinor Rim kumush tangasi boʻlib, mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

14:8 U…oldindan dafnga tayyorladi — yahudiylarning urf–odatiga koʻra jasad dafn qilinishidan oldin unga xushboʻy hidli ziravorlar va moylar surtilar edi (Luqo 23:55-56, Yuhanno 19:38-40 ga qarang). Ayol qilgan ishining maʼnosini oʻzi tushunganmi yoki yoʻqmi, aniq emas, ammo Iso aytadiki, uning bu harakati Isoning oʻlimi yaqinlashib qolganini bildirardi.

14:24 ahd — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida yangi ahd. Iso Masih butun odamzodning gunohini Oʻz boʻyniga olib, xochda oʻldi. Shu orqali yangi ahdni kuchga kiritdi (Ibroniylar 8:6-13, 9:11-17 ga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi AHD soʻziga qarang.

14:26 Zaytun togʻi — 11:1 izohiga qarang.

14:27 Zakariyo 13:7 ga qarang.

14:32 Getsemaniya — Zaytun togʻining gʻarbiy yon bagʻridagi bogʻ.

14:36 Otajon! — yunoncha matnda Abba, Ota. Abba soʻzi oramiychada ota deganidir. Iso Masih Xudoga “Ota” deb murojaat qilgani Uning Xudo bilan boʻlgan yaqin, shaxsiy munosabatini koʻrsatadi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan OTA soʻziga qarang.

14:36 azob kosasi — yunoncha matnda kosa. 10:38 izohiga qarang.

14:37 Shimoʻn — Butrus ismi bilan ham tanilgan, Butrus ismini unga Iso qoʻygan edi (3:16 ga qarang).

14:38 …vasvasaga tushib qolmaylik, deb ibodat qilinglar — Iso Oʻz shogirdlarini hademay sinov payti boshlanishi haqida ogohlantiryapti (shu bobning 27-31–oyatlariga qarang). Oʻsha paytda ular vasvasaga tushib, Iso Masihdan yuz oʻgirishlari mumkin edi.

14:49 Muqaddas bitiklar — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi.

14:55 Oliy kengash — yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OLIY KENGASH iborasiga qarang.

14:55 …Isoni oʻlimga mahkum qilish uchun Unga qarshi guvoh izlar edilar — Tavrot qonuniga koʻra, birortasini oʻlimga mahkum qilish uchun, jinoyatni isbotlaydigan kamida ikkita guvoh boʻlishi kerak edi (Qonunlar 17:6 ga qarang).

14:58 U…deganini eshitgan edik — Yuhanno 2:18-22 ga qarang.

14:61 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

14:62 Qodir Xudoning oʻng tomonida oʻtirgani — Zabur 109:1 ga qarang. Oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

14:62 …Inson Oʻgʻlini…osmon bulutlarida kelayotganini koʻrasizlar — Doniyor 7:13 ga qarang.

14:63 …oʻz kiyimlarini yirtib… — oliy ruhoniy bu harakati bilan Isoning aytgan soʻzlaridan dargʻazab boʻlganini koʻrsatdi.

14:70 Sen Jalilaliksan–ku! — buni Butrusning shevasidan payqab olishgan edi (Matto 26:73 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

14:70 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: shevang juda oʻxshaydi.

15:1 hokim Pilat — Rim hukumati tomonidan Yahudiya viloyatiga tayinlangan hokim.

15:6 Fisih bayrami — Fisih ziyofatiga va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayramiga ishora (14:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

15:7 Isyon — yuz bergan bu hodisa kitob yozilgan davrda yashagan odamlarga maʼlum boʻlgan. Hozirgi davrda bu isyon haqida hech qanday maʼlumot yoʻq.

15:21 xoch — bu oʻrinda xochning koʻndalang yogʻochiga ishora qilingan. Oʻlimga mahkum qilingan inson bu yogʻochni hukm ijro qilinadigan joygacha oʻzi koʻtarib borishi kerak edi. Bundan oldin Isoni ayovsiz qamchilashgani uchun (shu bobning 15–oyatiga va Matto 27:26, Yuhanno 19:1 ga qarang), U shu qadar holdan toygan ediki, ehtimol, xochni Oʻzi koʻtarishga madori qolmagan boʻlsa kerak.

15:21 Kirineya — bu shahar Oʻrta yer dengizi boʻyida, hozirgi Liviya mamlakatining hududida joylashgan edi.

15:23 mirra aralashtirilgan sharob — xochga mixlanadigan odamlarning azobini oz boʻlsa–da, kamaytirish uchun beriladigan dori boʻlishi mumkin.

15:24 Uning kiyimlarini esa oʻzaro boʻlishib, kim nima oladi, deb qurʼa tashlashdi — Zabur 21:19 ga qarang.

15:25 soat toʻqqiz — yunoncha matnda uchinchi soat, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu payti oʻsha soat bilan belgilanar edi.

15:27-28 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 28–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Shu tariqa Muqaddas bitiklardagi: “U gunohkorlar qatorida sanaldi”, — deya yozilgan soʻz amalga oshdi. Ishayo 53:12 ga qarang.

15:29 …boshlarini chayqab, Isoni haqoratlashardi — Zabur 21:8 ga qarang.

15:33 Tush payti…Soat uch… — yunoncha matnda Oltinchi soat…toʻqqizinchi soat…, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu paytlari oʻsha soatlar bilan belgilanar edi.

15:34 Elohi, Elohi, lamo shavaqtani? — oramiycha ibora.

15:34 Zabur 21:2 ga qarang.

15:35 Ilyos — oramiycha Elohi soʻzi ibroniycha Eliyah (yaʼni Ilyos) degan ismga ohangdosh.

15:36 arzon sharob — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz avom xalq kunda ichadigan nordon sharobga ishora qiladi. Bu sharob Rim askarlari uchun oʻsha yerga olib kelingan boʻlishi mumkin.

15:36 …Ilyos kelib… — 6:15 izohiga qarang.

15:38 Maʼbaddagi parda — shoh Hirod qayta qurgan Maʼbadda ikkita parda bor edi. Pardaning biri Maʼbadning kiraverishida osilgan, ikkinchisi esa Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan ajratib turar edi. Bu oyatda Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan ajratib turadigan parda nazarda tutilgan. Maʼbaddagi pardaning yirtilishi Iso tufayli odamlarga Xudoning huzuriga yoʻl ochilganidan dalolat beradi (Yuhanno 4:19-24, Ibroniylar 9:1-10, 10:19-22 ga qarang).

15:39 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

15:40 Magdala — Jalila koʻlining gʻarbiy qirgʻogʻidagi qishloq.

15:42 Juma kuni kech kirishiga oz qolgan… — yahudiylarning urf–odatiga koʻra, yangi kun quyosh botgandan keyin boshlanar edi. Juma kuni tugayotgani uchun Yusuf jasadni Shabbat kuni boshlanmasidan oldin qabrga qoʻymoqchi boʻlgan (Luqo 23:50-56 ga qarang).

15:43 Arimateya — Quddusdan 35 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan shahar.

15:47 Yusuf — shu bobning 40–oyatida aytib oʻtilgan odamga ishora, Arimateyalik Yusufdan boshqa odam.

16:1 Shabbat kuni tugagach… — shanba kuni quyosh botgandan keyingi vaqtga ishora. Yahudiylarning urf–odatiga koʻra, yangi kun quyosh botgandan keyin boshlanar edi.

16:1 Magdala — Jalila koʻlining gʻarbiy qirgʻogʻidagi qishloq.

16:1 …Isoning jasadiga surtish uchun xushboʻy moylar sotib oldilar — 14:8 izohiga qarang.

16:7 Oʻzi sizlarga aytganidek… — 14:28 ga qarang.

16:8 Mark kitobining eng qadimgi yunon qoʻlyozmalari va tarjimalari shu bobning 9-20–oyatlarini oʻz ichiga olmagan.

16:19 U Xudoning oʻng tomoniga oʻtirdi — 14:62 ning birinchi izohiga qarang.

16:20 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

• 1:1 Mat 3:1-12, Luqo 3:1-9, Yuhn 1:19-28

+ 1:1 Zab 2:7

+ 1:2 Chq 23:20, Mal 3:1, Mat 11:10, Luqo 7:27

+ 1:3 Isha 40:3

+ 1:4 Luqo 1:80, Yuhn 1:6

+ 1:5 Hav 19:18

+ 1:6 4Sh 1:8, Lev 11:22, 1Sh 14:26

+ 1:8 Yoʻel 2:28

• 1:9 Mat 3:13, Luqo 3:21-22, Luqo 4:1-13

+ 1:9 Mat 2:23, Luqo 2:39

+ 1:10 Hav 7:56, Isha 11:2, Yuhn 1:32-33

+ 1:11 Mark 9:7, Yuhn 12:28, Isha 42:1, Mark 9:7, 2Btr 1:17

+ 1:13 1Sol 21:1, 1Sal 3:5, Luqo 22:43

• 1:14 Mat 4:18-22, Luqo 5:1-11

+ 1:14 Ysha 21:39, 3Sh 9:11, Isha 9:1

+ 1:15 Gal 4:4, Mat 3:2

+ 1:16 Sah 34:11, Mat 14:34, Mark 6:53, Yuhn 1:40-42

+ 1:17 Mat 13:47

+ 1:18 Mark 10:28

• 1:21 Luqo 4:31-41

+ 1:21 Mat 4:13

+ 1:22 Mat 7:28-29

+ 1:24 Mark 5:7, Hav 19:15, Yuhn 6:69

+ 1:26 Mark 9:20, Hav 8:7

+ 1:27 Hav 17:19

+ 1:30 1Kor 9:5

+ 1:31 Mark 5:41, Mark 9:27, Hav 3:7, Hav 9:41

+ 1:34 Mat 12:16, Mark 3:12

• 1:35 Luqo 4:42-44

+ 1:35 Mat 14:23, Luqo 5:16

+ 1:38 Isha 61:1

• 1:40 Mat 8:1-4, Luqo 5:12-16

+ 1:40 Lev 13:3, Sah 12:10, 4Sh 5:1, 2Sol 26:20, Mark 9:22

+ 1:42 Luqo 17:14

+ 1:43 Mat 9:30

+ 1:44 Lev 14:1-32, Luqo 17:14

+ 1:45 Mark 7:36

• 2:1 Mat 9:1-8, Luqo 5:17-26

+ 2:1 Mat 4:13, Mark 1:21

+ 2:4 Mark 6:55

+ 2:5 Mat 8:10, Mark 10:52, Luqo 7:48

+ 2:7 Mark 14:64, Zab 31:5, Isha 43:25

• 2:13 Mat 9:9-13, Luqo 5:27-32

+ 2:16 Luqo 15:2

+ 2:17 Luqo 15:7, 1Tim 1:15

• 2:18 Mat 9:14-17, Mat 12:1-8, Luqo 5:33

+ 2:18 Mat 11:2, Luqo 11:1, Yuhn 1:35, Luqo 18:12

+ 2:19 Mat 25:1-13, Yuhn 3:29, Vah 19:7, Vah 21:2

+ 2:20 Mark 14:7, Luqo 17:22

+ 2:23 Qnlr 23:25

+ 2:24 Chq 20:8-10, Sah 15:32-36

+ 2:25 1Sh 21:1-6

+ 2:26 1Sh 22:20, 2Sh 8:17, Chq 25:30, Lev 24:5-9

+ 2:27 Chq 23:12, Qnlr 5:14

• 3:1 Mat 12:9-14, Luqo 6:6-11

+ 3:1 Mark 1:21

+ 3:2 Luqo 14:1, Luqo 20:20

+ 3:4 Luqo 14:3

+ 3:5 Efs 4:18, 3Sh 13:6

+ 3:7 Isha 34:5, Hiz 35:15, Mat 11:21

+ 3:10 Mark 5:28

+ 3:11 Mat 14:33, Mark 1:24

+ 3:12 Mat 12:16, Mark 1:34

• 3:13 Mat 10:1-4, Luqo 6:12-16

+ 3:16 Mat 16:18, Yuhn 1:42

+ 3:17 Mark 1:19

+ 3:18 Mat 9:9

+ 3:19 Mark 14:10, Mark 14:44

• 3:20 Mat 12:22-32, Luqo 11:14-23, Luqo 12:10

+ 3:20 Mark 6:31

+ 3:21 2Kor 5:13

+ 3:22 4Sh 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25

+ 3:27 Isha 49:24-25

+ 3:29 Luqo 12:10, 1Yuh 5:16, Ibr 10:26, Ibr 10:29

• 3:31 Mat 12:46-50, Luqo 8:19-21

+ 3:31 Mark 6:3, Yuhn 2:12, Yuhn 7:3, Hav 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 3:35 Yuhn 15:14, Ibr 2:11

• 4:1 Mat 13:1-23, Luqo 8:4-15

+ 4:7 Yerm 4:3

+ 4:9 Mat 11:15, Vah 2:7

• 4:10 Mat 13:18-23, Luqo 8:11-15

+ 4:11 Mat 19:11, 1Kor 5:12-13

+ 4:12 Isha 6:9-10, Isha 42:20, Yuhn 12:40, Hav 28:26-27

+ 4:14 Isha 55:10-11, Hav 8:4

+ 4:17 Gal 1:6, Ibr 6:4

+ 4:19 Mat 6:25, Mark 10:23, 1Tim 6:10

+ 4:20 Yuhn 15:5

• 4:21 Luqo 8:16-18

+ 4:21 Mat 5:15, Luqo 11:33

+ 4:22 Mat 10:26, Luqo 12:2

+ 4:23 Mat 11:15, Mark 4:9

+ 4:24 Mat 7:2

+ 4:25 Hik 9:9

+ 4:29 Yoʻel 3:13, Mat 13:38, Vah 14:15

• 4:30 Mat 13:31-35, Luqo 13:18-19

+ 4:31 Mat 17:20, Luqo 17:6

+ 4:32 Hiz 17:3, Hiz 31:6, Dnr 4:9

• 4:35 Mat 8:23-27, Luqo 8:22-25

+ 4:35 Mat 8:18, Luqo 8:22

+ 4:37 Hav 27:14

+ 4:39 Zab 64:8, Zab 88:10, Zab 103:7

• 5:1 Mat 8:28-34, Luqo 8:26-39

+ 5:7 Mark 1:24

+ 5:17 Luqo 5:8, Hav 16:39

+ 5:19 Zab 65:16

+ 5:20 Mat 4:25, Mark 7:31

• 5:21 Mat 9:18-26, Luqo 8:40-56

+ 5:22 Luqo 13:14, Hav 13:15, Hav 18:8

+ 5:25 Lev 15:25

+ 5:28 Mark 3:10

+ 5:30 Luqo 5:17, Luqo 6:19

+ 5:34 Mark 10:52

+ 5:37 Mark 9:2, Mark 14:33

+ 5:39 Yuhn 11:11

+ 5:41 Mark 1:31, Mark 9:27, Hav 3:7, Hav 9:41, Luqo 7:14

+ 5:43 Mark 1:44, Mark 9:9

• 6:1 Mat 13:53-58, Luqo 4:16-30

+ 6:1 Mat 2:23, Luqo 2:39, Luqo 4:23

+ 6:2 Mark 1:21

+ 6:3 Mat 11:6

+ 6:4 Yuhn 4:44

• 6:7 Mat 10:1, Mat 10:5-15, Luqo 9:1-6

+ 6:7 Mark 3:13-18

+ 6:11 Hav 13:51

+ 6:12 Mark 1:15

+ 6:13 Yoqb 5:14

• 6:14 Mat 14:1-12, Luqo 9:7-9

+ 6:14 Mark 8:28

+ 6:15 Mat 21:11

+ 6:17 Lev 18:16, Lev 20:21, Mat 11:2, Luqo 3:19-20, Yuhn 3:24

+ 6:21 Ibt 40:20, Est 1:3

+ 6:23 Est 5:3, Est 7:2

+ 6:29 Mark 2:18

• 6:30 Mat 14:13-21, Luqo 9:10-17, Yuhn 6:1-14

+ 6:30 Mark 6:7

+ 6:31 Mark 3:20

+ 6:34 Sah 27:17, 3Sh 22:17, Hiz 34:5, Zkr 10:2, Mat 9:36

+ 6:37 4Sh 4:42-44

• 6:45 Mat 14:22-36, Yuhn 6:15-21

+ 6:45 Mat 11:21, Mark 8:22

+ 6:46 Luqo 6:12, Luqo 9:28

+ 6:49 Luqo 24:37

+ 6:52 Mark 6:41, Mark 8:17, Yuhn 12:40, 2Kor 3:14

+ 6:53 Sah 34:11, Mat 14:34, Luqo 5:1

+ 6:55 Mark 2:4, Hav 5:15

+ 6:56 Mark 5:27

• 7:1 Mat 15:1-20

+ 7:3 Gal 1:14

+ 7:4 Ibr 9:10

+ 7:5 Luqo 11:38

+ 7:6 Mat 23:13

+ 7:7 Isha 29:13, Kol 2:22

+ 7:10 Chq 20:12, Chq 21:17

+ 7:15 Hav 10:15, Tit 1:15

+ 7:19 Hav 10:15, Hav 11:9, Tit 1:15

+ 7:20 Mat 12:34, Yoqb 3:6

+ 7:21 Gal 5:19-21, 1Kor 6:9-10

• 7:24 Mat 15:21-28

+ 7:24 Ysha 19:28-29, Isha 23

+ 7:26 Hav 21:2-3

+ 7:27 Mat 7:6

+ 7:31 Mark 8:24, Mark 5:20, Mark 1:9

+ 7:32 Isha 35:5-6

+ 7:33 Mark 8:23, Yuhn 9:6

+ 7:36 Mark 1:44-45

• 8:1 Mat 15:32-39

+ 8:2 Mat 9:36

+ 8:4 4Sh 4:42-44

• 8:11 Mat 16:1-4

+ 8:11 Luqo 11:16, 1Kor 1:22

• 8:14 Mat 16:5-12

+ 8:15 Luqo 12:1, 1Kor 5:7-8

+ 8:17 Mark 6:52, Mark 7:18

+ 8:18 Yerm 5:21

+ 8:19 Mark 6:41-43

+ 8:20 Mark 8:8

+ 8:22 Mark 6:45

+ 8:23 Mark 7:33, Yuhn 9:6

• 8:27 Mat 16:13-20, Luqo 9:18-21

+ 8:28 Mark 6:14, 3Sh 17:1, Mal 4:5

+ 8:29 Mark 14:61-62, Yuhn 11:27

+ 8:30 Mat 9:30

• 8:31 Mat 16:21-28, Luqo 9:22-27

+ 8:31 Luqo 17:25, Mark 9:31, Mark 10:34, Yuhn 2:19

+ 8:32 Yuhn 16:25

+ 8:33 Mat 4:10, Flp 3:19

+ 8:34 Mat 10:38-39

+ 8:35 Mark 10:29

+ 8:36 Luqo 12:20

+ 8:37 Zab 48:8-9

+ 8:38 Isha 57:3, Rim 1:16, 2Tim 1:8, Qnlr 33:2, Dnr 7:13, Zkr 14:5

+ 9:1 Mark 13:30, Yuhn 21:22

• 9:2 Mat 17:1-13, Luqo 9:28-36

+ 9:2 Mark 5:37, Mark 14:33

+ 9:3 Dnr 7:9

+ 9:4 Mal 4:5

+ 9:7 Qnlr 18:15, 2Btr 1:17

+ 9:9 Mark 1:44, Mark 5:43

+ 9:12 Isha 53:7

+ 9:13 Mat 11:14, Luqo 1:17

• 9:14 Mat 17:14-20, Luqo 9:37-43

+ 9:17 Luqo 11:14

+ 9:20 Mark 1:26

+ 9:22 Mark 1:40

+ 9:23 Mat 17:20-21

+ 9:26 Mark 1:26

+ 9:27 Mark 1:31, Mark 5:41, Hav 3:7, Hav 9:41

• 9:30 Mat 17:22-23, Luqo 9:43-45

+ 9:31 Mark 8:31, Mark 10:32-34

+ 9:32 Mark 6:52

• 9:33 Mat 18:1-9, Luqo 9:46-50, Luqo 22:24-30

+ 9:33 Mat 17:24

+ 9:35 Mark 10:43-44

+ 9:36 Mark 10:16

+ 9:37 Mat 10:40, Luqo 10:16, Yuhn 13:20

+ 9:38 Mat 7:22, Mat 12:27, Hav 19:13, Sah 11:28

+ 9:40 Mat 12:30, Luqo 11:23

+ 9:41 Mat 10:42

+ 9:42 Luqo 17:2

+ 9:43 Mat 5:30, Mat 25:41, Vah 20:10

+ 9:47 Isha 66:24

+ 9:50 Mat 5:13, Luqo 14:34, Hiz 43:24, Rim 12:18, 2Kor 13:11, 1Sal 5:13

• 10:1 Mat 19:1-12

+ 10:4 Qnlr 24:1-3

+ 10:6 Ibt 1:27

+ 10:7 Ibt 2:24, 1Kor 6:16, Efs 5:31, 1Kor 6:16

+ 10:9 Mal 2:16, 1Kor 7:10

+ 10:12 Mat 5:32

• 10:13 Mat 19:13-15, Luqo 18:15-17

+ 10:15 Mat 18:3

+ 10:16 Mark 9:36

• 10:17 Mat 19:16-30, Luqo 18:18-30

+ 10:17 Luqo 10:25

+ 10:18 Zab 105:1, Zab 118:68

+ 10:19 Chq 20:12-16, Qnlr 24:14, 1Kor 6:8

+ 10:20 Flp 3:6

+ 10:21 Luqo 12:33

+ 10:23 Zab 48:7-8, Mark 4:19

+ 10:27 Ibt 18:14, Ayub 42:2, Yerm 32:17, Mark 14:36, Luqo 1:37

+ 10:28 Mark 1:18-20

+ 10:29 Mark 8:35, Luqo 14:26

+ 10:30 2Kor 12:10

+ 10:31 Mat 20:16, Luqo 13:30

• 10:32 Mat 20:17-19, Luqo 18:31-34

+ 10:34 Mark 8:31, Mark 9:31

• 10:35 Mat 20:20-28

+ 10:35 Mark 1:19

+ 10:37 Mat 19:28

+ 10:38 Mark 14:36, Yuhn 18:11, Luqo 12:50

+ 10:39 Hav 12:2, Vah 1:9

+ 10:43 1Btr 5:3, Mat 23:11, Mark 9:35

+ 10:45 Yuhn 13:4-5, Isha 53:10-11, Yuhn 11:51, Rim 4:25, Gal 1:4, 1Tim 2:6, Tit 2:14, 1Btr 1:18-19

• 10:46 Mat 20:29-34, Luqo 18:35-43

+ 10:46 Ysha 6:1, 3Sh 16:34

+ 10:47 2Sh 7:12-16, Luqo 1:32

+ 10:52 Mark 5:34, Luqo 7:50, Luqo 17:19

• 11:1 Mat 21:1-11, Luqo 19:28-40, Yuhn 12:12-19

+ 11:1 2Sh 15:30, Zkr 14:4, Hav 1:12, Mat 21:17, Luqo 24:50, Yuhn 11:18

+ 11:8 4Sh 9:13

+ 11:10 Zab 117:25-26, Zab 148:1, Mat 23:39

• 11:12 Mat 21:18-19

+ 11:12 Mat 4:2

+ 11:13 Yerm 24:8, Yerm 29:16-17, Xsha 9:10, Mixo 7:1, Mark 13:28, Luqo 13:6

• 11:15 Mat 21:12-17, Luqo 19:45-48, Yuhn 2:13-22

+ 11:15 Lev 1:14, Lev 5:7, Lev 12:8, Luqo 2:24

+ 11:17 Isha 56:7, Yerm 7:11

+ 11:18 Mat 21:46

+ 11:19 Luqo 21:37

• 11:20 Mat 21:19-22

+ 11:23 Mat 7:7, Mat 17:20, 1Kor 13:2

+ 11:24 Mat 7:7, Yoqb 1:6

+ 11:25 Mat 6:14, Kol 3:13

• 11:27 Mat 21:23-27, Luqo 20:1-8

+ 11:28 Hav 4:7

+ 11:30 Mark 1:4

+ 11:31 Luqo 7:30

+ 11:32 Mat 11:9, Mat 14:5

• 12:1 Mat 21:33-46, Luqo 20:9-19

+ 12:1 Zab 79:9, Isha 5:1, Qshq 8:11, Mark 13:34

+ 12:5 Mat 22:6, Mat 23:34, Ibr 11:36-37, Ibr 11:36-37

+ 12:6 Mat 3:17, Ibr 1:1

+ 12:7 Ibr 1:2, 3Sh 21:19

+ 12:8 Ibr 13:12

+ 12:9 Hav 13:46

+ 12:11 Zab 117:22-23, Hav 4:11, 1Btr 2:7

+ 12:12 Mark 11:18, Mark 11:32

• 12:13 Mat 22:15-22, Luqo 20:20-26

+ 12:13 Luqo 11:54

+ 12:14 Mat 17:24-25

+ 12:15 Mark 7:6, Luqo 12:1

+ 12:17 Rim 13:7

• 12:18 Mat 22:23-33, Luqo 20:27-40

+ 12:18 Mat 3:7, Hav 23:8

+ 12:19 Ibt 38:8, Qnlr 25:5-6

+ 12:26 Chq 3:2, Chq 3:6

• 12:28 Mat 22:34-40, Luqo 10:25-28

+ 12:30 Qnlr 6:4-5, Qnlr 11:13, Ysha 22:5

+ 12:31 Lev 19:18, Mat 19:19

+ 12:32 Qnlr 4:35, Qnlr 6:4

+ 12:33 3Sh 15:22, Xsha 6:6, Mixo 6:6-8

+ 12:34 Luqo 20:40

• 12:35 Mat 22:41-46, Luqo 20:41-44

+ 12:35 2Sh 7:12-16, Mark 10:47, Luqo 1:32

+ 12:36 Zab 109:1, Hav 2:34-35

+ 12:37 Mark 6:20

• 12:38 Mat 23:1-36, Luqo 20:45-47

+ 12:39 Luqo 11:43

• 12:41 Luqo 21:1-4

+ 12:41 4Sh 12:9, Mat 27:6

+ 12:44 2Kor 8:1-3, 2Kor 8:12

• 13:1 Mat 24:1-14, Luqo 21:5-19

+ 13:2 Luqo 19:44

+ 13:5 1Yuh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 13:6 Yerm 14:14

+ 13:7 Yerm 51:46

+ 13:8 2Sol 15:6, Vah 6:4, Hav 11:28, Vah 6:8, Vah 6:12

+ 13:9 Zab 118:46, Hav 17:6, Hav 18:12, Hav 24:1, Hav 25:6

+ 13:10 Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6

+ 13:11 Hav 4:8

+ 13:12 Mat 10:35-36

+ 13:13 Mat 10:22, Yuhn 15:18, Yoqb 5:11, Vah 2:10

• 13:14 Mat 24:15-28, Luqo 21:20-24

+ 13:14 Dnr 9:27, Dnr 11:31, Dnr 12:11

+ 13:15 Luqo 17:31

+ 13:17 Luqo 23:29

+ 13:19 Yerm 30:7, Dnr 12:1, Vah 16:18

+ 13:20 Isha 65:8, Luqo 18:7

+ 13:21 Luqo 17:23

+ 13:22 Qnlr 13:1, 2Sal 2:9, Vah 13:13, Vah 16:14

+ 13:23 Yuhn 13:19, Yuhn 14:29

• 13:24 Mat 24:29-31, Luqo 21:25-28

+ 13:24 Amos 8:9

+ 13:25 Isha 13:10, Isha 24:23, Isha 34:4, Hiz 32:7, Yoʻel 2:31, Hav 2:20, Vah 6:13

+ 13:26 Dnr 7:13, Mat 16:27

+ 13:27 Mat 13:41

• 13:28 Mat 24:32-35, Luqo 21:29-33

+ 13:30 Mark 9:1

+ 13:31 Zab 101:26-27, Isha 51:6, 2Btr 3:10

• 13:32 Mat 24:36-44, Luqo 17:26-30, Luqo 17:34-36

+ 13:32 Zkr 14:7

+ 13:33 Efs 6:18, 1Sal 5:6, Mat 25:13

+ 13:34 Mark 12:1

+ 13:35 Mat 25:13, 2Btr 3:10, 1Sal 5:2

+ 13:36 Mat 25:1-13

• 14:1 Mat 26:1-5, Luqo 22:1-2, Yuhn 11:45-53

+ 14:1 Chq 12:1-30, Yuhn 11:53

• 14:3 Mat 26:6-13, Luqo 7:36-50, Yuhn 12:1-8

+ 14:3 Mat 21:17, Yuhn 11:1, Yuhn 11:18, Lev 13:3

+ 14:7 Qnlr 15:11, Mark 2:20, Yuhn 7:33

+ 14:8 Yuhn 19:40

+ 14:9 Mat 24:14

• 14:10 Mat 26:14-16, Luqo 22:3-6

+ 14:10 Yuhn 13:2, Hav 1:16

• 14:12 Mat 26:17-30, Luqo 22:7-23, Yuhn 13:21-30

+ 14:12 Chq 12:6, 1Kor 5:7

+ 14:18 Zab 40:10, Yuhn 13:18

+ 14:21 Isha 53, Mat 18:7

• 14:22 Mat 26:26-30, Luqo 22:15-20, 1Kor 11:23-25

+ 14:22 Yuhn 6:51, 1Kor 10:16

+ 14:24 Chq 24:8

+ 14:26 Luqo 22:39

• 14:27 Mat 26:31-35, Luqo 22:31-34, Yuhn 13:36-38

+ 14:27 Zkr 13:7, Yuhn 16:32

+ 14:28 Mark 16:7

• 14:32 Mat 26:36-46, Luqo 22:39-46

+ 14:33 Mark 5:37, Mark 9:2

+ 14:34 Yuhn 12:27

+ 14:35 Ibr 5:7

+ 14:36 Mark 10:27, Mark 10:38, Yuhn 18:11, Yuhn 5:30, Yuhn 6:38

+ 14:38 Mat 6:13, 1Btr 4:7

+ 14:41 Yuhn 2:4, Mark 9:31, Mark 10:33

• 14:43 Mat 26:47-56, Luqo 22:47-53, Yuhn 18:3-12

+ 14:43 Hav 1:16

+ 14:47 Luqo 22:38

+ 14:49 Mark 11:27, Mat 1:22-23, Mat 21:4, Yuhn 19:36

+ 14:50 Mark 14:27, Yuhn 16:32

• 14:53 Mat 26:57-68, Luqo 22:54-55, Luqo 22:63-71, Yuhn 18:13-14, Yuhn 18:19-24

+ 14:56 Zab 26:12, Zab 34:11, Qnlr 17:6, Qnlr 19:15

+ 14:58 2Kor 5:1, Mark 15:29, Yuhn 2:19

+ 14:60 Mark 15:4-5

+ 14:61 Isha 53:7, Zab 2:7

+ 14:62 Zab 109:1, Dnr 7:13, Mat 16:27, Mat 24:30, Ibr 1:13

+ 14:63 Sah 14:6, Hav 14:14

+ 14:64 Mark 2:7, Yuhn 10:36, Lev 24:16

+ 14:65 Isha 50:6, Mark 10:34

• 14:66 Mat 26:69-75, Luqo 22:56-62, Yuhn 18:15-18, Yuhn 18:25-27

+ 14:72 Mark 14:30

• 15:1 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Luqo 23:1-5, Yuhn 18:28-38

+ 15:1 Luqo 3:1, Luqo 13:1, Hav 3:13, Hav 4:27, 1Tim 6:13

+ 15:2 Mat 2:2

+ 15:4 Mark 14:60-61

+ 15:5 Isha 53:7

• 15:6 Mat 27:15-26, Luqo 23:13-25, Yuhn 18:39

+ 15:10 Yuhn 12:19, Hav 5:17

+ 15:11 Hav 3:14

+ 15:14 Luqo 23:41, Ibr 4:15

+ 15:15 Mark 10:34

• 15:16 Mat 27:27-31, Yuhn 19:2-3

+ 15:19 Isha 50:6, Mark 10:34, Mark 14:65

• 15:21 Mat 27:32-44, Luqo 23:26-43, Yuhn 19:17-27

+ 15:21 Rim 16:13

+ 15:24 Zab 21:19

+ 15:29 Zab 21:7, Zab 108:25, Mark 14:58, Yuhn 2:19

+ 15:31 Yuhn 10:18

+ 15:32 Yuhn 1:49, Yuhn 12:13, Yuhn 20:29

• 15:33 Mat 27:45-56, Luqo 23:44-49, Yuhn 19:28-30

+ 15:34 Zab 21:2

+ 15:36 Zab 68:22

+ 15:38 Chq 26:33, Lev 16:2

+ 15:40 Luqo 8:2

• 15:42 Mat 27:57-61, Luqo 23:50-56, Yuhn 19:38-42

+ 15:46 Isha 53:9

• 16:1 Mat 28:1-8, Luqo 24:1-12, Yuhn 20:1-10

+ 16:1 Mark 15:40

+ 16:3 Mark 15:46

+ 16:7 Mark 14:28

• 16:9 Mat 28:9-10, Mat 28:16-20, Luqo 24:13-49, Yuhn 20:11-23

+ 16:9 Luqo 8:2

+ 16:11 Luqo 24:11

+ 16:15 Hav 1:8, Kol 1:23

+ 16:16 Hav 16:31, Rim 10:9, 1Btr 3:21, Yuhn 3:18

+ 16:17 Luqo 10:17, Hav 5:16, Hav 8:7, Hav 16:18, Hav 19:12, Hav 2:4, Hav 10:46, 1Kor 12:10, 1Kor 14:2

+ 16:18 Zab 90:13, Luqo 10:19, Hav 28:3-5, Hav 9:12, Hav 28:8

+ 16:19 Luqo 24:51, Hav 1:9, 1Tim 3:16, Zab 109:1, Hav 7:55-56, 1Btr 3:22, Rim 8:34, Efs 1:20, Kol 3:1, Ibr 1:3, Ibr 8:1, Ibr 12:2, Vah 3:21

+ 16:20 Hav 5:12

Luqo

Luqo

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Kirish

LUQO

BAYON ETGAN MUQADDAS

XUSHXABAR

Kirish

Mazkur kitob Yangi Ahd tarkibidagi toʻrtta Xushxabarning uchinchisidir. Bu kitob muallifi Luqodir. U havoriy Pavlusning sodiq doʻsti boʻlib, koʻp safarlarda unga hamrohlik qilgan yaqin hamkori edi. Xushxabarlar orasida Luqo bayon etgan Xushxabar eng uzuni boʻlib, Isoning hayoti va faoliyatini boshidan oxirigacha batafsil bayon etadi. Luqo Isoni nafaqat Isroilning, balki butun dunyoning Najotkori qilib tasvirlaydi. Iso haqidagi Xushxabar barcha millat va xalqlarga qaratilganini koʻrsatadi.

Mazkur Xushxabar tarkibiga boshqa Xushxabarlarda boʻlmagan koʻplab masal va hikoyalar kiritilgan. Bular quyidagilardir: farishtalarning hamdu sano qoʻshigʻi, chaqaloq Isoni choʻponlar ziyorat qilishi, oʻsmir Iso Maʼbadda, rahmdil Samariyalik haqida masal va darbadar oʻgʻil.

Bu Xushxabar boshqalaridan bir necha jihati bilan ajralib turadi. Kitobda odamlarning qiyinchiliklari va muhtojliklariga katta eʼtibor qaratilgan. Muallifning bayon qilishicha, Muqaddas Ruh Isoni qamrab olib, Uni yoʻqsillarga Xushxabar yetkazishga chorlagan (4:18). Kitobda ibodatga ham alohida urgʻu beriladi, ayniqsa Iso maʼlum vaziyatlarda ibodat qilgani aytib oʻtiladi. Shuningdek, muallif ayollarning jamiyatdagi tutgan oʻrni, kambagʻallarga jonkuyarlik, gunohkorlarga inoyatli boʻlish va Muqaddas Ruh haqidagi mavzularni keng yoritadi.

Kitobni oʻqir ekansiz, quvonch hissi qalbingizni yayratadi, ayniqsa dastlabki boblarda Isoning tugʻilishi toʻgʻrisidagi xabar va roʻy bergan hodisalar dilingizni shodon hayratga toʻldiradi, kitobning soʻnggi boblarida hikoya qilingan Isoning osmonga koʻtarilib ketishi haqidagi voqea esa qalbga umid baxsh etadi.

1–BOB

Muqaddima

1¹⁻³Hurmatli Teofilus!* Oʻzingizga maʼlumki, koʻp odamlar oramizda Xudoning qilgan ishlari tafsilotini yozishga kirishganlar. Bu voqealarni yozishda ular boʻlib oʻtgan hodisalarni boshidan koʻrgan va ularni bizga yetkazgan odamlarning soʻzlarini asos qilib olganlar. Shuning uchun men ham hammasini boshidan sinchiklab tekshirganimdan keyingina, bu voqealarning tafsilotini tartib bilan sizga yozib berishga qaror qildim,⁺ ⁴toki sizga oʻrgatilgan taʼlimotning haqiqiyligiga oʻzingiz ishonch hosil qiling.

Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi haqida karomat

⁵Yahudiya shohi Hirod* davrida Zakariyo degan bir ruhoniy* bor edi. U ruhoniy Abiyo urugʻidan* kelib chiqqandi, xotini Elisabet ham ruhoniylar* naslidan edi⁺. ⁶Ikkovi ham Xudo oldida solih boʻlib, Egamizning amru farmonlariga bekami–koʻst rioya qilishardi⁺. ⁷Elisabet bepusht boʻlgani uchun ularning farzandi yoʻq edi. Buning ustiga, ikkovi ham keksayib qolgan edilar⁺.

⁸Zakariyoning ruhoniylar boʻlinmasi Maʼbadda navbatchilik qilayotgan kunlarning birida, Zakariyo Xudoning huzurida ruhoniylik vazifasini bajarayotgan edi⁺. ⁹Ruhoniylarning odati boʻyicha, Egamizning Maʼbadiga kirib, xushboʻy tutatqilar tutatish* qurʼasi* unga tushgandi⁺. ¹⁰Tutatqi tutatish vaqtida katta bir olomon tashqarida ibodat qilayotgan edi⁺. ¹¹Shu payt Egamizning bir farishtasi Zakariyoga zohir boʻldi. Farishta tutatqi qurbongohining oʻng tomonida turardi⁺. ¹²Zakariyo uni koʻrib, qoʻrqqanidan oʻzini yoʻqotib qoʻydi.

¹³Farishta unga dedi:

— Zakariyo, qoʻrqma, sening iltijolaring ijobat boʻldi. Xotining Elisabet senga bir oʻgʻil tugʻib beradi. Uning ismini Yahyo qoʻyasan⁺. ¹⁴U senga shodlik va quvonch keltiradi, uning tugʻilganidan koʻpchilik xursand boʻladi. ¹⁵U Egamizning nazarida ulugʻ boʻladi, sharobu oʻtkir ichimliklarni ogʻziga olmaydi. Onasining qornidayoq* Muqaddas Ruhga toʻladi⁺. ¹⁶Isroil xalqidan boʻlgan koʻplarni u Egasi Xudoga qaytaradi. ¹⁷U Ilyos paygʻambarning ruhi va qudratiga toʻlib*, Rabbimiz Masihdan* oldin keladi. Rabbimizga tayyor bir xalqni taqdim qilish uchun otalarning yuraklarini farzandlariga moyil qiladi, itoatsizlarning fikrini solihlar donoligi tomon buradi⁺.

¹⁸Zakariyo farishtaga dedi:

— Men bunga qanday amin boʻlaman? Axir, men keksayib qolganman, xotinim ham qarib qolgan boʻlsa⁺?

¹⁹Farishta unga shunday javob berdi:

— Men Xudoning huzurida turadigan Jabroilman. Sen bilan gaplashgani, senga bu Xushxabarni eʼlon qilgani yuborilganman⁺. ²⁰Senga aytganlarim oʻz vaqtida bajo boʻladi. Ammo mening soʻzlarimga ishonmaganing uchun tildan qolasan. Aytganlarim bajo boʻlmaguncha, gapirolmaysan.

²¹Shu orada Zakariyoni kutib turgan xalq uning Maʼbadda imillab qolganiga hayron boʻldi. ²²Nihoyat, Zakariyo tashqariga chiqdi, ammo soʻzlamoqqa tili aylanmadi. Xalq uning Maʼbadda vahiy koʻrganligini tushundi. Zakariyo soqov boʻlib qolgani uchun xalq bilan imo–ishoralar orqali soʻzlashishga majbur boʻldi.

²³Maʼbaddagi xizmat muddati tugagach, Zakariyo uyiga qaytib bordi. ²⁴Oradan koʻp oʻtmay, xotini Elisabet homilador boʻldi. U dastlabki besh oy davomida uyidan chiqmay yurdi. U shunday derdi: ²⁵“Buni men uchun Egam qildi. U menga marhamat koʻrsatib, xalq orasida meni sharmandalikdan qutqardi.”⁺

Iso Masihning tugʻilishi haqida karomat

²⁶Elisabetning homilasi olti oylik boʻlganda, Xudo farishta Jabroilni Jalilaning Nosira degan shahriga,⁺ ²⁷Dovud avlodidan Yusuf ismli yigitga unashtirilgan bir qizga yubordi. Qizning oti Maryam edi. ²⁸Farishta uning oldiga borib:

— Salom, ey Xudo yorlaqagan qiz! Egamiz sen bilandir*, — dedi⁺.

²⁹Maryam farishtaning soʻzlaridan sarosimaga tushdi*. “Bunday salomlashuv nimani bildirar ekan?” deb oʻylanib qoldi.

³⁰Farishta unga dedi:

— Maryam, qoʻrqma, sen Xudodan inoyat topding. ³¹Sen homilador boʻlib, oʻgʻil tugʻasan. Uning ismini Iso* qoʻyasan⁺. ³²U buyuk boʻladi. Uni Xudoyi Taoloning Oʻgʻli* deb atashadi. Egamiz Xudo Unga bobosi Dovudning taxtini beradi⁺. ³³U to abad Isroil xalqi* ustidan hukmronlik qiladi, hukmronligining oxiri boʻlmaydi⁺.

³⁴— Men hali er koʻrmagan boʻlsam, bu qanday boʻladi? — deb soʻradi farishtadan Maryam. ³⁵Farishta javob berdi:

— Muqaddas Ruh seni qamrab oladi, Xudoyi Taoloning qudrati seni qoplaydi. Shu bois tugʻadigan oʻgʻling muqaddas boʻladi, U Xudoning Oʻgʻli deb ataladi*⁺. ³⁶Mana, qarindoshing Elisabet ham qariligida homilador boʻldi, u oʻgʻil tugʻadi. Homilasi olti oylik. Odamlar esa uni bepusht deb aytardilar. ³⁷Xudo uchun imkonsiz narsa yoʻq!⁺

³⁸— Men Egamning bandasiman. Hammasi siz aytganingizday boʻlsin, — deb javob berdi Maryam. Shundan keyin farishta ketdi.

Maryam Elisabetni yoʻqlab boradi

³⁹Koʻp oʻtmay Maryam shoshilganicha Yahudiya qirlaridagi shaharga yoʻl oldi. ⁴⁰U Zakariyoning uyiga kirib, Elisabet bilan salomlashdi. ⁴¹Elisabet Maryamning salomini eshitgani zahoti qornidagi bolasi oʻynoqlab ketdi. Elisabet Muqaddas Ruhga toʻlib, ⁴²baland ovozda shunday xitob qildi:

— Sen ayollar ichra muboraksan, qorningdagi Bola ham muborakdir! ⁴³Men kim boʻlibmanki, Rabbim Masihning onasi mening huzurimga kelibdi! ⁴⁴Sening saloming qulogʻimga yetishi bilanoq, qornimdagi bola quvonchdan oʻynoqlab ketdi. ⁴⁵Naqadar baxtlisan! Chunki Egamiz aytganlarini amalga oshirishiga sen ishonding.

⁴⁶Maryam shunday dedi:

“Butun vujudim bilan Egamni ulugʻlayman,⁺

⁴⁷Najotkorim Xudodan koʻnglim shod–xurram⁺.

⁴⁸Axir, U menday arzimas bandasiga nazar soldi.

Jamiki nasllar endi meni baxtli deb ataydi⁺.

⁴⁹Zotan, qudratli Xudo men uchun buyuk ishlar qildi,

Muqaddasdir Uning nomi⁺.

⁵⁰Undan qoʻrqqanlarga

U nasllar osha marhamat qiladi⁺.

⁵¹U Oʻzining qudratini koʻrsatdi,

Yuragi takabburlarni toʻzgʻitib tashladi⁺.

⁵²Hukmdorlarni taxtlaridan tushirdi,

Faqirlarni esa yuksaltirdi⁺.

⁵³Ochlarni neʼmatlar ila toʻydirdi,

Boylarni esa quruq joʻnatdi⁺.

⁵⁴⁻⁵⁵Ota–bobolarimizga bergan vaʼdasi boʻyicha,

Ibrohimga, uning nasliga

Shafqat qilishni to abad yodida tutdi.

Quli Isroilga yordam berdi.”⁺

⁵⁶Shunday qilib, Maryam Elisabetnikida uch oycha qoldi, keyin uyiga qaytib ketdi.

Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi

⁵⁷Elisabetning oy–kuni yetib, oʻgʻil tugʻdi. ⁵⁸Qoʻni–qoʻshni va qarindoshlari Egamizning unga koʻrsatgan buyuk marhamatini eshitib, u bilan birga quvonishdi. ⁵⁹Ular sakkizinchi kuni bolani sunnat qilgani olib borishdi*. Unga Zakariyo deb otasining ismini qoʻymoqchi boʻlishdi⁺. ⁶⁰Bunga bolaning onasi eʼtiroz bildirib:

— Yoʻq, ismini Yahyo qoʻyamiz, — dedi. ⁶¹Lekin boshqalar:

— Qarindosh–urugʻing orasida bu ism bilan atalgan hech kim yoʻq–ku, — deyishdi unga.

⁶²Shu payt otasiga imo–ishora qilib, undan bolaga qanday ism qoʻymoqchi ekanligini soʻrashdi. ⁶³Zakariyo imo–ishora orqali bir taxtacha soʻradi va: “Uning ismi Yahyo boʻladi”, deb yozdi. Hamma hayron qoldi. ⁶⁴Shu payt Zakariyo yana tilga kirib, gapira boshladi va Xudoga hamdu sano aytdi.

⁶⁵Hamma qoʻshnilari hayratda qoldi, butun Yahudiya qirlarida bu voqea ovoza boʻlib ketdi. ⁶⁶Bu haqda eshitganlarning hammasi: “Ajabo, bu bola kim boʻlarkin?” deya mulohaza qilishardi. Chunki Egamizning qudrati unda namoyon edi.

Zakariyoning bashorati

⁶⁷Chaqaloqning otasi Zakariyo Muqaddas Ruhga toʻlib, bashorat qila boshladi:

⁶⁸“Isroil xalqining Xudosi — Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

U bizga yordamga keldi, Oʻz xalqini asoratdan xalos qildi⁺.

⁶⁹⁻⁷⁰Azaldan bizga vaʼda berganday,

Muqaddas paygʻambarlari orqali aytganday,

Quli Dovud xonadonidan

Bizga qudratli Najotkorni* yubordi⁺.

⁷¹Toki U bizni dushmanlarimizdan qutqarsin,

Bizdan nafratlanadiganlarning hammasidan xalos etsin⁺.

⁷²Shunday qilib, Xudo ota–bobolarimizga iltifot ayladi,

Muqaddas ahdini yodida tutdi⁺.

⁷³Bobokalonimiz Ibrohimga bergan oʻsha qasamyodiga koʻra,⁺

⁷⁴Xudo bizni yovlarimiz qoʻlidan qutqardi,

Endi biz Unga qoʻrqmasdan xizmat qila olamiz.

⁷⁵Butun umrimiz davomida

Uning oldida muqaddas va solih boʻla olamiz.

⁷⁶Sen ham, bolajonim,

Xudoyi Taoloning paygʻambari deb atalasan.

Zero, sen Rabbimiz Masihdan oldin yurasan,

U yuradigan yoʻlni hozirlaysan⁺.

⁷⁷Xalqiga najot topishlarini eʼlon qilasan,

Xudo ularning gunohlarini kechirishini aytasan⁺.

⁷⁸Zero, Xudoyimiz mehr–shafqatga boy,

U samodan bizga ufq Nurini* sochadi⁺.

⁷⁹Zulmatda, oʻlim soyasida oʻtirganlarni yoritadi,

Tinchlikka olib boradigan yoʻlni bizga koʻrsatadi.”⁺

⁸⁰Bola ulgʻayib, ruhan kuchaydi. Isroil xalqiga xizmat qiladigan vaqti kelmaguncha, choʻlda* yashadi⁺.

2–BOB

Iso Masihning tugʻilishi

2¹•Oʻsha kunlarda Qaysar* Avgust*: “Butun Rim imperiyasidagi aholi roʻyxatga olinsin*”, degan farmon chiqardi⁺. ²Bu ilk aholi roʻyxati boʻlib, Suriyada Kviriniyus hokim boʻlgan paytda oʻtkazildi*. ³Roʻyxatdan oʻtish uchun hamma oʻz shahriga bordi.

⁴Yusuf ham Jaliladagi Nosira shahridan Yahudiyaning Baytlahm shahriga yoʻl oldi. Bu shahar Dovud shahri edi. Yusuf Dovud xonadonidan, uning naslidan edi⁺. ⁵Yusuf roʻyxatdan oʻtgani Maryamni ham oʻzi bilan olib ketdi. Maryam Yusufga unashtirilgan boʻlib, farzand kutayotgan edi. ⁶Ular oʻsha yerda boʻlganlarida Maryamning oy–kuni toʻldi. ⁷U oʻzining toʻngʻich oʻgʻlini tugʻdi. Uni yoʻrgaklab, oxurga yotqizib qoʻydi, chunki mehmonxonada ularga joy yoʻq edi.

Choʻponlar va farishtalar

⁸Baytlahm yaqinida choʻponlar bor edi. Ular tunda yaylovdagi suruvini qoʻriqlash uchun dalada yotib qolgan edilar. ⁹Ularning qarshisida Egamizning bir farishtasi paydo boʻldi, Egamizning ulugʻvorligi ularning atrofini yoritib yubordi. Choʻponlar qattiq vahimaga tushdilar⁺.

¹⁰Ammo farishta ularga shunday dedi:

— Qoʻrqmanglar! Men sizlarga Xushxabar olib keldim. Bu xabar hammaga buyuk quvonch keltiradi. ¹¹Bugun Dovud shahrida* sizlar uchun Najotkor tugʻildi. U Masihdir*, bizning Rabbimizdir⁺. ¹²Mana, sizlarga Uning belgisi: oxurda yotgan, yoʻrgaklangan Chaqaloqni topasizlar⁺.

¹³Birdan farishtaning yonida samo lashkari boʻlmish son–sanoqsiz farishtalar paydo boʻldi. Ular Xudoga hamdu sano aytishardi:⁺

¹⁴“Falak toqidagi Xudoga sharaflar boʻlsin,

Xudodan marhamat topgan yerdagi bandalarga tinchlik kelsin!*”⁺

¹⁵Farishtalar osmonga koʻtarilib ketgandan keyin, choʻponlar bir–biriga dedilar:

— Qani, Baytlahmga boraylik! Egamiz bizga aytgan voqea yuz berganini koʻraylik!

¹⁶Ular shosha–pisha bordilar, Maryam, Yusuf va oxurda yotgan Chaqaloqni koʻrdilar. ¹⁷Ular Chaqaloqni koʻrib, farishta bu Chaqaloq toʻgʻrisida nimalar aytganini gapirib berdilar. ¹⁸Choʻponlarning gapini eshitganlarning hammasi hayratga tushdi. ¹⁹Maryam esa bu soʻzlarning barini diliga tugib olib, chuqur oʻylab yurdi⁺.

²⁰Choʻponlar qaytib ketayotib, Xudoni ulugʻlab, Unga hamdu sanolar aytdilar. Chunki eshitgan va koʻrganlarining hammasi xuddi farishta aytganday sodir boʻlgandi.

Isoga ism qoʻyiladi

²¹Oradan sakkiz kun oʻtdi. Chaqaloqni sunnat qiladigan payt* keldi. Unga Iso deb ism qoʻydilar. Iso ona qornida paydo boʻlmasdan oldin, farishta Unga shu ismni bergan edi⁺.

Shimoʻnning hamdu sanosi

²²⁻²⁴Musoning qonuniga koʻra*, Maryam poklanish kunlariga rioya qildi. Bu muddat tugagach, Maryam bilan Yusuf Quddusga bordilar. U yerda poklanish qurbonligini keltirib, Egamizning qonunidagi: “Ikkita kaptar yoki ikkita musicha keltirilsin” degan amrni bajardilar*. Ular Bolani ham Egamizga taqdim qilmoqchi boʻlib, Uni oʻzlari bilan Quddusga olib borgan edilar. Chunki Egamizning qonunida: “Har bir toʻngʻich oʻgʻil Egamizga bagʻishlanishi kerak”, deb yozilgan*⁺⁺⁺.

²⁵Oʻsha paytda Quddusda Shimoʻn degan bir odam bor edi. U solih, taqvodor odam boʻlib, Isroilning najot topishini intizor boʻlib kutar edi. Muqaddas Ruh unga yor edi⁺. ²⁶Muqaddas Ruh unga: “Egamiz vaʼda qilgan Masihni sen koʻrmaguningcha, oʻlmaysan”, deb ayon qilgan edi.

²⁷Shunday qilib, Shimoʻn Muqaddas Ruh boshchiligida Maʼbadga bordi. Isoning ota–onasi qonunda buyurilgan marosimni bajarish uchun Chaqaloqni Maʼbad hovlisiga olib kirdilar. ²⁸Shunda Shimoʻn Chaqaloqni qoʻliga olib, Xudoga hamdu sano aytdi:

²⁹“Ey Egam, vaʼdangni Sen bajo aylading,

Endi tinchgina oʻlishga rozi bu quling.

³⁰Zero, oʻz koʻzim ila koʻrdim Qutqaruvchini,⁺

³¹Barcha ellar oldida hozirlagan najotingni.

³²Gʻayriyahudiylarga ayon boʻladigan nurdir U,

Xalqing Isroilning shuhratidir U.”

³³Yusuf ham, Maryam ham Iso haqida aytilgan bu soʻzlardan hayratga tushdilar. ³⁴Shimoʻn ularni duo qilib, Isoning onasi Maryamga dedi:

— Mana shu goʻdak Isroil xalqi orasida koʻp odamlarning qulashiga va yuksalishiga sababchi boʻladi. U Xudodan alomat boʻladi, Uni koʻplar rad etadi. ³⁵Natijada koʻplarning sirli fikrlari oshkor boʻladi. Sening qalbingga ham qilich sanchiladi⁺.

³⁶U yerda Xanna ismli keksa bir paygʻambar ayol ham bor edi. U Osher qabilasidan Paniyol degan odamning qizi edi. U turmushga chiqib, eri bilan yetti yil yashadi. ³⁷Soʻng beva qolgan edi. U sakson toʻrt yil davomida beva boʻlib*, hech qachon Maʼbadni tark etmasdi. Roʻza tutib, ibodat qilib, kechayu kunduz Xudoga sajda qilardi⁺. ³⁸Shimoʻn Maryam va Yusufga gapirib turgan paytda Xanna ularga yaqinlashib, Xudoga shukronalar aytdi. U Quddusning ozod qilinishini intizorlik bilan kutganlarning hammasiga bu Bola haqida soʻzlay boshladi.

³⁹Yusuf bilan Maryam Egamizning qonunidagi hamma talablarni bajarganlaridan keyin, Jalilaga, oʻz shahri Nosiraga qaytib bordilar⁺. ⁴⁰Bola ulgʻayib, kuchga va donolikka toʻlib borardi. U Xudoning inoyati ostida edi.

Oʻsmir Iso Maʼbadda

⁴¹Isoning ota–onasi har yili Fisih bayramida* Quddusga borar edilar⁺. ⁴²Iso oʻn ikki yoshda boʻlganda, ular yana odatdagiday bayram qilish uchun Quddusga bordilar.

⁴³Bayramdan keyin ular uyga qaytar ekanlar, oʻsmir Iso Quddusda qoldi. Ota–onasi esa bundan bexabar edi⁺. ⁴⁴Ular, Iso yoʻlovchilar orasida kelyapti, deb oʻylashdi. Bir kun yoʻl bosganlaridan keyin, Isoni qarindosh–urugʻlari va tanish–bilishlari orasidan qidira boshladilar. ⁴⁵Uni topa olmaganlaridan keyin, Quddusga qaytib, Isoni oʻsha yerdan qidirdilar.

⁴⁶Uch kundan soʻng Uni Maʼbaddan topdilar. U muallimlar orasida oʻtirardi, ularning gaplariga quloq solib, savollar berardi. ⁴⁷Isoning gaplarini eshitganlarning hammasi Uning fahm–idrokiga va berayotgan javoblariga hayron qolardilar. ⁴⁸Ota–onasi Uni koʻrib, ajablandilar. Onasi Unga dedi:

— Oʻgʻlim, bu nima qilganing? Otang ikkovimiz Seni qidiraverib adoyi tamom boʻldik–ku!

⁴⁹— Nega Meni qidirdingizlar? — dedi Iso. — Men samoviy Otamning* uyida boʻlishim* kerakligini nahotki bilmagan boʻlsangizlar?!

⁵⁰Ammo ular Isoning aytgan gapini tushunmadilar⁺. ⁵¹Iso ular bilan Nosiraga qaytib ketdi. Doim ota–onasiga itoat qildi. Onasi esa bu gaplarning hammasini diliga tugib qoʻydi⁺.

⁵²Iso ulgʻayib, yillar oʻtgan sari dono boʻlib borardi. U Xudoning ham, odamlarning ham mehrini qozonardi⁺.

3–BOB

Yahyo choʻmdiruvchining vaʼzi

3¹•Qaysar* Tiberiy hukmronligining oʻn beshinchi yili* edi. Yahudiya viloyatida Poʻntiy Pilat hokim edi*. Jalila hududida Hirod*, Itureya bilan Traxonitis hududlarida Hirodning ukasi Filip, Avilina hududida Lisaniyas hukmronlik qilar*,⁺ ²Xanan va Kayafas esa oliy ruhoniy edilar*.

Oʻsha vaqtda choʻlda* yashayotgan Zakariyoning oʻgʻli Yahyoga Xudoning soʻzi keldi⁺. ³U Iordan daryosi atrofidagi yerlarni kezib, odamlarga: “Gunohlaringizdan tavba qilib, suvga choʻminglar, shunda Xudo gunohlaringizni kechiradi”, deb vaʼz qilardi. ⁴Shu tariqa Ishayo paygʻambar oʻz kitobida yozgan quyidagicha bashorati amalga oshdi:

“Choʻlda bir ovoz yangramoqda:

«Egamizga yoʻl hozirlang,

Unga toʻgʻri yoʻl oching!

⁵Har bir jarlik toʻldiriladi,

Har bir togʻu tepalik pasayadi.

Qingʻir–qiyshiq yoʻllar rostlanadi,

Oʻnqir–choʻnqir soʻqmoqlar tekis boʻladi.

⁶Butun jonzot Xudoning najotini koʻradi!»”*⁺

⁷Katta bir olomon suvga choʻmdirilish uchun Yahyoning oldiga keldi. Yahyo ularga dedi:

— Hoy, ilonlar zoti! Boshingizga kelayotgan Xudo gʻazabidan qochib qutulasiz, deb sizlarga kim uqtirdi⁺? ⁸Bundan keyin tavbaga yarasha ish tutinglar! Oʻzingizcha: “Biz Ibrohim naslidanmiz”, deb aytishni xayolingizga ham keltirmanglar! Sizlarga shuni aytay: Xudo mana bu toshlardan Ibrohimga avlod tiklashga qodir⁺. ⁹Hozirdanoq daraxtlar ildizida bolta yotibdi. Yaxshi meva bermagan har bir daraxt kesilib, olovga tashlanadi⁺.

¹⁰Olomon Yahyodan soʻradi:

— Unday boʻlsa, biz nima qilishimiz kerak⁺?

¹¹U javob berib, dedi:

— Kimning ikkita koʻylagi boʻlsa, birini koʻylagi boʻlmagan odamga bersin. Kimning oziq–ovqati boʻlsa, u ham ovqati yoʻqlar bilan boʻlishsin⁺.

¹²Soliqchilardan* baʼzilari ham suvga choʻmdirilish uchun kelib, Yahyodan:

— Ustoz, biz nima qilishimiz kerak? — deb soʻrashdi. ¹³Yahyo ularga shunday javob berdi:

— Belgilanganidan ortigʻini odamlardan talab qilmanglar.

¹⁴Baʼzi bir askarlar ham undan:

— Biz–chi?! Biz nima qilishimiz kerak? — deb soʻradilar. Yahyo ularga dedi:

— Birovlarni nohaq ayblab, pul orttirmanglar, maoshingiz bilan qanoatlaninglar⁺.

¹⁵Xalq Masihning kelishini orziqib kutardi. Ular: “Yahyo Masih emasmikin?” degan fikrni koʻngildan oʻtkazishardi⁺. ¹⁶Yahyo ularning hammasiga shunday dedi:

— Men sizlarni suvga choʻmdiryapman. Lekin mendan ham qudratliroq boʻlgan bir Zot ortimdan kelmoqda. Men Uning choriq iplarini yechishga ham arzimayman. U sizlarni Muqaddas Ruhga va olovga* choʻmdiradi⁺. ¹⁷Uning panshaxasi qoʻlida tayyor turibdi. U Oʻz xirmonini shopiradi: bugʻdoyni Oʻz omboriga toʻplab, somonni esa soʻnmas oʻtda yondirib yuboradi⁺.

¹⁸Yahyo yana koʻp boshqa nasihatlar berib, xalqqa Xushxabarni eʼlon qilardi. ¹⁹Viloyat hukmdori* Hirodning qilmishlarini esa fosh qildi. Chunki Hirod oʻz ukasining xotini Hirodiyaga uylangan va yana boshqa yomon ishlar ham qilgandi. ²⁰Shunisi yetmaganday, u Yahyoni ham zindonga qamatib qoʻydi⁺.

Iso suvga choʻmdiriladi

²¹•Butun xalq suvga choʻmdirilayotganda, Iso ham suvga choʻmdirildi. U ibodat qilib turganda osmon ochilib ketdi⁺ ²²va Muqaddas Ruh kaptar shaklida Uning ustiga tushib keldi. Osmondan esa: “Sen Mening sevikli Oʻgʻlimsan*, Sendan nihoyatda mamnunman*” degan ovoz keldi⁺.

Isoning nasabnomasi

Isodan Zarubabelgacha

²³•Iso xizmatini boshlaganda oʻttiz yoshlarda edi. Odamlar Uni Yusufning oʻgʻli deb hisoblardilar*.

Yusuf esa — Elaxning oʻgʻli*,⁺

²⁴Elax — Mattotning oʻgʻli,

Mattot — Levining oʻgʻli,

Levi — Malkiyning oʻgʻli,

Malkiy — Yannayning oʻgʻli,

Yannay — Yusufning oʻgʻli,

²⁵Yusuf — Mattatiyoning oʻgʻli,

Mattatiyo — Amosning oʻgʻli,

Amos — Noxumning oʻgʻli,

Noxum — Heslining oʻgʻli,

Hesli — Nagayning oʻgʻli,

²⁶Nagay — Maxatning oʻgʻli,

Maxat — Mattatiyoning oʻgʻli,

Mattatiyo — Shimaxning oʻgʻli,

Shimax — Yoʻsexning oʻgʻli,

Yoʻsex — Yoʻdoning oʻgʻli,

²⁷Yoʻdo — Yoʻxanonning oʻgʻli,

Yoʻxanon — Rezoning oʻgʻli,

Rezo — Zarubabelning oʻgʻli,

Zarubabel* Shaltiyolning oʻgʻli edi.

Shaltiyoldan Natangacha

Shaltiyol — Neriyning oʻgʻli,⁺

²⁸Neriy — Malkiyning oʻgʻli,

Malkiy — Yiddoning oʻgʻli,

Yiddo — Qosamning oʻgʻli,

Qosam — Elmodamning oʻgʻli,

Elmodam — Gʻurning oʻgʻli,

²⁹Gʻur — Yoshuaning oʻgʻli,

Yoshua — Eliazarning oʻgʻli,

Eliazar — Yoʻrimning oʻgʻli,

Yoʻrim — Mattotning oʻgʻli,

Mattot — Levining oʻgʻli,

³⁰Levi — Shimoʻnning oʻgʻli,

Shimoʻn — Yahudoning oʻgʻli,

Yahudo — Yusufning oʻgʻli,

Yusuf — Yunamning oʻgʻli,

Yunam — Eliyaqimning oʻgʻli,

³¹Eliyaqim — Maliyoning oʻgʻli,

Maliyo — Mannoning oʻgʻli,

Manno — Mattatoning oʻgʻli,

Mattato — Natanning oʻgʻli,

Natan* Dovudning oʻgʻli edi⁺.

Dovuddan Isʼhoqqacha

³²Dovud — Essayning oʻgʻli,

Essay — Obidning oʻgʻli,

Obid — Boʻazning oʻgʻli,

Boʻaz — Salmoʻnning oʻgʻli,

Salmoʻn — Naxshoʻnning oʻgʻli,⁺

³³Naxshoʻn — Ominadavning oʻgʻli,

Ominadav — Adminning oʻgʻli,

Admin — Arniyning oʻgʻli,

Arniy — Xazronning oʻgʻli*,

Xazron — Parazning oʻgʻli,

Paraz — Yahudoning oʻgʻli,⁺

³⁴Yahudo — Yoqubning oʻgʻli,

Yoqub — Isʼhoqning oʻgʻli,

Isʼhoq* Ibrohimning oʻgʻli edi.

Ibrohimdan Odam Atogacha

Ibrohim — Terahning oʻgʻli,

Terah — Naxoʻrning oʻgʻli,⁺

³⁵Naxoʻr — Sarugʻning oʻgʻli,

Sarugʻ — Ravuning oʻgʻli,

Ravu — Palaxning oʻgʻli,

Palax — Ibirning oʻgʻli,

Ibir — Shilaxning oʻgʻli,

³⁶Shilax — Xenanning oʻgʻli,

Xenan — Arpaxshodning oʻgʻli,

Arpaxshod — Somning oʻgʻli,

Som — Nuhning oʻgʻli,

Nuh — Lamakning oʻgʻli,

³⁷Lamak — Matushalohning oʻgʻli,

Matushaloh — Xanoʻxning* oʻgʻli,

Xanoʻx — Yoredning oʻgʻli,

Yored — Maxaliyolning oʻgʻli,

Maxaliyol — Xenanning oʻgʻli,

³⁸Xenan — Enoʻshning oʻgʻli,

Enoʻsh — Shisning oʻgʻli,

Shis — Odam Atoning oʻgʻli,

Odam Ato* Xudoning oʻgʻli* edi⁺.

4–BOB

Isoni iblis vasvasaga soladi

4¹•Iso Iordan daryosidan Muqaddas Ruhga toʻlib qaytdi. Ruh Uni sahroga boshlab ketdi. ²Sahroda Isoni iblis qirq kun vasvasaga soldi. Oʻsha kunlar davomida Iso hech narsa yemadi, oxiri och qoldi⁺. ³Shunda iblis Isoga dedi:

— Agar Sen Xudoning Oʻgʻli* boʻlsang, bu toshga buyur, nonga aylansin!

⁴Iso unga shunday javob berdi:

— Yozilganki: “Inson faqat non bilan yashamaydi*.”⁺

⁵Soʻng Isoni iblis tepalikka* olib chiqib, bir lahzada Unga olamning barcha shohliklarini koʻrsatdi. ⁶U Isoga dedi:

— Seni ana shu shohliklar ustidan hukmron qilaman, ularning shon–shuhratini Senga beraman. Bularning hammasi menga berilgan, men esa istaganimga beraman⁺. ⁷Menga sajda qil, shunda hammasi Seniki boʻladi.

⁸Iso javob berib dedi:

— Yozilganki*: “Egang Xudoga sajda qil, faqat Unga xizmat qil.”*⁺

⁹Keyin iblis Isoni Quddusga olib bordi. Uni Maʼbadning eng yuqori joyiga chiqarib, shunday dedi:

— Agar Sen Xudoning Oʻgʻli boʻlsang, Oʻzingni bu yerdan pastga tashla. ¹⁰Axir, yozilgan–ku:

“Xudo Sen toʻgʻringda farishtalariga amr beradi,

Farishtalar Seni qoʻriqlaydi⁺.

¹¹Oyogʻing toshga qoqilib ketmasin deya,

Farishtalar qoʻllarida Seni koʻtarib boradi.”*

¹²Iso iblisga javoban dedi:

— Yana yozilganki: “Egang Xudoni sinama.”*⁺

¹³Iblis har tomonlama Isoni vasvasaga solib boʻlgandan soʻng Uning yonidan ketdi, biroq qaytib kelish uchun fursat poylab yurdi.

Iso Oʻz yurtida rad qilinadi

¹⁴•Iso Ruh qudratiga toʻlib, Jalila hududiga qaytdi. U haqidagi ovoza butun atrofga tarqaldi. ¹⁵U sinagogalarda taʼlim berardi, hamma Uni maqtardi⁺.

¹⁶Soʻng Iso Oʻzi ulgʻayib oʻsgan shahri Nosiraga bordi. Oʻz odati boʻyicha Shabbat kunida sinagogaga kirib, Muqaddas bitiklarni oʻqish uchun oʻrnidan turdi⁺. ¹⁷Unga Ishayo paygʻambarning oʻramini uzatdilar. U oʻramni ochib, quyidagi parchani topib oʻqidi:

¹⁸“Egamizning Ruhi meni qamradi.

Yoʻqsillarga Xushxabar yetkazmoq uchun*

Egam meni tanladi.

Zindondagilarga erkin boʻlasiz, deb aytmoq uchun,

Koʻrlarga, koʻzingiz ochiladi, deb xabar bermoq uchun,

Asirlarni ozod qilmoq uchun,⁺

¹⁹Egamning marhamat yilini maʼlum etmoq uchun

Egam meni yubordi.”*

²⁰Keyin Iso oʻramni qayta oʻradi–da, xizmatchiga berib, oʻtirdi. Sinagogadagi barchaning koʻzi Unga tikildi. ²¹Iso ularga dedi:

— Sizlar eshitgan bu kalom shu bugun bajo boʻldi.

²²Hamma Isoni maqtar edi. Uning latif soʻzlariga mahliyo boʻlib: “Nahotki bu Odam Yusufning oʻgʻli boʻlsa?!” deb aytishardi.

²³Iso ularga dedi:

— Bilib turibman, sizlar: “Ey tabib, oʻzingni oʻzing davolab koʻr–chi!” degan iborani yuzimga solmoqchisizlar. “Kafarnahumda qilgan moʻjizalar haqida xabar topdik. Oʻshalarni Oʻz shahringda ham qil”, deb aytmoqchisizlar⁺.

²⁴Soʻng Iso gapida davom etib, dedi:

— Sizlarga chinini aytayin, hech qanday paygʻambar oʻz yurtida qabul qilinmaydi⁺. ²⁵Sizlarga yana bir haqiqatni aytaman: Ilyos paygʻambar davrida* Isroil yurtida koʻp bevalar bor edi. Osmondan uch yilu olti oy davomida bir tomchi ham yomgʻir yogʻmadi, butun yurtda dahshatli ocharchilik boʻldi⁺. ²⁶Ammo Xudo Ilyosni ularning birontasiga yubormay, faqatgina Sidon shahri yaqinidagi Zorafatda yashovchi bir bevaga yuborgan edi⁺. ²⁷Xuddi shu singari, Elishay paygʻambar davrida* ham Isroil yurtida teri kasalligiga* chalingan koʻp odamlar bor edi. Ammo birontasi ham shifo topmadi, faqat Suriyalik Noʻmon shifo topdi, xolos⁺.

²⁸Sinagogadagi odamlar bularni eshitgach, hammalari gʻazablanishdi. ²⁹Oʻrinlaridan sakrab turib, Isoni shahardan tashqariga haydab chiqarishdi. Nosira shahri tepalik ustida joylashgan edi. Odamlar Isoni oʻsha tepalikning chetiga olib borib, jarlikka tashlamoqchi boʻlishdi. ³⁰Lekin Iso ularning orasidan oʻtib, Oʻz yoʻliga ketdi⁺.

Jinga chalingan odam shifo topadi

³¹•Iso Jaliladagi Kafarnahum shahriga bordi. Shabbat kunlarida xalqqa taʼlim beradigan boʻldi⁺. ³²Xaloyiq Isoning taʼlimotini eshitib, hayratda qoldi, chunki U hokimiyat bilan gapirardi⁺.

³³Shahardagi sinagogada jinga chalingan bir odam bor edi. U ovozi boricha baqirib dedi:

³⁴— Ey Nosiralik Iso! Bizni tinch qoʻy! Sen bizni halok qilgani keldingmi?! Sening kimligingni bilaman: Sen Xudoning Azizisan!⁺

³⁵Biroq Iso jinga doʻq urib:

— Jim boʻl! Undan chiqib ket! — dedi. Shunda jin hammaning koʻzi oldida haligi odamni yerga agʻnatib, uning ichidan chiqib ketdi. Odam hech qanday zarar koʻrmadi⁺. ³⁶Hamma hayratda qoldi.

— Nima boʻlyapti oʻzi?! U qudratu hokimiyat bilan buyruq berganda yovuz ruhlar chiqib ketyapti! — deb bir–birlariga gapirardilar. ³⁷Iso haqidagi ovoza butun tevarak–atrofga tarqaldi.

Iso koʻp odamlarga shifo beradi

³⁸•Iso sinagogadan chiqib, Shimoʻnning* uyiga kirdi. Shimoʻnning qaynanasi qattiq isitmalab yotgan edi. Isodan, kasalni koʻrib qoʻying, deb iltimos qilishdi⁺. ³⁹Iso ayolning yoniga kelib, isitmaga: “Ayolni tark et!” — deb buyruq berdi. Isitma ayolni tark etdi. Ayol oʻsha zahoti oʻrnidan turib, ularga xizmat qila boshladi.

⁴⁰Quyosh botayotgan paytda*, odamlar turli xastalikdan azob chekayotgan qarindosh–urugʻlarini Isoning oldiga olib keldilar. Iso hamma xastalarga qoʻlini qoʻyib, shifo berdi. ⁴¹Jinlar esa: “Sen Xudoning Oʻgʻlisan!”* — deb baqirganlaricha, koʻplab odamlarni tark etardilar. Iso jinlarga doʻq urib, ularning gapirishlariga ijozat bermasdi, chunki jinlar Isoning Masih ekanini bilishardi⁺.

Iso sinagogalarda vaʼz qiladi

⁴²•Tong otgach, Iso shaharni tark etib, kimsasiz bir joyga ketdi. Bir toʻda olomon Uni izlab ortidan bordi. Ular Isoni topganlaridan soʻng: “Yonimizdan ketmang”, deb Uni olib qolishga harakat qildilar⁺. ⁴³Iso esa odamlarga shunday dedi:

— Men Xudoning Shohligi* toʻgʻrisidagi Xushxabarni boshqa shaharlarda ham eʼlon qilishim kerak, Men shu maqsadda yuborilganman⁺.

⁴⁴Shunday qilib, Iso yurtdagi* sinagogalarda voizlik qilishni davom ettirdi.

5–BOB

Isoning dastlabki shogirdlari

5¹•Bir kuni Iso Jalila koʻli* boʻyida turganda, olomon Xudoning soʻzini eshitish uchun Isoning yonida tirband boʻldi⁺. ²Iso koʻl qirgʻogʻida turgan ikki qayiqni koʻrdi. Baliqchilar qayiqdan chiqib, toʻrlarini yuvayotgan edilar. ³Qayiqlardan biri Shimoʻnniki* edi. Iso Shimoʻnning qayigʻiga tushib, qirgʻoqdan bir oz nariroq suzib borishni iltimos qildi. Soʻng oʻtirib, oʻsha yerdan odamlarga taʼlim berdi. ⁴Iso gapini tugatib, Shimoʻnga dedi:

— Chuqurroq yerga suzib borib, oʻlja uchun toʻrlaringizni tashlanglar⁺.

⁵Shimoʻn Isoga shunday dedi:

— Ustoz, biz tun boʻyi astoydil harakat qildik, lekin hech narsa tutolmadik. Ammo Siz aytganingiz uchun toʻr tashlaymiz.

⁶Ular toʻr tashlaganlarida, shu qadar koʻp baliq ovladilarki, hatto toʻrlari yirtila boshladi. ⁷Ular boshqa qayiqdagi oʻrtoqlariga, yordam beringlar, deb ishora qildilar. Oʻrtoqlari yetib kelgach, ikkala qayiqni ham baliqqa toʻldirdilar, qayiqlar suvga bota boshladi.

⁸Shimoʻn* buni koʻrdi–da, Isoning oldida tiz choʻkib dedi:

— Hazrat! Mening yonimdan keting, chunki men gunohkor insonman⁺.

⁹Shimoʻn va yonidagilar bunday moʻl baliq ovidan hayratga tushgan edilar. ¹⁰Shimoʻnning sheriklari Zabadiyo oʻgʻillari Yoqb bilan Yuhanno ham hayratda edilar.

Iso Shimoʻnga dedi:

— Qoʻrqma, bundan buyon sen insonlarni ovlaysan⁺.

¹¹Ular qayiqlarini qirgʻoqqa tortdilar va hamma narsalarini qoldirib, Isoga ergashdilar.

Teri kasalligiga chalingan odamni Iso sogʻaytiradi

¹²•Iso bir shaharda boʻlganda, teri kasalligiga* chalingan bir odam kelib qoldi. U Isoni koʻrib, yuz tuban yerga muk tushib, yolvordi:

— Hazrat, bilaman, istasangiz, meni bu kasallikdan poklay olasiz⁺.

¹³Iso qoʻlini uzatdi va unga tekkizib:

— Istayman, pok boʻl! — dedi. Kasallik esa oʻsha zahoti ketdi. ¹⁴Iso unga qatʼiyan dedi:

— Bu haqda hech kimga ogʻiz ocha koʻrma. Borib, oʻzingni ruhoniyga koʻrsat. Poklanganingni hammaga isbot qilish uchun* Muso amr qilgan qurbonliklarni keltir*⁺.

¹⁵Iso toʻgʻrisidagi gap–soʻzlar esa tobora yoyilib boraverdi. Tumonat xaloyiq Uni tinglash va dardlaridan forigʻ boʻlish uchun Uning oldiga yigʻilib kelar edi. ¹⁶U esa koʻpincha kimsasiz joylarga ketib, ibodat qilar edi⁺.

Iso sholni sogʻaytiradi

¹⁷•Bir kuni Iso taʼlim berayotganda, Uning tinglovchilari orasida farziylar* bilan Tavrot tafsirchilari* ham oʻtirgan edilar. Ular Jalila va Yahudiyaning hamma qishloqlaridan, Quddusdan kelgan edilar. Isoda Egamizning xastalarga shifo berish qudrati bor edi*⁺. ¹⁸Bir nechta kishi toʻshakda yotgan bir shol odamni koʻtarib keldilar. Uni uyga — Isoning oldiga olib kirishga urindilar. ¹⁹Lekin olomon koʻpligidan buning ilojini topolmay, uyning tomiga chiqib*, tomdan teshik ochdilar. Soʻng sholni oʻsha teshikdan toʻshagi bilan olomon oʻrtasiga — Isoning oldiga tushirdilar*.

²⁰Iso ularning ishonchini koʻrib, sholga dedi:

— Birodarim, gunohlaring kechirildi⁺.

²¹Tafsirchilar bilan farziylar esa oʻzlaricha shunday mulohaza qila boshladilar: “Kufrlik qilayotgan bu Odam kim oʻzi? Xudodan boshqa hech kim gunohlarni kechira olmaydi–ku!”⁺

²²Iso ularning mulohazalarini bilib, shunday savol berdi:

— Nega bunday narsalarni oʻylaysizlar? ²³Qaysi biri osonroq? Sholga: “Gunohlaring kechirildi!” deb aytishmi, yoki: “Oʻrningdan turib yur!” deb aytishmi? ²⁴Inson Oʻgʻliga* yer yuzida gunohlarni kechirish hokimiyati berilgan. Hozir shuni bilib olasizlar.

Iso shunday dedi–yu, sholga:

— Senga aytaman: oʻrningdan tur! Toʻshagingni olib, uyingga bor! — deb buyurdi.

²⁵Shol oʻsha zahoti hammaning koʻzi oldida oʻrnidan turdi. Yotgan toʻshagini olib, Xudoni ulugʻlab, uyiga ketdi. ²⁶Hamma hayratga tushib, Xudoni ulugʻladi. Ular qoʻrquv ichra: “Bugun aql bovar qilmaydigan hodisani koʻrdik”, deb aytardilar.

Iso Levini chaqiradi

²⁷•Shundan soʻng Iso u yerdan chiqib, soliqchi* Levini* koʻrib qoldi. Levi soliq yigʻadigan joyda oʻtirib, odamlardan soliq yigʻayotgan edi. Iso unga:

— Ortimdan yur! — dedi. ²⁸Levi oʻrnidan turdi, hamma narsasini qoldirib, Isoga ergashdi.

²⁹Soʻngra Levi oʻz uyida Isoning sharafiga katta ziyofat berdi. Mehmonlar orasida bir guruh soliqchilar va boshqa odamlar bor edi⁺. ³⁰Farziylar va farziylarning mazhabidan boʻlgan tafsirchilar norozi boʻlib, Isoning shogirdlariga dedilar:

— Nega sizlar soliqchilaru gunohkorlar bilan birga yeb–ichib oʻtiribsizlar⁺?

³¹Iso ularga shunday javob berdi:

— Sogʻlar emas, xastalar tabibga muhtojdir. ³²Men solihlarni emas, gunohkorlarni tavbaga chaqirgani kelganman⁺.

Roʻza tutish haqida savol

³³•Baʼzi odamlar Isoga dedilar:

— Mana, Yahyoning shogirdlari farziylarning shogirdlari kabi, tez–tez roʻza tutib, ibodat qilishadi. Sizning shogirdlaringiz esa yeb–ichib yuribdilar!⁺

³⁴Iso ularga dedi:

— Kuyov davrada boʻlganda toʻyga kelgan mehmonlarni roʻza tutishga majbur qilib boʻlarmidi?!⁺ ³⁵Biroq ular kuyovdan judo boʻladigan kunlar keladi, ana oʻshanda roʻza tutadilar⁺.

³⁶Iso ularga bir masalni ham aytib berdi:

— Hech kim yangi kiyimdan yirtib olib, eski kiyimga yamoq solmaydi. Aks holda, yangi kiyim ham yirtiladi, yangi kiyimdan olingan yamoq ham eski kiyimga toʻgʻri kelmaydi. ³⁷Shuningdek, hech kim yangi sharobni eski meshga quymaydi. Chunki yangi sharob meshni yorib yuboradi*, sharob toʻkiladi, mesh ham nobud boʻladi. ³⁸Aksincha, yangi sharobni yangi meshga quymoq darkor*. ³⁹Eski sharobdan ichgan odam yangi sharobni istamaydi. “Eskisi yaxshi”, deb aytadi.

6–BOB

Shabbat kuni toʻgʻrisida savol

6¹•Shabbat kunlarining birida* Iso bugʻdoyzordan oʻtib ketayotgan edi. Uning shogirdlari boshoqlardan uzib olib, kaftlarida uqalab, donlarini yeyayotgan edilar*⁺. ²Baʼzi farziylar esa ularga dedi:

— Nega sizlar Shabbat kuni qonunga xilof ish* qilyapsizlar⁺?

³Iso ularga shunday javob berdi:

— Dovud hamrohlari bilan och qolganda nimalar qilganini* nahotki sizlar hech oʻqimagan boʻlsangiz?!⁺ ⁴U Xudoning uyiga kirib, muqaddas nonlarni* yegan. Hatto hamrohlariga ham bergan. Qonunga muvofiq esa bunday nonlarni faqat ruhoniylar yeyishga haqli edilar–ku!⁺

⁵Iso yana dedi:

— Inson Oʻgʻli Shabbat kunining ham Hokimidir.

⁶Boshqa Shabbat kuni Iso sinagogaga kirib taʼlim berdi. U yerda oʻng qoʻli qurib qolgan bir odam bor edi⁺. ⁷Tavrot tafsirchilari bilan farziylar Isoni ayblash uchun biron sabab topish maqsadida: “Iso Shabbat kuni bu odamga shifo berarmikan”, deb Uni kuzatib turardilar⁺. ⁸Iso ularning bu niyatini bila turib, qoʻli shol odamga:

— Oʻrningdan tur, oldinga chiq! — deb buyurdi. U oldinga chiqdi.

⁹Iso yigʻilganlarga dedi:

— Sizlarga bir savolim bor. Qonunga muvofiq Shabbat kuni yaxshilik qilish kerakmi yoki yomonlikmi? Jonni xalos qilish kerakmi yoki nobud qilishmi?*⁺

¹⁰Iso ularning hammasiga nazar tashlab chiqdi–da, u odamga:

— Qoʻlingni uzat! — dedi.

U odam qoʻlini uzatishi bilanoq qoʻli soppa–sogʻ boʻlib qoldi⁺. ¹¹Tafsirchilar bilan farziylar gʻazabdan jazavasi tutib, Isoni nima qilsak ekan, deb muhokama qila boshladilar.

Iso oʻn ikki havoriyni tanlaydi

¹²•Oʻsha kunlarning birida Iso ibodat qilgani toqqa chiqdi. U tun boʻyi Xudoga ibodat qildi. ¹³Tong otgach, shogirdlarini yoniga chaqirdi va oralaridan quyidagi oʻn ikkitasini tanlab olib, ularga havoriylar deb nom berdi: ¹⁴Shimoʻn (Iso unga Butrus deb ism berdi), uning ukasi Endrus, Yoqb, Yuhanno, Filip, Bartolomey,⁺ ¹⁵Matto, Toʻma, Xalfey oʻgʻli Yoqub, vatanparvar* deb nom olgan Shimoʻn,⁺ ¹⁶Yoqub oʻgʻli Yahudo va keyinchalik xiyonat qilgan Yahudo Ishqariyot⁺.

¹⁷•Shundan soʻng Iso ular bilan birga pastga tushib, tekis joyda toʻxtadi. Bu yerda Uning koʻplab shogirdlari, shuningdek, butun Yahudiyadan*, Quddusdan, sohildagi Tir va Sidon hududlaridan kelgan bir talay olomon bor edi. ¹⁸Ular Isoni tinglagani va xastaliklaridan forigʻ boʻlgani kelgan edilar. Yovuz ruhlardan azob chekayotgan odamlar ham shifo topdilar. ¹⁹Hamma odamlar qoʻllarini Isoga tekkizishga urinardi, chunki Undan bir kuch chiqib, hammaga shifo berardi⁺.

Baxtlilar va baxtsizlar

²⁰Iso shogirdlariga qarab, dedi:

“Ey kambagʻallar, sizlar baxtlisiz!

Xudoning Shohligi sizlarnikidir⁺.

²¹Ey hozir och boʻlganlar, baxtlisiz!

Sizlar toʻq boʻlasizlar.

Ey yigʻlayotganlar, baxtlisiz!

Sizlar quvonib kulasizlar⁺.

²²Inson Oʻgʻliga yon bosganingiz uchun

Odamlar sizdan nafratlanganlarida,

Jamiyatdan quvib, haqoratlaganlarida,

Ismingizni qoralaganlarida,

Sizlar baribir baxtlisizlar!⁺

²³Shunday kunlar kelganda quvoning, shodlikdan sakrang. Sizlarni samoda buyuk mukofot kutmoqda. Axir, sizlarga ozor yetkazayotgan odamlarning ota–bobolari ham paygʻambarlarga shunday qilganlar⁺.

²⁴Ey boylar, holingizga voy!

Sizlar rohatingizni koʻrib boʻldingizlar⁺.

²⁵Ey qorni toʻqlar, holingizga voy!

Sizlar och qolasizlar.

Ey kulayotganlar, holingizga voy!

Sizlar aza tutib, faryod qilasizlar⁺.

²⁶Barcha odamlar sizni maqtaganda holingizga voy.

Axir, ularning ota–bobolari

Soxta paygʻambarlarni ham xuddi shunday maqtaganlar⁺.

Dushmanlaringizni yaxshi koʻringlar

²⁷•Ey Meni tinglayotganlar, sizlarga aytyapman: dushmanlaringizni yaxshi koʻringlar, sizdan nafratlanganlarga yaxshilik qilinglar. ²⁸Sizlarga laʼnat aytganlarni duo qilinglar. Sizga ozor berganlar uchun ibodat qilinglar⁺.

²⁹Bir chakkangizga ursalar, ikkinchisini ham tuting. Agar kimdir toʻningizni tortib olsa, koʻylagingizni ham yechib bering⁺. ³⁰Sizdan soʻraganlarning hammasiga bering. Agar kimdir narsangizni tortib olsa, «Qaytarib ber», deb talab qilmang⁺. ³¹Odamlar sizlarga nima qilishlarini istasangiz, sizlar ham ularga oʻshani qilinglar⁺.

³²Agar sizni sevganlarnigina yaxshi koʻrsangiz, qanday savob qilgan boʻlasizlar?! Hatto gunohkorlar ham oʻzlarini sevganlarni yaxshi koʻradilar. ³³Agar oʻzingizga yaxshilik qilganlargagina yaxshilik qilsangiz, qanday savob qilgan boʻlasiz?! Hatto gunohkorlar ham xuddi shunday qiladilar. ³⁴Agar siz qaytarib olishga umid qilib qarz bersangiz, qanday savob qilgan boʻlasiz?! Hatto gunohkorlar ham qancha qarzlari boʻlsa, hammasini qaytarib olish maqsadida gunohkorlarga qarz beradilar.

³⁵Lekin siz dushmanlaringizni seving, ularga yaxshilik qiling, qaytarib berishini oʻylamay, qarz bering. Shunda buyuk mukofot olib, Xudoyi Taoloning farzandlari boʻlasizlar. Axir, Uning Oʻzi ham noshukurlarga va fosiqlarga mehribon–ku!⁺ ³⁶Osmondagi Otangiz rahmdil boʻlgani kabi, sizlar ham rahmdil boʻlinglar⁺.

Boshqalarni hukm qilmanglar

³⁷•Boshqalarni hukm qilmang, shunda Xudo ham sizlarni hukm qilmaydi. Boshqalarni ayblamang, shunda Xudo ham sizni ayblamaydi. Boshqalarni kechiring, shunda Xudo sizni kechiradi⁺. ³⁸Boshqalarga bering, Xudo ham sizlarga beradi, moʻl–koʻl qilib beradi, bosib, silkitib toʻldirilgan, toshib–toʻkilgan oʻlchov bilan qoʻyningizni toʻldiradi. Sizlar qanday oʻlchov bilan oʻlchasangizlar, Xudo ham sizlarga xuddi shunday oʻlchov bilan oʻlchab beradi.”⁺

³⁹Iso ularga quyidagi masalni ham aytib berdi: “Koʻr odam koʻrni yetaklab yura oladimi?! Ikkalasi ham chuqurga qulab tushadi–ku!⁺ ⁴⁰Shogird ustozidan ustun boʻlmas. Ammo mukammal bilim egallagan shogird ustoziday boʻlar⁺.

⁴¹Nima uchun sen birodaringning koʻzidagi zirapchani koʻrasan–u, oʻz koʻzingdagi xodani sezmaysan? ⁴²Koʻzingdagi xodani koʻrmay turib qanday qilib birodaringga: «Doʻstim, kel, koʻzingdagi zirapchani olib tashlay», deb aytasan? Hoy, ikkiyuzlamachi! Oldin koʻzingdagi xodani chiqarib ol, shunda koʻzing tiniq koʻradi va birodaringning koʻzidan zirapchani chiqara olasan.

Daraxt va uning mevasi

⁴³•Yaxshi daraxt yomon meva bermas, yomon daraxt esa yaxshi meva bermas. ⁴⁴Har bir daraxtning qandayligi oʻz mevasidan bilinadi. Tikanzordan anjir terilmaydi, butazordan uzum uzilmaydi. ⁴⁵Yaxshi odam yuragining ezgulik xazinasidan yaxshilik chiqaradi, yomon odam yuragining yomonlik xazinasidan yomonlik chiqaradi. Odamning dili nimaga toʻlib–toshsa, oʻsha tiliga chiqadi⁺.

Dono va ahmoq binokor

⁴⁶•Nega sizlar Meni: «Yo Rabbiy, yo Rabbiy!» deb chaqirasiz–u, ammo aytganlarimni qilmaysizlar⁺? ⁴⁷Mening oldimga kelgan va soʻzlarimni eshitib, ularga rioya qilgan odam kimga oʻxshashini bilasizlarmi? ⁴⁸Uy qurayotganda, chuqur xandaq qazib, tosh ustiga poydevor oʻrnatgan kishiga oʻxshaydi u. Sel toshib, oʻsha uyni suv bosadi, lekin uyni qoʻzgʻata olmaydi. Chunki uy mahkam oʻrnatilgan*⁺. ⁴⁹Ammo Mening soʻzlarimni tinglab, ularga rioya qilmaydigan odam uyni tuproq ustiga, poydevorsiz qurgan kishiga oʻxshaydi. Uyni suv bosganda, uy oʻsha zahoti qulab tushadi. Uy butunlay vayron boʻladi.”

7–BOB

Rim yuzboshisining imoni

7¹•Iso xalqqa bu soʻzlarini aytib boʻlgandan keyin, Kafarnahum shahriga ketdi. ²U yerda bir Rim* yuzboshisining juda aziz xizmatkori kasal boʻlib, oʻlim toʻshagida yotgan edi. ³Yuzboshi Iso toʻgʻrisida eshitib qoldi va yahudiy oqsoqollarini Uning oldiga yuborib: “Keling, xizmatkorimga shifo bering”, — deb iltimos qildi. ⁴Ular Isoning yoniga kelgach, oʻtinib yolvordilar:

— U Sizning yordamingizga munosibdir⁺. ⁵U xalqimizni yaxshi koʻradi, bizga hatto sinagoga ham qurib bergan.

⁶Iso ular bilan birga ketdi. U uyga yaqinlashib qolganda, yuzboshi doʻstlari orqali shunday xabar joʻnatdi:

— Hazrat, ovora boʻlmang! Kulbamga oyoq bosishingiz uchun nomunosibman. ⁷Men oʻzimni noloyiq hisoblaganim uchun Sizning oldingizga oʻzim bormadim. Siz buyursangiz, bas, xizmatkorim sogʻayib ketadi⁺. ⁸Men oʻzim buyruqqa tobe odamman, ammo mening ham qoʻlim ostida askarlarim bor. Biriga “ket” desam, ketadi, boshqasiga “kel” desam, keladi. Biron xizmatkorimga “shuni qil” desam, qiladi.

⁹Iso bu soʻzlarni eshitgach, yuzboshidan hayratlandi. U oʻgirilib, orqasidan ergashib kelayotgan olomonga dedi:

— Sizlarga shuni aytay: Men hattoki Isroil xalqi orasida ham bunday kuchli imonga ega boʻlgan odamni uchratmadim.

¹⁰Yuborilganlar yuzboshining uyiga qaytib kelganlarida, xizmatkor sogʻayib qolganini koʻrdilar.

Iso beva ayolning oʻgʻlini tiriltiradi

¹¹Oradan koʻp vaqt oʻtmay, Iso Nain degan shaharga bordi. Uning shogirdlari* va bir talay olomon Iso bilan birga edi. ¹²Iso shahar darovozasiga yetib qolganda, vafot etgan bir odamni olib chiqishayotganini koʻrib qoldi. Marhum odam beva ayolning yolgʻiz oʻgʻli ekan. Ayol bilan birga shahardan bir talay olomon chiqib kelayotgan edi. ¹³Rabbimiz Iso bu ayolni koʻrgach, unga rahmi kelib:

— Yigʻlama! — dedi⁺. ¹⁴Keyin Iso yaqinlashib, tobutga qoʻlini tekkizdi. Tobutni koʻtarib borayotganlar toʻxtab qoldilar. Iso oʻlikka:

— Ey yigit, senga aytaman: tur oʻrningdan! — dedi⁺.

¹⁵Oʻshanda oʻlik rostlanib oʻtirdi–da, gapira boshladi. Iso uni onasiga topshirdi⁺. ¹⁶Hammani vahima bosdi. Odamlar: “Oramizda buyuk paygʻambar paydo boʻldi, Xudo Oʻz xalqini qutqarish uchun keldi”, deb Xudoga hamdu sano aytardilar⁺. ¹⁷Iso haqidagi bu xabar Yahudiyaga* va butun atrofga yoyildi.

Yahyo choʻmdiruvchining xabarchilari

¹⁸•Yahyoga shogirdlari boʻlib oʻtgan bu voqealar toʻgʻrisida xabar berishdi. ¹⁹Yahyo shogirdlaridan ikkitasini chaqirib, ularni Rabbimiz Isoning oldiga shunday savol bilan yubordi: “Keladigan Zot Sizmisiz, yoki biz boshqasini kutaylikmi?”⁺

²⁰Ular Isoning oldiga borib deyishdi:

— Bizni Yahyo choʻmdiruvchi yubordi. U Sizdan: “Keladigan Zot Sizmisiz, yoki biz boshqasini kutaylikmi?” — deb soʻrayapti.

²¹Ayni shu paytda Iso koʻp odamlarning xastaliklariyu dardlariga shifo berayotgan, yovuz ruhlarga chalinganlarni tuzatayotgan, koʻplab koʻrlarning koʻzlarini ochayotgan edi. ²²Iso Yahyoning shogirdlariga shunday javob berdi:

— Boringlar, koʻrib eshitayotganlaringizni Yahyoga aytinglar: koʻrlar koʻrmoqda, choʻloqlar yurmoqda, teri kasalligiga* chalinganlar tuzalmoqda, karlar eshitmoqda, oʻliklar tirilmoqda, yoʻqsillar Xushxabarni eshitmoqda⁺. ²³Mendan yuz oʻgirmaganlar naqadar baxtlidir!⁺

²⁴Yahyoning xabarchilari ketgandan keyin, Iso olomonga Yahyo haqida gapira boshladi: “Sahroga nimani koʻrgani bordingizlar? Shamolda hilpirab turgan qamishnimi⁺? ²⁵Xoʻsh, nimani koʻrgani bordingizlar? Bashang kiyingan odamnimi? Biroq bashang kiyinib, boy–badavlat yashaydiganlar shoh saroyida boʻladi–ku! ²⁶Unday boʻlsa, nimani koʻrgani bordingizlar? Paygʻambarnimi? Ha, sizlarga shuni aytay: sizlar paygʻambardan ham ulugʻini koʻrdingizlar!⁺ ²⁷U haqda shunday yozilgan:

«Mana, Sendan oldin Men Oʻz elchimni yuboryapman,

U Sen uchun yoʻlni hozirlaydi.»*⁺

²⁸Sizlarga aytamanki, butun inson zoti orasida Yahyodan ulugʻi yoʻq*. Ammo Xudoning Shohligida eng kichik hisoblangan odam ham undan ulugʻroqdir.”⁺

²⁹Yahyoni eshitgan jamiki odamlar, hatto soliqchilar* ham Xudoning yoʻli toʻgʻri ekanligini tan olgan edilar. Ular Yahyo tomonidan suvga choʻmdirilgandilar⁺. ³⁰Farziylar bilan Tavrot tafsirchilari esa, Yahyo tomonidan suvga choʻmdirilishni istamay, Xudoning ular uchun boʻlgan maqsadini rad qildilar.

³¹Iso gapida davom etdi: “Shunday ekan, zamonimizdagi odamlarni kimga qiyoslasam boʻladi? ³²Ular maydonda oʻtirgan bolalarga oʻxshaydilar. Oʻsha bolalar bir–birlariga shunday deya baqiradilar:

«Sizlar uchun nay chaldik, ammo raqsga tushmadingiz,

Biz oh–voh qildik, ammo sizlar yigʻlamadingiz.»

³³Yahyo choʻmdiruvchi kelib na non yedi, na sharob ichdi. Sizlar esa: «Uni jin uribdi», deysizlar⁺. ³⁴Inson Oʻgʻli kelib, ham yedi, ham ichdi. Uni esa sizlar: «Yebtoʻymas, sharobxoʻr, soliqchilar va gunohkorlarning doʻsti», deysizlar⁺. ³⁵Ammo bilib qoʻyinglar: Xudoning donoligini tan olganlar Uning donoligi toʻgʻri ekanligini koʻrsatib turibdilar.”

Gunohkor ayol Isoning oyoqlariga atir moy surtadi

³⁶•Farziylardan biri Isoni taom yeyishga taklif qildi. Iso farziyning uyiga kirib, dasturxon yoniga yonboshladi. ³⁷Shaharda gunohkor bir ayol bor edi. U: “Iso farziyning uyida mehmonda ekan”, deb eshitdi va ganchdan* yasalgan idishda atir moy olib keldi. ³⁸Oʻsha ayol Isoning oyoqlari tomonida turib yigʻladi. Ayolning koʻz yoshlari Isoning oyoqlariga tomar edi. Ayol Isoning oyoqlarini sochlari bilan artib, oʻpa boshladi, oyoqlariga atir moy surtdi.

³⁹Isoni oʻz uyiga taklif qilgan farziy buni koʻrib: “Agar bu Odam haqiqatan ham paygʻambar boʻlganda edi, Unga qoʻl tekkizgan ayolning kimligini va qanaqaligini bilgan boʻlardi, bu ayol gunohkor–ku”, deb koʻnglidan oʻtkazdi⁺.

⁴⁰Iso farziyga dedi:

— Shimoʻn, senga bir gap aytmoqchiman.

— Ayting, Ustoz! — dedi u.

⁴¹Iso dedi:

— Ikki kishi bir odamdan qarzdor ekan: biri besh yuz kumush tanga*, ikkinchisi ellik kumush tanga⁺. ⁴²Ular qarzlarini toʻlay olmagani uchun, qarz beruvchi ikkovining ham qarzidan kechib yuboribdi. Xoʻsh, ulardan qaysi biri qarz berganni koʻproq yaxshi koʻradi⁺?

⁴³Shimoʻn javob berib dedi:

— Menimcha, koʻproq qarzi kechirilgan odam boʻlsa kerak.

— Toʻgʻri mulohaza qilding, — dedi unga Iso. ⁴⁴Keyin Iso ayolga oʻgirilib qaradi–da, Shimoʻnga dedi:

— Mana bu ayolni koʻryapsanmi? Men uyingga kelganimda, oyoqlarimni yuvgani suv bermading. U esa koʻz yoshlari bilan oyoqlarimni yuvib, sochlari bilan artib quritdi. ⁴⁵Sen Meni oʻpib kutib olmading. Bu ayol esa, kelganimdan beri oyoqlarimni oʻpishdan toʻxtagani yoʻq. ⁴⁶Sen boshimga zaytun moyi surtmading*, bu ayol esa oyoqlarimga atir moy surtdi⁺. ⁴⁷Senga aytay: bu ayolning gunohlari koʻp edi, kechirildi. Chuqur mehrining sababi ham shudir. Oz kechirilganning mehri oz boʻladi.

⁴⁸Soʻng Iso ayolga:

— Gunohlaring kechirildi, — dedi⁺.

⁴⁹Iso bilan dasturxon atrofida yonboshlaganlar ichlarida aytardilar: “Bu kim boʻldiki, hatto gunohlarni ham kechiradi–ya!”

⁵⁰Iso esa ayolga:

— Ishonching seni qutqardi, eson–omon bor, — dedi⁺.

8–BOB

Isoga ergashgan ayollar

8¹Oradan koʻp oʻtmay, Iso shaharu qishloqlarga borib, Xudoning Shohligi toʻgʻrisidagi Xushxabarni eʼlon qildi. Oʻn ikki shogirdi U bilan birga edi⁺. ²Yovuz ruhlardan va xastaliklardan xalos boʻlgan bir necha ayollar ham Isoga ergashgan edilar. Bular: Magdalalik* Maryam (uning ichidan yettita jin chiqib ketgan edi),⁺ ³Hirodning* saroy boshqaruvchisi Xuzasning xotini Yoʻanna, Susanna va koʻplab boshqa ayollar edi. Ular oʻz mol–mulklarini Iso bilan Uning shogirdlari* ehtiyojlari uchun sarf qilardilar⁺.

Urugʻ sepuvchi haqida masal

⁴•Bir kuni shaharu qishloqlardan talay olomon kelib, Isoning yonida toʻplandi. Iso shunday masal aytdi: ⁵“Bir dehqon urugʻ sepgani chiqibdi. U urugʻ sepayotganda baʼzi urugʻlar soʻqmoq yoʻl ustiga tushibdi. Odamlar urugʻlarni bosibdi, qushlar choʻqib ketibdi. ⁶Baʼzi urugʻlar toshloq joyga tushibdi. Urugʻlar koʻkarib chiqibdi–yu, ammo namlik boʻlmagani uchun qurib qolibdi. ⁷Boshqa urugʻlar tikanlar orasiga tushibdi. Urugʻlar bilan birga oʻsib chiqqan tikanlar urugʻlarni boʻgʻib qoʻyibdi⁺. ⁸Yana baʼzi urugʻlar yaxshi tuproqqa tushibdi. Ular koʻkarib chiqib, har biri yuz baravar hosil beribdi.”

Iso bularni aytib boʻlib, baland ovozda: “Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, eshitsin!” — dedi⁺.

Masallarning maqsadi

⁹•Shogirdlar Isodan:

— Bu masalning maʼnosi nima? — deb soʻrashdi. ¹⁰U shunday javob berdi: “Xudo Shohligining sirlarini bilish sizlarga berilgan. Boshqalarga esa, Men hamma narsani masallar bilan gapiraman, toki ular:

«Qarab turib, anglamasinlar,

Tinglab turib, tushunmasinlar.»*⁺

Urugʻ sepuvchi haqidagi masalning maʼnosi

¹¹Bu masalning maʼnosi shu: urugʻ Xudoning kalomidir⁺. ¹²Soʻqmoq yoʻl ustiga tushgan urugʻlar shunday odamlarni bildiradi: ular kalomni eshitadilar, lekin ishonmasliklari va najot topmasliklari uchun iblis ularning yuragidan kalomni olib ketadi. ¹³Toshloq joyga tushgan urugʻlar esa shunday odamlarni bildiradi: ular kalomni eshitganda uni sevinch bilan qabul qiladilar. Ammo ular ildiz otmagan. Shuning uchun ular qisqa vaqt davomida ishonadilar, sinov payti kelganda esa imondan qaytadilar⁺. ¹⁴Tikanlar orasiga tushgan urugʻlar shunday odamlarni bildiradiki, ular kalomni eshitadilar, biroq umri davomidagi tashvishlar, boylik va hayot lazzatlari bunday urugʻlarni boʻgʻib qoʻyadi. Ularning hosili yetilmaydi⁺. ¹⁵Yaxshi tuproqqa tushgan urugʻlar esa shunday kishilarni bildiradi: ular kalomni eshitib, uni ezgu, samimiy yurakda asraydilar va sabr–toqat ila hosil beradilar*⁺.

Yorugʻlik va qorongʻilik haqida

¹⁶Hech kim chiroqni yoqib, ustini idish bilan yopib qoʻymaydi yoki chorpoya tagiga yashirib qoʻymaydi. Aksincha, kirganlar yorugʻlikni koʻrsin deb, uni chiroqpoyaga qoʻyadi⁺. ¹⁷Axir, har qanday yashirin narsa maʼlum boʻladi. Har qanday sir ochilib, yoruqqa chiqadi⁺. ¹⁸Shunday ekan, yaxshilab quloq solinglar: kimda bor boʻlsa, unga yana beriladi. Kimda yoʻq boʻlsa, bor deb oʻylagan narsasi ham undan tortib olinadi.”⁺

Isoning onasi va ukalari

¹⁹•Isoning onasi bilan ukalari Uning oldiga keldilar, ammo odam koʻpligidan Unga yaqinlasha olmadilar⁺. ²⁰Isoga:

— Onangiz bilan ukalaringiz tashqarida turishibdi, ular Sizni koʻrishmoqchi, — deb aytishdi.

²¹Iso ularga shunday javob berdi:

— Xudoning soʻzini eshitib, unga amal qiluvchilar Mening onam va ukalarimdir⁺.

Iso boʻronni tinchlantiradi

²²•Bir kuni Iso shogirdlariga: “Koʻlning narigi tomoniga* oʻtaylik”, — dedi. Ular qayiqqa oʻtirib, joʻnab ketdilar⁺. ²³Suzib ketayotganlarida Iso uxlab qoldi. Koʻlda qattiq boʻron koʻtarildi, qayiq suvga toʻla boshladi. Ular xavfli ahvolda qoldilar. ²⁴Shunda shogirdlar:

— Ustoz! Ustoz! Halok boʻlyapmiz! — deb Isoni uygʻotdilar.

Iso turib shamolga va quturayotgan toʻlqinlarga doʻq urdi. Shu onda shamol tindi, sukunat choʻkdi⁺. ²⁵Iso shogirdlariga:

— Ishonchingiz qani?! — dedi.

Ular esa qoʻrquv va hayrat ichra bir–biriga shunday deyishdi:

— Bu kim boʻldi ekan–a? U hatto shamolu suvga amr beradi, ular esa boʻysunadi–ya!

Jinga chalingan odamga Iso shifo beradi

²⁶•Iso shogirdlari bilan qayiqda Jalila koʻlining narigi qirgʻogʻidagi Gerasa* hududiga suzib bordi. ²⁷Iso qirgʻoqqa chiqishi bilan Uni jinga chalingan shaharlik bir odam qarshi oldi. Bu odam ancha vaqtdan beri kiyim kiymas edi. U uyda emas, qabriston gʻorlarida yashardi. ²⁸Oʻsha odam Isoni koʻrgach, qichqirib yubordi. Oʻzini Uning oyoqlari ostiga otib, ovozi boricha baqirdi:

— Ey Iso, Xudoyi Taoloning Oʻgʻli!* Meni tinch qoʻy! Oʻtinaman, menga azob berma! — dedi⁺.

²⁹Chunki Iso yovuz ruhga bu odamdan chiqib ketishni buyurgan edi. Koʻp marta yovuz ruh bu odamdan ustun kelib, uni boshqarardi. Garchi bu odamning qoʻl–oyoqlarini zanjir bilan bogʻlab qoʻriqlashgan boʻlsa ham, u zanjirni uzib tashlardi, jin esa uni kimsasiz joylarga olib ketardi.

³⁰Iso jindan:

— Isming nima? — deb soʻradi.

— Ismim Tumonat*, — dedi u. Chunki bu odamning ichiga bir talay jin kirib olgan edi.

³¹Jinlar Isodan: “Bizni tubsiz chuqurlikka yubormagin”, deb yolvorib soʻradilar. ³²Shu togʻning yon bagʻrida katta bir choʻchqa podasi oʻtlab yurgan edi. Jinlar Isodan: “Choʻchqalarning ichiga kirishimiz uchun bizga ijozat ber”, deb yolvordilar. Iso ularga ruxsat berdi. ³³Shunda jinlar bu odamdan chiqib, choʻchqalarga kirib olishdi. Choʻchqa podasi tik qiyalikdan koʻlga yopirilib, choʻkib ketdi.

³⁴Choʻchqa boquvchilar sodir boʻlgan voqeani koʻrib qochdilar. Ular boʻlib oʻtgan hodisani shahar va qishloqlarda gapirib yurdilar. ³⁵Odamlar boʻlib oʻtgan voqeani koʻrgani keldilar. Ular Isoning oldiga kelganlarida, jindan xalos boʻlgan odamni koʻrdilar. U odam kiyingan, aqli raso holda Isoning oyoq tomonida oʻtirardi. Ular buni koʻrib, qoʻrqib ketishdi⁺. ³⁶Voqeani koʻrganlar esa jin chalgan odamning qanday qilib shifo topganini soʻzlab berdilar. ³⁷Shunda Gerasa hududidan kelgan hamma odamlar qattiq vahimaga tushib, Isoga: “Bizning hududimizdan chiqib keting”, deb iltimos qildilar. Iso qayiqqa tushib, qaytib ketmoqchi boʻlib turganda,⁺ ³⁸⁻³⁹jinlardan xalos boʻlgan odam Isoga:

— Siz bilan ketay, — deb yolvordi. Iso esa:

— Uyingga qaytib bor. Xudo sen uchun nimalar qilganini aytib ber, — deb uni joʻnatib yubordi.

U kishi borib, Iso unga qanchalar muruvvat koʻrsatganini butun shaharga eʼlon qildi⁺.

Sogʻaygan ayol va tirilgan qiz

⁴⁰•Iso koʻlning bu qirgʻogʻiga qaytib kelganda*, xalq Uni qarshilab oldi, chunki hamma Uni kutayotgan edi. ⁴¹Shu payt Yair ismli bir odam kelib qoldi. U sinagoga boshligʻi edi. U Isoning oyogʻiga bosh urib: “Iltimos, uyimga yuring”, deb yolvordi⁺. ⁴²Chunki Yairning oʻn ikki yoshli yolgʻiz qizi oʻlim toʻshagida yotgan edi.

Iso oʻsha odam bilan ketdi. Olomon Isoni har tomondan qisib qoʻyardi. ⁴³Olomon orasida oʻn ikki yildan beri qon ketishidan azob chekayotgan bir ayol ham bor edi. U bor–budini tabiblarga sarflagan boʻlsa ham, birontasi unga shifo bera olmagan edi⁺. ⁴⁴Ayol Isoning orqasidan kelib, Uning kiyimi etagiga qoʻl tekkizdi. Shu zahoti qon ketishi toʻxtadi⁺.

⁴⁵— Menga kim tegdi? — deb soʻradi Iso. Isoga qoʻl tekkizganini hech kim tan olmadi. Shunda Butrus* dedi:

— Ustoz, olomon Sizni oʻrab olib, siqib qoʻyganini koʻrib turibsiz–ku!*

⁴⁶Lekin Iso dedi:

— Kimdir Menga qoʻlini tekkizdi. Ichimdan bir kuch chiqqanini sezdim⁺.

⁴⁷Nazardan chetda qola olmasligini bilib, ayol titragancha Isoning oldiga keldi. Uning oyoqlari ostiga oʻzini tashlab, butun xalq oldida nima sababdan Isoga qoʻlini tekkizganini va qoʻl tekkizgan zahoti shifo topganini aytib berdi.

⁴⁸Iso unga dedi:

— Qizim*, ishonching seni sogʻaytirdi. Eson–omon bor⁺.

⁴⁹Iso shunday deb turgan ham ediki, sinagoga boshligʻining uyidan kimdir kelib unga:

— Qizingiz oʻldi, Ustozni ovora qilmay qoʻya qoling, — dedi. ⁵⁰Buni eshitgan Iso sinagoga boshligʻi Yairga dedi:

— Qoʻrqmang. Faqat ishoning, qizingiz shifo topadi.

⁵¹Iso boshliqning uyiga kelganda, Butrus, Yuhanno, Yoqb va qizning ota–onasidan boshqa hech kimning ichkariga kirishiga ruxsat bermadi⁺. ⁵²Hamma qizcha uchun dod–faryod qilayotgan edi*. Iso ularga dedi:

— Yigʻlamanglar, axir, qizcha oʻlmagan, u uxlab yotibdi⁺.

⁵³Ular esa Isoning ustidan kuldilar, chunki qizcha oʻlganini bilardilar. ⁵⁴Iso esa qizchaning qoʻlidan ushlab*:

— Qizaloq, tur oʻrningdan! — dedi⁺.

⁵⁵Qizchaga jon kirdi. U shu zahoti oʻrnidan turdi. Iso: “Qizchaga ovqat beringlar”, — deb buyurdi. ⁵⁶Qizchaning ota–onasi dong qotib qoldilar. Iso esa ularga boʻlgan voqea haqida hech kimga ogʻiz ochmaslikni buyurdi⁺.

9–BOB

Iso oʻn ikki havoriyni xizmatga yuboradi

9¹•Iso oʻn ikki havoriyni yoniga chaqirib, ularga hamma jinlarni quvib chiqarish va kasalliklarni davolash qudrati va hokimiyatini berdi⁺. ²Iso ularni Xudoning Shohligini eʼlon qilishga va xastalarni shifolashga yuborar ekan, ³shunday dedi: “Yoʻlga hech narsa olmanglar: hassa ham, toʻrva ham, non, pul, hatto qoʻshimcha kiyim ham olmanglar. ⁴Qaysi uyga kirsangizlar, oʻsha shahardan ketguningizcha shu uyda qolinglar. ⁵Agar biror shaharda sizni qabul qilmasalar, u yerdan chiqayotganingizda ularga ogohlantirish tariqasida oyoqlaringizdagi changni qoqib ketinglar*.”⁺

⁶Havoriylar ketdilar. Qishloqma–qishloq yurib, hamma yoqda Xushxabarni eʼlon qildilar, xastalarga shifo berdilar⁺.

Hirod sarosimaga tushadi

⁷•Viloyat hukmdori* Hirod* sodir boʻlayotgan ajoyibotlar haqida eshitib, esankirab qoldi. Chunki baʼzilar: “Yahyo tirilib kelibdi”, desalar,⁺ ⁸boshqalar: “Ilyos paygʻambar* zohir boʻlibdi”, der edilar. Yana boshqalar boʻlsa: “Qadimgi paygʻambarlardan boshqa biri tirilib kelibdi”, deyishardi⁺. ⁹Hirod: “Men Yahyoning boshini oldirgan edim, ammo menga aytishayotgan bu Odam kim boʻldi ekan?” deb Isoni koʻrgisi keldi⁺.

Iso 5000 kishini toʻydiradi

¹⁰•Havoriylar qaytib keldilar* va qilgan hamma ishlarini Isoga aytib berdilar. Iso faqatgina havoriylari bilan vaqt oʻtkazmoqchi boʻlib, ularni Baytsayda shahriga* olib ketdi*⁺. ¹¹Olomon esa bu haqda xabar topib, Uning orqasidan ergashdi. Iso olomonni yaxshi kutib oldi, ularga Xudoning Shohligi toʻgʻrisida gapirdi, shifoga muhtojlarni shifoladi.

¹²Kun botib, kech kira boshladi. Oʻn ikki havoriy Isoning oldiga kelib dedilar:

— Odamlarni joʻnatib yuboring, toki ular atrofdagi qishloqlarga, ovullarga borib, oʻzlariga tunash uchun joy va yegulik topsinlar. Axir, biz kimsasiz joydamiz.

¹³— Sizlar ularga ovqat beringlar! — dedi Iso.

— Beshta non va ikkita baliqdan boshqa hech narsamiz yoʻq–ku! — deya javob berdi shogirdlar. — Nima, biz borib, shuncha odamga ovqat sotib olaylikmi?!⁺

¹⁴Olomon orasida taxminan besh mingga yaqin erkak bor edi. Iso shogirdlariga dedi:

— Odamlarni ellikta–ellikta qilib oʻtqazinglar.

¹⁵Shogirdlar aytilganday qilib, hammani yerga oʻtqazdilar. ¹⁶Iso beshta non bilan ikkita baliqni oldi, osmonga qarab shukrona duosini oʻqidi. Soʻng bularni sindirib, xalqqa tarqatish uchun shogirdlariga berdi. ¹⁷Hamma yeb toʻydi. Ortib qolgan burdalarni yigʻib olishganda, oʻn ikki savat chiqdi.

Butrus Isoning Masih ekanini tan oladi

¹⁸•Bir kuni Iso yolgʻiz Oʻzi ibodat qilayotganda, shogirdlari kelib qolishdi. Iso ulardan:

— Xalq Meni kim deb biladi? — deya soʻradi. ¹⁹Ular shunday javob berdilar:

— Baʼzilar Sizni Yahyo choʻmdiruvchi deb hisoblaydilar, baʼzilar Ilyos*, boshqalari esa, qadimgi paygʻambarlardan biri tirilib kelgan, deb aytib yuribdilar⁺.

²⁰— Sizlar–chi, Meni kim deb bilasiz? — deb soʻradi Iso.

— Siz Xudo yuborgan Masihsiz!* — deb javob berdi Butrus⁺.

Iso Oʻz oʻlimi toʻgʻrisida gapiradi

²¹•Iso shogirdlariga: “Bularni hech kimga aytmanglar, — deb qatʼiy ogohlantirib gapirdi. ²²— Inson Oʻgʻli koʻp azob chekadi. Yoʻlboshchilar, bosh ruhoniylar* va Tavrot tafsirchilari tomonidan rad qilinib, oʻldiriladi. Uchinchi kuni esa tiriladi.”⁺

²³Soʻng hammaga dedi: “Kimda–kim Menga ergashishni istasa, oʻzidan kechsin va har kuni oʻz xochini koʻtarib*, ortimdan yursin⁺. ²⁴Kim oʻz jonini asrab qolmoqchi boʻlsa, uni yoʻqotadi. Kim Men uchun jonini bersa, uni asrab qoladi. ²⁵Agar inson butun dunyoni egallab olsa–yu, biroq oʻz hayotiga oʻzi zomin boʻlsa, bundan unga nima foyda?!⁺ ²⁶Mendan va Mening soʻzlarimdan uyalmanglar! Aks holda, Inson Oʻgʻli Oʻzining, samoviy Otasining va muqaddas farishtalarning ulugʻvorligida kelganda, U ham sizlardan uyaladi⁺. ²⁷Sizlarga chinini aytayin: bu yerda turganlardan baʼzilari Xudoning Shohligini koʻrmaguncha, oʻlmaydilar.”⁺

Isoning qiyofasi oʻzgaradi

²⁸•Iso bu gaplarni aytgandan keyin oradan sakkiz kun oʻtdi. U Butrusni, Yuhanno bilan Yoqbni olib, ibodat qilgani toqqa chiqdi⁺. ²⁹Ibodat paytida Isoning yuzi oʻzgardi, kiyimlari ham koʻzni qamashtiradigan darajada oppoq boʻlib qoldi⁺. ³⁰⁻³¹Birdaniga Isoning oldida ikki odam paydo boʻldi, ularning butun borligʻi nur taratib turardi. Bu ikki odam Muso va Ilyos boʻlib, Iso bilan gaplashayotgan edilar. Ular Isoning tez orada Quddusga borishi va u yerda Xudoning rejasini amalga oshirib, olamdan oʻtishi* toʻgʻrisida suhbatlashayotgan edilar⁺.

³²Butrus va u bilan birga boʻlganlar qattiq uyquga ketgan edilar. Ular birdan uygʻonib, Isoning ulugʻvorligini va Uning yonida turgan ikki odamni koʻrdilar. ³³Bu ikki odam ketmoqchi boʻlib turganda Butrus Isoga dedi:

— Ustoz, yaxshi ham shu yerda ekanmiz! Keling, uchta chayla yasaylik, bittasi Sizga, bittasi Musoga, bittasi Ilyosga.

Ammo u nima deb aytayotganini oʻzi ham bilmas edi.

³⁴U shu gapini tugatmagan ham ediki, bulut paydo boʻlib, hammalariga soya soldi. Bulut ostida qolgan shogirdlar qoʻrqib ketdilar. ³⁵Bulut orasidan esa shunday ovoz eshitildi:

— Bu Mening Oʻgʻlimdir, Men Uni tanladim*. Unga quloq solinglar!⁺

³⁶Ovoz tingandan keyin, shogirdlar Isoning u yerda yolgʻiz qolganini koʻrdilar. Shogirdlar koʻrganlarini sir saqlab, oʻsha kunlarda hech kimga aytmadilar.

Jinga chalingan bolaga Iso shifo beradi

³⁷•Ertasi kuni Iso va Uning uch shogirdi togʻdan tushdilar. Isoni katta olomon kutib oldi. ³⁸Toʻsatdan olomon orasidan bir odam baqirib qoldi:

— Ustoz! Yolvoraman, oʻgʻlimni koʻrib qoʻying! U mening yakkayu yagona oʻgʻlim! ³⁹Baʼzan uni jin tutib turadi. Shunda oʻgʻlim birdaniga baqirib qoladi. Ogʻzidan koʻpik chiqquncha, jin uni dagʻ–dagʻ qaltiratadi. Bolani oʻlguday charchatib, azob beradi. ⁴⁰Men shogirdlaringizga, jinni quvib chiqaringlar, deb yolvordim, ammo ular eplay olmadilar.

⁴¹Iso shunday javob berdi:

— Ey imonsiz va buzuq avlod! Qachongacha sizlar bilan birga boʻlishim kerak?! Sizlarga yana qancha toqat qilishim kerak?! Oʻgʻlingni bu yerga olib kel!

⁴²Bola yaqinlashayotganda, jin uni yerga agʻnatib, qaltirata boshladi. Lekin Iso yovuz ruhga doʻq urib, bolaga shifo berdi. Soʻng uni otasiga topshirdi⁺. ⁴³•Hamma Xudoning qudratiga hayron qoldi.

Iso yana Oʻz oʻlimi haqida gapiradi

Odamlar Isoning qilayotgan ishlaridan hayratlanayotgan edilar. Shunda Iso Oʻz shogirdlariga dedi: ⁴⁴“Sizlar bu soʻzlarimni quloqlaringizga quyib olinglar! Inson Oʻgʻli odamlar qoʻliga tutib beriladi.”⁺ ⁴⁵Ammo shogirdlar bu soʻzlarni tushunmadilar. Bu soʻzlarning maʼnosi ular uchun qorongʻi boʻlib, uni anglamadilar. “Bu nima deganingiz?” deb Isodan soʻrashga ham botina olmadilar⁺.

Kim katta?

⁴⁶•Shogirdlar oʻrtasida: “Oramizda eng katta kim?” degan bahs boʻldi. ⁴⁷Ularning bu oʻy–xayollarini bilgan Iso bir bolani olib Oʻzining yoniga turgʻizdi–da, ⁴⁸ularga dedi:

— Kim bu bolani Mening nomimdan qabul qilsa, Meni qabul qilgan boʻladi. Kim Meni qabul qilsa, Meni Yuborganni qabul qilgan boʻladi. Oralaringizdagi eng kichigingiz aslida eng kattangizdir⁺.

Sizga qarshi boʻlmagan — sizning tomoningizda

⁴⁹Shunda Yuhanno dedi:

— Ustoz! Biz bir odamni koʻrdik. U Sizning nomingiz bilan jinlarni quvib chiqarayotgan ekan. U biz bilan yurmagani sababli, unga bunday qilishni man etdik⁺.

⁵⁰— Man etmang! — dedi Iso. — Kimki sizlarga qarshi boʻlmasa, u siz tomonda⁺.

Samariyaliklar Isoni rad qilishadi

⁵¹Isoning osmonga koʻtariladigan kuni yaqinlashib kelarkan, U Quddusga borishga qaror qildi⁺. ⁵²Oʻzidan oldin xabarchilarni yubordi. Ular Isoning kelishiga hozirlik koʻrish uchun Samariyaning bir qishlogʻiga kirdilar⁺. ⁵³Ammo Samariyaliklar* Isoni qabul qilmadilar, chunki U Quddusga ketayotgan edi. ⁵⁴Uning shogirdlari Yoqub bilan Yuhanno bu vaziyatni koʻrib, shunday dedilar:

— Hazrat, istasangiz, biz: “Osmondan olov tushsin! Bularni yoʻq qilib yuborsin!” — deb buyuramiz*⁺. ⁵⁵Iso esa oʻgirilib qaradi–da, ularni koyidi. ⁵⁶Shundan keyin ular boshqa qishloqqa ketdilar*.

Isoga ergashish shartlari

⁵⁷•Yoʻlda ketayotganlarida, bir odam Isoga:

— Qayerga borsangiz ham, men ortingizdan boraman, — dedi. ⁵⁸Iso oʻsha odamga shunday dedi:

— Tulkilarning uyalari bor, qushlarning inlari bor. Inson Oʻgʻlining esa bosh qoʻyadigan joyi yoʻq.

⁵⁹Boshqa bir odamga Iso:

— Ortimdan yur! — dedi. Lekin u:

— Hazrat, ijozat bering, avval borib otamni dafn qilib kelay, — dedi. ⁶⁰Iso esa oʻsha odamga aytdi:

— Marhumlarni ruhan oʻlik boʻlganlar* dafn qilsinlar, sen esa borib, Xudoning Shohligini eʼlon qilgin.

⁶¹Yana boshqa biri aytdi:

— Hazrat, men Sizga ergashaman. Faqat oldin borib uydagilar bilan xayrlashishimga ijozat bering⁺.

⁶²Lekin Iso unga dedi:

— Omochni tutib, ortiga qaragan bironta odam Xudoning Shohligiga loyiq emas.

10–BOB

Shogirdlarning voizlik safari

10¹•Shundan keyin Rabbimiz Iso yetmish ikki* odamni tanlab oldi. Ularni ikkita–ikkita qilib, borishni moʻljallagan har bir shaharga, har bir joyga Oʻzidan oldin joʻnatdi. ²Iso ularga shunday dedi: “Hosil moʻl, ammo ishchilar oz. Hosil Egasidan: «Hosilingni yigʻib olishga yana ishchilar yubor», deb soʻranglar⁺. ³Boringlar! Sizni boʻrilar orasiga qoʻzilarday yuboryapman⁺. ⁴Oʻzlaringiz bilan hamyon, toʻrva, choriq olmanglar. Yoʻlda odamlardan hol–ahvol soʻrashga vaqtingizni ketkizmanglar⁺.

⁵Biror xonadonga kirganlaringizda, avvalo: «Xonadoningizda tinchlik–omonlik boʻlsin», deb aytinglar. ⁶Agar oʻsha xonadonda tinchliksevar odam yashayotgan boʻlsa, siz tilagan tinchlik oʻsha odamda qoladi. Boʻlmasa, oʻzingizga qaytib keladi. ⁷Bir xonadondan boshqa xonadonga koʻchib yurmanglar. Kirgan xonadoningizda qolinglar. Oldingizga nima qoʻyishsa, oʻshani yeb–ichinglar. Chunki mehnatkash ish haqini olishga munosibdir⁺.

⁸Bir shaharga kirganingizda, shahar aholisi sizlarni qabul qilsa, oldingizga qoʻyganlarini yenglar⁺. ⁹Oʻsha yerdagi xastalarga shifo berib, shahardagi odamlarga: «Xudoning Shohligi sizlarga yaqinlashdi», deb aytinglar⁺. ¹⁰Ammo biron shaharga kirganingizda sizlarni qabul qilmasalar, oʻsha shaharning shoh koʻchalariga chiqib shunday deb aytinglar: ¹¹«Ogohlantirish tariqasida shahringizdan oyoqlarimizga yopishgan changni ham qoqib ketyapmiz*. Ammo bilib qoʻying, Xudoning Shohligi yaqinlashdi!»⁺ ¹²Sizlarga aytamanki, qiyomat kunida oʻsha shaharning holi Sadoʻm shahrining* holidan battar boʻladi⁺.

Xudoni rad etgan shaharlarning holi

¹³•Sening holingga voy, ey Xorazin! Sening holingga voy, ey Baytsayda! Agar sizlarda qilingan moʻjizalar Tir bilan Sidon shaharlarida* qilinganda edi, ular allaqachon qanorga oʻranib, kulga oʻtirib*, tavba qilgan boʻlardilar⁺. ¹⁴Qiyomat kunida sizning holingiz Tir va Sidonning holidan battar boʻladi⁺. ¹⁵Ey Kafarnahum! Xudo seni koʻklarga koʻtaradi, deb oʻylaysanmi?! Yoʻq, U seni tubsiz chuqurlikka uloqtiradi!”⁺

¹⁶Iso shogirdlariga dedi: “Sizlarga quloq solgan Menga quloq solgan boʻladi. Sizlarni rad qilgan Meni rad qilgan boʻladi. Meni rad qilgan esa Meni Yuborganni rad qilgan boʻladi.”⁺

Shogirdlar safardan qaytadi

¹⁷Yetmish ikki shogird xursand boʻlib safardan qaytib keldilar. Ular Isoga shunday dedilar:

— Hazrat, biz Sizning nomingizdan buyruq berganimizda, hatto jinlar ham itoat etyaptilar⁺.

¹⁸Iso ularga dedi:

— Men shaytonning osmondan yashinday tushganini koʻrdim⁺. ¹⁹Men sizlarga ilonu chayonlarni bosib ezish hokimiyatini va iblisning* butun kuch–qudratini oyoq osti qilish hokimiyatini berganman. Hech narsa sizlarga zarar yetkazmaydi⁺. ²⁰Biroq jinlar sizga boʻysunayotganidan xursand boʻlmanglar, balki nomlaringiz osmonda yozilganidan xursand boʻlinglar!⁺

²¹•Shu on Iso Muqaddas Ruhning shodligiga toʻlib, dedi: “Ey Ota, yeru osmonning Egasi! Sen bu ishlarni donolaru idroklilardan yashirib, goʻdaklarga maʼlum etganing uchun Senga shukurlar aytaman. Ha, Ota, bu Sening ezgu xohishing edi.”⁺

²²Soʻng Iso odamlarga dedi: “Osmondagi Otam hamma narsani Mening ixtiyorimga topshirgan. Oʻgʻilning kimligini Otadan boshqa hech kim bilmaydi. Otaning kimligini ham Oʻgʻildan boshqa va Oʻgʻil ayon qilishni istagan odamdan boshqa hech kim bilmaydi.”⁺

²³Iso shogirdlariga oʻgirilib qaradi–da, ularga alohida dedi: “Sizlar koʻrayotganlarni koʻradigan koʻzlar baxtlidir!⁺ ²⁴Sizlarga shuni aytay: qanchadan–qancha paygʻambarlar, qanchadan–qancha shohlar sizlar koʻrgan voqealarni koʻrishni istaganlar, ammo koʻrmaganlar. Sizlar eshitganlaringizni eshitishni ular istaganlar, ammo eshitmaganlar.”⁺

Rahmdil Samariyalik haqida masal

²⁵Shunda Isoni sinash maqsadida kelgan Tavrot tafsirchilaridan biri turib, Unga savol berdi:

— Ustoz, abadiy hayotga ega boʻlishim uchun men nima qilishim kerak⁺?

²⁶Iso:

— Tavrotda bu toʻgʻrida nima yozilgan? Siz nima deb tushunasiz? — deb soʻradi. ²⁷U kishi shunday javob berdi:

— U yerda yozilganki: “Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun ongingiz bilan, kuchingiz boricha seving”*, yana: “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving.”*⁺

²⁸Iso unga:

— Toʻgʻri javob berdingiz. Siz ham shunday qiling, ana shunda yashaysiz! — dedi⁺. ²⁹Ammo u odam oʻzini oqlamoqchi boʻlib, Isodan:

— Mening yaqinim kim? — deb soʻradi. ³⁰Iso shunday javob berdi:

— Bir odam Quddusdan Yerixoga* borayotgan ekan, qaroqchilar qoʻliga tushib qolibdi. Qaroqchilar uning kiyimlarini yechib olib, kaltaklab, chalajon qilib tashlab ketibdilar. ³¹Tasodifni qarangki, oʻsha yoʻldan bir ruhoniy* ketayotgan ekan. U haligi odamni koʻribdi–yu, yoʻlning narigi chetidan oʻtib ketaveribdi. ³²Oʻsha joydan oʻtib ketayotgan levi* ham xuddi shunday qilibdi. U yarador odamni koʻrib, yoʻlning narigi chetidan oʻtib ketaveribdi⁺. ³³Ammo oʻsha yerdan oʻtib ketayotgan bir Samariyalik* yarador odamni koʻrib, unga achinib ketibdi⁺. ³⁴Uning yoniga kelib, yaralariga zaytun moyi, sharob surib*, bogʻlab qoʻyibdi. Soʻng uni oʻz uloviga mindiribdi–da, mehmonxonaga olib kelib, uni parvarish qilibdi⁺. ³⁵Ertasi kuni* ikki kumush tanga* chiqaribdi–da, mehmonxona egasiga berib: “Unga yaxshi qarang, agar bundan ortiq xarajat qilsangiz, qaytishimda sizga toʻlayman”, debdi. ³⁶Sizningcha, oʻsha uch odamdan qaysi biri qaroqchilar qoʻliga tushgan odamning yaqini hisoblanadi?

³⁷Tafsirchi:

— Unga shafqat koʻrsatgan odam–da, — deb javob berdi.

— Boring, siz ham shunday qiling! — dedi unga Iso.

Iso Maryam bilan Martaning uyida

³⁸Iso va Uning shogirdlari yoʻlda davom etdilar. Ular bir qishloqqa kirdilar. U yerda Marta ismli ayol Isoni uyiga taklif qildi⁺. ³⁹Uning Maryam ismli bir singlisi bor edi. Maryam Rabbimiz Isoning oyoqlari oldida oʻtirib, Uning soʻzlarini tinglar edi⁺. ⁴⁰Marta esa mehmon kutish bilan ovora edi.

U Isoning oldiga kelib dedi:

— Hazrat! Eʼtibor bermayapsizmi, singlim hamma ishni bir oʻzimga tashlab qoʻydi–ku! Unga ayting, menga yordam bersin.

⁴¹Rabbimiz Iso unga shunday javob berdi:

— Eh, Marta, Marta, buncha urinib tashvishlanmasang!⁺ ⁴²Zarur boʻlgan bittagina narsa bor. Maryam oʻzi uchun eng yaxshisini tanladi va bu undan tortib olinmaydi⁺.

11–BOB

Ibodat haqida

11¹•Bir payt Iso ibodat qilayotgan edi. Ibodatni tamom qilgach, shogirdlaridan biri Unga dedi:

— Hazrat! Yahyo oʻz shogirdlariga ibodat qilishni oʻrgatgandi. Siz ham bizga ibodat qilishni oʻrgating⁺.

²Iso ularga dedi:

— Ibodat qilayotganingizda shunday deb aytinglar:

“Ey osmondagi Otamiz!

Sening muqaddas noming ulugʻlansin.

Sening Shohliging kelsin*.

³Kundalik rizqimizni bergin⁺.

⁴Gunohlarimizni kechirgin,

Chunki biz ham oʻzimizga qarshi gunoh qilgan har bir odamni kechiramiz.

Bizni vasvasaga duchor qilmagin*.”⁺

⁵Iso shogirdlariga dedi: “Faraz qilaylik, orangizdan birortangiz yarim kechasi doʻstingizning oldiga borib, shunday deb iltimos qildingiz:

— Doʻstim, menga uchta non qarzga berib tur. ⁶Hozir uyimga bir doʻstim kelib qoldi, uning oldiga qoʻyadigan biron yeguligim yoʻq.

⁷Ichkaridagi doʻstingiz esa sizga shunday javob berdi deylik:

— Meni bezovta qilma! Eshik qulf, bolalarim men bilan bir toʻshakda yotishibdi. Oʻrnimdan turib senga non berolmayman!

⁸Men sizlarga aytaman: u sizga nonni doʻsti boʻlganingiz uchun bermasa ham, siz uni holi–joniga qoʻymay soʻrayversangiz, soʻragan narsangizni albatta sizga beradi.

⁹Sizlarga aytaman: soʻrang va sizga beriladi. Izlang, topasizlar. Taqillating, eshik ochiladi. ¹⁰Chunki soʻragan har bir odam oladi, izlagan topadi, taqillatganga eshik ochiladi⁺.

¹¹Orangizdan qaysi bir ota, oʻgʻli baliq soʻraganda, unga baliq oʻrniga ilon beradi?* ¹²Yoki tuxum soʻraganda, unga chayon beradi? ¹³Sizlar gunohkor boʻla turib bolalaringizga yaxshi hadyalar bera olar ekansiz, osmondagi Ota ham Undan soʻraganlarga Muqaddas Ruhni berishga qanchalar tayyor.”⁺

Iso va shayton

¹⁴•Bir kuni Iso soqov odamdan yovuz ruhni quvib chiqardi. Jin chiqqandan soʻng, soqov tilga kirdi, xalq esa hayratda qoldi. ¹⁵Ammo oralaridan baʼzilari: “U ins–jinslar hukmdori Baalzabulning* kuchi bilan jinlarni quvib chiqaryapti!” dedilar⁺. ¹⁶Boshqalar esa Isoning Xudodan kelganini sinab koʻrmoqchi boʻlib, moʻjizali alomat koʻrsatishini talab qildilar⁺.

¹⁷Iso esa ularning nima haqida oʻylayotganini bilib turardi. U oʻsha odamlarga dedi: “Nizo tufayli oʻz ichidan boʻlinib ketgan har bir shohlik xarob boʻladi, nizo tufayli boʻlingan xonadon barbod boʻladi. ¹⁸Shu singari, shayton shohligi ham oʻzaro boʻlinib ketsa, uning shohligi qanday tura oladi?! Sizlarning gapingizga koʻra, ins–jinslar hukmdori — Baalzabul ato etgan qudrat bilan Men jinlarni quvib chiqarayotgan emishman. ¹⁹Agar Men jinlarni Baalzabulning kuchi bilan quvib chiqarayotgan boʻlsam, u holda oʻz sheriklaringiz kimning kuchi bilan jinlarni quvib chiqarishyapti? Shu sababdan ham sheriklaringiz sizlarni hukm qiladi⁺. ²⁰Agar Men jinlarni Xudoning qudrati bilan quvayotgan boʻlsam, demak, Uning Shohligi sizlarga ham kelgan.

²¹Boshdan–oyoq qurollangan kuchli odam uyini qoʻriqlaganda, uning mol–mulki bexatar boʻladi. ²²Ammo undan kuchlirogʻi hujum qilib uni yengsa, uning tayangan barcha qurollarini tortib oladi va oʻljasini istaganiga taqsimlab beradi⁺. ²³Kim Men tomonda boʻlmasa, Menga qarshidir. Kim Men bilan birga yigʻmasa, sochadi⁺.

²⁴Yovuz ruh insondan chiqqandan keyin, huzur–halovat izlab, suvsiz yerlarni kezadi va topmagach: «Chiqqan uyimga qaytib boraman», deydi. ²⁵Uyiga kelganda, uyni supurilgan va yigʻishtirilgan holda koʻradi. ²⁶Shunda borib, oʻzidan ham yovuzroq boshqa yettita ruhni chaqiradi va ular bilan uyga kirib, joylashib oladi. Oxir–oqibat oʻsha odamning ahvoli oldingidan ham battar boʻladi.”⁺

Haqiqiy baxtiyorlik

²⁷Iso shu gaplarni aytayotganda, olomon orasidan bir ayol baland ovozda Isoga dedi:

— Sizni qornida koʻtarib yurgan, Sizni emizgan ayol baxtlidir!⁺

²⁸Iso esa javoban shunday dedi:

— Toʻgʻri, lekin Xudoning kalomini tinglab, unga rioya qiladiganlar baxtliroqdir!⁺

Yunus paygʻambarning alomati

²⁹•Isoning oldiga katta olomon yigʻilgandan keyin, Iso soʻz boshladi: “Hozirgi nasl qabih bir nasldir. Bu nasl alomat soʻraydi, ammo ularga Yunusning alomatidan* boshqa alomat berilmaydi. ³⁰Yunus Naynavo* aholisiga alomat boʻlgani singari, Inson Oʻgʻli ham hozirgi nasl uchun alomat* boʻladi. ³¹Janub malikasi* qiyomat kunida oʻrnidan turib, bu naslning odamlarini mahkum etadi. Chunki Sulaymonning dono taʼlimotini tinglagani malika dunyoning u chetidan kelgan edi. Bu yerda esa Sulaymondan ham buyukroq bir Zot turibdi!⁺ ³²Naynavo aholisi qiyomat kunida oʻrnidan turib, bu naslni mahkum etadi. Chunki Naynavoliklar Yunusning vaʼzidan keyin tavba qilganlar. Bu yerda esa Yunusdan ham buyukroq bir Zot turibdi!⁺

Tananing chirogʻi

³³•Hech kim chiroqni yoqib, uni koʻrinmas yerga qoʻymaydi. Aksincha, kirganlar yorugʻlikni koʻrsin deb, uni chiroqpoyaga qoʻyadi⁺. ³⁴Tananing chirogʻi — koʻz. Agar koʻzingiz yaxshi boʻlsa, butun tanangiz yop–yorugʻ boʻladi. Agarda koʻzingiz yomon boʻlsa, butun tanangiz zimziyo zulmat boʻladi. ³⁵Shuning uchun eʼtibor bering: sizdagi nur zulmat boʻlmasin. ³⁶Agar tanangiz yop–yorugʻ boʻlib, bironta qorongʻi joyi boʻlmasa, chiroqning nuri sizni yoritib turganday, badaningiz tamomila yop–yorugʻ boʻladi.”

Iso farziylarni va Tavrot tafsirchilarini ayblaydi

³⁷•Iso bularni gapirib turganda, bir farziy Uni mehmonga taklif qildi. Iso uning uyiga kirib, dasturxon yoniga yonboshladi. ³⁸Iso ovqatdan oldin qoʻllarini yuvmaganini* farziy koʻrib, ajablandi⁺.

³⁹Rabbimiz Iso unga dedi: “Ey farziylar, sizlar piyolayu idishning sirtini tozalaysizlar–u, ammo ichingiz ochkoʻzlik va yovuzlikka toʻla! ⁴⁰Hoy befahmlar! Narsaning sirtini yaratgan uning ichini ham yaratgan emasmi?! ⁴¹Yaxshisi, idishingiz ichidagini kambagʻallarga xayr–sadaqa qilib beringlar. Shunda hamma narsa siz uchun halol boʻladi.

⁴²Ey farziylar, holingizga voy! Sizlar yalpiz, zaʼfaron va har xil oshkoʻkdan ushr* berasizlar–u, ammo adolat va Xudoning sevgisini pisand qilmaysizlar! Bularning birini bajara turib, ikkinchisini ham tashlab qoʻymasligingiz kerak edi⁺.

⁴³Ey farziylar, holingizga voy! Sizlar sinagogalarning toʻrida oʻtirishni va bozorlarda sizlarga salom berishlarini yaxshi koʻrasizlar⁺. ⁴⁴Holingizga voy!* Sizlar belgisi yoʻq qabrlarga oʻxshaysizlar. Odamlar bilmay turib oʻsha qabrlar* ustidan bosib oʻtadilar.”⁺

⁴⁵Tavrot tafsirchilaridan biri Isoga dedi: “Ustoz, bu soʻzlaringiz bilan bizni haqorat qildingiz!”

⁴⁶Iso esa dedi: “Ey tafsirchilar, sizlarning ham holingizga voy! Sizlar koʻtarib boʻlmaydigan ogʻir yukni odamlarga yuklaysizlar–u, ularga yordam bergani oʻzlaringiz hatto barmogʻingizni ham qimirlatmaysizlar. ⁴⁷Holingizga voy! Sizlar ota–bobolaringiz oʻldirgan paygʻambarlarga maqbaralar quryapsizlar. ⁴⁸Shu tariqa ota–bobolaringizning qilmishlarini maʼqullaganingizni tasdiqlayapsizlar. Ular paygʻambarlarni oʻldirishgan boʻlsa, sizlar paygʻambarlarga maqbaralar quryapsizlar!⁺ ⁴⁹Shuning uchun ham Xudo Oʻz hikmatlarida shunday degan: «Men ularga paygʻambarlar va havoriylar yuboraman. Ulardan baʼzilarini oʻldiradilar, baʼzilarini esa quvgʻin qiladilar.»⁺

⁵⁰Dunyo yaratilgandan beri hamma paygʻambarlarning toʻkilgan qoni uchun bu nasl jazolanadi⁺. ⁵¹Ular Hobilning toʻkilgan qonidan tortib, qurbongoh bilan Maʼbad orasida oʻldirilgan Zakariyoning* qonigacha javob berishadi. Ha, sizlarga aytib qoʻyay, bu nasl hamma qotilliklar uchun javobgar boʻladi.

⁵²Holingizga voy, ey tafsirchilar! Sizlar ilmu maʼrifat kalitini tortib oldingizlar. Ammo oʻzlaringiz kirmadingizlar, kirmoqchi boʻlganlarning ham yoʻllarini toʻsdingizlar.”

⁵³Iso u yerdan chiqishi bilanoq*, tafsirchilar va farziylar Uni qattiq siquvga oldilar, koʻp savollarga javob berishga majburladilar. ⁵⁴Ular Isoni tilidan ilintirib olish uchun fursat poylardilar⁺.

12–BOB

Iso ikkiyuzlamachilik haqida ogohlantiradi

12¹Shu orada minglab odamlar toʻplanib, bir–birlarini itarib siqishayotgan edilar. Iso avval shogirdlariga gapira boshladi: “Farziylarning xamirturushidan*, yaʼni ularning ikkiyuzlamachiligidan* ehtiyot boʻlinglar!⁺ ²Axir, har qanday yashirin narsa maʼlum boʻladi, har qanday sir ochiladi⁺. ³Shu bois qorongʻida aytganlaringiz yorugʻlikda eshitiladi, yopiq eshiklar ortida shivirlab aytganlaringizni uylarning tomi ustida baqirib eʼlon qilishadi.

Qoʻrqish va qoʻrqmaslik haqida

⁴•Sizlarga shuni aytay, doʻstlarim: tanani oʻldirib, undan keyin boshqa biron narsa qila olmaydiganlardan qoʻrqmanglar⁺. ⁵Biroq kimdan qoʻrqishingiz kerakligini sizlarga uqtiray: Xudodan qoʻrqinglar, chunki U odamni oʻldirib, doʻzaxga tashlashga ham qodir. Ha, sizlarga aytaman: Xudodan qoʻrqinglar!⁺

⁶Beshta chumchuq ikki tangaga* sotiladi, shunday emasmi? Biroq bularning birontasi ham Xudoning nazaridan chetda qolmagan. ⁷Sizlarning esa hatto boshingizdagi har bir tola sochingiz sanalgan. Qoʻrqmanglar, sizlar koʻplab chumchuqlardan qadrliroqsizlar⁺.

Masihni eʼtirof etish va rad qilish toʻgʻrisida

⁸Sizlarga yana shuni aytay: kim Meni insonlar oldida tan olsa, Inson Oʻgʻli ham Xudoning farishtalari oldida uni tan oladi⁺. ⁹Ammo kim insonlar oldida Meni rad etsa, u ham Xudoning farishtalari oldida rad etiladi⁺. ¹⁰Kimki Inson Oʻgʻliga qarshi soʻz aytsa, kechiriladi. Lekin kim Muqaddas Ruhga kufrlik qilsa*, kechirilmaydi⁺.

¹¹Sizlarni sinagogalarga, boshliqlar va hokimlar oldiga olib kelganlarida: «Oʻzimizni qanday himoya qilamiz, nima aytamiz», deb xavotir olmanglar. ¹²Nima aytishingizni oʻsha vaqtda sizga Muqaddas Ruh oʻrgatadi.”⁺

Ahmoq boy haqida masal

¹³•Olomon orasidan kimdir Isoga aytdi:

— Ustoz, akamga ayting, otamiz bizga qoldirgan merosni men bilan boʻlishsin.

¹⁴— Ey inson! Kim Meni sizlarga qozi yoki meros boʻluvchi qilib qoʻyibdi? — dedi unga Iso. ¹⁵Soʻng xaloyiqqa dedi:

— Ehtiyot boʻlinglar, oʻzingizni har qanday ochkoʻzlikdan saqlanglar. Zero, insonning umri mol–mulkining koʻpligiga bogʻliq emas⁺.

¹⁶Iso ularga shunday masal aytdi: “Bir boy odamning dalasi moʻl hosil beribdi. ¹⁷Boy koʻnglida:

— Nima qilsam ekan, hosilimni saqlashga yetarli joyim yoʻq–ku, — deb oʻylabdi. ¹⁸Nihoyat, u shunday debdi:

— Endi bunday qilaman: omborlarimni buzib, kattaroqlarini quraman. Hamma don–dunlarimni, boyliklarimni oʻsha yerda saqlayman. ¹⁹Shunda oʻzimga oʻzim deyman: “Koʻp yillarga yetadigan mol–mulk toʻpladim. Endi rohatlanaman, yeb–ichaman, kayfu safo qilaman.”⁺

²⁰Ammo Xudo unga shunday debdi:

— Ey nodon! Shu tundayoq joning olinadi. Yigʻib–tergan mol–mulking endi kimga qoladi?!⁺

²¹Ha, oʻzi uchun boylik yiqqan, ammo Xudoning nazarida boy boʻlmagan odamning qismati shunday boʻladi.”⁺

Tirikchilik tashvishlari haqida

²²Iso shogirdlariga shunday dedi: “Shuning uchun sizlarga aytaman: tirikchiligingizdan xavotir olib, nima yeymiz, ustimizga nima kiyamiz, demanglar⁺. ²³Axir, hayot ovqatdan, tana esa kiyimdan muhimroq–ku! ²⁴Qargʻalarga qaranglar: ular na ekadi, na oʻradi, na omborlari, na qoʻralari bor. Shunga qaramay, Xudo ularning rizqini beradi. Sizlar esa qushlardan ancha qadrlisizlar!⁺ ²⁵Birontangiz tashvishlanib, umringizni bir lahzaga boʻlsa ham uzaytira olarmidingiz?! ²⁶Shunday arzimas ish qoʻlingizdan kelmas ekan, nega qolgan narsalar haqida tashvish tortasiz?

²⁷Nilufar gullarning qanday oʻsishiga eʼtibor qiling: ular mehnat qilmaydi, ip yigirmaydi. Ammo sizlarga aytamanki, hatto shoh Sulaymon* oʻzining shuhrat choʻqqisida ham oʻsha gullarning birontasiday kiyinmagan⁺. ²⁸Bugun bor, ertaga esa oʻchoqqa tashlanadigan dala oʻtini Xudo shunday bezagan boʻlsa, nahotki sizlarni kiyintirmasa, ey imoni sustlar!⁺ ²⁹Nima yeymiz, nima ichamiz, deb tashvishlanib bezovta boʻlmanglar. ³⁰Xudoni bilmaydigan xalqlar hadeb bu narsalarning tashvishida yuradilar. Lekin osmondagi Otangiz bularga muhtoj ekaningizni biladi–ku! ³¹Sizlar, yaxshisi, Xudoning Shohligi payida boʻlinglar, shunda qolgan narsalar ham sizga beriladi⁺.

³²Ey kichik suruv, qoʻrqmanglar! Osmondagi Otangiz Oʻz Shohligini sizlarga berishni maʼqul topdi⁺. ³³Mol–mulkingizni sotib, xayr–sadaqa beringlar. Oʻzingizga eskirmaydigan hamyonlar, samolarda bitmas–tuganmas xazina tayyorlanglar. U yerga oʻgʻri yaqinlasha olmaydi, xazinangizni kuya yeya olmaydi*⁺. ³⁴Xazinangiz qayerda boʻlsa, yuragingiz ham oʻsha yerda boʻladi.

Hushyor xizmatkorlar

³⁵•Har doim tayyor holda turinglar: belbogʻlaringiz belingizda bogʻlangan, chiroqlaringiz yonib turgan boʻlsin! ³⁶Sizlar xoʻjayinining toʻydan qaytishini intizorlik bilan kutgan xizmatkorlarday boʻlinglar. Xoʻjayin kelib, eshikni taqillatishi bilanoq eshikni ochadigan boʻlinglar⁺. ³⁷Xoʻjayin kelganda hushyor turgan xizmatkorlar baxtlidir! Sizlarga chinini aytay: xoʻjayin belini bogʻlab, xizmatkorlarini dasturxonga oʻtqazadi va ularga oʻzi xizmat qiladi. ³⁸Xoʻjayin yarim tunda keladimi yoki tongga yaqin keladimi, xizmatkorlarini hushyor holda koʻrsa, oʻsha xizmatkorlar naqadar baxtlidir!

³⁹Ammo shuni bilib qoʻyingki, agar uy egasi oʻgʻrining qachon kelishini bilganda edi, uyiga buzib kirishga oʻgʻriga yoʻl qoʻymagan boʻlardi⁺. ⁴⁰Shuningdek, sizlar ham tayyor turinglar, chunki Inson Oʻgʻli sizlar kutmagan vaqtda keladi.”

⁴¹Shu payt Butrus soʻradi: “Hazrat, bu masalni faqat bizga aytyapsizmi yo hammagami?”

⁴²Rabbimiz Iso shunday javob berdi: “Ishonchli va aqlli uy boshqaruvchisi kim? Xoʻjayin bunday odamni oʻz xizmatkorlariga boshliq qilib qoʻyadi, ularga oʻz vaqtida ovqat tarqatishni unga topshiradi. ⁴³Xoʻjayin uyga qaytganda oʻsha xizmatkorini yumush ustida koʻrsa, xizmatkor naqadar baxtlidir!⁺ ⁴⁴Sizlarga chinini aytay: xoʻjayin oʻsha xizmatkorini butun mulki ustidan boshqaruvchi qilib qoʻyadi. ⁴⁵Bordi–yu, u xizmatkor koʻnglida: «Xoʻjayinim hali beri qaytib kelmaydi» deb, boshqa xizmatkorlarni ura boshlasa, yeb–ichib, mast boʻlsa,⁺ ⁴⁶xizmatkor kutmagan kunda, oʻylamagan soatda xoʻjayini kelib qoladi, xizmatkorini qattiq jazolab, boshiga sadoqatsizlarning kunini soladi.

⁴⁷Xoʻjayinning xohishini bilgan, ammo hozirlik koʻrmagan va uning xohishini bajarmagan xizmatkor koʻp kaltak yeydi. ⁴⁸Bilmay turib jazoga munosib ish qilgan xizmatkor esa koʻp kaltaklanmaydi. Kimga koʻp berilgan boʻlsa, undan koʻp soʻraladi. Kimga koʻp ishonib topshirilgan boʻlsa, undan koʻproq talab qilinadi⁺.

Iso — boʻlinishning sababchisi

⁴⁹•Men yer yuziga olov keltirgani keldim. Qaniydi, bu olov hoziroq alanga olib ketsa! ⁵⁰Men chuqur qaygʻu–alamlarga botaman. Bu amalga oshmaguncha qattiq iztirob chekaman!⁺ ⁵¹Meni yer yuziga tinchlik olib kelgan, deb oʻylaysizlarmi? Yoʻq, deb aytaman, boʻlinish olib kelganman!⁺ ⁵²Zero, bundan buyon bir uyda yashagan besh kishi boʻlinadi, uchtasi ikkitasiga va ikkitasi uchtasiga qarshi boʻladi. ⁵³Ha, ular boʻlinadi:

Ota oʻgʻliga qarshi chiqadi,

Oʻgʻil otasiga qarshi boʻladi,

Ona qiziga qarshi chiqadi,

Qiz onasiga qarshi boʻladi,

Qaynana keliniga qarshi chiqadi,

Kelin qaynanasiga qarshi boʻladi.”⁺

Zamon alomatlari va abadiylik

⁵⁴•Iso olomonga shunday dedi: “Gʻarbda bulut koʻtarilib kelayotganini koʻrganingizda, sizlar darrov: «Hozir yomgʻir yogʻadi», deb aytasizlar. Shunday boʻladi ham. ⁵⁵Janubdan shamol esayotganini koʻrganingizda, sizlar: «Jazirama issiq boʻladi», deb aytasizlar. Shunday boʻladi ham. ⁵⁶Ey ikkiyuzlamachilar! Sizlar yeru osmonning avzoyiga qarab, ob–havoni aniqlay olasizlar–ku! Nima uchun hozirgi zamonni talqin qila olmaysizlar?! ⁵⁷Nima toʻgʻriligini nega oʻzingiz qaror qila olmaysizlar? ⁵⁸Shunday ekan, birontasi bilan daʼvolashib, u bilan birga mahkamaga ketayotganingizda, yoʻlda u bilan yarashishga harakat qiling. Agar shunday qilmasangiz, u sizni qozining oldiga sudrab boradi, qozi sizni zindonbonga topshiradi. Zindonbon esa sizni zindonga tashlaydi⁺. ⁵⁹Sizlarga shuni aytay: qarzingizni oxirgi tiyinigacha toʻlamaguningizcha, u yerdan chiqolmaysiz.”

13–BOB

Tavba va halokat haqida

13¹Oʻsha vaqtda baʼzi odamlar kelib, Isoga hokim Pilat* oʻldirgan Jalilaliklar haqida xabar qilishdi. Jalilaliklar qurbonlik keltirayotgan paytda Pilat ularni oʻldirib, qonlarini soʻyilgan qurbonliklar qoniga aralashtirib tashlagan edi⁺.

²Iso xabarchilarga dedi: “Sizningcha, bu Jalilaliklar boshqa hamma Jalilaliklarga qaraganda koʻproq gunoh qilganlari uchun shunchalik jafo chekdilarmi⁺? ³Sizga yoʻq, deyman. Lekin tavba qilmasangizlar, hammalaringiz ular kabi halok boʻlasizlar. ⁴Yoki Siloam qishlogʻidagi* minora qulaganda nobud boʻlgan oʻn sakkiz kishini olaylik. Sizlarning fikringizcha, oʻsha nobud boʻlganlar Quddusda yashaydigan qolgan hamma odamdan koʻra, koʻproq gunoh qilgan edilarmi⁺? ⁵Sizlarga, yoʻq, deb aytaman. Lekin tavba qilmasangizlar, hammangiz ular kabi halok boʻlasizlar.”

Hosilsiz anjir daraxti haqida masal

⁶Shundan keyin Iso shu masalni aytib berdi: “Bir odamning uzumzoriga anjir daraxti ekilgan ekan. Oʻsha odam kelib, anjir daraxtidan meva izlabdi, ammo topa olmabdi⁺. ⁷U bogʻbonga debdi:

— Menga qara, uch yildirki, men mana bu anjir daraxtidan meva izlayman, ammo shu paytgacha bironta meva topa olmadim. Uni kesib tashla! Bekorga yerni egallab turishining nima keragi bor?!⁺

⁸Bogʻbon esa shunday javob beribdi:

— Xoʻjayin, daraxtingiz bu yil ham tursin. Men uning atrofini chopib, goʻng solay. ⁹Balki kelgusi yil meva berar. Agar bermasa, unda kesib tashlaymiz.”

Shabbat kuni Iso bukri ayolga shifo beradi

¹⁰Shabbat kuni Iso sinagogalarning birida taʼlim berayotgan edi⁺. ¹¹U yerda oʻn sakkiz yildan beri jinga chalingan bir ayol bor edi. U ikki bukilib qolgan boʻlib, qaddini umuman rostlay olmasdi. ¹²Iso uni koʻrgach, yoniga chaqirib dedi:

— Ey ayol, sen dardingdan xalos boʻlding!

¹³Soʻng ayolga qoʻllarini qoʻydi, shu zahoti ayolning qaddi tiklandi–qoldi. Ayol Xudoga hamdu sanolar aytdi⁺.

¹⁴Iso Shabbat kuni xastaga shifo bergani uchun sinagoga boshligʻi achchiqlanib, olomonga shunday dedi:

— Ishlash uchun olti kun bor. Shifo topmoqchi boʻlsangiz, Shabbatdan boshqa kuni kelinglar⁺.

¹⁵Rabbimiz Iso unga javoban dedi:

— Ey ikkiyuzlamachilar! Sizlar oʻzlaringiz ham Shabbat kuni hoʻkizingiz yoki eshagingizni oxurdan yechib, sugʻorgani olib borasizlar–ku!⁺ ¹⁶Bu esa Ibrohimning qizi, axir! Shayton oʻn sakkiz yildan beri uni bogʻlab qoʻygan edi. Uni Shabbat kuni kishanlaridan ozod qilish nahotki mumkin boʻlmasa?!

¹⁷Iso shu gaplarni aytganda, Uning hamma raqiblari sharmanda boʻldilar. Jamiki olomon esa Iso qilgan ajoyib ishlardan xursand edi⁺.

Xantal urugʻi haqida masal

¹⁸•Iso dedi: “Xudoning Shohligi nimaga oʻxshaydi? Uni nimaga oʻxshatsam boʻladi? ¹⁹Xudoning Shohligi bir odam oʻz bogʻiga ekkan xantal urugʻiga* oʻxshaydi. Urugʻ unib–oʻsib, daraxt boʻladi, qushlar uning shoxlariga uya quradi.”⁺

Xamirturush haqida masal

²⁰Iso yana shunday dedi: “Xudoning Shohligini yana nimaga oʻxshatsam boʻladi? ²¹Xudoning Shohligi xamirturushga oʻxshaydi. Ayol bir boʻlak xamirturushni bir togʻora* unga qorsa ham, hamma xamir oshadi.”⁺

Najot eshigi tordir

²²•Iso Quddusga yoʻl oldi va shaharu qishloqlarga borib, taʼlim berar edi. ²³Bir odam Undan soʻradi: “Hazrat, nahotki sanoqli odam najot topsa?!”

Iso shunday javob berdi: ²⁴“Tor eshikdan kirishga jon–jahdingiz bilan harakat qilinglar. Sizlarga shuni aytay: koʻp odam ichkari kirishga intiladi, ammo kira olmaydi. ²⁵Uy egasi oʻrnidan turib eshikni yopganda, sizlar tashqarida qolib eshikni taqillatasizlar va:

— Hazrat, bizga eshikni oching! — deb aytasizlar. U esa sizlarga:

— Kimligingizni va qayerdan kelganingizni bilmayman! — deb javob beradi⁺. ²⁶Shunda sizlar:

— Axir, biz Siz bilan birga yeb–ichganmiz! Koʻchalarimizda taʼlim bergansiz! — deb aytasizlar. ²⁷Ammo U sizlarga deydi:

— Men sizlarni tanimayman! Qayerdanligingizni ham bilmayman! Yoʻqolinglar oldimdan, ey badkirdorlar!⁺

²⁸Sizlarni tashqariga quvib chiqarishganda, qattiq pushaymon boʻlasizlar, figʻon chekasizlar, chunki Ibrohim, Isʼhoq, Yoqb* va barcha paygʻambarlar Xudoning Shohligida ekanini koʻrasizlar⁺. ²⁹Shundan keyin sharqu gʻarbdan, shimolu janubdan odamlar kelib, Xudoning Shohligida ziyofatga oʻtiradilar⁺. ³⁰Shunda oxirgi boʻlgan baʼzi odamlar birinchi boʻladilar, birinchi boʻlgan baʼzilar esa oxirgi boʻladilar.”⁺

Isoning Quddus uchun nolasi

³¹•Shu paytda farziylardan ayrimlari Isoning oldiga kelib deyishdi:

— Bu yerdan ketishingiz kerak. Hirod* Sizni oʻldirmoqchi⁺.

³²Iso ularga shunday dedi:

— Borib u tulkiga aytinglar: “Eshitib ol, Men bugun ham, ertaga ham jinlarni quvib, xastalarga shifo beraman. Uchinchi kuni esa ishimni tugataman.” ³³Ammo shunday boʻlsa ham, Men bugun, ertaga va indinga Oʻz yoʻlimdan qolmasligim kerak. Axir, paygʻambar Quddusdan tashqarida oʻldirilishi mumkin emas. ³⁴Eh Quddus, Quddus! Paygʻambarlarni qatl etib, huzuriga yuborilganlarni toshboʻron qiluvchi shahar! Tovuq oʻz joʻjalarini qanotlari ostiga qanday toʻplasa, Men ham sening xalqingni bir necha marta shunday toʻplamoqchi boʻldim. Lekin sen istamading⁺. ³⁵Ey Quddus aholisi, sizning Maʼbadingiz huvullab qoladi. Sizga shuni aytay: “Egamiz nomidan keladigan Inson baraka topsin”*, deb aytmaguningizcha, Meni koʻrmaysizlar⁺.

14–BOB

Iso Shabbat kuni xastaga shifo beradi

14¹Bir Shabbat kuni Iso farziylar rahnamolaridan birining uyiga mehmonga bordi. Uni diqqat bilan kuzatib oʻtirishardi⁺. ²Isoning oldiga istisqo dardidan qoʻl–oyoqlari shishib ketgan bir odam kelib qoldi. ³Iso Tavrot tafsirchilaridan va farziylardan soʻradi:

— Qonunimizga koʻra, Shabbat kuni odamga shifo berish mumkinmi yoki yoʻqmi⁺?

⁴Ular esa indamadilar.

Iso xasta odamga qoʻl tekkizib, shifo berdi va uni joʻnatib yubordi. ⁵Soʻng ularga dedi:

— Birortangizning farzandingiz* yoki molingiz quduqqa tushib ketsa, Shabbat kuni boʻlishiga qaramay, uni darhol chiqarib olmaysizlarmi?!⁺

⁶Ular esa bu gapga biron javob topa olmadilar.

Kamtarlik va mehmondoʻstlik

⁷Mehmonlar toʻrdan joy tanlashga intilayotgan edilar. Iso buni koʻrib, shunday masal aytdi:⁺ ⁸“Sizni toʻy ziyofatiga taklif qilishganda, toʻrga chiqib olmang. Mehmonga chaqirilganlar orasida sizdan ham hurmatliroq boshqasi boʻlishi mumkin⁺. ⁹Ikkovingizni taklif qilgan mezbon kelib, sizga:

— Joyingizni bu odamga boʻshatib bering, — deb aytishi mumkin. Shunda siz xijolat tortib, poygakda oʻtirishga majbur boʻlasiz. ¹⁰Shuning uchun taklif etilganingizda, poygakda oʻtiring, toki mezbonning oʻzi kelib sizga:

— Doʻstim, iltimos toʻrga chiqing, — deb aytsin. Shunda boshqa mehmonlar koʻzida sizning hurmatingiz oshadi. ¹¹Zotan, oʻzini oʻzi yuksaltirgan kamsitiladi, oʻzini past tutgan esa yuksaltiriladi.”⁺

¹²Iso Oʻzini taklif qilgan xonadon sohibiga aytdi:

— Tushki yo kechki ziyofat berganingizda, doʻstlaringizni yoki aka–ukalaringizni, qarindosh–urugʻlaringizni yo boʻlmasa, boy qoʻshnilaringizni taklif qilmang. Aks holda, ular ham sizni mehmonga chaqirib, qilgan yaxshiligingizni qaytaradilar. ¹³Aksincha, ziyofat berganingizda, kambagʻal–qashshoqlarni, choʻloq, shollarni, koʻrlarni taklif qiling. ¹⁴Shunda baxtli boʻlasiz. Chunki ular qilgan yaxshiligingizni qaytara olmasalar–da, solihlar tirilgan zamonda buning savobini koʻrasiz⁺.

Toʻkin ziyofat haqida masal

¹⁵•Dasturxon atrofida oʻtirgan mehmonlardan biri Isoning bu soʻzlarini eshitib, Unga dedi:

— Xudoning Shohligida ziyofat yeydigan kishi baxtlidir!⁺

¹⁶Iso oʻsha odamga shunday dedi: “Bir odam katta ziyofat tayyorlab, koʻpchilikni taklif etibdi. ¹⁷Ziyofat vaqti boʻlganda:

— Kelinglar, dasturxon tayyor boʻldi, — deb mehmonlarni chaqirgani xizmatkorini yuboribdi. ¹⁸Ammo taklif qilinganlarning hammasi birday uzr soʻray boshlabdilar. Birinchisi unga debdi:

— Men yer sotib olgan edim, oʻsha yerni koʻrgani borishim kerak. Iltimos, meni kechiring.

¹⁹Boshqasi esa:

— Men besh juft hoʻkiz sotib oldim, ularni sinagani ketyapman. Iltimos, meni kechiring, — debdi. ²⁰Yana boshqasi:

— Men yangi uylandim, shuning uchun bora olmayman, — debdi⁺.

²¹Xizmatkor qaytib kelib, xoʻjayiniga axborot beribdi. Shunda uy sohibi gʻazablanib, xizmatkoriga buyuribdi:

— Hoziroq shahar koʻchalarini, yoʻlaklarini aylanib chiq. Qashshoq, choʻloq, koʻr va shollarni bu yerga olib kel.

²²Bir oz vaqtdan keyin xizmatkor shunday deb keldi:

— Xoʻjayin, buyurganlaringizni bajardim, lekin yana boʻsh joy qoldi.

²³Shunda xoʻjayin xizmatkoriga aytibdi:

— Yoʻllarga, yoʻlaklarga bor, odamlarni koʻndirib olib kel, toki uyim toʻlsin. ²⁴Sizlarga aytay: taklif qilinganlarning birortasi ham ziyofat taomlaridan aslo totib koʻrmaydi*.”

Shogirdlikning qiymati

²⁵•Katta bir olomon Isoga ergashib ketayotgan edi. Iso ularga qarab dedi: ²⁶“Menga ergashgan odam Meni ota–onasidan, xotini va bola–chaqasidan, aka–uka va opa–singillaridan, hatto oʻz jonidan ortiq sevishi kerak*, aks holda, u Mening shogirdim boʻlolmaydi⁺. ²⁷Oʻz xochini koʻtarib*, ortimdan yurmagan odam ham Mening shogirdim boʻlolmaydi⁺.

²⁸Sizlardan birortangiz minora qurmoqchi boʻlsangiz, uni bitirish uchun mablagʻ yetarlimi, deb oldindan xarajatini hisoblab chiqmaysizmi? ²⁹Aks holda, siz poydevor yotqizasiz–u, minorani bitkaza olmaysiz. Buni koʻrganlarning hammasi ustingizdan kulib, shunday deb aytishadi: ³⁰«Bu odam qurilishni boshladi, ammo bitira olmadi.»

³¹Yoki qaysi shoh boshqa bir shohga qarshi urushga chiqishdan avval oʻtirib: «Dushman yigirma ming askari bilan menga qarshi kelyapti, men oʻn ming askarim bilan unga bas kela olamanmi?» deb oʻylamaydimi?! ³²Kuchi yetmasa, dushman hali uzoqdaligida uning oldiga elchi yuborib, sulh tuzaylik, deb iltimos qiladi. ³³Xuddi shu singari, bor mol–mulkingizdan kechmasangiz, birontangiz ham Mening shogirdim boʻla olmaysiz.

Tuz haqida

³⁴Tuz — yaxshi narsa. Lekin tuz oʻz taʼmini yoʻqotsa, uni yana qanday shoʻr qilib boʻladi?!⁺ ³⁵Bunday tuz yerga ham, goʻngga ham yaramaydi, uni tashlab yuboradilar. Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, eshitsin!”⁺

15–BOB

Adashgan qoʻy va yoʻqolgan tanga haqida masal

15¹•Hamma soliqchilar* va gunohkorlar Isoning taʼlimotini tinglash uchun kelar edilar. ²Farziylar bilan Tavrot tafsirchilari: “Ana, U gunohkorlarni qabul qilib, ular bilan birga yeb–ichyapti”, deb mingʻirlab norozi boʻldilar⁺. ³Iso esa ularga quyidagi masalni aytib berdi: ⁴“Sizlarning orangizda kimningdir yuzta qoʻyi boʻlsa–yu, bittasi adashib qolsa, toʻqson toʻqqiztasini yaylovda qoldirib, adashgan qoʻyni topmaguncha qidirmaydimi⁺? ⁵Oʻsha qoʻyini topganda, xursand boʻlib yelkasiga koʻtarib oladi. ⁶U uyiga kelib, doʻstlarini, qoʻshnilarini chaqiradi va ularga:

— Men yoʻqolgan qoʻyimni topdim! Xursandchiligimga sherik boʻlinglar, — deb aytadi⁺.

⁷Sizlarga aytamanki, xuddi shu singari, tavbaga hojat sezmagan toʻqson toʻqqizta solih odamdan koʻra, tavba qilgan bitta gunohkor uchun samoda koʻproq shodlik boʻladi⁺.

⁸Yoki qaysi bir ayolning oʻnta kumush tangasi* boʻlsa–da, bittasini yoʻqotib qoʻysa, u chiroq yoqib tangani topmaguncha uyini supurib–sidirib sinchiklab qidirmaydimi?! ⁹Tangani topgach, dugonalarini va qoʻshnilarini chaqirib:

— Men yoʻqolgan tangamni topdim! Xursandchiligimga sherik boʻlinglar, — deydi.

¹⁰Sizlarga aytamanki, xuddi shu singari, tavba qilgan bitta gunohkor uchun Xudoning farishtalari huzurida shodlik boʻladi.”

Darbadar oʻgʻil haqida masal

¹¹Iso yana dedi: “Bir odamning ikki oʻgʻli bor ekan. ¹²Ularning kichigi otasiga:

— Ota, mol–mulkingizdan menga tegishli qismini bering, — debdi.

Otasi mol–mulkini ikki oʻgʻliga boʻlib beribdi⁺.

¹³Oradan koʻp oʻtmay, kichik oʻgʻil bor narsasini yigʻishtirib, uzoq bir mamlakatga ketibdi. U yerda shaloq yashab, mol–dunyosini koʻkka sovuribdi. ¹⁴Borini isrof qilgandan keyin, oʻsha mamlakatda ogʻir qahatchilik boshlanibdi. Yigit ham muhtojlikda qolibdi. ¹⁵U borib, oʻsha mamlakat fuqarolaridan biriga yollanibdi. U odam esa yigitni oʻz dalasidagi choʻchqalarni* boqishga yuboribdi. ¹⁶Yigit choʻchqalar yeydigan qoʻzoqlar bilan qornini toʻydirishga ham zor boʻlibdi, lekin unga shuni ham ravo koʻrishmas ekan.

¹⁷Nihoyat yigit aqlini yigʻib olib, oʻziga oʻzi debdi:

— Otamning qanchadan–qancha yollanma ishchilarining noni oshib–toshib yotibdi, men esa bu yerda ochlikdan oʻlyapman. ¹⁸Endi otamning oldiga borib, unga shunday deb aytaman: “Ota, men Xudoga va sizga qarshi gunoh qildim⁺. ¹⁹Endi sizning oʻgʻlingiz deb atalishga loyiq emasman. Meni yollanma ishchilaringiz qatoriga qabul qiling.”

²⁰Yigit otasi oldiga ravona boʻlibdi. Yigit hali uzoqda kelar ekan, otasi uni koʻrib, oʻgʻliga rahmi kelibdi. U yugurib borib, oʻgʻlini quchoqlab, oʻpibdi.

²¹Keyin oʻgʻli otasiga aytibdi:

— Ota, men Xudoga va sizga qarshi gunoh qildim. Endi sizning oʻgʻlingiz deb atalishga loyiq emasman.

²²Otasi esa xizmatkorlariga buyuribdi:

— Tez boʻlinglar, eng nafis toʻn keltirib yelkasiga yopinglar, qoʻliga uzuk taqinglar, oyoqlariga choriq kiygizinglar⁺. ²³Boʻrdoqi buzoqni olib chiqib, soʻyinglar. Yeb–ichaylik, xursandchilik qilaylik. ²⁴Chunki bu oʻgʻlim men uchun oʻlgan edi, endi tirildi, yoʻqolgan edi, endi topildi.

Shunday qilib, xursandchilik qila boshlabdilar⁺. ²⁵Katta oʻgʻil shu paytda dalada ekan. Qaytayotib uyga yaqinlashganda, qulogʻiga musiqa va oʻyin–kulgi sadolari eshitilibdi. ²⁶Xizmatkorlardan birini chaqirib:

— Nima gap? — deb soʻrabdi.

²⁷— Ukangiz qaytib keldilar. Otangiz uni sogʻ–salomat koʻrgani uchun boʻrdoqi buzoqni soʻydilar, — deb javob beribdi xizmatkor.

²⁸Shunda katta oʻgʻilning jahli chiqibdi, ichkariga kirishdan bosh tortibdi. Otasi esa tashqariga chiqib, oʻgʻliga oʻtinib gapiribdi. ²⁹Ammo u otasiga shunday javob beribdi:

— Menga qarang! Shuncha yildan beri sizga qulday ishlab kelaman. Birorta gapingizni yerda qoldirmadim. Lekin doʻstlarim bilan xursandchilik qilishim uchun siz menga bitta uloqcha ham bermadingiz. ³⁰Ammo mol–mulkingizni fohishalar bilan yeb, yoʻq qilgan anavi oʻgʻlingiz qaytib kelganda, siz boʻrdoqi buzoqni soʻydirdingiz!⁺

³¹Otasi unga shunday javob beribdi:

— Oʻgʻlim! Sen doimo men bilan birgasan. Mening bor narsam seniki. ³²Bugun esa bayram qilib, xursand boʻlishimiz kerak. Axir, bu ukang biz uchun oʻlgan edi, endi tirildi, yoʻqolgan edi, endi topildi.”

16–BOB

Pishiq ish boshqaruvchi haqida masal

16¹Iso shogirdlariga shunday dedi: “Bir boy odamning ish boshqaruvchisi bor ekan. Boyga, ish boshqaruvchingiz mol–mulkingizni sovurib yuribdi degan xabar yetib keldi. ²Boy odam ish boshqaruvchisini chaqirib, unga shunday debdi:

— Sen haqingda baʼzi gaplarni eshitdim. Bu nimasi?! Menga boshqaruving toʻgʻrisida hisobot ber, endi ishlarimni sen boshqarmaysan.

³Shunda ish boshqaruvchi oʻziga oʻzi debdi:

— Xoʻjayinim meni ishdan boʻshatyapti. Endi nima qilaman? Yer chopishga kuchim yetmaydi, sadaqa soʻrashga uyalaman. ⁴Eha, topdim! Bir ish qilaman, shunda boʻshatilganimdan keyin odamlar uylarining eshiklarini men uchun ochib berishadi.

⁵U vaqtni boy bermay, xoʻjayinning qarzdorlarini birma–bir chaqiribdi. Birinchisidan soʻrabdi:

— Xoʻjayinimdan qancha qarzing bor?

⁶— Ikki yuz koʻza zaytun moyi, — deb javob beribdi u.

— Tilxatingni ol, tezda oʻtirib yuz koʻza* deb yoz! — debdi unga ish boshqaruvchi. ⁷Keyin boshqasidan ham soʻrabdi:

— Sening qancha qarzing bor?

— Ming togʻora bugʻdoy, — deb javob beribdi u. Unga ham:

— Tilxatingni ol, sakkiz yuz togʻora* deb yoz! — debdi ish boshqaruvchi.

⁸Ha, ayyor ish boshqaruvchi ishini boplab bajardi! Chindan ham bu dunyoning odamlari zamondoshlari orasida nur ahliga* qaraganda oʻz ishiga ancha pishiqdirlar⁺.

⁹Men sizlarga aytaman: bu dunyoning boyligidan foydalanib doʻst orttiringlar, toki bu boylik tugagach, Xudo sizni abadiy maskaniga qabul qilsin. ¹⁰Kichik ishda sadoqatli boʻlgan odam katta ishda ham sadoqatli boʻladi. Kichik ishda sadoqatsiz boʻlgan esa katta ishda ham sadoqatsiz boʻladi⁺. ¹¹Agar sizga bu dunyoning boyligini ishonib topshirib boʻlmasa, kim sizga haqiqiy boylikni ishonib topshiradi?!⁺ ¹²Agar sizga boshqalarning narsasini ishonib topshirib boʻlmasa, oʻzingizga atalgan narsani sizga kim beradi?!

¹³Hech qanday xizmatkor ikki xoʻjayinga xizmat qilolmaydi. U yo birini yomon koʻrib, boshqasini yaxshi koʻradi, yoki biriga bagʻishlanib, boshqasini mensimaydi. Sizlar ham Xudoga, ham boylikka birdek xizmat qila olmaysizlar.”⁺

¹⁴•Pulparast farziylar bularni eshitib, Isoni mazax qildilar⁺. ¹⁵Iso ularga dedi: “Sizlar odamlar oldida oʻzingizni taqvodor qilib koʻrsatasizlar, lekin Xudo yuragingizni biladi. Odamzod koʻkka koʻtargan narsalar Xudoning nazarida jirkanchdir⁺.

¹⁶Yahyo va undan oldin kelganlar Tavrot va Paygʻambarlar bitiklarini* eʼlon qilganlar. Endi esa Xudoning Shohligi toʻgʻrisidagi Xushxabar eʼlon qilinmoqda va har bir odam bu Shohlikka kirishga undalmoqda⁺. ¹⁷Biroq Tavrotdan bir nuqtaning yoʻqolishidan koʻra, yeru osmonning yoʻqolishi osonroqdir⁺.

¹⁸Kim oʻz xotini bilan ajrashib boshqasiga uylansa, zino qilgan boʻladi. Shuningdek, eri bilan ajrashgan xotinga uylangan kishi ham zino qilgan boʻladi⁺.

Boy va Lazar haqida masal

¹⁹Bir boy odam bor ekan. U qimmatbaho liboslar kiyib yurar, har kuni dabdabali hayot kechirar ekan. ²⁰Boyning darvozasi oldida butun badaniga yara toshgan Lazar ismli bir qashshoq gadoy yotar ekan. ²¹U boy dasturxonidan toʻkilgan ushoqlar bilan qorin toʻydirishni orzu qilar ekan. Itlar kelib uning yaralarini yalab ketar ekan.

²²Bir kuni gadoy oʻlib qolibdi, farishtalar uni Ibrohimning yoniga olib ketibdilar. Keyin boy ham oʻlib, dafn qilinibdi⁺.

²³Jahannamda azob chekayotgan boy boshini koʻtarib, uzoqda Ibrohimni va uning yonidagi Lazarni koʻribdi⁺. ²⁴Soʻng shunday deb faryod qilibdi:

— Ey Ibrohim ota! Menga rahm qilib Lazarni yuboring. U barmogʻining uchini suvga botirib, tilimga tomizsin. Bu alanga ichida azob chekyapman!⁺

²⁵Ibrohim unga shunday deb javob beribdi:

— Unutma, oʻgʻlim, sen hayotligingda hamma yaxshi narsalaringni olib boʻlding, Lazar esa faqat yomonlik koʻrdi. Endi u bu yerda tasalli topyapti, sen boʻlsang, azob chekyapsan. ²⁶Bundan tashqari, sen bilan bizning oramizda tubsiz jarlik bor. Bu yerdan siz tomonga oʻtmoqchi boʻlganlar oʻta olmaydilar va u yerdan biz tomonga ham oʻtmaydilar.

²⁷Shunda boy aytibdi:

— Unday boʻlsa, ey ota, sizdan oʻtinib soʻrayman, Lazarni otamning uyiga yuboring. ²⁸Mening beshta ukam bor. Ular ham bu azobli joyga kelmasliklari uchun ularni ogohlantirib qoʻysin.

²⁹Ibrohim javob beribdi:

— Ularda Musoning va paygʻambarlarning bitiklari* bor–ku, oʻshalarga quloq solishsin⁺.

³⁰Boy esa:

— Yoʻq, Ibrohim ota, ular quloq solmaydilar. Ammo oʻliklardan biri ularning oldiga borsa, oʻshanda tavba qiladilar, — debdi. ³¹Ibrohim shunday debdi:

— Agar Muso va boshqa paygʻambarlarning soʻzlariga quloq solmagan boʻlsalar, oʻliklardan biri tirilib borsa ham ishonmaydilar.”⁺

17–BOB

Gunoh haqida

17¹•Iso Oʻz shogirdlariga yana dedi: “Gunohga yetaklaydigan vasvasalar doimo keladi. Ammo vasvasaga sababchi boʻlgan odamning holiga voy!⁺ ²Bu kichiklarning birontasini* gunohga boshlaganingizdan koʻra, boʻyningizga tegirmon toshini osib, sizni dengizga tashlashgani oʻzingiz uchun yaxshiroqdir⁺. ³Ehtiyot boʻlinglar! Agar birodaringiz gunoh qilsa, unga tanbeh bering. Agar tavba qilsa, uni kechiring⁺. ⁴Agar oʻsha odam bir kunning oʻzida sizga qarshi yetti marta gunoh qilsa–yu, yetti marta qaytib kelib, sizga: «Tavba qildim», desa, uni kechirib yuboring.”⁺

Imon va xizmat burchi haqida

⁵Havoriylar Rabbimiz Isoga: “Imonimizga imon qoʻshing”, — dedilar⁺.

⁶Rabbimiz shunday javob berdi: “Agar zigʻirday* imoningiz boʻlib, shu tut daraxtiga:

— Ildizing bilan qoʻporilib chiq va dengizga koʻchib ildiz ot, — desangiz, daraxt sizga boʻysunadi⁺.

⁷Xizmatkoringiz qoʻsh haydab yoki poda boqib daladan endigina qaytib kelganda, qay biringiz unga:

— Kel darrov, dasturxonga oʻtir, — deb aytasiz? ⁸Buning oʻrniga oʻsha xizmatkoringizga:

— Kechki ovqatimni tayyorla, yeb–ichib boʻlgunimcha, belingni bogʻlab, menga xizmat qil, keyin oʻzing yeb–ichasan, — deb aytmaysizmi?!

⁹Xizmatkor oʻz vazifasini bajargani uchun unga tashakkurlar bildirmaysiz–ku! ¹⁰Shu singari, sizlar ham oʻzingizga buyurilgan hamma ishni bajarganingizdan soʻng:

— Biz bor–yoʻgʻi xizmatkormiz, vazifamizni bajardik, xolos, — deb aytinglar.”

Iso oʻn kishiga shifo beradi

¹¹Iso Samariya bilan Jalilani kesib oʻtib, Quddus tomon yoʻl oldi. ¹²U bir qishloqqa kirayotganda, teri kasalligiga* chalingan oʻn kishi Uni qarshilab oldi. Ular uzoqdan turib,⁺ ¹³faryod qildilar:

— Ey Iso! Ustoz! Bizga rahm qiling!

¹⁴Iso ularni koʻrib:

— Boringlar, oʻzlaringni ruhoniylarga koʻrsatinglar*, — dedi.

Ular yoʻlda ketayotganlarida, teri kasalligidan poklanib qoldilar⁺.

¹⁵Ulardan biri oʻzining shifo topganini koʻrib, baland ovozda Xudoni ulugʻlab orqaga qaytdi. ¹⁶Oʻzini Isoning oyoqlari ostiga tashlab, Unga minnatdorchilik bildirdi. Oʻsha odam Samariyalik* edi⁺.

¹⁷Iso shogirdlariga dedi:

— Teri kasalligidan poklangan oʻn kishi emasmidi?! Qolgan toʻqqiztasi qani? ¹⁸Xudoni ulugʻlash uchun shu bir begona kishidan boshqa hech kim qaytib kelmadimi?

¹⁹Soʻng Iso teri kasalligidan poklangan odamga dedi:

— Oʻrningdan turgin–da, boraver. Senga ishonching shifo berdi⁺.

Xudoning Shohligi

²⁰•Baʼzi farziylar Isodan:

— Xudoning Shohligi qachon keladi? — deb soʻradilar. Iso ularga shunday javob berdi:

— Xudoning Shohligi koʻzga koʻrinadigan shaklda kelmaydi⁺. ²¹Hech kim: “Qara, Xudoning Shohligi bu yerda”, yoki “Ana u yerda”, deb aytmaydi. Chunki Xudoning Shohligi sizlarning orangizdadir.

²²Keyin Iso shogirdlariga dedi: “Shunday vaqtlar keladiki, sizlar Inson Oʻgʻlining kunlaridan bittasini koʻrishni orzu qilasizlar, ammo oʻsha kunni koʻrolmaysizlar⁺. ²³Odamlar sizlarga: «Ana, Masih anavi yerda» yoki «Mana, Masih bu yerda», deb aytadilar. Ammo sizlar ular aytgan yerga bormanglar, ularning ortidan ergashmanglar⁺. ²⁴Chunki Inson Oʻgʻli kelganda, Uni hamma koʻradi. U osmonni bir chetidan boshqa chetigacha yoritib yuborgan chaqmoqday boʻladi. ²⁵Lekin undan avval Inson Oʻgʻli koʻp azob chekishi va bu nasl tomonidan rad qilinishi kerak⁺.

²⁶Nuh davrida* qanday boʻlgan boʻlsa, Inson Oʻgʻli keladigan davrda ham xuddi shunday boʻladi⁺. ²⁷Nuh kemaga kirgan kungacha insonlar yeb–ichdilar, uylandilar, turmushga chiqdilar. Toʻfon kelganda esa ularning hammasi nobud boʻldi⁺. ²⁸Lut* zamonida ham xuddi shunday boʻlgan edi: odamlar yeb–ichardilar, savdo–sotiq qilardilar, ekin ekardilar, uy qurardilar. ²⁹Lekin Lut Sadoʻm shahridan chiqqan kuniyoq osmondan olov va oltingugurt yogʻib, hammani nobud qildi⁺.

³⁰Inson Oʻgʻli zohir boʻlgan kunda ham xuddi shunday boʻladi. ³¹U kunda tomning ustida boʻlgan kishi* uydagi narsalarni olish uchun pastga tushmasin. Dalada boʻlgan odam ham qaytib kelmasin⁺. ³²Lutning xotiniga* nima boʻlganini yodingizda tutinglar⁺. ³³Jonini saqlamoqchi boʻlgan uni yoʻqotadi. Jonini yoʻqotgan esa uni asrab qoladi⁺. ³⁴Sizga shuni aytay: oʻsha kecha bir toʻshakda ikki kishi yotgan boʻlsa, biri olinadi, biri qoldiriladi. ³⁵⁻³⁶Ikki ayol birga tegirmon tortayotgan boʻlsa, biri olinadi, biri qoldiriladi*.”

³⁷Shogirdlar Isodan soʻradi:

— Hazrat, bu voqealar qayerda yuz beradi?

— Kalxatlar toʻplangan joyda murda boʻlishini hamma biladi, — deb javob berdi Iso. — Bu voqealar qayerda yuz berishi ham sizlarga shu singari ayon boʻladi*.

18–BOB

Beva ayol va adolatsiz qozi haqida masal

18¹Shogirdlar doimo va bezmasdan ibodat qilsin deb, Iso ularga shunday bir masal aytib berdi:⁺ ²“Bir shaharda Xudodan ham qoʻrqmaydigan, odamdan ham uyalmaydigan bir qozi bor ekan. ³Oʻsha shaharda bir beva ayol ham yashar ekan. U qozining oldiga tez–tez borib turib:

— Meni raqibimdan himoya qiling, — deb oʻtinarkan. ⁴Qozi ancha vaqtgacha unga yordam berishdan bosh tortib yurar ekan. Oxiri u oʻzi–oʻziga shunday debdi:

— Men Xudodan qoʻrqmayman, odamlardan ham uyalmayman. ⁵Ammo bu beva xotin meni holu jonimga qoʻymagani uchun uni himoya qila qolay. Boʻlmasa, u kelaverib meni bezor qiladi.”

⁶Rabbimiz Iso gapida davom etdi: “Adolatsiz qozining gapini eshitdingizmi? ⁷Shunday ekan, nahotki Xudo tunu kun iltijo qilayotgan Oʻz tanlaganlarini himoya qilmasa?! Yoʻq, Xudo ularni kuttirib qoʻymaydi!⁺ ⁸Sizlarga aytaman: ularni zudlik bilan himoya qiladi! Ammo Inson Oʻgʻli kelganda, yer yuzida imoni bor odamlarni toparmikin?”⁺

Farziy va soliqchi haqida masal

⁹Oʻzlarining solihligiga ishonib, boshqalarni mensimaydigan baʼzi odamlarga Iso quyidagi masalni aytib berdi:⁺ ¹⁰“Ikki odam ibodat qilgani Maʼbadga kirishibdi. Ularning biri farziy, ikkinchisi soliqchi* ekan⁺. ¹¹Farziy oʻrnidan turib, shunday ibodat qilibdi:

— Xudoyim, Oʻzingga shukur! Chunki men boshqalarga oʻxshab oʻgʻri, jinoyatchi, zinokor yoki manavi soliqchiday emasman⁺. ¹²Men haftada ikki marta roʻza tutaman. Topganimning oʻndan birini ushr qilib beraman⁺.

¹³Soliqchi boʻlsa uzoqda turib, hatto osmonga ham qarashga botinolmay, koʻkragiga urganicha:

— Yo Xudo, men gunohkorga rahm qil! — deb iltijo qilardi⁺.

¹⁴Sizga aytaman: farziy emas, mana shu odam oqlanib uyiga qaytdi. Zotan, oʻzini oʻzi yuksaltirgan odam kamsitiladi, oʻzini past olgan odam esa yuksaltiriladi.”⁺

Iso bolalarni duo qiladi

¹⁵•Iso bolalarimizga qoʻl tekkizsin deb, odamlar Uning oldiga hatto goʻdaklarni ham olib kelishardi. Shogirdlar buni koʻrib, odamlarni koyidilar. ¹⁶Iso esa bolalarni yoniga chaqirib, dedi: “Bolalarga yoʻl beringlar, Mening oldimga kelishlariga toʻsqinlik qilmanglar! Zero, Xudoning Shohligi shundaylarnikidir. ¹⁷Sizlarga chinini aytayin: kim Xudoning Shohligini bola kabi qabul qilmasa, unga hech qachon kirolmaydi.”⁺

Boylik va abadiy hayot haqida

¹⁸•Obroʻli bir odam Isodan soʻradi:

— Valineʼmat Ustoz! Abadiy hayotga ega boʻlish uchun nima qilishim kerak⁺?

¹⁹Iso unga dedi:

— Nega Meni valineʼmat deysan? Birgina Xudodan boshqa hech kim valineʼmat emas–ku!⁺ ²⁰Sen amrlarni bilasan: “Zino qilma. Qotillik qilma. Oʻgʻrilik qilma. Yolgʻon guvohlik berma. Ota–onangni hurmat qilgin.”*⁺

²¹— Bularning hammasiga yoshligimdan amal qilib kelaman, — dedi boyagi boshliq⁺. ²²Buni eshitib, Iso dedi:

— Senga birgina narsa yetishmaydi: bor narsangni sot, pulini kambagʻallarga tarqat. Shunda samoda xazinang boʻladi. Keyin kelib, Menga ergashgin⁺.

²³Boshliq buni eshitib, qattiq xafa boʻldi, chunki u juda boy edi. ²⁴Iso uning xafa boʻlganini koʻrib dedi:

— Mol–dunyosi bor odamlarning Xudo Shohligiga kirishi naqadar qiyin!⁺ ²⁵Boyning Xudo Shohligiga kirishidan koʻra, tuyaning igna teshigidan oʻtishi osonroqdir.

²⁶Buni eshitganlar esa:

— Unday boʻlsa, kim najot topa olar ekan? — deb soʻrashdi. ²⁷Iso shunday javob berdi:

— Odamlar uchun imkonsiz boʻlgan narsaning Xudo uchun imkoni bor⁺.

²⁸Shunda Butrus dedi:

— Mana, biz uy–joyimizni tashlab, Sizning orqangizdan ergashib keldik⁺.

²⁹Iso shogirdlariga dedi:

— Sizlarga chinini aytayin, Xudoning Shohligi uchun uy–joyini yoki xotinini yo aka–ukalarini yoki ota–onasini yo bola–chaqasini qoldirgan odam*⁺ ³⁰bu dunyoning oʻzidayoq bir necha barobar ortigʻi bilan oladi, narigi dunyoda esa abadiy hayotga ega boʻladi.

Iso Oʻz oʻlimi toʻgʻrisida uchinchi marta gapiradi

³¹•Keyin Iso oʻn ikki shogirdini chetga olib, ularga dedi: “Mana, biz Quddusga ketyapmiz. Paygʻambarlarning Inson Oʻgʻli toʻgʻrisida yozgan hamma bashoratlari bajo boʻladi. ³²Uni gʻayriyahudiylarga* tutib beradilar. Uni masxaralab haqorat qiladilar. Unga tupuradilar. ³³Gʻayriyahudiylar Uni qamchilaydilar, keyin oʻldiradilar. Ammo uchinchi kuni U tiriladi.”⁺

³⁴Shogirdlar esa bu soʻzlardan hech narsa tushunmadilar. Bu soʻzlarning maʼnosi ularga qorongʻi edi, Isoning aytganlarini ular anglamadilar⁺.

Iso koʻr odamga shifo beradi

³⁵•Iso Yerixo shahriga kirib kelayotganda, bir koʻr odam yoʻl chekkasida sadaqa soʻrab oʻtirar edi⁺. ³⁶Oldidan katta bir olomon oʻtib ketayotganini eshitgan oʻsha koʻr:

— Nima gap? — deb soʻradi.

³⁷— Nosiralik Iso oʻtib ketyapti, — deb javob berishdi unga. ³⁸Shunda koʻr:

— Ey Dovud Oʻgʻli* Iso, menga rahm qiling! — deb baqirdi⁺. ³⁹Oldinda ketayotganlar esa:

— Jim boʻl! — deb unga doʻq qilishdi. U esa yanada qattiqroq baqirdi:

— Ey Dovud Oʻgʻli! Menga rahm qiling!

⁴⁰Shunda Iso toʻxtab, koʻrni yoniga olib kelishlarini buyurdi. Koʻr kelgach, Iso undan soʻradi:

⁴¹— Mendan nima istaysan? Sen uchun nima qilay?

— Hazrat, koʻzlarim koʻrsin! — dedi u. ⁴²Iso unga:

— Koʻzlaring koʻrsin, ishonching senga shifo berdi, — dedi⁺.

⁴³Oʻsha zahoti u koʻra boshladi. Soʻng Xudoni ulugʻlagancha Isoga ergashdi. Buni koʻrgan butun xalq Xudoga hamdu sanolar aytdi.

19–BOB

Iso va Zakkay

19¹Iso Yerixo shahriga kirib, shahar boʻylab oʻtayotgan edi⁺. ²Bu shaharda Zakkay degan bir odam bor edi. U soliqchilar* boshligʻi boʻlib, boy edi. ³Zakkay “Iso kim ekan?” deb Uni koʻrishga urinardi, ammo odam koʻpligidan koʻra olmasdi, chunki uning boʻyi past edi. ⁴U oldinga yugurib, Isoni koʻrish uchun shikamora–anjir daraxti* ustiga chiqib oldi. Iso oʻsha yerdan oʻtishi kerak edi.

⁵Iso u yerga kelganda, yuqoriga qarab, Zakkayga dedi:

— Zakkay! Tezroq pastga tush, Men bugun sening uyingda mehmon boʻlishim kerak.

⁶Zakkay darrov pastga tushdi, Isoni quvonch bilan uyiga taklif qildi. ⁷Buni koʻrganlarning hammasi: “Iso bir gunohkor odamning uyiga mehmonga bordi”, deb norozilik bildirishdi⁺. ⁸Zakkay esa oʻrnidan turib, Rabbimiz Isoga dedi:

— Hazrat, men mol–mulkimning yarmini kambagʻallarga beraman. Biron kimsaning narsasini nohaq olgan boʻlsam, toʻrt barobar qilib qaytaraman⁺.

⁹Iso unga shunday javob berdi:

— Bugun bu xonadonga najot keldi, chunki bu odam ham Ibrohimning oʻgʻlidir*⁺. ¹⁰Inson Oʻgʻli yoʻqolganni izlab topish va uni qutqarish uchun kelgan.

Oʻnta xizmatkor haqida masal

¹¹•Olomon Isoning bu soʻzlarini tinglar ekan, Iso gapini bir masal bilan davom ettirdi. Chunki Iso Quddusga yaqinlashib qolgan edi, odamlar ham, Xudoning Shohligi hozir zohir boʻlishi kerak, deb oʻylardilar⁺.

¹²Iso shunday dedi: “Bir zodagon odam uzoq mamlakatga ketmoqchi boʻlibdi. U yerda shohlik taxtini egallab, qaytib kelmoqchi edi. ¹³Ketishdan oldin u xizmatkorlaridan oʻntasini chaqiribdi–da, har biriga bir tilladan* berib, shunday debdi:

— Men qaytib kelgunimcha, bu pullarni ishga solinglar.

¹⁴Holbuki, bu zodagonning hamyurtlari uni yomon koʻrishar ekan. Uning orqasidan: «Bu odam bizga shoh boʻlmasin, istamaymiz», deb aytish uchun elchilar yuborishibdi⁺.

¹⁵Ammo zodagon shohlik taxtini egallab, qaytib kelibdi. Soʻng oʻzi pul bergan xizmatkorlarini chaqirtirib, kim qancha foyda olganini bilmoqchi boʻlibdi.

¹⁶Birinchisi kelib:

— Shoh hazratlari, sizning tillangiz oʻn tilla foyda olib keldi, — debdi. ¹⁷Shoh unga:

— Barakalla! Sen yaxshi xizmatkorsan! Kichik ishda ishonchimni oqlaganing uchun oʻnta shahar ustidan hokim boʻlasan, — debdi⁺.

¹⁸Ikkinchisi kelib:

— Shoh hazratlari, sizning tillangiz besh tilla foyda keltirdi, — debdi. ¹⁹Unga ham:

— Sen ham beshta shaharga hokimlik qilasan, — debdi.

²⁰Soʻng uchinchi xizmatkori kelib:

— Shoh hazratlari! — debdi, — mana sizning tillangiz, men uni roʻmolchaga tugib saqladim. ²¹Men sizdan qoʻrqdim, siz qattiqqoʻl odamsiz. Siz bermasdan olasiz, ekmasdan oʻrasiz.

²²Shoh esa unga:

— Ey yomon xizmatkor! — deb doʻq urdi, — men seni oʻz soʻzlaring boʻyicha hukm qilaman! Mening qattiqqoʻlligimni hamda bermasdan olishimni, ekmasdan oʻrishimni bilar ekansan,⁺ ²³nega pulimni muomalaga kiritmading? Men qaytib kelganimdan keyin, pulimni foydasi bilan olgan boʻlardim.

²⁴Soʻng yonida turganlarga debdi:

— Uning qoʻlidan tillani olib, oʻn tillasi borga beringlar.

²⁵— Ey olampanoh, uning oʻn tillasi bor–ku! — deyishibdi ular.

²⁶— Sizlarga shuni aytay: kimda bor boʻlsa, unga yana beriladi. Kimda yoʻq boʻlsa, hatto bori ham tortib olinadi⁺. ²⁷Endi mening shoh boʻlishimni istamagan dushmanlarimga kelsak, ularni shu yerga olib kelib, koʻz oldimda qatl qilinglar.”⁺

Iso Quddusga tantanali kiradi

²⁸•Iso shu gaplarni aytgandan keyin, yoʻlida davom etib, Quddusga ketdi. ²⁹Zaytun togʻi* etagidagi Baytfagiya bilan Baytaniya qishloqlariga yaqinlashgach, U shogirdlaridan ikkitasiga dedi:⁺

³⁰— Anavi qishloqqa* boringlar. U yerga kirishingiz bilanoq, bogʻliq turgan va hech qachon minilmagan xoʻtikni koʻrasizlar. Oʻsha xoʻtikni yechib, bu yerga olib kelinglar. ³¹Agar kimdir sizlardan: “Xoʻtikni nega yechyapsizlar?” — deb soʻrab qolsa, “Bu xoʻtik Rabbimiz Masihga kerak”, — deb aytinglar.

³²Shogirdlar borib, xuddi Isoning aytganini topdilar. ³³Xoʻtikni yechayotganlarida uning egalari:

— Nega xoʻtikni yechyapsizlar? — deb soʻrashdi. ³⁴Shogirdlar:

— U Rabbimiz Masihga kerak, — dedilar.

³⁵Xoʻtikni Isoning oldiga keltirishdi–da, ustiga toʻnlarini tashlab, Isoni mindirishdi. ³⁶Iso xoʻtikni minib ketayotganda, odamlar toʻnlarini yoʻlga poyandoz qildilar⁺. ³⁷Iso Zaytun togʻidan tushadigan joyga yetib kelganda, koʻpdan–koʻp shogirdlar koʻrgan barcha moʻjizalarni eslab shodlandilar va baland ovozda Xudoga hamdu sanolar aytdilar:

³⁸“Egamiz nomidan kelayotgan Shoh baraka topsin!*

Osmonda tinchlik, falak toqida shon–sharaflar boʻlsin!”⁺

³⁹Shunda olomon orasidan baʼzi farziylar Isoga:

— Ustoz, shogirdlaringizni jim qiling! — deyishdi⁺. ⁴⁰Iso esa ularga dedi:

— Sizlarga shuni aytay: agar bular jim boʻlsa, toshlar chinqiradi!⁺

Iso Quddus uchun yigʻlaydi

⁴¹Iso Quddusga kiray deganda, shaharni koʻrib, yigʻlab yubordi:⁺ ⁴²“Tinchlik uchun nimalar zarurligini bugun sen bilsayding! Ammo bular senga qorongʻi⁺. ⁴³Boshingga shunday kunlar keladi: dushmanlaring atrofingga tuproq uyadilar, seni oʻrab oladilar, har tomondan siquvga oladilar⁺. ⁴⁴Bagʻringdagi farzandlaringni qirib tashlaydilar. Seni shu qadar vayron qiladilarki*, shahringda hatto tosh ustida turgan tosh qolmaydi. Chunki Xudo seni qutqargani kelgandi, ammo sen bu imkoniyatni qoʻldan boy berding*.”⁺

Iso savdogarlarni Maʼbaddan quvib chiqaradi

⁴⁵•Iso Maʼbadga kirib, ichkarida savdo–sotiq qilayotganlarni* quvib chiqara boshladi. ⁴⁶Ularga shunday dedi:

— “Mening uyim ibodat uyi boʻladi”*, deb Muqaddas bitiklarda yozilgan–ku! Sizlar esa Xudoning uyini qaroqchilar uyasiga* aylantirib yuboribsizlar!⁺

⁴⁷Iso har kuni Maʼbadda taʼlim berardi. Bosh ruhoniylar, Tavrot tafsirchilari va xalq yoʻlboshchilari esa Uni halok qilish payiga tushdilar. ⁴⁸Lekin buning chorasini topmadilar, chunki butun xalq Isoning soʻzlarini jonu dili bilan tinglar edi.

20–BOB

Isoning hokimiyati toʻgʻrisida savol

20¹•Bir kuni Iso Maʼbadda xalqqa taʼlim berib, Xushxabar aytayotgan edi. Shu payt bosh ruhoniylar, Tavrot tafsirchilari va yoʻlboshchilar kelib qoldilar. ²Ular Isodan soʻradilar:

— Bizlarga ayting–chi, Siz bu ishlarni qanday hokimiyat bilan qilyapsiz? Bu hokimiyatni Sizga kim bergan⁺?

³Iso ularga shunday javob berdi:

— Men ham sizlarga bir savol berayin, Menga aytinglar: ⁴Yahyo xalqni suvga choʻmdirish huquqini Xudodan olganmidi yoki insondanmi⁺?

⁵Ular esa oʻzaro mulohaza yuritdilar:

— Agar: “Xudodan”, — desak, U: “Nega Yahyoga ishonmadingizlar?” — deydi⁺. ⁶Agar: “Insondan”, — desak, butun xalq bizni toshboʻron qiladi, chunki xalq Yahyoning paygʻambarligiga qatʼiy ishonadi⁺.

⁷Shunday qilib, ular:

— Qayerdanligini bilmaymiz, — deb javob berdilar. ⁸Iso ularga dedi:

— Unday boʻlsa, Men ham bu ishlarni qaysi hokimiyat bilan qilayotganimni sizlarga aytmayman.

Yovuz bogʻbonlar haqida masal

⁹•Iso xalqqa quyidagi masalni aytdi: “Bir odam uzumzor barpo qilibdi. Uzumzorni bogʻbonlarga ijaraga berib, oʻzi uzoq vaqtga safarga ketibdi⁺. ¹⁰Yigʻim–terim mavsumida, uzumzor hosilidan tegishli ulushini olish uchun oʻsha odam xizmatkorini bogʻbonlar oldiga yuboribdi. Ammo bogʻbonlar xizmatkorni kaltaklab, qup–quruq qaytarib yuborishibdi. ¹¹Keyin uzumzor egasi yana boshqa bir xizmatkorini yuboribdi. Bogʻbonlar bu xizmatkorni ham urib, sharmanda qilib, qup–quruq qaytarib yuborishibdi. ¹²Yana uchinchisini yuboribdi, uni ham yarador qilib, quvib chiqarishibdi⁺.

¹³Keyin uzumzor egasi oʻylabdi: «Endi nima qilsam ekan? Endi suyukli oʻgʻlimni yuboraman. Balki bogʻbonlar uni hurmat qilishar.»⁺

¹⁴Ammo bogʻbonlar uning oʻgʻlini koʻrishlari bilan oʻzaro muhokamaga tushib:

— Bu merosxoʻr–ku! Uni oʻldiraylik, shunda merosi bizga qoladi, — deyishibdi–da,⁺ ¹⁵oʻgʻlini uzumzordan tashqariga chiqarib, oʻldirishibdi.

Xoʻsh, sizningcha, endi uzumzor egasi ularni nima qilar ekan⁺? ¹⁶U kelib bogʻbonlarni oʻldiradi, uzumzorini esa boshqalarga ijaraga beradi.”

Buni eshitganlar:

— Xudo koʻrsatmasin! — deb yuborishdi⁺. ¹⁷Iso esa ularga tikilib, shunday dedi:

— Unday boʻlsa, Muqaddas bitiklardagi:

“Binokorlar rad etgan tosh

Binoning tamal toshi* boʻldi”*,

degan soʻzlarning maʼnosi nima⁺? ¹⁸Kimki bu tamal toshiga* yiqilsa, parcha–parcha boʻladi. Tosh kimning ustiga tushsa, uni ezib yuboradi⁺.

¹⁹•Iso aytgan bu masal tafsirchilar bilan bosh ruhoniylarga qarshi aytilgan edi. Ular buni anglab yetdilar va shu zahoti Isoni qoʻlga olmoqchi boʻldilar. Ammo xalqdan qoʻrqdilar.

Soliq toʻlash haqida

²⁰Tafsirchilar bilan bosh ruhoniylar Isoni kuzatib yurdilar. Uning ortidan oʻzlarini samimiy koʻrsatadigan odamlarni qoʻydilar. Ular esa Isoni tilidan ilintirib, hokimning qoʻliga va hukmiga bermoqchi edilar⁺. ²¹Shuning uchun ular Isoga dedilar:

— Ustoz, Siz aytayotgan soʻzlaringiz va oʻrgatayotgan taʼlimotingiz toʻgʻri ekanini bilamiz. Siz hech kimga yuz–xotir qilmay Xudoning yoʻlini toʻgʻri oʻrgatasiz. ²²Ayting–chi, Qaysarga* soliq toʻlashimiz* toʻgʻrimi yoki yoʻqmi⁺?

²³Iso ularning makkorligini anglab, dedi*:⁺

²⁴— Qani, Menga bir dinor* koʻrsatinglar! Bu tangadagi surat va yozuv kimniki?

— Qaysarniki, — deb javob berdi ular. ²⁵Iso:

— Unday boʻlsa, Qaysarning haqini Qaysarga, Xudoning haqini Xudoga beringlar, — dedi⁺.

²⁶Ular xalqning koʻz oʻngida Isoni tilidan ilintira olmadilar. Isoning javobidan lol qolib, jim boʻldilar.

Tirilish haqida savol

²⁷•Sadduqiylar* oʻliklarning tirilishini inkor etardilar. Ularning baʼzilari Isoning oldiga kelib, xalq oldida Unga shunday savol berdilar:⁺

²⁸— Ustoz! Muso bizga shunday yozib qoldirgan*: agar birovning akasi farzand koʻrmay oʻtib ketsa, ukasi akasining xotiniga uylanib, akasi uchun farzandni dunyoga keltirsin. Tugʻilgan bola marhum akasiniki hisoblanadi⁺. ²⁹Xoʻsh, yetti aka–uka boʻlgan ekan. Birinchisi uylanibdi, ammo farzand koʻrmay olamdan oʻtibdi. ³⁰Soʻng ikkinchisi oʻsha xotinni olib, bola koʻrmay oʻlibdi. ³¹Uchinchisi ham xuddi shu koʻyga tushibdi. Xullas, yettala aka–ukaning hammasi oʻsha xotinga uylanib, farzandsiz oʻtib ketibdi. ³²Oxirida xotin ham qazo qilibdi. ³³Ayting–chi, Xudo odamlarni tiriltirganda oʻsha ayol qaysi birining xotini hisoblanadi? Yettovi ham unga uylangan edilar–ku!

³⁴Iso ularga shunday javob berdi:

— Bu dunyoda odamlar uylanadilar va erga tegadilar. ³⁵Ammo oʻlikdan tirilishga va kelajakdagi dunyoda yashashga sazovor boʻlganlar u dunyoda uylanmaydilar, erga ham tegmaydilar⁺. ³⁶Ular bamisoli farishtalarday boʻlganlari uchun hech qachon oʻlmaydilar. Ular Xudoning farzandlaridir, chunki tirilgandirlar. ³⁷Hatto Musoning oʻzi ham oʻliklarning tirilishini taʼkidlab, yonayotgan buta toʻgʻrisidagi voqeada* Egamizni “Ibrohim, Isʼhoq va Yoqbning Xudosi” deb atagan⁺. ³⁸Zotan, Xudo oʻliklarning emas, tiriklarning Xudosidir. Xudo uchun hamma tirikdir.

³⁹⁻⁴⁰Tafsirchilarning baʼzilari Isoga yana savol berishga jurʼat etmaganlari uchun:

— Ustoz, yaxshi gapirdingiz, — dedilar.

Masih kimning oʻgʻli?

Iso tafsirchilarga dedi:⁺

⁴¹•— Nega Masihni Dovudning Oʻgʻli* deydilar⁺? ⁴²⁻⁴³Mana, Dovudning oʻzi Zabur kitobida shunday degan:

“Egamiz aytmoqda Rabbimga:

Dushmanlaringni oyoqlaring ostiga poyandoz qilmagunimcha,

Sen Mening oʻng tomonimda* oʻtirgin.”*⁺

⁴⁴Demak, Dovud Masihni Rabbim deb atagan boʻlsa, qanday qilib Masih Dovudning Oʻgʻli boʻladi?!

Iso soxta dindorlik toʻgʻrisida ogohlantiradi

⁴⁵Butun xalq Isoni tinglab turar ekan, U shogirdlariga dedi:

⁴⁶— Tavrot tafsirchilaridan ehtiyot boʻlinglar! Ular uzun kiyimlar kiyishni, bozorlarda yurganlarida ularga salom berishlarini yaxshi koʻradilar. Sinagogalarda yaxshi joylarda oʻtirishni, ziyofatlarda toʻrda oʻtirishni yoqtiradilar⁺. ⁴⁷Ammo beva ayollarning uy–joylarini tortib oladilar, xoʻja koʻrsinga uzoq duo oʻqiydilar. Bunday odamlar nihoyatda qattiq jazoga mubtalo boʻladilar.

21–BOB

Beva ayolning xayr–ehsoni

21¹•Iso Maʼbadning ehson qutisiga nazar solar ekan, ehson tashlab turgan boy odamlarni koʻrdi⁺. ²Shuningdek, ikki chaqa* tashlagan bir kambagʻal beva ayolni ham koʻrdi. ³Shunda Iso dedi:

— Sizlarga chinini aytayin, bu kambagʻal beva hammadan koʻproq ehson berdi. ⁴Chunki boylarning hammasi oʻzlarining ortiqcha pullaridan ehson qildilar. Ammo bu ayol kambagʻalligiga qaramasdan, oʻzining bor–yoʻgʻini tashladi⁺.

Iso Maʼbadning vayron boʻlishi toʻgʻrisida bashorat qiladi

⁵•Shogirdlardan baʼzilari Maʼbadni tomosha qilib, uning goʻzal toshlar va Xudoga nazr qilingan inʼomlar bilan bezatilgani toʻgʻrisida gaplashayotgan edilar. Iso esa dedi:

⁶— Shunday kunlar keladiki, siz koʻrib turganlarning hammasi vayron boʻladi*. Bu yerda tosh ustida turgan bironta tosh qolmaydi⁺.

⁷Ular Isodan soʻradilar:

— Ustoz, bu hodisalar qachon yuz beradi? Tez orada yuz berishini nimadan bilsak boʻladi?

⁸Iso dedi:

— Ehtiyot boʻlinglar, yoʻldan ozmanglar, chunki koʻp kishilar oʻzlarini Mening nomim bilan atab: “Men Oʻshaman”, “Vaqt yaqin”, — deb aytadi. Ularga ergashmanglar⁺. ⁹Sizlar urush va isyonlar toʻgʻrisida xabarlarni eshitganingizda, vahimaga tushmanglar, chunki bu hodisalar birinchi boʻlib sodir boʻlishi kerak. Ammo bu hali soʻnggi nihoya emas.

¹⁰Keyin Iso ularga dedi: “Xalq xalqqa qarshi, shohlik shohlikka qarshi koʻtariladi⁺. ¹¹Ayrim joylarda shiddatli zilzilalar, qahatchiliklar, oʻlatlar boʻladi. Osmonda vahimali hodisalar, buyuk alomatlar yuz beradi⁺.

¹²Lekin bularning hammasidan oldin sizlarni hibsga oladilar, quvgʻin qiladilar, sinagogalarga topshirib, qamoqlarga tashlaydilar. Mening nomim tufayli sizlarni shohlar va hokimlar oldiga olib boradilar⁺. ¹³Bular Xushxabarni aytishingiz uchun imkoniyat boʻladi. ¹⁴Oʻzimizni qanday himoya qilamiz, deb oldindan qaygʻurmaslikka qaror qilinglar. ¹⁵Men Oʻzim sizlarga soʻz, donolik ato qilamanki, raqiblaringizdan birontasi aytganlaringizni rad qila olmaydilar yoki eʼtiroz bildira olmaydilar⁺. ¹⁶Sizlarni hatto ota–onangiz, aka–ukalaringiz, qarindosh–urugʻlaringiz, doʻstlaringiz tutib berishadi. Ular baʼzilaringizni oʻldirishadi. ¹⁷Mening nomim tufayli hamma sizlardan nafratlanadi. ¹⁸Biroq boshingizdan bir tola soch ham tushmaydi⁺. ¹⁹Qatʼiyatli boʻlinglar, shunda hayotga erishasiz.

Quddusning vayron boʻlishi haqida bashorat

²⁰•Quddusni dushman lashkarlari oʻrab olganini koʻrganingizda, bilingki, shahar yaqin orada vayron qilinadi. ²¹Shunda Yahudiyada boʻlganlar togʻlarga qochsin, shaharning ichida boʻlganlar tashqariga chiqsin, dalalarda boʻlganlar shaharga kirmasin. ²²Chunki Xudoning qasos oladigan kunlari keldi. Oʻsha kunlarda hamma bashoratlar amalga oshadi. ²³U kunlarda homilador va emizikli ayollarning holiga voy! Chunki yer yuzini katta musibat chulgʻab oladi, bu xalqning boshiga Xudoning gʻazabi yogʻiladi⁺. ²⁴Baʼzilari qilichdan oʻtkaziladi, boshqalari barcha yurtlarga asir qilib olib ketiladi. Gʻayriyahudiylarning davru davroni tugamaguncha, ular Quddusni oyoq osti qiladilar⁺.

Inson Oʻgʻlining kelishi haqida

²⁵•Quyosh, oy va yulduzlarda alomatlar paydo boʻladi. Dengizlar va toʻlqinlar shovqinidan xalqlar sarosimaga tushib, iztirob chekadi. ²⁶Odamlar dunyoga keladigan falokatlarni koʻrib, qoʻrquvdan hushidan ketadilar. Chunki oʻshanda samoviy kuchlar larzaga keladi. ²⁷Shunda hamma odam Inson Oʻgʻlini koʻradi. Inson Oʻgʻli qudratga va buyuk ulugʻvorlikka burkanib, bulutlarda keladi*⁺.

²⁸Bu hodisalar yuz bera boshlaganda, turib, boshingizni baland koʻtaring. Chunki qutqariladigan vaqtingiz yaqinlashmoqda.”

Hushyor boʻlish haqida

²⁹•Iso shogirdlariga bir masalni aytib berdi: “Anjir daraxtiga va boshqa hamma daraxtlarga qaranglar. ³⁰Daraxtlar barg yozayotganini koʻrganingizda, yoz yaqinlashib qolganini bilasiz. ³¹Shu singari, mana bu voqealar sodir boʻlganda, bilingki, Xudoning Shohligi yaqin. ³²Sizlarga chinini aytayin, bu nasl oʻtmasdanoq, bularning hammasi sodir boʻladi⁺. ³³Yeru osmon yoʻq boʻlib ketadi, ammo Mening soʻzlarim kuchda qoladi⁺.

³⁴Hushyor boʻlinglar! Kayfu safoga, bu hayotning tashvishlariga berilib ketmanglar. Tagʻin oʻsha kun kelib qolganda sizlar toʻsatdan toʻrga tushgan odamlarga oʻxshab qolmanglar!⁺ ³⁵Chunki u kun butun yer yuzida yashovchilarning boshiga tushadi. ³⁶Doim hushyor boʻlinglar. Yuz beradigan bu hamma musibatlardan qutula olishingiz va Inson Oʻgʻli oldida munosib tura olishingiz uchun doimo ibodatda boʻlinglar.”⁺

³⁷Har kuni Iso Maʼbadda taʼlim berardi, kechalari esa shahardan chiqib, tunni Zaytun togʻida* oʻtkazar edi⁺. ³⁸Xalq sahardan Isoni tinglagani Maʼbadga kelardi.

22–BOB

Isoni oʻldirish rejasi

22¹•Xamirturushsiz non bayramiga yaqin qolgan edi. Bu bayram Fisih* deb atalardi⁺. ²Bosh ruhoniylar va Tavrot tafsirchilari Isoni yashirincha oʻldirish uchun fursat poylab yurgan edilar, chunki ular xalqdan qoʻrqardilar. ³Shunda oʻn ikki havoriydan biri — Yahudo Ishqariyotning ichiga shayton kirib oldi⁺. ⁴Yahudo bosh ruhoniylarning va Maʼbad mirshabboshilarining* oldiga borib, Isoni qanday tutib berish toʻgʻrisida ular bilan gaplashdi. ⁵Ular juda xursand boʻlib, Yahudoga pul beradigan boʻldilar. ⁶Yahudo rozi boʻldi va Isoni xalqdan yashirincha ularning qoʻliga tutib berish uchun qulay fursatni kuta boshladi⁺.

Qutlugʻ kecha va Isoga xiyonat

⁷•Xamirturushsiz non bayrami keldi. Shu kuni Fisih qoʻzisi qurbonlik qilinar edi⁺. ⁸Iso Butrus bilan Yuhannoni yuborayotib shunday dedi:

— Boringlar, biz uchun Fisih taomini tayyorlanglar.

⁹Ular Isodan soʻradilar:

— Bayram taomini qayerda tayyorlashimizni xohlaysiz?

¹⁰Iso ularga dedi:

— Quddusga kirishlaringiz bilanoq, koʻzada suv koʻtarib ketayotgan bir odamni uchratasizlar. Oʻsha odamga ergashib, u kiradigan uyga kiringlar. ¹¹Xonadon egasiga shunday deb aytinglar: “Ustozimiz shogirdlari bilan Fisih taomini yemoqchilar. U sizdan: «Bizga tayyorlab qoʻyilgan mehmonxona qayerda?» deb soʻrab yubordilar.” ¹²Uy egasi sizlarga jihozlangan katta boloxonani koʻrsatadi. U yerda biz uchun hozirlik koʻringlar.

¹³Shogirdlar ketdilar. Hamma narsa xuddi Iso aytganday roʻy berdi. Ular Fisih taomini tayyorladilar.

¹⁴•Ziyofat vaqti boʻldi. Iso bilan havoriylari dasturxon atrofiga yonboshlashdi. ¹⁵Iso ularga dedi:

— Men azob chekmasimdan avval bu Fisih taomini sizlar bilan birga yeyishni juda ham orzu qilgandim. ¹⁶Sizlarga aytay: biz Xudoning Shohligida haqiqiy Fisih taomini yemagunimizcha, Men bu taomdan boshqa yemayman⁺.

¹⁷Keyin Iso sharob quyilgan kosani olib, shukrona duosini aytib dedi:

— Buni olinglar, oʻzaro boʻlishinglar. ¹⁸Sizlarga aytay: Xudoning Shohligi kelmaguncha, Men uzum neʼmatidan boshqa ichmayman.

¹⁹Soʻngra nonni oldi, shukrona duosini aytib sindirdi va shogirdlariga berib dedi:

— Bu non Mening tanamni bildiradi. Tanam sizlar uchun fido boʻladi. Birgalikda non sindirib yeganingizda Meni xotirlanglar⁺.

²⁰Ovqatlanib boʻlganlaridan keyin, Iso yana sharob quyilgan kosani olib, shunday dedi:

— Bu kosa Xudoning yangi ahdini* bildiradi. Bu ahd sizlar uchun toʻkiladigan qonim evaziga kuchga kiradi⁺. ²¹Ana, qarang! Menga xiyonat qiladigan odam Men bilan bir dasturxonda oʻtiribdi⁺. ²²Ha, Xudo reja qilganday, Inson Oʻgʻli jon beradi. Ammo Inson Oʻgʻliga xiyonat qilgan odamning holiga voy!⁺

²³Shunda ular bir–birlaridan:

— Oramizda bunday ishga qoʻl uradigan kim ekan? — deb soʻray boshladilar.

Eng katta kim?

²⁴•Shogirdlar orasida: “Qaysi birimiz eng katta hisoblanishimiz kerak?” degan bahs boʻldi.

²⁵Iso ularga dedi: “Butparastlarning hukmdorlari xalqlariga oʻz hukmini oʻtkazadilar. El boshliqlari oʻzlarini oliyhimmat deb ataydilar. ²⁶Sizlar esa bunday boʻlmanglar. Aksincha, orangizda kim katta boʻlsa, oʻzini eng kichikday tutsin. Kim boshliq boʻlsa, xizmatkorday boʻlsin⁺. ²⁷Xoʻsh, kim katta? Dasturxon atrofida oʻtirganmi yoki unga xizmat qilayotganmi? Dasturxon atrofida oʻtirgan emasmi?! Men esa orangizda xizmatkordayman⁺.

²⁸Ogʻir kunlarimda yonimda boʻldingizlar⁺. ²⁹Shuning uchun osmondagi Otam Menga inʼom qilgan Shohlikni Men sizlarga inʼom qilyapman⁺. ³⁰Sizlar Mening Shohligimda dasturxonim atrofida oʻtirib yeb–ichasizlar, taxtlarda oʻtirib, Isroilning oʻn ikki qabilasiga hukmronlik qilasizlar.”⁺

Iso Butrusning tonishi toʻgʻrisida bashorat qiladi

³¹•Iso dedi:

— Shimoʻn*, Shimoʻn! Mana, bugʻdoyni gʻalvirdan oʻtkazishganday, shayton sizlarni sinovdan oʻtkazishga izn talab qildi*⁺. ³²Biroq imondan toymasin deb, Men sen uchun ibodat qildim. Sen tavba qilib, Menga qaytganingdan keyin, birodarlaringni imonda mustahkamla⁺.

³³Shimoʻn Isoga javoban dedi:

— Hazrat! Men Siz bilan zindonga ham, oʻlimga ham borishga tayyorman!⁺

³⁴Iso esa dedi:

— Eh Butrus! Senga shuni aytay: bugun xoʻroz qichqirmasdan oldin sen uch marta Meni tanimasligingni aytasan.

Hamyon, toʻrva, qilich

³⁵Iso shogirdlariga dedi:

— Men sizlarni hamyonsiz, toʻrvasiz, choriqsiz yuborganimda*, biron narsada kamchiligingiz bormidi?

— Hech narsada! — javob berdi ular⁺. ³⁶Iso ularga shunday dedi:

— Endi esa kimning hamyoni yoki toʻrvasi boʻlsa, olsin. Kimda qilich yoʻq boʻlsa, choponini sotib, qilich* xarid qilsin. ³⁷Sizlarga aytay: “U gunohkorlar qatorida sanaldi”*, — deb Men haqimda aytilgan bashorat bajo boʻlishi kerak. Ha, Men haqimda yozilgan bu soʻz bajo boʻlyapti⁺.

³⁸Shogirdlar:

— Hazrat, qarang, mana bu yerda ikkita qilich bor ekan! — dedilar.

— Boʻldi, bas qilinglar! — dedi Iso.

Iso Zaytun togʻida ibodat qiladi

³⁹•Iso shahardan chiqib, odatdagiday Zaytun togʻiga* yoʻl oldi. Shogirdlari ham Uning orqasidan ketdilar. ⁴⁰Iso oʻsha joyga yetib kelgandan keyin, shogirdlariga:

— Vasvasaga tushib qolmaylik, deb ibodat qilinglar*, — dedi⁺. ⁴¹Oʻzi ulardan bir tosh otar masofacha nari bordi–da, tiz choʻkib ibodat qildi:

⁴²— Ey Ota! Qaniydi, bu azob kosasini* Mendan uzoqlashtirsang! Ammo Mening xohishim emas, Sening xohishing bajo boʻlsin⁺.

⁴³Shu orada osmondan bir farishta Isoga zohir boʻlib, Unga kuch ato qildi⁺. ⁴⁴Iso ogʻir iztirob ichida jon–jahdi bilan ibodat qildi. Undan oqqan ter esa yerga tomayotgan qon tomchilariga oʻxshar edi*.

⁴⁵Iso ibodatni tugatib, shogirdlari yoniga keldi. Ularning uxlab yotganini koʻrdi. Shogirdlar qaygʻudan holdan toygan edilar. ⁴⁶Iso ularga:

— Nega uxlab yotibsizlar? Qani, turinglar, vasvasaga tushib qolmaylik, deb ibodat qilinglar, — dedi.

Iso hibsga olinadi

⁴⁷•Iso hali gapini tugatmagan ham ediki, olomon kelib qoldi. Olomonni oʻn ikki shogirddan biri — Yahudo boshlab kelgandi. Yahudo Isoni oʻpmoqchi boʻlib, Unga yaqinlashdi*⁺. ⁴⁸Iso esa unga dedi:

— Yahudo, sen Inson Oʻgʻliga birgina oʻpich bilan xiyonat qilyapsanmi?!

⁴⁹Isoning yonidagilar voqea qayoqqa yoʻnalayotganini payqab:

— Hazrat, qilichni ishga solaylikmi? — deyishdi⁺. ⁵⁰Ulardan biri esa oliy ruhoniyning xizmatkoriga bir urib, uning oʻng qulogʻini kesib tashladi. ⁵¹Shunda Iso:

— Qoʻyinglar, bas! — dedi–da, xizmatkorning qulogʻiga qoʻl tekkizib unga shifo berdi. ⁵²Soʻng Uni qoʻlga olishga kelgan bosh ruhoniylar, Maʼbad mirshabboshilari* va yoʻlboshchilarga dedi:

— Men qaroqchimidim, Meni olib ketgani qilichu tayoqlar bilan kelibsizlar?! ⁵³Sizlar bilan har kuni Maʼbadda birga edim, Menga qoʻl tekkizmadingizlar. Ammo endi zamon sizniki, zulmat hukmronligi keldi!⁺

Butrus Isodan tonadi

⁵⁴•Isoni ushlab, oliy ruhoniyning* uyiga olib ketdilar. Butrus esa masofa saqlab ularga ergashib bordi. ⁵⁵Oliy ruhoniyning hovlisi oʻrtasida gulxan yoqishdi. Butrus gulxan atrofida oʻtirgan odamlarning yoniga borib oʻtirdi. ⁵⁶Bir choʻri qiz gulxan yonida oʻtirgan Butrusni koʻrdi. U Butrusga tikilib qaradi–da:

— Bu odam ham U bilan birga edi! — dedi.

⁵⁷Lekin Butrus inkor etib:

— Ey singlim, men Uni tanimayman! — dedi.

⁵⁸Bir ozdan keyin boshqa bir odam Butrusni koʻrib:

— Sen ham ulardan birisan–ku! — dedi. Lekin Butrus unga ham:

— Yoʻgʻ–e, men ulardan emasman! — dedi.

⁵⁹Oradan bir soatlar oʻtgandan keyin yana kimdir:

— Haqiqatan ham, manavi odam U bilan birga boʻlgan. Axir, u ham Jalilalik–ku!* — deb turib oldi.

⁶⁰— Menga qara, nima toʻgʻrisida gapiryapsan, tushunmayapman, — deb eʼtiroz bildirdi Butrus.

U gapini tugatmasdanoq, xoʻroz qichqirdi. ⁶¹Rabbimiz Iso oʻgirilib, Butrusga qaradi. Shunda Butrus Rabbimizning: “Bugun xoʻroz qichqirmasdan oldin, sen Mendan uch marta tonasan” degan gapini esladi⁺. ⁶²Butrus hovlidan chiqib, achchiq–achchiq yigʻladi.

⁶³•Isoni qoʻriqlagan odamlar Uni haqoratlab kaltakladilar⁺. ⁶⁴Ular Isoning koʻzlarini bogʻlab qoʻyib:

— Paygʻambar, qani, top–chi, Seni kim urdi ekan? — derdilar. ⁶⁵Isoga yana koʻp haqoratli soʻzlar aytdilar.

Iso Oliy kengash oldida

⁶⁶•Tong otganda Oliy kengash* aʼzolari — bosh ruhoniylar va tafsirchilar yigʻildilar. Isoni ularning oldiga olib kelishdi.

⁶⁷— Bizga ayt–chi, Sen Masihmisan? — deb soʻradilar. Iso shunday javob berdi:

— Agar sizlarga aytsam, Menga ishonmaysizlar. ⁶⁸Agar sizlarga savol bersam, javob bermaysizlar*. ⁶⁹Biroq bundan buyon Inson Oʻgʻli Qodir Xudoning oʻng tomonida oʻtiradi*⁺.

⁷⁰Shunda hamma birdaniga:

— Bundan chiqdi, Sen Xudoning Oʻgʻli* ekansan–da? — deb soʻradilar.

— Oʻzlaringiz Mening kimligimni aytdingizlar, — dedi ularga Iso. ⁷¹Shunda ular:

— Boshqa guvohga ehtiyoj qolmadi! Oʻz ogʻzidan oʻzimiz eshitdik, axir! — deyishdi⁺.

23–BOB

Iso Pilat huzurida

23¹•Butun Kengash aʼzolari turib, Isoni hokim Pilatning* oldiga keltirdilar⁺. ²Ular Isoni ayblay boshladilar:

— Biz bu Odamni xalqimizni yoʻldan ozdirayotganda ushlab oldik. U, Qaysarga* soliq toʻlamanglar, Men Masihman, yaʼni shohman, deb aytib yuribdi⁺.

³Pilat Isodan:

— Sen yahudiylarning shohimisan? — deb soʻradi.

— Siz shunaqa deysiz, — deb javob berdi Iso⁺.

⁴Shunda Pilat bosh ruhoniylarga va olomonga:

— Men bu Odamni ayblashga hech qanday sabab koʻrmayapman, — dedi⁺. ⁵Ammo ular qattiq turib oldilar:

— U Oʻz taʼlimoti bilan butun Yahudiyadagi* odamlarni qoʻzgʻolonga daʼvat qilyapti. U bu qilmishini Jalilada boshlagandi, endi shu yerga ham yetib kelibdi.

⁶Pilat bu gapni eshitib:

— Bu Odam Jalilalikmi? — deb soʻradi. ⁷Iso Hirodning* qoʻli ostidagi hududdan ekanini Pilat bilgach, Uni Hirod huzuriga joʻnatdi. Hirod oʻsha paytda Quddusda edi⁺.

Iso Hirod oldida

⁸Hirod Isoni koʻrib, juda xursand boʻlib ketdi. U anchadan buyon Isoni koʻrmoqchi boʻlib yurgan edi. Chunki Hirod Iso haqida eshitgan, Uning biron moʻjizasini koʻrsam degan niyatda edi⁺. ⁹Hirod Isoga koʻp savollar berdi, ammo Iso hech biriga javob qaytarmadi. ¹⁰Shu yerda turgan bosh ruhoniylar bilan Tavrot tafsirchilari esa Uni shiddat bilan qoraladilar. ¹¹Shundan keyin Hirodning oʻzi ham askarlari bilan birga Isoni kamsitib masxaraladi. Unga shohona chopon kiydirib, Pilatning oldiga qaytarib yubordi. ¹²Bir–biriga dushman boʻlgan Hirod bilan Pilat oʻsha kuni doʻstlashdilar.

Iso oʻlimga hukm qilinadi

¹³•Pilat bosh ruhoniylar, yoʻlboshchilar va xalqni chaqirib, ¹⁴ularga dedi:

— Sizlar bu Odamni xalqni yoʻldan ozdirishda ayblab, oldimga olib keldingizlar. Men Uni sizlarning oldingizda tekshirib koʻrdim. Ammo sizlar Unga qoʻygan ayblardan birontasini men topmadim. ¹⁵Hirod ham hech nima topolmagani uchun Uni bizning oldimizga qaytarib yubordi. Xullas, bu Odam oʻlimga loyiq biron ish qilmagan. ¹⁶⁻¹⁷Shuning uchun men Uni kaltaklab, ozod qilib yuboraman*.

¹⁸Xaloyiq esa bir ogʻizdan:

— Unga oʻlim! Bizga Barabbasni ozod qiling! — deb baqira ketishdi.

¹⁹Barabbas shaharda yuz bergan isyonda* ishtirok etib, qotillik qilgan, shuning uchun zindonga tashlangan edi. ²⁰Pilat Isoni ozod qilmoqchi boʻlib, olomonga yana murojaat etdi. ²¹Ammo olomon:

— Xochga mixlansin! Xochga mixlansin! — deb shovqin koʻtardi. ²²Pilat uchinchi marta ularga aytdi:

— Nimaga? U nima yomonlik qildi, axir?! Men Unda oʻlimga loyiq biror ayb topganim yoʻq. Shunday ekan, men Uni kaltaklab, ozod qilib yuboraman!

²³Biroq olomon ovozi boricha:

— Iso xochga mixlansin! — deb baqirib, talab qilaverdi. Nihoyat ularning baqir–chaqirlari ustun keldi. ²⁴Pilat ularning talabini bajarishga qaror qildi. ²⁵Olomonning istagiga koʻra, isyonda ishtirok etib, qotillik qilgani uchun zindonga tashlangan odamni Pilat ozod qildi, Isoni esa olomonning ixtiyoriga topshirdi.

Iso xochga mixlanadi

²⁶•Rim askarlari Isoni olib ketdilar. Ular ketayotganlarida, Shimoʻn degan bir odamni uchratib qoldilar. Shimoʻn Kirineyalik* boʻlib, daladan shaharga qaytib kelayotgan ekan. Askarlar uning yelkasiga xochni* ortib, Isoning ketidan borishga majbur qildilar. ²⁷Bir talay olomon Isoning ortidan ergashib kelayotgan edi. Ularning orasida ayollar ham bor edi. Ayollar koʻksiga urib, Iso uchun faryod qilardilar.

²⁸Iso ayollarga qarab dedi:

— Men uchun yigʻlamanglar, ey Quddus qizlari! Oʻzlaringiz uchun, farzandlaringiz uchun yigʻlanglar. ²⁹Shunday kunlar keladiki: “Tugʻmagan, bola emizmagan, bepusht ayollar baxtlidir”, deb aytishadi⁺. ³⁰Oʻshanda odamlar togʻlarga: “Ustimizga qulanglar!” deya baqirishadi. Qirlarga: “Bizni bosib qolinglar!” deb yolvorishadi*⁺. ³¹Koʻkarib turgan daraxtga shunday qilsalar, qurigan daraxtni nima qilar ekanlar?!⁺

³²Iso bilan birga ikki jinoyatchini ham qatl qilishga olib ketayotgan edilar. ³³Bosh suyagi degan joyga yetib kelganlaridan soʻng, askarlar Isoni xochga mixladilar. Iso bilan birga ikkita jinoyatchini ham mixladilar, ularning biri Isoning oʻng tomonida, biri chap tomonida edi. ³⁴Iso:

— Ey Ota! Ularni kechirgin, ular nima qilayotganini bilmaydilar, — dedi*.

Askarlar qurʼa tashlab, Isoning kiyimlarini boʻlishib oldilar*⁺. ³⁵Olomon qarab turardi. Yahudiy yoʻlboshchilari esa Isoning ustidan kulib, shunday derdilar:

— U boshqalarni qutqarardi. Agar U Xudo tanlagan Masih boʻlsa, endi Oʻzini qutqarib koʻrsin–chi!⁺

³⁶Askarlar ham Isoni masxaraladilar. Ular Isoga arzon sharob* ichirgani yaqinlashib, ³⁷shunday dedilar:

— Agar Sen yahudiylarning Shohi boʻlsang, Oʻzingni Oʻzing qutqar–chi!

³⁸Isoning bosh tomonida: “Bu yahudiylarning Shohidir” degan yozuv bor edi*.

³⁹Xochga mixlangan jinoyatchilardan biri Isoni haqoratlab dedi:

— Masih ekansan, Oʻzingni ham, bizni ham qutqarmaysanmi?!

⁴⁰Ikkinchi jinoyatchi esa bu sherigiga taʼna qildi:

— Xudodan qoʻrqmaysanmi?! Oʻzing ham shu Odam kabi jazoga mahkum boʻlgansan–ku! ⁴¹Biz qilmishimizga yarasha adolatli jazo oldik. U esa hech qanday yomonlik qilgani yoʻq⁺.

⁴²Keyin dedi:

— Ey Iso*, taxtingizga oʻtirib, Shoh boʻlganingizda meni eslang!

⁴³Iso unga dedi:

— Senga chinini aytayin, bugunoq sen Men bilan birga jannatda boʻlasan.

Isoning oʻlimi

⁴⁴⁻⁴⁵•Tush payti edi. Kun qoraydi, soat uchga* qadar hamma yoq zulmatga choʻmdi. Maʼbaddagi parda* oʻrtasidan yirtildi⁺⁺. ⁴⁶Iso baland ovoz bilan faryod qildi:

— Ota! Ruhimni Sening qoʻllaringga topshiryapman*.

Shunday dedi–da, jon berdi⁺. ⁴⁷Voqeani koʻrib turgan Rim yuzboshisi Xudoni ulugʻlab:

— Haqiqatan ham, bu Odam solih ekan, — dedi.

⁴⁸Tomoshaga toʻplangan olomon sodir boʻlgan voqealarni koʻrib, qaygʻudan koʻksiga ura–ura uylariga qaytib ketdilar⁺. ⁴⁹Isoni bilganlar esa, shu jumladan, Jaliladan Unga ergashib kelgan ayollar yuz bergan voqealarni uzoqdan kuzatib turardilar⁺.

Iso dafn etiladi

⁵⁰•Oliy kengash aʼzolari orasida Yusuf ismli yaxshi va solih bir kishi bor edi. ⁵¹U Yahudiyadagi Arimateya shahridan* boʻlib, Xudoning Shohligini intizorlik bilan kutardi. Yusuf Kengash aʼzolarining bu qarorini va qilgan ishini maʼqullamagan edi. ⁵²U Pilatning oldiga borib, Isoning jasadini soʻradi. ⁵³Yusuf jasadni xochdan tushirib olib, zigʻir matosi bilan kafanladi. Keyin jasadni qoyaga oʻyilgan qabrga qoʻydi. Bu qabrga hali hech kim qoʻyilmagan edi⁺. ⁵⁴Bu kun Shabbat arafasi boʻlib, Shabbat kuni boshlanishiga oz qolgandi*. ⁵⁵Jaliladan Iso bilan birga kelgan ayollar Yusufning orqasidan ergashib bordilar. Ular qabrni va Isoning jasadi qanday dafn qilinganini koʻrdilar. ⁵⁶Ular uylariga qaytib borib, jasadga surtish uchun xushboʻy moylar va atirlar tayyorladilar*. Shabbat kuni esa, qonunda buyurilganday, dam oldilar⁺.

24–BOB

Iso Masih tiriladi

24¹•Yakshanba kuni erta tongda ayollar tayyorlab qoʻygan xushboʻy moylarini* olib, qabrga keldilar*. ²Qabr ogʻzidagi tosh agʻdarilib yotganini koʻrdilar. ³Ichkariga kirdilar, ammo Rabbimiz Isoning jasadini topmadilar. ⁴Ular gangib qoldilar. Shunda toʻsatdan ayollarning qarshisida ikki odam paydo boʻldi. Ularning kiyimlari yarqirab turardi⁺. ⁵Ayollar vahimadan boshlarini yerga egib turishdi. Odamlar esa ayollarga shunday deyishdi:

— Nega siz tirikni oʻliklar orasidan qidiryapsizlar? ⁶U bu yerda yoʻq, U tirildi! Hali Jalilada boʻlgan paytida sizlarga nima deganini eslanglar. ⁷U sizga: “Inson Oʻgʻli gunohkor odamlar qoʻliga tutib beriladi, xochga mixlanadi, uchinchi kuni esa tiriladi”, degan edi–ku*⁺.

⁸Shunda ayollar Isoning bu soʻzlarini esladilar⁺. ⁹Ular qabr yonidan qaytib, bu voqeani oʻn bir shogirdga va qolgan hammaga aytib berdilar. ¹⁰Havoriylarga bu xabarni Magdalalik* Maryam, Yoʻanna va Yoqbning onasi Maryam yetkazdilar. Ular bilan birga boshqa ayollar ham bor edi⁺. ¹¹Ammo havoriylar, bu ayollar safsata tarqatyaptilar, deb oʻyladilar, ayollarning gaplariga ishonmadilar⁺. ¹²Butrus esa oʻrnidan turib, qabr tomon yugurdi. Ichkariga engashib qarab, u yerda faqatgina kafanni koʻrdi. Yuz bergan voqeadan hayron qolib, uyiga qaytib ketdi.

Emmaus yoʻlida

¹³•Oʻsha kuni Isoning shogirdlaridan ikkitasi Emmaus degan qishloqqa ketishayotgan edi. Bu qishloq Quddusdan taxminan oʻn chaqirim* uzoqlikda joylashgan edi. ¹⁴Ular yuz bergan voqealar toʻgʻrisida suhbatlashib ketayotgan edilar. ¹⁵Ular gaplashib, boʻlib oʻtganlarni muhokama qilib ketayotganlarida, Isoning Oʻzi ularga yaqinlashib, hamroh boʻldi. ¹⁶Shogirdlar Isoni koʻrdilar, ammo Uni taniy olmadilar⁺.

¹⁷Iso ulardan:

— Nimani muhokama qilib ketyapsizlar? — deb soʻradi. Ular toʻxtab qoldilar, yuzlari gʻamgin edi*. ¹⁸Shogirdlaridan Kleopas degani Unga javob berdi:

— Shu kunlarda Quddusda koʻp voqealar yuz berdi. Bulardan bexabar qolgan musofir yolgʻiz Siz boʻlsangiz kerak⁺.

¹⁹— Qanday voqealar? — deb soʻradi Iso ulardan.

— Nosiralik Iso toʻgʻrisidagi voqealar–da, — deb javob berdi ular. — Iso paygʻambar edi, Xudo oldida va butun xalq oldida soʻzlari va ishlari bilan qudratini koʻrsatdi. ²⁰Ammo bosh ruhoniylarimiz bilan yoʻlboshchilarimiz Uni oʻlimga mahkum qilib, xochga mixlash uchun tutib berdilar⁺. ²¹Biz esa, U Isroilni xalos etadi, deb umid qilgan edik. Bu hodisalar sodir boʻlganiga bugun uch kun boʻldi. ²²Buning ustiga–ustak, oramizdagi ayrim ayollar bizni hayratda qoldirishdi. Ular bugun saharda qabrga borgan ekanlar, ²³Uning jasadini topa olmabdilar. Ayollar qaytib kelib: “Bizga farishtalar zohir boʻldi, ular bizga, Iso tirik, deb aytishdi” degan xabarni olib kelishdi. ²⁴Shunda oramizdan baʼzilar qabrga borib, ayollarning gapi toʻgʻri ekanini koʻrdilar. Iso qabrda yoʻq edi.

²⁵Iso ularga dedi:

— Bunchalik befahm boʻlmasangizlar?! Paygʻambarlarning gaplariga ishonish nega sizlar uchun shunchalik qiyin?! ²⁶Axir, Masih ulugʻlanishidan oldin bu azoblarni boshdan kechirishi kerak edi–ku!⁺

²⁷Keyin Musodan tortib, barcha Paygʻambarlar bitiklarida* Oʻzi haqida yozilgan soʻzlarning hammasini Iso ularga tushuntirdi⁺. ²⁸Nihoyat, ular borayotgan qishloqqa yaqinlashdilar. Iso Oʻzini yoʻlda davom etadigan qilib koʻrsatdi. ²⁹Lekin ular Isoga:

— Kech boʻlib qoldi, hademay qorongʻi tushadi. Biz bilan birga qoling, — deb qistadilar.

Iso ular bilan birga qolgani ichkariga kirdi. ³⁰Ular bilan birga dasturxonga oʻtirganda, nonni olib shukrona duosini aytdi va nonni sindirib ularga berdi⁺. ³¹Shunda ularning koʻzlari ochilib, Isoni tanib qolishdi. Biroq Iso koʻzdan gʻoyib boʻldi.

³²Shogirdlar bir–biriga dedilar:

— U yoʻlda biz bilan gaplashib, Muqaddas bitiklarni tushuntirayotganda, yuraklarimiz jizillamaganmidi, axir?!

³³Shu zahoti oʻrinlaridan turib, Quddusga qaytib bordilar. Oʻn bir havoriyni va ular bilan toʻplanib turganlarni topdilar. ³⁴Havoriylar ularga:

— Rabbimiz Iso haqiqatan ham tirilibdi! U Butrusga* koʻrinibdi! — deb aytdilar⁺. ³⁵Shunda Emmausdan qaytib kelgan ikki shogird ham yoʻldagi voqealarni, Iso nonni sindirayotganda Uni qanday tanib qolganlarini aytib berdilar.

Iso shogirdlariga zohir boʻladi

³⁶•Ular bu toʻgʻrida hali gapirayotganlarida, Isoning Oʻzi oʻrtalarida zohir boʻldi.

— Sizlarga tinchlik boʻlsin! — dedi.

³⁷Shogirdlar, arvoh koʻryapmiz, deb oʻylab oʻtakasi yorildi⁺. ³⁸Lekin Iso ularga dedi:

— Nega qoʻrqib ketdingizlar? Nechun koʻnglingizda buncha gumonlar tugʻilyapti? ³⁹Qoʻllarimga va oyoqlarimga qaranglar, bu Men Oʻzimman. Meni ushlab koʻringlar. Arvohning etu suyagi boʻlmaydi–ku, axir! Mening esa, koʻrib turganingizday, etu suyagim bor⁺.

⁴⁰Iso shu gaplarni aytib, ularga qoʻl–oyoqlarini koʻrsatdi. ⁴¹Shogirdlari sevinchdan taajjublanib hali ham ishonmay turganlarida, Iso ulardan soʻradi:

— Bu yerda yeydigan biron narsangiz bormi⁺?

⁴²Shogirdlari Unga bir boʻlak qovurilgan baliq* berishdi. ⁴³Iso buni olib, ularning koʻzlari oldida yedi. ⁴⁴Keyin Iso shogirdlariga dedi:

— Sizlar bilan birga boʻlgan paytlarimda, Musoning Tavrot kitobida, Paygʻambarlar bitiklarida va Zaburda* Men toʻgʻrimda yozilganlar bajo boʻlishi kerak, deb sizlarga aytgan edim.

⁴⁵Soʻngra Iso, Muqaddas bitiklarni tushunib yetsinlar deb, ularning ongini ochdi⁺ ⁴⁶va ularga dedi:

— Masih azob chekishi va uchinchi kuni oʻlikdan tirilishi kerak, deb yozilgan⁺. ⁴⁷Yana, tavba qilish va gunohlarning kechirilishi haqidagi xabar Uning nomi bilan jamiki xalqlarga vaʼz qilinishi kerak, deb ham yozilgan. Shunday ekan, Quddusdan boshlab, ⁴⁸hamma odamlarga koʻrgan–bilganlaringizni aytinglar⁺. ⁴⁹Men sizlarga osmondagi Otam vaʼda qilgan Muqaddas Ruhni yuboraman*. Shuning uchun yuqoridan qudrat kelib sizlarni qamrab olmaguncha, shu shaharda qolinglar⁺.

Iso osmonga koʻtariladi

⁵⁰•Shundan keyin Iso shogirdlarini shahardan tashqariga — Baytaniya* yaqiniga olib chiqdi. Iso qoʻllarini koʻtarib, ularni duo qildi⁺. ⁵¹Duo qilayotib, ulardan uzoqlashib boraverdi va osmonga koʻtarildi.

⁵²Shogirdlar esa Unga sajda qildilar va katta sevinch ila Quddusga qaytib bordilar⁺. ⁵³Ular doimo Maʼbadda boʻlib, Xudoni olqishlar edilar*⁺.

1:1-3 Teofilus — mazkur Xushxabar hamda Havoriylar faoliyati kitobi Teofilus uchun yozilgan (Havoriylar 1:1 ga qarang). Bu odam yuqori lavozim egasi boʻlib, Xushxabar taʼlimotidan boxabar edi. U haqda bundan boshqa hech qanday maʼlumot saqlanib qolmagan.

1:5 Yahudiya shohi Hirod — Buyuk Hirod unvoni bilan ham tanilgan boʻlib, u miloddan oldingi 37-4 yillarda hukmronlik qilgan. Bu oʻrinda Yahudiya degan nom butun qadimgi Falastinga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi FALASTIN soʻziga qarang.

1:5 ruhoniy — Quddusdagi Maʼbadda xizmat qiladigan eʼtiborli din rahnamosi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi RUHONIY soʻziga qarang.

1:5 ruhoniy Abiyo urugʻi — ruhoniylar Musoning akasi Horun naslidan kelib chiqqan boʻlib, ularning jamiki urugʻlari 24 ta boʻlinmani tashkil qilar edi. Abiyo sakkizinchi boʻlinmadagi ruhoniylarning bobokaloni edi (1 Solnomalar 24:10 ga qarang).

1:5 ruhoniylar — yunoncha matnda Horun, Isroil xalqiga oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilgan birinchi inson va jamiki ruhoniylarning bobokaloni.

1:9 …xushboʻy tutatqilar tutatish… — bu vazifa kuniga ikki mahal — bir marta ertalab va bir marta kechqurun bajarilar edi.

1:9 qurʼa — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

1:15 Onasining qornidayoq… — yoki Tugʻilishi bilanoq….

1:17 Ilyos paygʻambarning ruhi va qudratiga toʻlib… — Ilyos paygʻambar Eski Ahd davrida yashagan. U xalq orasida qilgan moʻjizalari bilan dong taratgan edi (misol uchun, 3 Shohlar 18:1-46 ga qarang). Yana Malaki 4:5-6 ga qarang.

1:17 Rabbimiz Masih — yunoncha matnda Rabbiy, Masihga ishora (2:11 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

1:28 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar farishtaning gapiga qoʻshimcha qilingan: Ayollar ichra muboraksan.

1:29 Maryam…sarosimaga tushdi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Maryam farishtani koʻrib, uning soʻzlaridan sarosimaga tushdi.

1:31 Iso — yunoncha matnda Iisus, bu ism ibroniycha Yoshua ismidan olingan boʻlib, Egamiz qutqaradi maʼnosini ifodalaydi.

1:32 Xudoyi Taoloning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

1:33 Isroil xalqi — yunoncha matnda Yoqub xonadoni, Eski Ahdda Isroil xalqi shu nom bilan ham atalgan.

1:35 …tugʻadigan oʻgʻling muqaddas boʻladi, U Xudoning Oʻgʻli deb ataladi — yoki …tugʻadigan muqaddas Oʻgʻling Xudoning Oʻgʻli deb ataladi.

1:59 …sakkizinchi kuni bolani sunnat qilgani… — sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Sunnat yahudiylarning Xudoga sodiqligini va Uning tanlagan xalqiga tegishli ekanini koʻrsatadi.

1:69-70 qudratli Najotkor — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi najotning shoxi yoki qutqaradigan shox. Hoʻkizning shoxi kuch–qudrat ramzi edi, chunki hoʻkiz qadimiy Yaqin Sharqdagi eng kuchli hayvonlardan biri edi.

1:78 ufq Nuri — Masihning kelishiga ishora. Yana 2:30-32 ga qarang.

1:80 choʻl — Iordan daryosining Oʻlik dengizga quyiladigan joyiga yaqin boʻlgan, daryodan gʻarbda joylashgan yerlar.

2:1 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon.

2:1 Avgust — Oktavian ismi bilan ham tanilgan boʻlib, miloddan oldingi 27 yildan to milodiy 14 yilgacha hukmronlik qilgan.

2:1 …butun Rim imperiyasidagi aholi roʻyxatga olinsin… — voyaga yetgan har bir inson imperator xazinasiga soliq toʻlashi kerak edi. Buni nazorat qilish maqsadida butun aholi roʻyxatdan oʻtkazilishi lozim edi.

2:2 Bu…oʻtkazildi — yoki Shunday qilib, Suriyada Kviriniyus hukmronlik qilgan paytdagi birinchi marta aholini roʻyxatga olish oʻtkazildi.

2:11 Dovud shahri — yaʼni Baytlahm (shu bobning 4–oyatiga qarang).

2:11 Masih — bu unvonni yahudiylar kelajakda ularni dushmanlaridan qutqaradigan va butun yer yuzidagi xalqlar ustidan hukmronlik qiladigan insonga nisbatan ishlatganlar. Eski Ahdda Masihning qiladigan ishlari haqida bashoratlar yozilgan. Yangi Ahdga koʻra Rabbimiz Iso oʻsha Masihdir. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

2:14 …Xudodan marhamat topgan yerdagi bandalarga tinchlik kelsin — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida yerdagi bandalarga tinchligu marhamat.

2:21 Chaqaloqni sunnat qiladigan payt — 1:59 izohiga qarang.

2:22-24 Musoning qonuniga koʻra… — Levilar 12:1-4 ga qarang.

2:22-24 Egamizning…amrni bajardilar — Levilar 12:6-8 ga qarang.

2:22-24 Egamizning qonunida…yozilgan — Chiqish 13:1-2, 11-16 ga qarang.

2:37 U sakson toʻrt yil davomida beva boʻlib… — yoki U sakson toʻrt yoshda edi….

2:41 Fisih bayrami — Fisih ziyofatiga va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayramiga ishora (22:1 ga qarang). Bu bayramlar Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlishi munosabati bilan nishonlanar edi (Chiqish 12:1-42, 13:3-10 ga qarang).

2:49 samoviy Otam — Xudoga ishora. Iso koʻpincha Ota unvonini Xudoga nisbatan ishlatgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan OTA soʻziga qarang.

2:49 Men samoviy Otamning uyida boʻlishim… — yoki Men samoviy Otamning ishlari bilan mashgʻul boʻlishim….

3:1 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon.

3:1 Qaysar Tiberiy hukmronligining oʻn beshinchi yili — taxminan milodiy 28 yoki 29 yil (Tiberiy milodiy 14-37 yillarda hukmronlik qilgan). Oʻsha paytda Iso taxminan 30 yoshlarda edi (shu bobning 23–oyatiga qarang).

3:1 …Poʻntiy Pilat hokim edi — Rim hukumati tomonidan tayinlangan hokim.

3:1 Hirod — Antipas ismi bilan ham tanilgan boʻlib, Buyuk Hirodning oʻgʻli edi.

3:1 …hukmronlik qilar… — yunoncha matnda bu uchala hukmdor tetrarx degan unvon bilan tilga olingan. Bu unvon Rim imperiyasi tomonidan joriy qilingan boʻlib, hokimiyati cheklangan va faqat Rim hukumati ruxsati bilan ish yuritadigan hukmdorga nisbatan qoʻllanilgan. Avom xalq orasida bunday hukmdor shoh deb atalar edi (misol uchun, Matto 14:9, Mark 6:14 ga qarang).

3:2 …Xanan va Kayafas esa oliy ruhoniy edilar… — Xanan milodiy 6-15 yillarda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilgan. Rim hukumati uni bu lavozimdan chetlatgandan keyin uning oʻrnini kuyovi Kayafas egallab, milodiy 18-37 yillarda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qildi. Xanan oʻz vazifasidan chetlatilganiga qaramay, xalq uni hamon oliy ruhoniy deb bilardi, u yahudiylar jamiyatida yuksak eʼtibor va nufuzga ega edi.

3:2 choʻl — 1:80 izohiga qarang.

3:4-6 Muallif bu oʻrinda Ishayo 40:3-5 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

3:12 Soliqchilar — bu soliqchilar odatda yahudiy boʻlib turib, Rim davlatiga ishlagani uchun hamma ularni yomon koʻrardi. Koʻp soliqchilar firibgarlik qilib, xalqdan soliq uchun keragidan ortiqroq pul undirardilar–da, bu pulni oʻz choʻntaklariga urardilar. Mana shuning uchun ham xalq soliqchilardan nafratlanib, ularni oʻz imonini sotgan xoinlar deb bilardi.

3:16 olov — imonlilarni poklaydigan Muqaddas Ruhning qudratiga ishora boʻlishi mumkin (Havoriylar 1:5, 8, 2:1-4, 11:16 ga qarang). Ammo bu oʻrinda olov soʻzi Hukm kuniga ishora qilayotganining ehtimoli koʻproq (shu bobning 7-9, 17–oyatlariga qarang). Oxiratda odamlar Isoga va Uning taʼlimotiga ishongan–ishonmaganlariga qarab hukm qilinadilar.

3:19 Viloyat hukmdori — yunoncha matnda Tetrarx. Shu bobning 1–oyatiga berilgan oxirgi izohga qarang.

3:22 Sen Mening sevikli Oʻgʻlimsan — Zabur 2:7 ga qarang.

3:22 Sendan nihoyatda mamnunman — Ishayo 42:1 ga qarang.

3:23 Odamlar Uni Yusufning oʻgʻli deb hisoblardilar — Yusuf Isoning asl otasi emasdi (1:26-37 ga va Matto 1:18-22 ga qarang).

3:23 …oʻgʻli… — mazkur roʻyxatdagi oʻgʻli soʻzining maʼnosi avlodi boʻlishi ham mumkin. Odatda Muqaddas Kitobda berilgan nasabnomalarda hamma nasllarning toʻliq roʻyxati berilmay, faqat maʼlum bir avlodning maʼlum bir ajdoddan kelib chiqqanini koʻrsatadi. Baʼzi hollarda esa biror nasabdan tarqalgan nasllarning sonini koʻrsatish maqsadida nasabnomaga ismlar kiritiladi (Matto 1:17 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Mazkur nasabnomada Isodan Odam Atogacha boʻlgan 77 ta nasl tilga olingan. Odatda 77 soni barkamollikni bildiradi. Iso nafaqat Isroil xalqi uchun, balki dunyodagi jamiki xalqlarga najot berish uchun kelgan. Buni koʻrsatish maqsadida, bu oʻrinda Iso Masihning nasabi to insoniyat bobokaloni boʻlmish Odam Atogacha koʻrsatilgan.

3:27 Zarubabel — Isroil xalqi Bobildagi surgundan qaytib kelgandan keyin xalqqa boshchilik qilgan eʼtiborli yetakchi edi (Ezra 2:1-2, 3:1-2, Xaggey 1:1 ga qarang). Nasabnomaning birinchi qismi surgundan keyin yashagan 21 naslni oʻz ichiga olgan.

3:31 Natan — nasabnomaning bu ikkinchi qismi shoh Dovud davridan to xalq Bobilga surgun boʻlgan paytgacha yashagan 21 naslni oʻz ichiga olgan.

3:33 Ominadav — Adminning oʻgʻli, Admin — Arniyning oʻgʻli, Arniy — Xazronning oʻgʻli — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Ominadav — Ramning oʻgʻli, Ram — Xazronning oʻgʻli (yana 1 Solnomalar 2:9-10 ga qarang). Yana shu bobning 23–oyatiga berilgan ikkinchi izohga qarang.

3:34 Isʼhoq — nasabnomaning bu uchinchi qismi 14 naslni oʻz ichiga olgan.

3:37 Xanoʻx — sharq yozma adabiyotida Idris paygʻambar deb eʼtirof etilgan.

3:38 Odam Ato — nasabnomaning bu soʻnggi qismi 21 naslni oʻz ichiga olgan.

3:38 Xudoning oʻgʻli — Odam Ato Xudoning suratida yaratilganiga ishora qilinadi (Ibtido 1:26-27, 5:1-3 ga qarang). Xuddi shu singari, butun odamzod Xudodan kelib chiqqan (Havoriylar 17:28-29 ga qarang).

4:3 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

4:4 Inson faqat non bilan yashamaydi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Inson faqat non bilan emas, balki Xudoning har bir soʻzi bilan yashaydi. Qonunlar 8:3 ga qarang.

4:5 tepalik — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida baland bir togʻ.

4:8 Yozilganki… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Yoʻqol koʻzimdan, shayton! Yozilganki.

4:8 Qonunlar 6:13 ga qarang.

4:10-11 Zabur 90:11-12 ga qarang.

4:12 Qonunlar 6:16 ga qarang.

4:18 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar keyingi misra sifatida qoʻshimcha qilingan: Dilabgorlarga shifo bermoq uchun.

4:18-19 Muallif bu oʻrinda Ishayo 61:1-2 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan. Asirlarni ozod qilmoq uchun iborasi Ishayo 58:6 dan olingan.

4:25 …Ilyos paygʻambar davrida… — 3 Shohlar 17:1-24 ga qarang.

4:27 …Elishay paygʻambar davrida… — 4 Shohlar 5:1-14 ga qarang.

4:27 teri kasalligi — bu ibora yunonchada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi.

4:38 Shimoʻn — Butrus ismi bilan ham tanilgan, Butrus ismini unga Iso qoʻygan edi (6:14 ga qarang).

4:40 Quyosh botayotgan paytda… — yahudiylarning urf–odatiga koʻra, yangi kun quyosh botgandan keyin boshlanar edi. Matnda tasvirlangan payt Shabbat kunining yakuni va yakshanba kunining boshlanishi edi. Yahudiylarda yakshanba haftaning birinchi kuni hisoblanar edi.

4:41 “Sen Xudoning Oʻgʻlisan!” — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida “Sen Xudoning Oʻgʻli — Masihsan!”

4:43 Xudoning Shohligi — Xudoning hozirgi paytda insonlar hayotidagi hukmronligi va oxiratda har bir yaratilgan mavjudotning yangilanishiga ishora. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

4:44 yurt — yunoncha matnda Yahudiya. Bu oʻrinda Yahudiya deganda butun qadimgi Falastin nazarda tutilgan.

5:1 Jalila koʻli — yunoncha matnda Genisaret koʻli, Jalila koʻlining yana bir nomi. Genisaret Kafarnahum shahridan janubi–gʻarbdagi serhosil tekislikdir (Matto 14:34, Mark 6:53 ga qarang).

5:3 Shimoʻn — Butrus ismi bilan ham tanilgan, Butrus ismini unga Iso qoʻygan edi (6:14 ga qarang).

5:8 Shimoʻn — yunoncha matnda Shimoʻn Butrus. Shu bobning 3–oyati izohiga qarang.

5:12 teri kasalligi — bu ibora yunonchada har xil teri kasalliklariga nisbatan ishlatilgan soʻzning tarjimasidir. Odatda bu ibora moxov kasalligiga ishora deb tushuniladi. Teri kasalliklaridan birortasiga yoʻliqqan kishi harom hisoblanar edi. Xasta odam kasalligini boshqalarga yuqtirmasligi va ularni harom qilmasligi uchun boshqalardan ajratib qoʻyilar edi (Levilar 13:45-46 ga qarang).

5:14 Poklanganingni hammaga isbot qilish uchun… — yoki Men Xudoning qonuniga jiddiy qarashimni ruhoniylar koʻrishlari uchun….

5:14 Borib…Muso amr qilgan qurbonliklarni keltir — Levilar 14:1-32 ga qarang.

5:17 farziylar — yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga izchil amal qilardilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi FARZIY soʻziga qarang.

5:17 Tavrot tafsirchilari — Musoning qonunini juda yaxshi bilgan ziyoli odamlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi TAVROT TAFSIRCHISI iborasiga qarang.

5:17 Isoda Egamizning…qudrati bor edi — 4:14 ga qarang.

5:19 …uyning tomiga chiqib… — qadimgi Falastinda uylarning tomi tekis boʻlar edi. Tomga uyning devori boʻylab qurilgan zina orqali chiqilardi.

5:19 …tomdan teshik ochdilar. Soʻng sholni oʻsha teshikdan…tushirdilar — yunoncha matnda …uyning tomiga chiqib, sholni tomning xom gʻishtlari orasidan…tushirdilar. Qadimgi Falastinda uylarning tomi yopilganda, koʻndalang yotqizilgan toʻsinlar ustiga shox–shabbalar terilib, ustiga loy va somon qorishmasidan tayyorlangan loʻmboz bosilar edi. Baʼzida tomni yopishda yapaloq, yupqa xom gʻishtlardan foydalanilardi.

5:24 Inson Oʻgʻli — Iso Masih koʻpincha Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi INSON OʻGʻLI iborasiga qarang.

5:27 soliqchi — 3:12 izohiga qarang.

5:27 Levi — Matto ismi bilan ham tanilgan (Matto 9:9 ga qarang).

5:37 …yangi sharob meshni yorib yuboradi… — qadimgi paytlarda suyuqlik odatda hayvon terisidan qilingan meshlarda saqlanardi. Uzum sharbati bijgʻib, sharobga aylanganda, meshlar shishardi. Mesh eskirgani sari oʻz choʻziluvchanligini yoʻqotgani bois, yangi sharob eski meshga solinganda, meshni yorib yuborardi.

5:38 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Shunda u ham, bu ham saqlab qolinadi.

6:1 Shabbat kunlarining birida… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida ikkinchi ilk Shabbat, bu iboraning maʼnosi bahsli.

6:1 Uning shogirdlari…donlarini yeyayotgan edilar — Tavrot qonunlariga koʻra, och qolgan odam birovning dalasidan boshoqlarni uzib, donini yeyishi mumkin edi (Qonunlar 23:24-25 ga qarang).

6:2 Shabbat kuni qonunga xilof ish — farziylar Tavrotdagi qonunni (Chiqish 34:21 ga qarang) oʻzlaricha jiddiy sharhlab, hatto inson hayotiga oid ikir–chikirlarni ham qonun darajasiga koʻtarganlar. Shuning uchun ular Isoning shogirdlari qilgan ishni Shabbat kuniga xilof ish deb hisoblaganlar.

6:3 Dovud hamrohlari bilan och qolganda nimalar qilgani — 1 Shohlar 21:1-6 ga qarang.

6:4 muqaddas nonlar — Levilar 24:5-9 ga qarang. Yana lugʻatdagi MUQADDAS NON iborasiga qarang.

6:9 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Ular indamadilar.

6:15 vatanparvar — bu nom Shimoʻnning Rim imperiyasiga qarshilik koʻrsatgan avom xalq harakatining aʼzosi ekaniga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin. Ushbu harakat aʼzolari siyosiy, iqtisodiy va diniy maqsadlarni koʻzlagan edilar.

6:17 Yahudiya — bu oʻrinda Yahudiya degan nom butun qadimgi Falastinga nisbatan ishlatilgan.

6:48 …uy mahkam oʻrnatilgan — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida uy tosh ustiga mahkam oʻrnatilgan.

7:2 Rim — oʻsha davrda qadimgi Falastin Rim imperiyasi hukmronligi ostida edi.

7:11 Uning shogirdlari — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida koʻplab shogirdlari.

7:17 Yahudiya — 6:17 izohiga qarang.

7:22 teri kasalligi — 5:12 izohiga qarang.

7:27 Malaki 3:1 ga qarang.

7:28 Yahyodan ulugʻi yoʻq — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Yahyo choʻmdiruvchidan ulugʻroq biron paygʻambar yoʻq.

7:29 soliqchilar — 3:12 izohiga qarang.

7:37 ganch — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz naqqoshlikda qoʻllaniladigan oqish yoki sargʻish rangli toshni bildiradi. Odatda bu toshdan yasalgan idishlarda atir moyni uzoq vaqt davomida saqlasa boʻlardi.

7:41 kumush tanga — yunoncha matnda dinor. Bir dinor mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

7:44-46 …oyoqlarimni yuvgani suv bermading…45…Meni oʻpib kutib olmading…46…boshimga zaytun moyi surtmading… — odatda mehmonlar kelganda, mezbon ularni uyiga olib kirishidan oldin, oyoqlarini yuvish uchun suv berar edi, chunki oʻsha davrda odamlar oyoq yalang yoki choriq kiyib yurganlari bois, oyoqlari chang boʻlar edi. Shuningdek, mezbon mehmon bilan salomlashganda uning yuzidan oʻpar edi, hurmatli mehmonning boshiga esa xushboʻy ziravorlar qoʻshilgan zaytun moyini surtardi.

8:2 Magdala — Jalila koʻlining gʻarbiy qirgʻogʻidagi qishloq.

8:3 Hirod — 3:1 ga va oʻsha oyatning toʻrtinchi izohiga qarang.

8:3 Iso bilan Uning shogirdlari — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Isoning.

8:10 Ishayo 6:9 ga qarang.

8:15 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Iso bularni aytib: “Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, eshitsin!” — deb xitob qildi.

8:22 Koʻlning narigi tomoni — Jalila koʻlining sharqiy qirgʻogʻiga ishora.

8:26 Gerasa — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Gadara (shu bobning 37–oyatida ham bor). Gerasa shahrida va uning atrofidagi qishloqlarda gʻayriyahudiylar istiqomat qilardi.

8:28 Xudoyi Taoloning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

8:30 Tumonat — yunoncha matnda Legion, maʼnosi minglar. Bu yunoncha soʻz Rimliklarning harbiy terminidan olingan boʻlib, 6000 askardan iborat boʻlgan boʻlinma maʼnosini ifodalaydi.

8:40 Iso koʻlning bu qirgʻogʻiga qaytib kelganda… — Iso orqaga, koʻlning gʻarbiy qirgʻogʻidagi Jalila hududiga qaytib kelgan edi (shu bobning 22–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

8:45 Butrus — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Butrus va Isoning boshqa shogirdlari.

8:45 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Nega yana, Menga kim qoʻl tegizdi, deb soʻraysiz?

8:48 Qizim — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida dadil boʻl, qizim.

8:52 Hamma qizcha uchun dod–faryod qilayotgan edi — baʼzan dafn marosimlari paytida dod–faryod qilib, aytib yigʻlash uchun yigʻichilar yollanardi.

8:54 Iso esa qizchaning qoʻlidan ushlab… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Iso esa hammani tashqariga chiqarib, qizchaning qoʻlidan ushlab.

9:5 …ularga ogohlantirish tariqasida oyoqlaringizdagi changni qoqib ketinglar — odamlar Xudoning elchilarini rad etganlari uchun, havoriylar oyoqlaridagi changni qoqib ketardilar. Havoriy Pavlus ham shunga oʻxshash harakatni ishlatgan (Havoriylar 18:6 ga qarang). Bu harakat oʻsha odamlarning ayanchli qismatini, yaʼni Xudo tomonidan rad etilishini va Uning shohligidan benasib qolish xavfini anglatardi.

9:7 Viloyat hukmdori — yunoncha matnda Tetrarx. 3:1 ning oxirgi izohiga qarang.

9:7 Hirod — 3:1 ga va oʻsha oyatning toʻrtinchi izohiga qarang.

9:8 Ilyos paygʻambar — Eski Ahd davrida yashagan eng buyuk paygʻambarlardan biri. Yahudiylar Ilyosning qaytib kelishini intizorlik bilan kutishardi (Malaki 4:5-6 ga qarang).

9:10 Havoriylar qaytib keldilar… — shu bobning 6–oyatiga qarang.

9:10 Baytsayda shahri — bu oʻrinda koʻlning shimoli–sharq tomonidagi shaharga yoki koʻlning shimoli–gʻarb tomonida joylashgan, Jaliladagi Baytsayda degan shaharga ishora qilinayotgan boʻlishi mumkin (Yuhanno 12:21 ga qarang). Anʼanaga koʻra, Iso bir necha ming kishini toʻydirgan joy Jaliladagi Baytsaydaga yaqin edi.

9:10 …ularni Baytsayda shahriga olib ketdi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida ularni Baytsayda shahri yaqinidagi xilvat joyga olib ketdi.

9:19 …Yahyo choʻmdiruvchi…Ilyos… — shu bobning 7-8–oyatlariga va 8–oyatning izohiga qarang.

9:20 Masih — bu unvonni yahudiylar kelajakda ularni dushmanlaridan qutqaradigan va butun yer yuzidagi xalqlar ustidan hukmronlik qiladigan insonga nisbatan ishlatganlar. Eski Ahdda Masihning qiladigan ishlari haqida bashoratlar yozilgan. Yangi Ahdga koʻra Rabbimiz Iso oʻsha Masihdir. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

9:22 bosh ruhoniylar — jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BOSH RUHONIYLAR iborasiga qarang.

9:23 …oʻz xochini koʻtarib… — Rim imperiyasi davrida oʻlim jazosining bir turi mahkumni xochga mixlash edi. Bu jazo hammaga maʼlum boʻlgan. Odatda jinoyatchi oʻzi mixlanadigan xochning koʻndalang yogʻochini hukm ijro etiladigan joyga koʻtarib olib borar edi (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XOCH soʻziga qarang). Iso Masih mana shu timsol orqali shogirdlarini hamda Unga ishonganlarni oʻz manfaatlarini koʻzlamasdan, Unga butunlay oʻzlarini bagʻishlab va itoat qilib hayot kechirishga, hattoki U uchun oʻlimga ham rozi boʻlishga daʼvat etadi.

9:30-31 …olamdan oʻtishi… — yunoncha matnda chiqishi, Isoning oʻlimi va tirilishiga ishora qiladigan soʻz. Bu soʻz Eski Ahdda bayon qilingan voqeani, yaʼni Xudo Oʻz xalqini Misrdan olib “chiqish”ini eslatish maqsadida qoʻllanilgan boʻlishi mumkin. Xudo Isroil xalqini Misrdagi qullikdan ozod qilgan edi, Isoning oʻlimi va tirilishi orqali esa U tez orada insoniyatni buyuk najotga erishtiradi.

9:35 Bu Mening Oʻgʻlimdir, Men Uni tanladim — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida bu Mening sevikli Oʻgʻlimdir.

9:53 Samariyaliklar — yahudiylar va Samariyaliklar uzoq vaqt davomida bir–birlariga dushman boʻlib kelganlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SAMARIYALIK soʻziga qarang.

9:54 …deb buyuramiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida deb Ilyos paygʻambar qilganiday buyuramiz.

9:55-56 …ularni koyidi. 56 Shundan keyin ular boshqa qishloqqa ketdilar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida ularni koyib dedi: “Sizlar qanday ruhda borayotganingizni bilmaysizlar. 56 Inson Oʻgʻli inson jonini halok qilish uchun emas, xalos qilish uchun kelgan.” Shundan keyin ular boshqa qishloqqa ketdilar.

9:60 ruhan oʻlik boʻlganlar — yunoncha matnda oʻlik boʻlganlar.

10:1 yetmish ikki — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida yetmish. Shu bobning 17–oyatida ham bor.

10:11 Ogohlantirish tariqasida shahringizdan oyoqlarimizga yopishgan changni ham qoqib ketyapmiz — 9:5 izohiga qarang.

10:12 Sadoʻm shahri — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

10:13 Tir bilan Sidon shaharlari — Finikiyada muhim ahamiyatga ega boʻlgan gʻayriyahudiylar shaharlari. Bu shaharlar Jaliladan shimoli–gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan edi. Bugungi kunda bu yer Livan mamlakatining janubiy qismini tashkil qiladi.

10:13 …qanorga oʻranib, kulga oʻtirib… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan. Qanorga oʻranib olish va kulga oʻtirish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

10:19 iblis — yunoncha matnda dushman, bu soʻz iblisga nisbatan aytilgan (Matto 13:39, 1 Butrus 5:8 ga qarang).

10:27 Qonunlar 6:5 ga qarang.

10:27 Levilar 19:18 ga qarang.

10:30 …Quddusdan Yerixoga… — Quddusdan Yerixogacha boʻlgan masofa qariyb 25 kilometrni tashkil qilardi. Sahro orqali va gʻorlar yonidan oʻtgan bu yoʻlda qaroqchilar yashirinib yurgani uchun, shu yoʻl nihoyatda xatarli hisoblanar edi.

10:31 ruhoniy — Quddusdagi Maʼbadda xizmat qiladigan eʼtiborli din rahnamosi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi RUHONIY soʻziga qarang.

10:32 levi — Quddusdagi Maʼbadda ruhoniyga xizmat qilishda yordam beradigan odam. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi LEVI, LEVILAR soʻziga qarang.

10:33 Samariyalik — yahudiylar Samariyaliklardan hazar qilishar edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SAMARIYALIK soʻziga qarang.

10:34 …yaralariga zaytun moyi, sharob surib… — bular qadimgi paytlarda malham sifatida ishlatilardi. Zaytun moyi ogʻriq qoldirib, terini qurib ketishdan saqlar edi (Ishayo 1:6 ga qarang). Sharob yarani dezinfeksiya qilar edi.

10:35 Ertasi kuni — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Ertasi kuni joʻnayotganda.

10:35 kumush tanga — yunoncha matnda dinor. Bir dinor mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

11:2 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Osmonda boʻlgani kabi, yerda ham Sening irodang bajo boʻlsin.

11:4 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Yovuz shaytondan xalos qilgin.

11:11 Orangizdan qaysi bir ota…ilon beradi? — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Orangizdan qaysi bir ota oʻgʻli non soʻraganda, unga tosh beradi? Yoki baliq soʻraganda, unga ilon beradi.

11:15 ins–jinslar hukmdori Baalzabul — shayton shohligidagi qudratli bir mavjudotga yoki shaytonning oʻziga ishora.

11:29 Yunusning alomati — Yunusni nahang baliq yutib yuborgandan keyin, Xudo uni nahang baliqning qornidan xalos etgandi (Yun 2:1, 11 ga qarang). Iso Yunusning hayotidagi bu voqeani tilga olib, Oʻzining oʻlimi va tirilishiga ishora qilmoqda (Matto 12:39-40 ga qarang).

11:30 Naynavo — Yunus davrida Ossuriya shohligining poytaxti edi. Bu shahar Nineviya nomi bilan ham maʼlum.

11:30 …Naynavo aholisiga alomat…hozirgi nasl uchun alomat… — Yunusni Xudo yuborganini anglagan Naynavo aholisi oʻz gunohlaridan tavba qilgandi (Yun 3:1-10 ga qarang). Isoning oʻlimi va tirilishi ham hozirgi zamon odamlariga alomat boʻlib xizmat qiladi. Odamlar Isoni Xudodan yuborilgan deb qabul qilib, oʻz gunohlaridan tavba qilishlari darkor (shu bobning 32–oyatiga qarang).

11:31 Janub malikasi — Shava malikasi nazarda tutilgan (3 Shohlar 10:1-10 ga qarang).

11:38 qoʻllarini yuvmagani — farziylar ovqatlanishdan oldin qoʻllarining yuvilishiga alohida eʼtibor qaratishardi. Ayniqsa koʻchada, odamlar orasida boʻlib kelgandan keyin, dasturxonga oʻtirishdan oldin urf–odatlarga koʻra qoʻllarini yuvib, oʻzlarini poklab olishardi.

11:42 ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi. Levilar 27:30-33, Qonunlar 14:22-29, 26:12-13 ga qarang.

11:44 Holingizga voy! — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Holingizga voy, ey tafsirchilar va farziylar! Sizlar ikkiyuzlamachisizlar!

11:44 Sizlar belgisi yoʻq qabrlarga oʻxshaysizlar…oʻsha qabrlar… — yahudiylar qabrlarni harom deb bilishardi, shuning uchun qabrga tegib ketgan odam ham harom boʻlardi (Sahroda 19:16 ga qarang). Farziylar tashqi tozalik, diniy poklikka rioya qilib, haqiqiy solihlikka eʼtiborsiz boʻlganlari uchun Xudoning nazarida nopok edilar. Ularning urf–odatlari nafaqat oʻzlarini, balki ularning urf–odatlariga rioya qilgan hamma odamni bulgʻar edi.

11:51 …Hobil…Zakariyo… — Eski Ahdda bayon qilingan voqealarga koʻra, birinchi oʻldirilgan inson — Hobil, oxirgi oʻldirilgan inson esa Zakariyo edi (Ibtido 4:8, 2 Solnomalar 24:20-22 ga qarang).

11:53 Iso u yerdan chiqishi bilanoq… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Iso bularni endi aytib tugatar ekan.

12:1 xamirturush — majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, odatda boshqalarga salbiy taʼsir koʻrsatadigan taʼlimotlar va xulq–atvor nazarda tutilgan.

12:1 ikkiyuzlamachiligi — Matto 23:27-28 ga qarang.

12:6 ikki tanga — yunoncha matnda ikki assarion, Rim imperiyasidagi ikki mis chaqa. Oʻn olti assarion bir dinor qiymatiga toʻgʻri kelardi. Bir dinor mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

12:10 …kim Muqaddas Ruhga kufrlik qilsa… — Xudoga ishonishdan bosh tortib, Muqaddas Ruhning ishiga qarshilik koʻrsatadigan odamga ishora qiladi.

12:27 shoh Sulaymon — 3 Shohlar 10:23-27 ga qarang.

12:33 …xazinangizni kuya yeya olmaydi — qadimgi paytlarda qimmatbaho kiyimlar va gilamlar xazina hisoblanar edi.

13:1 hokim Pilat — 3:1 ga va oʻsha oyatning uchinchi izohiga qarang.

13:4 Siloam qishlogʻi — Quddus shahrining yonida joylashgan.

13:19 xantal urugʻi — oʻsha zamonda odamlar xantal urugʻini eng mayda urugʻ deb bilishardi.

13:21 bir togʻora — yunoncha matnda uch saton, taxminan 22 kiloga toʻgʻri keladi.

13:28 Yoqub — Isʼhoqning oʻgʻli, Ibrohimning nabirasi.

13:31 Hirod — 3:1 ga va oʻsha oyatning toʻrtinchi izohiga qarang.

13:35 Zabur 117:26 ga qarang.

14:5 farzandingiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida eshagingiz.

14:24 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Chunki daʼvat etilganlar koʻp, ammo tanlanganlar ozdir.

14:26 Meni…sevishi kerak — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Ota–onasidan, xotini va bola–chaqasidan, aka–uka va opa–singillaridan, hatto oʻz jonidan nafratlanishi kerak. Biroq Iso bu soʻzlari bilan izdoshlarini tugʻishgan jigarlaridan yoki oʻzlaridan nafratlanishga undamoqchi emas. Nafrat soʻzi bu oʻrinda mubolagʻa tarzida ishlatilgan boʻlib, shogirdlarning Isoga boʻlgan sevgisi birinchi darajali va nihoyatda yuksak boʻlishi kerakligini koʻrsatmoqchi.

14:27 Oʻz xochini koʻtarib… — 9:23 izohiga qarang.

15:1 soliqchilar — 3:12 izohiga qarang.

15:8 kumush tanga — yunoncha matnda draxma. Draxma yunon tangasi edi. Qiymati Rimdagi bir dinor qiymatiga teng kelar edi. Bir dinor mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

15:15 choʻchqalar — yahudiylar choʻchqalarni harom deb bilganlari uchun, choʻchqa boqish eng sharmandali ish hisoblanardi (Qonunlar 14:8 ga qarang).

16:6 Ikki yuz koʻza…yuz koʻza… — yunoncha matnda Yuz bat…ellik bat…, taxminan 2200 litrga va 1100 litrga toʻgʻri keladi.

16:7 Ming togʻora…sakkiz yuz togʻora… — yunoncha matnda Yuz kor…sakson kor…, taxminan 22 tonnaga va 18 tonnaga toʻgʻri keladi.

16:8 nur ahli — Osmon Shohligidan bahramand boʻladigan Xudoning xalqiga ishora.

16:16 Tavrot va Paygʻambarlar bitiklari — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi (24:44 izohiga qarang).

16:29 Musoning va paygʻambarlarning bitiklari — shu bobning 16–oyati izohiga qarang.

17:2 Bu kichiklarning birontasi — Iso Masihga imon keltirgan odamlar, ayniqsa kichik bola singari, ojiz va qarovga muhtoj boʻlganlar nazarda tutilgan (Matto 18:1-6 ga qarang).

17:6 zigʻirday — yunoncha matnda xantal urugʻiday. Oʻsha zamonda odamlar xantal urugʻini eng mayda urugʻ deb bilishardi.

17:12 teri kasalligi — 5:12 izohiga qarang.

17:14 …oʻzlaringni ruhoniylarga koʻrsatinglar — Iso ularga shifo berishini bilgan holda, Tavrot qoidasiga binoan, ularni ruhoniylarning oldiga yubordi. Ruhoniylar teri kasalligiga chalingan bu odamlarni nazoratdan oʻtkazib, sogʻ yoki kasal deb eʼlon qilishlari kerak edi (Levilar 14:1-32 ga qarang). Yana 5:12-14 ga qarang.

17:16 Samariyalik — yahudiylar Samariyaliklardan hazar qilishar edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SAMARIYALIK soʻziga qarang.

17:26 Nuh davrida — Ibtido 6:5-7:23 ga qarang.

17:28 Lut — Ibtido 19:1-29 ga qarang.

17:31 tomning ustida boʻlgan kishi — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi.

17:32 Lutning xotini — Ibtido 19:16-17, 24-26 ga qarang.

17:35-36 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 36–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Ikki kishi dalada boʻlsa, biri olinadi, biri qoldiriladi.

17:37 Kalxatlar…sizlarga shu singari ayon boʻladi — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Murda qayerda boʻlsa, kalxatlar ham oʻsha yerda toʻplanadi.

18:10 soliqchi — 3:12 izohiga qarang.

18:20 Chiqish 20:12-16, Qonunlar 5:16-20 ga qarang.

18:29 …uy–joyini…qoldirgan odam — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida uy–joyini yoki ota–onasini yo aka–ukalarini yoki opa–singillarini yo xotinini yoki bolalarini qoldirgan odam.

18:32 gʻayriyahudiylar — oʻsha davrda Yahudiyada hukmronlik qilgan Rim imperiyasi amaldorlariga ishora.

18:38 Dovud Oʻgʻli — yahudiylar shoh Dovud naslidan kelib chiqadigan Masihni shunday nom bilan atashar edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

19:2 soliqchilar — 3:12 izohiga qarang.

19:4 shikamora–anjir daraxti — anjirning qadimgi Yaqin Sharqda keng tarqalgan bir turi. Kattaligi yongʻoq daraxtiday, barglari esa tut barglariga oʻxshash boʻlib, yil davomida bir necha bor hosil beradigan sersoya daraxt.

19:9 Ibrohimning oʻgʻlidir — yaʼni Ibrohimning avlodi va Xudoning xalqiga mansub boʻlgan inson maʼnosida kelgan.

19:13 bir tilla — yunoncha matnda bir mina. Bu yunoncha pul birligining qiymati mardikorning 100 kunlik ish haqi miqdoriga teng keladi.

19:29 Zaytun togʻi — Quddus shahrining sharqiy devori boʻylab oʻtgan Qidron soyligining narigi tomonidagi tepalik.

19:30 Anavi qishloq — yaʼni Baytfagiya (Matto 21:1-2 ga qarang).

19:38 Egamiz nomidan kelayotgan Shoh baraka topsin! — Zabur 117:26 ga qarang.

19:44 Seni shu qadar vayron qiladilarki… — milodiy 70 yilda Tit boshchiligida Rim qoʻshini Quddusni va u yerdagi Maʼbadni butunlay vayron qilgan.

19:44 Xudo seni qutqargani kelgandi, ammo sen bu imkoniyatni qoʻldan boy berding — Xudo Isoni yahudiylarning oldiga qutqaruvchi Masih qilib yuborgan edi, lekin yahudiylar koʻp oʻtmay Undan voz kechishadi.

19:45 savdo–sotiq qilayotganlar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida sotuvchilar va xarid qiluvchilar.

19:46 Ishayo 56:7 ga qarang.

19:46 qaroqchilar uyasi — Yeremiyo 7:11 ga qarang.

20:17 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

20:17 Zabur 117:22 ga qarang.

20:18 bu tamal toshi — Iso bu soʻzni ramziy maʼnoda ishlatgan boʻlib, Oʻzini nazarda tutgan.

20:22 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon. Bu oʻrinda Qaysar Tiberiyga ishora qilingan (3:1 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

20:22 …Qaysarga soliq toʻlashimiz… — yahudiylar Rim bosqinchilaridan gʻoyat nafratlanganlari uchun, ularga soliq toʻlashni aslo istamas edilar. Biroq soliq toʻlamaslik katta muammolarni keltirib chiqarar edi.

20:23 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Nega Meni sinab koʻrmoqchisizlar?!

20:24 dinor — Rim kumush tangasi. Bir dinor mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

20:27 Sadduqiylar — yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Farziylardan farqli ravishda, ular ogʻzaki tarqalgan urf–odatlarni qabul qilmasdilar, balki faqatgina Tavrotda yozilgan qonun–qoidalarga rioya qilardilar. Ular oʻliklarning tirilishiga ham ishonmas edilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SADDUQIY soʻziga qarang.

20:28 Muso bizga shunday yozib qoldirgan — Qonunlar 25:5-6 ga qarang.

20:37 …yonayotgan buta toʻgʻrisidagi voqeada… — Chiqish 3:1-6 ga qarang.

20:41 Dovudning Oʻgʻli — 18:38 izohiga qarang.

20:42-43 Mening oʻng tomonim — oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

20:42-43 Zabur 109:1 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

21:2 ikki chaqa — yunoncha matnda ikki lepton, oʻsha davrda ishlatilgan qiymati eng past tanga.

21:6 …siz koʻrib turganlarning hammasi vayron boʻladi — milodiy 70 yilda Tit boshchiligida Rim qoʻshini Quddusni va u yerdagi Maʼbadni butunlay vayron qilgan.

21:27 Inson Oʻgʻli…bulutlarda keladi — Doniyor 7:13-14 ga qarang.

21:37 Zaytun togʻi — 19:29 izohiga qarang.

22:1 Xamirturushsiz non bayrami…Fisih… — 2:41 izohiga qarang.

22:4 Maʼbad mirshabboshilari — Maʼbadni qoʻriqlash va u yerda tartib saqlash uchun masʼul boʻlgan yahudiy harbiylari.

22:20 yangi ahd — Iso Masih butun odamzodning gunohini Oʻz boʻyniga olib, xochda oʻldi. Shu orqali yangi ahdni kuchga kiritdi (Ibroniylar 8:6-13, 9:11-17 ga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi AHD soʻziga qarang.

22:31 Shimoʻn — Butrus ismi bilan ham tanilgan, Butrus ismini unga Iso qoʻygan edi (6:14 ga qarang).

22:31 …bugʻdoyni gʻalvirdan oʻtkazishganday, shayton sizlarni sinovdan oʻtkazishga izn talab qildi — bugʻdoyni yanchgandan keyin, tozalash uchun odatda uni gʻalvirdan oʻtkazishadi. Bu oʻrinda mazkur ibora sinov maʼnosida kelgan. Shayton Isoning shogirdlarini sinamoqchi boʻlib, ularning Isodan yuz oʻgirishi yoki Unga sodiq qolishini bilmoqchi edi. Xuddi shu singari, qadimda Xudo shaytonga Ayubni sinash uchun izn bergan edi (Ayub 1:6-2:10 ga qarang).

22:35 Men sizlarni…yuborganimda… — 10:1-12 ga qarang.

22:36 …hamyon…toʻrva…qilich… — xatarli safarga otlangan odam odatda oʻzi bilan hamyon, toʻrva va qilichni olardi. Bular ramziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, Isoning va shogirdlarining boshiga tushadigan sinovlar davrini bildiradi. Iso bu soʻzlarni koʻchma maʼnoda ishlatganini tushunmagan shogirdlar jang qilishga tayyorlangan edilar (shu bobning 38, 49-51–oyatlariga qarang).

22:37 Ishayo 53:12 ga qarang.

22:39 Zaytun togʻi — 19:29 izohiga qarang.

22:40 Vasvasaga tushib qolmaylik, deb ibodat qilinglar… — Iso Oʻz shogirdlarini hademay sinov payti boshlanishi haqida ogohlantiryapti (shu bobning 22-23, 31-36–oyatlariga, 31–oyatning ikkinchi izohiga va 36–oyatning izohiga qarang). Oʻsha paytda ular vasvasaga tushib, Iso Masihdan yuz oʻgirishlari mumkin edi.

22:42 bu azob kosasi — yunoncha matnda bu kosa, Isoning azoblari va xochdagi oʻlimiga ishora (18:31-32 ga va shu bobning 14-22–oyatlariga qarang). “Kosadan ichmoq” iborasi azob–uqubat tortib, jazo olish maʼnosini bildiradi (misol uchun, Zabur 74:9, Ishayo 51:17, Yeremiyo 25:15 ga qarang).

22:43-44 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida shu bobning 43-44–oyatlari yoʻq.

22:47 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Chunki u: “Men kimni oʻpsam, U Oʻsha kishidir”, deb yonidagilariga aytib qoʻygan edi.

22:52 Maʼbad mirshabboshilari — shu bobning 4–oyati izohiga qarang.

22:54 oliy ruhoniy — 3:2 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

22:59 Axir, u ham Jalilalik–ku! — buni Butrusning shevasidan payqab olishgan edi (Matto 26:73 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

22:66 Oliy kengash — yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OLIY KENGASH iborasiga qarang.

22:68 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Meni ozod ham qilmaysizlar.

22:69 …Qodir Xudoning oʻng tomonida oʻtiradi — Zabur 109:1 ga qarang. Oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

22:70 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

23:1 hokim Pilat — 3:1 ga va oʻsha oyatning uchinchi izohiga qarang.

23:2 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon. Bu oʻrinda Qaysar Tiberiyga ishora qilingan (3:1 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang).

23:5 Yahudiya — 6:17 izohiga qarang.

23:7 Hirod — 3:1 ga va oʻsha oyatning toʻrtinchi izohiga qarang.

23:16-17 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 17–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Odatga koʻra, har Fisih bayramida Pilat bir yahudiy mahbusni ozod qilar edi. Yana Mark 15:6 ga qarang.

23:19 isyon — yuz bergan bu hodisa kitob yozilgan davrda yashagan odamlarga maʼlum boʻlgan. Hozirgi davrda bu isyon haqida hech qanday maʼlumot yoʻq.

23:26 Kirineya — bu shahar Oʻrta yer dengizi boʻyida, hozirgi Liviya mamlakatining hududida joylashgan edi.

23:26 xoch — bu oʻrinda xochning koʻndalang yogʻochiga ishora qilingan. Oʻlimga mahkum qilingan inson bu yogʻochni hukm ijro qilinadigan joygacha oʻzi koʻtarib borishi kerak edi. Bundan oldin Isoni ayovsiz qamchilashgani uchun (Matto 27:26, Mark 15:15, Yuhanno 19:1), U shu qadar holdan toygan ediki, ehtimol, xochni Oʻzi koʻtarishga madori qolmagan boʻlsa kerak.

23:30 Xoʻsheya 10:8 ga qarang. Yana Vahiy 6:15-17 ga qarang.

23:34 Iso…dedi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida bu gap yoʻq.

23:34 …qurʼa tashlab, Isoning kiyimlarini boʻlishib oldilar — Zabur 21:19 ga qarang.

23:36 arzon sharob — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz avom xalq kunda ichadigan nordon sharobga ishora qiladi. Bu sharob Rim askarlari uchun oʻsha yerga olib kelingan boʻlishi mumkin.

23:38 Isoning bosh tomonida…yozuv bor edi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Isoning bosh tomonida yunon, lotin va oramiy tillarida…yozuv bor edi.

23:42 Iso — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Rabbim Iso.

23:44-45 Tush payti…soat uch… — yunoncha matnda Oltinchi soat…toʻqqizinchi soat…, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu paytlari oʻsha soatlar bilan belgilanar edi.

23:44-45 Maʼbaddagi parda — shoh Hirod qayta qurgan Maʼbadda ikkita parda bor edi. Pardaning biri Maʼbadning kiraverishida osilgan, ikkinchisi esa Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan ajratib turar edi. Bu oyatda Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan ajratib turadigan parda nazarda tutilgan. Maʼbaddagi pardaning yirtilishi Iso tufayli odamlarga Xudoning huzuriga yoʻl ochilganidan dalolat beradi (Yuhanno 4:19-24, Ibroniylar 9:1-10, 10:19-22 ga qarang).

23:46 Ruhimni Sening qoʻllaringga topshiryapman — Zabur 30:6 ga qarang.

23:51 Arimateya shahri — Quddusdan 35 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan.

23:54 …Shabbat kuni boshlanishiga oz qolgandi — yahudiylarning urf–odatiga koʻra, yangi kun quyosh botgandan keyin boshlanar edi. Juma kuni tugayotgani uchun, qoidaga koʻra, ayollar Shabbat kuni oʻtgandan keyingina jasadga xushboʻy moylar surtib, uni mumiyolasa boʻlar edi.

23:56 …jasadga surtish uchun xushboʻy moylar va atirlar tayyorladilar — yahudiylarning urf–odatiga koʻra, jasad dafn qilinishdan oldin unga xushboʻy hidli ziravorlar va moylar surtilar edi.

24:1 tayyorlab qoʻygan xushboʻy moylari — 23:56 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

24:1 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Ular bilan boshqa bir necha ayol ham bor edi.

24:7 U sizga…degan edi–ku — 18:31-33 ga qarang.

24:10 Magdala — Jalila koʻlining gʻarbiy qirgʻogʻidagi qishloq.

24:13 oʻn chaqirim — yunoncha matnda oltmish stadion, taxminan 11 kilometrga toʻgʻri keladi. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida bir yuz oltmish stadion, taxminan 30 kilometrga toʻgʻri keladi.

24:17 Ular toʻxtab qoldilar, yuzlari gʻamgin edi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Nega yuzlaringiz gʻamgin?

24:27 …Musodan tortib, barcha Paygʻambarlar bitiklari… — Eski Ahd kitoblari toʻplamiga ishora (shu bobning 44–oyati izohiga qarang).

24:34 Butrus — yunoncha matnda Shimoʻn, Butrusning yana bir ismi (6:14 ga qarang).

24:42 bir boʻlak qovurilgan baliq — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida bir boʻlak qovurilgan baliq va bir oz mumli asal.

24:44 …Tavrot…Paygʻambarlar bitiklari…Zabur… — odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Yahudiylar baʼzan dastlabki ikki qism “Tavrot va Paygʻambarlar bitiklari” deganda butun Eski Ahd toʻplamini nazarda tutadilar (misol uchun, shu bobning 27–oyatiga qarang).

24:49 Men sizlarga osmondagi Otam vaʼda qilgan Muqaddas Ruhni yuboraman — 3:16, 11:13 ga va Havoriylar 2:1-21 ga qarang.

24:50 Baytaniya — Quddus shahrining sharqiy devori boʻylab oʻtgan Qidron soyligining narigi tomonida joylashgan qishloq.

24:53 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:3 Hav 1:1

+ 1:5 Mat 2:1, 1Sol 24:10, Chq 28:1

+ 1:6 Flp 3:6

+ 1:7 1Sh 1:2

+ 1:8 1Sol 24:19

+ 1:9 Chq 30:7-8

+ 1:10 Zab 140:2

+ 1:11 Chq 30:1-10

+ 1:13 Hav 10:4

+ 1:15 Luqo 7:28, Sah 6:2-3, Luqo 7:33, Isha 49:1, Yerm 1:4-5, Gal 1:15

+ 1:17 Mal 4:5, Mat 11:14, Mat 17:12-13, Mal 4:6, Mal 3:1, Mark 1:2

+ 1:18 Ibt 15:8, Hak 6:17

+ 1:19 Dnr 8:16, Dnr 9:21

+ 1:25 Ibt 30:23

+ 1:26 Dnr 8:16, Dnr 9:21, Mat 2:23, Yuhn 1:45, Mat 1:16

+ 1:28 Hak 13:3

+ 1:31 Isha 49:1, Mat 1:20

+ 1:32 2Sh 7:13, Zab 88:4, Isha 9:7, Mark 11:10

+ 1:33 Dnr 7:14, Dnr 7:27, Obd 1:21, Zkr 14:9, 1Kor 15:24, Vah 11:15

+ 1:35 Mat 18:20, Zab 2:7, Mat 14:33

+ 1:37 Ibt 18:14, Ayub 42:2, Yerm 32:17, Mark 10:27

+ 1:46 1Sh 2:1-10

+ 1:47 Zab 34:9, Isha 61:10, Xbq 3:18

+ 1:48 1Sh 1:11, Luqo 11:27

+ 1:49 Zab 98:3, Zab 110:9

+ 1:50 Qnlr 5:10, Qnlr 7:9

+ 1:51 Isha 51:9

+ 1:52 Ayub 5:11, Zab 146:6, Hiz 21:26

+ 1:53 Zab 106:9

+ 1:54 Ibt 17:19, Rim 4:13, Gal 3:16, Ibr 2:16

+ 1:59 Ibt 17:12, Lev 12:3

+ 1:68 Zab 110:9, Zab 129:8

+ 1:69 Hav 3:21, Rim 1:2, Tit 1:1-2

+ 1:71 Zab 105:10

+ 1:72 Lev 26:42, Zab 104:8

+ 1:73 Ibt 22:16-18, Ibt 26:3, Ibr 6:13, Zfn 3:15

+ 1:76 Luqo 7:26, Luqo 20:6, Mal 3:1, Mat 3:3, Mark 1:2-3

+ 1:77 Luqo 3:3

+ 1:78 Zab 83:12, Mal 4:2

+ 1:79 Zab 106:10, Isha 9:2, Isha 42:7, Isha 49:9, Mat 4:16

+ 1:80 Luqo 3:2

• 2:1 Mat 1:18-25

+ 2:1 Sah 1:2, 1Sol 21:1, Hav 5:37

+ 2:4 Luqo 1:26-27, 1Sh 17:58

+ 2:9 Hav 12:7

+ 2:11 Mat 1:21, Isha 9:6

+ 2:12 1Sh 2:34, 4Sh 19:29

+ 2:13 Vah 5:11

+ 2:14 Zab 148:1, Luqo 19:38

+ 2:19 Dnr 7:28, Luqo 2:51

+ 2:21 Ibt 17:12-13, Lev 12:3

+ 2:22 Lev 12:4

+ 2:23 Chq 13:2

+ 2:24 Lev 12:8

+ 2:25 Isha 40:1, Isha 57:18

+ 2:30 Isha 42:6, Isha 49:6, Yuhn 8:12

+ 2:35 Yuhn 19:25

+ 2:37 Hav 13:2, Hav 14:23

+ 2:39 Mat 2:23, Luqo 1:26-27

+ 2:41 Qnlr 16:1

+ 2:43 Lev 23:8

+ 2:50 Luqo 9:45, Luqo 18:34

+ 2:51 Dnr 7:28, Luqo 2:19

+ 2:52 1Sh 2:26

• 3:1 Mat 3:1-12, Mark 1:1-8, Yuhn 1:19-28

+ 3:1 Luqo 13:1, Luqo 23:1, Luqo 9:7

+ 3:2 Mat 26:3, Yuhn 11:49, Luqo 1:63, Luqo 1:80, Yuhn 1:6-7

+ 3:6 Isha 40:3-5, Isha 52:10

+ 3:7 Mat 12:34, Mat 23:33

+ 3:8 Luqo 16:24, Yuhn 8:33

+ 3:9 Luqo 13:9, Mat 7:19

+ 3:10 Hav 2:37, Hav 16:30

+ 3:11 Isha 58:7, Mat 25:35, Yoqb 2:15-16

+ 3:14 Luqo 19:8

+ 3:15 Yuhn 1:19-20

+ 3:16 Yoʻel 2:28

+ 3:17 Isha 30:24, Mal 4:1, Mat 13:30

+ 3:20 Mat 11:2, Mat 14:1-12, Mark 6:17-18, Yuhn 3:24

• 3:21 Mat 3:13-17, Mark 1:9-11

+ 3:21 Hav 7:56

+ 3:22 Isha 11:2, Yuhn 1:32-33, Mark 9:7, Yuhn 12:28, Isha 42:1, Luqo 9:35, 2Btr 1:17

• 3:23 Mat 1:1-17

+ 3:23 Sah 4:3

+ 3:27 1Sol 3:17-19, Ezra 3:2, Xag 1:1

+ 3:31 2Sh 5:14

+ 3:32 1Sh 17:12, Isha 11:1, Rut 4:18-22

+ 3:33 Ibt 38, Sah 26:21

+ 3:34 1Sol 1:17-27

+ 3:38 Ibt 5

• 4:1 Mat 4:1-11, Mark 1:12-13

+ 4:2 1Sol 21:1, 1Sal 3:5, Qnlr 9:9, 3Sh 19:8, Mat 21:18

+ 4:4 Qnlr 8:3

+ 4:6 1Yuh 5:19, Vah 13:2

+ 4:8 Qnlr 6:13

+ 4:10 Zab 90:11-12

+ 4:12 Qnlr 6:16

• 4:14 Mat 13:53-58, Mark 6:1-6

+ 4:15 Mark 1:21

+ 4:16 Mat 2:23, Luqo 2:39

+ 4:18 Isha 11:2, Isha 58:6, Lev 25:10, Isha 61:1-2

+ 4:23 Mat 11:23, Mark 2:1-12, Yuhn 4:46-53

+ 4:24 Yuhn 4:44

+ 4:25 3Sh 17:1, 3Sh 18:2, Yoqb 5:17

+ 4:26 3Sh 17:9

+ 4:27 Lev 13:3, Sah 12:10, 2Sol 26:20, 4Sh 5:1-14

+ 4:30 Yuhn 8:59, Yuhn 10:39

• 4:31 Mark 1:21-28

+ 4:31 Mat 4:13

+ 4:32 Mat 7:28-29

+ 4:34 Mat 8:29, Mark 1:23-24, Luqo 8:28, Hav 19:15

+ 4:35 Luqo 9:42, Hav 8:7

• 4:38 Mat 8:14-17, Mark 1:29-34

+ 4:38 1Kor 9:5

+ 4:41 Zab 2:7, Mat 12:16, Mark 3:12

• 4:42 Mark 1:35-39

+ 4:42 Luqo 5:16

+ 4:43 Isha 61:1

• 5:1 Mat 4:18-22, Mark 1:16-20

+ 5:1 Sah 34:11, Mat 14:34, Mark 6:53

+ 5:4 Yuhn 21:6

+ 5:8 Isha 6:5

+ 5:10 Mat 13:47

• 5:12 Mat 8:1-4, Mark 1:40-45

+ 5:12 Lev 13:3, Sah 12:10, 4Sh 5:1, 2Sol 26:20, Mark 9:22

+ 5:14 Mat 9:30, Mat 17:9, Mark 1:34, Lev 14:1-32, Luqo 17:14

+ 5:16 Mat 14:23, Luqo 4:42

• 5:17 Mat 9:1-8, Mark 2:1-12

+ 5:17 Luqo 6:19, Luqo 8:46

+ 5:20 Mat 8:10, Mark 10:52, Luqo 7:48

+ 5:21 Mat 26:65, Zab 31:5, Isha 43:25

• 5:27 Mat 9:9-17, Mark 2:13-22

+ 5:29 Luqo 19:6

+ 5:30 Luqo 15:2

+ 5:32 Luqo 15:7, 1Tim 1:15

• 5:33 Mat 9:14-17, Mark 2:18-22

+ 5:33 Mat 11:2, Luqo 11:1, Yuhn 1:35, Luqo 18:12

+ 5:34 Mat 25:1-13, Yuhn 3:29, Vah 19:7, Vah 21:2

+ 5:35 Mark 14:7, Luqo 17:22

• 6:1 Mat 12:1-14, Mark 2:23

+ 6:1 Qnlr 23:25

+ 6:2 Chq 20:8-10, Sah 15:32-36

+ 6:3 1Sh 21:6

+ 6:4 Chq 25:30, Lev 24:5-9

+ 6:6 Mark 1:21

+ 6:7 Luqo 14:1, Luqo 20:20

+ 6:9 Luqo 14:3

+ 6:10 3Sh 13:6

• 6:12 Mat 10:1-4, Mark 3:13-19

+ 6:14 Mat 16:18, Yuhn 1:42

+ 6:15 Mat 9:9

+ 6:16 Luqo 22:47

• 6:17 Mat 4:23

+ 6:19 Luqo 5:17, Luqo 8:46

+ 6:20 Zfn 3:12

+ 6:21 Zab 41:2, Isha 55:1, Yuhn 7:37, Voiz 7:3, 2Kor 7:10

+ 6:22 1Btr 4:14

+ 6:23 Hav 5:41, Yoqb 1:2, 2Kor 12:10

+ 6:24 Amos 6:1, Mat 6:2, Yoqb 5:1

+ 6:25 Isha 65:13, Hik 14:13, Isha 65:14

+ 6:26 Isha 30:10, Mixo 2:11

• 6:27 Mat 5:38-48

+ 6:28 Luqo 23:34, Hav 7:60, 1Btr 3:9

+ 6:29 Mrs 3:30, 1Btr 2:23, 1Kor 6:7

+ 6:30 Qnlr 15:7-8, Hik 21:26

+ 6:31 Mat 7:12

+ 6:35 Zab 36:26

+ 6:36 Mat 5:7

• 6:37 Mat 7:1-5

+ 6:37 Rim 14:10, 1Kor 4:5, Rim 2:1, Rim 14:10, Yoqb 2:13

+ 6:38 2Kor 9:6, Mark 4:24, Rim 2:1

+ 6:39 Mat 15:14

+ 6:40 Mat 10:24, Yuhn 13:16

• 6:43 Mat 7:17-20, Mat 12:33-35

+ 6:45 Hik 12:5, Mat 15:18, Yoqb 3:6

• 6:46 Mat 7:24-27

+ 6:46 Xsha 8:2, Mat 7:22, Mat 25:11, Yuhn 13:13

+ 6:48 Hik 10:25, Hik 12:3

• 7:1 Mat 8:5-13

+ 7:4 Hav 10:2

+ 7:7 Zab 106:20

+ 7:13 Mat 20:34

+ 7:14 Luqo 8:54

+ 7:15 3Sh 17:23, 4Sh 4:36

+ 7:16 Qnlr 18:15, Mat 21:11

• 7:18 Mat 11:2-19

+ 7:19 Yuhn 4:25, Yuhn 6:14, Yuhn 11:27

+ 7:22 Isha 35:5, Isha 61:1

+ 7:23 Yuhn 6:61, Yuhn 16:1

+ 7:24 Luqo 3:2

+ 7:26 Mat 14:5, Mat 21:26

+ 7:27 Chq 23:20, Mal 3:1, Mark 1:2

+ 7:28 Luqo 1:15

+ 7:29 Luqo 3:12

+ 7:33 Mat 3:4, Luqo 1:15

+ 7:34 Yuhn 2:1, Yuhn 12:2, Luqo 5:30

• 7:36 Mat 26:6-13, Mark 14:3-9, Yuhn 12:1-8

+ 7:39 Luqo 15:2

+ 7:41 Mat 18:28

+ 7:42 Mat 6:14, Mark 11:25-26, Efs 4:32, Kol 3:13

+ 7:46 Zab 22:5

+ 7:48 Luqo 5:20

+ 7:50 Luqo 8:48, Luqo 17:19, Luqo 18:42, Efs 2:8

+ 8:1 Luqo 4:43

+ 8:2 Luqo 23:49, Mat 27:56, Mark 16:9, Luqo 24:10, Yuhn 19:25

+ 8:3 Luqo 24:10

• 8:4 Mat 13:1-9, Mark 4:1-9

+ 8:7 Yerm 4:3

+ 8:8 Mat 11:15, Vah 2:7

• 8:9 Mat 13:10-23, Mark 4:10-25

+ 8:10 Mat 19:11, Isha 6:9, Isha 42:20, Yerm 5:21

+ 8:11 Isha 55:10-11, Hav 8:4

+ 8:13 Gal 1:6, Ibr 6:4

+ 8:14 Mat 6:25, Mark 10:23, 1Tim 6:10

+ 8:15 Yuhn 15:5

+ 8:16 Mat 5:15, Luqo 11:33

+ 8:17 Mat 10:26, Luqo 12:2

+ 8:18 Hik 9:9

• 8:19 Mat 12:46-50, Mark 3:31-35

+ 8:19 Mark 6:3, Yuhn 2:12, Yuhn 7:3, Hav 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 8:21 Yuhn 15:14, Ibr 2:11

• 8:22 Mat 8:23-27, Mark 4:35-41

+ 8:22 Mat 8:18, Mark 4:35

+ 8:24 Zab 64:8, Zab 88:10, Zab 103:7

• 8:26 Mat 8:28-34, Mark 5:1-20

+ 8:28 Luqo 4:34

+ 8:35 Luqo 10:39

+ 8:37 Luqo 5:8, Hav 16:39

+ 8:39 Zab 65:16

• 8:40 Mat 9:18-26, Mark 5:21-43

+ 8:41 Luqo 13:14, Hav 13:15, Hav 18:8

+ 8:43 Lev 15:25

+ 8:44 Mark 3:10

+ 8:46 Luqo 5:17, Luqo 6:19

+ 8:48 Luqo 7:50, Efs 2:8

+ 8:51 Mark 14:33, Luqo 9:28

+ 8:52 Yuhn 11:11

+ 8:54 Mark 1:31, Mark 9:27, Hav 3:7, Hav 9:41, Luqo 7:14

+ 8:56 Mark 1:44, Mark 9:9

• 9:1 Mat 10:5-15, Mark 6:7-13

+ 9:1 Luqo 6:12-16

+ 9:5 Hav 13:51

+ 9:6 Mark 1:15

• 9:7 Mat 14:1-12, Mark 6:14-29

+ 9:7 Luqo 3:1, Luqo 9:19

+ 9:8 3Sh 17:1, Mal 4:5

+ 9:9 Luqo 3:19-20, Luqo 23:8

• 9:10 Mat 14:13-21, Mark 6:30-44, Yuhn 6:1-14

+ 9:10 Luqo 9:2

+ 9:13 4Sh 4:42-44

• 9:18 Mat 16:13-19, Mark 8:27-29

+ 9:19 Luqo 9:7, 3Sh 17:1, Mal 4:5

+ 9:20 Luqo 22:67, Yuhn 11:27

• 9:21 Mat 16:20-28, Mark 8:30

+ 9:22 Luqo 17:25, Luqo 18:33, Luqo 24:7, Yuhn 2:19

+ 9:23 Mat 10:38-39, Luqo 14:27

+ 9:25 Luqo 12:20

+ 9:26 Rim 1:16, 2Tim 1:8, Qnlr 33:2, Dnr 7:13, Zkr 14:5

+ 9:27 Luqo 21:32, Yuhn 21:22

• 9:28 Mat 17:1-8, Mark 9:2-8

+ 9:28 Mark 14:33, Luqo 8:51

+ 9:29 Dnr 7:9

+ 9:30 Mal 4:5

+ 9:35 Isha 42:1, Luqo 23:35, Qnlr 18:15, 2Btr 1:17

• 9:37 Mat 17:14-18, Mark 9:14-27

+ 9:42 Luqo 4:35

• 9:43 Mat 17:22-23, Mark 9:30-32

+ 9:44 Luqo 9:22, Luqo 18:32-33

+ 9:45 Luqo 2:50, Luqo 18:34

• 9:46 Mat 18:1-5, Mark 9:33-40

+ 9:48 Mat 10:40, Luqo 10:16, Yuhn 13:20

+ 9:49 Mat 7:22, Mat 12:27, Hav 19:13, Sah 11:28

+ 9:50 Luqo 11:23

+ 9:51 Luqo 24:51, Hav 1:9

+ 9:52 Mat 10:5

+ 9:54 4Sh 1:10, Vah 13:13

• 9:57 Mat 8:19-22

+ 9:61 3Sh 19:20

• 10:1 Mat 10:7-16

+ 10:2 Mat 9:37-38, Yuhn 4:35

+ 10:3 Mat 10:16

+ 10:4 4Sh 4:29

+ 10:7 Gal 6:6, 1Tim 5:18

+ 10:8 1Kor 10:27

+ 10:9 Mark 1:15

+ 10:11 Hav 13:51

+ 10:12 Ibt 18:20, Ibt 19:24, Yerm 23:14, Hiz 16:48

• 10:13 Mat 11:20-24

+ 10:13 Mark 6:45, Mark 8:21, Mark 3:7

+ 10:14 Isha 23:1, Yerm 47:4, Hiz 26:2, Yoʻel 3:4, Amos 1:9, Zkr 9:2

+ 10:15 Isha 14:13, Isha 14:15

+ 10:16 Mat 10:40, Mat 25:45, Yuhn 13:20, Gal 4:14

+ 10:17 Mark 16:17, Hav 5:16, Hav 8:7, Hav 16:18, Hav 19:12

+ 10:18 Isha 14:12, Vah 9:1, Vah 12:8-9

+ 10:19 Zab 90:13, Mark 16:18, Hav 28:3-5

+ 10:20 Chq 32:32, Zab 68:29, Ibr 12:23, Vah 3:5

• 10:21 Mat 11:25-27, Mat 13:16-17

+ 10:21 Ayub 37:24, Isha 29:14

+ 10:22 Yuhn 6:46, Yuhn 7:29, Yuhn 8:19, Yuhn 10:15

+ 10:23 Mat 13:16-17

+ 10:24 Ibr 11:13, 1Btr 1:10-12

+ 10:25 Luqo 18:18

+ 10:27 Qnlr 6:5, Qnlr 11:13, Ysha 22:5, Lev 19:18, Mat 22:37, Mark 12:30

+ 10:28 Lev 18:5, Rim 10:5, Gal 3:12

+ 10:32 Sah 8:19

+ 10:33 4Sh 17:34, Yuhn 4:9, Yuhn 8:48

+ 10:34 Isha 1:6

+ 10:38 Yuhn 11:1, Yuhn 12:2

+ 10:39 Luqo 8:35

+ 10:41 Luqo 12:25

+ 10:42 Zab 15:5

• 11:1 Mat 6:9-15, Mat 7:7-11

+ 11:1 Mat 11:2, Mark 2:18, Yuhn 1:35

+ 11:3 Hik 30:8

+ 11:4 Mat 26:41

+ 11:10 Hik 8:17, Mat 18:19, Mat 21:22, Mark 11:24, Yuhn 14:13-14, 1Yuh 3:22, 1Yuh 5:14

+ 11:13 Ibt 6:5, Mat 12:34, Hav 2:38

• 11:14 Mat 12:22-30, Mat 12:43-45, Mark 3:20-27

+ 11:15 4Sh 1:2, Mat 9:34, Mat 10:25

+ 11:16 Mark 8:11, 1Kor 1:22

+ 11:19 Luqo 9:49, Hav 19:13

+ 11:22 Isha 49:24-25

+ 11:23 Luqo 9:50

+ 11:26 2Btr 2:20

+ 11:27 Luqo 1:48

+ 11:28 Yuhn 13:17, Yoqb 1:22, Rim 2:13

• 11:29 Mat 12:38-42, Mat 16:1-4, Mark 8:11-13

+ 11:31 3Sh 10:1-13, Mat 12:6

+ 11:32 Yun 3:5

• 11:33 Mat 6:22-23

+ 11:33 Mat 5:15, Mark 4:21, Luqo 8:16

• 11:37 Mat 23:1-36, Mark 12:38-40, Luqo 20:45-47

+ 11:38 Mark 7:3-5

+ 11:42 Luqo 18:12

+ 11:43 Luqo 14:7, Luqo 20:46

+ 11:44 Hik 26:23

+ 11:48 Hav 7:51-52

+ 11:49 Mat 21:35

+ 11:50 Nax 9:26, Vah 18:24, Ibt 4:8, 1Yuh 3:12, Ibr 11:4, 2Sol 24:21

+ 11:54 Luqo 20:20

+ 12:1 Mat 16:6, Mark 8:15, 1Kor 5:7-8

+ 12:2 Mat 10:26, Mark 4:22, Luqo 8:17

• 12:4 Mat 10:17-20, Mat 10:28-33

+ 12:4 Zab 55:5, Zab 117:6, Hik 29:25, Isha 51:7, Isha 51:12

+ 12:5 Ibr 10:31

+ 12:7 Mat 6:26, Mat 12:12

+ 12:8 Rim 10:9, Vah 3:5

+ 12:9 Mat 25:12, 1Yuh 2:23, 2Tim 2:12

+ 12:10 Mat 12:31-32, Mark 3:29

+ 12:12 Hik 16:1

• 12:13 Mat 6:19-21, Mat 6:25-34

+ 12:15 1Tim 6:6-10, Chq 20:17, Zab 61:11

+ 12:19 Isha 22:13

+ 12:20 Zab 38:7, Voiz 2:18, Voiz 6:2

+ 12:21 1Tim 6:18

+ 12:22 Flp 4:6, 1Btr 5:7

+ 12:24 Mat 10:31, Mat 12:12

+ 12:27 3Sh 10:4-7

+ 12:28 Mat 8:26, Mat 14:31, Mat 16:8

+ 12:31 Zab 36:4

+ 12:32 Isha 40:11, Yuhn 10:16, Luqo 22:29

+ 12:33 Mat 19:21, Luqo 18:22

• 12:35 Mat 24:45-51

+ 12:36 Vah 3:20

+ 12:39 2Btr 3:10, 1Sal 5:2

+ 12:43 Mat 25:21, Yuhn 13:17

+ 12:45 Mat 25:5

+ 12:48 Lev 5:17

• 12:49 Mat 10:34-36

+ 12:50 Mark 10:38

+ 12:51 Hav 14:4

+ 12:53 Mixo 7:6

• 12:54 Mat 5:25-26, Mat 16:2-3

+ 12:58 Hik 25:8

+ 13:1 Luqo 3:1, Luqo 23:1

+ 13:2 Ayub 4:7

+ 13:4 Isha 8:6, Yuhn 9:7, Yuhn 9:11

+ 13:6 Isha 5:2, Mat 21:19, Mark 11:13

+ 13:7 Mat 7:19, Luqo 3:9

+ 13:10 Mat 4:23, Mark 6:2

+ 13:13 Zab 144:14, Zab 145:8

+ 13:14 Luqo 8:41, Hav 13:15, Hav 18:8, Chq 20:9

+ 13:15 Luqo 14:5

+ 13:17 1Btr 3:16

• 13:18 Mat 13:31-33, Mark 4:30-32

+ 13:19 Mat 17:20, Luqo 17:6, Hiz 17:23, Hiz 31:6, Dnr 4:9

+ 13:21 1Kor 5:6, Gal 5:9

• 13:22 Mat 7:13-14, Mat 7:21-23

+ 13:25 Mat 25:11-12

+ 13:27 Zab 6:9

+ 13:28 Mat 8:12

+ 13:29 Mat 8:11, Efs 3:6

+ 13:30 Mat 19:30, Mat 20:16, Mark 10:31

• 13:31 Mat 23:37-39

+ 13:31 Luqo 3:1, Luqo 9:7

+ 13:34 2Sol 24:21, Nax 9:26, Hav 7:52, Qnlr 32:11-12, Rut 2:12, Zab 146:2

+ 13:35 Zab 117:26, Luqo 19:38

+ 14:1 Luqo 6:7, Luqo 20:20

+ 14:3 Mat 12:10, Mark 3:4

+ 14:5 Luqo 13:15

+ 14:7 Luqo 11:43

+ 14:8 Hik 25:6-7

+ 14:11 Mat 23:12, Luqo 18:14

+ 14:14 1Kor 15:23, 1Sal 4:16

• 14:15 Mat 22:1-10

+ 14:15 Vah 19:9

+ 14:20 Qnlr 24:5

• 14:25 Mat 10:37-38

+ 14:26 Yuhn 12:25

+ 14:27 Mat 16:24, Luqo 9:23

+ 14:34 Mat 5:13, Mark 9:50

+ 14:35 Mat 11:15, Luqo 8:8, Vah 2:7

• 15:1 Mat 18:12-14

+ 15:2 Luqo 5:30, Luqo 19:7

+ 15:4 Hiz 34:6, Hiz 34:11

+ 15:6 1Btr 2:25

+ 15:7 Luqo 5:31-32

+ 15:12 Qnlr 21:17

+ 15:18 Chq 10:16

+ 15:22 Zkr 3:4

+ 15:24 Rim 11:15, Efs 2:1, Efs 2:5, Kol 2:13

+ 15:30 Hik 29:3

+ 16:8 Yuhn 12:36, 1Sal 5:5

+ 16:10 Mat 25:21, Luqo 19:17

+ 16:11 Hik 24:4

+ 16:13 Mat 6:24

• 16:14 Mat 11:12-13

+ 16:14 1Tim 6:10

+ 16:15 1Sh 16:7, 3Sh 8:39, Hik 21:2, Yerm 11:20

+ 16:16 Mat 3:2, Luqo 4:43, Mat 11:12-13

+ 16:17 Mat 5:18

+ 16:18 Mal 2:16, Mat 5:32, Mat 19:19

+ 16:22 Mat 18:10, Hav 12:15

+ 16:23 Mat 11:23, Mat 8:11

+ 16:24 Luqo 3:8

+ 16:29 Hav 26:22, Hav 28:23

+ 16:31 Mat 28:11-15, Yuhn 12:10-11

• 17:1 Mat 18:6-7, Mat 18:21-22

+ 17:1 Luqo 22:22

+ 17:2 Mark 9:42

+ 17:3 Lev 19:17, Mat 18:15

+ 17:4 Mat 6:14

+ 17:5 Mark 9:24

+ 17:6 Mat 17:20, Luqo 13:19

+ 17:12 Lev 13:3, Luqo 5:11, Lev 13:46

+ 17:14 Lev 14:1-32, Mat 8:4, Mark 1:44, Luqo 5:14

+ 17:16 Luqo 5:12, 4Sh 17:34, Yuhn 4:9

+ 17:19 Mark 10:52, Luqo 7:50, Efs 2:8

• 17:20 Mat 24:23-28, Mat 24:37-41

+ 17:20 Luqo 19:11, Hav 1:6

+ 17:22 Luqo 5:35, Yuhn 8:56

+ 17:23 Mark 13:21, Luqo 21:28

+ 17:25 Luqo 9:22

+ 17:26 Ibt 6:5

+ 17:27 Ibt 6:14, Ibt 7:21

+ 17:29 Ibt 19:16, Ibt 19:24, 2Btr 2:6-8

+ 17:31 Mark 13:15

+ 17:32 Ibt 19:26

+ 17:33 Mat 10:39

+ 18:1 Luqo 21:36, Rim 12:12, Efs 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 18:7 Zab 21:3, Zab 87:2, Vah 6:10, Mark 13:20, Rim 8:33, Kol 3:12, Tit 1:1

+ 18:8 Ibr 10:37

+ 18:9 Luqo 16:15

+ 18:10 Hav 3:1

+ 18:11 Mat 6:5

+ 18:12 Luqo 5:33, Luqo 11:42

+ 18:13 Zab 78:9, Dnr 9:19

+ 18:14 Mat 23:12, Luqo 14:11

• 18:15 Mat 19:13-15, Mark 10:13-16

+ 18:17 Mat 18:3

• 18:18 Mat 19:16-30, Mark 10:17-31

+ 18:18 Luqo 10:25

+ 18:19 Zab 105:1, Zab 118:68

+ 18:20 Chq 20:12-16

+ 18:21 Flp 3:6

+ 18:22 Luqo 12:33

+ 18:24 Zab 48:7-8

+ 18:27 Ibt 18:14, Ayub 42:2, Yerm 32:17, Mark 14:36

+ 18:28 Luqo 5:11

+ 18:29 Luqo 14:26

• 18:31 Mat 20:17-19, Mark 10:32-34

+ 18:33 Luqo 9:22, Luqo 24:7, Yuhn 2:19

+ 18:34 Luqo 2:50, Luqo 9:45

• 18:35 Mat 20:29-34, Mark 10:46-52

+ 18:35 Ysha 6:1, 3Sh 16:34

+ 18:38 2Sh 7:12-16, Mat 22:42, Luqo 1:32

+ 18:42 Luqo 7:50, Efs 2:8

+ 19:1 Ysha 6:1, 3Sh 16:34

+ 19:7 Luqo 5:30, Luqo 15:2

+ 19:8 Chq 22:1, 2Sh 12:6, Luqo 3:14

+ 19:9 Luqo 3:8, Yuhn 8:33, Yuhn 8:39

• 19:11 Mat 25:14-30

+ 19:11 Luqo 17:20, Hav 1:6

+ 19:14 Yuhn 15:8

+ 19:17 Luqo 16:10

+ 19:22 Ayub 9:20, Ayub 15:6, 3Sh 20:40

+ 19:26 Mat 13:12

+ 19:27 Mat 22:7, Luqo 20:16

• 19:28 Mat 21:1-11, Mark 11:1-11, Yuhn 12:12-19

+ 19:29 2Sh 15:30, Zkr 14:4, Hav 1:12

+ 19:36 4Sh 9:13

+ 19:38 Zab 117:25-26, Zab 148:1

+ 19:39 Mat 21:15-16

+ 19:40 Xbq 2:11

+ 19:41 Yuhn 11:35

+ 19:42 Zab 80:14, Isha 48:18

+ 19:43 Isha 29:3, Yerm 6:6, Hiz 4:2, Hiz 26:8

+ 19:44 Zab 136:9, Luqo 21:6

• 19:45 Mat 21:12-17, Mark 11:15-19, Yuhn 2:13-22

+ 19:46 Isha 56:7, Yerm 7:11

• 20:1 Mat 21:23-27, Mark 11:27-33

+ 20:2 Hav 4:7

+ 20:4 Luqo 3:3

+ 20:5 Luqo 7:30

+ 20:6 Luqo 7:26, Luqo 9:8

• 20:9 Mat 21:33-46, Mark 12:1-12

+ 20:9 Zab 79:9, Isha 5:1, Qshq 8:11, Mark 13:34

+ 20:12 Luqo 11:48-49

+ 20:13 Mat 3:17, Ibr 1:1

+ 20:14 Ibr 1:2

+ 20:15 Ibr 13:12

+ 20:16 Hav 13:46

+ 20:17 Zab 117:22

+ 20:18 Isha 8:14-15, Isha 28:16

• 20:19 Mat 22:15-22, Mark 12:13-17

+ 20:20 Luqo 6:7, Luqo 14:1, Luqo 11:54

+ 20:22 Mat 17:24-25

+ 20:23 Mark 7:6, Luqo 12:1

+ 20:25 Rim 13:7

• 20:27 Mat 22:23-33, Mark 12:18-27

+ 20:27 Hav 23:8

+ 20:28 Qnlr 25:5

+ 20:35 2Sal 1:5

+ 20:37 Chq 3:2, Chq 3:6

+ 20:40 Mat 22:46

• 20:41 Mat 22:41-46, Mark 12:35-40

+ 20:41 2Sh 7:12-16, Luqo 1:32, Luqo 18:38

+ 20:42 Zab 109:1, Hav 2:34-35

+ 20:46 Luqo 11:43

• 21:1 Mark 12:41-44

+ 21:1 4Sh 12:9, Mat 27:6, Yuhn 8:20

+ 21:4 2Kor 8:1-3, 2Kor 8:12

• 21:5 Mat 24:1-14, Mark 13:1-13

+ 21:6 Luqo 19:44

+ 21:8 1Yuh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3, Yerm 14:14

+ 21:10 2Sol 15:6, Vah 6:4

+ 21:11 Hav 11:28, Vah 6:8, Vah 6:12

+ 21:12 Hav 4:3, Hav 17:6, Hav 18:12, Hav 24:1, Hav 25:6

+ 21:15 Hav 6:10

+ 21:18 1Sh 14:45, 2Sh 14:11, Hav 27:34

• 21:20 Mat 24:15-21, Mark 13:14-19

+ 21:23 Mat 27:25, 1Sal 2:16

+ 21:24 Vah 11:2

• 21:25 Mat 24:29-31, Mark 13:24-27

+ 21:27 Dnr 7:13

• 21:29 Mat 24:32-35, Mark 13:28-31

+ 21:32 Luqo 9:27

+ 21:33 Zab 101:26-27, Isha 51:6, 2Btr 3:10

+ 21:34 Isha 24:17

+ 21:36 Mat 25:13, 1Sal 5:6, Luqo 18:1, Rim 12:12, Efs 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 21:37 Mat 21:23, Mat 26:55

• 22:1 Mat 26:1-5, Mat 26:14-16, Mark 14:1-2, Mark 14:10-11, Yuhn 11:45-53

+ 22:1 Chq 12:1-30

+ 22:3 Yuhn 13:2

+ 22:6 Hav 1:16

• 22:7 Mat 26:17-25, Mark 14:12-21, Yuhn 13:21-30

+ 22:7 Chq 12:6, 1Kor 5:7

• 22:14 Mat 26:26-30, Mark 14:22-26, 1Kor 11:23-25

+ 22:16 Vah 19:9

+ 22:19 Yuhn 6:51, 1Kor 10:16, 1Kor 11:24

+ 22:20 Chq 24:8, Yerm 31:31

+ 22:21 Zab 40:10, Yuhn 13:18

+ 22:22 Hav 2:23

• 22:24 Mat 18:1-5, Mark 9:33-37, Luqo 9:46-50

+ 22:26 Mat 20:26, Mark 10:43-44

+ 22:27 Mat 20:28, Yuhn 13:4-5

+ 22:28 Ibr 2:18

+ 22:29 Luqo 12:32

+ 22:30 Mat 19:28, Vah 3:21

• 22:31 Mat 26:31-35, Mark 14:27-31, Yuhn 13:36-38

+ 22:31 Ayub 1:6-12, Amos 9:9

+ 22:32 Yuhn 17:9

+ 22:33 Yuhn 21:19, Hav 12:4

+ 22:35 Luqo 9:3, Luqo 10:4

+ 22:37 Isha 53:12

• 22:39 Mat 26:36-46, Mark 14:32-42

+ 22:40 Mat 6:13

+ 22:42 Mark 10:38, Yuhn 18:11, Ibr 5:7, Mat 6:10

+ 22:43 Mat 4:11, Mark 1:13

• 22:47 Mat 26:47-56, Mark 14:43-50, Yuhn 18:3-11

+ 22:47 Hav 1:16

+ 22:49 Luqo 22:38

+ 22:53 Luqo 20:1, Efs 6:12

• 22:54 Mat 26:57-58, Mat 26:69-75, Mark 14:53-54, Mark 14:66-72, Yuhn 18:12-18, Yuhn 18:25-27

+ 22:61 Luqo 22:34

• 22:63 Mat 26:67-68, Mark 14:65

+ 22:63 Isha 50:6

• 22:66 Mat 26:59-66, Mark 14:55-64, Yuhn 18:19-24

+ 22:69 Zab 109:1, Mark 16:19, Hav 7:56, Ibr 1:3

+ 22:71 Mat 9:3, Yuhn 10:36

• 23:1 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Mark 15:1-5, Yuhn 18:28-30

+ 23:1 Luqo 3:1, Luqo 13:1, Hav 3:13, Hav 4:27, 1Tim 6:13

+ 23:2 Hav 17:7, Luqo 20:25

+ 23:3 Mat 2:2

+ 23:4 Yuhn 18:38, Yuhn 19:4, Ibr 4:15

+ 23:7 Luqo 3:1, Luqo 9:7

+ 23:8 Luqo 9:9

• 23:13 Mat 27:15-26, Mark 15:6-15, Yuhn 18:39

• 23:26 Mat 27:32-44, Mark 15:21-32, Yuhn 19:17-27

+ 23:29 Mark 13:17, Luqo 21:23

+ 23:30 Xsha 10:8, Vah 6:16

+ 23:31 Hiz 20:47

+ 23:34 Hav 7:60, Zab 21:19

+ 23:35 Isha 42:1, Luqo 9:35, Yuhn 10:18

+ 23:41 Luqo 23:4, Ibr 4:15

• 23:44 Mat 27:45-56, Mark 15:33-41, Yuhn 19:28-30

+ 23:44 Amos 8:9

+ 23:45 Chq 26:33, Lev 16:2

+ 23:46 Zab 30:6, Hav 7:59

+ 23:48 Luqo 18:13

+ 23:49 Luqo 8:2

• 23:50 Mat 27:57-61, Mark 15:42-47, Yuhn 19:38-42

+ 23:53 Isha 53:9

+ 23:56 Chq 20:10, Qnlr 5:14

• 24:1 Mat 28:1-10, Mark 16:1-8, Yuhn 20:1-10

+ 24:4 Yuhn 20:12

+ 24:7 Luqo 9:22, Luqo 18:33, Yuhn 2:19

+ 24:8 Yuhn 2:22

+ 24:10 Mark 15:40, Luqo 8:2-3

+ 24:11 Mark 16:11

• 24:13 Mark 16:12-13

+ 24:16 Yuhn 20:14

+ 24:18 Yuhn 19:25

+ 24:20 Hav 2:23

+ 24:26 1Btr 1:11

+ 24:27 Ibt 3:15, Ibt 12:3, Ibt 22:8, Sah 21:9, Sah 24:17, Qnlr 18:15, 2Sh 7:12-14, Zab 15:10, Isha 7:14, Isha 9:2, Isha 11:1, Isha 50:6, Isha 53, Yerm 23:5-6, Dnr 7:13, Dnr 9:24-27, Mixo 5:2, Zkr 9:9, Zkr 12:10, Zkr 13:7, Hav 8:35

+ 24:30 Luqo 9:16

+ 24:34 1Kor 15:5

• 24:36 Mat 28:16-20, Mark 16:14-18, Yuhn 20:19-23, Hav 1:6-8

+ 24:37 Mat 14:26, Mark 6:49

+ 24:39 1Yuh 1:1

+ 24:41 Yuhn 21:5

+ 24:45 Hav 16:14

+ 24:46 Luqo 24:27

+ 24:48 Hav 1:8

+ 24:49 Yuhn 14:26, Hav 1:8, Hav 1:4, Hav 2:4

• 24:50 Mark 16:19-20, Hav 1:9-11

+ 24:50 Mat 21:17, Luqo 19:29, Yuhn 11:18, Hav 1:9

+ 24:52 Mat 28:9

+ 24:53 Hav 2:46, Hav 3:1, Hav 5:21

Yuhanno

Yuhanno

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

Kirish

YUHANNO

BAYON ETGAN MUQADDAS

XUSHXABAR

Kirish

Mazkur kitob Yangi Ahd tarkibidagi toʻrtta Xushxabarning toʻrtinchisidir. Kitobning muallifi Zabadiyoning oʻgʻli baliqchi Yuhannodir. Yuhanno, Butrus va Yuhannoning akasi Yoqb Iso Masihning eng yaqin shogirdlari hisoblanadi. Yuhanno bu kitobda oʻz ismini ishlatmay, oʻzini Iso Masihning sevikli shogirdi deb tilga oladi (masalan, 13:23 ga qarang).

Mazkur kitob zamirida Iso Masihning shaxsiyati, ilohiy Kalom inson boʻlib kelgani, Masihning Oʻz samoviy Otasi — Xudo bilan boʻlgan munosabati va Iso Masihga eʼtiqod qilish kabi mavzular yotadi. Iso Masih odamlarga Oʻzining kimligini tushuntirmoqchi boʻlib, turli obrazlardan foydalanadi. U Oʻzini “hayot noni”, “hayotbaxsh suv manbai”, “olamning nuri”, “yaxshi choʻpon”, “yoʻl, haqiqat va hayot”, “haqiqiy tok” va “odamlarni oxiratda tiriltiruvchi, ularga hayot beruvchi Zot” deb ataydi.

Bu Xushxabar nima maqsadda yozilgani 20:31 da aytib oʻtilgan: “Toki sizlar Isoning Masih, Xudoning Oʻgʻli[1] ekanligiga ishonib, bu imoningiz tufayli hayotga ega boʻlinglar.” Muallif Isoning taʼlimotini qiziqarli mantiqiy mulohazalar orqali taqdim etadi, u nur va zulmat, imon va imonsizlik, sevgi va nafrat, osmon va bu dunyo borasida soʻz yuritadi.

Ushbu kitob azaldan mavjud boʻlgan Kalom haqidagi maʼlumot bilan boshlanadi. Ilohiy Kalom dunyo yaratilishidan oldin mavjud boʻlgan. Nimaiki yaratilgan boʻlsa, oʻsha Kalom orqali vujudga kelgan. Xudoning Kalomi inson boʻlib tugʻildi, U Iso Masih edi. Iso Masih zulmatga gʻarq boʻlgan bu dunyoga hayot nurini olib keldi. Masihga ishongan har bir kishi samoviy Otani tanib oladi va abadiy hayotdan bahramand boʻladi.

Kitobning birinchi qismidan (1-12–boblar) Isoning qilgan moʻjizalari oʻrin olgan, muallif Isoni Xudoning Oʻgʻli, Xudo vaʼda qilgan Najotkor ekanligini eʼtirof etadi. Koʻp odamlar Isoga ishonib, Unga ergashadilar. Baʼzilar esa Unga qarshi boʻladilar.

Kitobning 13-17–boblarida Isoning Oʻz shogirdlariga qilgan gʻamxoʻrligiga, Ustoz va shogirdlari orasidagi munosabatga eʼtibor beriladi. Iso xochdagi oʻlimidan oldin, shogirdlarini ogohlantirib, yaqinlashayotgan fojiadan qoʻrqmasliklarini aytadi va ularga dalda beradi.

Isoning hibsga olinishi, kaltaklanishi, oʻldirilishi va tirilishi haqidagi hodisalar kitobning soʻnggi qismidan oʻrin olgan (18-21–boblar). Iso tirilgandan keyin bir necha marta shogirdlariga zohir boʻlgani haqidagi voqealar kitobga yakun yasaydi.

1–BOB

Kalom va Nur

1¹Azalda Kalom* bor edi.

Kalom Xudo bilan birga edi,

Kalom Xudo edi⁺.

²Azalda U Xudo bilan birga edi.

³Butun borliq Kalom orqali yaratilgan*,

Usiz yaratilgan biron narsa mavjud emas⁺.

⁴Kalom hayot manbai edi,

Bu hayot insonlarning Nuri edi⁺.

⁵Nur zulmatda porlaydi,

Axir, zulmat Nurni yengolmadi.

⁶Xudo Yahyo ismli bir odamni yubordi⁺. ⁷Yahyo Nur haqida shahodat qilgani kelgan edi, toki hamma uning shahodati orqali imon keltirsin⁺. ⁸Yahyoning oʻzi Nur emas edi, u faqat Nur haqida shahodat qilgani kelgandi. ⁹Har bir odamni yoritadigan haqiqiy Nur dunyoga kelayotgan edi*⁺.

¹⁰Ha, Kalom dunyoda edi,

Dunyo U orqali yaratilgandi,

Biroq dunyo Uni tanimadi.

¹¹U Oʻz yurtiga keldi,

Lekin Oʻz xalqi Uni qabul qilmadi⁺.

¹²Ammo Uni qabul qilganlarning hammasiga,

Unga imon keltirganlarga,

U Xudoning farzandi boʻlish huquqini berdi⁺.

¹³Ular tana xohishidan emas,

Er xohishidan ham emas,

Tabiiy yoʻl bilan emas*,

Balki Xudodan tugʻilgan farzandlardir⁺.

¹⁴Kalom inson boʻldi,

Oramizda yashadi*.

U inoyat va haqiqatga toʻlgandi.

Biz esa Uning ulugʻvorligini koʻrdik.

Bu ulugʻvorlik Otadan* kelgan yagona Oʻgʻilga* mansub edi⁺.

¹⁵Yahyo U haqda guvohlik berib, baland ovozda dedi: “Mening ketimdan kelayotgan Zot mendan ulugʻdir, chunki U mendan oldin mavjud boʻlgan, deb mana shu Kishi haqida aytgan edim.”⁺

¹⁶Uning cheksiz inoyati tufayli

Biz hammamiz baraka ustiga baraka oldik.

¹⁷Xudo qonunni Muso orqali berdi,

Inoyat va haqiqatni esa

U Iso Masih orqali koʻrsatdi⁺.

¹⁸Hech kim hech qachon Xudoni koʻrgan emas,

Samoviy Otaning bagʻridagi,

Aslida Xudo boʻlgan yagona Oʻgʻil*

Uni bizga tanitdi⁺.

Yahyo choʻmdiruvchining guvohligi

¹⁹⁻²⁰•Quddusdagi yahudiylar Yahyoning oldiga ruhoniylarni* va levilarni* yubordilar. Ular kelib, Yahyodan:

— Sen kimsan? — deb soʻradilar. Yahyo javob berishdan bosh tortmadi. U shahodat berib, ochiq–oydin:

— Men Masih* emasman, — deb aytdi⁺. ²¹Yana undan:

— Boʻlmasa kimsan? Ilyosmisan?* — deb soʻradilar.

— Yoʻq! — dedi u.

— Biz kutayotgan paygʻambarmisan?* — deb savol berdilar. U yana:

— Yoʻq! — deb javob berdi⁺.

²²— Unda kimsan? Bizni yuborganlarga javob berishimiz kerak. Sen oʻzing haqingda nima deysan? — deb soʻradilar.

²³— Ishayo paygʻambar aytganiday*: “Egamizga toʻgʻri yoʻl oching”, deb choʻlda yangrayotgan ovoz menman, — dedi Yahyo⁺.

²⁴Farziylar* tomonidan yuborilgan bu odamlar* ²⁵Yahyoga dedilar:

— Modomiki, sen Masih ham, Ilyos ham, biz kutgan paygʻambar ham emas ekansan, nega xalqni suvga choʻmdirib yuribsan?

²⁶Yahyo ularga javoban shunday dedi:

— Men odamlarni suvga choʻmdiryapman, xolos. Lekin orangizda sizlar tanimaydigan bir Zot bor. ²⁷U mening ortimdan kelyapti*, shunday boʻlsa–da, men Uning choriq iplarini yechishga ham arzimayman.

²⁸Bu hodisa Iordan daryosining sharqiy qirgʻogʻidagi Baytaniya* qishlogʻida yuz bergan edi. Yahyo oʻsha yerda odamlarni suvga choʻmdirib yurardi.

Iso — Xudoning qurbonlik Qoʻzisi

²⁹Ertasi kuni Yahyo Isoning yaqinlashib kelayotganini koʻrib, shunday dedi:

— Ana, Xudoning Qoʻzisi! U dunyoni gunohdan poklaydi!⁺ ³⁰Men ana shu Kishi haqida: “Mening ketimdan kelayotgan Zot mendan ulugʻdir, chunki U mendan oldin mavjud boʻlgan”, deb aytgan edim. ³¹Men Uning kimligini bilmas edim. Lekin Uni Isroil xalqiga tanitish maqsadida, men odamlarni suvga choʻmdirgani keldim⁺.

³²Yahyo yana shunday shahodat berdi:

— Men Ruhning osmondan kaptarday uchib kelganini va Uning ustiga qoʻnganini koʻrdim⁺. ³³Oʻsha paytgacha men Uning kimligini bilmas edim. Lekin “Odamlarni suvga choʻmdirasan”, deb meni yuborgan Xudo menga shunday degan edi: “Muqaddas Ruh kimning ustiga tushib qoʻnganini koʻrsang, bilki, Muqaddas Ruhga Choʻmdiruvchi Oʻshadir.”⁺ ³⁴Men buni koʻrdim va sizlarga: “Bu Xudoning Oʻgʻlidir*”, deb aytyapman.

Isoning dastlabki shogirdlari

³⁵Ertasi kuni Yahyo shogirdlarining ikkitasi bilan yana kechagi joyda edi⁺. ³⁶U oʻtib ketayotgan Isoga qarab:

— Ana, Xudoning Qoʻzisi! — dedi⁺.

³⁷Ikkala shogird Yahyoning bu soʻzlarini eshitib, Isoning orqasidan ergashib borishdi. ³⁸Iso oʻgirilib, ularning ergashib kelayotganini koʻrdi–da, ulardan:

— Sizlarga biron narsa kerakmi? — deb soʻradi.

— Ravviy*, Siz qayerda turasiz? — deyishdi ular. (Ravviy “ustoz” demakdir.)⁺

³⁹— Yuringlar, koʻrasizlar, — dedi Iso.

Ular borib, Isoning turar joyini koʻrganlarida, soat toʻrt* boʻlib qolgan edi. Shuning uchun ular oʻsha kuni Iso bilan qolishdi. ⁴⁰Yahyodan Iso haqida eshitib, Unga ergashganlardan biri Endrus edi. Endrus Shimoʻnning* ukasi edi⁺. ⁴¹U darrov akasi Shimoʻnni topdi–da, unga:

— Biz Masihni topdik, — dedi. (Masih “Xudoning tanlagani” demakdir.)⁺ ⁴²Endrus akasini Isoning oldiga olib keldi. Iso unga qarab:

— Sen Yuhanno* oʻgʻli Shimoʻnsan. Sening isming Kifas* boʻladi, — dedi.

(Kifas yunonchada Butrus, yaʼni “tosh” demakdir.)⁺

⁴³Ertasi kuni Iso Jalila hududiga bormoqchi boʻldi. U Filipni uchratib, unga:

— Ortimdan yur! — dedi.

⁴⁴Filip Baytsayda shahridan boʻlib, Endrus va Butrusning hamshahari edi⁺. ⁴⁵Filip Natanilni* topib, unga dedi:

— Muso Tavrot kitobida, boshqa paygʻambarlar ham oʻzlarining bitiklarida* bir Zot toʻgʻrisida yozishgan edi. Biz oʻsha Zotni topdik. U Nosira shahridan, Yusuf oʻgʻli Iso ekan!⁺

⁴⁶— Nosira shahridan? U yerdan biron yaxshilik chiqarmidi?! — dedi Natanil unga.

— Yur, koʻrasan! — dedi unga Filip.

⁴⁷Iso yaqinlashib kelayotgan Natanilni koʻrib, u haqda shunday dedi:

— Ana Isroilning haqiqiy avlodi. U hiyla degan narsani bilmaydi*⁺.

⁴⁸Natanil Isodan soʻradi:

— Siz meni qayerdan taniysiz?

— Filip seni chaqirmasdan oldin, sen anjir daraxtining tagida eding. Men seni oʻsha yerda koʻrgan edim, — deb javob berdi Iso. ⁴⁹Shunda Natanil dedi:

— Ustoz, Siz Xudoning Oʻgʻlisiz! Isroilning Shohisiz!⁺

⁵⁰Iso unga javoban dedi:

— Men senga: “Seni anjir daraxti tagida koʻrdim” deganim uchungina ishonyapsan. Sen bundan ham buyuk ishlarni koʻrasan!

⁵¹Soʻng yana shunday deb qoʻshib qoʻydi:

— Sizlarga chinini aytayin: sizlar osmon ochilganini va Xudoning farishtalari Inson Oʻgʻli* oldiga tushib–chiqayotganini koʻrasizlar*⁺.

2–BOB

Isoning dastlabki moʻjizasi

2¹Ikki kundan keyin Jaliladagi Kaʼna qishlogʻida nikoh toʻyi boʻldi. Isoning onasi oʻsha yerda edi⁺. ²Iso bilan shogirdlari ham toʻyga taklif qilingan edilar.

³Sharob tugay deb qolganda, onasi Isoga:

— Ularda sharob qolmabdi, — dedi.

⁴— Buning Menga nima daxli bor?! Mening vaqt–soatim hali kelgani yoʻq, — dedi Iso⁺. ⁵Shunda onasi xizmatkorlarga:

— U sizlarga nima desa, shuni qilinglar, — dedi.

⁶Oʻsha yerda yahudiylarning poklanish marosimlarida ishlatiladigan oltita tosh xum bor edi. Har bir xum ichiga oʻn–oʻn ikki chelak* suv sigʻardi⁺.

⁷Iso xizmatkorlarga:

— Xumlarni suvga toʻldiringlar, — dedi. Ular xumlarni limmo–lim qilib suvga toʻldirishdi. ⁸Iso ularga:

— Endi xumdagi suvdan ozgina olib, toʻyboshiga olib boringlar, — dedi. Ular olib borishdi.

⁹Toʻyboshi sharobga aylangan suvni tatib koʻrdi. Bu sharobning qayerdan kelganligini u bilmas edi, faqat olib kelgan xizmatkorlar bilishar edi. Toʻyboshi kuyovni chaqirtirib, ¹⁰unga dedi:

— Dasturxonga avval yaxshi sharob tortiladi. Mehmonlar ichib toʻyganlaridan keyin, yomonrogʻi tortiladi. Sen esa yaxshi sharobni shu paytgacha saqlab kelibsan!

¹¹Bu Isoning qilgan birinchi moʻjizasi edi. Iso bu moʻjizali alomatni Jaliladagi Kaʼna qishlogʻida namoyish etib, Oʻzining ulugʻvorligini zohir qildi. Shogirdlari Unga ishondilar.

¹²Shundan keyin Iso, onasi, ukalari va shogirdlari Kafarnahum shahriga bordilar va u yerda bir necha kun turdilar⁺.

Iso savdogarlarni Maʼbaddan quvadi

¹³•Yahudiylarning Fisih bayrami* yaqinlashib qolgani uchun Iso Quddus shahriga bordi⁺. ¹⁴Maʼbad hovlisiga kirganda, u yerda mol–qoʻy, kaptar sotayotganlarni va xontaxtalar yonida oʻtirgan sarroflarni* koʻrdi. ¹⁵Iso arqondan qamchi yasadi–da, Maʼbaddan hammani mol–qoʻylari bilan birga quvib chiqardi. Sarroflarning xontaxtalarini agʻdarib, pullarini sochib yubordi. ¹⁶Kaptar sotuvchilarga:

— Bularni yoʻqotinglar bu yerdan! Otamning uyini bozor qilmanglar! — dedi⁺. ¹⁷Shunda Uning shogirdlari Muqaddas bitiklardagi: “Sening uyingga boʻlgan sevgim ichimni yondirar”* degan soʻzlarni esladilar⁺.

¹⁸— Bunday qilishga nima haqing bor?! Bordi–yu, haqing boʻlsa, bironta alomat koʻrsatib, buni isbotla! — deb talab qila boshladi yahudiylar⁺.

¹⁹Iso shunday javob berdi:

— Mana bu Maʼbadni buzinglar, Men uch kun ichida uni tiklayman⁺.

²⁰Bunga javoban yahudiylar dedilar:

— Bu Maʼbad qirq olti yildan beri qurilyapti*, Sen esa uni uch kunda tiklamoqchimisan–a?!

²¹Holbuki, Iso Maʼbad deb Oʻzining badanini nazarda tutgan edi. ²²Iso oʻlib tirilgandan keyin, shogirdlari Uning bu gapini esladilar. Shunda Muqaddas bitiklarga va Isoning soʻzlariga ishondilar⁺.

²³Iso Quddusda Fisih bayramida boʻlganda, koʻp odamlar Uning qilayotgan moʻjizali alomatlarini koʻrib, Unga imon keltirdilar⁺. ²⁴Ammo Iso odamlarning qanaqaligini bilgani uchun Oʻzini ularga ishonmas edi. ²⁵Inson haqida Unga biron gap aytishning hojati yoʻq edi. Chunki inson dilida nima borligini U bilar edi.

3–BOB

Iso va Nikodim

3¹Yahudiy yoʻlboshchilaridan Nikodim ismli bir odam bor edi, u farziylar mazhabida edi⁺. ²Bu odam bir kuni kechasi Isoning oldiga kelib, Unga dedi:

— Ustoz, Siz Xudodan kelgan bir muallim ekanligingizni biz bilamiz. Agar Xudo Siz bilan boʻlmaganda edi, Siz bunday moʻjizali alomatlarni qila olmas edingiz.

³Iso unga shunday javob berdi:

— Sizga chinini aytay: qaytadan* tugʻilmagan bironta odam Xudoning Shohligini* koʻrolmaydi.

⁴— Keksa odam tugʻila olarmidi?! U onasining qorniga qayta kirib, yana tugʻila olmaydi–ku! — dedi Nikodim. ⁵Iso shunday javob berdi:

— Sizga chinini aytay: suvdan va Ruhdan tugʻilmagan bironta odam Xudoning Shohligiga kirolmaydi⁺. ⁶Odam jismonan ota–onadan tugʻiladi, ruhan esa Muqaddas Ruhdan tugʻiladi. ⁷“Sizlar qaytadan tugʻilishingiz kerak” deganimga taajjublanmang. ⁸Ruh xuddi shamolga oʻxshaydi. Shamol istagan joyda esaveradi. Uning tovushini eshitasiz–u, lekin qaysi tomondan kelib, qaysi tomonga ketishini bilmaysiz. Ruhdan tugʻilgan har bir kishida ham shunday boʻladi.

⁹— Bu qanday boʻlishi mumkin? — deb soʻradi Nikodim. ¹⁰Iso unga shunday javob berdi:

— Siz Isroilning ustozisiz–ku! Nahotki shuni bilmasangiz?! ¹¹Sizga chinini aytay: biz bilganimizni soʻzlaymiz, koʻrganimiz haqida shahodat beramiz. Lekin sizlar bizning shahodatimizni qabul qilmayapsizlar. ¹²Agar sizlar yerdagi narsalar haqida aytganlarimga ishonmasangizlar, samoviy narsalar toʻgʻrisida gapirganlarimga qanday ishonasizlar? ¹³Osmondan tushgan* Inson Oʻgʻlidan boshqa hech kim osmonga chiqqan emas⁺. ¹⁴Muso sahroda bronza ilonni* xodaga mahkamlab, qanday yuqoriga koʻtargan boʻlsa, Inson Oʻgʻli ham xuddi shunday yuqoriga koʻtarilishi kerak*⁺. ¹⁵Shu tariqa imonga kelgan har bir kishi U orqali abadiy hayotga ega boʻladi*.

¹⁶Zero*, Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin⁺. ¹⁷Xudo dunyoni hukm qilish uchun emas, balki Oʻgʻli orqali qutqarish uchun Uni dunyoga yubordi⁺. ¹⁸Unga ishongan odam hukm qilinmaydi. Unga ishonmagan odam esa allaqachon mahkum boʻlgan, chunki u Xudoning yagona Oʻgʻliga ishonmadi⁺.

¹⁹Hukm shunday dalilga asoslangan: dunyoga nur keldi, ammo odamlar nurdan koʻra, zulmatni yaxshi koʻrdilar, chunki ularning qilmishlari yovuz edi⁺. ²⁰Qabihlik qilgan odam nurdan nafratlanadi. Qilmishlari fosh boʻlmasligi uchun u nurdan qochadi⁺. ²¹Haqiqat yoʻlini tutgan odam esa nurga keladi. Bunday odamning ishlari Xudo orqali qilinganligini nur hammaga ayon qiladi.

Yahyo choʻmdiruvchi Iso Masih haqida guvohlik beradi

²²Shundan keyin Iso shogirdlari bilan Yahudiya oʻlkasiga bordi. Iso ular bilan bir qancha vaqt u yerda qolib, odamlarni suvga choʻmdirdi⁺. ²³Yahyo ham Saleym degan joyning yaqinidagi Eynon yerida* xalqni suvga choʻmdirardi. U yer nihoyatda sersuv edi. Odamlar doim Yahyoning oldiga kelib, suvga choʻmdirilardi. ²⁴Bu hodisalar Yahyo zindonga tashlanishdan* oldin yuz bergan edi⁺.

²⁵Shu mahal Yahyoning shogirdlari bilan bir yahudiy kishi orasida tahorat haqida bahs boʻldi⁺. ²⁶Ular Yahyoning oldiga borib dedilar:

— Ustoz! Iordan daryosining sharqiy qirgʻogʻida yoningizdagi bir Odam haqida guvohlik bergan edingiz–ku, oʻsha Odam xalqni suvga choʻmdirib yuribdi, hamma Uning oldiga boryapti⁺.

²⁷Bunga javoban Yahyo dedi:

— Agar osmondan berilmasa, inson hech narsa qila olmaydi⁺. ²⁸“Men Masih emasman, faqat Uning oldidan yuborilganman”, deb aytgan soʻzlarimga oʻzlaringiz guvohsizlar⁺. ²⁹Kelin kuyovga tegishlidir. Kuyov joʻra esa kuyov yonida turib, uning ovozini eshitganidan sevinib xursand boʻladi. Xuddi shunday men ham bugun benihoyat shodman⁺. ³⁰Masih yuksalishi, men esa pasayishim kerak.

³¹Yuqoridan* kelgan Zot hammadan ustundir. Yerdan boʻlgan odam yerga mansubdir va yerga xos masalalar toʻgʻrisida gapiradi. Osmondan Kelgan esa hammadan ustundir. ³²U koʻrgani va eshitgani haqida guvohlik beradi, ammo hech kim Uning guvohligini qabul qilmaydi. ³³Uning guvohligini qabul qilgan kishi esa Xudoning haqligini tasdiqlaydi⁺. ³⁴Xudo yuborgan Zot Xudoning soʻzlarini gapiradi. Zero, Xudo Oʻz Ruhini Unga cheksiz–oʻlchovsiz beradi. ³⁵Ota Oʻgʻlini yaxshi koʻradi, U hamma narsani Oʻgʻlining qoʻliga topshirgan⁺. ³⁶Xudoning Oʻgʻliga* ishongan har bir odam abadiy hayotga ega boʻladi. Oʻgʻilni rad etgan odam esa hayot koʻrmay, Xudoning gʻazabi ostida qoladi⁺.

4–BOB

Iso va Samariyalik ayol

4¹⁻³Iso Yahyodan koʻra, koʻproq shogird orttirib, suvga choʻmdiryapti degan xabar farziylarning qulogʻiga yetib bordi. Vaholanki, xalqni Isoning Oʻzi emas, shogirdlari suvga choʻmdirayotgan edilar. Bu xabar farziylarning qulogʻiga yetib borganini Iso eshitgach, Yahudiyani tark etib, yana Jalilaga yoʻl oldi⁺⁺. ⁴Yoʻlda U Samariyadan oʻtishi kerak edi⁺. ⁵Shunday qilib, U Samariyaning Sixar degan shahriga keldi. Bu shahar Yoqb* oʻz oʻgʻli Yusufga bergan yerga yaqin edi⁺. ⁶Yoqubning qudugʻi ham oʻsha yerda edi.

Yoʻl yurib charchagan Iso quduqning yoniga oʻtirdi. Taxminan tush payti* edi. ⁷Shu vaqt Samariyalik bir ayol suv olgani kelib qoldi. Iso unga:

— Menga ichgani suv ber, — dedi. ⁸Isoning shogirdlari esa ovqat sotib olish uchun shaharga ketgan edilar.

⁹Samariyalik ayol Unga shunday dedi:

— Siz yahudiy boʻlsangiz, men esa Samariyalik ayol boʻlsam, qanday qilib mendan suv soʻrashga jurʼat etdingiz?!*

Nega desangiz, yahudiylar Samariyaliklar bilan aloqa qilmaydilar.

¹⁰Iso ayolga dedi:

— Xudo senga qanday inʼom bermoqchi ekanligini va sendan suv soʻragan Odam kim ekanligini sen bilmaysan. Bilganingda edi, oʻzing Undan suv soʻragan boʻlar eding va U senga hayotbaxsh suvni bergan boʻlardi⁺.

¹¹— Taqsir! — dedi ayol, — Sizda suv oladigan hech narsangiz yoʻq–ku, quduq esa chuqur. Hayotbaxsh suvingizni qayerdan olasiz? ¹²Bu quduqni bizga bobokalonimiz Yoqub bergan. Uning oʻzi ham, bolalari ham, chorvasi ham bu quduqdan suv ichgan. Nahotki Siz Yoqubdan ham ustun boʻlsangiz?!

¹³Iso ayolga shunday javob berdi:

— Bu suvdan kim ichsa, yana chanqab qoladi. ¹⁴Lekin Men beradigan suvdan kim ichsa, abadiy chanqamaydi. Men beradigan suv oʻsha odamning vujudida buloqqa aylanib, to abad hayot sari joʻshib oqadi⁺.

¹⁵— Taqsir, bu suvdan menga ham bering. Men ham hech qachon chanqamayin, suv olgani bu yerga kelavermayin, — dedi ayol.

¹⁶— Borib, eringni bu yerga chaqirib kel, — dedi Iso.

¹⁷— Mening erim yoʻq, — dedi ayol.

— Erim yoʻq, deb sen toʻgʻrisini aytding, — dedi Iso. ¹⁸— Sening besh nafar ering boʻlgan, hozirgisi ham ering emas. Sen toʻgʻrisini aytding!

¹⁹— Hazrat*, Siz paygʻambar ekaningizni koʻrib turibman, — dedi ayol⁺. ²⁰— Ota–bobolarimiz Xudoga bu togʻda* sajda qilar edilar. Ammo sizlar — yahudiylar esa Xudoga sajda qilinadigan joy Quddusda, deysizlar⁺.

²¹Iso unga dedi:

— Ey ayol, Menga ishongin, shunday vaqt keladiki, oʻshanda osmondagi Otaga na bu togʻda, na Quddusda sajda qilasizlar. ²²Sizlar — Samariyaliklar kimga sajda qilayotganingizni bilmaysizlar*, biz esa kimga sajda qilayotganimizni bilamiz. Chunki najot yahudiylardan keladi⁺. ²³Ammo shunday vaqtlar keladiki, haqiqiy sajda qiluvchilar Otaga Ruhda va haqiqatda sajda qiladilar. Bunday vaqt keldi ham! Ota shu yoʻsinda Oʻziga sajda qiluvchilarni izlaydi⁺. ²⁴Xudo Ruhdir, Unga sajda qiluvchilar ham Muqaddas Ruh boshchiligida, haqiqatni bilgan holda sajda qilishlari lozim⁺.

²⁵Ayol Isoga:

— Men Masih kelishini bilaman. U kelganda, hamma narsani bizga tushuntiradi, — dedi. (Masih “Xudoning tanlagani” demakdir.)⁺

²⁶Iso ayolga dedi:

— Oʻsha Menman. Sen bilan gaplashib turibman⁺.

²⁷Shu paytda Isoning shogirdlari kelib qolishdi. Uning bir ayol bilan gaplashayotganini koʻrib hayron boʻlishdi. Lekin birortasi ham: “Nima xohlaysiz?” yoki: “Nimaga bu ayol bilan gaplashyapsiz?” deb soʻramadi.

²⁸Ayol koʻzasini oʻsha yerda qoldirdi–da, shaharga borib, odamlarga dedi:

²⁹— Yuringlar, bir Odamni koʻringlar. U mening qilgan hamma ishlarimni aytib berdi! Oʻsha Masih emasmikin?

³⁰Odamlar shahardan chiqib, Isoning oldiga bordilar.

³¹Shu orada shogirdlari Isoga:

— Ustoz, ovqat yeb oling, — deb taklif qildilar. ³²Ammo Iso ularga dedi:

— Mening yeydigan ovqatim bor, sizlar bu ovqat toʻgʻrisida bilmaysizlar.

³³Shogirdlari oʻzaro gaplashib: “Biron kishi Unga ovqat keltirganmikin?” deb aytishardi. ³⁴Iso ularga dedi:

— Mening ovqatim — Meni Yuborganning irodasini ado etish, Uning ishini tugatishdir⁺. ³⁵Sizlar: “Ekinlar toʻrt oyda yetiladi” degan iborani ishlatasizlar. Men esa sizlarga aytaman: koʻzlaringizni ochinglar! Ekinzorlarga qaranglar! Hosil yetilgan, oʻrim–yigʻimga tayyor boʻlgan⁺. ³⁶Oʻroqchi hozirdan yaxshi daromad olmoqda, abadiy hayot uchun hosil yigʻmoqda. Toki hosilni ekkan va oʻrgan birga quvonishsin⁺. ³⁷“Biri ekadi, boshqasi oʻradi” degan maqol shu vaziyatga toʻgʻri keladi. ³⁸Men sizlarni oʻzingiz mehnat qilib ekmagan hosilni oʻrgani yubordim. Boshqalar mehnat qilgan edilar, sizlar esa ularning mehnatidan foydalanasizlar.

³⁹Shundan keyin oʻsha shaharda yashovchi talay Samariyaliklar Isoga imon keltirishdi. Ular haligi ayolning “U mening qilgan hamma ishlarimni aytib berdi” degan guvohligiga ishongan edilar. ⁴⁰Shunday qilib, Samariyaliklar Isoning oldiga kelib: “Biz bilan qoling”, deb Isoga yolvorishdi. Iso ikki kun oʻsha yerda qoldi. ⁴¹Isoning aytgan soʻzlari tufayli koʻp odamlar imon keltirdi. ⁴²Shunda ular ayolga dedilar:

— Endi sening soʻzlaring tufayligina ishonayotganimiz yoʻq. Uni oʻzimiz ham eshitdik. U haqiqatan ham olamning Najotkori ekanligiga amin boʻldik*⁺.

Iso amaldorning oʻgʻlini sogʻaytiradi

⁴³Ikki kundan keyin Iso u yerdan Jalila hududiga joʻnab ketdi. ⁴⁴U: “Paygʻambar oʻz yurtida eʼtibor topmaydi”, deb taʼkidlagandi⁺. ⁴⁵Jalilaga kelganda esa, aholi Uni ochiq chehra bilan kutib oldi. Chunki ular Fisih bayrami uchun Quddusga borganlarida, u yerda Isoning qilgan hamma ishlarini koʻrgan edilar⁺.

⁴⁶Shunday qilib, Iso yana Jaliladagi Kaʼna qishlogʻiga keldi. Bu yerda U suvni sharobga aylantirgan edi. Oʻsha paytda Kafarnahum shahrida bir saroy amaldorining* oʻgʻli kasal boʻlib yotgan edi⁺. ⁴⁷Bu odam Isoning Yahudiyadan Jalilaga kelganligini eshitib, Uning oldiga bordi. Isoga:

— Yuring, oʻlim toʻshagida yotgan oʻgʻlimga shifo bering, — deb yolvordi.

⁴⁸— Sizlar alomatu moʻjizalar koʻrmaguncha ishonmaysizlar! — dedi unga Iso⁺.

⁴⁹— Yura qoling Hazrat, oʻgʻilginam oʻlib qolmasin! — dedi saroy amaldori Unga.

⁵⁰— Siz boravering. Oʻgʻlingiz sogʻ–salomat, — dedi Iso.

U odam Isoning aytganiga ishonib, joʻnab ketdi. ⁵¹U hamon yoʻlda ekan, xizmatkorlari unga peshvoz chiqib:

— Oʻgʻlingiz sogʻ–salomat, — degan xabar keltirdilar.

⁵²— Qaysi soatda ahvoli yengillashdi? — deya soʻradi u.

— Kecha tushda, soat birlarda* isitmasi tushdi, — deyishdi xizmatkorlar.

⁵³“Oʻgʻlingiz sogʻ–salomat” degan soʻzlarni Iso aynan oʻsha vaqtda aytganini bolaning otasi angladi. Shunda oʻzi va butun xonadoni Isoga imon keltirdi⁺.

⁵⁴Bu esa Isoning Yahudiyadan Jalilaga kelib koʻrsatgan ikkinchi moʻjizali alomati edi⁺.

5–BOB

Iso sholni sogʻaytiradi

5¹Bu hodisalardan keyin Iso yahudiylarning bayramini nishonlash uchun Quddusga bordi. ²Quddusning Qoʻy darvozasi yonida bir hovuz bor edi. Bu hovuzning oramiycha* nomi Baytzada* boʻlib, beshta ayvoni bor edi⁺. ³⁻⁴Bu ayvonlarda koʻr, choʻloq va shol boʻlgan koʻp nogironlar yotar edi*. ⁵Bu yerda oʻttiz sakkiz yildan beri nogiron boʻlib yotgan bir kishi bor edi. ⁶Iso uning yotganini koʻrdi, u uzoq vaqtdan beri xasta ekanligini Iso bilardi. Shuning uchun undan:

— Sogʻayishni istaysanmi? — deb soʻradi. ⁷Nogiron odam Isoga shunday javob berdi:

— Taqsir, suv qimirlaganda meni hovuzga tushiradigan odam yoʻq. Men borgunimcha, boshqasi mendan oldin tushib oladi.

⁸Iso unga shunday dedi:

— Oʻrningdan tur! Toʻshagingni olib, yur!⁺

⁹Oʻsha odam shu zahoti sogʻayib ketdi. Toʻshagini olib, yura boshladi.

Bu hodisa Shabbat kuni sodir boʻldi. ¹⁰Shuning uchun yahudiylar sogʻayib ketgan odamga deyishdi:

— Bugun Shabbat kuni! Shu kuni toʻshakni koʻtarib yurish qonunda man etilgan!*⁺

¹¹U odam esa shunday javob berdi:

— Meni sogʻaytirgan Kishi menga: “Toʻshagingni olib, yur”, deb aytdi.

¹²— “Toʻshagingni olib, yur”, deb aytgan Odam kim? — deb soʻradilar. ¹³Shifo topgan odam esa Uning kimligini bilmas edi, u yerda xalq koʻpligidan Iso Oʻzini chetga olgan edi.

¹⁴Keyinroq Iso u odamni Maʼbadda uchratib qolib, unga dedi:

— Mana, sen sogʻayding. Endi gunoh qilma, tagʻin boshingga bundan battar kunlar kelmasin.

¹⁵Bu odam borib, uni sogʻaytirgan Iso ekanligini yahudiylarga aytdi. ¹⁶Ular esa, Isoni Shabbat kunida bunday ishlar qilib yurgani uchun quvgʻin qila boshladilar*⁺. ¹⁷Ammo Iso ularga shunday dedi:

— Mening Otam shu kungacha Oʻz ishini qilib kelyapti, Men ham Oʻz ishimni qilyapman.

¹⁸Ana shu soʻzi uchun yahudiylar Isoni oʻldirishga yanada koʻproq harakat qilishdi. Chunki U nafaqat Shabbat qoidalarini buzdi, balki Xudoni Otam deb, Oʻzini Xudoga tenglashtirgan edi⁺.

Oʻgʻilning hokimiyati

¹⁹Iso yahudiylarga shunday dedi: “Sizlarga chinini aytay: Oʻgʻil Oʻzidan–Oʻzi hech narsa qila olmaydi. Faqat Otasidan koʻrgan ishlarni qiladi. Osmondagi Ota nimalarni qilsa, Oʻgʻil ham xuddi shularni qiladi. ²⁰Axir, Ota Oʻgʻlini yaxshi koʻradi, Oʻzi qilgan hamma ishlarni Oʻgʻliga koʻrsatadi. U Oʻgʻliga bundan ham buyukroq ishlarni koʻrsatadi, shunda hammangiz hayron qolasizlar⁺. ²¹Ota oʻliklarni tiriltirib, ularga hayot baxshida etganday, Oʻgʻil ham istagan odamiga hayot baxsh etadi⁺. ²²Shuningdek, Ota hech kimni hukm qilmaydi, balki hukm qilish huquqini Oʻgʻliga bergan,⁺ ²³toki hamma osmondagi Otani hurmat qilganday, Oʻgʻlini ham hurmat qilsinlar. Kim Oʻgʻilni hurmat qilmasa, Uni yuborgan Otani ham hurmat qilmagan boʻladi⁺.

²⁴Sizlarga chinini aytay: Mening soʻzlarimni tinglagan va Meni Yuborganga ishongan kishi abadiy hayotga egadir. U hukm qilinmaydi. Zotan, u oʻlimdan hayotga oʻtgan⁺. ²⁵Sizlarga chinini aytay: oʻliklar Xudo Oʻgʻlining* ovozini eshitadigan vaqt keladi, kelib qoldi ham. Oʻgʻilning ovoziga quloq solganlar tiriladi⁺. ²⁶Zero, Otaning Oʻzi hayot manbai boʻlgani kabi, Oʻgʻliga ham hayot manbai boʻlish qudratini ato qildi⁺. ²⁷Bundan tashqari, samoviy Ota insonlarni hukm qilish hokimiyatini Oʻgʻliga berdi, chunki U Inson Oʻgʻlidir⁺. ²⁸Bunga hayron qolmanglar! Qabrda yotgan marhumlarning hammasi Inson Oʻgʻlining ovozini eshitadigan vaqt keladi⁺. ²⁹Shunda oʻliklar qabrlaridan chiqadilar: yaxshilik qilganlar yashash uchun tiriladi, yomonlik qilganlar esa mahkum boʻlish uchun tiriladi⁺.

Iso haqida Xudoning bergan guvohligi

³⁰Men Oʻzimdan Oʻzim hech narsa qilolmayman. Osmondagi Otam Menga qanday aytsa, shunday hukm qilaman, shuning uchun hukmim toʻgʻridir. Zotan, Men Oʻz irodamni emas, balki Meni yuborgan Otamning irodasini bajo keltirishni istayman⁺. ³¹Agar Men Oʻzim haqimda Oʻzim guvohlik bersam, Mening guvohligim haqiqiy boʻlmaydi⁺. ³²Ammo Men haqimda guvohlik beruvchi boshqasi bor. Uning bergan guvohligi haqiqat ekanligini bilaman.

³³Sizlar Yahyoning oldiga odam yubordingizlar, u haqiqat toʻgʻrisida guvohlik berdi⁺. ³⁴Garchi Men insonning guvohligiga muhtoj boʻlmasam–da, lekin bularni sizlar najot topishingiz uchun aytyapman. ³⁵Yahyo goʻyo yonib turib, nur sochgan bir chiroqday edi. Sizlar esa uning nurida birpas quvonmoqchi boʻldingizlar⁺. ³⁶Biroq Men Yahyodan koʻra, kattaroq guvohlikka egaman. Guvohlik deb, Men tugatishim uchun osmondagi Otam bergan ishlarni nazarda tutyapman. Bularning hammasi Meni Otam yuborganidan dalolat beradi⁺.

³⁷Meni yuborgan Otamning Oʻzi ham Men haqimda guvohlik berib turibdi. Sizlar esa hech qachon Uning ovozini eshitmagansiz, qiyofasini ham koʻrmagansiz. ³⁸Uning kalomi ham koʻnglingizdan joy olmadi, chunki sizlar U yuborgan Zotga ishonmayapsizlar. ³⁹Sizlar Muqaddas bitiklarni* tekshirasizlar, chunki ular orqali abadiy hayotga ega boʻlamiz, deb oʻylaysizlar. Ammo oʻsha Yozuvlar Men toʻgʻrimda guvohlik beradi–ku!⁺ ⁴⁰Sizlar esa hayotga ega boʻlish uchun oldimga kelishni istamaysizlar.

⁴¹Men insonlardan tahsin kutmayman⁺. ⁴²Lekin sizlarni bilaman, qalbingizda Xudoning sevgisi yoʻq. ⁴³Men Otamning nomidan keldim, ammo sizlar Meni qabul qilmayapsizlar. Agar kimdir oʻz nomidan kelsa, uni qabul qilaverasizlar⁺. ⁴⁴Sizlar bir–biringizdan tahsinlar olishni yaxshi koʻrasizlar, lekin yagona Xudoning tahsiniga sazovor boʻlishga harakat qilmaysizlar. Qanday qilib ham Menga ishona olardingiz?!⁺ ⁴⁵Men sizlarni Ota oldida ayblayman, deb oʻylamanglar. Sizlar Musoga umid bogʻlagansizlar. Musoning oʻzi sizlarni ayblaydi. ⁴⁶Agar Musoga ishonganingizda edi, Menga ham ishongan boʻlar edingizlar. Axir, u Men haqimda yozgan edi⁺. ⁴⁷Musoning yozuvlariga ishonmagan boʻlsangiz, Mening soʻzlarimga qanday ishonasizlar?!”

6–BOB

Iso 5000 kishini toʻydiradi

6¹•Shundan keyin Iso qayiqda Jalila koʻlining narigi qirgʻogʻiga* suzib oʻtdi (Jalila koʻlini Tiberiyas koʻli deb ham atashardi). ²Bir talay xaloyiq Isoning orqasidan ergashib borardi. Chunki Iso moʻjizali alomatlar orqali xastalarni sogʻaytirganini ular koʻrgan edilar. ³U shogirdlari bilan toqqa chiqib oʻtirdi. ⁴Yahudiylarning Fisih bayrami yaqinlashayotgan edi⁺.

⁵Iso qarasa, bir talay xaloyiq U tomonga kelayotgan ekan. Iso Filipdan:

— Bu odamlarni toʻygʻazish uchun qayerdan non sotib olamiz? — deb soʻradi⁺. ⁶Iso bu gapni Filipni sinab koʻrish uchun aytayotgan edi, aslida nima qilishni Oʻzi bilar edi.

⁷Filip shunday javob berdi:

— Bularning har biriga bir burda non berish uchun ikki yuz kumush tangaga* non sotib olsak ham yetmaydi!

⁸Shunda shogirdlaridan biri, Butrusning* ukasi Endrus Isoga dedi:⁺

⁹— Bu yerdagi bir bolada beshta arpa non bilan ikkita baliq bor ekan. Lekin shuncha odamga bu nima ham boʻlar edi?!

¹⁰— Odamlarni yerga oʻtqazinglar, — dedi Iso.

U yer qalin maysazor edi. Odamlarning hammasi yerga oʻtirishdi. Olomon orasida taxminan besh mingga yaqin erkak bor edi. ¹¹Iso nonlarni olib, shukrona duosini oʻqidi. Soʻng oʻtirganlarning hammasiga tarqatdi*. Baliqlarni ham xuddi shunday qildi. Odamlar istaganlaricha yedilar⁺.

¹²Hammalari yeb toʻyganlaridan keyin, Iso shogirdlariga shunday dedi:

— Ortib qolgan non burdalarini yigʻib olinglar, isrof boʻlmasin.

¹³Shogirdlar yeyilgan beshta arpa nondan ortib qolgan burdalarni yigʻib olishdi, oʻn ikkita savat toʻldi. ¹⁴Shunda odamlar Isoning qilgan moʻjizali alomatini koʻrib:

— Haqiqatan ham dunyoga kelishi kerak boʻlgan paygʻambar* mana shu Kishi ekan, — dedilar⁺. ¹⁵Ular Isoni zoʻrlik bilan shoh qilib koʻtarmoqchi boʻldilar. Buni bilgan Iso yolgʻiz Oʻzi toqqa chiqib ketdi.

Iso suv ustida yuradi

¹⁶•Kechki payt Isoning shogirdlari koʻl boʻyiga bordilar. ¹⁷Qorongʻi tushgan, Iso esa hali ham ularning oldiga kelmagan edi. Shogirdlar qayiqqa tushib, koʻlning narigi tomonidagi* Kafarnahumga qarab yoʻl oldilar. ¹⁸Kuchli shamol esib, koʻl toʻlqinlanib ketayotgan edi. ¹⁹Ular qirgʻoqdan besh chaqirimcha* masofani suzganlaridan keyin, koʻl yuzida yurib kelayotgan Isoni koʻrishdi. U qayiqqa yaqinlashayotgan edi, shogirdlar qattiq vahimaga tushishdi.

²⁰— Qoʻrqmanglar, bu Menman! — dedi ularga Iso.

²¹Ular Isoni qayiqqa olmoqchi boʻldilar. Oʻsha zahoti qayiq ular borayotgan qirgʻoqqa yetib toʻxtadi.

Iso — hayot noni

²²Ertasi kuni xalq Isoni qidira boshladi. Odamlar u yerda faqat bir qayiq borligini va shogirdlar Isoni qoldirib, oʻzlari qayiqda suzib ketganlarini bilishardi. ²³Shu payt Tiberiyasdan* boshqa qayiqlar kelib qoldi. Qayiqlar toʻxtagan joy Rabbimiz Iso Oʻz shukrona duosini oʻqigan va xalq non yegan yerga yaqin edi. ²⁴Odamlar Iso bilan shogirdlarining u yerda yoʻqligini koʻrgach, qayiqlarga tushib, Isoni qidirib Kafarnahumga suzib kelishdi. ²⁵Ular Isoni koʻlning narigi boʻyidan* topib, Undan soʻrashdi:

— Ustoz, Siz qachon bu yerga keldingiz?

²⁶Iso ularga shunday javob berdi:

— Sizlarga chinini aytayin: sizlar moʻjizali alomatlarni koʻrganingiz uchun emas, balki non yeb toʻyganingiz uchun Meni qidiryapsizlar. ²⁷Siz oʻtkinchi ozuqa uchun emas, abadiy hayotga boshlovchi boqiy ozuqa uchun harakat qilinglar. Bunday ozuqani sizlarga Inson Oʻgʻli beradi. Zotan, Otamiz Xudoning Oʻzi bu vazifa uchun Uni maʼqul deb topdi⁺.

²⁸Odamlar Isoga shunday savol berishdi:

— Xudoga maʼqul ishlarni bajarish uchun nima qilishimiz kerak?

²⁹Iso dedi:

— Xudoga maʼqul ish qilmoqchi boʻlsangizlar, Xudo yuborgan Zotga ishoninglar⁺.

³⁰Ular Isoga javoban shunday dedilar:

— Sizga ishonishimiz uchun birorta alomat koʻrsating. Qani, biz uchun nima ish qilasiz⁺? ³¹Axir, ota–bobolarimiz sahroda manna* yeganlar. Muqaddas bitiklarda: “Xudo ularga yesin deb, osmondan non berdi”*, deb yozilgan–ku⁺.

³²Iso ularga dedi:

— Sizlarga chinini aytayin, sizlarga osmondan non bergan Muso emas. Osmondan tushgan haqiqiy nonni sizlarga Mening Otam beradi. ³³Otam Xudo beradigan non osmondan tushib, dunyoga hayot baxsh etadi.

³⁴Odamlar Isoga shunday dedilar:

— Hazrat, bunday nonni bizga doim berib turing!⁺

³⁵Iso javoban dedi:

— Men hayot noniman. Mening oldimga kelgan odam sira och qolmaydi, Menga ishongan odam hech qachon chanqamaydi⁺. ³⁶Ammo Men sizlarga aytganimday, sizlar Meni koʻrgan boʻlsangizlar ham, ishonmayapsizlar. ³⁷Samoviy Otam Menga bergan har bir odam Mening oldimga keladi. Oldimga kelgan bironta odamni Men aslo haydab yubormayman⁺. ³⁸Men Oʻz irodamni emas, balki Meni yuborgan Otamning irodasini ado etish uchun osmondan tushganman⁺. ³⁹Otamning irodasi shundan iboratki, U Menga berganlardan birontasining ham yoʻqolishiga Men yoʻl qoʻymasligim kerak, balki oxiratda ularning hammasini tiriltirishim kerak⁺. ⁴⁰Ha, Oʻgʻilga koʻz tikkan va Unga ishongan har bir odam abadiy hayotga ega boʻlishi Otamning irodasidir. Men bunday odamlarni oxiratda tiriltiraman⁺.

⁴¹Iso: “Men osmondan tushgan nonman” degani uchun yahudiylar Undan norozi boʻla boshlashdi. ⁴²Ular oʻzaro shunday deb aytishardi:

— Bu Yusufning oʻgʻli Iso–ku! Ota–onasini taniymiz, qanday qilib: “Men osmondan tushdim”, deb aytishga haddi sigʻdi?!⁺

⁴³— Bunday gaplaringizni bas qilinglar! — dedi ularga Iso. ⁴⁴— Agar Meni yuborgan Ota birovni jalb qilmasa, u Menga kelolmaydi. Oldimga kelgan odamni esa Men oxiratda tiriltiraman⁺. ⁴⁵Paygʻambarlar bitiklarida: “Ularning hammasiga Xudo taʼlim beradi”*, deb yozilgan. Otaga quloq solgan, Undan oʻrgangan har bir odam Mening oldimga keladi⁺. ⁴⁶Aslida hech kim hech qachon samoviy Otani koʻrgan emas, birgina Xudodan boʻlgan Zot Otani koʻrgan⁺. ⁴⁷Sizlarga chinini aytaman: kim Menga ishonsa, abadiy hayotga ega boʻladi. ⁴⁸Men hayot noniman. ⁴⁹Ota–bobolaringiz sahroda manna yegandilar, shunga qaramay oʻlib ketdilar. ⁵⁰Ammo osmondan tushadigan bu non esa shunday xislatga egaki, undan yegan odam oʻlmaydi. ⁵¹Men osmondan tushgan hayotbaxsh nondirman. Bu nonni yegan kishi abadiy yashaydi. Dunyoga hayot baxshida etish uchun beradigan nonim Mening tanamdir⁺.

⁵²Shunda yahudiylar:

— U qanday qilib bizga Oʻzining tanasini yedira olar ekan? — deb oʻzaro talashib–tortisha boshladilar. ⁵³Iso ularga dedi:

— Sizlarga chinini aytaman: agar Inson Oʻgʻlining tanasini yemasangizlar va Uning qonini ichmasangizlar, sizda hayot boʻlmaydi⁺. ⁵⁴Mening tanamni yegan va qonimni ichgan odam esa abadiy hayotga egadir. Men uni oxiratda tiriltiraman. ⁵⁵Mening tanam — haqiqiy ozuqa, qonim haqiqiy ichimlikdir. ⁵⁶Tanamni yeb, qonimni ichadigan odam Menda, Men esa unda yashayman⁺. ⁵⁷Modomiki, Meni barhayot Ota yuborgan ekan, Men Ota tufayli yashayman. Mening tanamni yegan har bir odam esa Men tufayli yashaydi. ⁵⁸Osmondan tushgan non mana shudir. Bu non ota–bobolaringiz yegan mannaga oʻxshamaydi, ular manna yeb oʻlib ketganlar. Men bergan nonni yegan odam esa abadiy yashaydi.

Abadiy hayot baxsh etuvchi soʻzlar

⁵⁹Iso bu soʻzlarni Kafarnahumdagi sinagogada taʼlim berayotganda aytgan edi. ⁶⁰Uning koʻplab shogirdlari bu gaplarni eshitib:

— Qanchalik qattiq soʻzlar! Bularni kim hazm qila oladi?! — deyishar edi. ⁶¹Shogirdlari norozi boʻlganlarini Iso bilardi, shuning uchun U shunday dedi:

— Gaplarim jigʻingizga tegyaptimi? ⁶²Agar sizlar Inson Oʻgʻlining asli kelgan joyiga — osmonga koʻtarilib ketayotganini koʻrsangizlar, nima der ekansizlar–a?!⁺ ⁶³Xudoning Ruhi hayot baxsh etadi, insonning kuchi bilan esa hech narsaga erishib boʻlmaydi. Sizlarga aytgan bu soʻzlarimni Menga Xudoning Ruhi bergan, bu soʻzlarim sizlarga hayot ato qiladi⁺. ⁶⁴Shunga qaramay, orangizda Menga ishonmaganlar bor.

Holbuki, Iso kimlar ishonmaganini va kim Unga xiyonat qilishini oldindan bilar edi⁺.

⁶⁵Iso gapida davom etdi:

— Shu sababdan Men sizlarga: “Osmondagi Otam yoʻl qoʻymasa, hech kim Mening oldimga kelolmaydi”, — degan edim.

⁶⁶Oʻsha vaqtdan boshlab koʻp shogirdlar Isodan yuz oʻgirib, Unga ergashmaydigan boʻldilar. ⁶⁷Shunda Iso oʻn ikki shogirdidan:

— Sizlar ham ketmoqchimisizlar? — deb soʻradi.

⁶⁸Butrus shunday javob berdi:

— Hazrat, biz Sizdan boshqa kimga ham borar edik?! Abadiy hayot baxsh etuvchi soʻzlar Sizda–ku! ⁶⁹Siz Xudoning Azizi* ekaningizga ishonchimiz komil⁺.

⁷⁰Iso ularga dedi:

— Men oʻn ikkitangizni tanlab oldim. Lekin orangizdagi bittangiz iblisdir!⁺

⁷¹U Shimoʻn oʻgʻli Yahudo Ishqariyotni nazarda tutgan edi. Yahudo oʻn ikki shogirddan biri boʻlsa ham, keyinchalik Isoga xiyonat qildi⁺.

7–BOB

Iso va ukalari

7¹Shundan keyin Iso Jalila hududini keza boshladi. U Yahudiyani kezishni xohlamagan edi, chunki u yerdagi yahudiylar Uni oʻldirishga qasd qilgan edilar⁺. ²Yahudiylarning Chayla bayrami* yaqinlashayotgan edi⁺. ³Ukalari Isoga shunday deyishdi:

— Bu yerdan chiqib Yahudiyaga boring. Qilayotgan ishlaringizni shogirdlaringiz ham koʻrishsin⁺. ⁴El nazariga tushaman degan bironta odam yashirincha ish qilmaydi–ku! Bunday ishlarni qilar ekansiz, Oʻzingizni dunyoga taniting!

⁵Hatto ukalari ham Unga ishonmas edilar. ⁶Iso ukalariga shunday dedi:

— Mening vaqt–soatim hali kelgani yoʻq. Lekin sizlar uchun har vaqt qulaydir⁺. ⁷Dunyo sizlardan nafratlana olmaydi, lekin Mendan nafratlanadi. Chunki Men uning qilmishlari yomon ekanligini yuziga solaman⁺. ⁸Mayli, sizlar bayramga boringlar. Men hozircha bu bayramga bormayman, chunki Mening vaqtim hali kelgani yoʻq.

⁹Shu soʻzlarni aytib, Iso Jalilada qoldi.

Iso Quddusda Chayla bayramida

¹⁰Isoning ukalari bayramga ketganlaridan keyin, Isoning Oʻzi ham hech kimga bildirmay, yashirincha bayramga bordi. ¹¹Yahudiylar esa Isoni bayramda qidirar, “U qayoqda?” deb soʻrar edilar. ¹²Omma orasida Iso toʻgʻrisida har xil gap–soʻzlar yoyilgan edi. Baʼzilar: “U yaxshi odam”, desalar, boshqalar: “Yoʻq, U xalqni yoʻldan ozdiryapti”, deyishardi. ¹³Biroq yahudiylardan qoʻrqqanlari uchun U haqda hech kim ochiq gapirmas edi⁺.

¹⁴Bayramning yarmi oʻtganda, Iso Maʼbadga kirib, taʼlim bera boshladi. ¹⁵Uni eshitgan yahudiylar hayron qolib deyishdi:

— Bu Odam oʻqimagan boʻlsa, qayerdan shuncha narsani biladi?!

¹⁶Iso ularga javoban dedi:

— Men oʻrgatayotgan taʼlimot Oʻzimniki emas, balki Meni Yuborgannikidir⁺. ¹⁷Kim Xudoning irodasini bajarishni istasa, bu taʼlimot Xudodanmi yoki Oʻzimdanmi, bilib oladi. ¹⁸Kim oʻz nomidan gapirsa, oʻziga shuhrat izlaydi. Kim uni yuborganga shuhrat izlasa, haqiqatni soʻzlaydi, uning dilida hiyla boʻlmaydi⁺. ¹⁹Qonunni sizlarga Muso berdi, shunday emasmi? Ammo birortangiz qonunni bajarmaysiz. Nega Meni oʻldirmoqchisizlar⁺?

²⁰— Seni jin uribdi! Kim Seni oʻldirmoqchi ekan? — dedi xaloyiq⁺. ²¹Iso esa Oʻz soʻzida davom etdi:

— Men Shabbat kuni bitta moʻjiza qilganim* uchun hammalaringiz hayron qolyapsizlar. ²²Oʻzlaringiz esa, Musoning qonuniga amal qilaylik deb, Shabbat kuni oʻgʻil bolani sunnat qilasizlar–ku! Aslida, sunnat odati* Musodan emas, Ibrohim davridan qolgan. ²³Musoning qonuni buzilmasin deb, sizlar hatto Shabbat kuni ham oʻgʻil bolani sunnat qilsangizlar, nega Mendan gʻazablanasizlar?! Shabbat kuni odamni butunlay sogʻaytirganim uchunmi?!⁺ ²⁴Yuzaki hukm qilmanglar, hukmingiz adolatli boʻlsin⁺.

Isoning kimligi haqida gumonlar

²⁵Baʼzi Quddusliklar shunday deyishardi:

— Yoʻlboshchilarimiz oʻldirmoqchi boʻlgan Odam shu emasmi? ²⁶Mana, U hammaning oldida soʻzlayapti, Unga qarshi hech kim hech narsa demayapti. Nahotki yoʻlboshchilarimiz Uni Masih deb tan olishgan boʻlsa?! ²⁷Ammo bu Odamning qayerdanligini hammamiz bilamiz, Masih kelganda esa, Uning qayerdanligini hech kim bilmaydi⁺.

²⁸Iso Maʼbadda taʼlim berar ekan, baland ovozda shunday dedi:

— Ha, sizlar Mening kimligimni ham, qayerdanligimni ham bilasizlar. Lekin Men Oʻzimcha kelganim yoʻq. Meni Yuborgan bor, sizlar esa Uni tanimaysizlar. U haqdir. ²⁹Men Uni bilaman, chunki Men Uning oldidan kelganman, U Meni yuborgan⁺.

³⁰Bu gapi uchun Isoni qoʻlga olmoqchi boʻldilar. Biroq hech kim Unga qoʻl tekkizmadi, chunki Uning vaqt–soati hali kelmagan edi⁺. ³¹Shu bilan birga, xalq orasidagi koʻp odamlar Unga imon keltirdi. Ular:

— Masih kelsa ham, baribir bunchalik koʻp moʻjizali alomatlar koʻrsata olmaydi! — deyishardi⁺.

Isoni tutib olmoqchilar

³²Odamlar Iso toʻgʻrisida shunday deb pichirlashayotganini farziylar eshitib qolishdi. Shunda bosh ruhoniylar* bilan farziylar Isoni qoʻlga olish uchun Maʼbad mirshablarini* yuborishdi.

³³Iso dedi:

— Men sizlar bilan qisqa bir muddat boʻlib, yana Meni Yuborganning oldiga qaytib boraman⁺. ³⁴Sizlar Meni izlaysizlar–u, lekin topolmaysizlar. Men boradigan joyga sizlar borolmaysizlar⁺.

³⁵Buni eshitgan yahudiylar oʻzaro shunday deb aytishardi:

— U qayerga bormoqchiki, biz Uni topa olmasak? Balki U boshqa yurtlarda yashaydigan yahudiylar orasiga bormoqchidir? Gʻayriyahudiylarga* ham taʼlim bermoqchidir? ³⁶“Sizlar Meni izlaysiz–u, lekin topolmaysizlar, Men boradigan joyga sizlar borolmaysizlar” degan gaplari bilan nima aytmoqchi ekan?

Hayotbaxsh suv va Ruh haqida

³⁷Chayla bayramining oxirgi, ulugʻ kunida Iso turib, baland ovozda xitob qildi:

— Kim chanqagan boʻlsa, Mening oldimga kelib ichsin⁺. ³⁸Shunda Muqaddas bitiklarda aytilganidek, Menga ishongan odamning ichidan hayotbaxsh suv daryo boʻlib oqib chiqadi⁺.

³⁹Iso shunday deganda, Muqaddas Ruhni nazarda tutgan edi. Unga ishonganlar Ruhni qabul qilib olishlari kerak edi. Lekin Ruh hanuz berilmagan edi, chunki Iso hali ulugʻlanmagan edi⁺.

Iso tufayli xalq boʻlinadi

⁴⁰Olomon ichidan baʼzilari bu soʻzlarni eshitib shunday dedilar:

— Haqiqatan ham bu Odam biz kutgan paygʻambar* ekan⁺.

⁴¹Boshqalari:

— Bu Masih, — deyishsa, yana boshqalari shunday deyishardi:

— Masih Jaliladan kelmaydi–ku! ⁴²Muqaddas bitiklarda, Masih Dovudning urugʻidan kelib chiqadi, U Dovud yashagan Baytlahm qishlogʻida tugʻiladi, deb aytilmaganmi?!*⁺

⁴³Shu tariqa Iso tufayli xalq ikkiga boʻlindi⁺. ⁴⁴Baʼzilar Uni qoʻlga olmoqchi boʻlishdi, ammo hech kim Unga qoʻl tekkizmadi.

⁴⁵Shu payt Maʼbad mirshablari bosh ruhoniylarning va farziylarning oldiga qaytib kelishdi.

— Nega Uni olib kelmadingizlar? — deb soʻrashdi ulardan.

⁴⁶— Hech kim hech qachon bu Odamday gapirmagan, — dedi mirshablar.

⁴⁷— Mabodo U sizlarni ham yoʻldan urmadimi? — deyishdi farziylar. ⁴⁸— Bosh ruhoniylar bilan farziylar orasida Unga ishongan bironta odam ham yoʻq!⁺ ⁴⁹Tavrotni bilmagan oʻsha qalangʻi–qasangʻilar esa shundoq ham laʼnat ostida qolgan!

⁵⁰Shunda farziylardan biri, ilgari Isoning oldiga borgan Nikodim* shunday savol berdi:⁺

⁵¹— Qonunimizga koʻra, nahotki biz odamni eshitmay turib, uning aybini topmasdan uni hukm qila olsak?!⁺

⁵²— Sen ham Jaliladan boʻlsang kerak–a? Muqaddas bitiklarni oʻrganib chiq, Jaliladan paygʻambar chiqmasligi aniq, — deyishdi unga*⁺.

⁵³Shundan keyin hammalari uy–uylariga tarqalib ketdilar.

8–BOB

Iso fohisha ayolni kechiradi

8¹Iso Zaytun togʻi* tomon ketdi. ²Saharda yana Maʼbadga qaytdi. Butun xalq Uning oldiga yigʻilib keldi, U esa oʻtirib, odamlarga taʼlim bera boshladi. ³Shu orada Tavrot tafsirchilari* bilan farziylar bir ayolni olib kelishdi. Ular bu ayolni zino qilayotganda ushlab olishgan edi. Ayolni hammaning oldiga turgʻizib, ⁴shunday deyishdi:

— Ustoz, bu ayol zino qilayotganda ushlandi. ⁵Muso qonunda bunday ayollarni toshboʻron qilishni buyurgan*. Siz nima deysiz⁺?

⁶Bu savol bilan ular Isoni tuzoqqa ilintirib, ayblashga asos topmoqchi edilar. Iso esa engashib barmogʻi bilan yerga yoza boshladi⁺. ⁷Ular bu savolni qayta–qayta soʻrayverganlari uchun, Iso oʻrnidan turib dedi:

— Sizning orangizda kim begunoh boʻlsa, oʻsha birinchi boʻlib ayolga tosh otsin⁺.

⁸Soʻng yana engashib, yerga yozishni davom ettirdi. ⁹Ular bu gapni eshitib*, kattalardan boshlab hammasi birin–ketin keta boshlashdi. Oxirida yolgʻiz Iso bilan Uning oldida turgan ayol qoldi. ¹⁰Iso oʻrnidan turib ayolga dedi:

— Ey ayol, boshqalar qani? Hech kim seni mahkum qilmadimi?

¹¹— Hech kim, Hazrat! — deb javob berdi ayol.

Iso dedi:

— Men ham seni mahkum qilmayman. Bor, bundan keyin boshqa gunoh qilma⁺.

Iso Masih — olamning nuri

¹²Iso yana xalqqa gapirib dedi:

— Men olamning nuriman. Kimki Menga ergashsa, hech qachon zulmatda yurmaydi, balki hayot nuriga ega boʻladi⁺.

¹³Farziylar Isoning bu gapiga eʼtiroz bildirdilar:

— Siz Oʻzingizga Oʻzingiz guvohlik beryapsiz. Bu guvohligingiz haqqoniy emas⁺.

¹⁴Iso shunday javob berdi:

— Men Oʻzimga Oʻzim guvohlik bersam ham, guvohligim haqqoniydir. Chunki Men qayerdan kelib, qayerga ketayotganimni bilaman. Sizlar esa Mening qayerdan kelib, qayerga ketayotganimni bilmaysizlar⁺. ¹⁵Sizlar insoniy oʻlchov bilan hukm qilasizlar. Men esa hech kimni hukm qilmayman⁺. ¹⁶Bordi–yu, Men hukm qilsam ham, hukmim haqqoniydir. Chunki Men Oʻzim emas, balki Meni yuborgan osmondagi Otam bilan birga hukm qilaman⁺. ¹⁷Oʻzlaringizning Tavrotingizda: “Ikki guvohning shahodati haqqoniydir”*, deb yozilgan–ku⁺. ¹⁸Shunday ekan, bitta guvoh Menman, ikkinchisi Meni yuborgan Otadir⁺.

¹⁹Shunda ular Isodan:

— Otangiz qayerda? — deb soʻradilar. U bunga javoban dedi:

— Sizlar Meni ham, Otamni ham tanimaysizlar. Agar Meni taniganingizda edi, Otamni ham tanigan boʻlar edingizlar⁺.

²⁰Bu soʻzlarni Iso Maʼbadda taʼlim berayotib, xayr–ehson qutisining oldida aytdi. Hech kim Uni qoʻlga olmadi, chunki Uning vaqt–soati hali kelmagan edi⁺.

Isoni rad qilganlarning qismati

²¹Iso ularga yana dedi:

— Men ketyapman. Sizlar Meni qidirasizlar va gunohkor boʻlib oʻlasizlar. Men boradigan joyga sizlar bora olmaysizlar⁺.

²²— Nahotki U Oʻzini Oʻzi oʻldirsa? “Men boradigan joyga sizlar bora olmaysizlar”, deb aytyapti–ku, — deyishdi oʻzaro yahudiylar. ²³Iso ularga shunday dedi:

— Sizlar bu dunyodansizlar, Men esa yuqoridanman. Sizlar bu olamga mansubsizlar, Men esa bu olamdan emasman⁺. ²⁴Shuning uchun sizlarga: “Gunohkor boʻlib oʻlasizlar”, deb aytdim. Ha, agar Oʻsha Men ekanligimga ishonmasangizlar, gunohkor boʻlib oʻlasizlar.

²⁵— Siz kimsiz? — deb soʻrashdi Isodan. Iso shunday dedi:

— Kimligimni sizlarga boshidan aytib kelyapman–ku! ²⁶Sizlarni ayblab aytadigan gapim juda koʻp. Lekin Meni Yuborgan haqdir, Men Undan nima eshitgan boʻlsam, oʻshani dunyoga maʼlum qilaman⁺.

²⁷Ular esa Iso samoviy Otasi haqida gapirayotganini tushunmadilar. ²⁸Iso soʻzida davom etdi:

— Inson Oʻgʻlini yuqoriga koʻtarganingizda*, Oʻsha Men ekanligimni bilib olasizlar. Oʻshanda Men Oʻzimcha hech narsa qilmaganimni, faqat Otam oʻrgatgan narsalarni aytganimni tushunib olasizlar⁺. ²⁹Meni Yuborgan doimo Men bilan birgadir. U Meni yolgʻiz tashlab ketmagan. Zero, Men har doim Unga maʼqul boʻlgan ishlarni qilaman⁺.

³⁰Isoning aytgan gaplarini eshitgan koʻp odamlar Unga imon keltirdilar⁺.

Ozod qiladigan haqiqat

³¹Shu vaqt Iso Unga ishongan yahudiylarga dedi:

— Agar Mening soʻzlarimga rioya qilsangizlar, haqiqiy shogirdlarim boʻlasizlar. ³²Sizlar haqiqatni bilib olasizlar, haqiqat esa sizlarni ozod qiladi⁺.

³³Ular shunday deb javob berishdi:

— Biz Ibrohim naslimiz. Hech qachon hech kimga qul boʻlmaganmiz. Qanday qilib Siz, “Ozod boʻlasizlar”, deb aytyapsiz⁺?

³⁴Iso dedi:

— Sizlarga chinini aytayin: gunoh qiluvchi har bir kishi gunohning qulidir⁺. ³⁵Qul hech qachon xonadon aʼzosi boʻla olmaydi, oʻgʻil esa abadulabad oʻz xonadonining aʼzosidir⁺. ³⁶Shunday ekan, agar Oʻgʻil sizlarni ozod qilsa, haqiqatan ozod boʻlasizlar. ³⁷Ibrohim nasli ekanligingizni bilaman. Biroq Mening jonimga qasd qilmoqchisizlar. Chunki Mening soʻzim qalbingizdan joy topmagan⁺. ³⁸Men Otaning huzurida nima koʻrgan boʻlsam, oʻshani sizlarga aytyapman. Sizlar esa oʻz otangizdan oʻrganganingizni qilyapsizlar.

Ibrohim bolalari va iblis bolalari

³⁹Ular Isoga shunday javob berdilar:

— Bizning otamiz Ibrohimdir.

Iso shunday dedi:

— Agar Ibrohimning farzandlari boʻlganingizda edi, Ibrohimning qilgan ishlarini qilgan boʻlar edingizlar⁺. ⁴⁰Men sizlarga Xudodan eshitgan haqiqatni soʻzlab berdim, xolos. Shunday boʻlsa–da, sizlar Meni oʻldirmoqchisizlar. Ibrohim bunday ish qilmagan. ⁴¹Sizlar Ibrohimning emas, oʻz otangizning ishlarini qilyapsizlar.

— Iye, biz zinodan tugʻilmaganmiz. Bizning bittayu bitta Otamiz — Xudoning Oʻzi–ku! — deb javob berishdi Isoga⁺. ⁴²Iso ularga shunday dedi:

— Agar Otangiz Xudo boʻlganda edi, Meni yaxshi koʻrgan boʻlar edingiz, chunki Men Xudodan kelib, endi shu yerda turibman. Men Oʻzimcha kelganim yoʻq, Meni U yubordi. ⁴³Nega aytganlarimni anglamayapsizlar?! Bunga sabab — soʻzlarimni hazm qila olmaganingiz⁺. ⁴⁴Sizlarning otangiz Xudo emas, iblisdir. Sizlar oʻz otangizning nafsu ehtiroslarini bajo qilishni xohlaysizlar. Azaldanoq iblis qotil edi. U hech qachon haqiqat tarafdori boʻlmagan, chunki unda haqiqat yoʻq. U yolgʻon soʻzlaganda, oʻziga xos soʻzlaydi. Chunki u yolgʻonchi, yolgʻonning otasidir⁺. ⁴⁵Ammo Men haqiqatni gapirganim uchun Menga ishonmayapsizlar. ⁴⁶Qaysi biringiz Meni biron gunohda ayblay olasiz? Agarda haqiqatni gapirayotgan boʻlsam, nega Menga ishonmayapsizlar? ⁴⁷Kim Xudoga tegishli boʻlsa, Xudoning soʻzlariga quloq soladi. Sizlar esa Xudoga begona boʻlganingiz uchun quloq solmayapsizlar.

Iso azaldan mavjud

⁴⁸Bunga javoban yahudiylar shunday dedilar:

— Siz Samariyaliksiz–ku*, Sizni jin uribdi, deb toʻgʻri aytgan ekanmiz!⁺

⁴⁹Iso dedi:

— Meni jin urgani yoʻq. Men osmondagi Otamni hurmat qilaman. Sizlar esa Meni beobroʻ qilyapsizlar⁺. ⁵⁰Men Oʻzimga obroʻ orttirmoqchi emasman. Lekin obroʻyimni koʻtaradigan bor, Uning Oʻzi hukm qiladi⁺. ⁵¹Sizlarga chinini aytayin: kim Mening soʻzimga rioya qilsa, hech qachon oʻlim koʻrmaydi⁺.

⁵²Shunda yahudiylar dedilar:

— Sizni jin urganini endi aniq bilib oldik! Ibrohim oʻldi, paygʻambarlar ham oʻlib ketishgan. Siz esa: “Kim Mening soʻzimga rioya qilsa, hech qachon oʻlmaydi”, deyapsiz–a?! ⁵³Nahotki Siz vafot etgan otamiz Ibrohimdan ham ustun boʻlsangiz?! Paygʻambarlar ham oʻlib ketishgan–ku! Siz Oʻzingizni kim deb hisoblaysiz oʻzi?!

⁵⁴Iso shunday javob berdi:

— Agar Men Oʻzimni Oʻzim maqtasam, maqtovlarim behudadir. Otamning Oʻzi Meni maqtaydi. Sizlar Uni Xudoyimiz deb ataysizlar,⁺ ⁵⁵aslida esa Uni tanimaysizlar. Men esa Uni bilaman. Agar, Uni bilmayman, desam, sizlarga oʻxshagan yolgʻonchi boʻlaman. Men Uni bilaman va Uning soʻziga rioya qilaman⁺. ⁵⁶Otangiz Ibrohim kelgan kunimni kutib, xursand boʻlgan edi. Oʻsha kunni koʻrib, qattiq quvondi⁺.

⁵⁷— Siz hali ellik yoshga toʻlmagan boʻlsangiz, qanday qilib Ibrohimni koʻrgansiz?! — deyishdi yahudiylar Unga. ⁵⁸Iso ularga shunday javob berdi:

— Sizlarga chinini aytayin: Ibrohim tugʻilmasdan oldin Men bor boʻlganman*.

⁵⁹Shunda Isoni toshboʻron qilmoqchi boʻldilar. Iso esa yashirincha Maʼbaddan chiqib ketdi*⁺.

9–BOB

Iso tugʻma koʻrga shifo beradi

9¹Iso yoʻlda ketayotib, bir tugʻma koʻr odamni koʻrib qoldi. ²Shogirdlari Isodan soʻradilar:

— Ustoz, kimning gunohi uning koʻr boʻlib tugʻilishiga sababchi boʻldi? Oʻzinikimi yoki ota–onasinikimi⁺?

³Iso shunday javob berdi:

— Bu odamning gunohi ham, ota–onasining gunohi ham bunga sabab boʻlmagan. Xudoning ishlari unda namoyon boʻlishi uchun u koʻr tugʻilgan. ⁴Kun yorugʻ ekan, Meni Yuborganning ishlarini qilishimiz lozim. Ana tun kelyapti, oʻshanda hech kim ish qila olmaydi⁺. ⁵Men olamda bor ekanman, olamning nuridirman⁺.

⁶Iso bularni aytdi–yu, yerga tupurdi, tupukdan loy qilib, koʻrning koʻzlariga surtdi⁺. ⁷Soʻng unga:

— Borib, Siloam hovuzida yuvingin, — dedi. (Siloam “yuborilgan” demakdir.)

Koʻr odam borib yuvindi va koʻra oladigan boʻlib qaytdi⁺. ⁸Shunda uning qoʻshnilari va ilgari uning sadaqa soʻraganini koʻrgan odamlar:

— Bu haligi tilanchilik qilib oʻtirgan odam emasmi? — deb soʻrashardi. ⁹Baʼzilar:

— Bu xuddi oʻsha, — desalar, boshqalar:

— Yoʻq, oʻshanga oʻxshaydi, xolos, — deyishardi. Odamning oʻzi esa:

— Oʻsha menman, — deb taʼkidlardi.

¹⁰— Unday boʻlsa, koʻzlaring qanday ochildi? — deb soʻradilar.

¹¹— Iso degan kishi loy qilib, koʻzlarimga surtdi–yu, “Borib, Siloam hovuzida yuvingin”, dedi. Men borib yuvindim va koʻradigan boʻlib qoldim, — dedi shifo topgan koʻr.

¹²— Oʻsha Odam qani? — deb soʻradilar.

— Bilmayman, — deb javob berdi u.

Farziylar sogʻaygan koʻrni soʻroq qilishadi

¹³Ilgari koʻr boʻlgan oʻsha odamni farziylarning oldiga keltirishdi. ¹⁴⁻¹⁵Farziylar ham bu odamdan koʻzlari qanday ochilganini soʻradilar.

— U koʻzlarimga loy surtdi. Men yuvindim–u, koʻzlarim koʻradigan boʻldi, — dedi haligi odam.

Iso loy qilib, koʻrning koʻzlarini ochgan kun Shabbat kuni edi. Shuning uchun⁺ ¹⁶farziylardan baʼzilari:

— Koʻzlaringni ochgan Odam Xudodan emas, chunki U Shabbat kuniga rioya qilmayapti*, — dedilar. Boshqalari esa:

— Gunohkor odam bunday moʻjizali alomatlarni qanday qila oladi? — deyishdi. Shunday qilib, oralarida kelishmovchilik paydo boʻldi⁺.

¹⁷Shunda farziylar koʻr odamdan yana soʻradilar:

— U Kishi haqida sen nima deysan? U sening koʻzlaringni ochdi–ku!

— U paygʻambar, — deb javob berdi koʻr⁺.

¹⁸Biroq yahudiylar koʻzlari ochilgan odamning ota–onasini chaqirtirmaguncha, uning ilgari koʻr boʻlganiga va koʻzlari ochilganiga ishonmadilar. ¹⁹Ular koʻrning ota–onasiga shunday savol berdilar:

— Koʻr tugʻilgan, deb aytgan oʻgʻlingiz shumi? Xoʻsh, endi qanday qilib uning koʻzlari koʻryapti?

²⁰Ota–onasi javob berishdi:

— Bu bizning oʻgʻlimiz ekanligini bilamiz. Uning koʻr tugʻilganini ham bilamiz. ²¹Lekin qanday qilib koʻzlari koʻrayotganini va koʻzlarini kim ochganini biz bilmaymiz. U balogʻatga yetgan, oʻzidan soʻranglar. Oʻzi uchun oʻzi javob bersin.

²²Koʻrning ota–onasi yahudiylardan qoʻrqqanlari uchun shunday dedilar. Din arboblari bundan avval, kim Isoning Masihligini tan olsa, sinagogadan chetlashtirilsin, deb qaror qilgan edilar⁺. ²³Ana shu sababdan koʻrning ota–onasi: “U balogʻatga yetgan, oʻzidan soʻranglar”, deb aytishgandi.

²⁴Shunday qilib, ilgari koʻr boʻlgan odamni ikkinchi marta chaqirib, deyishdi:

— Rostini aytaman, deb Xudoning nomi bilan qasam ich! Biz u Odamning gunohkorligini bilamiz⁺.

²⁵Koʻr shunday javob berdi:

— U gunohkormi, yoʻqmi, men bilmayman. Shuni bilamanki, men koʻr edim, endi esa koʻzlarim koʻryapti.

²⁶— U senga nima qildi? Koʻzlaringni qanday ochdi? — deb undan soʻradilar.

²⁷— Sizlarga aytib berdim–ku, ammo sizlar quloq solmadingizlar! Nega buni yana eshitmoqchisizlar?! Nahotki sizlar ham Uning shogirdlari boʻlmoqchisizlar?! — dedi u odam. ²⁸Yahudiylar esa uni haqoratlab, deyishdi:

— Sen oʻzing Uning shogirdisan! Biz esa Musoning shogirdlarimiz! ²⁹Musoga Xudo gapirganini bilamiz. Bu Kishi–chi, Uning qayerdanligini ham bilmaymiz⁺.

³⁰Koʻzi ochilgan odam shunday javob berdi:

— Ana shunisi juda ajablanarli–da! Sizlar Uning qayerdanligini bilmaysizlar, U esa koʻzlarimni ochdi! ³¹Gunohkorlarga Xudo quloq solmasligini bilamiz. Uning irodasiga amal qilgan taqvodorlarga esa Xudo quloq soladi⁺. ³²Tugʻma koʻrning koʻzlarini biror kishi ochgani hayotda eshitilmagan gap. ³³Agar u Kishi Xudodan boʻlmaganda edi, hech narsa qilolmasdi.

³⁴Yahudiylar bunga javoban:

— Sen butunlay gunoh ichida tugʻilgansan, endi bizga aql oʻrgatyapsanmi?! — deyishdi–da, uni sinagogadan haydab chiqarishdi.

Qalbi koʻrlar

³⁵Oʻsha odamning haydab chiqarilganligini Iso eshitdi–yu, uni qidirib topdi.

— Sen Inson Oʻgʻliga* ishonasanmi? — deb soʻradi undan.

³⁶U odam esa Isoga dedi:

— Hazrat, U kimdirki, men Unga ishonsam?

³⁷— Uni koʻrib turibsan, U bilan gaplashib turibsan, — dedi Iso⁺. ³⁸Shunda u odam:

— Ishonaman, yo Rabbiy, — dedi–da, Isoga sajda qildi.

³⁹Iso:

— Koʻrlar koʻrsin, koʻzi ochiqlar esa koʻr boʻlsin deb, Men bu dunyoni hukm qilgani kelganman, — dedi.

⁴⁰Uning atrofida baʼzi farziylar turgan edi. Ular bu gapni eshitgach:

— Nahotki bizlar ham koʻr boʻlsak? — deb soʻrashdi⁺. ⁴¹Iso ularga dedi:

— Agar koʻr boʻlganingizda, gunohda ayblanmas edingiz. Lekin sizlar “Koʻzlarimiz koʻryapti” deganingiz uchun gunohingiz oʻz boʻyningizda qoladi⁺.

10–BOB

Iso — yaxshi choʻpon

10¹Iso dedi: “Sizlarga chinini aytayin: kim qoʻy qoʻrasiga eshikdan kirmay, boshqa yoʻldan oshib tushsa, u oʻgʻri va bosqinchidir. ²Eshikdan kirgan odam esa qoʻylarning choʻponidir. ³Qorovul unga eshikni ochib beradi. Qoʻylar uning ovoziga quloq soladi. U esa oʻz qoʻylarini nomma–nom chaqirib, tashqariga olib chiqadi. ⁴U oʻz qoʻylarini qoʻradan olib chiqqanda, ularning oldida boraveradi. Qoʻylar esa unga ergashadi, chunki ular choʻponning ovozini biladilar. ⁵Begona kishiga esa ergashmaydilar. Aksincha, begonaning ovozini tanimay, undan qochadilar.”

⁶Iso bu matalni aytib berganda, tinglovchilar U nima demoqchi ekanligini tushunmadilar⁺. ⁷Shu sababdan Iso yana dedi: “Sizlarga chinini aytay: Men qoʻylar uchun eshikman. ⁸Mendan oldin kelganlarning hammasi oʻgʻri va bosqinchi edilar. Lekin qoʻylar ularga quloq solmadilar. ⁹Men eshikman. Kim Men orqali kirsa, najot topadi. U kirib chiqib, yaylov ham topadi⁺. ¹⁰Oʻgʻri faqat oʻgʻirlash, boʻgʻizlash, barbod qilish uchun keladi. Men esa ularga hayot, farovon hayot berish uchun kelganman.

¹¹Men yaxshi choʻponman. Yaxshi choʻpon qoʻylari uchun jonini fido qiladi⁺. ¹²Yollangan odam esa qoʻylarning na choʻponi, na egasidir. U boʻrining kelganini koʻrgach, qoʻylarni tashlab qochadi. Boʻri esa qoʻylarni talab, tumtaraqay qiladi⁺. ¹³Yollangan odam shunchaki yollangan boʻlgani uchun va qoʻylar haqida qaygʻurmagani uchun qochadi⁺.

¹⁴⁻¹⁵Men yaxshi choʻponman. Osmondagi Otam Meni va Men Otamni bilganimday, Men qoʻylarimni bilaman, ular ham Meni biladilar. Men qoʻylarim uchun jonimni fido qilaman⁺. ¹⁶Bu qoʻrada boʻlmagan boshqa qoʻylarim ham bor. Ularni ham olib kelishim kerak. Ular ham Mening ovozimga quloq soladi, shunda bir suruv, bir choʻpon boʻladi⁺. ¹⁷Men jonimni qaytib olishim uchun uni fido qilaman, shu bois Otam Meni yaxshi koʻradi⁺. ¹⁸Hech kim jonimni Mendan tortib ololmaydi. Men Oʻz ixtiyorim bilan uni fido qilaman. Jonimni berishga va uni qaytarib olishga hokimiyatim bor. Buni Menga Otam buyurgan.”⁺

¹⁹Isoning bu soʻzlari tufayli, yahudiylar orasida yana kelishmovchilik kelib chiqdi⁺. ²⁰Oralaridan koʻpchilik:

— Uni jin uribdi, U aqldan ozgan! Nega Unga quloq solyapsizlar? — der edilar⁺. ²¹Boshqalari esa:

— Bu jin urganning soʻzlari emas. Jin koʻr odamning koʻzlarini ocha olarmidi?! — deb aytishardi⁺.

Isoni rad qilishadi

²²Oʻsha vaqtda Quddusda Maʼbadni bagʻishlash bayrami* nishonlanayotgan edi. Qish fasli edi. ²³Iso Maʼbadda Sulaymon ayvoni* degan joyda aylanib yurar edi⁺. ²⁴Yahudiylar Uning atrofini oʻrab oldilar.

— Qachongacha bizni ikkilantirasiz? Agar Masih boʻlsangiz, bizga ochigʻini ayting, — deyishdi⁺.

²⁵Iso ularga javob berdi:

— Men sizlarga aytdim, ammo sizlar ishonmayapsizlar. Osmondagi Otam nomidan qilayotgan ishlarim kimligimni koʻrsatib turibdi⁺. ²⁶Sizlar esa ishonmayapsizlar, chunki sizlar Mening qoʻylarimdan emassizlar. ²⁷Mening qoʻylarim ovozimga quloq soladi. Men ularni taniyman, ular esa Menga ergashib yurishadi. ²⁸Men ularga abadiy hayot beraman, ular hech qachon halok boʻlmaydilar. Hech kim ularni Mening qoʻlimdan tortib ololmaydi⁺. ²⁹Ularni Menga bergan Otam hammadan buyukdir. Otamning qoʻlidan ularni tortib olishga hech kimning kuchi yetmaydi. ³⁰Men va Otam birmiz⁺.

³¹Yahudiylar yana Isoni toshboʻron qilmoqchi boʻldilar⁺.

³²— Men sizlarga Ota buyurgan koʻp xayrli ishlarni koʻrsatdim, ularning qaysi biri uchun Meni toshboʻron qilmoqchisizlar? — deb soʻradi Iso. ³³Yahudiylar Unga shunday deyishdi:

— Xayrli ishingiz uchun emas, kufrligingiz uchun Sizni toshboʻron qilmoqchimiz. Siz odam boʻla turib Oʻzingizni Xudo deyapsiz!⁺

³⁴Iso shunday javob qaytardi:

— Sizlar oʻzlaringiz doim oʻqiydigan Muqaddas bitiklarda*: “Aytdimki, hammangiz xudolarsiz”*, deb yozilgan emasmi?!⁺ ³⁵Oʻzlaringiz bilasizlar: Muqaddas bitiklarni oʻzgartirib boʻlmaydi. Xudoning kalomini olgan odamlar “xudolar” deb atalgan–ku! ³⁶Meni esa Otam Oʻzi uchun ajratib olib, dunyoga yuborgan. Men “Xudoning Oʻgʻliman*” deganim uchun kufrlik qilgan boʻlamanmi?!⁺ ³⁷Agar Men Otamning ishlarini qilmayotgan boʻlsam, Menga ishonmay qoʻya qolinglar. ³⁸Bordi–yu, Uning ishlarini qilayotgan boʻlsam, Menga ishonmasangiz ham, qilayotgan ishlarimga ishoninglar. Shunda Ota Menda va Men Otada ekanimni bilib, anglab olasizlar⁺.

³⁹Ular yana Isoni ushlab olishga harakat qildilar, ammo Iso ularning changalidan qutulib qoldi⁺.

⁴⁰Soʻng Iso Iordan daryosining sharq tomoniga, ilgari Yahyo odamlarni choʻmdirib yurgan joyga qaytib borib, u yerda qoldi⁺. ⁴¹Uning oldiga koʻp odamlar kelishardi. Ular shunday deb aytishardi: “Yahyo hech qanday moʻjizali alomat koʻrsatmagan edi, lekin Yahyoning bu Odam haqida aytgan hamma gapi toʻgʻri chiqdi.”⁺ ⁴²Shunday qilib, oʻsha yerdagi koʻp odamlar Isoga ishondilar⁺.

11–BOB

Lazarning oʻlimi

11¹Baytaniya qishlogʻida* Lazar ismli bir odam kasal boʻlib yotgan edi. Maryam va uning opasi Marta ham shu qishloqda yashar edilar⁺. ²Keyinchalik Rabbimiz Isoga atir moy surtgan va Uning oyoqlarini sochi bilan artib quritgan oʻsha Maryam edi*. Kasal yotgan Lazar esa Maryamning akasi edi⁺.

³Opa–singil Isoga:

— Hazrat, Sizning aziz doʻstingiz kasal, — degan xabar yuborishdi. ⁴Iso buni eshitib, shunday dedi:

— Bu kasallik oʻlim bilan yakunlanmaydi, balki Xudoning ulugʻlanishiga va shu orqali Xudo Oʻgʻlining* ulugʻlanishiga sabab boʻladi.

⁵Iso Martani, uning singlisini va Lazarni yaxshi koʻrar edi. ⁶Ammo Lazarning xasta ekanini bilsa ham, turgan joyida yana ikki kun qoldi. ⁷Shundan soʻng U shogirdlariga:

— Yahudiyaga qaytib boraylik, — dedi.

⁸Shogirdlari esa shunday dedilar:

— Ustoz, yaqindagina yahudiylar Sizni toshboʻron qilmoqchi edilar–ku! Endi yana u yerga bormoqchimisiz⁺?

⁹Iso javob berdi:

— Kunduz oʻn ikki soatdan iborat emasmi?! Kim kunduzi yursa, qoqilmaydi, chunki bu dunyoning nurini koʻradi⁺. ¹⁰Kechasi yurgan esa qoqiladi, chunki uning oʻzida nur yoʻq⁺.

¹¹Bu soʻzlarini aytib boʻlib, ularga yana dedi:

— Doʻstimiz Lazar uxlab qoldi. Men uni uygʻotgani ketyapman⁺.

¹²— Hazrat, agar uxlayotgan boʻlsa, tuzalib ketadi, — dedi shogirdlari.

¹³Iso Lazarning oʻlimini nazarda tutgan edi. Shogirdlar esa Iso odatdagi uyqu toʻgʻrisida gapirdi, deb oʻyladilar. ¹⁴Keyin Iso ularga ochigʻini aytdi:

— Lazar vafot etdi. ¹⁵Men uning yonida boʻlmaganimdan xursandman, chunki bu vaziyat sizlarning ishonishingizga imkon beradi. Qani, endi uning oldiga boraylik.

¹⁶Shunda Toʻma, yaʼni Didimus* boshqa shogirdlarga:

— Qani, yuringlar, biz ham Iso bilan oʻlamiz! — dedi⁺.

Iso — tiriklik manbai

¹⁷Iso u yerga yetib borib bildiki, Lazarning qabrga qoʻyilganiga toʻrt kun boʻlgan ekan. ¹⁸Baytaniya qishlogʻi Quddusdan bor–yoʻgʻi uch chaqirimcha* masofada joylashgan edi. ¹⁹Quddusdagi koʻp yahudiylar Marta bilan Maryamning oldiga akasining vafoti munosabati ila tasalli berish uchun borgan edilar. ²⁰Marta Isoning kelayotganini eshitib, Uni kutib olgani chiqdi. Maryam esa uyda qoldi.

²¹— Hazrat! — dedi Marta Isoga. — Agar Siz bu yerda boʻlganingizda edi, akam oʻlmagan boʻlardi. ²²Ammo hozir ham bilaman, Siz Xudodan nima soʻrasangiz, Xudo Sizga beradi.

²³— Sening akang tiriladi, — dedi Iso.

²⁴— Bilaman, oxiratda oʻliklar tirilganda tiriladi, — dedi Marta⁺. ²⁵Iso unga dedi:

— Men tirilish va hayotdirman. Menga ishongan odam oʻlsa ham yashaydi⁺. ²⁶Kimda–kim Menga ishonib yashasa, to abad oʻlmaydi. Bunga ishonasanmi⁺?

²⁷— Ha, Hazrat, — dedi Marta, — Siz dunyoga keladigan Masih, Xudoning Oʻgʻli ekaningizga ishonaman⁺.

²⁸Marta shunday dedi–yu, borib singlisi Maryamni chaqirdi. Unga sekingina dedi:

— Ustoz shu yerda, U seni chaqiryapti.

²⁹Maryam buni eshitgach, shoshib oʻrnidan turdi–da, Isoning oldiga ketdi. ³⁰Iso hali qishloqqa kirmagan, hanuz Marta Uni kutib olgan joyda edi. ³¹Maryam bilan uyda boʻlgan va unga tasalli berayotgan odamlar uning shoshilib oʻrnidan turib tashqariga chiqqanini koʻrishdi. Maryam yigʻi–sigʻi qilgani qabrga ketyapti, deb oʻylab, uning orqasidan ketishdi.

³²Maryam Iso turgan yerga yetib kelib, Uni koʻrdi–yu, oyogʻiga yiqilib dedi:

— Hazrat! Agar Siz shu yerda boʻlganingizda edi, mening akam oʻlmagan boʻlardi!

³³Maryam ham, u bilan kelganlar ham yigʻlayotgan edilar. Iso buni koʻrib, qattiq iztirobga tushdi, koʻngli oʻrtanib ketdi.

³⁴— Uni qayerga qoʻydingizlar? — deb soʻradi.

— Yuring, Hazrat, koʻrasiz! — dedilar.

³⁵Isoning koʻzlaridan duv–duv yosh oqdi⁺. ³⁶Oʻsha yerdagi odamlar:

— Qaranglar, uni qanchalik yaxshi koʻrar ekan! — deyishdi. ³⁷Ulardan baʼzilari esa shunday deyishdi:

— U koʻrning koʻzlarini ochgan. Lazarni ham oʻlimdan olib qolsa boʻlmasmidi?!⁺

Iso Lazarni tiriltiradi

³⁸Iso tagʻin qattiq iztirob chekib, qabr oldiga keldi. Qabr bir gʻor boʻlib, ogʻzi tosh bilan yopilgan edi⁺. ³⁹Iso:

— Toshni olib tashlanglar! — dedi. Marhumning singlisi Marta Unga dedi:

— Hazrat, jasad hidlanib qolgan–ku! Axir, qabrga qoʻyilganiga toʻrt kun boʻldi!

⁴⁰— Agar ishonsang, Xudoning ulugʻvorligini koʻrasan, deb senga aytmaganmidim?! — dedi Iso.

⁴¹Toshni olib tashladilar. Iso esa osmonga koʻz tikib, dedi:

— Ey Ota! Meni eshitganing uchun Senga shukurlar aytaman⁺. ⁴²Sen Meni doimo eshitishingni bilaman. Lekin bu soʻzlarni shu yerda turgan xalq uchun aytyapman, toki Meni Sen yuborganingga ular ishonsin⁺.

⁴³Shunday dedi–yu, baland ovoz bilan xitob qildi:

— Lazar, tashqariga chiq!⁺

⁴⁴Shu payt qoʻlu oyoqlari kafanlangan, yuzi roʻmol bilan oʻralgan marhum chiqib keldi.

— Kafanini yechinglar, uni qoʻyib yuboringlar, — dedi Iso odamlarga⁺.

Isoni oʻldirish rejasi

⁴⁵•Maryamni yoʻqlagani kelgan odamlarning koʻpchiligi Isoning qilgan ishini koʻrib, Unga ishonishdi⁺. ⁴⁶Ammo baʼzilari farziylarning oldiga borib, Isoning qilganlarini aytib berishdi.

⁴⁷Shundan keyin bosh ruhoniylar va farziylar Oliy kengash* chaqirib, deyishdi:

— Nima qilamiz? Bu Odam juda koʻp moʻjizali alomatlar koʻrsatib yuribdi–ku! ⁴⁸Buni davom etishiga yoʻl qoʻysak, hamma Unga ishonib ketadi. Rimliklar kelib, Maʼbadimizni ham, xalqimizni ham xonavayron qiladilar.

⁴⁹Ulardan biri, oʻsha yili oliy ruhoniy boʻlgan Kayafas* soʻz oldi:

— Sizlar hech narsani bilmaysizlar! ⁵⁰Butun xalq halok boʻlgandan koʻra, bitta odamning xalq uchun oʻlishi oʻzingiz uchun yaxshiroq–ku! Nahotki buni tushunmasangizlar?!⁺

⁵¹Bu soʻzlarni u oʻzidan–oʻzi aytmagan edi. Balki oʻsha yili oliy ruhoniy sifatida Isoning xalq uchun oʻlishini bashorat qilgan edi⁺. ⁵²Iso nafaqat yahudiy xalqi uchun, balki Xudoning tarqoq boʻlgan hamma farzandlarini* birlashtirish uchun oʻlishi kerak edi⁺.

⁵³Shunday qilib, oʻsha kundan boshlab, Isoni oʻldirishga til biriktirdilar⁺. ⁵⁴Iso esa endi yahudiylar orasida ochiqchasiga yurmaydigan boʻldi. U choʻl yaqinidagi Efrayim shahriga* borib, Oʻz shogirdlari bilan oʻsha yerda qoldi.

⁵⁵Yahudiylarning Fisih bayrami yaqinlashayotgan edi. Mamlakatning hamma tomonidan odamlar bayramdan oldin poklanish uchun Quddusga borishdi⁺. ⁵⁶Shu vaqtda Isoni izladilar. Maʼbadda yigʻilib turganlar oʻzaro: “Nima deb oʻylaysizlar? U bayramga keladimi?” deb soʻrashdi. ⁵⁷Bosh ruhoniylar va farziylar esa Isoni qoʻlga olmoqchi boʻlib, shunday buyruq bergan edilar: “Kim Isoning qayerdaligini bilib qolsa, xabar qilsin.”⁺

12–BOB

Maryam Isoga atir moy surtadi

12¹•Fisih bayramidan olti kun oldin Iso Lazarning qishlogʻi Baytaniyaga* bordi. Iso oʻsha Lazarni oʻlikdan tiriltirgan edi⁺. ²Oʻsha yerda Isoga ziyofat hozirladilar. Marta xizmat qilib yurgan edi, Lazar esa Iso va mehmonlar bilan birga dasturxon oldida yonboshlagan edi⁺. ³Shu payt Maryam bir shisha* toza, qimmatbaho sunbul moyini* olib kelib, Isoning oyoqlariga surtdi, soʻng sochlari bilan artdi. Uy atir moyning xushboʻy hidiga toʻlib ketdi⁺.

⁴Isoning shogirdlaridan biri, Unga xiyonat qiladigan Yahudo Ishqariyot dedi:

⁵— Bu moyni uch yuz kumush tangaga* sotib, kambagʻallarga boʻlib bersa boʻlmasmidi?!

⁶U shu gapni kambagʻallarga qaygʻurgani uchun emas, balki oʻgʻri boʻlgani uchun aytdi. Pul qutisi Yahudoning nazoratida edi, qutiga solinadigan puldan u oʻgʻirlab turardi⁺. ⁷Iso shunday dedi:

— Maryamni tinch qoʻyinglar! Zotan, u Meni dafn kunimga tayyorladi*. ⁸Kambagʻallar har doim sizlar bilan birga boʻladi. Men esa har doim ham sizlar bilan birga boʻlmayman⁺.

⁹Bir talay yahudiylar Isoning Baytaniyada ekanligini bilib kelishdi. Ular nafaqat Isoni, balki Iso oʻlikdan tiriltirgan Lazarni ham koʻrishni istardilar⁺. ¹⁰Bosh ruhoniylar Lazarni ham oʻldirishni rejalashtirgan edilar. ¹¹Chunki koʻp yahudiylar Lazar tufayli Iso tomoniga oʻtib, Unga imon keltirayotgan edilar.

Iso Quddusga tantanali ravishda kiradi

¹²•Ertasi kuni bayramga borgan bir talay xaloyiq Isoning Quddusga kelayotganini eshitib qoldi. ¹³Ular palma daraxti shoxlaridan* olishdi, Uni qarshi olgani chiqib, shunday deb hayqirishardi:

“Tasanno!

Egamiz nomidan kelayotgan Inson baraka topsin!*

Isroilning shohi muborak boʻlsin!”⁺

¹⁴Iso bir xoʻtikni topib, unga mindi, xuddi Muqaddas bitiklarda yozilganday:

¹⁵“Ey Quddus xalqi*, qoʻrqma!

Mana, Shohingiz xoʻtikni minib kelyapti.”*⁺

¹⁶Isoning shogirdlari avval buni tushunmadilar. Iso ulugʻlangandan keyingina ular bu soʻzlarning U haqda yozilganini va xalq xuddi yozilganidek qilganini esladilar⁺. ¹⁷Iso Lazarni qabrdan chaqirib tiriltirganiga guvoh boʻlgan olomon Isoga ergashib, bu haqda hammaga aytardi. ¹⁸Isoning qilgan bu moʻjizali alomati haqida eshitgan koʻp odamlar Uni kutib olgani chiqqan edilar.

¹⁹Farziylar esa bir–biriga:

— Qaranglar, qoʻlimizdan hech narsa kelmadi. Butun dunyo Uning ortidan bormoqda! — deyishardi⁺.

Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi

²⁰Xudoga sajda qilish uchun bayramga kelganlar orasida baʼzi gʻayriyahudiylar* bor edi. ²¹Ular Filipning oldiga borib (Filip Jalilaning Baytsayda shahridan edi) shunday deb aytishdi:

— Taqsir, biz Isoni koʻrmoqchimiz⁺.

²²Filip borib, bu haqda Endrusga aytdi. Soʻng ikkalovi Isoning oldiga borib, Unga aytishdi. ²³Iso ularga shunday javob berdi:

— Inson Oʻgʻli ulugʻlanadigan vaqt–soati keldi⁺. ²⁴Sizlarga chinini aytayin: agar bugʻdoyning doni yerga tushib oʻlmasa, u bir donligicha qoladi. Agarda oʻlsa, koʻp hosil beradi⁺. ²⁵Kim oʻz jonini sevsa, uni yoʻqotadi. Kim bu dunyoda oʻz jonidan voz kechsa, uni abadiy hayot uchun saqlab qoladi⁺. ²⁶Kim Menga xizmat qilmoqchi boʻlsa, orqamdan yursin. Men qayerda boʻlsam, xizmatchim ham oʻsha yerda boʻlsin. Menga xizmat qilgan odamni osmondagi Otam hurmat qiladi. ²⁷Endi esa yuragim siqilib ketyapti. Nima ham der edim?! “Ey Ota, bu vaqt–soatdan Meni saqla”, deb ayta olarmidim?! Men shu vaqt–soat uchun kelganman–ku!⁺ ²⁸Ey Ota, Oʻz nomingni ulugʻlagin!

Iso shunday deyishi bilanoq osmondan:

— Men nomimni ulugʻladim, bundan keyin ham ulugʻlayman, — degan sado keldi⁺. ²⁹U yerda turgan olomon bu sadoni eshitib, momaqaldiroq deb oʻyladi. Boshqalar esa:

— Unga farishta gapirdi! — deyishdi⁺.

³⁰Bunga javoban Iso dedi:

— Bu sado Men uchun emas, sizlar uchun boʻldi⁺. ³¹Endi bu dunyo hukm qilinadi, bu dunyoning yovuz hukmdori* haydab chiqariladi⁺. ³²Men yerdan yuqoriga koʻtarilganimda, hammani Oʻzimga jalb qilaman⁺.

³³Iso bu soʻzlarni qay yoʻl bilan oʻlishini bildirish uchun aytdi⁺.

³⁴Xalq bunga javoban dedi:

— Biz Tavrotdan, Masih abadiy yashaydi, deb eshitganmiz. Qanday qilib Sen, Inson Oʻgʻli yuqoriga koʻtarilishi kerak, deb aytyapsan? Inson Oʻgʻli kim oʻzi⁺?

³⁵Iso ularga dedi:

— Nur yana qisqa bir muddat sizlar bilan boʻladi. Nur borida yuringlar, tagʻin zulmat sizlarni qamrab olmasin. Zulmatda yuradigan kishi qayerga ketayotganini bilmaydi⁺. ³⁶Nur hanuz sizlar bilan ekan, nurga ishoninglar, shunda nur farzandlari boʻlasizlar.

Bularni aytib boʻlgach, Iso uzoqlashib, xalqdan yashirindi⁺.

Xalqning oʻjarligi va imonsizligi

³⁷Iso xalqning koʻz oʻngida shuncha koʻp moʻjizali alomatlar yaratgan boʻlsa ham, ular Isoga ishonmas edilar. ³⁸Shu tariqa Ishayo paygʻambarning soʻzi bajo boʻldi:

“Ey Egamiz, bizning xabarimizga kim ishondi?

Sening qudratli kuching kimga ayon boʻldi?”*⁺

³⁹Haqiqatan ham, ular ishona olmadilar. Negaki, Ishayo ular haqida yana shunday deb aytgandi:

⁴⁰“Egamiz ularning koʻzlarini koʻr qildi,

Aqllarini oʻtmas qildi.

Toki koʻzlari bilan koʻrmasinlar,

Aqllari bilan anglamasinlar,

Tagʻin Menga qaytib, shifo topmasinlar.”*⁺

⁴¹Ishayo Masihning ulugʻvorligini koʻrgani uchun bu soʻzlarni aytgan edi⁺.

⁴²Shunga qaramay, koʻp yahudiy yoʻlboshchilari ham Isoga imon keltirdilar. Lekin ular farziylar tufayli buni ochiqchasiga tan olmas edilar, chunki sinagogadan haydalishdan qoʻrqardilar⁺. ⁴³Axir, ular Xudoning maqtovidan koʻra, insonning maqtovini yaxshi koʻrardilar⁺.

⁴⁴Iso xitob qilib dedi:

— Menga ishongan odam Menga emas, balki Meni Yuborganga ishongan boʻladi⁺. ⁴⁵Meni koʻrgan odam Meni Yuborganni koʻrgan boʻladi⁺. ⁴⁶Menga ishongan bironta odam zulmatda qolmasin deb, Men dunyoga nur boʻlib keldim⁺. ⁴⁷Agar kim Mening soʻzlarimni eshitib, rioya qilmasa*, Men uni hukm qilmayman. Men dunyoni hukm qilish uchun emas, najot berish uchun kelganman⁺. ⁴⁸Meni rad qilib, soʻzlarimni qabul qilmagan odamni hukm qiluvchi bor. Unday odamni oxiratda Men emas, aytgan soʻzim hukm qiladi⁺. ⁴⁹Zotan, Men Oʻzimcha gapirganim yoʻq. Meni yuborgan samoviy Ota nima aytishimni, qanday gapirishimni Menga amr etgan. ⁵⁰Uning amri esa abadiy hayot berishini bilaman. Xullas, nima aytayotgan boʻlsam, Otam Menga aytganday sizlarga aytyapman.

13–BOB

Iso Oʻz shogirdlarining oyoqlarini yuvadi

13¹Fisih bayramiga oz qolgan edi. Iso bu dunyoni tark etib, osmondagi Otasi oldiga boradigan vaqt–soati kelganini bilar edi. U dunyodagi Oʻzinikilarni yaxshi koʻrar edi, ularni oxirigacha yaxshi koʻrdi⁺.

²Kechki ovqat payti edi. Shimoʻn oʻgʻli Yahudo Ishqariyotning diliga iblis allaqachon Isoga xiyonat qilish niyatini solgan edi⁺. ³Iso esa Otasi hamma narsani Uning qoʻliga berganini bilar edi, U Xudodan kelib, yana Xudoning oldiga qaytayotganini ham bilar edi⁺.

⁴Shunday qilib, Iso dasturxondan turib, ustki kiyimini yechib tashladi. Sochiqni olib beliga bogʻladi. ⁵Keyin togʻoraga suv quyib, shogirdlarining oyoqlarini yuvishga tushdi. Beliga bogʻlagan sochiq bilan ularning oyoqlarini artib quritdi⁺.

⁶Iso Butrusning* oldiga keldi.

— Hazrat, nahot oyoqlarimni Siz yuvsangiz?! — dedi Butrus.

⁷— Hozir nima qilayotganimni sen bilmaysan, keyin tushunib olasan, — dedi Iso unga javoban.

⁸— Mening oyoqlarimni ikki dunyoda ham yuvmaysiz! — dedi Butrus.

— Agar oyoqlaringni yuvmasam, Menga qarashli boʻlmaysan, — dedi Iso⁺. ⁹Shunda Butrus dedi:

— Hazrat, nafaqat oyoqlarimni, qoʻllarim bilan boshimni ham yuvib qoʻying!

¹⁰Iso unga dedi:

— Choʻmilgan odam faqat oyogʻini yuvsa bas, u tamoman pokdir. Sizlar ham poksizlar, ammo hammangiz emas⁺.

¹¹Iso Oʻziga xoinlik qiladigan odamni bilar edi, shuning uchun: “Hammangiz ham pok emassizlar”, dedi⁺.

¹²Shogirdlarining oyoqlarini yuvib boʻlgach, Iso ustki kiyimini kiyib, yana dasturxon oldiga yonboshladi. Soʻng shogirdlaridan soʻradi:

— Hozir nima qilganimni tushundingizlarmi? ¹³Sizlar Meni “Ustoz”, “Hazrat” deb chaqirasizlar va toʻgʻri qilasizlar, chunki Men xuddi shundayman⁺. ¹⁴Agar Men Hazratingiz va Ustozingiz boʻla turib oyoqlaringizni yuvgan boʻlsam, sizlar ham bir–biringizning oyoqlaringizni yuvishingiz shart⁺. ¹⁵Men sizlarga nima qilgan boʻlsam, sizlar ham oʻshani qilishingiz kerak. Men sizlarga oʻrnak koʻrsatdim⁺. ¹⁶Sizlarga chinini aytayin: qul oʻz xoʻjayinidan ustun emas, elchi ham uni yuborgandan ustun emas⁺. ¹⁷Agar gapimni uqqan boʻlsangiz, bunga amal qilinglar, shunda baxtli boʻlasizlar!⁺

Yahudoning Isoga xiyonati haqida karomat

¹⁸•Iso gapida davom etdi:

— Mening gaplarim hammangizga tegishli emas. Men kimlarni tanlaganimni bilaman. Muqaddas bitiklarda: “Nonimni yegan kishi Menga qarshi bosh koʻtardi”*, deb aytilgan. Bu soʻzlar bajo boʻlishi kerak⁺. ¹⁹Men buni sizlarga hozirdan, yuz bermasdan oldin, aytib qoʻyyapman. Toki yuz berganda, Masih Men ekanligimga* ishoninglar⁺. ²⁰Sizlarga chinini aytayin: kim Men yuborgan odamni qabul qilsa, Meni qabul qilgan boʻladi. Meni qabul qilgan esa Meni Yuborganni qabul qilgan boʻladi⁺.

²¹Iso qattiq iztirob chekib, dedi:

— Sizlarga chinini aytayin, orangizdan bittasi Menga xiyonat qiladi⁺.

²²Shogirdlari esa U kimni nazarda tutayotganini bilmay, gangib bir–biriga qarab turar edilar. ²³Shogirdlaridan biri Isoning yonida yonboshlagan edi. U Isoning sevikli shogirdi* edi⁺. ²⁴Butrus oʻsha shogirdga: “Iso kim haqida gapiryapti, soʻra–chi”, deb imo–ishora qildi. ²⁵Shunda u engashib, Isodan:

— Hazrat, u kim? — deb soʻradi. ²⁶Iso javob berdi:

— Men bir burda nonni kosaga botirib kimga bersam, u oʻshadir, — dedi. Soʻng burda nonni botirib, Shimoʻn oʻgʻli Yahudo Ishqariyotga berdi. ²⁷Yahudo burdani olar–olmas, shayton uning ichiga kirib oldi.

— Qiladiganingni tezroq qil, — dedi unga Iso.

²⁸Dasturxon atrofidagilardan hech kim nima uchun Iso bu soʻzlarni Yahudoga aytganini tushunmadi. ²⁹Pul qutisi Yahudoda boʻlgani sababli, baʼzilari: “Iso unga, bayram uchun bizga kerak boʻladigan narsalarni sotib ol, deyapti yoki, kambagʻallarga bir nima ber, deyapti”, deb oʻylardilar⁺. ³⁰Yahudo esa oʻsha burda nonni olgan zahoti tashqariga chiqib ketdi. Tun edi.

Bir–biringizni sevinglar

³¹Yahudo chiqib ketgach, Iso dedi:

— Inson Oʻgʻlining ulugʻvorligi ayon boʻladigan vaqti keldi. U orqali Xudoning ulugʻvorligi ayon boʻladi⁺. ³²Xudoning ulugʻvorligi Inson Oʻgʻli orqali ayon boʻlar ekan, tez orada Xudo Inson Oʻgʻlini Oʻz ulugʻvorligiga sherik qiladi⁺. ³³Bolalarim! Endi Men sizlar bilan uzoq boʻlmayman. Meni qidirasizlar. Yahudiylarga aytgan edim, sizlarga ham aytyapman: Men boradigan joyga sizlar borolmaysizlar⁺. ³⁴Sizlarga yangi amr beryapman: bir–biringizni sevinglar. Men sizlarni qanday sevgan boʻlsam, sizlar ham bir–biringizni shunday sevinglar⁺. ³⁵Agar bir–biringizni sevsangiz, sizlar Mening shogirdlarim ekaningizni hamma shundan bilib oladi.

Butrusning Isodan tonishi haqida karomat

³⁶•Butrus Isoga dedi:

— Hazrat, Siz qayerga ketyapsiz?

— Hozir Men boradigan joyga sen orqamdan borolmaysan, keyinchalik borasan, — dedi unga Iso.

³⁷Butrus soʻradi:

— Hazrat, nega hozir orqangizdan borolmas ekanman? Men Siz uchun jonimni berishga tayyorman!⁺

³⁸Iso javob berdi:

— Sen rostdan ham Men uchun joningni berishga tayyormisan?! Senga chinini aytaman, xoʻroz qichqirmasdanoq, sen uch marta Mendan tonasan!⁺

14–BOB

Iso yoʻl, haqiqat va hayotdir

14¹Iso shogirdlariga dedi:

— Yuragingiz siqilmasin. Xudoga ishoning, Menga ham ishoning!⁺ ²Otam Xudoning uyida maskan koʻp. Shunday boʻlmaganda edi, sizlarga bularni aytib oʻtirmagan boʻlardim. Men sizlarga joy tayyorlagani ketyapman. ³Men borib sizlarga joy tayyorlayman–u, sizlarni Oʻzim bilan olib ketgani kelaman. Toki Men boʻlgan joyda sizlar ham boʻlinglar⁺. ⁴Men boradigan joyga olib boradigan yoʻlni sizlar bilasizlar.

⁵— Hazrat! — dedi Unga Toʻma, — Qayerga borishingizni bilmasak, yoʻlni qayerdan bilamiz⁺?

⁶Iso unga dedi:

— Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq⁺. ⁷Agar Meni tanib–bilsangiz, Otamni ham tanib–bilasizlar*. Ha, Uni bilasiz, chunki Uni koʻrdingiz.

⁸Filip Isoga dedi:

— Hazrat, bizga Otani koʻrsating, shuning oʻzi bizga kifoya!⁺

⁹— Filip, — dedi unga Iso, — Men shuncha vaqtdan beri sizlar bilan birgaman. Nahotki Meni tanib–bilmasang?! Meni koʻrgan odam Otani koʻrgan boʻladi. Shunday ekan, qanday qilib sen: “Otani bizga koʻrsating”, deyapsan⁺? ¹⁰Men Otada, Ota esa Menda ekanligiga nahotki ishonmasang?! Men sizlarga aytgan soʻzlarni Oʻzimdan toʻqib gapirmayapman. Aksincha, Menda yashagan Otam Men orqali Oʻz ishlarini bajarmoqda⁺. ¹¹Men Otamda va Otam Menda ekanligiga ishoninglar. Agar ishonmasangizlar, hech boʻlmasa, qilgan ishlarim tufayli ishoninglar⁺. ¹²Sizlarga chinini aytayin: Menga ishongan odam Men qilgan ishlarni qiladi. Bulardan ham buyukroq ishlarni qiladi, chunki Men Otaning oldiga ketyapman⁺. ¹³Sizlar Mening nomimdan soʻragan hamma narsani Men bajo keltiraman, toki Ota Oʻz Oʻgʻli orqali ulugʻlansin. ¹⁴Ha, sizlar Mening nomim bilan Mendan soʻragan har qanday narsani bajo keltiraman⁺.

Muqaddas Ruhni yuborish vaʼdasi

¹⁵Iso ularga dedi: “Agar Meni sevsangizlar, amrlarimga amal qilasizlar⁺. ¹⁶Men osmondagi Otaga murojaat qilaman va U sizlar bilan to abad qoladigan boshqa Homiyni* yuboradi⁺. ¹⁷Bu Homiy — Haqiqat Ruhidir. Bu dunyoga tegishli boʻlganlar Uni qabul qila olmaydilar, chunki Uni koʻrmaydilar ham, bilmaydilar ham. Sizlar esa Uni bilasizlar, chunki U sizlar bilan yashamoqda, U ichingizda boʻladi⁺. ¹⁸Men sizlarni yetim qoldirmayman, yana oldingizga qaytib kelaman. ¹⁹Bir ozdan keyin dunyo Meni boshqa koʻrmaydi. Ammo sizlar Meni koʻrasizlar. Men barhayot boʻlganim uchun sizlar ham yashaysizlar⁺. ²⁰Men Otamda ekanimni, sizlar Menda va Men sizlarda ekanimni oʻsha kuni anglab olasizlar. ²¹Mening amrlarimni bilib, ularga amal qilgan kishi Meni sevadi. Kim Meni sevsa, Otam ham uni sevadi. Men ham uni sevaman va Oʻzimni unga ayon qilaman.”⁺

²²Ishqariyot boʻlmagan boshqa Yahudo Isoga dedi: “Hazrat, nega Oʻzingizni dunyoga ayon qilmay, bizga ayon qilmoqchisiz?”⁺

²³Iso unga shunday javob berdi: “Kim Meni sevsa, Mening soʻzimga amal qiladi. Otam ham uni sevadi. Biz uning oldiga kelib, u bilan birga yashaymiz⁺. ²⁴Meni yaxshi koʻrmagan kishi soʻzlarimga amal qilmaydi. Sizlar eshitgan soʻz Meniki emas, balki Meni yuborgan Otanikidir.

²⁵Men sizlar bilan ekanman, bularni aytdim. ²⁶Otam Mening nomimdan yuboradigan Homiy*, yaʼni Muqaddas Ruh sizlarga hammasini oʻrgatadi. Men sizlarga aytgan hamma soʻzlarimni U yodingizga soladi⁺.

²⁷Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar⁺. ²⁸Sizlarga aytganimni eshitdingizlar: Men ketib, yana oldingizga qaytib kelaman. Agar Meni yaxshi koʻrganingizda edi, samoviy Otaning oldiga ketayotganimdan quvongan boʻlar edingizlar. Zero, Ota Mendan ulugʻdir⁺. ²⁹Bu hodisalar sodir boʻlmasdan oldin sizlarga aytdim. Toki sodir boʻlganda ishoninglar⁺. ³⁰Sizlar bilan soʻzlashishga deyarli vaqtim qolmadi. Chunki bu dunyoning yovuz hukmdori* kelyapti. U Menga hukmini oʻtkaza olmaydi⁺. ³¹Lekin dunyo bilsinki, Men Otani sevaman, Ota Menga neki buyurgan boʻlsa, xuddi shuni bajaraman.

Qani, turinglar, bu yerdan keta qolaylik.”

15–BOB

Tok va uning novdalari haqida masal

15¹Iso shogirdlariga dedi: “Men haqiqiy tokman, osmondagi Otam esa bogʻbondir⁺. ²Hosil bermaydigan har bir novdamni U kesib tashlaydi. Hosil beradigan har bir novdani esa, yana koʻproq hosil bersin deb, xomtok qilib tozalaydi⁺. ³Men sizga aytgan soʻzim orqali sizlar allaqachon tozalanib boʻlgansizlar⁺. ⁴Men bilan aloqada boʻlinglar, shunda Men sizlar bilan aloqada boʻlaman. Tokka ulanmagan novda oʻz–oʻzidan hosil berolmaydi. Shu singari, sizlar ham Men bilan aloqada boʻlmasangizlar, hosil berolmaysizlar⁺.

⁵Men — tok, sizlar esa novdasizlar. Agar Menda boʻlsangizlar va Men sizlarda boʻlsam, koʻp hosil berasizlar. Mensiz hech narsa qilolmaysizlar⁺. ⁶Kim Men bilan aloqani uzsa, novda kabi, tashlab yuboriladi va quriydi. Bunday novdalarni esa yigʻib, oʻtga tashlab yondirishadi⁺. ⁷Agar siz Men bilan aloqada boʻlib, soʻzlarimni qalbingizga jo qilsangizlar, istaganingizni soʻranglar, sizga beriladi⁺. ⁸Sizlar koʻp hosil berib, Mening shogirdlarim ekanligingizni isbotlaysiz. Bu orqali Otam ulugʻlanadi.

Sevgi haqida

⁹Osmondagi Otam Meni qanday sevgan boʻlsa, Men ham sizlarni shunday sevdim. Sevgimga sodiq qolinglar⁺. ¹⁰Men Otamning amrlariga amal qilib, Uning sevgisiga sodiq qolganman. Xuddi shu singari, sizlar ham, Mening amrlarimga amal qilsangizlar, sevgimga sodiq qolasizlar.

¹¹Mening shodligim qalbingizni toʻldirsin deb, sizlarga bu soʻzlarni aytdim⁺. ¹²Mening amrim shu: Men sizlarni qanday sevgan boʻlsam, sizlar ham bir–biringizni shunday sevinglar⁺. ¹³Kim oʻz jonini doʻstlari uchun fido qilsa, bundan ortiq sevgi yoʻq⁺. ¹⁴Agar sizlar amrlarimni bajo keltirsangizlar, Mening doʻstlarim boʻlasizlar⁺. ¹⁵Men sizlarni endi qul deb atamayman. Qul xoʻjayini nima qilishini bilmaydi. Sizlarni doʻstlarim deyman, chunki Otamdan eshitgan hamma narsani sizlarga aytdim⁺.

¹⁶Sizlar Meni emas, Men sizlarni tanladim. Men sizlarni: «Borib hosil bersin, hosili boqiy boʻlsin», deb tanladim. Shunda Mening nomimdan Otadan nima soʻrasangizlar, U sizlarga beradi⁺.

¹⁷Xullas, sizlarga amrim shu: bir–biringizni sevinglar!⁺

Dunyoning nafrati

¹⁸Agar dunyo sizlardan nafratlanayotgan boʻlsa, bilingki, sizlardan ilgari Mendan nafratlangan⁺. ¹⁹Sizlar bu dunyoga tegishli boʻlganingizda edi, dunyo sizlarni oʻziniki kabi sevar edi. Sizlar esa bu dunyoga tegishli emassizlar. Men sizlarni bu dunyodan tanlab oldim. Ana shu sababdan dunyo sizlardan nafratlanadi⁺. ²⁰Qul oʻz xoʻjayinidan ustun emas degan soʻzimni* eslanglar. Agar Meni quvgʻin qilgan boʻlsalar, sizlarni ham quvgʻin qiladilar. Agar Mening soʻzlarimga rioya qilgan boʻlsalar, sizlarnikiga ham rioya qiladilar⁺.

²¹Odamlar bularni sizlarga Mening nomim tufayli qiladilar. Axir, ular Meni Yuborganni tanimaydilar. ²²Agar Men kelib, ularga gapirmaganimda edi, ular Menga ishonmaganlari uchun gunohda ayblanmas edilar. Endi boʻlsa gunohlarini oqlash uchun bahona topa olmaydilar⁺. ²³Mendan nafratlangan odam osmondagi Otamdan ham nafratlanadi⁺. ²⁴Agar Men ular orasida boshqa hech kim qilmagan moʻjizalarni qilmaganimda edi, ular gunohda ayblanmas edilar. Endi boʻlsa moʻjizalarimni koʻrdilar–u, Mendan ham, Otamdan ham nafratlandilar⁺. ²⁵Bu esa Tavrotdagi: «Mendan sababsiz nafrat etganlar»* degan soʻzlar bajo boʻlishi uchun sodir boʻldi⁺.

²⁶Men sizlarga Otamdan yuboradigan Homiy*, yaʼni Otamdan chiqadigan Haqiqat Ruhi kelganda Men toʻgʻrimda guvohlik beradi⁺. ²⁷Sizlar ham guvohlik berasizlar, chunki boshdanoq Men bilan birga boʻlgansizlar⁺.

16–BOB

Muqaddas Ruhning faoliyati

16¹Men bu gaplarni sizlar toʻgʻri yoʻldan ozmanglar, deb aytdim. ²Sizlarni sinagogalardan haydab yuboradilar. Hatto shunday zamon keladiki, sizlarni oʻldirayotgan har bir kishi bu bilan Xudoga xizmat qilyapman, deb oʻylaydi⁺. ³Ular bu ishlarni samoviy Otamni va Meni tanimaganlari uchun qiladilar⁺. ⁴Bularni sizlarga hozirdan aytib qoʻyyapman, toki oʻsha vaqt–soat kelganda, soʻzlarimni esga olinglar.

Sizlarga bularni boshdanoq aytishimga hojat yoʻq edi, chunki Oʻzim sizlar bilan birga edim⁺. ⁵Endi esa Meni Yuborganning oldiga ketyapman. Birontangiz Mendan: «Qayerga ketyapsan?» deb soʻramayapsiz⁺. ⁶Bularni aytganim uchun dilingiz gʻam–qaygʻuga botgan. ⁷Ammo sizlarga haqiqatni aytaman, Mening ketishim sizlar uchun yaxshiroqdir. Agar Men ketmasam, Homiy* kelmaydi. Agarda ketsam, Uni oldingizga yuboraman⁺. ⁸U kelganda dunyoga gunoh, adolat va hukm toʻgʻrisidagi haqiqatni ayon qiladi. ⁹Gunoh toʻgʻrisidagi haqiqat shundan iboratki, odamlar Menga ishonmaydilar⁺. ¹⁰Adolat toʻgʻrisidagi haqiqat shuki, Ota Meni oqlaydi. Men Otaning oldiga ketyapman va sizlar Meni boshqa koʻrmaysizlar. ¹¹Hukm toʻgʻrisidagi haqiqat shundan iboratki, hukm chiqarib boʻlingan, bu dunyoning yovuz hukmdori* mahkum qilingan⁺.

¹²Sizlarga yana aytadigan gaplarim koʻp, lekin endi ichingizga sigʻdirolmaysizlar. ¹³Haqiqat Ruhi kelib, sizlarni toʻliq haqiqat sari boshlaydi. U Oʻzicha gapirmaydi, neki eshitsa, oʻshani soʻzlab beradi, U yuz beradigan voqealar haqida sizlarga xabar qiladi⁺. ¹⁴U Mendan eshitgan narsalarni sizlarga maʼlum qiladi, shu orqali Meni ulugʻlaydi. ¹⁵Otaning bor narsasi Menikidir. Ana shu sababdan, Ruh Mendan eshitgan narsalarni sizlarga maʼlum qiladi, deb aytdim⁺. ¹⁶Sizlar bilan birga uzoq vaqt boʻlmayman, lekin koʻp oʻtmay sizlar Meni yana koʻrasizlar*.”⁺

Qaygʻungiz shodlikka aylanadi

¹⁷Shu paytda Isoning shogirdlari bir–biriga dedi: “Qiziq, U bizga oʻzi nima aytmoqchi?! «Sizlar bilan birga uzoq vaqt boʻlmayman, lekin koʻp oʻtmay sizlar Meni yana koʻrasizlar», dedi. «Otaning oldiga ketyapman», deb aytdi. ¹⁸«Sizlar bilan birga uzoq vaqt boʻlmayman» deyishi bilan nima demoqchi ekan, tushunmadik.”

¹⁹Iso shogirdlarining savol bermoqchi boʻlganlarini bilib, dedi: “«Sizlar bilan birga uzoq vaqt boʻlmayman, lekin koʻp oʻtmay sizlar Meni yana koʻrasizlar», deb aytgan gapimning maʼnosini muhokama qilyapsizlarmi? ²⁰Sizlarga chinini aytayin: sizlar yigʻlab, dod–faryod qilasizlar, dunyo esa quvonadi. Sizlar qaygʻurasiz, lekin qaygʻungiz shodlikka aylanadi⁺. ²¹Oyi toʻlgan ayol dard bilan tugʻadi. Ammo bola tugʻilgandan keyin, dunyoga odamzod keldi, deb ayol quvonadi. Quvonganidan u chekkan dardini unutib yuboradi⁺. ²²Shunga oʻxshab sizlar ham hozir gʻam–qaygʻu chekyapsizlar. Lekin Men sizlarni yana koʻraman. Shunda yuragingiz quvonchga toʻladi. Quvonchingizni sizlardan hech kim tortib olmaydi⁺.

²³Oʻsha kuni Mendan hech narsa soʻramaysizlar. Sizlarga chinini aytayin: Mening nomimdan osmondagi Otamdan nima soʻrasangizlar, U sizlarga beradi⁺. ²⁴Shu paytgacha Mening nomim bilan Otadan hech narsa soʻramadingizlar. Soʻranglar, olasizlar va qalbingiz shodlikka toʻladi⁺.

Iso dunyodan ustun

²⁵Shu vaqtgacha sizlarga matallar orqali gapirib keldim. Lekin shunday vaqt keladiki, Men sizlarga Otam haqida matallar orqali emas, ochiqdan–ochiq gapiraman⁺. ²⁶Oʻsha kuni oʻzlaringiz Otadan istaganingizni Mening nomimdan soʻraysizlar. Mening sizlar uchun Otadan iltimos qilishimning hojati boʻlmaydi. ²⁷Zotan, Otaning Oʻzi sizlarni sevadi, chunki sizlar Meni yaxshi koʻrib, Xudodan kelganimga ishondingizlar⁺. ²⁸Men Otamdan chiqib, dunyoga keldim. Endi dunyoni tark etib, Otamning oldiga ketyapman.”⁺

²⁹Shogirdlar Isoga shunday deyishdi:

— Mana, hozir Siz matal ishlatmay, ochiq soʻzlayapsiz. ³⁰Hamma narsani bilishingizni endi tushundik. Savolga ham oʻrin yoʻq. Siz Xudodan kelganingizga endi ishondik⁺.

³¹Iso dedi:

— Endi rostdan ham ishonyapsizlarmi? ³²Shunday vaqt keladiki, hatto keldi ham, sizlar tarqalib, har biringiz in–iningizga kirib ketasiz. Meni yolgʻiz qoldirasizlar. Biroq Men yolgʻiz emasman, chunki Otam Men bilandir⁺. ³³Men tufayli xotirjam boʻlishingiz uchun bularni sizlarga aytdim. Dunyoda qaygʻu–alam chekasizlar. Lekin dadil boʻlinglar, Men dunyoni yengdim⁺.

17–BOB

Iso Oʻz shogirdlari uchun ibodat qiladi

17¹Shu gaplardan keyin Iso koʻzlarini osmonga tikib, dedi: “Ey Ota! Vaqt–soati keldi. Oʻgʻling Seni ulugʻlashi uchun Oʻgʻlingni ulugʻlagin⁺. ²Sen Unga butun insoniyat ustidan hokimiyat berding. Toki Unga berilgan har bir insonga U abadiy hayot ato qilsin⁺. ³Abadiy hayot esa Seni — yagona haq Xudoni hamda Sen yuborgan Iso Masihni tanib–bilishdan iboratdir.

⁴Sen Menga topshirgan ishni tugatib, yer yuzida Seni ulugʻladim. ⁵Dunyo yaratilishidan avval Men Sening huzuringda ulugʻvor edim. Endi, ey Ota, oʻsha ulugʻvorlikni Oʻz huzuringda Menga yana ato qilgin⁺.

⁶Sen dunyodan Menga bergan odamlarga Seni tanitdim. Ular Seniki edilar va Sen ularni Menga berding. Ular Sening soʻzingga amal qildilar. ⁷Sen Menga bergan hamma narsa Sendan ekanligini ular endi bilib oldilar. ⁸Chunki Sen Menga aytgan soʻzlaringni Men ularga aytdim. Ular soʻzlaringni qabul qilib, Men Sendan kelganimni aniq tushundilar. Meni Sen yuborganingga ishondilar⁺.

⁹Men ular uchun iltijo qilaman. Dunyo uchun emas, balki Sen Menga bergan odamlar uchun iltijo qilaman. Axir, ular Senikidir⁺. ¹⁰Zotan, Meniki boʻlgan hamma — Seniki, Seniki esa Menikidir. Mening ulugʻvorligim ular orqali ayon boʻlmoqda⁺.

¹¹Men bu dunyoda ortiq qolmayman, Sening oldingga qaytib ketyapman. Ular esa bu dunyoda qoladilar. Ey Muqaddas Ota! Menga bergan Oʻz noming qudrati ila ularni omon saqla*. Toki ular ham Bizday bir boʻlsinlar⁺. ¹²Men ular bilan birga boʻlganimda, Menga bergan noming qudrati ila ularni omon saqladim. Ularni asradim*, birontasi yoʻqolmadi. Faqat Muqaddas bitiklarda aytilganlar* bajo boʻlishi uchun halokatga mahkum boʻlgan odam* nobud boʻldi⁺.

¹³Endi esa Sening oldingga ketyapman. Mening shodligim ularning qalbini toʻldirsin deb, bularni hali dunyoda boʻlganimda aytyapman⁺. ¹⁴Men ularga Sening soʻzlaringni aytdim. Bu dunyoga tegishli boʻlganlar ulardan nafratlanadi. Chunki Men bu dunyodan boʻlmaganim kabi, ular ham bu dunyodan emaslar⁺. ¹⁵Endi ularni dunyodan olishingni emas, balki yovuz shaytondan saqlashingni soʻrayapman⁺. ¹⁶Men bu dunyodan boʻlmaganim kabi, ular ham bu dunyodan emaslar. ¹⁷Sening kaloming haqiqatdir. Haqiqat orqali ularni Oʻzing uchun ajratib olgin⁺. ¹⁸Sen Meni dunyoga yuborganingday, Men ham ularni dunyoga yubordim⁺. ¹⁹Ularni deb Oʻzimni Senga bagʻishladim, toki ular ham haqiqat orqali oʻzlarini Senga bagʻishlasinlar.

²⁰Men nafaqat ular uchun iltijo qilyapman, balki ularning soʻzi orqali Menga imon keltiradiganlar uchun ham iltijo qilyapman: ²¹hammalari bir boʻlishsin. Ey Ota, Sen Menda va Men Senda boʻlganimday, ular ham Bizda boʻlishsin. Shu tariqa Meni Sen yuborganingga dunyo ishonsin. ²²Sen Menga ato qilgan ulugʻvorlikni ularga berdim, toki Biz bir boʻlganimizdek, ular ham bir boʻlishsin⁺. ²³Men ulardaman, Sen esa Mendasan. Shunday ekan, ular mukammal birlikda boʻlsinlar. Toki, Meni Sen yuborganingni dunyo bilsin. Meni qanday sevsang, Menikilarni ham shunday sevganingni dunyo koʻrsin.

²⁴Ey Ota! Sen Menga bergan odamlar Men bilan bir joyda boʻlishini xohlayman. Sen Menga ato qilgan ulugʻvorlikni ular ham koʻrsin, chunki olamni yaratmasingdan oldin Sen Meni yaxshi koʻrar eding⁺. ²⁵Ey odil Ota! Dunyo Seni bilmasa ham, Men Seni bilaman. Bu odamlar ham Meni Sen yuborganingni bilib oldilar⁺. ²⁶Ularga Sening kimligingni ayon qildim va ayon qilishni davom ettiraveraman. Toki, Menga boʻlgan sevging ularning yuraklarida jo boʻlsin, Men ham ularda boʻlayin.”⁺

18–BOB

Iso hibsga olinadi

18¹•Bu soʻzlarni aytgandan soʻng, Iso Oʻz shogirdlari bilan u yerdan chiqib, Qidron soyligining* narigi tomoniga oʻtdi. Oʻsha yerda bir bogʻ bor edi. Iso shogirdlari bilan boqqa kirdi⁺. ²Xoin Yahudo ham oʻsha joyni bilar edi, chunki Iso shogirdlari bilan u yerda tez–tez uchrashib turar edi⁺. ³Shunday qilib, Yahudo bir boʻlinma Rim askarlarini hamda bosh ruhoniylar va farziylar tomonidan yuborilgan Maʼbad mirshablarini* boshlab, u yerga keldi. Qoʻllarida mashʼalayu fonuslar, qurol–yarogʻlar bor edi⁺.

⁴Iso boshidan kechadigan hamma narsani bilar edi. U odamlarga peshvoz chiqib, soʻradi:

— Kimni qidiryapsizlar⁺?

⁵— Nosiralik Isoni, — deb javob berishdi ular.

— Oʻsha Menman, — dedi Iso.

Xoin Yahudo ularning orasida turgan edi. ⁶Iso “Oʻsha Menman” deyishi bilanoq ular orqaga tisarilib, yerga yiqilishdi. ⁷Iso ulardan yana soʻradi:

— Kimni qidiryapsizlar?

— Nosiralik Isoni, — dedilar.

⁸— Sizlarga aytdim–ku, Oʻsha Menman, — dedi ularga Iso. — Agar Meni qidirayotgan boʻlsangizlar, bularni qoʻyib yuboringlar, ketaverishsin.

⁹Shu yoʻsin Isoning ilgari: “Ota, Sen Menga bergan odamlardan hech birining yoʻqolishiga yoʻl qoʻymadim*” degan soʻzlari bajo boʻldi⁺.

¹⁰Shu onda Butrus* yonidagi qilichini qinidan sugʻurdi–da, oliy ruhoniyning xizmatkoriga bir urib, oʻng qulogʻini kesib tashladi. Xizmatkorning ismi Malxus edi⁺.

¹¹Iso Butrusga:

— Qilichingni qiniga solib qoʻy! Nahotki Men osmondagi Otam bergan azob kosasidan* ichmasam?! — dedi⁺.

¹²•Shunda Rim askarlari bilan boʻlinma qoʻmondoni va yahudiy mirshablari Isoni qoʻlga olib, bogʻlashdi. ¹³Uni oldin Xanan oldiga olib borishdi. Xanan oʻsha yilgi oliy ruhoniy boʻlgan Kayafasning qaynatasi edi*⁺. ¹⁴Yahudiylarga: “Xalq uchun bitta odamning oʻlishi yaxshiroq”, deb maslahat bergan oʻsha Kayafas* edi⁺.

Butrus Isodan tonadi

¹⁵Isoning orqasidan Butrus va yana boshqa bir shogird ergashib borishar edi. Bu shogird oliy ruhoniy Xananning* tanishi boʻlib, Iso bilan bemalol oliy ruhoniyning hovlisiga kirdi. ¹⁶•Butrus esa tashqarida, darvoza oldida qoldi. Oliy ruhoniyga tanish boʻlgan shogird keyinroq yana tashqariga chiqdi–da, darvozabon choʻriga nimadir deb, Butrusni ichkariga olib kirdi. ¹⁷Shunda darvozabon choʻri Butrusdan:

— Siz ham u Odamning shogirdlaridan emasmisiz? — deb soʻradi.

— Yoʻq! — dedi Butrus.

¹⁸Havo sovuq boʻlgani uchun u yerda turgan xizmatkorlar bilan mirshablar koʻmir yoqib, isinayotgan edilar. Butrus ham ularning oldiga borib, isinib turdi.

Iso oliy ruhoniy Xanan oldida

¹⁹•Shu paytda oliy ruhoniy Xanan Isoni soʻroq qilayotgan edi. Shogirdlari va taʼlimotiga taalluqli savollar berdi. ²⁰Iso unga javob berib dedi:

— Men elu olamga ochiq soʻzladim. Har doim yahudiylar yigʻiladigan sinagogalarda va Maʼbadda taʼlim berib yurdim, hech yashirincha gap aytmadim⁺. ²¹Nega Meni soʻroq qilyapsiz? Gaplarimni eshitgan odamlardan soʻrang. Nimalar haqida gapirganimni ular bilishadi.

²²Iso bularni aytib boʻlgach, yonida turgan Maʼbad mirshablaridan biri Isoning yuziga bir shapaloq urib, dedi:

— Oliy ruhoniyga ham shunday javob berasanmi⁺?

²³Iso bunga javoban dedi:

— Agar Men notoʻgʻri gapirgan boʻlsam, notoʻgʻri joyini koʻrsat. Agar toʻgʻri gapirgan boʻlsam, nega Meni urasan?

²⁴Shundan keyin Xanan Isoni bogʻlangan holda oliy ruhoniy Kayafas* huzuriga yubordi.

Butrus Isodan yana tonadi

²⁵Butrus olov oldida isinib turarkan, kimdir undan:

— Sen ham Uning shogirdlaridan emasmisan? — deb soʻradi.

— Yoʻq! — deb tondi u.

²⁶Oliy ruhoniyning xizmatkorlaridan biri Butrus qulogʻini uzib yuborgan odamning qarindoshi edi. Bu xizmatkor Butrusga dedi:

— Seni bogʻda U bilan koʻrdim, shekilli⁺?

²⁷Butrus esa yana tondi. Naq shu payt xoʻroz qichqirdi⁺.

Iso Pilat huzurida

²⁸•Tong otdi. Yahudiylar Isoni Kayafas huzuridan olib chiqib, hokim Pilatning* saroyiga olib bordilar. Oʻzlari esa bulgʻanishni istamay hukumat saroyiga kirmadilar*, chunki bulgʻangan odam Fisih taomini* yeya olmasdi⁺. ²⁹Shu sababli Pilat tashqariga, ularning oldiga chiqdi.

— Bu Odamni nimada ayblayapsizlar? — deb soʻradi⁺.

³⁰— Agar U jinoyatchi boʻlmaganda, Uni sizning qoʻlingizga topshirmas edik, — deb javob berishdi ular.

³¹— Uni olib ketib, oʻz qonuningiz boʻyicha hukm qilaveringlar, — dedi Pilat.

— Bizga hech kimni qatl qilishga ijozat berilmagan, — deyishdi unga yahudiylar.

³²Iso Oʻzining qanday oʻlishi haqida aytgan soʻzlari amalga oshishi uchun* bu voqea sodir boʻldi⁺.

³³Shunda Pilat yana saroyga kirdi va Isoni chaqirtirib:

— Sen yahudiylarning Shohimisan? — deb soʻradi⁺.

³⁴— Oʻzingiz qiziqib soʻrayapsizmi, yoki boshqalar sizga Men toʻgʻrimda aytishdimi? — deb soʻradi Iso.

³⁵Pilat dedi:

— Nima, men yahudiymidim?! Oʻz xalqing, bosh ruhoniylaring Seni menga topshirishdi. Sen nima ish qilib qoʻyding?

³⁶Iso javob berdi:

— Mening Shohligim bu dunyodan emas. Agar Shohligim bu dunyodan boʻlganda edi, yahudiylarning qoʻliga tushmasligim uchun Mening xizmatkorlarim kurashar edilar. Biroq Mening Shohligim bu yerdan emas⁺.

³⁷— Demak, Sen Shoh ekansan–da?! — dedi Pilat.

— Shoh ekanimni oʻzingiz aytdingiz, — dedi Iso. — Men haqiqat toʻgʻrisida shohidlik qilmoq uchun tugʻilganman, ana shu maqsadda olamga keldim. Haqiqat tarafida boʻlgan har bir odam Menga quloq soladi⁺.

³⁸— Haqiqat oʻzi nima? — deb soʻradi Pilat. Shunday dedi–yu, yana tashqariga, yahudiylarning oldiga chiqdi.

— Men Undan hech qanday ayb topmadim, — dedi ularga⁺. ³⁹— Sizlarning bir odatingiz bor–ku, har Fisih bayramida sizlar uchun bir mahbusni ozod qilar edim. Shunga koʻra, sizlar uchun yahudiylarning Shohini ozod qilishimni istaysizlarmi⁺?

⁴⁰— Uni emas, Barabbasni ozod qiling! — deb baqirdi ular.

Barabbas esa isyonda ishtirok etgandi.

19–BOB

Iso oʻlimga hukm qilinadi

19¹•Shundan keyin Pilat* Isoni olib ketishni va qamchilatishni buyurdi. ²Rim askarlari tikanlardan toj oʻrib, Isoning boshiga qoʻydilar, ustiga safsar toʻn kiydirdilar. ³Isoning oldiga qayta–qayta kelib:

— Yashavor–e, yahudiylarning Shohi! — deb, Uni tarsakilar edilar.

⁴Pilat yana tashqariga chiqib, yahudiylarga xitob qildi:

— Mana, Uni oldingizga chiqaryapman, bilib qoʻyinglar, men Undan hech qanday ayb topolmadim!⁺

⁵Shu payt boshida tikanli toj, egnida safsar toʻn bilan Iso tashqariga chiqdi.

— Mana, u Odam! — dedi Pilat ularga. ⁶Bosh ruhoniylar va Maʼbad mirshablari* Isoni koʻrib, baqirishdi:

— Xochga mixlansin! Xochga mixlansin!

— Uni sizlar olib xochga mixlanglar! Men Undan hech qanday ayb topolmadim, — dedi Pilat ularga. ⁷Yahudiylar unga javoban:

— Bizda qonun bor, qonunimizga koʻra*, U oʻlishi kerak, chunki U Oʻzini Xudoning Oʻgʻli* deb aytyapti, — dedilar⁺.

⁸Pilat buni eshitgach, yuragi orqaga tortib ketdi. ⁹Qaytadan hukumat saroyiga kirib, Isodan:

— Sen qayerdansan? — deb soʻradi. Iso unga javob bermadi⁺.

¹⁰— Menga javob bermaysanmi?! — dedi Pilat. — Seni ozod qilishga yoki xochga mixlashga menda hokimiyat borligini bilmaysanmi?!

¹¹Iso javob berdi:

— Agar Xudo yoʻl qoʻymaganda edi, siz Menga hech qanday hukmingizni oʻtkaza olmas edingiz. Shu sababdan Meni sizning qoʻlingizga tutib bergan odamning gunohi sizning gunohingizdan kattaroq⁺.

¹²Shundan keyin Pilat Isoni qoʻyib yuborishga chora izlay boshladi. Ammo yahudiylar shunday deb qichqirishdi:

— Agar Uni qoʻyib yuborsangiz, siz Qaysarning* doʻsti emassiz. Oʻzini shoh deydigan har bir kishi Qaysarga qarshi chiqqan boʻladi!⁺

¹³Pilat bu soʻzni eshitgach, Isoni tashqariga olib chiqdi va Tosh supa deb nom olgan joydagi hukm kursisiga oʻtirdi (bu joyning oramiycha* nomi Gabbata edi). ¹⁴Oʻsha kuni Fisih bayrami* arafasi, tush mahali* edi. Pilat yahudiylarga xitob qildi:

— Mana, Shohingiz!

¹⁵— Yoʻq qiling Uni, yoʻq qiling! Xochga mixlang! — deb baqirdi ular.

— Sizlarning Shohingizni xochga mixlab qoʻyaymi? — deb soʻradi Pilat.

— Qaysardan boshqa shohimiz yoʻq, — deyishdi bosh ruhoniylar⁺.

¹⁶Oxiri Pilat Isoni xochga mixlash uchun askarlariga topshirdi. Ular esa Isoni olib ketdilar.

Isoni xochga mixlashadi

¹⁷•Iso Oʻz xochini* koʻtarib, shahar tashqarisidagi Bosh suyagi degan joyga keldi (bu joyning oramiycha nomi Goʻlgota edi). ¹⁸U yerda Isoni xochga mixlab qoʻydilar. U bilan birga yana ikkita odamni ham xochga mixladilar. Ularning biri Isoning bu tomonida, boshqasi u tomonida, Iso esa oʻrtada edi. ¹⁹Pilat bir lavhaga: “Yahudiylarning Shohi Nosiralik Iso” degan soʻzlarni yozib, lavhani xochga ostirib qoʻydi.

²⁰Iso xochga mixlangan joy shaharga yaqin boʻlgani uchun, bu lavhani koʻp yahudiylar oʻqidilar. Lavha oramiy, lotin va yunon tillarida yozilgan edi⁺. ²¹Yahudiy bosh ruhoniylari esa Pilatga borib shunday dedilar:

— “Yahudiylarning Shohi” deb yozmang, balki “Bu Odam yahudiylarning Shohi boʻlishga daʼvogarlik qilgan” deb yozing.

²²— Men qanday yozgan boʻlsam, shundayligicha qolsin, — dedi Pilat.

²³Askarlar Isoni xochga mixlab boʻlib, Uning kiyimlarini oldilar. Kiyimlarini toʻrt boʻlakka boʻlib, har bir askarga berdilar. Ichki koʻylagini ham oldilar. Ichki koʻylak boshdan–oyoq choksiz bir toʻqima edi. ²⁴Askarlar bir–biriga:

— Buni yirtmaylik, bu uchun qurʼa tashlaymiz, kimga tushsa, oʻshaniki boʻlsin, — deyishdi.

Shu tariqa Muqaddas bitiklardagi quyidagi soʻzlar bajo boʻldi:

“Kiyimlarimni ular oʻzaro boʻlishgan,

Libosim uchun qurʼa tashlashgan.”*

Askarlar xuddi shunday qildilar⁺.

²⁵Isoning xochi yonida Uning onasi va xolasi, Klopasning xotini Maryam hamda Magdalalik* Maryam turar edilar⁺. ²⁶Iso onasini va onasi yonida turgan sevikli shogirdini* koʻrdi. Iso onasiga:

— Mana bu sizning oʻgʻlingiz! — dedi⁺. ²⁷Keyin shogirdiga qarab:

— Mana bu sening onang! — dedi.

Oʻsha vaqtdan boshlab shogird Maryamni oʻz uyiga oldi.

Iso jon beradi

²⁸•Iso hamma ishlarini tugatganini bilardi. Muqaddas bitiklar* bajo boʻlsin deb, U:

— Chanqadim! — dedi⁺.

²⁹Bu yerda arzon sharobga* toʻla bir idish turgan edi. Askarlar sharobga shimgichni botirdilar–da, tayoqning* uchiga ilib, Isoning ogʻziga olib bordilar. ³⁰Iso sharobni tatib koʻrgach:

— Amalga oshdi! — dedi–yu, boshini egib, jon berdi.

³¹Oʻsha kuni Shabbat arafasi edi. Ertangi Shabbat kuni nihoyatda tabarruk kun* hisoblangani uchun, yahudiylar jasadlarni xochda qoldirishni istamadilar. Ular Pilatning oldiga borib, xochga mixlangan odamlarning boldirlarini sindirib tashlab*, xochdan tushirishni soʻradilar⁺. ³²Shunda askarlar borib, Iso bilan birga xochga mixlangan birinchi, soʻngra ikkinchi odamning boldirlarini sindirib tashladilar. ³³Isoning oldiga kelib, Uning oʻlib boʻlganini koʻrdilar. Shuning uchun boldirlarini sindirmadilar. ³⁴Lekin askarlardan biri Isoning biqinini nayza bilan teshdi, shu zahoti Uning biqinidan qon bilan suv oqib chiqdi⁺. ³⁵Bu hodisani koʻrgan kishi*, sizlar ham ishoninglar deb, guvohlik berib kelmoqda. Uning guvohligi haqiqatdir, u haqiqat aytayotganini biladi⁺. ³⁶Bu hodisa Muqaddas bitiklardagi: “Bironta ham suyagi sindirilmaydi”* degan soʻzlar amalga oshishi uchun roʻy berdi⁺. ³⁷Muqaddas bitiklarning boshqa bir joyida shunday deyilgan: “Ular oʻzlari nayza sanchgan Odamga qaraydilar.”*⁺

Iso dafn qilinadi

³⁸•Arimateyalik* Yusuf Isoning shogirdi edi, lekin yahudiylardan qoʻrqqani uchun buni yashirib yurar edi. Iso oʻlgandan keyin Yusuf Pilatdan Isoning jasadini xochdan tushirib olishni iltimos qildi. Pilat ijozat berdi. Shunda Yusuf borib, Isoning jasadini xochdan tushirib oldi⁺. ³⁹Ilgari Isoning oldiga kechasi borgan Nikodim* ham Yusuf bilan birga edi. Nikodim ikki pud* mirra* va aloe moylarining qorishmasini olib kelgandi⁺. ⁴⁰Ular ikkovi Isoning jasadini olib, yahudiylarning dafn odatlariga koʻra, bu muattar moddalarni surtib, Uni kafanladilar⁺. ⁴¹Iso xochga mixlangan joyning yaqinida bir bogʻ bor edi. U bogʻda hali hech kim qoʻyilmagan yangi bir qabr bor edi⁺. ⁴²Oʻsha kun yahudiylarning Shabbat arafasi boʻlgani uchun ular, bu joy yaqinroq, deb Isoning jasadini oʻsha qabrga qoʻydilar.

20–BOB

Iso tiriladi

20¹•Yakshanba kuni erta saharda, kun yorishmasdan, Magdalalik* Maryam qabrning oldiga kelib, qabr ogʻzidagi toshning agʻdarilganini koʻrdi⁺. ²Soʻng u yugurib, Butrus* va Isoning sevikli shogirdi* oldiga borib dedi:

— Hazratimizning jasadini qabrdan olib ketishibdi. Uni qayerga qoʻyishganini bilmaymiz⁺.

³Butrus va boshqa shogird qabr tomon joʻnashdi. ⁴Ikkovi birga yugurib ketishdi. Ammo u shogird Butrusdan tezroq yugurib, qabrga birinchi boʻlib yetib keldi. ⁵U engashib ichkariga qaradi–da, u yerda yotgan kafanni koʻrdi. Lekin qabrga kirmadi. ⁶Uning orqasidan Butrus yetib kelib, qabrga kirdi. U yerda yotgan kafanni ⁷va Isoning boshiga oʻralgan roʻmolni koʻrdi. Ammo roʻmol kafan bilan birga emas, alohida joyga yigʻishtirib qoʻyilgan edi. ⁸Shunda avval kelgan shogird ham qabrga kirdi. Koʻrgandan keyingina ishonch hosil qildi. ⁹Chunki ular Muqaddas bitiklardagi, Iso oʻlikdan tirilishi kerak degan soʻzlarni shu paytgacha tushunmagan edilar⁺.

Iso Maryamga zohir boʻladi

¹⁰Shundan soʻng shogirdlar yana oʻz uylariga qaytib ketdilar. ¹¹•Maryam esa qabrning tashqarisida turganicha, yigʻlar edi. Yigʻlayotib, bir egilib qabr ichiga qaradi. ¹²Shunda oq kiyim kiygan ikki farishtani koʻrib qoldi. Biri Isoning jasadi yotgan joyning bosh tomonida, ikkinchisi esa oyoq tomonida oʻtirgan edi⁺. ¹³Ular Maryamga:

— Ey ayol, nega yigʻlayapsan? — deyishdi.

— Hazratimning jasadini olib ketishibdi, Uni qayerga qoʻyishganini bilmayman, — dedi u. ¹⁴Shunday dedi–yu, orqasiga burilib, u yerda turgan Isoni koʻrdi. Lekin Uning Iso ekanligini bilmadi⁺.

¹⁵— Ey ayol, nega yigʻlayapsan? Kimni qidiryapsan? — deb soʻradi undan Iso. Maryam Uni bogʻbon deb oʻyladi. Unga shunday dedi:

— Taqsir, agar Uni siz olib ketgan boʻlsangiz, qayerga qoʻyganingizni menga ayting, men borib Uni olay⁺.

¹⁶Iso unga:

— Maryam! — dedi.

Maryam Isoga qayrilib qaradi–da, oramiychalab*:

— Ravvuniy! — dedi. (Ravvuniy “ustozim” demakdir.)

¹⁷— Meni ushlab turma! — dedi Iso Maryamga. — Men samoviy Otaning oldiga chiqib ketyapman. Sen borib birodarlarimga gaplarimni yetkaz: “Men Otamning oldiga chiqib ketyapman. U sizlarning ham Otangizdir. U Mening Xudoyim va sizlarning Xudoyingizdir.”⁺

¹⁸Shunda Magdalalik Maryam shogirdlarning oldiga borib:

— Men Rabbimiz Isoni koʻrdim! — dedi. Soʻng Isoning unga aytgan gaplarini ularga yetkazdi.

Iso shogirdlariga zohir boʻladi

¹⁹•Oʻsha yakshanba kuni oqshomda shogirdlar toʻplangan edilar. Ular yahudiylardan qoʻrqib, uyning eshiklarini qulflab olgan edilar. Shu payt Iso keldi, oʻrtalarida turib shogirdlariga:

— Sizlarga tinchlik boʻlsin! — dedi. ²⁰Soʻng ularga qoʻllarini* va biqinini koʻrsatdi. Shogirdlar Rabbimiz Isoni koʻrib, xursand boʻlib ketdilar.

²¹Iso yana ularga dedi:

— Sizlarga tinchlik boʻlsin! Osmondagi Otam Meni dunyoga yuborgani singari, Men ham sizlarni dunyoga yuboryapman⁺.

²²Shunday deb, ularning ustiga pufladi–da:

— Muqaddas Ruhni qabul qilinglar, — dedi⁺. ²³— Sizlar kimning gunohlarini kechirsangizlar, u kechiriladi. Kimning gunohlarini kechirmasangizlar, u kechirimsiz qolaveradi⁺.

Iso bilan Toʻma

²⁴Iso kelganda oʻn ikki shogirddan biri Toʻma, yaʼni Didimus* shogirdlar orasida yoʻq edi⁺. ²⁵Boshqa shogirdlar unga:

— Biz Rabbimiz Isoni koʻrdik, — deyishdi. Toʻma ularga shunday dedi:

— Uning qoʻllaridagi mix chandiqlarini oʻzim koʻrmagunimcha, mix chandiqlariga barmogʻimni tekkizmagunimcha, biqiniga qoʻlim bilan tegib koʻrmagunimcha ishonmayman.

²⁶Keyingi yakshanba kuni Isoning shogirdlari yana uyda toʻplangan edilar. Bu safar Toʻma ham ular bilan birga edi. Uyning eshiklari qulf edi. Shunga qaramay Iso kirdi, oʻrtalarida turib:

— Sizlarga tinchlik boʻlsin! — dedi. ²⁷Keyin Toʻmaga qarab:

— Barmogʻingni bu yoqqa tekkiz! Qoʻllarimni koʻr. Qoʻlingni uzatib, biqinimga tegib koʻr. Ikkilanishni bas qil, ishon! — dedi. ²⁸Toʻma Isoga:

— Yo Rabbim, Xudoyim! — dedi⁺. ²⁹Iso unga shunday dedi:

— Sen Meni koʻrganing uchun ishonding. Meni koʻrmay ishonganlar naqadar baxtlidir!⁺

Kitobning mohiyati

³⁰Isoning bu kitob tarkibiga kiritilmagan yana koʻp moʻjizali alomatlariga shogirdlar guvoh boʻlganlar⁺. ³¹Kitobga kiritilgan moʻjizalar esa sizlar uchun yozilgan. Toki sizlar Isoning Masih, Xudoning Oʻgʻli* ekanligiga ishonib, bu imoningiz tufayli hayotga ega boʻlinglar⁺.

21–BOB

Iso koʻl boʻyida zohir boʻladi

21¹Bu hodisalardan keyin Iso Jalila koʻli* boʻyida yana shogirdlariga zohir boʻldi. Bu shunday roʻy berdi:⁺ ²Butrus*, Toʻma, yaʼni Didimus*, Jaliladagi Kaʼna qishlogʻidan boʻlgan Natanil, Zabadiyoning oʻgʻillari* va boshqa ikki shogird — hammalari birga yigʻilgan edilar⁺. ³Butrus yonidagilarga:

— Men ketdim, baliq tutaman, — dedi.

— Biz ham sen bilan boramiz, — deyishdi ular. Soʻng qayiqqa tushib, joʻnab ketishdi. Lekin oʻsha kecha hech narsa tutisholmadi.

⁴Kun yorishganda, Iso qirgʻoqda turgan edi. Shogirdlari esa Uning Iso ekanligini bilmadilar⁺.

⁵— Yigitlar, baligʻingiz bormi? — deb soʻradi Iso ulardan.

— Yoʻq, — deb javob berdi ular⁺.

⁶— Toʻringizni qayiqning oʻng tomoniga tashlanglar, shunda tutasizlar, — dedi Iso.

Ular toʻrni tashladilar. Baliq koʻpligidan uni tortib ololmadilar⁺. ⁷Shu payt Isoning sevikli shogirdi*:

— Bu Rabbimiz Iso–ku! — dedi Butrusga. Butrus buni eshitishi bilanoq, uzun koʻylagining etaklarini beliga qistirdi–yu, koʻlga sakradi⁺. ⁸Boshqa shogirdlar esa baliq toʻla toʻrni sudragancha, qayiqda keldilar. Ular quruqlikka yaqin, taxminan ikki yuz tirsak* masofada edilar. ⁹Qirgʻoqqa chiqqanlarida, nonni va yongan koʻmir ustida pishayotgan baliqni koʻrdilar.

¹⁰Iso ularga:

— Hozir tutgan baligʻingizdan olib kelinglar, — dedi. ¹¹Butrus borib, toʻrni qirgʻoqqa tortib chiqardi. Toʻr katta baliqlarga toʻla edi. Hammasi boʻlib 153 ta baliq bor edi. Baliqlar koʻpligiga qaramasdan, toʻr yirtilmadi.

¹²Iso shogirdlariga:

— Qani, kelinglar, nonushta qilib olinglar, — dedi. Ulardan hech biri: “Siz kimsiz?” deb soʻrashga botinolmadi, chunki Uning Rabbimiz Iso ekanligini bilar edilar. ¹³Iso ularning oldiga borib, nondan berdi, baliqdan ham berdi.

¹⁴Shu yoʻsin Iso tirilgandan keyin uchinchi marta shogirdlariga zohir boʻldi⁺.

Isoning Butrusga savoli

¹⁵Iso nonushtadan keyin Shimoʻn Butrusdan* soʻradi:

— Yuhanno* oʻgʻli Shimoʻn, sen Meni ulardan koʻproq yaxshi koʻrasanmi?

— Ha, Rabbim! Men Seni yaxshi koʻrishimni Oʻzing bilasan–ku, — dedi Unga Butrus.

— Qoʻzilarimni oʻtlat, — dedi unga Iso.

¹⁶Iso ikkinchi marta Butrusdan soʻradi:

— Yuhanno oʻgʻli Shimoʻn, sen Meni yaxshi koʻrasanmi?

— Ha, Rabbim! Seni yaxshi koʻrishimni Oʻzing bilasan–ku, — dedi Butrus Unga.

— Qoʻylarimni boq, — dedi unga Iso⁺.

¹⁷Soʻng uchinchi marta Butrusdan soʻradi:

— Yuhanno oʻgʻli Shimoʻn, sen Meni yaxshi koʻrasanmi?

Iso uchinchi marta yana shu savolni bergani uchun Butrus xafa boʻldi.

— Rabbim! Sen hamma narsani bilasan, men Seni yaxshi koʻrishimni ham bilasan, — dedi Butrus. Iso unga shunday dedi:

— Qoʻylarimni oʻtlat! ¹⁸Senga chinini aytayin: yosh boʻlganingda kamaringni oʻzing bogʻlar eding, xohlagan joyingga borar eding. Qariganingda esa qoʻllaringni uzatasan, boshqa birov seni bogʻlaydi, seni xohlamagan joyingga olib boradi.

¹⁹Iso bu soʻzlar orqali Butrusning qay yoʻl bilan oʻlib, Xudoni ulugʻlashini bildirdi*. Soʻngra unga:

— Ortimdan yur! — dedi⁺.

Iso va Uning sevikli shogirdi

²⁰Butrus burilib, Isoning sevikli shogirdi* orqalaridan ergashib kelayotganini koʻrdi. Bu shogirdi kechki ziyofatda engashib, Isodan: “Hazrat, Sizni kim tutib beradi?” — deb soʻragan edi⁺. ²¹Butrus uni koʻrib, Isodan:

— Rabbim, uning taqdiri nima boʻladi? — deb soʻradi. ²²Iso unga:

— Men kelgunimgacha uning tirik qolishini istasam, bundan senga nima?! Sen ortimdan yuraver, — dedi⁺.

²³Shunday qilib, imonlilar orasida bu shogird oʻlmaydi degan gap–soʻz tarqalib ketdi. Holbuki, Iso uni oʻlmaydi, demagandi. U faqat: “Agar Men kelgunimgacha uning tirik qolishini istasam, bundan senga nima?!” — deb aytgan edi.

Xotima

²⁴Ana shu shogird bu hodisalarning hammasiga guvoh boʻlib, ularni yozib olgan. Uning guvohligi haqiqat ekanligini bilamiz⁺. ²⁵Iso yana koʻp boshqa ishlar qilgan. Bular birma–bir yozib chiqilganda edi, yozilgan kitoblar olamga ham sigʻmas edi, deb oʻylayman*⁺.

[1] Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

1:1 Kalom — yunoncha matnda logos. Bu yunoncha soʻz yahudiylar uchun ham, yunonlar uchun ham muhim ahamiyatga ega. Yunon faylasuflari bu soʻzni ishlatganlarida nafaqat ogʻizdan chiqqan soʻzni, balki hali tilga olinmagan, xayoldagi fikrni ham nazarda tutganlar. Ular bu soʻzni koinotga nisbatan ishlatganlarida, butun koinotni boshqarib turgan, borliq asosidagi ilohiy ongni nazarda tutganlar. Baʼzi yunonlar logos soʻzini koinot manbai va ijodkori boʻlgan bosh Xudoga nisbatan ishlatganlar. Koʻp yunonzabon yahudiylar logos soʻzini Xudoning donoligiga yoki Xudoning kalomiga nisbatan ishlatganlar, baʼzan esa Xudoning bu dunyodagi ishlarini amalga oshiradigan ilohiy zot timsolida tasavvur qilganlar. Shulardan koʻrinib turibdiki, Yuhanno bu oʻrinda yahudiylarga ham, yunonlarga ham tushunarli boʻlgan soʻzni ishlatgan.

1:3 Butun borliq Kalom orqali yaratilgan — Zabur 32:6, 9, Kolosaliklar 1:15-17, Ibroniylar 1:2-3 ga qarang.

1:9 Har bir odamni yoritadigan haqiqiy Nur dunyoga kelayotgan edi — yoki Bu Nur haqiqiy Nur edi, U dunyoga kelgan har bir odamni yoritardi. Bu oʻrindagi yunoncha gapni yuqoridagiday ikki xil maʼnoda tushunish mumkin, ammo kitobning keyingi oyatlaridan koʻrish mumkinki, muallif dunyoga kelayotgan iborasi ostida, haqiqiy Nurga, yaʼni Iso Masihga ishora qilgan (12:46 ga qarang, yana 6:14, 9:39, 11:27, 16:28 ga qarang).

1:13 …Tabiiy yoʻl bilan emas… — yunoncha matnda …Qondan emas…. Ota–onadan tugʻilishga ishora.

1:14 yashadi — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz chodir oʻrnatish maʼnosini ifodalab, Eski Ahddagi Muqaddas chodirni, Xudo Oʻz xalqi orasida yashaydigan joyni eslatadi (Chiqish 25:8 ga qarang).

1:14 Ota — Xudoga ishora. Bu unvon Muqaddas Kitobdagi boshqa hamma kitoblarga qaraganda Yuhanno kitobida koʻp ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan OTA soʻziga qarang.

1:14 Oʻgʻil — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

1:18 Samoviy Otaning bagʻridagi, Aslida Xudo boʻlgan yagona Oʻgʻil — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida samoviy Otaning bagʻridagi yagona Oʻgʻil.

1:19-20 ruhoniy — Quddusdagi Maʼbadda xizmat qiladigan eʼtiborli din rahnamosi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi RUHONIY soʻziga qarang.

1:19-20 levi — Quddusdagi Maʼbadda ruhoniyga xizmat qilishda yordam beradigan odam. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi LEVI, LEVILAR soʻziga qarang.

1:19-20 Masih — bu unvonni yahudiylar kelajakda ularni dushmanlaridan qutqaradigan va butun yer yuzidagi xalqlar ustidan hukmronlik qiladigan insonga nisbatan ishlatganlar. Eski Ahdda Masihning qiladigan ishlari haqida bashoratlar yozilgan. Yangi Ahdga koʻra Rabbimiz Iso oʻsha Masihdir. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

1:21 Ilyos — Eski Ahd davrida yashagan eng buyuk paygʻambarlardan biri. Yahudiylar Ilyosning qaytib kelishini intizorlik bilan kutishardi (Malaki 4:5-6 ga qarang).

1:21 Biz kutayotgan paygʻambarmisan? — Muso Isroil xalqiga, Xudo sizlar uchun menga oʻxshagan paygʻambar yuboradi, bu paygʻambar oʻz orangizdan kelib chiqadi, deb aytgan edi (Qonunlar 18:15-19 ga qarang). Koʻp yahudiylar bu paygʻambar dunyoning soʻnggi damlarida kelib, ularni zolimlardan qutqarishiga ishonardilar. Musoning bashorati Iso Masihda roʻyobga chiqdi (Havoriylar 3:17-26 ga qarang).

1:23 Ishayo paygʻambar aytganiday… — muallif bu oʻrinda Ishayo 40:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

1:24 Farziylar — yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga izchil amal qilardilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi FARZIY soʻziga qarang.

1:24 Farziylar tomonidan yuborilgan bu odamlar… — yoki Baʼzi farziylar ham yuborilgan edilar. Ular….

1:27 U mening ortimdan kelyapti… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida U mening ortimdan kelyapti, lekin mendan ilgari bor boʻlgan.

1:28 Baytaniya — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Baytavara. Bu oyatdagi Baytaniya qishlogʻi Maryam va Martaning akasi Lazar yashagan, Quddus yonidagi Baytaniya emas (11:1 ga qarang).

1:34 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

1:38 Ravviy — oramiycha soʻz. Baʼzi kitobxonlar oramiy tilini bilmaganlari uchun, muallif mana shu soʻzning maʼnosini tushuntirib oʻtgan. Kitobning boshqa joylarida oramiycha Ravviy soʻzi Ustoz deb tarjima qilingan.

1:39 soat toʻrt — yunoncha matnda oʻninchi soat, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu payti oʻsha soat bilan belgilanar edi.

1:40 Shimoʻn — yunoncha matnda Shimoʻn Butrus. Butrus ismini unga Iso Masih bergan edi (shu bobning 42–oyatiga qarang). Baʼzan u haqda soʻz yuritilganda, ikkala ism ham birgalikda ishlatiladi.

1:42 Yuhanno — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida bu ismning boshqa varianti Yunus.

1:42 Kifas — oramiycha ism.

1:45 Natanil — anʼanaga koʻra, Bartolomeyning yana bir ismi. Bartolomey oʻn ikki havoriydan biri edi (Matto 10:3, Mark 3:18, Luqo 6:14 ga qarang). Bu oramiycha ismning maʼnosi Tolomey oʻgʻli deganidir.

1:45 …Tavrot kitobida…paygʻambarlar…oʻzlarining bitiklarida… — odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Yahudiylar baʼzan dastlabki ikki qism “Tavrot va Paygʻambarlar bitiklari” deganda butun Eski Ahd toʻplamini nazarda tutadilar.

1:47 …Isroilning haqiqiy avlodi…hiyla degan narsani bilmaydi — bu oʻrinda Yoqub va hiyla soʻzlariga soʻz oʻyini ishlatilgan boʻlishi mumkin, chunki Yoqub ismi “hiyla, yolgʻon” maʼnosi bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan (Ibtido 25:26 izohiga qarang). Tarjimada aytib oʻtilgan Isroil Yoqubning ikkinchi ismi edi. Xudo Yoqubga Isroil deb ism berishdan oldin, Yoqub akasi Esovni va oʻz otasi Isʼhoqni aldagan edi.

1:51 Inson Oʻgʻli — Iso Masih koʻpincha Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi INSON OʻGʻLI iborasiga qarang.

1:51 …sizlar…koʻrasizlar — yahudiylarning bobokaloni Yoqub akasi Esovdan qochayotgan paytda shunga oʻxshagan tush koʻrgan edi (Ibtido 28:10-15 ga qarang). Bu oyatda Iso Oʻzining hokimiyati osmondan berilganini, U orqali Xudo Oʻzini yer yuzida tanitishini va Yoqubga tushida bergan vaʼdasini bajarishini nazarda tutadi.

2:6 oʻn–oʻn ikki chelak — yunoncha matnda ikki–uch oʻlchov, taxminan 80-120 litrga toʻgʻri keladi.

2:13 Fisih bayrami — Fisih ziyofatiga va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayramiga ishora. Bu bayramlar Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlishi munosabati bilan nishonlanar edi (Chiqish 12:1-42, 13:3-10 ga qarang).

2:14 sarroflar — pul ayirboshlovchilar. Ular Rim va Yunon tangalarini yahudiylarning shaqaliga almashtirganlar. Maʼbad soligʻini toʻlash va qurbonlik qilinadigan hayvonlarni sotib olish uchun shaqal ishlatilgan.

2:17 Zabur 68:10 ga qarang.

2:20 Bu Maʼbad qirq olti yildan beri qurilyapti… — Buyuk Hirod (miloddan oldingi 37-4 yillarda hukmronlik qilgan) Maʼbadni miloddan oldingi 19 yilda qayta qurishni boshlagan va qurilish ishlari Iso Masih davrida ham davom etayotgan edi.

3:3 qaytadan — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz qaytadan yoki yuqoridan degan maʼnolarni bildiradi. Muallif bu ikkala maʼnoni ham nazarda tutgan boʻlishi mumkin. Bu yunoncha soʻz shu bobning 7, 31–oyatlarida ham ishlatilgan.

3:3 Xudoning Shohligi — Xudoning hozirgi paytda insonlar hayotidagi hukmronligi va oxiratda har bir yaratilgan mavjudotning yangilanishiga ishora. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

3:13 Osmondan tushgan… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida osmonda istiqomat qiladigan va osmondan tushgan.

3:14 bronza ilon — Sahroda 21:4-9 ga qarang.

3:14 Inson Oʻgʻli ham xuddi shunday yuqoriga koʻtarilishi kerak… — Isoning xochdagi oʻlimiga ishora (12:31-33 ga qarang).

3:15 …imonga kelgan har bir kishi U orqali abadiy hayotga ega boʻladi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Unga ishongan hech bir kishi halok boʻlmaydi, balki abadiy hayotga ega boʻladi.

3:16 Zero… — shu bobning 16-21–oyatlari Isoning gaplari boʻlishi mumkin yoki Yuhanno Isoning soʻzlaridan xulosa chiqarib yozayotgan boʻlishi mumkin.

3:23 …Saleym…Eynon yeri… — ularning qayerda joylashgani bahsli.

3:24 …Yahyo zindonga tashlanishdan oldin… — Mark 6:17-18 ga qarang.

3:31 Yuqoridan… — shu bobning 31-36–oyatlari Yahyoning gaplari boʻlishi mumkin yoki Yuhanno Yahyoning soʻzlaridan xulosa chiqarib yozayotgan boʻlishi ham mumkin.

3:36 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

4:5 Sixar…Yoqub — Sixar shahri Shakam yaqinida boʻlgan. Ibrohimning nabirasi Yoqub Shakamga yaqin joydan yer sotib olgan edi (Ibtido 33:18-19 ga qarang). Keyinchalik bu yer Yusufning avlodlariga ulush qilib berilgan (Ysha 24:32 ga qarang).

4:6 tush payti — yunoncha matnda oltinchi soat, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu payti oʻsha soat bilan belgilanar edi.

4:9 …Samariyalik ayol boʻlsam, qanday qilib mendan suv soʻrashga jurʼat etdingiz?! — yahudiylar Samariyaliklardan hazar qilishar edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SAMARIYALIK soʻziga qarang. Erkak kishining begona ayol bilan gaplashishi ham odatiy hol emas edi (shu bobning 27–oyatiga qarang).

4:19 Hazrat — yunoncha matnda kurios. Bu oʻrinda obroʻ–eʼtiborli insonga nisbatan ishlatiladigan soʻz sifatida qoʻllangan (shu bobning 11, 15–oyatlarida taqsir soʻzi bilan tarjima qilingan). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ… soʻziga qarang.

4:20 bu togʻ — Garizim togʻi nazarda tutilgan. Xudoga sajda qilishga eng munosib joy qayerda ekanligi haqida yahudiylar va Samariyaliklar oʻrtasida anchadan beri qizgʻin bahs borardi. Samariyaliklarning aytishi boʻyicha, Xudoga sajda qilish uchun eng munosib boʻlgan joy Quddusdagi Sion togʻi emas, balki ular tabarruk hisoblagan Garizim togʻidir. Ayol “ota–bobolarimiz” deganda oʻsha yerda qurbongoh qurgan va Xudoga sajda qilgan Ibrohim va Yoqubni nazarda tutgan (Ibtido 12:6-7, 33:18-20 ga qarang). Samariyaliklarning Tavrotiga koʻra, Muso xalqqa Ebal togʻida emas, balki Garizim togʻida qurbongoh qurishni buyurgandi (Qonunlar 27:2-7 ga qarang). Samariyaliklar oʻzlarining bu qarashlarini mana shu oyatlar bilan asoslamoqchi boʻlardilar. Ular taxminan miloddan oldingi 400 yilda Garizim togʻida maʼbad qurganlar. Bu maʼbadni yahudiylar taxminan miloddan oldingi 128 yilda buzib tashlaganlar. Buning oqibatida yahudiylar va Samariyaliklar orasidagi dushmanlik yanada kuchaygan.

4:22 Sizlar…kimga sajda qilayotganingizni bilmaysizlar… — Samariyaliklarning Xudo haqidagi tushunchasi cheklangandi, chunki ular Eski Ahdni toʻligʻicha qabul qilmasdilar. Ularning Muqaddas bitiklari faqatgina Tavrotdan iborat edi.

4:42 …olamning Najotkori ekanligiga amin boʻldik — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida olamning Najotkori — Masih ekanligiga amin boʻldik.

4:46 saroy amaldori — Hirod Antipasning amaldorlaridan biri boʻlishi mumkin. Hirod Antipas Jalila va Pereya hududlarida hukmronlik qilgan.

4:52 soat birlarda — yunoncha matnda yettinchi soat, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu payti oʻsha soat bilan belgilanar edi.

5:2 oramiycha — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz ibroniy tilini yoki oramiy tilini bildirishi mumkin. Oʻsha paytda qadimgi Falastinda yashagan yahudiylar odatda oramiy tilida gaplashar edilar.

5:2 Baytzada — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Baythasda.

5:3-4 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 3–oyatning oxiri va 4–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Ular suvning qimirlashini intizor boʻlib kutar edi. 4 Chunki Egamizning bir farishtasi goh–goh hovuzga tushib, suvni harakatga keltirar edi. Suv qimirlashi bilan hovuzga birinchi boʻlib kim tushsa, har qanday xastalikdan xalos boʻlar edi.

5:10 Shu kuni toʻshakni koʻtarib yurish qonunda man etilgan! — farziylar Tavrotdagi qonunni (Chiqish 34:21, Yeremiyo 17:21-22, Naximiyo 13:15 ga qarang) oʻzlaricha jiddiy sharhlab, hatto inson hayotiga oid ikir–chikirlarni ham qonun darajasiga koʻtarganlar. Shuning uchun ular sogʻayib ketgan odam qilgan ishni Shabbat kuniga xilof ish deb hisoblaganlar. Yana Matto 12:9-12 ga qarang.

5:16 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: va Uni oʻldirish yoʻlini izlay boshladilar.

5:25 Xudo Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

5:39 Muqaddas bitiklar — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi.

6:1 …Jalila koʻlining narigi qirgʻogʻiga… — bu ibora koʻlning oʻsha qirgʻogʻidagi boshqa bir joyga qayiq bilan suzib borishni ham bildirishi mumkin. Iso aynan qayerda olomonga taom yetkazib bergani aniq emas. Anʼanaga koʻra, Iso bir necha ming kishini toʻydirgan bu joy koʻlning shimoli–gʻarb tomonida, Jaliladagi Baytsaydaga yaqin edi.

6:7 ikki yuz kumush tanga — yunoncha matnda ikki yuz dinor. Dinor Rim kumush tangasi boʻlib, mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

6:8 Butrus — yunoncha matnda Shimoʻn Butrus (shu bobning 68–oyatida ham bor). 1:40 izohiga qarang.

6:11 …oʻtirganlarning hammasiga tarqatdi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida shogirdlariga, shogirdlar esa oʻtirganlarning hammasiga tarqatdi.

6:14 dunyoga kelishi kerak boʻlgan paygʻambar — 1:21 ning ikkinchi izohiga qarang.

6:17 koʻlning narigi tomoni — shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

6:19 besh chaqirimcha — yunoncha matnda 25-30 stadion, taxminan 5-6 kilometrga toʻgʻri keladi.

6:23 Tiberiyas — Jalila koʻlining gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan shahar.

6:25 koʻlning narigi boʻyi — shu bobning 1–oyati izohiga qarang.

6:31 manna — Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin to Kanʼon yurtiga kirguncha, Xudo ularga yetkazib turgan maxsus yegulik. Manna, Shabbat kunidan tashqari, har kuni kechasi yerga yogʻilardi, odamlar saharda turib, uni yigʻib olishardi (Chiqish 16:13-35, Ysha 5:12 ga qarang).

6:31 Zabur 77:24 ga qarang.

6:45 Ishayo 54:13 ga qarang.

6:69 Xudoning Azizi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Masih — barhayot Xudoning Oʻgʻli.

7:2 Chayla bayrami — bu bayram kuzda yigʻim–terim tugagan paytga toʻgʻri keladi.

7:21 Men Shabbat kuni bitta moʻjiza qilganim… — 5:1-18 ga qarang.

7:22 sunnat odati — sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Sunnat yahudiylarning Xudoga sodiqligini va Uning tanlagan xalqiga tegishli ekanini koʻrsatadi.

7:32 bosh ruhoniylar — jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BOSH RUHONIYLAR iborasiga qarang.

7:32 Maʼbad mirshablari — Maʼbadni qoʻriqlash va u yerda tartib saqlash uchun masʼul boʻlgan yahudiy harbiylari.

7:35 …boshqa yurtlarda…Gʻayriyahudiylarga… — yunoncha matnda …yunonlar orasida…Yunonlarga…. Oʻsha davrda yunonlar soʻzi nafaqat millati yunon boʻlgan, balki yunon tilida soʻzlashuvchi, yunon urf–odatlariga rioya qiluvchi odamlarga nisbatan ham ishlatilgan. Bu oʻrinda yahudiylarning Xudosiga sajda qilgan gʻayriyahudiylar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin (12:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

7:40 biz kutgan paygʻambar — 1:21 ning ikkinchi izohiga qarang.

7:42 Muqaddas bitiklarda…deb aytilmaganmi?! — Mixo 5:2 ga qarang.

7:50 Nikodim — 3:1-15 ga qarang.

7:52 Yuhanno kitobining eng qadimgi yunon qoʻlyozmalari va tarjimalari 7:53-8:11 ni oʻz ichiga olmagan.

8:1 Zaytun togʻi — Quddus shahrining sharqiy devori boʻylab oʻtgan Qidron soyligining narigi tomonidagi tepalik.

8:3 Tavrot tafsirchilari — Musoning qonunini juda yaxshi bilgan ziyoli odamlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi TAVROT TAFSIRCHISI iborasiga qarang.

8:5 Muso qonunda…buyurgan — Qonunlar 22:22-24 ga qarang.

8:9 …bu gapni eshitib… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida bu gapni eshitib, vijdonan fosh boʻlishdi.

8:17 Qonunlar 19:15 ga qarang.

8:28 Inson Oʻgʻlini yuqoriga koʻtarganingizda… — Isoning xochdagi oʻlimiga ishora (3:14, 12:31-33 ga qarang).

8:48 Samariyalik — yahudiylar Samariyaliklardan hazar qilishar edi. Bu oʻrinda kamsitish niyatida ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SAMARIYALIK soʻziga qarang.

8:58 …Ibrohim tugʻilmasdan oldin Men bor boʻlganman — Isoning bu gapini yahudiylar kufrlik deb hisoblab, Uni toshboʻron qilmoqchi boʻldilar, chunki faqatgina Xudo Oʻzi haqida shunday deb ayta olardi (Chiqish 3:14, Ishayo 41:4 ga qarang).

8:59 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: U ularning orasidan oʻtib ketdi, hech kim buni sezmadi.

9:16 …U Shabbat kuniga rioya qilmayapti… — farziylar Tavrotdagi qonunni (Chiqish 34:21 ga qarang) oʻzlaricha jiddiy sharhlab, hatto inson hayotiga oid ikir–chikirlarni ham qonun darajasiga koʻtarganlar. Shuning uchun ular Iso qilgan ishni Shabbat kuniga xilof ish deb hisoblaganlar.

9:35 Inson Oʻgʻli — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudoning Oʻgʻli.

10:22 Maʼbadni bagʻishlash bayrami — bu bayramning yana bir nomi Xanuka. Xanuka bayrami Xislav oyida — ibroniy kalendarining toʻqqizinchi oyi, 25 kunida boshlanib, 8 kun nishonlanardi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy taxminan noyabrning oʻrtasidan boshlanadi. Maʼbad Antiox IV tomonidan harom qilingandan keyin (Doniyor 9:27 ning oxirgi izohiga qarang), yahudiy vatanparvari Yahudo Makkavey tomonidan miloddan oldingi 165 yilda oʻz holiga keltirilib, Xudoga bagʻishlangan. Maʼbadning tiklanishi va Xudoga bagʻishlanishi Xanuka bayrami davomida nishonlanardi.

10:23 Sulaymon ayvoni — oldi ochiq, keng joy. Bu ayvon Maʼbad hovlisining sharqiy devori boʻylab qurilgan boʻlishi mumkin. Uning qator baland ustunlari boʻlgan. Shoh Hirod qurdirgan bu Maʼbadning loyihasi va rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

10:34 Muqaddas bitiklar — yunoncha matnda qonun. Baʼzan Eski Ahd kitoblari toʻplamiga nisbatan qonun soʻzi ishlatilgan.

10:34 Zabur 81:6 oyatga va Zabur 81:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

10:36 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

11:1 Baytaniya qishlogʻi — Quddus shahrining sharqiy devori boʻylab oʻtgan Qidron soyligining narigi tomonida joylashgan edi.

11:2 …oʻsha Maryam edi — 12:1-8 ga qarang.

11:4 Xudo Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

11:16 Toʻma, yaʼni Didimus — uning oramiycha ismi Toʻma, yunonchasi Didimus edi. Ikkala tilda ham bu ismlarning maʼnosi — egizak.

11:18 uch chaqirimcha — yunoncha matnda oʻn besh stadion, taxminan 3 kilometrga toʻgʻri keladi.

11:47 Oliy kengash — yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OLIY KENGASH iborasiga qarang.

11:49 Kayafas — 18:13 izohiga qarang.

11:52 Xudoning tarqoq boʻlgan hamma farzandlari — Iso Masihga imon keltiradiganlarning hammasiga ishora (1:11-12 ga qarang).

11:54 Efrayim shahri — Oʻfra nomi bilan ham mashhur boʻlgan, Quddusdan qariyb 24 kilometr shimoli–sharqda joylashgan shahar nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

12:1 Baytaniya — 11:1 izohiga qarang.

12:3 bir shisha — yunoncha matnda litra, taxminan yarim litrga toʻgʻri keladi.

12:3 sunbul moyi — yana bir nomi nard. Bu moy quyuq, och jigar rang, juda ham qimmat, juda xushboʻy boʻlgan.

12:5 uch yuz kumush tanga — yunoncha matnda uch yuz dinor. Dinor Rim kumush tangasi boʻlib, mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

12:7 …u Meni dafn kunimga tayyorladi — yahudiylarning urf–odatiga koʻra, jasad dafn qilinishidan oldin unga xushboʻy hidli ziravorlar va moylar surtilar edi (Luqo 23:55-56, Yuhanno 19:38-40 ga qarang). Maryam qilgan ishining maʼnosini oʻzi tushunganmi yoki yoʻqmi, aniq emas, ammo uning bu harakati Isoning oʻlimi yaqinlashib qolganini bildirardi.

12:13 palma daraxti shoxlari — hayot va najot ramzi boʻlib, gʻolib lashkarboshiga yoki shohga hurmat–ehtirom koʻrsatishda foydalanilgan.

12:13 Egamiz nomidan kelayotgan Inson baraka topsin! — Zabur 117:26 ga qarang.

12:15 Quddus xalqi — yunoncha matnda qiz Sion, Quddus ahliga nisbatan qoʻllangan sheʼriy usul. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

12:15 Zakariyo 9:9 ga qarang.

12:20 gʻayriyahudiylar — yunoncha matnda yunonlar (7:35 izohiga qarang). Bu oʻrinda yahudiylarning Xudosiga sajda qiladigan, ammo yahudiylarning madaniyati va urf–odatlarini toʻliq qabul qilmagan odamlar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

12:31 bu dunyoning yovuz hukmdori — yaʼni shayton.

12:38 Ishayo 53:1 ga qarang.

12:40 Ishayo 6:10 ga qarang.

12:47 …rioya qilmasa… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida ishonmasa.

13:6 Butrus — yunoncha matnda Shimoʻn Butrus (shu bobning 9, 24, 36–oyatlarida ham bor). 1:40 izohiga qarang.

13:18 Zabur 40:10 ga qarang.

13:19 Masih Men ekanligim — yoki Men oʻsha ekanligim, yaʼni Xudo tomonidan yuborilgan, Muqaddas bitiklarda bashorat qilinganiday, xiyonat qurboni boʻladigan Masih.

13:23 Isoning sevikli shogirdi — yaʼni Yuhanno.

14:7 …tanib–bilasizlar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida tanib–bilgan boʻlardingiz.

14:16 Homiy — Muqaddas Ruhning unvoni. Bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz birortasiga yordam berish uchun doim uning yonida boʻladigan insonni yoki Zotni bildiradi. Bu soʻzni shafoat qiluvchi, nasihatgoʻy, madadkor, yupatuvchi deb tarjima qilsa ham boʻladi. Bu yunoncha soʻz yuqoridagi soʻzlarga qaraganda kengroq maʼnoga ega boʻlgani uchun, oʻzbek tiliga Homiy deb tarjima qilingan.

14:26 Homiy — shu bobning 16–oyati izohiga qarang.

14:30 bu dunyoning yovuz hukmdori — yaʼni shayton.

15:20 degan soʻzim — 13:12-17 ga qarang.

15:25 Zabur 34:19, 68:5 ga qarang.

15:26 Homiy — 14:16 izohiga qarang.

16:7 Homiy — 14:16 izohiga qarang.

16:11 bu dunyoning yovuz hukmdori — yaʼni shayton.

16:16 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar Isoning gapiga qoʻshimcha qilingan: chunki Men Otamning oldiga ketyapman.

17:11 Menga bergan Oʻz noming qudrati ila ularni omon saqla — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Oʻz noming qudrati ila Menga berganlaringni omon saqla.

17:12 …Menga bergan noming qudrati ila ularni omon saqladim. Ularni asradim… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida …noming qudrati ila ularni omon saqladim. Sen Menga berganlarni asradim….

17:12 Muqaddas bitiklarda aytilganlar — 13:18-19 ga va Havoriylar 1:15-20 ga qarang.

17:12 halokatga mahkum boʻlgan odam — Isoga xiyonat qilgan Yahudo nazarda tutilgan.

18:1 Qidron soyligi — Quddus shahridan sharqda, shahar bilan Zaytun togʻi oraligʻidan oʻtgan.

18:3 Maʼbad mirshablari — 7:32 ning ikkinchi izohiga qarang.

18:9 Sen Menga bergan odamlardan hech birining yoʻqolishiga yoʻl qoʻymadim — 6:39, 17:12 ga qarang.

18:10 Butrus — yunoncha matnda Shimoʻn Butrus (shu bobning 15, 25–oyatlarida ham bor). 1:40 izohiga qarang.

18:11 azob kosasi — yunoncha matnda kosa, Isoning azoblari va xochdagi oʻlimiga ishora. “Kosadan ichmoq” iborasi azob–uqubat tortib, jazo olish maʼnosini bildiradi (misol uchun, Zabur 74:9, Ishayo 51:17, Yeremiyo 25:15 ga qarang).

18:13 Xanan…Kayafasning qaynatasi edi — Xanan milodiy 6-15 yillarda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilgan. Rim hukumati uni bu lavozimdan chetlatgandan keyin, uning oʻrnini kuyovi Kayafas egallab, milodiy 18-37 yillarda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qildi. Xanan oʻz vazifasidan chetlatilganiga qaramay, xalq uni hamon oliy ruhoniy deb bilardi, u yahudiylar jamiyatida yuksak eʼtibor va nufuzga ega edi (Luqo 3:2 ga qarang).

18:14 oʻsha Kayafas — 11:49-50 ga qarang.

18:15 oliy ruhoniy Xanan — shu bobning 13–oyati izohiga qarang.

18:24 oliy ruhoniy Kayafas — shu bobning 13–oyati izohiga qarang.

18:28 hokim Pilat — Rim hukumati tomonidan Yahudiya viloyatiga tayinlangan hokim.

18:28 …bulgʻanishni istamay hukumat saroyiga kirmadilar — yahudiylarning taʼlimotiga koʻra, gʻayriyahudiylarning uyiga kirish ularni harom qilib qoʻyardi.

18:28 Fisih taomi — bir kun oldin, yaʼni Nison oyining oʻn toʻrtinchi kuni Fisih ziyofatida yeyiladigan taom emas. Yangi Ahdda “Fisih” nomi ostida Fisih ziyofati va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayrami nazarda tutilgan. Xamirturushsiz non bayrami davomida boshqa taomlar ham tanovul qilinardi, mazkur oyatda oʻsha taomlarga ishora qilingan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI va XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI iboralariga qarang.

18:32 Iso…aytgan soʻzlari amalga oshishi uchun… — Iso, yuqoriga koʻtarilaman, deganda, Oʻzining xochga mixlanishini nazarda tutgan edi (3:14, 8:28, 12:31-33 ga qarang). Rim qonunlariga koʻra, faqatgina Rim hukmdori jinoyatchini oʻlimga hukm qila olar edi. Odatda, jamiyatdagi past tabaqa yoki hukumat dushmani hisoblangan odamlar xochga mixlanish yoʻli bilan jazolanar edi.

19:1 Pilat — 18:28 ning birinchi izohiga qarang.

19:6 Maʼbad mirshablari — 7:32 ning ikkinchi izohiga qarang.

19:7 …qonunimizga koʻra… — Levilar 24:16 ga qarang.

19:7 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

19:12 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon. Bu oʻrinda Qaysar Tiberiyga ishora qilingan. U milodiy 14-37 yillarda hukmronlik qilgan.

19:13 oramiycha — 5:2 ning birinchi izohiga qarang.

19:14 Fisih bayrami — Nison oyining oʻn beshinchi kunida boshlanadigan “Xamirturushsiz non bayrami”ga ishora. Yangi Ahdda “Fisih bayrami” nomi ostida Fisih ziyofati va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayrami nazarda tutilgan. Yahudiylarning urf–odatiga koʻra, yangi kun quyosh botgandan keyin boshlanar edi. Shuning uchun bu oyatda Yuhanno Xamirturushsiz non bayramidan oldingi kunni, yaʼni Nison oyining oʻn toʻrtinchi kuni quyosh botmasdan oldingi paytni nazarda tutgan. Zamonaviy kun hisobiga koʻra, bu payt juma kunining quyosh botmasdan oldingi vaqtiga toʻgʻri keladi. Fisih ziyofati Nison oyining oʻn toʻrtinchi kuni boshlanganda, yaʼni payshanba kuni quyosh botgandan keyin, kechqurun yeyilardi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI va XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI iboralariga qarang.

19:14 tush mahali — yunoncha matnda oltinchi soat, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu payti oʻsha soat bilan belgilanar edi.

19:17 xoch — bu oʻrinda xochning koʻndalang yogʻochiga ishora qilingan. Oʻlimga mahkum qilingan inson bu yogʻochni hukm ijro qilinadigan joygacha oʻzi koʻtarib borishi kerak edi.

19:24 Zabur 21:19 ga qarang.

19:25 Magdala — Jalila koʻlining gʻarbiy qirgʻogʻidagi qishloq.

19:26 sevikli shogird — yaʼni Yuhanno.

19:28 Muqaddas bitiklar — Zabur 21:16, 68:22 ga qarang.

19:29 arzon sharob — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz avom xalq kunda ichadigan nordon sharobga ishora qiladi. Bu sharob Rim askarlari uchun oʻsha yerga olib kelingan boʻlishi mumkin.

19:29 tayoq — yunoncha matnda issop. Issop buta boʻlib, uning novdasi nazarda tutilgan.

19:31 nihoyatda tabarruk kun — har bir Shabbat kuni muqaddas hisoblanardi. Bu yil Xamirturushsiz non bayramining birinchi kuni Shabbat kuniga toʻgʻri kelgani uchun bu kun nihoyatda tabarruk hisoblangan.

19:31 …boldirlarini sindirib tashlab… — xochga mixlangan odamlar nafas olish uchun oyoqlarini tirab tik turardilar. Ular tezroq jon berishi uchun, boldirlari sindirilgan.

19:35 Bu hodisani koʻrgan kishi — bu yerda muallif oʻziga ishora qilyapti. Shu bobning 26–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

19:36 Zabur 33:21 ga qarang. Yana Sahroda 9:12 ga qarang.

19:37 Zakariyo 12:10 ga qarang.

19:38 Arimateya — Quddusdan 35 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan shahar.

19:39 Nikodim — 3:1-15 ga qarang.

19:39 ikki pud — yunoncha matnda yuz litra, taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

19:39 mirra — maʼlum bir daraxtlar yelimidan tayyorlangan xushboʻy moy.

20:1 Magdala — Jalila koʻlining gʻarbiy qirgʻogʻidagi qishloq.

20:2 Butrus — yunoncha matnda Shimoʻn Butrus (shu bobning 6–oyatida ham bor). 1:40 izohiga qarang.

20:2 Isoning sevikli shogirdi — yaʼni Yuhanno.

20:16 oramiycha — 5:2 ning birinchi izohiga qarang.

20:20 qoʻllari — yunoncha matndan. Qadimiy slavancha tarjimada qoʻl–oyoqlari.

20:24 Toʻma, yaʼni Didimus — 11:16 izohiga qarang.

20:31 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

21:1 Jalila koʻli — yunoncha matnda Tiberiyas koʻli, Jalila koʻlining yana bir nomi.

21:2 Butrus — yunoncha matnda Shimoʻn Butrus (shu bobning 3, 7, 11–oyatlarida ham bor). 1:40 izohiga qarang.

21:2 Toʻma, yaʼni Didimus — 11:16 izohiga qarang.

21:2 Zabadiyoning oʻgʻillari — yaʼni Yoqub va Yuhanno.

21:7 Isoning sevikli shogirdi — yaʼni Yuhanno.

21:8 ikki yuz tirsak — taxminan 90 metrga toʻgʻri keladi.

21:15 Shimoʻn Butrus — Iso Masih Shimoʻnga Butrus ismini bergan edi (Mark 3:16, Luqo 6:14 ga qarang). Baʼzan u haqda soʻz yuritilganda, ikkala ism ham birgalikda ishlatiladi.

21:15 Yuhanno — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida bu ismning boshqa varianti Yunus. Shu bobning 16, 17–oyatlarida ham bor.

21:19 …Butrusning qay yoʻl bilan oʻlib, Xudoni ulugʻlashini bildirdi — bu gap Butrus oʻz imoni uchun qatl qilinishini anglatadi. Shu bobning 18–oyatidagi “qoʻllaringni uzatasan” soʻzlari xochga mixlanishga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin. Anʼanaga koʻra, Butrus oyogʻi osmondan qilib xochga mixlangan.

21:20 Isoning sevikli shogirdi — yaʼni Yuhanno.

21:25 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Ibt 1:1, Vah 19:13, Yuhn 20:28, 1Yuh 5:20, Flp 2:6

+ 1:3 Zab 32:6, 1Kor 8:6, Kol 1:16, Ibr 1:2

+ 1:4 Yuhn 5:26, Yuhn 11:25, 1Yuh 1:2, 1Yuh 5:11, Yuhn 8:12, Yuhn 9:5, Yuhn 12:46

+ 1:6 Mat 3:1, Mark 1:4, Luqo 1:80, Luqo 3:2

+ 1:7 Yuhn 3:26, Yuhn 5:33, Yuhn 10:41, Yuhn 20:31, Hav 19:4

+ 1:9 Zab 35:10, Isha 49:6, 1Btr 2:9

+ 1:11 Yuhn 5:43

+ 1:12 Mat 5:9, 1Yuh 3:1, 1Yuh 5:1, Rim 8:14

+ 1:13 Yuhn 3:3, Yoqb 1:18

+ 1:14 1Yuh 4:2, 2Yuh 1:7, 1Tim 3:16, Ibr 2:14

+ 1:15 Mat 3:11

+ 1:17 Qnlr 33:4, Yuhn 7:19, Yuhn 14:6

+ 1:18 Chq 33:20, Yuhn 6:46, 1Yuh 4:12, Kol 1:15, 1Tim 6:16

• 1:19 Mat 3:1-12, Mark 1:2-8, Luqo 3:15-17

+ 1:20 Hav 13:25

+ 1:21 Mal 4:5, Mat 17:12-13, Luqo 1:17, Qnlr 18:15, Qnlr 18:18-19

+ 1:23 Isha 40:3

+ 1:29 Chq 12:3, Lev 1:10, Isha 53:7, 1Btr 1:19, 1Yuh 2:2, 1Yuh 4:10

+ 1:31 Luqo 1:17

+ 1:32 Isha 11:2, Mat 3:16, Mark 1:10, Luqo 3:22

+ 1:33 Yoʻel 2:28, Hav 1:5

+ 1:35 Mat 11:2, Mark 2:18, Luqo 11:1

+ 1:36 Yuhn 1:29

+ 1:38 Yuhn 18:4, Yuhn 18:7

+ 1:40 Mat 4:18-20, Mark 1:16-20, Luqo 5:2-11

+ 1:41 Yuhn 4:25

+ 1:42 Mat 16:18, Mark 3:16, Gal 1:18, 1Kor 1:12

+ 1:44 Yuhn 12:21

+ 1:45 Yuhn 21:2, Qnlr 18:15, Luqo 24:27, Mat 2:23, Luqo 2:39

+ 1:47 Zab 31:2, Rim 9:6

+ 1:49 Zab 2:7, Mat 27:11, Mat 27:42, Yuhn 11:27

+ 1:51 Ibt 28:12, Dnr 7:13

+ 2:1 Yuhn 4:46, Yuhn 21:2

+ 2:4 Mark 14:41, Yuhn 7:6, Yuhn 7:30, Yuhn 8:20, Yuhn 13:1

+ 2:6 Yuhn 3:25

+ 2:12 Mark 3:31, Mark 6:3, Yuhn 7:3, Hav 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

• 2:13 Mat 21:12-13, Mark 11:15-17, Luqo 19:45-46

+ 2:13 Qnlr 16:1, Qnlr 16:16, Yuhn 6:4, Yuhn 11:55

+ 2:16 Luqo 2:49

+ 2:17 Zab 68:10

+ 2:18 Yuhn 4:48, Yuhn 6:30, 1Kor 1:22

+ 2:19 Mark 8:31, Mark 14:58, Mark 15:29, Yuhn 10:18

+ 2:22 Luqo 24:8, Yuhn 12:16

+ 2:23 Yuhn 11:45

+ 3:1 Yuhn 7:50, Yuhn 19:39

+ 3:5 Mark 16:16, Hav 2:38, Mat 5:20, 1Kor 15:50

+ 3:13 Hik 30:4, Yuhn 6:38, 1Kor 15:47, Efs 4:9

+ 3:14 Sah 21:9, Yuhn 8:28, Yuhn 12:32

+ 3:16 Rim 5:8, Efs 2:4, 1Yuh 3:1, 1Yuh 4:10

+ 3:17 Yuhn 8:15, Yuhn 12:47

+ 3:18 Mark 16:16

+ 3:19 Yuhn 1:4, Yuhn 8:12, Yuhn 7:7

+ 3:20 Efs 5:13

+ 3:22 Yuhn 4:1-2

+ 3:24 Mat 11:2, Mark 6:17-18, Luqo 3:19-20

+ 3:25 Yuhn 2:6

+ 3:26 Yuhn 1:7, Yuhn 5:33

+ 3:27 1Kor 4:7

+ 3:28 Mal 3:1, Mark 1:2, Yuhn 1:20

+ 3:29 Mat 9:15, Mat 25:1-13, Vah 19:7, Vah 21:2, Mat 9:15, Mark 2:19

+ 3:33 Yuhn 8:26

+ 3:35 Mat 3:17, Mat 17:5, Yuhn 5:20

+ 3:36 Yuhn 5:24, Yuhn 6:40, 1Yuh 5:12-13

+ 4:2 Yuhn 3:22

+ 4:3 Yuhn 2:11-12

+ 4:4 Luqo 9:52-53

+ 4:5 Ibt 33:19, Ibt 48:22

+ 4:10 Zab 35:10, Yerm 2:13, Yerm 17:13

+ 4:14 Isha 55:1, Yuhn 7:38

+ 4:19 Yuhn 9:20

+ 4:20 Ibt 12:6-7, Ibt 33:18, Qnlr 11:29, Qnlr 27:12, Hak 9:7, Qnlr 12:5

+ 4:22 4Sh 17:28-34, Zab 147:8-9, Hav 13:23, Rim 3:1-2

+ 4:23 Rim 8:15, Efs 6:18, Zab 144:18

+ 4:24 2Kor 3:17

+ 4:25 Yuhn 1:41, Mat 11:2, Qnlr 18:18

+ 4:26 Yuhn 9:37

+ 4:34 Qnlr 8:3, Yuhn 5:30, Yuhn 6:38, Yuhn 9:4, Yuhn 14:31

+ 4:35 Mat 9:38, Luqo 10:2

+ 4:36 1Kor 3:6-9

+ 4:42 Yuhn 1:29, 1Yuh 4:14

+ 4:44 Mat 13:57, Mark 6:4, Luqo 4:24

+ 4:45 Yuhn 2:23

+ 4:46 Yuhn 2:1, Yuhn 21:2, Yuhn 2:12

+ 4:48 Yuhn 2:18, Yuhn 6:30, 1Kor 1:22

+ 4:53 Mat 8:13, Hav 16:34, Hav 18:8

+ 4:54 Yuhn 2:11

+ 5:2 Nax 3:1, Nax 12:39

+ 5:8 Mat 9:6-7, Mark 2:11, Luqo 5:24

+ 5:10 Chq 20:10, Yerm 17:21

+ 5:16 Yuhn 15:20

+ 5:18 Yuhn 7:1, Flp 2:6

+ 5:20 Mat 3:17, Mat 17:5, Yuhn 3:35, Yuhn 10:17, Yuhn 15:9, Yuhn 17:26

+ 5:21 Isha 26:19, Hiz 37:5, Hiz 37:12, Dnr 12:2, Rim 8:11, 1Kor 15:45

+ 5:22 Yuhn 17:2, Hav 10:42

+ 5:23 Mat 10:40, Luqo 10:16, Yuhn 13:20, Yuhn 15:23

+ 5:24 Yuhn 3:36, Yuhn 6:40, Yuhn 20:31, 1Yuh 5:9-13, 1Yuh 3:14

+ 5:25 Mat 27:52-53, Efs 2:1, Efs 2:5

+ 5:26 Yuhn 1:4, Yuhn 11:25, 1Yuh 1:2, 1Yuh 5:11

+ 5:27 Dnr 7:13

+ 5:28 Isha 26:19, Hiz 37:12, Yuhn 11:25, Yuhn 11:43

+ 5:29 Dnr 12:2

+ 5:30 Mark 14:36, Yuhn 6:38, Yuhn 8:16

+ 5:31 Yuhn 8:13

+ 5:33 Yuhn 1:7, Yuhn 3:26, Yuhn 10:41

+ 5:35 Mat 5:16, 2Btr 1:19

+ 5:36 Yuhn 8:18, Yuhn 10:25, 1Yuh 5:9

+ 5:39 Luqo 24:27

+ 5:41 1Sal 2:6

+ 5:43 Yuhn 10:25, Yuhn 12:12, Yuhn 1:11, Yuhn 3:11-12

+ 5:44 Yuhn 12:43

+ 5:46 Sah 21:9, Qnlr 28:15

• 6:1 Mat 14:13-21, Mark 6:30-44, Luqo 9:10-17

+ 6:4 Chq 12:1-30, Qnlr 16:1, Qnlr 16:16, Yuhn 2:13, Yuhn 11:55

+ 6:5 Yuhn 1:44, 4Sh 4:42-44

+ 6:8 Yuhn 1:40, Yuhn 1:44

+ 6:11 Mat 15:36

+ 6:14 Mat 11:2-3, Yuhn 4:25, Yuhn 11:27

• 6:16 Mat 14:22-27, Mark 6:45-52

+ 6:27 Isha 55:2

+ 6:29 1Yuh 3:23

+ 6:30 Mat 12:38, Yuhn 2:18, Yuhn 4:48, 1Kor 1:22

+ 6:31 Chq 16:15, Sah 11:7-9, Nax 9:15, Zab 77:24

+ 6:34 Yuhn 4:15

+ 6:35 Yuhn 4:14, Yuhn 7:37

+ 6:37 Yuhn 17:6

+ 6:38 Yuhn 3:13, 1Kor 15:47, Mark 14:36, Yuhn 5:30

+ 6:39 Mat 18:14, Yuhn 10:28-29

+ 6:40 Yuhn 3:35, Yuhn 5:24, 1Yuh 5:12-13

+ 6:42 Mat 13:55

+ 6:44 Xsha 11:4, Yuhn 12:32

+ 6:45 Isha 54:13

+ 6:46 Chq 33:20, Mat 11:27, Yuhn 1:18

+ 6:51 Yuhn 3:13, Mat 26:26-28

+ 6:53 Mark 14:22-24, 1Kor 10:16, 1Kor 11:27

+ 6:56 Yuhn 15:4-5, 1Yuh 3:24

+ 6:62 Mark 16:19, Luqo 24:51, Hav 1:9

+ 6:63 2Kor 3:6

+ 6:64 Yuhn 13:11

+ 6:69 Mark 1:24

+ 6:70 Yuhn 13:2, Yuhn 13:27

+ 6:71 Yuhn 18:2-3

+ 7:1 Yuhn 5:18, Yuhn 8:37, Yuhn 11:53

+ 7:2 Lev 23:34, Qnlr 16:13-15

+ 7:3 Mark 3:31, Mark 6:3, Yuhn 2:12, Hav 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 7:6 Mark 14:41, Yuhn 2:4, Yuhn 8:20, Yuhn 13:1

+ 7:7 Yuhn 15:18, Yuhn 3:19

+ 7:13 Yuhn 19:38

+ 7:16 Yuhn 8:28, Yuhn 12:49, Yuhn 14:10

+ 7:18 Yuhn 5:41, Yuhn 8:50

+ 7:19 Qnlr 33:4, Yuhn 1:17

+ 7:20 Mark 3:22, Yuhn 8:48, Yuhn 10:20

+ 7:23 Mat 12:2, Yuhn 5:16

+ 7:24 Yuhn 8:15

+ 7:27 Yuhn 8:14, Yuhn 9:29, Yuhn 19:9

+ 7:29 Mat 11:27, Yuhn 8:55

+ 7:30 Yuhn 10:39, Mark 14:41, Yuhn 2:4, Yuhn 7:6, Yuhn 8:20, Yuhn 13:1

+ 7:31 Yuhn 8:30

+ 7:33 Mark 14:7, Yuhn 14:19, Yuhn 16:5

+ 7:34 Yuhn 8:21-22, Yuhn 13:33

+ 7:37 Lev 23:36, Sah 29:35, Nax 8:18, Mat 11:28, Zab 41:2, Isha 55:1, Mat 5:6, Yuhn 4:14, Yuhn 6:35

+ 7:38 Zab 35:10, Isha 58:11, Yerm 2:13, Yerm 17:13, Zkr 14:8

+ 7:39 Isha 44:3, Yoʻel 2:28, Hav 2:4

+ 7:40 Qnlr 18:15, Qnlr 18:18-19, Yuhn 1:21

+ 7:42 2Sh 7:12, 2Sh 7:16, 1Sh 16:1, Mixo 5:2, Mat 2:1, Luqo 2:4-7

+ 7:43 Yuhn 9:16, Yuhn 10:19

+ 7:48 1Kor 1:20, 1Kor 2:8

+ 7:50 Yuhn 3:1, Yuhn 19:39

+ 7:51 Sah 35:30, Qnlr 17:6, Qnlr 19:15

+ 7:52 4Sh 14:25

+ 8:5 Lev 20:10, Qnlr 22:22-24, Hiz 16:38

+ 8:6 Luqo 11:54, Luqo 20:20

+ 8:7 Qnlr 17:7, Rim 2:1, Rim 2:22

+ 8:11 Yuhn 5:14

+ 8:12 Isha 42:6, Isha 49:6, Luqo 2:30, Yuhn 1:4, Yuhn 1:9, Yuhn 12:35

+ 8:13 Yuhn 5:31

+ 8:14 Yuhn 13:3, Yuhn 16:28, Yuhn 7:27

+ 8:15 Yuhn 3:17, Yuhn 7:24, Yuhn 12:47

+ 8:16 Yuhn 5:30, Yuhn 16:32

+ 8:17 Sah 35:30, Qnlr 17:6, Qnlr 19:15

+ 8:18 Yuhn 5:36, 1Yuh 5:9

+ 8:19 Mat 11:27, Yuhn 16:3

+ 8:20 Mark 14:41, Yuhn 2:4, Yuhn 7:6, Yuhn 13:1

+ 8:21 Hiz 3:18, Hiz 33:8, Yuhn 7:34-35, Yuhn 13:33

+ 8:23 1Yuh 4:5, Yuhn 17:14

+ 8:26 Yuhn 15:15, Yuhn 3:33

+ 8:28 Sah 21:9, Yuhn 3:14, Yuhn 12:32, Yuhn 5:30, Yuhn 7:16

+ 8:29 Yuhn 4:34, Yuhn 6:38

+ 8:30 Yuhn 7:31

+ 8:32 Yoqb 2:12, 1Btr 2:16, Rim 6:18, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 5:1

+ 8:33 Mat 3:9

+ 8:34 2Btr 2:19, Rim 6:16-20, Tit 3:3

+ 8:35 Ibt 21:10, Gal 4:30

+ 8:37 Yuhn 5:18, Yuhn 7:1, Yuhn 11:53

+ 8:39 Luqo 19:9

+ 8:41 Qnlr 32:6, Isha 63:16, Isha 64:8

+ 8:43 Yerm 6:10

+ 8:44 1Yuh 3:8, 1Yuh 3:10, 1Yuh 3:12, Ibt 3:4, 2Kor 11:3, Vah 12:9

+ 8:48 Mark 3:22, Yuhn 7:20

+ 8:49 Yuhn 5:23

+ 8:50 Yuhn 5:41, Yuhn 7:18

+ 8:51 Yuhn 5:24, Yuhn 11:26

+ 8:54 Ibr 5:5, Yuhn 17:1, Hav 3:13, 2Btr 1:17

+ 8:55 Yuhn 7:28-29

+ 8:56 Mat 13:17, Luqo 17:22

+ 8:59 Yuhn 10:31

+ 9:2 Chq 20:5, Hiz 18:19

+ 9:4 Yuhn 4:34, Yuhn 11:9, Yuhn 12:35

+ 9:5 Yuhn 1:4, Yuhn 8:12, Yuhn 12:46

+ 9:6 Mark 7:33, Mark 8:23

+ 9:7 Isha 8:6, Luqo 13:4

+ 9:14 Yuhn 5:9

+ 9:16 Chq 20:8-10, Sah 15:32-36, Yuhn 7:43, Yuhn 10:19

+ 9:17 Yuhn 4:19, Yuhn 6:14

+ 9:22 Yuhn 7:13, Yuhn 12:42, Yuhn 16:2

+ 9:24 Ysha 7:19

+ 9:29 Yuhn 7:27, Yuhn 8:14

+ 9:31 Ayub 27:9, Zab 65:18, Hik 15:8, Hik 28:9, Isha 59:2

+ 9:37 Yuhn 4:26

+ 9:40 Rim 2:19

+ 9:41 Yuhn 15:22, Yoqb 4:17

+ 10:6 Mark 6:52, Mark 8:17

+ 10:9 Zab 22:2, Hiz 34:14

+ 10:11 Zab 22:1, Zab 79:2, Isha 40:11, Hiz 34:11-15, Hiz 34:31, Voiz 12:12, Ibr 13:20, Yuhn 15:13, 1Yuh 3:16

+ 10:12 Mat 7:15, Hav 20:29

+ 10:13 Zkr 11:16-17

+ 10:15 Mat 11:27

+ 10:16 Isha 56:8, Yuhn 11:52, Isha 40:11, Hiz 34:23, Hiz 37:24, Luqo 12:32

+ 10:17 Mat 3:17, Yuhn 5:20

+ 10:18 Yuhn 2:19

+ 10:19 Yuhn 7:43, Yuhn 9:16

+ 10:20 Mark 3:22, Yuhn 7:20, Yuhn 8:48, Xsha 9:7

+ 10:21 Chq 4:11, Zab 145:8

+ 10:23 Hav 3:11, Hav 5:12

+ 10:24 Mat 26:63, Yuhn 1:24-25, Yuhn 1:41

+ 10:25 Yuhn 5:36

+ 10:28 Yuhn 3:16, Yuhn 17:12

+ 10:30 Yuhn 17:11

+ 10:31 Yuhn 8:59

+ 10:33 Lev 24:16, Mat 9:3

+ 10:34 Zab 81:6

+ 10:36 Yuhn 3:17, Zab 2:7, Mark 2:7, Mark 14:64

+ 10:38 Yuhn 14:10

+ 10:39 Luqo 4:30, Yuhn 7:30

+ 10:40 Yuhn 1:28

+ 10:41 Yuhn 1:7, Yuhn 3:26, Yuhn 5:33

+ 10:42 Yuhn 7:31

+ 11:1 Luqo 10:38-39

+ 11:2 Yuhn 12:3

+ 11:8 Yuhn 8:59, Yuhn 10:31

+ 11:9 Yuhn 9:4, Yuhn 12:35

+ 11:10 Yerm 13:16

+ 11:11 Mat 9:24, Mark 5:39, 4Sh 4:31

+ 11:16 Mat 10:3, Mark 3:18, Luqo 6:15, Yuhn 14:5, Yuhn 20:24, Yuhn 21:2, Hav 1:13, Yuhn 13:37

+ 11:24 Luqo 14:14, Yuhn 5:29, Yuhn 6:39

+ 11:25 Yuhn 1:4, Yuhn 5:26, 1Yuh 1:2, 1Yuh 5:11

+ 11:26 Yuhn 5:24, Yuhn 8:51

+ 11:27 Zab 2:7, Mat 11:2, Yuhn 1:49, Mat 16:16, Mark 8:29

+ 11:35 Luqo 19:41

+ 11:37 Yuhn 9:6-7

+ 11:38 Mat 27:60

+ 11:41 Yuhn 17:1

+ 11:42 Yuhn 3:17

+ 11:43 Yuhn 5:28

+ 11:44 Yuhn 5:28

• 11:45 Mat 26:1-5, Mark 14:1-22, Luqo 22:1-2

+ 11:45 Yuhn 2:23

+ 11:50 Yuhn 18:14

+ 11:51 Isha 53:10-11, Mark 10:45

+ 11:52 Isha 49:6, Yuhn 10:16, 1Yuh 2:2

+ 11:53 Mark 14:1, Yuhn 5:18, Yuhn 7:1, Yuhn 8:37

+ 11:55 Chq 12:1-30, Qnlr 16:1, Qnlr 16:16, Yuhn 2:13, Yuhn 6:4, 2Sol 30:17-18

+ 11:57 Yuhn 7:11

• 12:1 Mat 26:6-13, Mark 14:3-9, Luqo 7:36-50

+ 12:1 Chq 12:1-30, Yuhn 11:55, Mat 21:17, Yuhn 11:1, Yuhn 11:18

+ 12:2 Luqo 10:38

+ 12:3 Yuhn 11:2

+ 12:6 Yuhn 13:29

+ 12:8 Qnlr 15:11

+ 12:9 Yuhn 11:44

• 12:12 Mat 21:4-9, Mark 11:7-10, Luqo 19:35-38

+ 12:13 Zab 117:25-26

+ 12:15 Zkr 9:9, Mat 21:4-5

+ 12:16 Yuhn 2:22

+ 12:19 Yuhn 11:47-48

+ 12:21 Yuhn 1:44

+ 12:23 Yuhn 2:4, Yuhn 17:1

+ 12:24 1Kor 15:36

+ 12:25 Mat 10:39, Luqo 14:26

+ 12:27 Mark 14:34, Yuhn 13:21

+ 12:28 Mark 1:11, Mark 9:7

+ 12:29 Hav 23:9

+ 12:30 Yuhn 11:42

+ 12:31 Yuhn 16:11, 2Kor 4:4, Kol 2:15

+ 12:32 Sah 21:9, Yuhn 3:14, Yuhn 8:28, Xsha 11:4, Yuhn 6:44

+ 12:33 Yuhn 18:32

+ 12:34 Zab 88:5, Zab 109:4, Isha 9:7

+ 12:35 Isha 2:5, Yuhn 1:4, Yuhn 8:12, Efs 5:8, Hik 4:19, Yerm 13:16, Yuhn 9:4, Yuhn 11:9, 1Yuh 1:6

+ 12:36 Luqo 16:8, 1Sal 5:5

+ 12:38 Isha 53:1, Rim 10:16

+ 12:40 Isha 6:10, Mat 13:15, Mark 4:12, Hav 28:27

+ 12:41 Isha 6:1

+ 12:42 Yuhn 3:1, Yuhn 9:22, Yuhn 16:2

+ 12:43 Yuhn 5:44

+ 12:44 Mat 10:40, Yuhn 13:20, Yuhn 14:1

+ 12:45 Yuhn 14:9

+ 12:46 Yuhn 1:4, Yuhn 8:12, Yuhn 9:5

+ 12:47 Yuhn 3:17, Yuhn 4:42, Yuhn 8:15

+ 12:48 Qnlr 18:19

+ 13:1 Chq 12:1-30, Yuhn 12:1, Mark 14:41, Yuhn 2:4, Yuhn 7:6, Yuhn 8:20

+ 13:2 Yuhn 6:70

+ 13:3 Mat 11:27, Yuhn 17:2, Yuhn 8:14, Yuhn 16:28

+ 13:5 Mat 20:28, Luqo 22:27

+ 13:8 1Kor 6:11, Efs 5:26, Tit 3:5, Ibr 10:22

+ 13:10 Yuhn 15:3

+ 13:11 Yuhn 6:64, Yuhn 18:2

+ 13:13 Mat 7:22, Mat 23:8, Luqo 6:46, Flp 2:11

+ 13:14 1Tim 5:10

+ 13:15 1Btr 2:21

+ 13:16 Luqo 6:40, Yuhn 15:20

+ 13:17 Mat 24:46, Luqo 11:28, Yoqb 1:22, Rim 2:13

• 13:18 Mat 26:21-25, Mark 14:18-21, Luqo 22:21-23

+ 13:18 Yuhn 6:70, Zab 40:10

+ 13:19 Mark 13:23, Yuhn 14:29, Yuhn 16:4

+ 13:20 Mat 10:40, Luqo 10:16, Yuhn 12:44

+ 13:21 Mark 14:34, Yuhn 12:27

+ 13:23 Yuhn 19:26, Yuhn 20:2, Yuhn 21:7, Yuhn 21:20

+ 13:29 Yuhn 12:6

+ 13:31 1Btr 4:11

+ 13:32 Yuhn 17:1, Yuhn 17:5

+ 13:33 Yuhn 7:34, Yuhn 8:21

+ 13:34 1Yuh 2:7-8, 1Yuh 3:11, 2Yuh 1:5, Lev 19:18, Yuhn 15:12

• 13:36 Mat 26:31-35, Mark 14:27-31, Luqo 22:31-34

+ 13:37 Yuhn 11:16, Yuhn 21:19

+ 13:38 Yuhn 18:27

+ 14:1 Yuhn 12:44

+ 14:3 Yuhn 14:1, 1Sal 4:17

+ 14:5 Yuhn 11:16

+ 14:6 Yuhn 1:17, Yuhn 11:25, Ibr 10:20

+ 14:8 Yuhn 1:43, Yuhn 12:21

+ 14:9 Yuhn 12:45

+ 14:10 Yuhn 10:38

+ 14:11 Yuhn 5:36

+ 14:12 Yuhn 8:14, Yuhn 13:3, Yuhn 16:28

+ 14:14 Mat 7:7-8, Mark 11:24, Yuhn 15:16, Yuhn 16:23, 1Yuh 3:22

+ 14:15 Mat 28:20, 1Yuh 5:3, 2Yuh 1:6, Rim 13:10

+ 14:16 Yuhn 15:26, Yuhn 16:13

+ 14:17 1Kor 2:14, Hav 2:4

+ 14:19 Yuhn 7:33

+ 14:21 Hik 8:17, Yuhn 16:27

+ 14:22 Luqo 6:16, Hav 1:13

+ 14:23 Vah 3:20

+ 14:26 Yuhn 15:26, Yuhn 16:13, 1Kor 2:10, 1Yuh 2:20, Luqo 24:49

+ 14:27 Flp 4:7, Kol 3:15

+ 14:28 Yuhn 14:1-2, 1Kor 11:3, 1Kor 15:24

+ 14:29 Mark 13:23, Yuhn 13:19

+ 14:30 Yuhn 12:31, Efs 2:2

+ 15:1 Isha 5:1

+ 15:2 Yerm 2:21, Mat 3:10, Mat 7:19

+ 15:3 Yuhn 13:10

+ 15:4 1Yuh 2:6

+ 15:5 Rim 11:17, Yuhn 6:56, 1Yuh 3:24, Mark 4:20

+ 15:6 Mat 13:42

+ 15:7 Yuhn 14:14

+ 15:9 Mat 3:17, Yuhn 5:20

+ 15:11 Yuhn 3:29, Yuhn 16:24, Yuhn 17:13, 1Yuh 1:4, 2Yuh 1:12

+ 15:12 Yuhn 13:34

+ 15:13 Yuhn 10:11, 1Yuh 3:16, Rim 5:7-8, Efs 5:2

+ 15:14 Mark 3:35

+ 15:15 Yuhn 3:32, Yuhn 8:26

+ 15:16 Mat 7:7-8, Mark 11:24, Yuhn 14:14, Yuhn 16:23

+ 15:17 1Yuh 2:7, 1Yuh 3:11, 2Yuh 1:5

+ 15:18 Mark 13:13, Yuhn 7:7, 1Yuh 3:13

+ 15:19 Yuhn 8:23, Yuhn 17:14

+ 15:20 Mat 10:24, Luqo 6:40, Yuhn 13:16, Yuhn 5:16, 1Kor 4:12, 2Kor 4:9, 1Sal 2:15, 2Tim 3:12

+ 15:22 Yuhn 9:41

+ 15:23 Yuhn 5:23

+ 15:24 Yuhn 7:31, Yuhn 10:37

+ 15:25 Zab 34:19, Zab 68:5

+ 15:26 Yuhn 14:17, Yuhn 16:13, Hav 5:32, 1Yuh 5:6-8

+ 15:27 Luqo 24:48, Yuhn 19:35, Hav 1:8

+ 16:2 Yuhn 9:22, Yuhn 12:42, Hav 8:1, Hav 9:1, Hav 26:9

+ 16:3 Yuhn 18:19

+ 16:4 Mark 13:23, Yuhn 13:19, Yuhn 14:29

+ 16:5 Yuhn 7:33, Yuhn 14:12

+ 16:7 Yuhn 15:26

+ 16:9 Yuhn 8:24

+ 16:11 Yuhn 12:31, Kol 2:15

+ 16:13 Yuhn 14:17, Yuhn 15:26, 1Yuh 2:20, 1Kor 2:10

+ 16:15 Yuhn 17:10

+ 16:16 Yuhn 7:33

+ 16:20 Mat 9:15

+ 16:21 Isha 26:17

+ 16:22 2Kor 6:10

+ 16:23 Mat 7:7-8, Mark 11:24, Yuhn 14:14, Yuhn 15:16

+ 16:24 Yuhn 3:29, Yuhn 15:11, Yuhn 17:13, 2Yuh 1:12

+ 16:25 Mark 8:32

+ 16:27 Yuhn 14:21

+ 16:28 Yuhn 8:14, Yuhn 13:3

+ 16:30 Yuhn 2:24-25

+ 16:32 Mat 26:31, Mark 14:27, Yuhn 8:16

+ 16:33 Yuhn 14:27, Kol 3:15, Rim 8:37, Vah 3:21

+ 17:1 Yuhn 11:41, Yuhn 2:4, Yuhn 12:23, Yuhn 8:54, Yuhn 13:32

+ 17:2 Mat 28:18, Yuhn 5:22, Yuhn 13:3

+ 17:5 Yuhn 1:1-2

+ 17:8 Yuhn 6:69

+ 17:9 Luqo 22:32

+ 17:10 Yuhn 16:15, Isha 49:3

+ 17:11 Yuhn 10:30

+ 17:12 2Sal 3:3, Yuhn 13:2, Yuhn 10:28

+ 17:13 Yuhn 3:29, Yuhn 15:11, Yuhn 16:24, 2Yuh 1:12

+ 17:14 Yuhn 8:23, Yuhn 15:19

+ 17:15 Mat 6:13

+ 17:17 Zab 118:160

+ 17:18 Yuhn 20:21

+ 17:22 Rim 8:30

+ 17:24 Yuhn 14:3

+ 17:25 Yerm 12:1, Yuhn 8:55, Yuhn 10:15

+ 17:26 Mat 3:17, Yuhn 5:20

• 18:1 Mat 26:47-56, Mark 14:43-50, Luqo 22:47-53

+ 18:1 Mat 26:36

+ 18:2 Luqo 22:39

+ 18:3 Hav 1:16

+ 18:4 Yuhn 13:1, Yuhn 1:38, Yuhn 20:15

+ 18:9 Yuhn 17:12

+ 18:10 Luqo 22:38

+ 18:11 Mark 10:38, Mark 14:36

• 18:12 Mat 26:57-58, Mark 14:53-54, Luqo 22:54

+ 18:13 Luqo 3:2, Hav 4:6

+ 18:14 Yuhn 11:50

• 18:16 Mat 26:69-70, Mark 14:66-68, Luqo 22:55-57

• 18:19 Mat 26:59-66, Mark 14:55-64, Luqo 22:66-71

+ 18:20 Yuhn 7:26

+ 18:22 3Sh 12:24, Hav 23:2, Hav 23:4

+ 18:26 Yuhn 18:10

+ 18:27 Mat 26:64, Mark 14:72, Luqo 22:60, Yuhn 13:38

• 18:28 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Mark 15:1-5, Luqo 23:1-5

+ 18:28 Hav 10:28, Qnlr 16:1

+ 18:29 Luqo 3:1, Luqo 13:1, Hav 3:13, Hav 4:27, 1Tim 6:13

+ 18:32 Mark 10:33, Yuhn 12:33

+ 18:33 Mat 2:2

+ 18:36 Yuhn 8:23, Yuhn 17:14

+ 18:37 Yuhn 3:11, 1Yuh 4:6

+ 18:38 Luqo 23:41, Ibr 4:15

+ 18:39 Mark 15:6-7

• 19:1 Mat 27:15-31, Mark 15:6-20, Luqo 23:13-25

+ 19:4 Luqo 23:41, Ibr 4:15

+ 19:7 Yuhn 10:36, Lev 24:16

+ 19:9 Isha 53:7, Hav 8:32-33

+ 19:11 Yuhn 18:2, Yuhn 18:14

+ 19:12 Hav 3:13

+ 19:15 Zab 92:1

• 19:17 Mat 27:32-44, Mark 15:21-32, Luqo 23:26-43

+ 19:20 Ibr 13:12

+ 19:24 Zab 21:19

+ 19:25 Luqo 24:18, Luqo 8:2

+ 19:26 Yuhn 13:23

• 19:28 Mat 27:45-56, Mark 15:33-41, Luqo 23:44-49

+ 19:28 Zab 68:22

+ 19:31 Qnlr 21:23, Ysha 8:29, Ysha 10:26-27

+ 19:34 1Yuh 5:6

+ 19:35 Yuhn 15:27, Hav 1:8, 1Yuh 1:1-3, Vah 1:2

+ 19:36 Chq 12:46, Sah 9:12, Zab 33:21, Mat 1:23, Mat 21:4, Mat 26:56

+ 19:37 Zkr 12:10

• 19:38 Mat 27:57-61, Mark 15:42-47, Luqo 23:50-56

+ 19:38 Yuhn 7:13

+ 19:39 Yuhn 3:1, Yuhn 7:50, Mat 2:11

+ 19:40 Yuhn 11:44

+ 19:41 4Sh 21:18, 4Sh 21:26

• 20:1 Mat 28:1-10, Mark 16:1-8, Luqo 24:1-12

+ 20:1 Luqo 8:2

+ 20:2 Yuhn 13:23

+ 20:9 Zab 15:10, Luqo 24:27

• 20:11 Mark 16:9-11

+ 20:12 Luqo 24:4, Hav 1:10

+ 20:14 Luqo 24:16, Luqo 24:31, Yuhn 21:4

+ 20:15 Yuhn 1:38, Yuhn 18:4

+ 20:17 Mat 28:10, Rim 8:29, Ibr 2:11

• 20:19 Mat 28:16-20, Mark 16:14-18, Luqo 24:36-49

+ 20:21 Yuhn 17:18

+ 20:22 Ibt 2:7

+ 20:23 Mat 16:19, Mat 18:18

+ 20:24 Yuhn 11:16

+ 20:28 Yuhn 1:1, 1Yuh 5:20, Flp 2:6

+ 20:29 Mark 15:32, 1Btr 1:8

+ 20:30 Yuhn 21:25

+ 20:31 Zab 2:7, Mat 14:33, Luqo 1:35, Yuhn 1:7, Hav 19:4, Yuhn 3:14-15, 1Yuh 5:13

+ 21:1 Yuhn 6:1

+ 21:2 Yuhn 11:16, Yuhn 14:5, Yuhn 20:24, Yuhn 1:45, Yuhn 2:1, Mat 4:21, Luqo 5:10

+ 21:4 Luqo 24:16, Luqo 24:31, Yuhn 20:14

+ 21:5 Luqo 24:41

+ 21:6 Luqo 5:4

+ 21:7 Yuhn 13:23

+ 21:14 Yuhn 20:19, Yuhn 20:26

+ 21:16 Hav 20:28, 1Btr 5:1

+ 21:19 Yuhn 13:37, 2Btr 1:14

+ 21:20 Yuhn 13:23, Yuhn 13:25

+ 21:22 Mat 16:27, Mark 9:1

+ 21:24 Yuhn 15:27, 3Yuh 1:12

+ 21:25 Yuhn 20:30

Havoriylar

Havoriylar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

Kirish

HAVORIYLARNING

FAOLIYATI

Kirish

Mazkur kitob muallifi Luqodir, bu uning ikkinchi kitobidir. Uning birinchi kitobi “Luqo bayon etgan muqaddas Xushxabar” deb atalgan. Muallif Luqo bu Xushxabarda Isoning faoliyati va taʼlimotini batafsil bayon etadi. Mazkur kitobda esa u oʻz hikoyasini davom ettirib, havoriylarning faoliyatini izchil yoritadi.

Kitobning tub magʻzi Isoning shogirdlariga aytgan quyidagi soʻzlarida aks etgan: “Muqaddas Ruh sizlarni qamrab olganda, kuch–qudratga toʻlasizlar. Quddusda, Yahudiya va Samariyada, yer yuzining hamma burchaklarida sizlar Mening shohidlarim boʻlasizlar” (1:8). Kitobda Iso Masihni oʻlikdan tiriltirgan Xudoning qudratiga va Muqaddas Ruhning faoliyatiga katta urgʻu beriladi. Kitobni “Muqaddas Ruhning havoriylar orqali koʻrsatgan faoliyati” deb nomlasa ham boʻladi.

Bu kitobda koʻplab davlatlar tilga olingani bois, dastlabki oʻqishda kitobning yagona maqsadi Masih haqidagi Xushxabarning yoyilishini tasvirlab berishdir, deb oʻylashimiz mumkin. Ammo muallif bu kitobni yozishda bundan–da buyukroq maqsadni koʻzlagan. Iso Masih samoga koʻtarilib ketgandan keyin, Uning shogirdlari bir qator muammolarga duch kelganlar. Eng katta muammolardan biri “Xudoning xalqiga qoʻshilishga kimning haqi bor?” degan savol edi. Iso Masih va uning birinchi shogirdlari yahudiy boʻlganlari sababli, Xushxabar faqatgina yahudiylarga qaratilgan, deb oʻylashlari tabiiy edi. Ammo havoriy Filip Xushxabarni Samariyaliklarga olib borgandan keyin va havoriy Butrus Rim yuzboshisi Korniliyning uyiga tashrif buyurgandan soʻng, masihiylarning bu mavzudagi tushunchasi oʻzgara boshlaydi. Ular, Iso Masih yahudiylarni ham, gʻayriyahudiylarni ham gunohlaridan xalos qilishga kelgan, degan xulosaga kelishadi. Xudo har bir millat va xalqni Iso Masihga ishonishga chorlaydi.

Havoriy Pavlusning sharofati bilan Masih haqidagi Xushxabar dunyoning koʻp joylariga yetib boradi. Pavlus Masihga imon keltirishdan oldin, farziy mazhabiga mansub boʻlib, oʻsha davrning mashhur Tavrot tafsirchisi, Oliy kengash aʼzosi Gamaliyolning shogirdi edi. Tavrot qonunini mukammal bilgan Pavlus yahudiy dinini jon–jahdi bilan himoya qiladi, u Masih jamoatini[1] ayovsiz taʼqib etadi. Biroq Iso Masih vahiyda Oʻzini Pavlusga ayon qilgandan keyin, Pavlus Isoning sodiq shogirdlaridan biriga aylanadi. Shundan soʻng Pavlus Rim imperiyasining deyarli hamma hududlarida Xushxabarni vaʼz qiladi. U hatto dunyoning oʻsha zamondagi eng buyuk shahri Rimga yetib borib, shohlaru hukmdorlarga Masih toʻgʻrisidagi Xushxabarni aytadi.

Mazkur kitobga bir nechta vaʼz kiritilgan. Bu vaʼzlar yordamida biz oʻsha davrdagi masihiylarning dunyoqarashini teranroq anglab olamiz, ularning jamiyatdagi ijtimoiy ziddiyatlarga boʻlgan munosabatini koʻramiz. Bu ziddiyatlarga yahudiy va butparast xalqlarning udumlari, Rim hukumati va Yunon madaniyati misol boʻlib xizmat qiladi. Biroq kitobdagi voqealardan koʻrinib turibdiki, Iso Masih haqidagi Xushxabarning yoyilishini hech kim va hech narsa toʻxtata olmaydi, hech qanday ziddiyat unga toʻsqinlik qila olmaydi.

1–BOB

Muqaddima

1¹⁻²Ey Teofilus, birinchi kitobimda* men sizga Iso boshidan to osmonga koʻtarilgunga qadar qilgan hamma ishlari va oʻrgatgan taʼlimoti toʻgʻrisida yozgan edim. U osmonga koʻtarilishdan oldin, Muqaddas Ruh kuchi orqali Oʻzi tanlagan havoriylarga koʻrsatmalar bergan edi⁺. ³Iso azob chekib oʻlgandan keyin, bir qancha ishonchli dalillar orqali havoriylarga tirilganini koʻrsatdi. Qirq kun davomida ularga zohir boʻlib, Xudoning Shohligi* toʻgʻrisida gapirdi⁺. ⁴Iso Oʻz havoriylari bilan dasturxon atrofida oʻtirar ekan, ularga shunday amr berdi: “Quddusdan ketib qolmanglar, osmondagi Otamning* bergan vaʼdasi* bajo boʻlishini kutinglar. Bu vaʼda haqida oldin ham sizlarga aytgan edim⁺. ⁵Yahyo odamlarni suvga choʻmdirar edi*, sizlar esa yaqin kunlarda Muqaddas Ruhga choʻmdirilasizlar.”⁺

Iso osmonga koʻtariladi

⁶Havoriylar birga yigʻilganlarida, Isodan shunday deb soʻradilar:

— Rabbimiz, Isroil shohligini tiklaydigan vaqtingiz kelmadimi⁺?

⁷Iso ularga shunday javob berdi:

— Vaqt va davrlarni Otam Oʻz hokimiyati orqali oʻrnatgan, bularni bilish sizning ishingiz emas⁺. ⁸Ammo Muqaddas Ruh sizlarni qamrab olganda, kuch–qudratga toʻlasizlar. Quddusda, Yahudiya va Samariyada, yer yuzining hamma burchaklarida sizlar Mening shohidlarim boʻlasizlar⁺.

⁹Iso shu gaplarni aytgandan keyin, havoriylarning koʻzi oldida osmonga koʻtarildi. Bulut Isoni havoriylarning koʻzlaridan yashirdi⁺. ¹⁰Iso koʻtarilib ketgandan keyin ham havoriylar koʻzlarini uzmay osmonga qarab turardilar. Shu payt birdan oq kiyim kiygan ikki odam ularning oldida paydo boʻldi⁺.

¹¹— Ey Jalilaliklar! — dedi ular. — Nimaga osmonga qarab turibsizlar? Iso osmonga koʻtarilganini oʻz koʻzingiz bilan koʻrdingizlar. U osmonga qanday koʻtarilgan boʻlsa, xuddi shunday qaytib keladi⁺.

Oʻn ikkinchi havoriy tanlanadi

¹²Shundan keyin ular Zaytun deb atalgan togʻdan* Quddusga qaytib keldilar. Zaytun togʻi Quddus yonida boʻlib, shahardan taxminan bir chaqirim masofada* joylashgan edi⁺.

¹³Ular shaharga kirganlaridan keyin, oʻzlari turadigan xonadonning boloxonasiga chiqdilar. Butrus, Yuhanno, Yoqb, Endrus, Filip, Toʻma, Bartolomey, Matto, Xalfey oʻgʻli Yoqub, vatanparvar* Shimoʻn, Yoqub oʻgʻli Yahudo shu yerda edilar⁺. ¹⁴Ular yakdillik bilan toat–ibodatga berilgan edilar. Ular qatorida baʼzi bir ayollar, shuningdek, Isoning onasi Maryam va Uning ukalari ham bor edi⁺.

¹⁵Bir kuni 120 nafar imonli birodar yigʻilgan edi. Butrus ular oldida turib, shunday dedi: ¹⁶⁻¹⁷“Birodarlarim! Muqaddas Ruh oldindan Dovud orqali Yahudo* haqida bashorat qilgandi. Muqaddas bitiklardagi Uning bu soʻzlari amalga oshishi kerak edi. Yahudo bizlarning birimiz hisoblanib, bu xizmatda ishtirok etishga tanlangandi. Ammo u Isoni hibsga olish uchun kelganlarga boshchilik qildi⁺⁺. ¹⁸Keyin yovuz ishi bilan qoʻlga kiritgan pulga dala sotib oldi. Ammo oʻsha yerda yiqilib tushdi, qorni yorilib, ichak–chovoqlari chiqib ketdi. ¹⁹Bu voqea butun Quddus aholisiga maʼlum boʻldi, shuning uchun odamlar oʻsha joyni Xaqaldamax*, yaʼni Qon dalasi deb atadilar⁺. ²⁰Zabur kitobida shunday yozilgan:

«Uning makoni tashlandiq boʻlib qolsin,

U yerda yashaydigan biron jon qolmasin.»*

Yana shunday deyilgan:

«Uning oʻrnini boshqasi olsin.»*⁺

²¹⁻²²Shunga koʻra, biz Yahudoning oʻrniga boshqa bir odamni tanlashimiz kerak. Toki u, biz singari, Rabbimiz Isoning tirilgani haqida guvohlik bersin. Bu odam Rabbimizning Yahyo tomonidan suvga choʻmdirilgan kunidan boshlab, to osmonga koʻtarilgan vaqtgacha bizga hamrohlik qilganlardan biri boʻlishi shart.”⁺

²³Shunday qilib, ular ikki kishini oldinga chiqardilar. Ulardan biri Yusuf (uning yana Barsabo va Yustus degan ismi ham bor edi), ikkinchisi esa Mattiyo edi⁺. ²⁴⁻²⁵Ular ibodat qilib, shunday dedilar: “Ey Rabbimiz! Sen hamma odamlarning yuragini bilasan. Mana shu ikkovidan qaysi birini havoriylik xizmati uchun tanlaganingni bizga koʻrsatgin, chunki Yahudo xizmatini tashlab, oʻziga tegishli yerga ketgan.”⁺

²⁶Havoriylar ular uchun qurʼa* tashladilar. Qurʼa Mattiyoning chekiga tushdi. Mattiyo oʻn bir havoriyga qoʻshildi⁺.

2–BOB

Muqaddas Ruhning kelishi

2¹Hosil bayrami* kuni kelganda, hamma imonlilar bir joyda yigʻildilar⁺. ²Birdan osmondan shiddatli shamol esganga oʻxshash ovoz kelib, ular oʻtirgan uyning ichini toʻldirdi. ³Ular til shaklidagi alangani koʻrdilar. Oʻsha alanga yoyilib, har birining ustiga tushdi⁺. ⁴Shunda hammalari Muqaddas Ruhga toʻldilar, Muqaddas Ruh bergan qobiliyatga koʻra, ular boshqa tillarda gapira boshladilar⁺.

⁵Oʻsha paytda Quddusda dunyodagi har bir yurtdan kelgan taqvodor yahudiylar yashar edi. ⁶Ular bu ovozni eshitganlarida, bir talay olomon yigʻilib keldi. Har biri oʻz tilidagi gaplarni eshitib, dovdirab qoldi. ⁷Ular hayrat va hayajon ichida: “Qaranglar, gapirayotgan bu odamlar Jalilaliklar–ku! — deb xitob qildilar. — ⁸Qanday qilib har birimiz tugʻilgan yurtimizning tillarini eshityapmiz? ⁹Oramizda Parfiyadan, Midiya, Elam, Mesopotamiya, Yahudiya, Kappadokiya, Pontus va Asiyadan kelganlar bor. ¹⁰Frigiya, Pamfiliya, Misr, Liviyaning Kirineyaga yaqin yerlaridan kelganlar ham bor. Baʼzilarimiz Rimdan kelganmiz, biz yahudiylarmiz, oramizda yahudiy diniga kirgan* Rimliklar ham bor. ¹¹Baʼzilarimiz Krit va Arabistondan kelganmiz. Shunday boʻlsa–da, ular Xudoning qilgan qudratli ishlari toʻgʻrisida bizga oʻz tillarimizda gapirib berayotganini eshitib turibmiz.”⁺

¹²Ular hayratlanib, boshlari qotib, bir–birlaridan: “Bu nimadan darak beradi?” deb soʻrardilar. ¹³Boshqalar esa: “Iye, ular ichib mast boʻlib qolibdilar–ku”, deb masxara qilishardi⁺.

Butrusning nutqi

¹⁴Shunda Butrus oʻn bir havoriy bilan oldinga chiqdi–da, olomonga qarata shunday dedi: “Ey yahudiy birodarlar, Quddus aholisi! Gapimga quloq solib, shuni uqib olinglar! ¹⁵Bu odamlarni sizlar mast deb oʻylayapsizlar, ammo unday emas. Axir, endigina ertalab soat toʻqqiz* boʻldi–ku! ¹⁶Aksincha, Yoʻel paygʻambarning aytganlari bajo boʻlmoqda:⁺

¹⁷«Xudo aytmoqda:

Oxirgi kunlarda*,

Oʻz Ruhimni yogʻdiraman har bir inson ustiga,

Vahiylar keladi yigitlaringizga.

Bashoratlar qilar sizning oʻgʻil–qizlaringiz.

Karomatli tushlar koʻrar qariyalaringiz⁺.

¹⁸Oʻz Ruhimni yogʻdiraman oʻsha kunlarda

Hattoki qulu choʻrilaringiz ustiga.

Ular bashorat qilarlar.

¹⁹⁻²⁰Mening buyuk va dahshatli kunim kelishidan oldin,

Men osmonda moʻjizalar yarataman,

Yerda alomatlar koʻrsataman:

Qon, olov, qalin tuman hosil qilaman.

Quyosh qorayadi, oy qon tusiga kiradi⁺⁺.

²¹Rabbimizga iltijo qilgan har bir inson qutqariladi.»*⁺

²²Ey Isroil xalqi, bu gaplarimni eshitib olinglar: Nosiralik Iso orqali Xudo sizlarning orangizda moʻjizalar va alomatlar koʻrsatdi. Shu yoʻl bilan Isoda ilohiy hokimiyat borligini Xudo tasdiqladi. Buni oʻzlaringiz bilasizlar⁺. ²³Xudo Oʻzining rejasi boʻyicha Isoni sizlarning qoʻlingizga topshirishni azaldan qaror qilgan edi. Sizlar esa gʻayriyahudiylarning qoʻllari bilan Uni xochga mixlatib oʻldirdingizlar⁺. ²⁴Ammo Xudo Uni tiriltirib, oʻlim azoblaridan ozod qildi. Oʻlim oʻz kuchi bilan Isoni ushlab turishga qodir emasdi⁺. ²⁵Dovud U haqda shunday degan edi:

«Men doim Egamga koʻz tikaman,

U oʻng tomonimda boʻlgani uchun

Meni hech narsa qoʻzgʻata olmas⁺.

²⁶Shu bois, ey Egam, yuragim quvonchga toʻla,

Tilim ham shod–xurramdir.

Tanam umid bilan yashaydi.

²⁷Meni oʻliklar diyorida* qoldirmaysan,

Taqvodoringni* qabrda chiritmaysan⁺.

²⁸Menga hayot soʻqmoqlarini Oʻzing koʻrsatasan,

Huzuringda shodlik Meni qamrab oladi.»*⁺

²⁹Birodarlarim! Bobomiz Dovud toʻgʻrisida sizlarga ochiq–oydin gapirishim kerak. U oʻldi, dafn qilindi, uning qabri bugungacha shu yerdadir⁺. ³⁰U paygʻambar boʻlgani bois, Xudo unga: «Oʻz naslingdan boʻlgan bittasini taxtingga oʻtqazaman*», deb ichgan ontini* yodida tutardi⁺. ³¹Dovud kelajakni oldindan koʻrib, Masihning tirilishi toʻgʻrisida gapirgan edi. Xudo Masihni oʻliklar diyorida qoldirmasligi va Masihning tanasi chirimasligi haqida Dovud bashorat qilgandi*⁺. ³²Ana shu Isoni Xudo tiriltirdi, bunga hammamiz guvohmiz. ³³Xudo Isoni yuksaltirib, Uni taxtining oʻng tomoniga* oʻtqazdi. Otasi Xudoning vaʼdasi boʻyicha Iso Muqaddas Ruhni qabul qilib, Uni bizning ustimizga yogʻdirdi. Buni oʻzlaringiz koʻrib va eshitib turibsizlar⁺. ³⁴⁻³⁵Dovud osmonga chiqmagan boʻlsa–da, shunday degan edi:

«Egamiz aytmoqda Rabbimga:

Dushmanlaringni oyoqlaring ostiga poyandoz qilmagunimcha,

Sen Mening oʻng tomonimda oʻtirgin.»*⁺

³⁶Butun Isroil xalqi shuni aniq bilib qoʻysin: sizlar mixlagan Isoni Xudoning Oʻzi jamiki borliq ustidan hukmdor qildi. Iso ham Masih*, ham Rabbiydir.”

³⁷Xaloyiq bu gaplarni eshitdi–yu, yuraklari tilka–pora boʻldi. Ular Butrusdan va qolgan havoriylardan:

— Birodarlar, endi biz nima qilaylik? — deb soʻradilar⁺.

³⁸Butrus ularga dedi:

— Tavba qilinglar, har biringiz Iso Masihning nomi bilan suvga choʻminglar, toki gunohlaringiz kechirilsin. Shunda sizlar Muqaddas Ruhni inʼom qilib olasizlar⁺. ³⁹Xudo sizlarga va bolalaringizga, uzoqdagilarga, Egamiz Xudo Oʻziga daʼvat etganlarning har biriga vaʼdasini bergan⁺.

⁴⁰Butrus boshqa koʻp dalillar bilan ularga guvohlik berib: “Oʻzlaringizni bu buzuq nasl ustiga kelayotgan jazodan saqlanglar”, deya oʻtindi. ⁴¹Shunday qilib, Butrusning aytgan xabariga ishonganlar suvga choʻmdirildi. Oʻsha kuni imonlilar soni uch mingtaga koʻpaydi. ⁴²Ular havoriylarning taʼlimotini oʻrganishga, birodarlikka, Rabbimiz Isoni xotirlab, non sindirishga* va ibodatga oʻzlarini bagʻishladilar.

Imonlilarning hayoti

⁴³Havoriylar orqali Xudo koʻplab moʻjizalar va alomatlar koʻrsatardi, bundan esa hamma hayratga tushgan edi. ⁴⁴Barcha imonlilar tez–tez yigʻilishib turar edilar. Ular hamma narsada hamjihat edilar⁺. ⁴⁵Mol–mulklarini sotib, pulini har kimning ehtiyojiga qarab taqsimlab berardilar. ⁴⁶Imonlilar har kuni Maʼbadda yigʻilardilar. Bir–birlarinikiga mehmonga borganda esa Rabbimiz Isoni xotirlash uchun non sindirardilar, soddadillik bilan, yurakdan sevinib ovqatlanishardi. ⁴⁷Xudoga hamdu sanolar aytardilar, xalqning hurmatu eʼtiboridan bahramand edilar. Har kuni Egamiz najot topayotganlarni imonlilarning qatoriga qoʻshardi.

3–BOB

Shol tilanchi shifo topadi

3¹Bir kuni Butrus bilan Yuhanno kunduzi soat uchlarda* — ibodat vaqtida Maʼbadga ketayotgan edilar. ²Oʻsha paytda Maʼbad oldiga bir shol odamni olib kelishdi. Uni har kuni Maʼbadning Goʻzal degan darvozasiga keltirib qoʻyishardi, u esa tilanchilik qilib, Maʼbadga kelgan odamlardan sadaqa yigʻardi⁺. ³Oʻsha odam Butrus bilan Yuhannoning kelayotganini koʻrib, sadaqa berib ketinglar, deb yalindi. ⁴Ikkovi unga tikildi. Shu payt Butrus:

— Bizga qara! — dedi. ⁵U odam biron narsa olish ilinjida ikkoviga diqqat bilan qaradi. ⁶Butrus esa unga dedi:

— Mening pulim yoʻq, ammo oʻzimda bor narsani senga beraman. Nosiralik Iso Masih nomi bilan senga buyuraman: oʻrningdan turib yur!⁺

⁷Shundan keyin Butrus shol odamni oʻng qoʻlidan ushlab, oʻrnidan turishiga koʻmaklashdi. Shu zahoti shol odamning oyoqlari bilan toʻpiqlari mustahkam boʻldi⁺. ⁸U sakrab turdi–yu, yura boshladi. Keyin u yurib, sakrab, Xudoga hamdu sano aytib, Butrus va Yuhanno bilan birga Maʼbad hovlisiga kirdi⁺. ⁹Yurib Xudoga hamdu sano aytayotgan bu odamni xalq koʻrib, ¹⁰tanib qoldi. Odamlar: “Goʻzal darvozasi yonida oʻtirib, sadaqa soʻraydigan odam–ku bu!” deb hayratlanib, yuz bergan voqeadan hayron qoldilar.

Butrusning Maʼbadda aytgan nutqi

¹¹Butrus bilan Yuhanno Sulaymon ayvoni* degan joyda turar edilar. Shol odam ikkovining qoʻlidan mahkam ushlab olgan edi. Xalq hayrat ichida ularning oldiga yugurib keldi⁺. ¹²Butrus odamlarni koʻrgach, ularga qarata nutq soʻzladi: “Ey Isroil xalqi! Nega bunga hayron boʻlyapsizlar? Xuddi biz oʻz qudratimiz yoki xudojoʻyligimiz bilan bu odamga shifo berganday, nega bizga tikilib qarayapsizlar? ¹³Bu odamga ota–bobolarimiz Ibrohim, Isʼhoq va Yoqbning Xudosi shifo berdi. Shu orqali Xudo Oʻzining Quli* Isoni ulugʻladi. Ammo sizlar Isoni tutib berdingizlar. Pilat* Uni ozod etishga qaror qilganda ham, sizlar Uni Pilatning huzurida rad etdingizlar⁺. ¹⁴Ha, sizlar Muqaddas va Solih boʻlgan Isoni rad qilib, Uning oʻrniga bir qotilning ozod boʻlishini talab qildingizlar⁺. ¹⁵Sizlar hayotga boshlovchini oʻldirdingizlar. Ammo Xudo Uni oʻlikdan tiriltirdi. Biz bunga guvohmiz. ¹⁶Oʻzlaringiz koʻrib–bilib turgan mana bu odam Isoning nomiga boʻlgan imoni tufayli soppa–sogʻ turibdi. Iso bergan bu imon uni koʻz oʻngingizda butunlay sogʻaytirdi.

¹⁷Ey birodarlar, sizlar Isoga qilgan bu yomonligingizni hukmdorlaringiz kabi, bilmasdan qilganingizni bilaman⁺. ¹⁸Ammo Xudo paygʻambarlarning ogʻzi bilan aytgan bashoratini bu qilmishingiz orqali bajo qildi. Axir, paygʻambarlar, Masih azob chekadi, deb oldindan aytgan edilar. ¹⁹Endi tavba qilinglar, Xudoga yuz buringlar, toki gunohlaringiz kechirilsin. ²⁰Shunda Egamiz sizlarga farogʻat vaqtini ato qiladi. U sizlar uchun tanlangan Masihni — Isoni yuboradi. ²¹Xudo Oʻzining muqaddas paygʻambarlari orqali azaldan eʼlon qilganday, hamma narsalar yangilanadigan davr keladi. Ammo oʻsha davr kelguncha Iso samoda qolishi kerak⁺.

²²Muso shunday degan edi: «Egangiz Xudo sizlar uchun xalqingiz orasidan menga oʻxshagan bir paygʻambar chiqaradi. Uning aytgan har bir soʻziga quloq solinglar⁺. ²³Oʻsha paygʻambarga itoat etmaydigan har kim Xudoning xalqi orasidan ajratib olinib, yoʻq qilinadi.»*⁺ ²⁴Haqiqatan ham, Shomuil va undan keyin kelib xabar bergan hamma paygʻambarlar biz yashayotgan bu kunlar haqida bashorat qilgan edilar⁺. ²⁵Xudoning Oʻz paygʻambarlari orqali bergan vaʼdalari sizlar uchundir. Sizlar Xudoning Ibrohim orqali ota–bobolaringiz bilan tuzgan ahdini oʻzlaringizga meros qilib olyapsizlar. Axir, Ibrohimga Xudo: «Sening zurriyoting* orqali yer yuzidagi jamiki xalqlar baraka topadi»*, deb aytgan edi⁺. ²⁶Xudo Oʻz Quli* Isoni zohir qilgandan keyin, Uni birinchi boʻlib sizlarning orangizga yubordi. Chunki U har biringizni yomon yoʻldan qaytarib, sizlarga baraka bermoqchi.”

4–BOB

Butrus bilan Yuhanno Oliy kengash oldida

4¹Butrus bilan Yuhanno xalqqa gapirib turganlarida, bir necha ruhoniylar*, Maʼbad mirshabboshisi* va sadduqiy* mazhabining baʼzi aʼzolari keldilar⁺. ²Ularning qattiq jahli chiqqan edi, chunki bu ikkala havoriy xalqqa taʼlim berib, Iso oʻlikdan tirildi, deb vaʼz qilayotgan edilar. ³Ular ikkala havoriyni ushlab, vaqt kech boʻlgani uchun ertasi kun ertalabgacha qamoqda saqladilar⁺. ⁴Ammo bu xabarni eshitganlarning koʻpchiligi imonga keldi. Shunday qilib, imonlilarning orasidagi erkaklarning soni besh mingga yetdi.

⁵Keyingi kun bosh ruhoniylar*, yoʻlboshchilar, Tavrot tafsirchilari* Quddusda yigʻildilar. ⁶Oliy ruhoniy Xanan*, Kayafas, Yuhanno, Iskandar va oliy ruhoniy oilasiga mansub boʻlgan boshqa erkaklar yigʻinda ishtirok etdilar⁺. ⁷Ular ikkala havoriyni oʻrtaga turgʻizib qoʻyib, soʻradilar: “Buni qanday qudrat bilan, kimning nomidan qildingizlar?”⁺

⁸Shunda Muqaddas Ruhga toʻlgan Butrus ularga shunday dedi: “Ey xalq rahnamolari va yoʻlboshchilari!⁺ ⁹Agar bir xasta odamga qilingan yaxshilik tufayli bizdan hisob talab qilayotgan boʻlsangiz va bu odamning qanday qilib sogʻayganini soʻrayotgan boʻlsangiz,⁺ ¹⁰sizlar, ey Isroil xalqi, hammalaringiz shuni bilib qoʻyinglarki, mana bu odam Nosiralik Iso Masih nomi bilan tamomila sogʻayib, oldingizda turibdi. Isoni sizlar xochga mixlagan edingizlar, Xudo esa Uni oʻlikdan tiriltirdi. ¹¹Axir, Iso toʻgʻrisida Muqaddas bitiklarda shunday yozilgan:

«Ey binokorlar, siz rad etgan tosh

Binoning tamal toshi* boʻldi.»*⁺

¹²Najot boshqa hech kimdan kelmaydi. Uning nomi — butun olamda najot beradigan yagona nomdir.”⁺

¹³Kengash* aʼzolari Butrus bilan Yuhannoning jasoratini koʻrdilar va ularning oʻqimagan, oddiy odam ekanliklarini bilib, hayron qoldilar. Butrus bilan Yuhanno Isoning sheriklari ekanini angladilar. ¹⁴Shifo topgan odam ham ikkala havoriy bilan birga turgan edi. Shuning uchun xalq rahnamolari va yoʻlboshchilari uni koʻrib, ikkovining gaplariga qarshi biron soʻz ayta olmadilar⁺.

¹⁵Shunday qilib, ular havoriylarga: “Majlisxonadan chiqinglar”, deb buyruq berdilar. Soʻngra oʻzaro muhokama qila boshladilar: ¹⁶“Bu odamlarni nima qilamiz? Bu ajoyib moʻjizani mana shu odamlar qilganini Quddusdagi har bir odam biladi, biz buni inkor eta olmaymiz. ¹⁷Ammo bu xabar xalq orasida yanada yoyilib ketishining oldini olish uchun, bundan keyin Isoning nomi bilan hech kimga gapirmaysizlar, deb ularni ogohlantirib qoʻyamiz.”

¹⁸Shunday qilib, ular ikkovini chaqirdilar va: “Isoning nomi bilan umuman gapirmaysizlar yoki taʼlim bermaysizlar”, deb buyruq berdilar. ¹⁹Butrus bilan Yuhanno esa ularga shunday javob qaytardilar: “Xudodan koʻra sizlarga itoat etsak, Xudoning nazarida toʻgʻri boʻladimi? Oʻzlaringiz xulosa chiqaraveringlar⁺. ²⁰Biz esa koʻrganlarimiz va eshitganlarimiz toʻgʻrisida gapirmasdan tura olmaymiz.”

²¹Shunday qilib, Kengash aʼzolari ularni oxirgi marta ogohlantirib, qoʻyib yubordilar. Ularni jazolash uchun hech qanday sabab topa olmagandilar, chunki butun xalq yuz bergan voqeani bilib, Xudoga hamdu sano aytardi⁺. ²²Axir, moʻjizali alomat tufayli shifo topgan odam qirq yildan oshiq vaqt davomida shol boʻlgan edi.

²³Butrus bilan Yuhanno ozod boʻlishlari bilanoq, doʻstlarining oldiga qaytib keldilar va bosh ruhoniylar bilan yoʻlboshchilarning ularga aytgan gaplarini soʻzlab berdilar. ²⁴Doʻstlari bu gaplarni eshitganlaridan keyin, hammalari birgalikda baland ovozda Xudoga shunday deb ibodat qildilar: “Ey Egamiz! Sen osmon bilan yerni, dengizni va ulardagi hamma mavjudotni yaratgansan!⁺ ²⁵Quling — bobomiz Dovud orqali Muqaddas Ruhing bilan shunday degansan:

«Nega quturadi xalqlar?!

Nega behuda fitna qilar elatlar?!

²⁶Egamizga va Uning Masihiga qarshi

Zamin shohlari saf tortdilar,

Hukmdorlar Unga qarshi birlashdilar.»*⁺

²⁷Haqiqatan, Hirod* bilan Poʻntiy Pilat* gʻayriyahudiylar va Isroil xalqi bilan birga bu shaharda Sening muqaddas Quling*, Oʻzing Masih qilib tanlagan Isoga qarshi toʻplandilar*⁺. ²⁸Qudrating va xohish–irodang bilan Oʻzing ilgaridan qaror qilgan hamma narsani ular ijro etdilar. ²⁹Endi, ey Egamiz, ularning tahdidlariga qara! Sening soʻzingni jasorat bilan aytishimiz uchun, biz, qullaringga kuch ber⁺. ³⁰Qudratingni koʻrsat, toki Muqaddas Quling* Iso nomi bilan xastalarga shifo beraylik, alomatlar va moʻjizalar koʻrsataylik.”

³¹Hammalari ibodat qilib boʻlganlaridan keyin, ular yigʻilib turgan joy silkindi. Hammalari Muqaddas Ruhga toʻlib, Xudoning soʻzini jasorat bilan gapiradigan boʻldilar⁺.

Imonlilar mol–mulklarini taqsimlab beradilar

³²Imonga kelganlar yakdil va hamjihat edilar. Ulardan birontasi oʻziga qarashli biron narsani “Bu meniki”, deb aytmas, bor mol–mulklarini umumiy deb bilishardi⁺. ³³Havoriylar buyuk qudrat bilan Rabbimiz Isoning tirilganiga guvohlik berardilar. Xudo ularning hammalariga moʻl–koʻl muruvvat koʻrsatardi. ³⁴Imonlilarning orasida bironta muhtoj odam yoʻq edi. Dala yoki uy–joy egalari bor narsalarini sotardilar, sotuvdan tushgan mablagʻni olib kelib,⁺ ³⁵havoriylarning ixtiyoriga berardilar. Pullar odamlarning ehtiyojiga qarab taqsimlanardi. ³⁶Imonlilar orasida Levi qabilasidan boʻlgan Yusuf ismli bir odam bor edi. U asli Kiprdan edi. Havoriylar unga Barnabo, yaʼni “dalda beruvchi” degan nom bergan edilar⁺. ³⁷Yusuf ham dalasini sotib, pulini havoriylarga inʼom qildi.

5–BOB

Xanoniyo bilan Sapfira

5¹Xanoniyo degan bir odam xotini Sapfira bilan kelishib, mulkidan bir qismini sotdi. ²Xanoniyo pulning bir qismini oʻziga olib qoldi. Xotini bu haqda bilardi. Xanoniyo pulning qolganini havoriylarga olib borib berdi. ³Butrus undan soʻradi:

— Xanoniyo, nimaga shaytonga qalbingdan joy berib, Muqaddas Ruhga yolgʻon gapirding? Yerning pulidan bir qismini olib qolding–ku! ⁴Mulkingni sotmasingdan oldin, u seniki edi, sotganingdan keyin ham, pul seniki edi. Bunday ish qilishga qanday jurʼat etding?! Sen odamlarga emas, balki Xudoga yolgʻon gapirding!⁺

⁵Xanoniyo bu soʻzlarni eshitishi bilanoq yerga yiqilib jon berdi. Bu voqeani eshitganlarning hammasi qattiq vahimaga tushib qoldi. ⁶Yigitlar kelib, uning jasadini kafanladilar, keyin uni olib chiqib, dafn qildilar.

⁷Uch soatlardan keyin Xanoniyoning xotini keldi. Yuz bergan hodisadan u bexabar edi. ⁸Butrus ayoldan soʻradi:

— Menga ayt–chi, sen bilan ering yerlaringizni falon narxga sotdingizlarmi?

— Ha, oʻshancha narxga sotdik, — deb javob berdi ayol. ⁹Shunda Butrus ayolga dedi:

— Nima uchun sizlar Egamizning Ruhini sinashga qaror qildingizlar? Ana, eringni dafn qilgan odamlar eshikdan kirib kelishyapti. Endi ular seni ham olib chiqadilar.

¹⁰Shu zahoti ayol ham yiqildi–yu, jon berdi. Yigitlar kirib kelib koʻrdilarki, ayol jon beribdi. Ular ayolni ham olib borib, erining yoniga dafn qildilar. ¹¹Bu voqeani eshitgan odamlar va butun jamoat* vahimaga tushib qoldi.

Moʻjizalar va ajoyibotlar

¹²Havoriylar xalq orasida koʻplab moʻjizalar va ajoyibotlar koʻrsatardilar. Hamma imonlilar Sulaymon ayvonida* yigʻilishardi⁺. ¹³Xalq ularga gʻoyat hurmat koʻrsatar, begonalardan hech kim ularga qoʻshilishga jurʼat qilolmasdi. ¹⁴Ammo Rabbimiz Isoga imon keltirib, jamoatga qoʻshilgan erkagu ayollar soni tobora koʻpayib boraverdi. ¹⁵Odamlar: “Butrus yoʻldan oʻtayotganda, uning soyasi bularning ustiga tushsin”, deb xastalarni koʻchalarga olib chiqishardi. Ularni chorpoyalarga, toʻshaklarga yotqizib qoʻyishardi⁺. ¹⁶Bir talay olomon ham Quddus atrofidagi qishloqlardan keldi. Ular ham xasta, yovuz ruhlardan azob chekayotganlarni olib kelgan edilar. Xastalarning hammasi shifo topdi.

Havoriylar quvgʻin qilinadilar

¹⁷Shunda sadduqiy mazhabidan boʻlgan oliy ruhoniy va uning barcha sheriklari havoriylarga qahrini sochdilar⁺. ¹⁸Ular havoriylarni hibsga olib, davlat qamoqxonasiga tashladilar⁺. ¹⁹Ammo tunda Egamizning bir farishtasi qamoqxona eshigini ochdi, havoriylarni tashqariga olib chiqib, shunday dedi:⁺

²⁰— Boringlar, Maʼbadda turib, bu yangi hayot toʻgʻrisidagi xabarni odamlarga aytinglar.

²¹Havoriylar bu gapni eshitib, azonda Maʼbad hovlisiga kirdilar va odamlarga taʼlim bera boshladilar.

Oliy ruhoniy va uning yordamchilari Maʼbadga keldilar va Oliy kengashni, yaʼni hamma Isroil yoʻlboshchilarini chaqirtirdilar. Havoriylarni olib kelish uchun qamoqxonaga odam yubordilar. ²²Maʼbad mirshablari borib, qamoqxonada havoriylarni topa olmadilar. Ular qaytib kelib, xabar berdilar:

²³— Borsak, qamoqxona mahkam qulflangan, soqchilar eshik oldida turishgan ekan. Ammo eshiklarni ochib ichkariga kirganimizda, ichkarida hech kimni topa olmadik.

²⁴Maʼbad mirshabboshisi* va bosh ruhoniylar bu soʻzlarni eshitib, havoriylarga nima boʻldi ekan, deb hayron boʻldilar. ²⁵Shu payt bir odam kelib, xabar berdi:

— Sizlar qamoqqa tashlagan odamlar Maʼbad hovlisida turibdilar, odamlarga taʼlim beryaptilar.

²⁶Mirshabboshi bilan mirshablar borib, havoriylarni hibsga oldilar, ammo zoʻrlik qilmadilar. “Odamlar bizni toshboʻron qilmasin”, deb qoʻrqdilar⁺.

²⁷Ular havoriylarni olib kelib, Oliy kengash oldida turgʻizib qoʻydilar. Oliy ruhoniy ularga shunday dedi:⁺

²⁸— Biz sizlarga, bu Odamning nomi bilan taʼlim bermanglar, deb qatʼiy taqiqlamaganmidik?! Sizlar esa butun Quddus boʻylab taʼlimotingizni yoyib yuboribsiz! Bu Odamning qonini bizning gardanimizga yuklayapsizlar!⁺

²⁹Butrus bilan havoriylar shunday javob berdilar:

— Biz insonga emas, Xudoga itoat etishimiz lozim⁺. ³⁰Sizlar Isoni yogʻochga* mixlab oʻldirgan edingizlar, ota–bobolarimizning Xudosi esa Uni tiriltirdi. ³¹Xudo Isoni yuksaltirib, Oʻzining oʻng tomoniga oʻtqazdi*. Isroil xalqi tavba qilsin, ularning gunohlari kechirilsin deb, Xudo Isoni Sarvar va Najotkor qilib tayinladi. ³²Biz bularga guvohmiz, Muqaddas Ruh ham guvohdir. Xudo Muqaddas Ruhni Unga itoat etadiganlarga inʼom qilgan⁺.

³³Oliy kengash bu gaplarni eshitib, gʻazabga mindi, havoriylarni oʻldirmoqchi boʻldi⁺. ³⁴Oliy kengashda xalqning hurmatiga sazovor boʻlgan bir Tavrot tafsirchisi bor edi. Uning ismi Gamaliyol boʻlib, u farziylardan* edi. Gamaliyol oʻrnidan turib, havoriylarni qisqa vaqtga tashqariga olib chiqishlarini buyurdi⁺. ³⁵Shundan keyin u Oliy kengashga dedi:

— Ey, Isroil yoʻlboshchilari, bu odamlarni biron narsa qilmoqchi boʻlsangiz, ehtiyot boʻlinglar. ³⁶Esingizda boʻlsa, bir qancha vaqt oldin Fevdas degan odam buyuklikka daʼvo qilgandi. Hatto toʻrt yuztacha odam unga ergashdi. Ammo Fevdas oʻldirildi, uning izdoshlari tarqalib, yoʻq boʻlib ketdi. ³⁷Shundan keyin aholini roʻyxatga olish paytida paydo boʻlgan Jalilalik Yahudo bir qancha odamni ortidan ergashtirdi. U ham halok boʻldi, unga ergashganlarning hammasi tarqalib ketdi⁺. ³⁸Shu bois sizlarga aytyapman: bu odamlarga qarshi biron harakat qila koʻrmanglar. Ularni oʻz holiga qoʻyinglar! Ularning rejalari va qilayotgan ishlari insonniki boʻlsa, bu ishlari barham topadi⁺. ³⁹Agar Xudodan boʻlsa, sizlar ularni magʻlub qila olmaysizlar. Yana oʻzlaringiz Xudoga qarshi jang qilayotgan boʻlib qolmanglar⁺.

⁴⁰Shunday qilib, Oliy kengash Gamaliyolning maslahatiga rozi boʻldi. Ular havoriylarni chaqirib, qamchi bilan savalatdilar, “Hech qachon Isoning nomi bilan gapirmaysizlar”, deb buyruq berib, qoʻyib yubordilar.

⁴¹Havoriylar Oliy kengash huzuridan xursand boʻlib chiqdilar, chunki ular “Xudo bizni Isoning nomi uchun haqoratlanishimizga loyiq hisobladi”, der edilar⁺. ⁴²Ular har kuni Maʼbad hovlisida va odamlarning uylarida taʼlim berardilar. Isoning Masih ekani toʻgʻrisidagi Xushxabarni vaʼz qilishda davom etaverdilar.

6–BOB

Xizmatga tanlangan yetti kishi

6¹Shu vaqt davomida shogirdlarning soni ortib boraverdi. Ammo shu paytda yunonzabon va oramiyzabon* yahudiy imonlilar orasida ziddiyat paydo boʻldi. Yunonzabon yahudiylar: “Kundalik oziq–ovqat taqsimlanganda, yunonzabon bevalar eʼtibordan chetda qolyaptilar”, deb eʼtiroz bildirdilar⁺. ²Oʻn ikki havoriy jamiki shogirdlarni yigʻib, ularga shunday dedilar:

— Biz Xudoning kalomini vaʼz qilishni bir chetda qoldirib, ozuqa tarqatish bilan ovora boʻlishimiz notoʻgʻri. ³Birodarlar, orangizdan yetti kishini tanlanglar. Ular obroʻ–eʼtiborga ega, Muqaddas Ruhga va donolikka toʻlib–toshgan boʻlsin. Ularni bu xizmatga tayin etaylik⁺. ⁴Biz esa oʻzimizni ibodatga va Xudo kalomining xizmatiga bagʻishlaylik.

⁵Ularning gapi butun jamoaga maʼqul boʻldi. Jamoa imonga va Muqaddas Ruhga toʻla Stefanni, shuningdek, Filip, Proxorus, Nikanor, Timon, Parmenas va ilgari yahudiy diniga kirgan* Antioxiyalik Nikolasni tanladilar⁺. ⁶Ular bu odamlarni havoriylarning oldiga turgʻizib qoʻydilar. Havoriylar ularga qoʻllarini qoʻyib, ibodat qildilar⁺.

⁷Shunday qilib, Xudoning soʻzi yoyilib boraverdi. Shogirdlar soni Quddusda koʻpaydi. Ruhoniylarning koʻpchiligi imonga keldilar⁺.

Stefan hibsga olinadi

⁸Stefan Xudoning marhamatiga va ilohiy qudratga toʻlgan edi*. U xalq orasida ajoyib moʻjizalar va alomatlar koʻrsatdi. ⁹Ammo “Ozod qilingan qullar” degan sinagoga aʼzolarining baʼzilari — Kirineyaliklar, Iskandariyaliklar, shuningdek, Kilikiya va Asiyaliklar Stefan bilan bahslasha boshladilar. ¹⁰Muqaddas Ruh Stefanga koʻp donolik berdi, shuning uchun ular Stefanning gaplarini inkor qila olmadilar⁺. ¹¹Shundan keyin sinagoga aʼzolari baʼzi odamlarni gijgijlab: “Stefan Musoga va Xudoga qarshi kufr soʻzlar aytganini eshitdik”, deb aytishga koʻndirdilar⁺. ¹²Shu yoʻl bilan ular xalqni, yoʻlboshchilarni, Tavrot tafsirchilarini qayradilar. Ular Stefanni ushlab, Oliy kengashga olib keldilar. ¹³Shunda ular soxta guvohlarni yolladilar. Soxta guvohlar shunday dedilar: “Bu odam mana shu muqaddas Maʼbadga va qonunga qarshi gaplar aytishdan toʻxtamayapti⁺. ¹⁴Uning aytishicha, Nosiralik Iso Maʼbadni qulatar emish, Muso bizlarga bergan urf–odatlarni oʻzgartirar emish.”⁺ ¹⁵Oliy kengashda oʻtirganlar Stefanga tikilib qaradilar, uning yuzi xuddi farishtaning yuziga oʻxshash ekanini koʻrdilar.

7–BOB

Stefanning Oliy kengash oldidagi nutqi

7¹Oliy ruhoniy Stefandan: “Shu gaplar rostmi?” deb soʻradi. ²Stefan shunday javob berdi: “Birodarlar, otalar! Mening gaplarimga quloq solinglar. Bobomiz Ibrohim hali Xoronda yashamasdan oldin — Mesopotamiyada* boʻlgan paytda ulugʻvor Xudo unga zohir boʻlib,⁺ ³shunday dedi: «Oʻz yurtingdan, qarindosh–urugʻlaring oldidan chiqib ket. Men senga bir yurtni koʻrsataman, oʻsha yerga borasan.»*⁺ ⁴Shundan keyin Ibrohim Xaldeylar yurtini* tark etib, Xoronga borib oʻrnashdi. Ibrohimning otasi vafot etgach, Xudo uni Xorondan hozir sizlar yashab turgan yurtga koʻchirdi⁺. ⁵Xudo Ibrohimga u yerdan mulk bermadi, hatto bir qarich yer ham bermadi. Lekin Ibrohimga va uning nasliga oʻsha yurtni mulk qilib berishni vaʼda qildi. Vaholanki, oʻsha paytda Ibrohimning farzandi yoʻq edi⁺. ⁶Xudo unga shunday dedi: «Sening nasling begona bir yurtda musofir boʻlib yashaydi. Toʻrt yuz yil qul boʻlib, jabr–zulm tortadi⁺. ⁷Ammo ularni qul qilib oladigan xalqni Men jazolayman. Shundan keyin ular oʻsha yurtdan chiqadilar va bu yerda Menga sajda qiladilar.»*⁺ ⁸Keyin Xudo unga sunnat ahdini* berdi. Shunday qilib, Ibrohimdan Isʼhoq tugʻildi. Isʼhoqni sakkiz kunligida Ibrohim sunnat qildi. Isʼhoqdan Yoqb tugʻildi, u ham sunnat qilindi. Yoqubdan oʻn ikki qabila asoschilari tugʻildi, ular ham sunnat qilindi⁺.

⁹Yoqubning oʻgʻillari oʻzlarining ukalari Yusufga hasad qilib, uni Misrga sotib yubordilar. Ammo Xudo Yusuf bilan birga boʻlib,⁺ ¹⁰uni hamma kulfatlardan saqlab qoldi. Xudo Yusufni shunchalik dono qildiki, u Misr firʼavnining iltifotiga sazovor boʻldi. Firʼavn Yusufni butun Misr va oʻzining xonadoni ustidan hokim qilib tayinladi⁺. ¹¹Oʻsha davrda butun Misr va Kanʼon boʻylab ocharchilik tarqaldi, koʻp azob–uqubatlar kelib chiqdi. Ota–bobolarimiz yegulik topa olmay qoldilar. ¹²Yoqub, Misrda don bor ekan, deb eshitib qoldi. U oʻgʻillarini, yaʼni bizning bobolarimizni Misrga birinchi bor safarga joʻnatdi⁺. ¹³Ular Misrga ikkinchi marta borganlarida, Yusuf akalariga oʻzini tanitdi. Shunday qilib, Yusufning urugʻ–aymogʻi firʼavnga maʼlum boʻldi⁺. ¹⁴Shundan keyin Yusuf otasi Yoqubni, hamma qarindosh–urugʻlarini yoniga chaqirdi. Ular hammasi boʻlib yetmish besh* kishi edilar⁺. ¹⁵Shunday qilib, Yoqub Misrga ketdi. Yoqub ham, uning oʻgʻillari, yaʼni ota–bobolarimiz ham Misrda vafot etdilar⁺. ¹⁶Ularning suyaklarini Shakam shahriga olib kelib, Ibrohimning maqbarasiga qoʻydilar. Bu maqbarani Ibrohim shakamlik Xamoʻrning oʻgʻillaridan bir qancha kumushga sotib olgan edi⁺.

¹⁷Xudoning Ibrohimga bergan vaʼdasi amalga oshadigan payt yaqinlashgani sari, Misrdagi xalqimiz gʻoyat koʻpayib borar edi⁺. ¹⁸Misrni boshqa hukmdor boshqara boshladi. U Yusuf toʻgʻrisida hech narsa bilmasdi⁺. ¹⁹Ular ota–bobolarimizga nayrang ishlatdilar. Ota–bobolarimiz chaqaloqlaridan voz kechishlariga toʻgʻri keldi, chaqaloqlari oʻldirildi⁺. ²⁰Shu paytda Muso tugʻilgan edi. U juda chiroyli bola edi. Ota–onasining uyida Musoni uch oy parvarishlaganlaridan keyin⁺ ²¹oxiri, voz kechishga majbur boʻldilar. Firʼavnning qizi Musoni saqlab olib, oʻz oʻgʻliday tarbiya qildi⁺. ²²Musoga Misrliklarning ilmu maʼrifati oʻrgatildi, u soʻzda ham, ishda ham buyuk odam boʻldi.

²³Muso qirq yoshga kirganda, uning yuragida qardoshlari boʻlgan Isroil xalqini koʻrish orzusi tugʻildi. ²⁴Misrliklardan biri Isroil xalqidan bittasiga shafqatsizlik qilayotganini koʻrganda, Muso qardoshini himoya qildi. Misrlikni oʻldirib, qardoshining oʻchini oldi⁺. ²⁵Muso: «Xudo men orqali xalqimni ozod qilmoqchi, buni xalqim tushunsa kerak», deb oʻyladi. Ammo ular tushunmadilar. ²⁶Keyingi kuni Muso Isroil xalqidan ikkitasi janjallashayotganini koʻrib, ularni yarashtirmoqchi boʻldi: «Quloq solinglar, ey odamlar, axir, sizlar birodarsizlar! Nega bir–biringizni xafa qilyapsizlar?» ²⁷Ammo qardoshini xafa qilayotgan odam Musoni turtib dedi: «Kim seni bizning ustimizdan hukmdor yoki hakam qilib qoʻydi? ²⁸Kecha Misrlikni oʻldirganingday meni ham oʻldirmoqchimisan?»*⁺ ²⁹Muso bu gapni eshitgach, Misrdan qochib ketdi va Midiyon yurtida* musofir boʻlib yashay boshladi. Bu yurtda Muso ikki oʻgʻil koʻrdi⁺.

³⁰Oradan qirq yil oʻtgach, Muso sahrodagi Sinay togʻi yonida boʻlganda, buta alangasi ichida unga bir farishta* zohir boʻldi*⁺. ³¹Muso buni koʻrib, hayron boʻldi. Yaxshiroq koʻrish uchun butaga yaqin bordi. Shu payt u Egamizning ovozini eshitdi: ³²«Men ota–bobolaringiz — Ibrohim, Isʼhoq va Yoqubning Xudosiman.» Muso qoʻrqqanidan titrab, qarashga jurʼat etmadi⁺. ³³Shunda Egamiz Musoga dedi: «Oyogʻingdagi chorigʻingni yech, chunki sen turgan joy muqaddas yerdir⁺. ³⁴Xalqimning Misrda chekkan azoblarini koʻrdim, ularning oh–vohlarini eshitdim. Men ularni ozod qilish uchun keldim. Endi kel, Men seni Misrga yuboraman.»⁺

³⁵Mana shu Musoni xalq rad qilib, unga: «Kim seni bizga hukmdor va hakam qilib qoʻydi?» deb aytgandi. Xudoning Oʻzi esa Musoni hukmdor va xaloskor qilib yubordi. U buni buta ichida zohir boʻlgan farishta orqali amalga oshirdi⁺. ³⁶Muso Isroil xalqini Misrdan olib chiqdi. Misrda, Qizil dengizda va sahroda qirq yil davomida moʻjizalar va alomatlar koʻrsatdi⁺. ³⁷Isroil xalqiga: «Xudo sizlar uchun oʻz xalqingiz orasidan menga oʻxshagan bir paygʻambar chiqaradi*»*, deb aytgan ham oʻsha Muso edi⁺. ³⁸Sahroda Isroil xalqi bilan birga yashagan Musodir, Sinay togʻida otalarimiz bilan birga turgan, farishta bilan gaplashgan ham udir. Bizga beriladigan Xudoning hayotbaxsh kalomini Muso farishtadan qabul qildi⁺. ³⁹Ammo ota–bobolarimiz Musoga itoat etishni istamadilar. Aksincha, ular Musoni mensimay, koʻngillarida Misrga qaytishga moyil boʻldilar⁺. ⁴⁰Ular Horunga shunday dedilar: «Biz uchun xudolar yasab ber, ular bizni yoʻlda boshlab borsin. Bizni Misrdan olib chiqqan Musoga nima boʻlganini bilmaymiz.»*⁺ ⁴¹Oʻsha paytda ular buzoq tasvirini yasadilar, oʻsha butga qurbonlik qildilar. Shunday qilib, qoʻllarining ijodi oldida koʻngilxushlik qildilar⁺. ⁴²Shu sababdan Xudo ulardan yuz oʻgirdi, samoviy jismlarga sajda qilishsin, deb ularni tark etdi. Zotan, paygʻambarlar kitobida shunday yozilgan:

«Ey Isroil xalqi, sizlar juda koʻp qurbonliklar keltirasizlar! Men ota–bobolaringizni qirq yil sahroda olib yurganimda, ulardan shu qadar koʻp qurbonligu nazrlarni talab qilmadim!⁺ ⁴³Sizlar oʻzingiz yasagan xudolarga — Moʻlax va Rayfon* tasvirlariga topinib yuribsizlar. Shuning uchun Men sizlarni Bobil yurtiga surgun qilaman. Qani, endi turinglar! Moʻlaxning chodirini va Rayfonning tasviri boʻlgan yulduzni koʻtarib olib ketinglar.»*⁺

⁴⁴Sahroda ota–bobolarimizning Muqaddas ahd chodiri* bor edi. Bu Chodir, Xudo Musoga buyurganday, U koʻrsatgan namuna boʻyicha yasalgan edi⁺. ⁴⁵Keyinroq oʻsha Chodir otalarimizga berildi. Otalarimiz Yoshua bilan ketganlarida Chodirni oʻzlari bilan olib ketdilar. Oʻshanda Xudo quvib yuborgan xalqlarning yerini otalarimiz tortib olgan edilar. Chodir shoh Dovud zamonigacha oʻsha yurtda otalarimiz bilan qoldi⁺. ⁴⁶Xudoning marhamatiga sazovor boʻlgan Dovud: «Yoqubning Xudosiga maskan* qurib beray», deb Undan izn soʻradi⁺. ⁴⁷Ammo Xudoga uyni Sulaymon qurib berdi⁺. ⁴⁸Vaholanki, Xudoyi Taolo inson qoʻllari bilan yasalgan uylarda istiqomat qilmaydi. Xudo paygʻambar orqali aytganday:⁺

⁴⁹«Osmon Mening taxtimdir,

Yer oyogʻim tagidagi kursidir.

Menga qanday uy qurib bera olasiz?!

— demoqda Egamiz. —

Qaysi joy Menga maskan boʻla oladi?!

⁵⁰Axir, hammasini Oʻz qoʻllarim bilan yaratganman.»*⁺

⁵¹Sizlar oʻjar xalqsiz! Ey yuraklari, quloqlari sunnat qilinmaganlar!* Sizlar ham, ota–bobolaringizga oʻxshab, har doim Muqaddas Ruhga qarshi turasizlar⁺. ⁵²Ota–bobolaringiz paygʻambarlarning hammasini quvgʻin qilganlar! Solih Zotning* kelishini bashorat qilganlarni ular oʻldirganlar! Endi esa sizlar Solih Zotni sotib, qatl qildingizlar⁺. ⁵³Xudoning qonunini olgan sizlarsiz. Ammo oʻsha qonun sizlarga farishtalar orqali berilganiga* qaramay, sizlar unga rioya qilmadingizlar.”⁺

⁵⁴Oliy kengash aʼzolari Stefanning soʻzlarini eshitib, gʻazabga mindilar, gʻazabdan tishlarini gʻijirlatdilar⁺. ⁵⁵Ammo Muqaddas Ruhga toʻlgan Stefan osmonga tikilib, Xudoning ulugʻvorligini koʻrdi. Iso Xudoning oʻng tomonida* turar edi⁺.

⁵⁶“Qaranglar! — dedi Stefan. — Men osmon ochilganini koʻryapman. Inson Oʻgʻli* Xudoning Oʻng tomonida turibdi!”⁺

⁵⁷Ular esa qoʻllari bilan quloqlarini berkitib oldilar, soʻng birdaniga hammalari ovozlari boricha baqirib, Stefanga tashlandilar. ⁵⁸Ular Stefanni shahar tashqarisiga olib chiqdilar va toshboʻron qildilar. Unga qarshi guvohlik berganlar esa choponlarini Shoul* degan yigitning oyoqlari ostiga qoʻydilar⁺.

⁵⁹Ular Stefanni toshboʻron qilayotganlarida, Stefan: “Ey Rabbim Iso, ruhimni ol!” deb ibodat qildi⁺. ⁶⁰Soʻngra u tiz choʻkib, ovozi boricha: “Ey Rabbim Iso! Bu gunohni ularga yuklamagin!” deb baqirib, jon berdi⁺.

8–BOB

Shoul imonlilar jamoatini quvgʻin qiladi

8¹Stefanning oʻlimini Shoul* maʼqullagan edi. Oʻsha kundanoq Quddusdagi imonlilar jamoati shafqatsiz quvgʻinlardan azob cheka boshladi. Havoriylardan boshqa hamma imonlilar Yahudiya va Samariya boʻylab tarqalib ketdilar⁺. ²Taqvodor odamlar Stefanni dafn qildilar, u uchun qattiq qaygʻurib, aza tutdilar. ³Shoul esa jamoatni yoʻq qilish payiga tushgan edi. U uyma–uy yurib, erkagu ayol imonlilarni sudrab olib chiqar, ularni qamoqxonaga tashlar edi⁺.

Filip Samariyada vaʼz qiladi

⁴Imonlilar tarqalib ketib, Iso haqidagi xabarni har joylarda vaʼz qilib yurardilar⁺. ⁵Filip* Samariyaning bosh shahriga* borib, u yerdagi aholiga Masih toʻgʻrisida vaʼz qildi⁺. ⁶Filipni tinglab turgan va qilgan moʻjizalarini koʻrgan olomon uning gaplariga diqqat bilan quloq soldi. ⁷Yovuz ruhlar koʻp odamlarning ichidan chinqirib chiqib ketardi, koʻplab shol va choʻloq odamlar shifo topar edilar⁺. ⁸Shunday qilib, oʻsha shaharda katta shodlik hukm surardi.

⁹Shu yerda Shimoʻn degan bir odam yashardi. U anchadan beri sehr–jodular qilib, Samariya aholisini hayratda qoldirib kelardi. Shu tariqa u oʻzini buyuk odam qilib koʻrsatardi. ¹⁰Shahardagi har bir odam — kattayu kichik uning gaplariga diqqat bilan quloq solar, “Bu odam Xudoning qudratidir, u Buyuk Qudrat deb nom olgan”, deb aytardi. ¹¹Shimoʻn uzoq vaqt odamlarni sehr–jodulari bilan ajablantirib kelgani uchun ham, odamlar unga diqqat bilan quloq solishardi. ¹²Ammo Filip Xudoning Shohligi va Iso Masih toʻgʻrisidagi Xushxabarni vaʼz qilgandan keyin, odamlar Filipga ishondilar. Erkagu ayol suvga choʻmdirildi. ¹³Hatto Shimoʻn ham imonga keldi. U suvga choʻmdirilgandan keyin, yuz berayotgan alomatlaru buyuk moʻjizalarni koʻrib, hayratda qoldi va Filipdan ajralmaydigan boʻldi⁺.

¹⁴Quddusdagi havoriylar, Samariya aholisi* Xudoning kalomini qabul qilibdi, deb eshitganlari uchun, Butrus bilan Yuhannoni ularning oldiga yubordilar⁺. ¹⁵Butrus bilan Yuhanno borib, Muqaddas Ruhni qabul qilib olinglar, deb Samariyaliklar uchun ibodat qildilar⁺. ¹⁶Chunki hali Muqaddas Ruh ularning birontasini ham qamrab olmagan edi. Ular faqat Rabbimiz Iso nomi bilan suvga choʻmdirilgan edilar, xolos⁺. ¹⁷Shundan keyin Butrus bilan Yuhanno ularning ustiga qoʻllarini qoʻydilar. Shu tariqa Samariyaliklar Muqaddas Ruhni qabul qildilar⁺.

¹⁸Shimoʻn koʻrdiki, odamlarning boshlariga havoriylar qoʻllarini qoʻyganlarida, Muqaddas Ruh ularga berilardi. U Butrus bilan Yuhannoga pul taklif qilib, dedi:

¹⁹— Shu qudratdan menga ham beringlar, toki birontasining boshiga qoʻllarimni qoʻyganimda, oʻsha odam Muqaddas Ruhni qabul qilsin.

²⁰Ammo Butrus shunday javob berdi:

— Puling oʻzing bilan birga doʻzaxga ravona boʻlsin, chunki sen, Xudoning inʼomini pulga sotib olsam boʻladi, deb oʻylaysan. ²¹Bu ishda sening na ulushing, na haqing bor! Sening yuraging Xudo nazarida toʻgʻri emas. ²²Endi tavba qilib, bu fosiq niyatingdan qayt, “Meni kechirgin”, deb Egamizga ibodat qil, balki yuragingdagi niyatingni U kechirar⁺. ²³Koʻrib turibman: yuraging achchiq zardaga toʻla, oʻzing fosiqlik zanjiriga bogʻlangansan.

²⁴Shimoʻn shunday javob berdi:

— Men uchun Egamizga ibodat qilinglar, tagʻin aytganlaringizdan biri boshimga tushmasin⁺.

²⁵Butrus bilan Yuhanno u yerda guvohlik berib, Rabbimiz Iso haqidagi xabarni vaʼz qildilar. Shundan keyin Samariyaning koʻp qishloqlarida Xushxabarni eʼlon qilib, Quddusga qaytib ketdilar⁺.

Filip va Habashistonlik amaldor

²⁶Shu orada Egamizning bir farishtasi Filipga dedi: “Qani, boʻl, janubga bor, Quddusdan Gʻazoga olib boradigan sahro yoʻlidan ket.”⁺ ²⁷Filip yoʻlga chiqdi, ketayotib Habashistonlik bir amaldorni uchratib qoldi. U Habashiston malikasining* bosh xazinaboni lavozimidagi katta amaldor edi. U sajda qilgani Quddusga kelib,⁺ ²⁸endi uyiga qaytayotgan edi. Amaldor aravada oʻtirganicha, Ishayo paygʻambar kitobini oʻqib ketayotgan edi. ²⁹Muqaddas Ruh Filipga: “Aravaga yaqinroq bor, uning yonida yur”, dedi⁺. ³⁰Filip yugurib, aravaga yetib oldi, amaldorning Ishayo paygʻambar kitobini oʻqiyotganini eshitdi. Filip:

— Oʻqiyotganingizni tushunyapsizmi? — deb soʻradi.

³¹— Birontasi yordam bermasa, tushunarmidim?! — deb javob berdi amaldor. U Filipga: “Chiq, yonimga oʻtir”, deb taklif qildi⁺. ³²Amaldor oʻqiyotgan Muqaddas bitiklar parchasi quyidagilar edi:

“Boʻgʻizlanishga olib borilgan qoʻyday,

Jun qirquvchi oldida jim turgan qoʻziday

U miq etmadi, ogʻzini ochmadi.

³³U xoʻrlandi. Adolatdan mahrum qilindi.

Uning nasli haqida kim oʻylaydi?

Yer yuzida uning hayotiga chek qoʻyildi.”*⁺

³⁴Amaldor Filipdan soʻradi:

— Ayt–chi, paygʻambar bu gaplarni kim toʻgʻrisida aytdi — oʻzi toʻgʻrisidami yoki boshqa birontasi toʻgʻrisidami?

³⁵Shundan keyin Filip tushuntira boshladi, Muqaddas bitiklarning shu qismidan boshlab, Iso haqidagi Xushxabarni amaldorga soʻzlab berdi⁺. ³⁶⁻³⁷Ular yoʻlda ketayotganlarida, suv bor joyga kelib qoldilar. Shunda amaldor dedi:

— Mana bu yerda suv bor ekan. Suvga choʻmdirilishimga nima xalaqit beradi?!*

³⁸Amaldor aravani toʻxtatishga buyurdi. Ular ikkalasi — Filip bilan amaldor suvga tushdilar, Filip uni suvga choʻmdirdi.

³⁹Ular suvdan chiqqanlaridan keyin, Egamizning Ruhi toʻsatdan Filipni olib ketdi*. Amaldor uni qaytib koʻrmadi, ammo xursand boʻlganicha, yoʻlida davom etdi⁺. ⁴⁰Filip esa Azotus shahrida* paydo boʻlib qoldi. U Qaysariyaga* kelguncha, butun oʻlka boʻylab oʻtar ekan, hamma shaharlarda Xushxabarni eʼlon qilib boraverdi⁺.

9–BOB

Shoul imonga keladi

9¹Shu orada Shoul* Rabbimiz Isoning shogirdlariga qarshi qattiq oʻlim xavfini solib yurardi. U oliy ruhoniyning huzuriga borib,⁺ ²Damashqdagi sinagogalarga xat yozib berishini soʻradi. U yerda erkak boʻladimi yoki ayolmi — Isoning yoʻlidan yuruvchilarni topib olsa, ularni bogʻlab Quddusga olib kelishga ijozat soʻragan edi. ³Shoul Damashqqa yaqinlashib qolganda, birdan osmondan tushgan bir nur uning yon–atrofini yoritib yubordi⁺. ⁴Shoul yerga yiqilib, shunday bir ovozni eshitdi:

— Shoul, Shoul! Nega Meni quvgʻin qilyapsan?

⁵— Yo Hazratim!* Siz kimsiz? — deb soʻradi Shoul.

— Sen quvgʻin qilayotgan Isoman, — degan javob keldi*. ⁶— Endi oʻrningdan tur, shaharga kir. Nima qilishing kerakligi senga oʻsha yerda aytiladi.

⁷Shoulga hamroh boʻlganlarning tillariga bir soʻz kelmay, toʻxtab qolgan edilar. Ular ovozni eshitardilar–u, ammo hech kimni koʻrmasdilar⁺. ⁸Shoul yerdan turdi, koʻzlarini ochdi, ammo hech narsani koʻra olmadi. Ular Shoulni qoʻlidan ushlab, Damashq shahriga olib bordilar. ⁹Uch kungacha Shoulning koʻzi koʻrmadi, shu kunlar davomida u na yedi, na ichdi.

¹⁰Damashqda Isoning Xanoniyo degan shogirdi bor edi. Rabbimiz Iso vahiyda unga zohir boʻlib: “Xanoniyo!” deb chaqirdi. “Labbay, Rabbim!” deb javob berdi u⁺. ¹¹Rabbimiz Iso Xanoniyoga dedi:

— Oʻrningdan tur, Toʻgʻri deb ataluvchi koʻchaga bor. Yahudoning uyidan Tarsuslik* Shoul degan odamni soʻra. Hozir u ibodat qilyapti⁺. ¹²Unga vahiy kelgan. Vahiyda u Xanoniyo degan odamning kelishini koʻrgan. Uning koʻzlari ochilishi uchun sen unga qoʻllaringni qoʻyasan.

¹³Xanoniyo esa shunday javob berdi:

— Yo Rabbim, men u odam haqida koʻpchilikdan eshitgan edim. U Quddusdagi Sening azizlaringga koʻp yomonlik qilgan ekan. ¹⁴Bu yerda ham u Sening nomingni tiliga oladiganlarni qamash uchun bosh ruhoniylardan vakolat olibdi.

¹⁵Rabbimiz Iso esa unga shunday dedi:

— Boraver, u Mening tanlangan qurolimdir. U gʻayriyahudiylar orasida, shohlar va Isroil xalqi orasida nomimni mashhur qiladi⁺. ¹⁶U Mening nomim haqi qanchalar azob chekishi kerakligini uning oʻziga koʻrsataman⁺.

¹⁷Shunday qilib, Xanoniyo borib, oʻsha uyga kirdi. U Shoulga qoʻlini qoʻyib, shunday dedi:

— Birodarim Shoul! Yoʻlingda senga zohir boʻlgan Rabbimiz Iso meni bu yerga yubordi, toki sening koʻzlaring ochilsin, Muqaddas Ruhga toʻlgin⁺.

¹⁸Shu zahoti baliq tangachalariga oʻxshash narsa Shoulning koʻzlaridan tushdi. U yana koʻra boshladi. U oʻrnidan turib, suvga choʻmdirildi. ¹⁹Ovqat yeb, quvvatga kirdi.

Shoul Damashqda vaʼz qiladi

Shoul bir necha kun Damashqdagi imonlilar bilan birga boʻldi⁺. ²⁰U toʻgʻri sinagogaga borib: “Iso Xudoning Oʻgʻlidir*”, deb vaʼz qila boshladi. ²¹Uning vaʼzini eshitganlarning hammasi hayron boʻlib, shunday deyishardi: “Quddusda Isoning nomini tilga olganlarga qirgʻin keltirgan odam shu emasmi? Uning bu yerga kelishdan maqsadi — odamlarni bosh ruhoniylar oldiga bogʻlab olib borish emasmikan?”⁺ ²²Ammo Shoulning vaʼzi tobora kuchli boʻlib boraverdi. U Isoning Masih ekanini isbot etib, Damashqda yashaydigan yahudiylarni esankiratib qoʻydi⁺.

²³Bir qancha vaqt oʻtgandan keyin, yahudiylar Shoulni oʻldirish uchun reja tuzdilar⁺. ²⁴Shoul esa ularning rejasidan xabar topdi. Uni oʻldirish uchun shahar darvozalarini kechayu kunduz qoʻriqlardilar. ²⁵Ammo Shoulning shogirdlari uni kechasi savatga solib, shahar devoridagi derazadan* tushirib yubordilar⁺.

Shoul Quddusda

²⁶Shoul Quddusga borgandan keyin, Isoning u yerdagi shogirdlariga qoʻshilishga harakat qildi. Ammo shogirdlarning hammasi undan qoʻrqishardi. Shoul ham Isoning shogirdi boʻlganiga ular ishonmadilar. ²⁷Shunda Barnabo* Shoulni havoriylarning oldiga olib bordi. Shoul yoʻlda qanday qilib Rabbimiz Isoni koʻrganini, Shoulga U qanday gapirganini, Shoul Damashqda qoʻrqmasdan Iso nomi bilan qanday vaʼz qilganini havoriylarga hikoya qilib berdi⁺. ²⁸Shunday qilib, Shoul ular bilan qoldi va butun Quddus boʻylab qoʻrqmasdan Rabbimiz nomi bilan vaʼz qilib yurdi. ²⁹Shoul yunonzabon yahudiylar bilan ham suhbatlashib, ular bilan munozara qildi. Ammo ular Shoulni oʻldirmoqchi boʻldilar⁺. ³⁰Imonlilar bu toʻgʻrida xabar topib, Shoulni Qaysariyagacha* olib keldilar, keyin uni Tarsus shahriga joʻnatdilar⁺.

³¹Butun Yahudiya, Jalila va Samariyadagi imonlilar jamoati tinchlikka erishib, kuchayib boraverdi. Jamoat Egamizdan qoʻrqib va Muqaddas Ruhdan madad olib, koʻpayib boraverdi.

Butrus Loʻd va Yaffada

³²Butrus hamma yoqni aylanib, imonlilarni koʻrgani borardi. Bir safar u Loʻd shahrida* yashaydigan Xudoning azizlari huzuriga tashrif buyurdi. ³³U yerda Butrus Yeney degan odam bilan uchrashib qoldi. Yeney shol boʻlib, sakkiz yildan beri toʻshakdan tura olmas edi. ³⁴Butrus unga:

— Yeney, Iso Masih senga shifo beryapti: oʻrningdan tur, toʻshagingni yigʻib qoʻy! — dedi. Yeney shu zahoti oʻrnidan turib ketdi⁺. ³⁵Butun Loʻd shahri va Sharon tekisligining ahli Yeneyni koʻrib, Rabbimiz Isoga yuz burdi.

³⁶Yaffa shahrida* Isoning bir shogirdi bor edi. U ayolning ismi Tavita boʻlib, yunonchada Doʻrkas* edi. U koʻp xayrli ishlar qilardi, muhtojlarga yordam berardi⁺. ³⁷Oʻsha paytda u kasal boʻlib, vafot etdi. Uning jasadini yuvib, boloxonaga qoʻydilar. ³⁸Loʻd shahri Yaffa shahriga yaqin edi. Shogirdlar Butrus u yerda ekanini eshitdilar va uning oldiga ikki kishini yuborib: “Iltimos, hayallamay biz tomonga keling”, deb xabar yubordilar. ³⁹Butrus oʻrnidan turdi–yu, ular bilan ketdi. Butrus yetib kelgach, uni boloxonaga olib chiqdilar. Hamma bevalar Butrusning yonida yigʻlab turganlaricha, kamzullar va boshqa kiyimlarni koʻrsatib: “Tavita* tirikligida bularni tikkan edi”, derdilar. ⁴⁰Butrus ularni tashqariga chiqarib yubordi. Shundan keyin u tiz choʻkib, ibodat qildi–da, jasadga oʻgirilib: “Tavita, tur oʻrningdan!” dedi. Shunda Tavita koʻzlarini ochdi, Butrusni koʻrib, qaddini rostlab oʻtirdi⁺. ⁴¹Butrus qoʻlini Tavitaga uzatib, oʻrnidan turishiga yordamlashdi. Keyin Xudoning azizlarini va bevalarni chaqirib, tirilgan ayolni koʻrsatdi⁺. ⁴²Bu voqea butun Yaffaga maʼlum boʻldi va koʻpchilik Rabbimiz Isoga imon keltirdi. ⁴³Butrus ancha vaqt Yaffa shahrida Shimoʻn degan bir koʻnchining* uyida turdi.

10–BOB

Butrus va Korniliy

10¹Qaysariyada* Korniliy degan bir odam bor edi. U Rim lashkaridagi “Italiya” nomli boʻlinmada yuzboshi edi. ²Korniliy taqvodor odam boʻlib, uning oʻzi ham, oilasi ham Xudodan qoʻrqardi*. U kambagʻal yahudiylarga koʻp xayr–sadaqa berar, doimo Xudoga ibodat qilardi⁺. ³Bir kuni soat uchlarda* unga vahiy keldi. Xudoning farishtasi kirib kelayotganini u aniq koʻrdi. Farishta: “Korniliy!” deb chaqirdi⁺.

⁴Korniliy qoʻrquv ichida unga tikilib qarab:

— Labbay, Hazrat! — dedi.

Farishta unga shunday dedi:

— Sening ibodatlaring va xayr–sadaqalaring Xudoga maʼqul boʻldi⁺. ⁵Endi Yaffaga odam yuborib, Butrus degan odamni* chaqirtirib kel. ⁶Butrus bir koʻnchining* uyida mehmon boʻlib turibdi. Shimoʻn ismli oʻsha koʻnchining uyi dengiz boʻyida*⁺.

⁷Korniliyga gapirgan farishta ketdi. Korniliy xizmatkorlaridan ikkitasini va unga xizmat qiladigan taqvodor, ishonchli bir askarini chaqirdi. ⁸Roʻy bergan hodisani ularga aytib berib, ularni Yaffaga joʻnatdi.

⁹Keyingi kun tush paytida* ular yoʻlda davom etib, shaharga yaqinlashganlarida, Butrus ibodat qilgani tomga chiqqan edi*⁺. ¹⁰U ochqab, biron narsa tanovul qilgisi keldi. Ovqat tayyorlanayotganda, Butrusga vahiy keldi. ¹¹U osmon ochilganini, katta dasturxonga oʻxshash bir narsa toʻrt burchagidan osilgan holda yerga tushib kelayotganini koʻrdi. ¹²Uning ichida turli hayvonlar, sudralib yuruvchilar va qushlar bor edi. ¹³Shu payt u: “Oʻrningdan tur, Butrus, soʻyib yegin” degan ovozni eshitdi. ¹⁴Ammo Butrus dedi:

— Aslo unday qilmayman, Egam! Men hech qachon harom yoki nopok narsalarni* yemaganman!⁺

¹⁵Oʻsha ovoz yana Butrusga: “Xudo halol deb aytgan narsalarni sen harom demagin”, deya gapirdi⁺. ¹⁶Bu suhbat uch marta takrorlandi. Shunda dasturxon birdan osmonga olindi.

¹⁷Butrus, bu vahiyning maʼnosi nima ekan, deb esankirab turganda, Korniliy yuborgan odamlar kelib qoldilar. Ular koʻnchi Shimoʻnning uyi qayerdaligini bilib olib, darvoza oldida turgan edilar. ¹⁸Ular baland ovoz bilan:

— Butrus degan mehmon shu yerdami? — deb soʻradilar.

¹⁹Butrus hali ham vahiy haqida oʻylab oʻtirgan edi. Shunda Muqaddas Ruh unga dedi:

— Qara, uchta odam seni izlab keldi⁺. ²⁰Endi oʻrningdan tur, pastga tush, hech ikkilanmay ular bilan birga bor. Ularni Men joʻnatganman.

²¹Shunday qilib, Butrus pastga tushib, ularga dedi:

— Sizlar izlayotgan odam menman. Nima sababdan keldingizlar?

²²— Bizni Rim yuzboshisi Korniliy joʻnatdi, — deb javob berdi ular. — U solih, Xudodan qoʻrqadigan odam, butun yahudiy xalqi orasida katta obroʻga ega. Xudoning farishtasi unga: “Butrusni uyingga taklif qil, uning aytganlarini eshitgin”, deb aytibdi⁺.

²³Shundan keyin Butrus ularni ichkariga taklif etib, mehmon qildi.

Keyingi kuni Butrus ular bilan birga yoʻlga otlandi. Yaffalik baʼzi imonlilar Butrus bilan birga ketdilar. ²⁴Ertasi kuni ular Qaysariyaga kirib keldilar. Korniliy ularni kutayotgan edi. U qarindoshlari va yaqin doʻstlarini taklif qilgan edi. ²⁵Butrus uyga kirib, Korniliyga roʻpara keldi. Shunda Korniliy Butrusning oyoqlariga bosh urib, unga taʼzim qildi⁺. ²⁶Ammo Butrus unga:

— Oʻrningdan tur, men ham bir bandaman, — deb uni turgʻizib qoʻydi⁺.

²⁷Butrus u bilan gaplasharkan, ichkariga kirdi va u yerda bir talay odam toʻplanganini koʻrdi. ²⁸Butrus ularga shunday dedi:

— Oʻzlaringiz bilasizlarki, yahudiy odam boshqa xalqdan boʻlgan odam bilan aloqa bogʻlashi, unikiga borishi qonunimizga xilofdir. Ammo Xudo endi menga hech bir kimsani harom yoki nopok deb hisoblamaslikni ayon qildi⁺. ²⁹Shuning uchun menga odam yuborganlaringizda, hech qanday eʼtiroz bildirmay keldim. Endi bilsam boʻladimi, nima uchun meni chaqirtirdingizlar?

³⁰Korniliy shunday javob berdi:

— Toʻrt kun ilgari xuddi shu paytda — soat uchlarda uyimda ibodat qilayotgan edim. Birdan* roʻparamda oppoq kiyim kiygan bir odam paydo boʻldi. ³¹U menga shunday dedi: “Korniliy, sening ibodating Xudoga yetib bordi, xayr–sadaqalaringni U maʼqul koʻrdi. ³²Endi Yaffaga odam yuborib, Butrus degan odamni chaqirtirib kel. U Shimoʻn ismli koʻnchining uyida mehmon boʻlib turibdi. Shimoʻnning uyi dengiz boʻyida*.” ³³Shuning uchun darhol sizga odam yubordim, siz ham olijanoblik qilib, keldingiz. Egamiz sizga aytishni buyurgan hamma narsani eshitish uchun endi hammamiz Xudoning huzurida toʻplandik.

Gʻayriyahudiylar Xushxabarni eshitadilar

³⁴Butrus ularga gapira boshladi:

— Haqiqatan ham, Xudo tarafkashlik qilmasligini bilaman⁺. ³⁵Har bir elatda Xudodan qoʻrqadigan va toʻgʻri ishlarni qiladigan har bir odam Unga maʼquldir⁺. ³⁶U Isroil xalqiga yuborgan xabarni bilasizlar. Tinchlik keltiradigan bu Xushxabarni Xudo Iso Masih orqali eʼlon qildi. Iso Masih hammaning Rabbiysidir⁺. ³⁷Yahudiya boʻylab nimalar yuz berganini bilasizlar. Bu hodisalarning hammasi Yahyoning choʻmdirilish toʻgʻrisidagi xabaridan keyin Jalila hududida boshlangan edi⁺. ³⁸Xudo Nosiralik Isoni Muqaddas Ruh va kuch–qudrat bilan qanday toʻldirganini bilasizlar. Iso hamma yoqqa borib, yaxshi ishlar qildi, iblisning hukmronligidan azob chekkanlarni shifoladi, chunki Xudo U bilan edi⁺. ³⁹U Yahudiya va Quddusda qilgan ishlarning hammasiga biz guvohmiz. Shundan keyin Isoni yogʻochga* mixlab, oʻldirdilar. ⁴⁰Ammo Xudo Uni uchinchi kuni tiriltirib, zohir qildi. ⁴¹Iso hammaga emas, faqat bizga zohir boʻldi. Chunki Xudo bizni Iso haqida guvohlik berishimiz uchun tanlagandi. Iso tirilgandan keyin biz U bilan yeb–ichdik. ⁴²U bizga: “Xalqlarga vaʼz qilib, guvohlik beringlar. Oʻliklar va tiriklarni hukm qilish uchun Xudo Meni tayinlaganini ularga aytinglar”, — deb buyurdi⁺. ⁴³Barcha paygʻambarlar ham Iso toʻgʻrisida guvohlik bergan edilar. Isoga ishongan har bir odamning gunohlari Uning nomi tufayli kechiriladi, deb aytgan edilar⁺.

Gʻayriyahudiylar Muqaddas Ruhni qabul qiladilar

⁴⁴Butrus hamon gapirar ekan, uning soʻzlarini eshitayotganlarni Muqaddas Ruh qamrab oldi. ⁴⁵Xudo gʻayriyahudiylarga ham Muqaddas Ruhni inʼom qilib berganini Butrus bilan birga kelgan yahudiy imonlilar* koʻrib hayratda qoldilar. ⁴⁶Chunki gʻayriyahudiylar boshqa* tillarda gaplashayotganini va Xudoni ulugʻlayotganlarini ular eshitib turardilar. Shunda Butrus dedi:⁺

⁴⁷— Bu odamlar, xuddi biz singari, Muqaddas Ruhni qabul qildilar. Shunday ekan, ularning suvga choʻmdirilishiga kim toʻsqinlik qila oladi?!⁺

⁴⁸Shunday qilib, Butrus ularga, Iso Masih nomi bilan suvga choʻminglar, deb buyruq berdi. Soʻng ular Butrusdan bir necha kun qolishini iltimos qildilar⁺.

11–BOB

Quddusdagi imonlilar jamoatiga Butrusning xabari

11¹Havoriylar va Yahudiyadagi imonlilar: “Gʻayriyahudiylar ham Xudoning kalomini qabul qilibdilar” degan xabarni eshitdilar. ²Butrus Quddusga borganda, yahudiy imonlilar* unga taʼna qildilar:⁺

³— Siz sunnatsiz odamlarnikida mehmon boʻlibsiz, ular bilan birga yeb–ichibsiz!⁺

⁴Shunda Butrus ularga yuz bergan voqeani batafsil tushuntira boshladi:

⁵— Men Yaffa shahrida ibodat qilayotgan edim, bir payt hushimdan ketib, vahiy koʻribman. Osmondan katta dasturxonga oʻxshash bir narsa toʻrt burchagidan osilgan holda oldimga tushib keldi⁺. ⁶Men oʻsha narsaning ichiga yaxshilab qaradim va unda turli xil chorva va yovvoyi hayvonlarni, sudralib yuruvchilar va qushlarni koʻrdim. ⁷Oʻshanda bir ovoz menga: “Tur, Butrus, soʻyib yegin” deganini eshitdim. ⁸Men shunday javob berdim: “Aslo unday qilmayman, Egam! Men hech qachon harom yoki nopok narsalarni* ogʻzimga olmaganman!” ⁹Ammo oʻsha ovoz ikkinchi marta eshitilib: “Xudo halol deb aytgan narsalarni sen harom deb aytmasliging kerak”, deb osmondan gapirdi⁺. ¹⁰Bu suhbat uch marta takrorlandi. Shunda dasturxonga oʻxshash oʻsha narsa yana osmonga olindi. ¹¹Xuddi shu paytda Qaysariyadan yuborilgan uchta odam men turgan uyga yetib kelgan edi. ¹²Muqaddas Ruh menga: “Hech ikkilanmay bu odamlar bilan birga bor”, deb aytdi. Bu olti birodar men bilan birga borib, oʻsha odamning uyiga kirdi⁺. ¹³U odam uyida farishta paydo boʻlganini, uning oʻzi bu farishtani koʻrganini bizga soʻzlab berdi. Farishta unga shunday debdi: “Yaffaga odam yuborib, Butrus degan odamni* chaqirtirib kel⁺. ¹⁴U senga aytadigan xabar orqali oʻzing va oilang najot topasizlar.” ¹⁵Men gapimni boshlashim bilanoq, Muqaddas Ruh oldin bizni qamrab olgani singari, ularni ham qamrab oldi⁺. ¹⁶Shunda men Rabbimiz Isoning: “Yahyo suvga choʻmdirgan edi, sizlar esa Muqaddas Ruhga choʻmdirilasizlar” degan soʻzlarini esladim*⁺. ¹⁷Biz Rabbimiz Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizga bergan inʼomni ularga ham bergan boʻlsa, men kim boʻlibmanki, Xudoga qarshilik qilsam?!⁺

¹⁸Ular bu soʻzlarni eshitib, jim boʻlib qoldilar. Soʻng Xudoga hamdu sano aytib:

— Xudo hatto gʻayriyahudiylarni ham hayotga eltadigan tavbaga olib boribdi, — dedilar.

Antioxiyadagi imonlilar jamoati

¹⁹Stefan oʻldirilgandan keyin boshlangan quvgʻinlar oqibatida imonlilar Finikiya, Kipr va Antioxiyaga tarqalib ketdilar. Ular Iso haqidagi xabarni yahudiylardan boshqa hech kimga aytmasdilar⁺. ²⁰Ularning orasida Kipr va Kirineyadan Antioxiyaga* kelgan baʼzi imonlilar bor edi. Ular Rabbimiz Iso toʻgʻrisida u yerdagi gʻayriyahudiylarga* ham vaʼz qildilar. ²¹Egamizning qudrati ularda bor edi, shuning uchun koʻpchilik imonga kelib, Rabbimizga yuz burdi. ²²Bu yangilik Quddusdagi imonlilar jamoatiga yetib keldi. Jamoatdagilar Barnaboni Antioxiyaga joʻnatdilar⁺. ²³U kelib, Xudoning marhamatini koʻrganidan xursand boʻldi. Hammaga: “Chin yurakdan Rabbimiz Isoga sadoqatingizni saqlab qolinglar”, deb nasihat qildi. ²⁴U Muqaddas Ruhga va imonga toʻla, olijanob odam edi. Juda koʻp odamlar Isoni Rabbim deb imonga keldilar⁺.

²⁵Shundan keyin Barnabo Shoulni* izlab Tarsus shahriga ketdi. U Shoulni topgandan keyin, uni Antioxiyaga olib keldi⁺. ²⁶Shunday qilib, Barnabo bilan Shoul bir yil davomida u yerdagi jamoat bilan bir joyga yigʻilib, bir qancha odamlarga taʼlim berdilar. Shogirdlarga birinchi marta Antioxiya shahrida “masihiylar” deb nom berildi.

²⁷Oʻsha paytda Quddusdan Antioxiyaga paygʻambarlar keldilar⁺. ²⁸Ulardan biri — Xagabus degani oʻrtaga chiqib, butun olamda qattiq ocharchilik boʻlishini Muqaddas Ruh orqali bashorat qildi. (Uning bashorati Qaysar* Klavdiy* hukmronligi davrida amalga oshdi.)⁺ ²⁹Shogirdlar, imkonimiz boricha Yahudiyada yashaydigan imonli birodarlarimizga yordam joʻnatamiz, deb qaror qildilar. ³⁰Ular aytganlarini qilib, Barnabo va Shoul orqali Quddusdagi jamoat oqsoqollariga hadyalar yubordilar.

12–BOB

Yoqub oʻldiriladi, Butrus qamoqqa tashlanadi

12¹Xuddi shu paytda shoh Hirod* imonlilar jamoatining baʼzi aʼzolarini quvgʻin qila boshladi. ²U Yuhannoning akasi Yoqbni* qilich bilan oʻldirtirdi⁺. ³Hirod koʻrdiki, bu yahudiylarga maʼqul kelyapti, shunday qilib, u Butrusni hibsga oldi. Bu voqea Xamirturushsiz non bayrami kunlarida yuz berdi⁺. ⁴U Butrusni qamatib, toʻrt kishidan iborat toʻrt guruh askarni qorovul qilib qoʻydi. Fisih bayramidan* soʻng uni xalqning oldiga olib chiqib, hukm qilishni rejalashtirgan edi⁺. ⁵Butrus hibsda ekan, jamoat u uchun Xudoga chin dildan ibodat qildi⁺.

Butrus qamoqdan qutuladi

⁶Hirod Butrusni xalq oldiga olib chiqmoqchi boʻldi. Oʻsha kundan oldingi tunda Butrus ikki soqchi oʻrtasida uxlayotgan edi. U ikkita zanjir bilan kishanlangan, qamoqxona eshigida soqchilar navbatchilik qilishardi. ⁷Birdan Egamizning farishtasi zohir boʻlib, hujrada nur porlab ketdi. Farishta Butrusning yonboshiga turtib uygʻotdi va: “Tezda oʻrningdan tur!” dedi. Shunda kishanlar Butrusning bilaklaridan tushib ketdi⁺. ⁸Farishta unga:

— Kamaringni bogʻla, chorigʻingni kiy, — dedi. Butrus aytilganday qildi. Keyin farishta unga:

— Choponingni kiyib, ortimdan yur, — dedi. ⁹Butrus farishtaga ergashib, qamoqxonadan chiqdi. Ammo u farishtaning bu ishlari haqiqat ekanini anglamasdan, “vahiy koʻryapman, shekilli”, deb oʻylardi. ¹⁰Ular birinchi va ikkinchi darvoza soqchilari oldidan oʻtgandan keyin, shaharga olib boradigan temir darvoza oldiga keldilar. Darvoza oʻz–oʻzidan ularga ochildi. Ular tashqariga chiqib, soʻqmoq boʻylab ketdilar. Birdan farishta Butrusning oldida koʻzdan gʻoyib boʻldi⁺. ¹¹Butrus shu zahoti oʻziga kelib: “Endi ishonchim komilki, Egamiz Oʻzining farishtasini yuborib, meni Hirodning qoʻlidan, yahudiy xalqining adovatidan qutqaribdi”, dedi⁺.

¹²Butrus shularni anglab, Maryamning uyiga yoʻl oldi. Maryam Yuhannoning onasi edi. Yuhannoning ikkinchi ismi Mark edi. Maryamning uyida koʻpchilik toʻplanib, ibodat qilishayotgan ekan⁺. ¹³Butrus darvozani taqillatgan edi, Roda ismli qiz xabar olgani chiqdi. ¹⁴Qiz Butrusning ovozini tanigach, shunchalik xursand boʻlib ketdiki, darvozani ochish oʻrniga, ichkariga yugurib kirdi–da, Butrus darvoza oldida turibdi, deb eʼlon qildi. ¹⁵Ular qizga:

— Aqlingni yeb qoʻyibsan, — dedilar. Ammo qiz gapida turib olgach, ular:

— U Butrusning farishtasi*, — deb javob berdilar⁺.

¹⁶Butrus darvozani taqillatishda davom etdi. Ular darvozani ochib, Butrusni koʻrdilar–u, hayron boʻlib qoldilar. ¹⁷Butrus qoʻli bilan “jim” degan ishorani qildi va Egamiz uni qanday qilib zindondan ozod qilganini soʻzlab berdi. Soʻngra “Bu voqeani Yoqubga* va boshqa imonlilarga aytinglar”, deb qoʻshib qoʻydi. Shundan keyin Butrus u yerdan chiqib, boshqa yerga bordi⁺.

¹⁸Tong otgach, vahimali shovqin–suron koʻtarildi. Askarlar bir–biridan: “Butrus qayerga gʻoyib boʻldi?” deb soʻrardilar. ¹⁹Hirod Butrusni izlashga buyruq berdi, ammo uni topa olmadilar. Hirod soqchilarni soʻroq qilib, ularni oʻlimga mahkum qildi.

Hirodning oʻlimi

Shundan keyin Hirod Yahudiyadan Qaysariyaga* borib, oʻsha yerda turib qoldi. ²⁰Shoh Hirod Tir va Sidon aholisidan qattiq gʻazablandi. Bu shaharlar oziq–ovqat boʻyicha Hirodning shohligiga qaram boʻlgani uchun, Tir va Sidon vakillari maslahatlashib, Hirod bilan koʻrishgani keldilar. Ular saroy noziri Blastusni oʻz tomoniga ogʻdirib olganlaridan keyin, Hirod bilan sulh tuzmoqchi edilar. ²¹Hirod ularni qabul qiladigan kuni shohona liboslarini kiyib, taxtiga oʻtirdi–da, ularga nutq soʻzladi. ²²Odamlar uning bu nutqini eshitib: “Inson emas, balki xudo gapiryapti!” deb xitob qildilar. ²³Hirod Xudoni sharaflamagani uchun oʻsha zahotiyoq Egamizning farishtasi uni urdi. Hirod qurtlarga yemish boʻlib olamdan oʻtdi⁺.

²⁴Xudoning kalomi esa tobora yoyilib, Isoga ergashuvchilar koʻpayib borardi⁺. ²⁵Barnabo bilan Shoul* Quddusda topshiriqni bajarib boʻlishgach*, Antioxiyaga qaytdilar. Ular oʻzlari bilan birga Yuhannoni ham olib keldilar. Yuhannoning ikkinchi ismi Mark edi⁺.

13–BOB

Barnabo bilan Shoul safarga joʻnatiladi

13¹Antioxiyadagi imonlilar jamoatida paygʻambarlar va muallimlar ham bor edi. Barnabo, Qoracha laqabli Shimoʻn, Kirineyalik Lukiyos, viloyat hukmdori* Hirod* bilan birga oʻsgan Manaxim va Shoul* shular jumlasidan edi⁺. ²Ular Egamizga sajda qilib, roʻza tutar ekanlar, Muqaddas Ruh ularga shunday dedi: “Barnabo bilan Shoulni Menga bagʻishlanglar, toki ular Men tayinlagan ishni bajarsinlar.”⁺ ³Ular roʻza tutib, ibodat qildilar, soʻng qoʻllarini Barnabo bilan Shoulga qoʻyib, ikkovini safarga joʻnatdilar.

Kiprda

⁴Muqaddas Ruh buyrugʻiga koʻra, Barnabo bilan Shoul yoʻlga tushdilar*. Ular Selevkiya shahriga* borib, u yerdan kemada Kiprga suzib ketdilar. ⁵Salamis shahriga kelganlaridan keyin, yahudiylarning sinagogalarida Xudoning kalomini vaʼz qildilar. Yuhanno* ham ular bilan birga boʻlib, xizmatda yordam berar edi⁺.

⁶Ular butun orolni u boshidan bu boshigacha kezib chiqib, Pafos shahriga keldilar. U yerda Baryoshua degan sehrgarga duch keldilar. U odam yahudiylarning soxta paygʻambari edi⁺. ⁷Baryoshua orolning hokimi Sergiyus Pavlusning* yaqinlaridan biri edi. Sergiyus Pavlus aqlli odam edi. U Barnabo bilan Shoulni huzuriga chaqirib, Xudoning kalomini eshitmoqchi boʻldi. ⁸Ammo sehrgar Elimos Barnabo bilan Shoulga qarshi chiqdi. (Elimos Baryoshuaning yana bir ismi boʻlib, yunonchada “sehrgar” demakdir.) Elimos hokimni imondan toydirishga harakat qildi. ⁹Shoul, yaʼni Pavlus*, Muqaddas Ruhga toʻlib, sehrgarga tik boqib⁺ ¹⁰dedi:

— Ey iblis oʻgʻli! Sen har qanday haqiqatning dushmanisan, yuraging ayyorlik va yaramasliklarga toʻla. Egamizning toʻgʻri yoʻlini buzib koʻrsatishni qachon bas qilasan?! ¹¹Endi eshit: Egamizning qoʻli senga qarshi koʻtarilgan, sen maʼlum bir vaqtgacha koʻr boʻlib qolasan, quyosh nurini koʻrmaysan.

Shu zahoti Elimosning koʻzi oldi xiralashib, qorongʻi boʻldi. Elimos u yoq–bu yoqni paypaslab, qoʻlidan yetaklab yuradigan birontasini izladi. ¹²Hokim yuz bergan voqeani koʻrib, imonga keldi, chunki u Rabbimiz Iso haqidagi taʼlimotdan hayratga tushgan edi.

Pisidiyadagi Antioxiya shahrida

¹³Pavlus bilan uning hamrohlari Pafos shahridan suzib, Pamfiliyadagi Perga shahriga keldilar. Yuhanno* shu yerda ularni tark etib, Quddusga qaytdi⁺. ¹⁴Qolganlar esa Pergadan joʻnab, Pisidiyadagi Antioxiya shahriga keldilar. Shabbat kuni ular sinagogaga kirib oʻtirishdi. ¹⁵Tavrot va Paygʻambarlar bitiklaridan* qiroat tugagach, sinagoganing yoʻlboshchilari: “Birodarlar, agar bizga biror nasihatingiz boʻlsa, marhamat”, deb ularga xabar yubordilar⁺. ¹⁶Pavlus oʻrnidan turib, qoʻli bilan “jim” degan ishorani qildi, soʻng soʻz boshladi: “Ey Isroil xalqi! Xudodan qoʻrqadigan* boshqa xalqlar, quloq solinglar! ¹⁷Mana shu Isroil xalqining Xudosi bizning ota–bobolarimizni tanlab oldi. Ular Misrda musofir boʻlib yashagan vaqt davomida Xudo ulardan buyuk xalq yaratdi. Buyuk qudrati bilan ularni Misrdan olib chiqdi⁺. ¹⁸Qirq yil davomida Xudo ularning sahrodagi qilmishlariga chidadi*⁺. ¹⁹U Kanʼon yurtida yetti elatni* qirib tashlab, ularning yurtini Isroil xalqiga mulk qilib berdi⁺. ²⁰Bularning hammasi taxminan 450 yil* davom etdi.

Bundan keyin Xudo ularga Shomuil paygʻambar zamonigacha hakamlarni berdi. ²¹Keyin Isroil xalqi shoh soʻragan edi, Xudo ularga Kish oʻgʻli Shoulni shoh qilib berdi. Shoul Benyamin qabilasidan boʻlib, qirq yil hukmronlik qildi⁺. ²²Xudo Shoulni taxtdan tushirgandan keyin, Dovudni Isroil xalqining shohi qildi. Xudo u haqda shunday degan edi: «Essay oʻgʻli Dovudni Oʻzimning koʻnglimga mos deb topdim. Dovud Mening hamma xohishlarimni bajo qiladi.»*⁺ ²³Xudo bergan vaʼdasiga muvofiq, Dovud naslidan Isoni Isroil xalqiga najotkor qilib yubordi. ²⁴Iso xizmatini boshlamasdan oldin, Yahyo butun Isroil xalqiga, gunohlaringizdan qaytinglar, suvga choʻminglar, deb vaʼz qildi⁺. ²⁵Yahyo xizmatini yakunlayotib: «Sizlar meni kim deb bilasizlar? Men vaʼda qilingan Zot emasman. U mendan keyin keladi. Men Uning choriqlarini yechib qoʻyishga ham arzimayman», degan edi*⁺.

²⁶Ey birodarlarim, Ibrohim avlodlari! Ey Xudodan qoʻrqadigan boshqa xalqlar! Najot haqidagi bu xabar bizga berilgan. ²⁷Ammo Quddus aholisi va ularning hukmdorlari Isoning kimligini tanimadilar. Garchi ular har Shabbat kuni oʻqilayotgan paygʻambarlarning soʻzlarini eshitsalar–da, paygʻambarlar Iso haqida yozganini ular tushunmadilar. Isoni oʻlimga mahkum qilib, paygʻambarlarning bashoratlarini amalga oshirdilar⁺. ²⁸Oʻlimga mahkum qilish uchun ular sabab topa olmagan boʻlsalar ham, Pilatdan* Uni oʻldirishni talab qildilar⁺. ²⁹U toʻgʻrida yozilgan har bir narsani amalga oshirganlaridan keyin, jasadini yogʻochdan* tushirib, qabrga qoʻydilar⁺. ³⁰Ammo Xudo Uni oʻlikdan tiriltirdi⁺. ³¹Bir necha kun U Jaliladan Quddusga Oʻzi bilan kelganlarga zohir boʻlib turdi. Hozir ular Isroil xalqiga guvohlik beryaptilar⁺.

³²⁻³³Barnabo bilan men esa bu Xushxabarni sizlarga eʼlon qilmoqdamiz: Xudo Isoni tiriltirdi! Shu orqali ota–bobolarimizga bergan vaʼdasini ularning farzandlari boʻlmish bizlar uchun bajardi. Bu haqda Zaburning ikkinchi sanosida shunday yozilgan:

«Sen Mening Oʻgʻlimsan,

Bugun Men Senga Ota boʻldim.»*⁺

³⁴Axir, Xudo, Uni oʻlikdan tiriltiraman, Uni qabrda chiritmayman, deb vaʼda bergan edi. U shunday degan edi:

«Dovudga vaʼda qilgan tabarruk barakalarni sizlarga beraman.»*⁺

³⁵Boshqa bir sanoda bu yanada toʻliqroq tushuntirilgan:

«Taqvodoringni* qabrda chiritmaysan.»*⁺

³⁶Darvoqe, Dovud oʻz vaqtida Xudoning maqsadi uchun xizmat qilgan edi. Dovud vafot etgach, ota–bobolari yoniga dafn qilindi. Uning tanasi qabrda chiridi⁺. ³⁷Ammo Xudo tiriltirgan Isoning tanasi chirimadi. ³⁸Shuning uchun, ey birodarlarim, eshitinglar! Gunohlarimiz Iso orqali kechirilishini biz sizlarga eʼlon qilmoqdamiz⁺. ³⁹Isoga ishongan har bir kishi hamma gunohlaridan U orqali oqlanadi. Musoning qonuni orqali esa oqlanib boʻlmaydi⁺. ⁴⁰Ehtiyot boʻlinglar, toki paygʻambarlar aytgan quyidagi soʻzlar boshingizga tushmasin:⁺

⁴¹«Qaranglar, ey mazaxchilar!

Hayratda qolib oʻlinglar!

Sizning davringizda Men shunday bir ish qilamanki,

Eshitsangiz quloqlaringizga ishonmaysizlar.»*”

⁴²Pavlus bilan Barnabo sinagogadan chiqar ekanlar, xalq ularga: “Kelgusi Shabbat kuni ham shu narsalar toʻgʻrisida gapirib bersangizlar”, deb iltimos qildilar. ⁴³Sinagogadagi yigʻindan keyin xalq tarqaldi. Pavlus bilan Barnaboga koʻplab yahudiylar va yahudiy diniga kirgan* taqvodorlar ergashdilar. Pavlus bilan Barnabo ularga, Xudoning marhamati ostida yashashni davom ettiringlar, deb dalda berdilar⁺.

⁴⁴Keyingi Shabbat kuni ham deyarli butun shahar Rabbimiz Iso haqidagi xabarni eshitish uchun yigʻildi. ⁴⁵Yahudiylar shunchalik koʻp odamni koʻrib, qattiq hasad qila boshladilar. Pavlusning aytganlariga qarshi chiqib, uni haqoratladilar⁺. ⁴⁶Shunda Pavlus bilan Barnabo ikkovi jasorat bilan shunday dedilar:

— Xudoning kalomini birinchi navbatda sizlarga bildirishimiz kerak edi. Ammo sizlar Xudoning kalomini rad qildingizlar va oʻzlaringizni abadiy hayotga noloyiq deb bildingizlar. Shuning uchun biz gʻayriyahudiylarning oldiga ketyapmiz⁺. ⁴⁷Egamiz bizga shunday amr bergan edi:

“Yerning chetigacha najotni olib boringlar deb,

Men sizlarni gʻayriyahudiylarga nur qilaman.”*⁺

⁴⁸Gʻayriyahudiylar bu gapni eshitib, xursand boʻldilar. Ular Rabbimiz Iso haqidagi xabarni izzat–hurmat bilan qabul qildilar. Abadiy hayot uchun tanlanganlarning hammasi imonga keldi. ⁴⁹Shunday qilib, Rabbimiz Iso haqidagi xabar yurt boʻylab yoyilib boraverdi. ⁵⁰Ammo yahudiylar shaharning yuqori martabali, Xudodan qoʻrqadigan* ayollarini va eʼtiborli erkaklarini qayrab, Pavlus bilan Barnaboni taʼqib qilib, ularni yurtdan quvib chiqarishga undadilar⁺. ⁵¹Havoriylar esa ogohlantirish tariqasida oyoqlarining changini qoqib*, Ikoniya shahriga ketdilar⁺. ⁵²Antioxiyadagi shogirdlar sevinch va Muqaddas Ruhga toʻlib boraverdilar⁺.

14–BOB

14¹Xuddi shunga oʻxshash voqea Ikoniya shahrida* yuz berdi: Pavlus bilan Barnabo sinagogaga kirib, otashin vaʼz aytdilar. Natijada bir qancha yahudiylar bilan gʻayriyahudiylar* imonga keldilar⁺. ²Ammo imonga kelmagan yahudiylar gʻayriyahudiylarni qayrab, ularni imonlilarga qarshi qoʻzgʻatdilar. ³Pavlus bilan Barnabo bu yerda uzoq vaqt qolib, Rabbimiz Iso haqida jasorat bilan gapiraverdilar. Rabbimiz ham ularga moʻjizalar va alomatlar koʻrsatish qudratini berib, Oʻzining marhamati haqidagi xabarni ular orqali tasdiqladi⁺. ⁴Shahar aholisi esa ikkiga boʻlindi: baʼzilari yahudiylar tomonga oʻtdi, boshqalari esa havoriylarga qoʻshildi⁺.

⁵Shundan keyin yahudiylar va gʻayriyahudiylar oʻz yoʻlboshchilari bilan birga havoriylarga hamla qilib, ularni toshboʻron qilmoqchi boʻldilar. ⁶Havoriylar bu toʻgʻrida bilib qolganlaridan keyin Likoniyaning boshqa hududlariga qochib ketdilar. Ular Listra va Darba shaharlarida va ularning yon–atrofidagi joylarda ham⁺ ⁷Xushxabarni vaʼz qilishda davom etdilar.

Listra va Darba shaharlarida

⁸Listra shahrida bir odam boʻlib, oyoqlarini qimirlata olmasdan oʻtirardi. U tugʻma mayib boʻlib, hech qachon yurmagan edi⁺. ⁹Pavlus gapirayotganda, u quloq solib oʻtirgan edi. Pavlus unga tikilib qaradi. U odamning shifo topishiga ishonchi borligini koʻrib,⁺ ¹⁰unga baland ovozda dedi:

— Oʻrningdan tur!*

U odam sakrab oʻrnidan turdi–da, yura boshladi⁺. ¹¹Olomon Pavlusning qilgan ishini koʻrgach, Likoniy tilida: “Xudolar bizning oldimizga inson qiyofasida kelibdi!” deb shovqin soldilar⁺. ¹²Ular Barnaboni Zevs, Pavlus notiq boʻlgani uchun uni Xermes* deb atashdi. ¹³Zevsning maʼbadi shahar tashqarisida edi. Zevs ruhoniysi shahar darvozalariga buqalar va gulchambarlar olib keldi. Ruhoniy bilan olomon qurbonlik nazr qilmoqchi boʻldilar⁺. ¹⁴Havoriylar Barnabo bilan Pavlus buni eshitib, qattiq iztirob chekib, kiyimlarini yirtdilar*, olomon orasiga yorib kirdilar. Ular shunday deb baqirdilar:⁺

¹⁵— Nimaga bunday qilyapsizlar! Biz ham sizlar singari, insonlarmiz! Biz sizlarga Xushxabar olib keldik, toki sizlar anavi behuda narsalardan yuz oʻgiringlar, osmon bilan yerni, dengizni va ulardagi hamma mavjudotni yaratgan barhayot Xudoga yuz buringlar⁺. ¹⁶Oʻtmishda Xudo hamma xalqlarni oʻz holiga qoʻydi⁺. ¹⁷Ammo shunga qaramay, Oʻz ezguligini koʻrsatib, osmondan yomgʻir yogʻdirib keldi, mavsumida hosil berdi, rizqingizni tugal qilib, yuraklaringizni shodlikka toʻldirdi⁺.

¹⁸Shu gaplarni aytib, havoriylar, biz uchun qurbonlik keltirmanglar, deb olomonni zoʻrgʻa toʻxtatib qoldilar*.

¹⁹Antioxiya va Ikoniyadan baʼzi bir yahudiylar kelib, xalqni oʻzlariga ogʻdirib oldilar. Ular* Pavlusni toshboʻron qildilar va “U oʻldi, shekilli”, deb uni shahardan tashqariga sudrab chiqarib tashladilar⁺. ²⁰Shogirdlar Pavlusning atrofiga yigʻilganlaridan keyin esa, u oʻrnidan turib, shaharga qaytib kirdi. Ertasi kuni esa Barnabo bilan birga Darba shahriga ketdi.

Pavlus va Barnabo Suriyaning Antioxiya shahriga qaytadilar

²¹Ular Xushxabarni Darba shahrida vaʼz qilib, koʻp shogirdlar orttirganlaridan keyin, Listra shahriga, soʻngra Ikoniya va Antioxiya shaharlariga qaytib keldilar. ²²Ular shogirdlarni imonda sobit qolishga undab: “Biz Xudoning Shohligiga kirishimiz uchun koʻp mashaqqatlarni boshdan kechirishimiz kerak”, deb dalda berardilar⁺. ²³Ular har bir imonlilar jamoatiga oqsoqollar tayin qildilar. Soʻng ibodat qilib va roʻza tutib, oqsoqollarni oʻzlari ishongan Rabbimiz Isoning panohiga topshirdilar⁺.

²⁴Soʻngra ular Pisidiyadan oʻtib, Pamfiliyaga keldilar. ²⁵Perga shahrida Iso haqidagi xabarni vaʼz qilganlaridan keyin, Attaliyaga ketdilar. ²⁶Soʻng kemada Antioxiyaga qaytib keldilar. Bu shahardagi jamoat ularni mana shu qilgan ishlari uchun Xudoning marhamatiga topshirgan edi*⁺. ²⁷Havoriylar Antioxiyaga kelganlaridan keyin, jamoatni bir joyga yigʻdilar va Xudo ular orqali nimalar qilganini, gʻayriyahudiylarning imonga kelishi uchun Xudo qanday yoʻl ochib berganini aytib berdilar. ²⁸Havoriylar bu yerda shogirdlar bilan birga ancha vaqt qoldilar.

15–BOB

Quddusdagi yigʻin

15¹Yahudiyadan bir necha odam* Antioxiyaga kelib, imonlilarga shunday taʼlim bera boshladilar: “Musoning qonuniga binoan sunnat qilinmasangizlar, najot topa olmaysizlar.”⁺ ²Pavlus bilan Barnabo ular bilan qizgʻin bahsu munozaraga kirishdilar. Shunda: “Pavlus bilan Barnabo hamda Antioxiyadan bir necha odam Quddusga yuborilsin”, deb qaror qilindi. Ular bu masalani havoriylar va oqsoqollar bilan muhokama qilishlari kerak edi⁺.

³Imonlilar jamoati ularni yoʻlga kuzatib qoʻydi. Ular Finikiya va Samariya orqali oʻtar ekanlar, gʻayriyahudiylar qanday qilib Xudoga yuz burganini aytib berdilar. Bu xabar hamma imonlilarga katta quvonch bagʻishladi. ⁴Pavlus va Barnabo Quddusga kelganlaridan keyin, jamoat, havoriylar, oqsoqollar ularni samimiy kutib oldilar. Pavlus va Barnabo Xudoning ular orqali qilgan ishlarini* yigʻilganlarga soʻzlab berdilar. ⁵Ammo farziylar mazhabiga mansub imonlilar oʻrinlaridan turib: “Gʻayriyahudiylar sunnat qilinishlari kerak. Ularga Musoning qonuniga rioya qilishlarini buyurish kerak”, dedilar.

⁶Havoriylar va oqsoqollar bu masalani muhokama qilish uchun yigʻildilar. ⁷Uzoq davom etgan munozaradan keyin Butrus oʻrnidan turib, ularga dedi:

— Birodarlarim! Oʻzlaringiz bilasizlarki, Xushxabarni gʻayriyahudiylarga vaʼz qilishim uchun Xudo meni ancha vaqt oldin orangizdan tanlab oldi. Gʻayriyahudiylar ham Xushxabarni eshitib, imonga kelishi Uning maqsadi edi⁺. ⁸Xudo inson zotining yuragini biladi, U bizga bergan Muqaddas Ruhni gʻayriyahudiylarga ham berdi. Shu orqali ularni qabul qilganini tasdiqladi⁺. ⁹Xudo imon orqali gʻayriyahudiylarning yuraklarini pokladi. Shunday qilib, biz bilan gʻayriyahudiylar orasidagi farqni Xudo yoʻq qildi⁺. ¹⁰Shunday ekan, nima uchun shogirdlarning yelkasiga ogʻir yuk ortib, Xudoni sinayapsizlar?! Axir, bu yukni biz ham, ota–bobolarimiz ham koʻtara olmagan edik–ku!⁺ ¹¹Yoʻq! Ishonamizki, biz ham ular singari, Rabbimiz Isoning inoyati tufayli najot topamiz⁺.

¹²Hamma havoriylar va oqsoqollar sukutda qoldilar. Barnabo bilan Pavlus Xudoning ular orqali gʻayriyahudiylar orasida koʻrsatgan alomatlari va ajoyibotlari toʻgʻrisida hikoya qilib berdilar. ¹³Ular gapini tugatgach, Yoqb* soʻz oldi:

— Birodarlarim! Meni eshitinglar⁺. ¹⁴Hozir Butrus* bizga Xudoning ilk bor gʻayriyahudiylarga iltifot nazarini solganini va ular orasidan Oʻziga bir xalq tanlab olganini tushuntirib berdi. ¹⁵Bu soʻzlar paygʻambarlarning aytganlari bilan mos keladi. Yozilganiday:

¹⁶⁻¹⁷“Egamiz shunday demoqda:

«Bundan keyin Men qaytib kelib,

Dovudning yiqilgan shohligini qayta tiklayman,

Uning xarobalarini yangidan barpo qilib,

Uni qayta quraman.

Shunda boshqa xalqlarning hammasi Menga intiladilar,

Oʻzim daʼvat qilgan oʻsha gʻayriyahudiylar Meni izlaydilar.»⁺

¹⁸Egamiz bularni bizga azaldan maʼlum qilgan.”*

¹⁹Yoqub gapida davom etdi:

— Shuning uchun Xudoga yuz burayotgan gʻayriyahudiylarni qiyin ahvolga solib qoʻymasligimiz kerak. ²⁰Buning oʻrniga, ularga xat yozib, shunday deb aytaylik: “Butlarga keltirilgan qurbonlikning goʻshtini tanovul qilishdan*, fahsh–zinodan* va qoni chiqarilmagan hayvonning goʻshtini yeyishdan* oʻzlaringizni tiyinglar*.”⁺ ²¹Axir, Musoning qonuni azal–azaldan har bir shaharda vaʼz qilinmoqda, har Shabbat kuni sinagogalarda oʻqilmoqda.

Gʻayriyahudiy imonlilarga maktub

²²Shundan keyin havoriylar va oqsoqollar butun imonlilar jamoati bilan shunday qarorga keldilar: “Guruhimizdan bir necha odamni tanlab olib, ularni Pavlus va Barnabo bilan birga Antioxiyaga yuboramiz.” Ular ikkita odamni — Barsabo degan Yahudoni va Silasni tanlab oldilar. Yahudo va Silas jamoatning yoʻlboshchilari edilar⁺. ²³Ularni shunday maktub bilan joʻnatdilar:

“Biz, birodarlaringiz boʻlgan havoriylar va oqsoqollar, Antioxiya, Suriya va Kilikiyada* yashaydigan gʻayriyahudiy birodarlarimizga salom yoʻllayapmiz.

²⁴Eshitishimizcha, bizning oramizdan baʼzilar borib, oʻzlarining gaplari bilan sizlarni xavotirga solibdi, yuraklaringizni gʻash qilibdi*. Ammo ularni biz yubormagan edik⁺. ²⁵Biz vakillar tanlab, ularni aziz doʻstlarimiz Barnabo va Pavlus bilan birga sizlarning huzuringizga yuborishga bir ovozdan qaror qildik. ²⁶Barnabo bilan Pavlus Rabbimiz Iso Masih haqi–hurmati, hayotlarini xavf ostiga qoʻyganlar. ²⁷Shu bois biz Yahudo bilan Silasni yuboryapmiz. Ushbu yozayotganlarimizni ular sizlarga ogʻzaki ham tasdiqlab beradilar. ²⁸Biz Muqaddas Ruh boshchiligida sizlarga quyidagi kerakli talablardan boshqa yukni yuklamaslikka qaror qildik:⁺ ²⁹sizlar butlarga keltirilgan qurbonlikning goʻshtini va qoni chiqarilmagan hayvonning goʻshtini tanovul qilishdan hamda fahsh–zinodan oʻzlaringizni tiyinglar*. Oʻzlaringizni ana shulardan tiysangizlar, yaxshi ish qilgan boʻlasizlar.

Omon boʻlinglar.”

³⁰Shunday qilib, vakillar yoʻlga chiqib, Antioxiyaga keldilar. Ular jamoatni yiqqanlaridan keyin maktubni jamoat aʼzolariga topshirdilar. ³¹Jamoat aʼzolari maktubni oʻqib, dalda soʻzlaridan xursand boʻldilar. ³²Yahudo bilan Silas paygʻambar edilar. Ular imonlilarga dalda berdilar, ularga koʻp gaplar aytib, imonda mustahkamladilar⁺. ³³⁻³⁴Yahudo bilan Silas maʼlum vaqt u yerda boʻlganlaridan keyin, imonlilar ularni yuborgan birodarlari yoniga xayrixohlik bilan joʻnatib yubordilar*. ³⁵Pavlus bilan Barnabo esa birmuncha vaqt Antioxiyada qolishdi. Ular u yerda boshqalar bilan birga taʼlim berib, Rabbimiz Iso haqidagi xabarni vaʼz qildilar⁺.

Pavlus bilan Barnabo ayrilishadi

³⁶Oradan bir necha kun oʻtgach, Pavlus Barnaboga dedi: “Qani, biz Rabbimiz Iso haqidagi xabarni vaʼz qilgan shaharlarga boraylik, imonlilarni yoʻqlaylik, ularning hol–ahvolini bilaylik.”

³⁷Mark degan Yuhannoni Barnabo birga olib ketmoqchi edi⁺. ³⁸Ammo Pavlus buni istamadi. Mark ularni Pamfiliyada qoldirib*, xizmatda oxirigacha birga boʻlmagani uchun Pavlus Barnaboning bu fikriga qattiq eʼtiroz bildirdi⁺. ³⁹Pavlus bilan Barnaboning orasida shunday anglashilmovchilik boʻldiki, ular bir–birlarini tark etdilar. Barnabo Markni oʻzi bilan birga olib, kemada Kiprga suzib ketdi. ⁴⁰Pavlus esa Silasni tanladi. Imonlilar ularni Rabbimiz Isoning panohiga topshirganlaridan keyin, ular yoʻlga chiqdilar*⁺. ⁴¹Suriya va Kilikiya hududlarini kezib, jamoatlarni imonda mustahkamladilar.

16–BOB

Timoʻtiy Pavlus va Silas bilan birga ketadi

16¹Pavlus bilan Silas Darba va Listra shaharlariga bordi. Listrada Isoning Timoʻtiy ismli shogirdi yashardi. Uning onasi imonga kelgan yahudiy boʻlib, otasi yunon edi⁺. ²Listra va Ikoniyadagi imonlilar Timoʻtiy toʻgʻrisida yaxshi gaplar aytishardi. ³Pavlus Timoʻtiyni birga olib ketmoqchi boʻlib, oʻsha yerlarda yashaydigan yahudiylar sababli uni sunnat qildirdi*. Chunki Timoʻtiyning otasi yunon ekanini hamma bilardi⁺. ⁴Ular shaharlar oralab oʻtganlarida, Quddusdagi havoriylar va oqsoqollar qaror qilgan qoidalarni imonlilarga yetkazib, bularga rioya qilinglar, deb aytishardi⁺. ⁵Shunday qilib, jamoatlar imonda mustahkam boʻlib, kundan–kunga son jihatdan koʻpayib boraverdi⁺.

Troas shahrida Pavlusga kelgan vahiy

⁶Pavlus va uning yoʻldoshlari Frigiya va Galatiya oʻlkasidan oʻtishdi, Muqaddas Ruh Asiya viloyatida Iso haqidagi xabarni vaʼz qilishni ularga taqiqlagandi⁺. ⁷Ular Misiyadan oʻtib, Bitiniya viloyatiga kirishga harakat qildilar. Ammo Muqaddas Ruh orqali Iso ularga ijozat bermadi⁺. ⁸Shunday qilib, ular qaytib, Misiya orqali Troasga* ketdilar⁺. ⁹Tunda Pavlusga vahiy keldi: Makedoniyalik bir odam: “Makedoniyaga kelib, bizga yordam ber!” deb iltijo qilardi. ¹⁰Pavlusga kelgan bu vahiydan keyin, biz* tezda Makedoniyaga borishga hozirlik koʻrdik. Xudo bizni u yerning xalqiga Xushxabarni vaʼz qilishga chaqirdi, deb ishonch hosil qilgan edik.

Filippida Lidiya imonga keladi

¹¹Biz kemada Troas shahridan suzib ketib, toʻgʻri Samofrakiya oroliga yoʻl oldik, ertasi kuni Neapolis shahriga ketdik. ¹²U yerdan esa Filippiga bordik. Bu Makedoniya viloyatining Birinchi tumanidagi shahar* boʻlib, Rimga qarashli edi. Biz bir necha kun u yerda boʻldik⁺. ¹³Shabbat kuni biz shahardan daryo boʻyiga chiqdik. U yerda ibodat qiladigan joy bor, deb oʻylagan edik. Oʻsha yerda ayollar yigʻilgan ekan, biz ular bilan oʻtirib suhbatlashdik. ¹⁴Bizni tinglab oʻtirganlar orasida Lidiya degan bir ayol ham bor edi. U Tiyatira shahridan boʻlib, safsar matolar sotardi. U xudojoʻy* edi. Pavlusning aytganlarini jon dili bilan tinglasin deb, Egamiz Lidiyaning yuragini ochdi⁺. ¹⁵Lidiya bilan uning xonadon ahli suvga choʻmdirilganlaridan keyin, u bizga shunday taklif qildi: “Agar meni Rabbimiz Isoga sodiq imonli deb hisoblasangizlar, mening uyimga kelib, oʻsha yerda turinglar.” Lidiya bizni koʻndirdi⁺.

Filippi shahridagi qamoqxonada

¹⁶Bir kuni biz ibodat qiladigan joyga ketayotganimizda, oldimizga bir choʻri qiz keldi. Bu qizda folchilik ruhi boʻlib, u bashorat qilish orqali xoʻjayinlariga koʻp pul ishlab berar ekan. ¹⁷U Pavlus bilan bizga ergashib, shunday deb baqirardi: “Manavi odamlar Xudoyi Taoloning qullari! Ular sizlarga najot topish yoʻlini eʼlon qiladilar.”⁺ ¹⁸Oʻsha choʻri bir necha kun davomida shunday qilib yurdi. Oxiri, Pavlus bezor boʻlib, orqasiga oʻgirildi–da, yovuz ruhga dedi: “Senga Iso Masih nomidan buyuraman: bu qizning ichidan chiqib ket!” Oʻsha zahoti yovuz ruh qizning ichidan chiqib ketdi⁺.

¹⁹Qizning xoʻjayinlari pul ishlash imkoniyati qoʻldan ketganini anglab yetdilar. Ular Pavlus bilan Silasni ushlab, shahar maydoniga sudrab keldilar. ²⁰Ularni Rim amaldorlari huzuriga olib kelib:

— Bu odamlar shahrimizni algʻov–dalgʻov qilyaptilar! — dedilar. — Ular yahudiylardir, ²¹biz sodiq Rim fuqarolarimiz, ular bizning qonunlarimizga zid boʻlgan odatlarni targʻib qilyaptilar. Biz ularning odatlarini qabul qila olmaymiz yoki amalda qoʻllay olmaymiz⁺.

²²Olomon Pavlus bilan Silasga qarshi hujumga qoʻshildi.

Shunda Rim amaldorlari Pavlus bilan Silasning kiyimlarini yechdirib, askarlarga: “Bularni kaltaklanglar”, deb buyurdilar⁺. ²³Ularni rosa kaltaklashgandan keyin, zindonga tashladilar. Rim amaldorlari zindonbonga: “Ularni yaxshilab qoʻriqla”, deb buyruq berdilar. ²⁴Zindonbon buyruqni olib, ikkovini ichki boʻlmaga tashladi va ularning oyoqlarini kundaga mahkamlab qoʻydi⁺.

²⁵Yarim tunda Pavlus bilan Silas ibodat qilib, Xudoga hamdu sano aytayotgan edilar. Mahbuslar esa ularni tinglab oʻtirishardi⁺. ²⁶Birdan shunday qattiq zilzila yuz berdiki, qamoqxonaning poydevori larzaga keldi, shu zahoti hamma eshiklar ochilib, mahbuslarning kishanlari yechilib ketdi⁺. ²⁷Zindonbon uygʻonib, qamoqxona eshiklari ochiq ekanini koʻrdi. U, mahbuslar ozod boʻlib ketibdi, deb oʻylab, qilichini qinidan sugʻurib, oʻzini oʻldirmoqchi boʻldi⁺. ²⁸Pavlus ovozi boricha: “Zinhor oʻzingga shikast yetkaza koʻrma, hammamiz shu yerdamiz!” deb baqirdi. ²⁹Zindonbon, chiroqlar yoqilsin, deb buyurdi va shoshilganicha ichkari kirdi–da, titrab–qaqshab, oʻzini Pavlus bilan Silasning oyoqlari ostiga tashladi⁺. ³⁰Zindonbon ikkovini tashqariga olib chiqib: “Janoblar, najot topishim uchun nima qilishim kerak?” deb soʻradi⁺.

³¹— Rabbimiz Isoga ishon, shunda oʻzing va xonadon ahling najot topasizlar, — deb javob berishdi ular⁺.

³²Pavlus bilan Silas Rabbimiz haqidagi xabarni zindonbonga va uning xonadon ahliga vaʼz qildilar. ³³Zindonbon tunda oʻsha zahotiyoq ikkovini bir chetga olib oʻtib, yaralarini yuvdi. Soʻng oʻzi va butun xonadon ahli suvga choʻmdirildi⁺. ³⁴Zindonbon Pavlus bilan Silasni uyiga olib kelib, ularga dasturxon yozdi. U butun xonadoni bilan birga Xudoga imon keltirganidan sevindi⁺.

³⁵Tong otgach, amaldorlar mirshablarni yuborib: “Anavi odamlar oʻz yoʻliga ketaversin”, dedilar. ³⁶Zindonbon bu xabarni Pavlusga yetkazdi. “Amaldorlar sizlarni ketaversin, deb xabar yuboribdi, hoziroq chiqinglar, eson–omon boringlar”, dedi. ³⁷Pavlus esa mirshablarga shunday dedi:

— Rim fuqarosi boʻlsak ham*, bizni hukm qilmasdan xalqning koʻz oʻngida kaltakladilar, zindonga tashladilar. Nima uchun endi yashirincha bizni joʻnatib yubormoqchilar?! Bunaqasi ketmaydi! Oʻzlari kelib, bizni zindondan chiqarsinlar⁺.

³⁸Mirshablar bu soʻzlarni amaldorlarga yetkazdilar. Ular Pavlus bilan Silasning Rim fuqarosi ekanini eshitib, qoʻrqib ketdilar. ³⁹Shunday qilib, amaldorlar borib, ulardan kechirim soʻrab, ularni zindondan olib chiqdilar. Soʻngra: “Shahardan ketsangizlar”, deb iltimos qildilar⁺. ⁴⁰Pavlus bilan Silas zindondan chiqqanlaridan keyin, Lidiyaning uyiga bordilar. Ular u yerda imonlilar bilan uchrashib, ularga dalda berdilar. Shundan keyin ular Filippidan joʻnab ketdilar⁺.

17–BOB

Salonika shahrida

17¹Pavlus bilan Silas Amfipolis va Apolloniya shaharlarini bosib oʻtib, Salonika shahriga keldilar. Bu shaharda yahudiylar sinagogasi bor edi⁺. ²Pavlus, oʻz odatiga koʻra, sinagogaga kirdi va uch hafta davomida Shabbat kunlari yahudiylar bilan munozara olib bordi. U Muqaddas bitiklar* asosida⁺ ³Masihning azob chekishi va oʻlikdan tirilishi kerakligini tushuntirib, isbotlab berdi. Soʻng: “Men sizlarga aytayotgan Iso oʻsha Masihdir”, dedi⁺. ⁴Yahudiylardan baʼzilari, shuningdek, Xudodan qoʻrqadigan* koʻp gʻayriyahudiylar* va yuqori martabali ayollarning koʻpchiligi Pavlus bilan Silasga ishonib, ularga qoʻshildilar. ⁵Ammo ishonmagan yahudiylar hasadga toʻldilar va koʻchalardagi bekorchi daydilarni toʻplab, olomonni yigʻib, shaharda gʻalayon boshladilar. Ular: “Pavlus bilan Silasni qidirib topamiz, xalqning oldiga olib chiqamiz”, deb Yason degan odamning uyiga hujum qildilar⁺. ⁶Ammo ularni topa olishmadi. Soʻngra Yason bilan bir necha imonlilarni shahar amaldorlari huzuriga sudrab keldilar va shunday deya shovqin soldilar: “Anavi odamlar butun dunyoni ostin–ustin qilib, bizning shahrimizga ham kelibdilar. ⁷Yason oʻsha odamlarga uyidan joy beribdi. Ularning hammasi, Iso degan boshqa shoh bor, deb Qaysarning* farmonlariga qarshi chiqyaptilar.”⁺ ⁸Xalq va shahar amaldorlari bu gaplarni eshitib, bezovtalanib qoldilar. ⁹Ular Yason va boshqa imonlilardan garovga* pul olib, ularni qoʻyib yubordilar.

Veriya shahrida

¹⁰Qorongʻi tushgach, imonlilar Pavlus bilan Silasni Veriya shahriga joʻnatdilar. Ular shaharga kelib, yahudiylar sinagogasiga kirdilar. ¹¹Bu yerdagi yahudiylar Salonikadagi yahudiylarga qaraganda keng fikrli edilar. Ular zoʻr ishtiyoq bilan Iso haqidagi xabarni tinglashar, Pavlusning aytganlari haqiqat ekanini koʻrish uchun Muqaddas bitiklarni har kuni tadqiq etishardi. ¹²Ularning koʻpchiligi shu boisdan imonga keldilar, shuningdek, gʻayriyahudiy erkaklaru yuqori martabali ayollarning koʻpchiligi ham imonga keldilar. ¹³Ammo Salonikadagi yahudiylar, Pavlus Veriyada Xudoning kalomini vaʼz qilibdi degan gapni eshitganlarida, ular Veriyaga kelib, olomonni gijgijlab, qayradilar. ¹⁴Shunda imonlilar Pavlusni zudlik bilan dengiz boʻyiga joʻnatib yubordilar. Silas bilan Timoʻtiy esa Veriyada qoldilar. ¹⁵Pavlusni kuzatib ketganlar uni Afinagacha olib borib qoʻydilar*. Ular Pavlusdan: “Silas bilan Timoʻtiy tezroq mening oldimga yetib kelsin” degan koʻrsatmani olganlaridan keyin Veriyaga qaytib ketdilar.

Pavlus Afinada

¹⁶Pavlus Silas bilan Timoʻtiyni Afinada kutarkan, shahar butlarga toʻlib ketganini koʻrib, taʼbi juda xira boʻldi⁺. ¹⁷Pavlus sinagogada yahudiylar va Xudodan qoʻrqadigan gʻayriyahudiylarga dalillar keltirdi. Shuningdek, shahar maydonida har kuni duch kelgan odamlarga ham vaʼz qildi. ¹⁸Bir necha epikurchi va stoik faylasuflar* ham Pavlus bilan bahsga kirishishdi. Baʼzilari: “Bu mahmadona nima demoqchi?” desa, boshqalari: “U begona xudolar toʻgʻrisida vaʼz qilyapti”, der edi. Pavlus Iso toʻgʻrisidagi Xushxabarni va oʻliklardan tirilishni vaʼz qilayotgani uchun ular shunday deb aytardilar*. ¹⁹Ular Pavlusni ushlab, Aryopagus kengashiga olib bordilar va shunday dedilar: “Sen oʻrgatayotgan yangi taʼlimot nima ekanini biz ham bilishimiz mumkinmi⁺? ²⁰Bu taʼlimoting bizga bir oz gʻalati tuyulyapti, shuning uchun bu nimani anglatishini bilmoqchimiz.” ²¹(Hamma Afinaliklar va bu yerda yashayotgan musofirlar butun vaqtlarini oxirgi yangiliklarni aytib berish yoki eshitish bilan oʻtkazishni yaxshi koʻrishardi.)

²²Pavlus Aryopagus kengashining oldiga chiqib, shunday dedi: “Ey Afinaliklar! Sizlar har jihatdan gʻoyat dindor ekaningizni koʻrib turibman. ²³Men butun shaharni kezib chiqib, sizlarning sajdagohlaringizga diqqat bilan nazar tashladim. Men oʻsha narsalarning orasidan «Nomaʼlum xudoga» degan yozuv bitilgan qurbongohni koʻrdim. Oʻzlaringiz bilmasdan turib sajda qilayotgan Xudoni men sizlarga anglatay.

²⁴Olamni va undagi hamma narsalarni yaratgan Xudo yeru osmonning Egasi boʻlib, inson qoʻli bilan yasalgan sajdagohlarda yashamaydi⁺. ²⁵Har qanday odamga jon, nafas va hamma narsani Uning Oʻzi bergan. Shuning uchun U insonning qoʻliga qarab qolmagan. U hech narsaga muhtoj emas⁺. ²⁶Xudo bitta odamdan jamiki elatlarni yaratib, ularni butun yer yuziga joylashtirdi. U elatlarning hayoti vaqtini va ular istiqomat qiladigan joylarning chegaralarini belgilab berdi⁺. ²⁷Xudo bularni, Meni qidirsinlar, paypaslanib boʻlsa–da, topsinlar deb qildi. Haqiqatan ham, U har birimizdan uzoqda emas. ²⁸Zotan, bir odamning aytishi boʻyicha*: «Biz Unda yashaymiz, Unda harakat qilamiz va Unda mavjudmiz.» Sizning shoirlaringizdan biri shunday degan edi: «Biz ham Uning zurriyotimiz.»⁺

²⁹Biz Xudoning zurriyotidan ekanmiz, Xudoni inson oʻz sanʼati va mahorati bilan shaklga solgan oltinga yoki kumushga, yo toshga oʻxshatmasligimiz kerak⁺. ³⁰Xudo oʻtmishda insoniyatning johilligiga eʼtibor bermadi. Endi esa U hamma joydagi jamiki xalqlarga: «Tavba qilinglar!» deb amr bermoqda⁺. ³¹Chunki U dunyo xalqlarini Oʻzi tayinlagan Zot orqali adolat bilan hukm qiladigan kunni belgiladi. Oʻsha Zotni oʻlikdan tiriltirdi. Shu yoʻsinda jamiki insonlarga bu Zotning tayinlanganini isbot qildi.”⁺

³²Ular Pavlusning oʻliklar tirilishi haqidagi gapini eshitganlarida, baʼzilar uni masxara qildi, ammo boshqalar: “Biz bu haqda yana sizning gaplaringizni eshitmoqchimiz”, dedilar. ³³Shunday qilib, Pavlus ularning oldidan ketdi. ³⁴Bir necha odam unga ergashib, imonga keldi. Imonga kelganlarning orasida Aryopagus kengashining aʼzosi Dionisis, Damara ismli ayol va boshqa odamlar ham bor edi.

18–BOB

Korinf shahrida

18¹Shundan keyin Pavlus Afinadan ketib, Korinfga yoʻl oldi. ²U yerda Pavlus Akil degan bir yahudiy bilan tanishdi. Akil Pontusda tugʻilgan boʻlib, xotini Priskilla bilan Italiyadan yaqinda kelgan ekan. Chunki Qaysar* Klavdiy*, hamma yahudiylar Rimdan chiqib ketsin, deb farmon bergan edi. Pavlus ularni koʻrgani bordi⁺. ³Ular hamkasb boʻlib, chodir tikuvchilik bilan shugʻullanganlari uchun, Pavlus ularnikida qolib, ishladi. ⁴Har Shabbat kuni u sinagogada munozara oʻtkazib, yahudiylar va gʻayriyahudiylarni* ishontirishga harakat qilardi⁺.

⁵Silas bilan Timoʻtiy Makedoniyadan kelganlaridan keyin, Pavlus butun vaqtini Iso haqidagi xabarni vaʼz qilishga bagʻishladi. U yahudiylarga Isoning Masih ekani toʻgʻrisida guvohlik berardi⁺. ⁶Yahudiylar esa Pavlusga qarshi chiqib, uni haqorat qildilar. Pavlus kiyimlaridan changni qoqdi–da*: “Qoningiz oʻz gardaningizda qolsin, menda ayb yoʻq, hozirdan boshlab gʻayriyahudiylar orasiga ketganim boʻlsin”, dedi ularga⁺. ⁷Shunday qilib, Pavlus sinagogani tark etib, Titas Yustus* degan bir odamning uyiga bordi. Titas Yustus ham xudojoʻy* odam boʻlib, uning uyi sinagoganing yonginasida edi. ⁸Sinagoganing qavmboshisi Krispus butun xonadoni bilan Rabbimiz Isoga imon keltirdi. Pavlusdan Xushxabar eshitgan Korinfliklarning koʻpchiligi ishonib, suvga choʻmdirildilar⁺.

⁹Bir kuni tunda Rabbimiz Iso vahiyda Pavlusga zohir boʻlib, dedi: “Qoʻrqma! Gapiraver, sukut saqlama! ¹⁰Men sen bilan birgaman. Bu shahardagi koʻpchilik Mening odamlarim boʻlgani uchun hech kim senga zarar yetkaza olmaydi.” ¹¹Shunday qilib, Pavlus bu shaharda bir yilu olti oy turib, xalqqa Xudoning kalomidan taʼlim berdi.

¹²Gallion Axaya viloyatiga hokimlik qilgan paytlarda*, yahudiylar birgalashib Pavlusga qarshi chiqdilar va uni sudrab, mahkamaga olib keldilar.

¹³Ular shunday dedilar:

— Mana bu odam qonunga qarshi yoʻllar bilan Xudoga sajda qilishga xalqni daʼvat qilyapti.

¹⁴Pavlus endi gapirmoqchi boʻlib turgan edi, Gallion yahudiylarga shunday dedi:

— Ey yahudiylar! Agar daʼvoingiz yomon qilmish yoki ogʻir jinoyat masalasida boʻlganda edi, shikoyatlaringizni qabul qilishga sabab topgan boʻlardim. ¹⁵Ammo bu daʼvolaringiz shunchaki ayrim soʻzlar, ismlar va oʻz qonuningiz borasida ekan, bularni oʻzlaringiz koʻrib chiqaveringlar. Men bu masalalarning hakami boʻlmayman⁺.

¹⁶Gallion yahudiylarni mahkamadan haydab chiqardi. ¹⁷Shunda olomon sinagoga qavmboshisi Sostenisni tutib oldi–da, mahkamaning oldida uni kaltakladi. Ammo Gallion bularning birontasiga eʼtibor bermadi.

Pavlus qisqa muddatga Antioxiyaga qaytadi

¹⁸Pavlus Korinfda imonlilar bilan uzoq vaqt turdi. Soʻng ular bilan xayrlashib, kemada Suriyaga suzib ketdi. Akil bilan Priskilla ham u bilan birga ketdilar. Pavlus Xudoga ont ichgani uchun Kenxreyadan suzib ketishdan oldin sochini oldirdi*⁺. ¹⁹⁻²¹Ular Efesga yetib keldilar. Pavlus sinagogaga borib, yahudiylar bilan munozara oʻtkazdi. Odamlar Pavlusdan, biz bilan uzoqroq qoling, deb iltimos qildilar. Ammo Pavlus rozi boʻlmadi. Ketishidan oldin esa ularga: “Xudo xohish bildirsa*, sizlarning oldingizga qaytib kelaman”, dedi. Shundan keyin Akil bilan Priskillani Efesda qoldirib, oʻzi kemada suzib ketdi⁺⁺.

²²Pavlus Qaysariyaga yetib kelgandan keyin, Quddusga bordi va imonlilar jamoati bilan koʻrishdi. Shundan soʻng Antioxiyaga ketdi. ²³U yerda maʼlum vaqt boʻlgach, yana yoʻlga chiqdi* va Galatiya, Frigiya oʻlkalarini kezib, barcha imonlilarga dalda berdi⁺.

Apollos

²⁴Shu paytda Apollos degan bir yahudiy Efesga keldi. U asli Iskandariyadan edi. U gapga chechan odam boʻlib, Muqaddas bitiklarni* juda yaxshi bilardi⁺. ²⁵U Rabbimiz Isoning yoʻlida taʼlim olgan boʻlib, otashin ruh bilan gapirardi. Iso haqida toʻgʻri taʼlim berardi. Suvga choʻmdirish haqida esa faqatgina Yahyoning taʼlimotini bilardi*⁺. ²⁶Apollos sinagogada jasorat bilan gapira boshladi. Priskilla bilan Akil Apollosning vaʼzini eshitganlaridan keyin, uni uyiga taklif qilib, Xudoning yoʻlini yanada aniqroq tushuntirib berdilar⁺. ²⁷Apollos Axayaga borishga qaror qildi. Efesdagi imonlilar Axayadagi shogirdlarga, Apollosni yaxshi qabul qilsangizlar, deb maktub yozdilar. Apollos Axayaga kelgach, Xudoning inoyati bilan imonga kelganlarga katta yordam berdi⁺. ²⁸Apollos, Muqaddas bitiklar asosida Isoning Masih ekanini isbot etib, qatʼiyat bilan yahudiylarning nohaqligini ochiqchasiga fosh qilardi⁺.

19–BOB

Pavlus Efes shahrida

19¹Apollos Korinfda ekan, Pavlus qirlar boʻylab yoʻl yurib, Efes shahriga keldi. Bu yerda u Isoga imon qoʻygan bir nechta odamni uchratdi⁺. ²Pavlus ulardan:

— Imonga kelganlaringizda, Muqaddas Ruhni qabul qildingizlarmi? — deb soʻradi. Ular:

— Yoʻq, biz Muqaddas Ruh borligini hatto eshitmaganmiz, — deb javob berdilar.

³— Unday boʻlsa, qay asosda suvga choʻmdirildingizlar? — deb soʻradi Pavlus.

— Yahyoning taʼlimotiga koʻra, suvga choʻmdirildik, — deb javob berdi ular⁺. ⁴Shunda Pavlus dedi:

— Yahyo tavba qilganlarni suvga choʻmdirar edi. U Isroil xalqiga, mendan keyin kelayotganga, yaʼni Isoga, imon keltiringlar, degan edi⁺.

⁵Ular bu gapni eshitib, Rabbimiz Isoning nomidan suvga choʻmdirildilar⁺. ⁶Pavlus ularga qoʻlini qoʻygan edi, Muqaddas Ruh ularni qamrab oldi. Ular boshqa* tillarda gapira boshladilar va Xudo ayon qilgan soʻzlarni aytdilar⁺. ⁷Ular taxminan oʻn ikki kishi edi.

⁸Pavlus sinagogaga uch oy davomida borib, jasorat bilan xalqqa gapirib, Xudoning Shohligi toʻgʻrisida ishonchli dalillar keltirdi⁺. ⁹Ammo baʼzilari oʻjarlik qilib, umuman ishonmadilar va hammaning oldida Isoning yoʻli toʻgʻrisida yomon gaplarni aytdilar. Pavlus yoniga imonlilarni olib, ularning huzuridan ketdi. Har kuni u Tiranus degan odamning maʼruza zalida munozara oʻtkazadigan boʻldi. ¹⁰Bu holat ikki yil davom etdi, Asiya aholisining hammasi — yahudiylar ham, gʻayriyahudiylar* ham Rabbimiz Iso haqidagi xabarni eshitishdi.

¹¹Xudo Pavlus orqali gʻaroyib moʻjizalar koʻrsatar edi. ¹²Pavlusning tanasiga tekkan roʻmolcha yoki kiyimlar xastalarga tekkizilganda, ular xastaliklaridan shifo topar, ulardan yovuz ruhlar chiqib ketardi⁺.

¹³⁻¹⁴Skevas degan yahudiy bosh ruhoniysi bor edi. Uning yetti oʻgʻli oʻlka boʻylab kezib, odamlardan yovuz ruhlarni quvib chiqarar edilar. Bir kuni ular Rabbimiz Isoning nomi bilan shunday qilishga urinib, yovuz ruhga: “Pavlus eʼlon qilayotgan Iso nomi bilan buyuramiz: chiqib ket!” dedilar⁺. ¹⁵Yovuz ruh esa ularga: “Men Isoni bilaman, Pavlusni ham bilaman, sizlar esa kim boʻlibsizlar?” deb soʻradi⁺. ¹⁶Ichida yovuz ruhi bor odam ularga tashlandi. Ularni shu qadar qattiq urdiki, ular oʻsha uydan yalangʻoch, yarador holda zoʻrgʻa qochib qutuldilar. ¹⁷Efesda yashagan yahudiy va gʻayriyahudiylarning* hammasi bu voqeani eshitib, qoʻrquvga tushdilar. Rabbimiz Isoning nomi ulugʻlandi. ¹⁸Shuningdek, imonga kelganlarning koʻpchiligi qilmishlarini ochiqchasiga eʼtirof etdilar⁺. ¹⁹Afsungarlik bilan mashgʻul boʻlganlarning bir qanchasi kitoblarini toʻplab, ommaning koʻzi oldida yoqib yubordilar. Bu kitoblarning qiymati hisoblanganda, ellik ming kumush tanga* chiqdi. ²⁰Shu tariqa Rabbimiz haqidagi xabar yoyilib, taʼsiri tobora ortib borar edi⁺.

²¹Shu hodisalar yuz bergandan keyin, Pavlus Makedoniya va Axayadan oʻtib, Quddusga borishga qaror qildi. “U yerga borganimdan keyin, Rimga ham borishim kerak”, dedi u⁺. ²²Shunday qilib, u ikki yordamchisi — Timoʻtiy bilan Erastusni Makedoniyaga yubordi. Pavlusning oʻzi esa maʼlum vaqt Asiya viloyatida qoldi⁺.

²³Ammo oʻsha paytda Isoning yoʻliga qarshi qattiq gʻala–gʻovur boʻldi. ²⁴Demitrus degan bir zargar odam Artemisning* maʼbadi tasvirini kumushdan yasab, hunarmandlarga koʻp foyda keltirardi. ²⁵Demitrus bu sohada ishlaydigan hamma hunarmandlarni chaqirib, shunday dedi:

— Birodarlar, bilasizlarki, biz shu hunar orqali yaxshi daromad olamiz. ²⁶Sizlar faqat Efesdagina emas, balki butun Asiya viloyatida Pavlus degan odamning qilayotganlarini koʻrib eshityapsizlar. Pavlusning aytishi boʻyicha, qoʻlda yasalgan xudolar aslo xudolar emasmish. U koʻpchilikni shunga ishontirib, yoʻldan uryapti⁺. ²⁷Shunisi xavfliki, bizning bu hunarimiz xalqning nazaridan qolishi mumkin. Faqat shugina emas, balki boshqa xavf ham bor: buyuk Artemisning maʼbadi hech narsaga arzimas ekan degan fikrga olib keladi. Asiya viloyati va butun dunyodagi hamma odam topinadigan bu maʼbudaning ulugʻvorligi barham topadi–ku!

²⁸Hunarmandlar bu gapni eshitganlarida, gʻazablanib: “Efesning Artemisi buyukdir!” deb shovqin–suron koʻtardilar. ²⁹Shaharda toʻs–toʻpolon boshlandi. Xalq ikkita Makedoniyalikni — Gayus bilan Aristarxusni tutib olib, teatr tomonga shoshildilar. Ikkalovi Pavlusga yoʻlda hamroh boʻlib kelayotgan edilar⁺. ³⁰Pavlus olomon oldiga chiqmoqchi boʻlgan edi, imonlilar yoʻl qoʻymadilar. ³¹Hatto Pavlusning doʻstlari boʻlgan Asiya viloyatining baʼzi amaldorlari xabar berib, teatrga kirishga tavakkal qilmang, deb iltimos qildilar. ³²Olomon sarosimaga tushgan edi. Baʼzilari bir narsa deb shovqin solsa, boshqalari boshqa narsani aytib shovqin solardi. Ularning koʻpchiligi nima uchun yigʻilganini bilmasdi. ³³Yahudiylar olomonga vaziyatni tushuntirmoqchi boʻlib, Iskandar degan bir odamni oldinga chiqardilar. Iskandar qoʻli bilan olomonga, jim boʻlinglar degan ishorani qilib, himoya nutqini aytishga harakat qildi. ³⁴Ammo xalq uning yahudiy ekanini bilgach, hammalari joʻr boʻlib: “Efesliklarning Artemisi buyukdir!” deb ikki soatga yaqin baqirib turishdi.

³⁵Shahar kotibi olomonni tinchlantirgach, shunday dedi:

— Ey Efesliklar! Buyuk Artemis maʼbadining va osmondan tushgan haykalining* saqlovchisi Efes shahri ekanini kim bilmaydi?! ³⁶Bularni hech kim inkor eta olmaydi. Shunday ekan, sizlar sukut saqlab, oʻylamasdan qadam bosmasligingiz kerak. ³⁷Bu odamlar maʼbadni talon–taroj qilmagan yoki maʼbudamizni haqorat qilmagan, sizlar esa ularni bu yerga olib kelibsizlar. ³⁸Agar Demitrus bilan uning hunarmandlari biron odamni ayblaydigan boʻlsa, mahkamalar ochiq, qozilar bor, bir–biriga qarshi ayblovlarni oʻsha yerda hukm qilishsin. ³⁹Agar boshqa bir chora koʻrmoqchi boʻlsangiz, u aholining qonuniy yigʻinida hal qilinadi. ⁴⁰Axir, bugun yuz bergan voqeadan keyin bizni isyonda ayblashlari mumkin. Bizda bu shovqin–suronni oqlaydigan biron sabab yoʻq.

U shu gaplarni aytib, olomonni tarqatib yubordi.

20–BOB

Pavlus Makedoniya va Yunonistonda

20¹Shovqin–suron bosilgach, Pavlus imonlilarni chaqirib, ularga dalda berdi. Keyin ular bilan xayrlashib, Makedoniyaga yoʻl oldi⁺. ²U oʻzi bosib oʻtgan hamma shaharlarda imonlilarga koʻp dalda berdi. Soʻng Yunonistonga* borib, ³u yerda uch oy turdi. U Suriyaga suzib ketmoqchi boʻlgan edi, yahudiylar unga qarshi fitna uyushtirayotganini bilib qoldi. Shuning uchun Makedoniya orqali qaytishga qaror qildi⁺. ⁴Veriyadan Pirus oʻgʻli Sopatrus, Salonikadan Aristarxus va Sekundus, Darbadan Gayus, Timoʻtiy, Asiya viloyatidan Tixikus va Trofimus Pavlusga hamroh boʻldilar⁺. ⁵Ular bizdan* oldin ketib, Troasda bizni kutib turgan edilar⁺. ⁶Xamirturushsiz non bayramidan* keyin biz Filippidan suzib ketdik. Besh kundan soʻng esa Troasda ular bilan uchrashib, u yerda yetti kun turdik⁺.

Pavlusning Troasga oxirgi safari

⁷Yakshanba kuni biz Rabbimiz Isoni xotirlab, non sindirish* uchun yigʻildik. Pavlus odamlarga yarim kechasigacha gapirdi. Ertasi kuni u joʻnab ketishni rejalashtirgan edi⁺. ⁸Biz yigʻilgan boloxonada koʻp chiroqlar yonib turardi. ⁹Evtixus degan bir yigit deraza raxida oʻtirgan edi. Pavlus gapini davom ettirar ekan, Evtixusni qattiq uyqu bosdi. Uyqu gʻolib kelib, Evtixus uchinchi qavatdan yerga yiqildi. Uni koʻtarganlarida, jon bergan edi⁺. ¹⁰Pavlus pastga tushdi, egilib, yigitni quchoqladi–da: “Xavotir olmanglar, u tirik”, dedi⁺. ¹¹Soʻngra Pavlus yana boloxonaga qaytib chiqdi. Rabbimizni xotirlab, non sindirib, ovqatlandi. Ular bilan tong otguncha suhbatlashdi, keyin yoʻlga chiqdi. ¹²Shu orada bu yigitni uyiga tirik olib bordilar, imonlilar bu voqeadan gʻoyat tasalli topdilar.

Troasdan Mitilinaga

¹³Pavlus Assas shahriga quruqlik orqali ketishga qaror qildi. Qolganlarimiz esa undan oldin kemada suzib ketdik. Pavlus oʻsha shaharda kemaga chiqib, bizga qoʻshiladi, deb rejalashtirgan edik. Zotan, u bizga shunday qilishini aytgan edi. ¹⁴Pavlus biz bilan Assasda uchrashgandan keyin, uni kemaga olib, Mitilina shahriga yoʻl oldik. ¹⁵Biz u yerdan suzib, ertasi kuni Xios oroli yaqiniga yetib bordik. Keyingi kuni Samos oroliga, uning ertasiga* Mileytus shahriga yetib bordik. ¹⁶Pavlus Asiya viloyatida vaqtni yoʻqotmaslik uchun Efesni chetlab oʻtishga qaror qildi. Agar imkonini topsa, Hosil bayramida Quddusda boʻlishni juda istayotgan edi⁺.

Efes oqsoqollariga Pavlus otashin nutq soʻzlaydi

¹⁷Pavlus Mileytusdan Efesga xabar yuborib, imonlilar jamoatining oqsoqollariga: “Mening huzurimga kelsangizlar”, deb iltimos qildi. ¹⁸Oqsoqollar Pavlusning huzuriga kelganlarida, u oqsoqollarga dedi: “Men Asiya viloyatiga kelgan birinchi kunimdan boshlab sizlarning orangizda qanday yashaganimni oʻzlaringiz bilasizlar⁺. ¹⁹Men koʻp koʻz yosh toʻkib, kamtarlik bilan Rabbimiz Isoga xizmat qildim. Yahudiylarning fitnalari dastidan kelgan sinovlarni boshdan kechirdim. ²⁰Oʻzlaringiz bilasizlar, men sizlarga biron foyda keltirishdan oʻzimni olib qochmadim. Balki uyma–uy yurib, taʼlim berdim, xalq oldida vaʼz qildim. ²¹Men yahudiylarni ham, gʻayriyahudiylarni* ham tavbaga chaqirdim. Xudoga yuz buringlar, Rabbimiz Isoga imon keltiringlar, deb ularga jiddiy nasihat qildim.

²²Endi esa Muqaddas Ruhning asiri boʻlib, Quddusga otlanyapman. U yerda menga nima boʻlishini bilmayman. ²³Ammo meni qamoq va quvgʻinlar kutayotgani toʻgʻrisida Muqaddas Ruh har bir shaharda ogohlantirib kelmoqda⁺. ²⁴Lekin hayotim oʻzim uchun hech narsaga arzimaydi, deb hisoblayman. Men faqat vazifamni oxiriga yetkazishni va Rabbimiz Iso menga yuklagan ishni tugatishni istayman. Bu ish Xudoning inoyati toʻgʻrisidagi Xushxabarni eʼlon qilishdir⁺.

²⁵Men oralaringizda boʻlib, Xudoning Shohligini vaʼz qildim. Endi shuni bilamanki, birontangiz ham mening yuzimni boshqa koʻrmaysizlar. ²⁶Shuning uchun bugun sizlarga shuni eʼlon qilaman: men birovning halokati uchun masʼul emasman⁺. ²⁷Axir, men Xudoning hamma maqsadini sizlarga bayon qilishdan boʻyin tovlamadim. ²⁸Oʻzlaringizni ehtiyot qilinglar, suruvni ham ehtiyot qilinglar. Chunki Muqaddas Ruh ularni sizning qaramogʻingizga bergan. Xudoning jamoatiga choʻpon boʻlinglar. Xudo jamoatni Oʻz Oʻgʻlining qoni evaziga sotib olgan⁺. ²⁹Bilaman, men ketganimdan keyin sizlarning orangizga yirtqich boʻrilar keladi, ular suruvga shafqat qilmaydi⁺. ³⁰Hatto oʻz oralaringizdan baʼzi odamlar chiqib, imonlilarni ortidan ergashtirib, haqiqatni buzib gapiradilar⁺. ³¹Hushyor boʻlinglar! Mana shu uch yil davomida kechayu kunduz koʻz yosh toʻkib, har biringizga qilgan pand–nasihatlarimni yodingizda tutinglar⁺.

³²Endi men sizlarni Xudoga va Uning marhamati haqidagi xabar panohiga topshirdim. Bu xabar sizlarga kuch–qudrat ato qilib, jamiki muqaddas qilinganlar orasida meros berishga qodirdir⁺. ³³Men hech kimning kumushi yoki oltini, yo kiyimiga koʻz olaytirmadim⁺. ³⁴Oʻzlaringiz bilasizlarki, oʻzimni va sheriklarimni taʼminlash uchun qoʻllarim bilan mehnat qildim⁺. ³⁵Men sizlarga bu borada namuna boʻlib, zaiflarni qanday qoʻllab–quvvatlashimiz kerakligini koʻrsatdim. Rabbimiz Iso aytgan shu soʻzlarni* eslaylik: «Olmoqdan koʻra, bermoq koʻproq marhamat keltiradi.»”⁺

³⁶Pavlus gapini tugatgandan keyin, hamma bilan birga tiz choʻkib, ibodat qildi⁺. ³⁷Hammalari yigʻlab, Pavlusni bagʻirlariga bosdilar, u bilan oʻpishib xayrlashdilar. ³⁸Pavlus: “Endi meni hech qachon koʻrmaysizlar”, deb aytgani uchun ular nihoyatda gʻamgin boʻlib qoldilar. Ular Pavlusni kemagacha kuzatib bordilar.

21–BOB

Pavlusning Quddusga sayohati

21¹Biz* ular bilan xayrlashib, kemaga oʻtirdik va toʻgʻri Kos oroliga keldik. Ertasi kuni Rodos oroliga, keyin esa Patara shahriga bordik. ²U yerda biz Finikiyaga ketayotgan kemani topib, oʻsha kemada suzib ketdik. ³Kiprga yaqinlashganimizda, bu orolni chap tomonimizda qoldirib, Finikiyaga* yoʻl oldik. Tirda kemadan yuk tushirmoqchi boʻlganlari uchun biz qirgʻoqda qoldik. ⁴Isoning u yerdagi shogirdlarini qidirib topdik va ular bilan bir hafta qoldik. Ular Muqaddas Ruhdan ilhomlanib, Pavlusga: “Quddusga bormang”, deb aytdilar⁺. ⁵Bu yerda vaqtimiz oxirlab qolgach, yoʻlga chiqib, safarimizni davom ettirdik. Imonlilarning hammasi, xotinlari va bola–chaqalari bilan birga, bizni shahar tashqarisigacha kuzatib chiqdi. Dengiz boʻyida tiz choʻkib, ibodat qildik⁺. ⁶Soʻng bir–birimiz bilan xayrlashdik. Biz kemaga chiqdik, ular ham uylariga qaytib ketdilar.

⁷Biz Tir shahridan sayohatni davom ettirib, Ptolemay shahriga keldik. U yerdagi imonlilarni ziyorat etib, bir kun yonlarida qoldik. ⁸Ertasi kuni yoʻlga chiqib, Qaysariyaga keldik. Xushxabarchi Filipning uyiga borib, unikida qoldik. Filip oziq–ovqat taqsimlash uchun saylangan yetti kishidan* biri edi⁺. ⁹Filipning turmushga chiqmagan toʻrtta qizi boʻlib, ularga bashorat qilish inʼomi berilgan edi⁺. ¹⁰U yerda bir necha kun boʻlganimizdan keyin, Yahudiyadan Xagabus* degan paygʻambar keldi⁺. ¹¹U bizning oldimizga keldi va Pavlusning kamarini olib, oʻzining oyoq–qoʻllarini bogʻladi–da, shunday dedi:

— Muqaddas Ruh demoqda: mana bu kamarning egasini yahudiylar Quddusda xuddi shu singari bogʻlab, uni gʻayriyahudiylar* qoʻliga topshiradilar⁺.

¹²Bu gapni eshitganimizdan keyin biz ham, u yerdagi odamlar ham Pavlusga, Quddusga bormang, deb yalinib–yolvordik⁺. ¹³Shunda Pavlus quyidagicha javob berdi:

— Nima qilyapsizlar? Nimaga yigʻlab, yuragimni siqyapsizlar? Men faqat oyoq–qoʻllarimning bogʻlanishiga emas, balki Rabbimiz Isoning nomi uchun Quddusga borib oʻlishga ham tayyorman⁺.

¹⁴Biz Pavlusni koʻndira olmaganimizdan keyin, “Rabbimiz istaganiday boʻlsin”, deb jim qoldik. ¹⁵Bu yerda maʼlum vaqt boʻlganimizdan keyin, tayyorgarligimizni koʻrib, Quddusga yoʻl oldik. ¹⁶Qaysariyadan Isoning baʼzi shogirdlari biz bilan birga bordilar. Ular bizni dastlabki imonlilardan boʻlgan Kiprlik Minasonning uyiga olib keldilar. Biz uning xonadonida qoldik.

¹⁷Quddusga kelganimizda, imonlilar bizni xursandchilik bilan qabul qildilar. ¹⁸Keyingi kuni Pavlus biz bilan birga Yoqbni* koʻrgani bordi. Barcha jamoat oqsoqollari ham u yerda yigʻilishgan edi⁺. ¹⁹Pavlus ular bilan salomlashgandan keyin, oʻzining xizmati orqali gʻayriyahudiylar orasida Xudo qilgan ishlarni batafsil hikoya qilib berdi. ²⁰Ular bu gaplarni eshitib, Xudoga hamdu sano aytdilar. Keyin Pavlusga dedilar:

— Birodarimiz Pavlus, koʻrib turibsizki, yahudiylar orasida bir necha ming odam imonga kelgan. Ularning hammasi qonunga chin dildan oʻzlarini bagʻishlaganlar⁺. ²¹Ularning eshitishicha, siz gʻayriyahudiylar orasida yashayotgan hamma yahudiylarga, Musoning qonunidan voz kechinglar, bolalaringizni sunnat qilmanglar*, yahudiylarning urf–odatlariga rioya qilmanglar, deb taʼlim bergan ekansiz⁺. ²²Endi nima boʻladi? Sizning kelganingizni ular albatta eshitadilar. ²³Endi bizning aytganlarimizni qiling. Oramizda nazr atagan toʻrtta odam* bor⁺. ²⁴Bu odamlar bilan birga Maʼbadga borib, u yerda poklanish marosimida ishtirok eting. Ular sochlarini oldirganlarida talab qilingan poklanish qurbonligining xarajatlarini ular uchun oʻzingiz toʻlang. Ana shunda, siz toʻgʻringizda aytilgan gaplar haqiqat emasligini, siz esa Musoning qonuniga rioya qilgan holda yashayotganingizni hamma bilib oladi⁺. ²⁵Imonli gʻayriyahudiylarga kelsak, bir qancha vaqt oldin biz ularga maktub joʻnatib*, quyidagi qarorimizni maʼlum qilgan edik: “Butlarga keltirilgan qurbonlik goʻshtini va qoni chiqarilmagan hayvon goʻshtini tanovul qilishdan hamda fahsh–zinodan* oʻzlaringizni tiyinglar.”⁺

²⁶Ertasi kuni Pavlus oʻsha odamlarni yoniga olib, ular bilan birga oʻzini pokladi. Soʻng Maʼbadga kirib, poklanish kunlari qachon tugashini, har bir odam uchun qachon qurbonlik keltirilishini eʼlon qildi⁺.

Pavlus Maʼbadda qamoqqa olinadi

²⁷Yetti kunlik marosim oxirlab qolgan edi. Asiya viloyatidan kelgan yahudiylar Pavlusni Maʼbadda koʻrib qoldilar. Ular olomonni qayrab, Pavlusni ushladilar.

²⁸— Ey Isroil xalqi! Yordam beringlar! — deb shovqin soldi ular. — Manavi odam hamma joyda bizning xalqimizga, qonunimizga, Maʼbadga qarshi taʼlim berib yuradi. Buning ustiga, u gʻayriyahudiylarni* Maʼbadga olib kelib*, bu muqaddas joyni bulgʻadi!⁺

²⁹Bunday deyishlariga sabab, bundan oldin ular Efeslik Trofimusni shaharda Pavlus bilan birga koʻrishgan boʻlib, “Pavlus oʻsha gʻayriyahudiyni Maʼbadga olib kirdi”, deb oʻylagan edilar⁺.

³⁰Butun shahar oyoqqa turdi, xalq birgalashib harakatga keldi. Ular Pavlusni tutib, Maʼbaddan sudrab chiqarib tashladilar. Oʻsha zahoti Maʼbad eshiklari yopildi. ³¹Olomon endi Pavlusni oʻldirmoqchi boʻlib turgan edi, Rim lashkarining mingboshisiga: “Butun Quddus oyoqqa turdi” degan xabar yetib keldi. ³²Mingboshi oʻsha zahoti askarlari va yuzboshilarni olib, olomon tomonga yugurib ketdi. Olomon mingboshi bilan uning askarlarini koʻrgach, Pavlusni kaltaklashni bas qildilar. ³³Mingboshi Pavlusning oldiga kelib, uni qamoqqa oldi va ikkita kishan bilan bogʻlashni buyurdi. Soʻngra u: “Bu odam kim? U nima qildi?” deb soʻradi⁺. ³⁴Olomon orasidan baʼzilari bir nimalar deb shovqin soldi, boshqasi yana nimalardir dedi. Gʻala–gʻovur boʻlganidan mingboshi nima yuz berganini aniq bila olmadi. Shuning uchun u Pavlusni qalʼaga* olib borishni buyurdi⁺. ³⁵Pavlus qalʼaning zinapoyasiga kelganda, olomon shunchalik junbishga keldiki, askarlar Pavlusni koʻtarib ketishlariga toʻgʻri keldi. ³⁶Olomon Pavlusning ortidan ergashib: “Unga oʻlim!” deb shovqin solardi.

³⁷Askarlar Pavlusni qalʼaga olib kirayotganlarida, u mingboshiga:

— Sizga bir narsani aytsam maylimi? — dedi.

— Yunoncha bilasanmi?! — deb hayron qoldi mingboshi. — ³⁸Bir qancha vaqt oldin isyon boshlab, toʻrt ming qurollangan kallakesarni sahroga olib chiqqan Misrlik mabodo sen emasmisan?

³⁹— Men yahudiyman, Kilikiyadagi Tarsus shahridanman*, — dedi Pavlus. — Oʻsha muhim shaharning fuqarosiman. Iltimos, xalqqa gapirishimga ijozat bering⁺.

⁴⁰Mingboshi Pavlusga ijozat bergach, u zinapoyada turib, odamlarga qoʻli bilan: “Jim boʻlinglar!” degan ishorani qildi. Odamlar tinchlangandan keyin, Pavlus ularga oramiy tilida* gapira boshladi.

22–BOB

22¹Pavlus olomonga shunday dedi: “Birodarlarim, otalar! Gapimga quloq solinglar, sizlarning oldingizda oʻzimni oqlay.” ²Odamlar uning oramiycha* gapirayotganini eshitib, suv quyganday, jim boʻlib qoldilar. Pavlus gapida davom etdi: ³“Men yahudiyman, Kilikiyadagi Tarsus shahrida* tugʻilganman, ammo Quddusda ulgʻaydim. Bu shaharda Gamaliyolning* shogirdi boʻlib, ota–bobolarimizning qonuniga jiddiy eʼtibor berib taʼlim oldim. Xuddi bugungiday sizlarga oʻxshab, Xudoga oʻzimni bagʻishladim⁺. ⁴Isoning yoʻliga kirgan odamlarni oʻlguday quvgʻin qilardim, erkagu ayolni bogʻlab, zindonga tashlardim⁺. ⁵Aytayotganlarim haqiqat ekanini oliy ruhoniy bilan butun Kengash tasdiqlay oladi. Ular Damashqdagi yahudiy birodarlarimizga xat yozib berdilar. Shunday qilib, men bu odamlarni kishanlab, Quddusga olib kelib jazolash uchun Damashqqa joʻnadim⁺.

Pavlus oʻzining imonga kelishi toʻgʻrisida soʻzlab beradi

⁶Men yoʻlimda davom etib, Damashqqa yaqinlashib qolganimda, tush payti birdan osmondan yop–yorugʻ nur mening yon–atrofimni yoritib yubordi⁺. ⁷Men yerga yiqildim. Shu payt: «Shoul!* Shoul! Nega sen Meni quvgʻin qilyapsan?» degan bir ovozni eshitdim. ⁸«Yo Hazratim! Siz kimsiz?» deb soʻradim. Shunda U menga: «Sen quvgʻin qilayotgan Nosiralik Isoman», deb javob berdi. ⁹Mening yonimdagilar nurni koʻrardilar–u*, ammo men bilan gaplashayotganning ovozini eshitmasdilar. ¹⁰Shunda men: «Yo Rabbim Iso, nima qilay?» deb soʻradim. Rabbiy menga shunday dedi: «Oʻrningdan tur, Damashqqa bor. Nima qilishing kerakligini Xudo belgilab qoʻygan. Hamma narsa oʻsha yerda senga aytiladi.» ¹¹Oʻsha nurning yarqirashidan koʻzlarim koʻrmay qolgan edi. Shuning uchun hamrohlarim qoʻllarimdan ushlab, meni Damashqqa olib ketdilar.

¹²Oʻsha shaharda Xanoniyo degan bir taqvodor, qonunga itoat etadigan odam bor edi. U oʻsha shahardagi hamma yahudiylar orasida katta obroʻga ega edi⁺. ¹³Xanoniyo oldimga kelib, yonimda turdi–da: «Birodarim Shoul! Koʻzlaring yana ochilsin!» dedi. Oʻsha zahoti koʻzlarim ochilib, Xanoniyoni koʻrdim. ¹⁴Shunda u dedi: «Ota–bobolarimizning Xudosi seni tanladi. Toki sen Uning xohishini bilgin, Solih Zotni* koʻrib, Uning ovozini eshitgin. ¹⁵Sen koʻrib–eshitganlaring toʻgʻrisida butun olamga Uning guvohi boʻlasan⁺. ¹⁶Endi nimani kutyapsan? Oʻrningdan tur, suvga choʻmgin. Rabbimizga iltijo qilib, gunohlaringni yuvgin.»⁺

¹⁷Men Quddusga qaytib kelganimdan keyin, Maʼbadda ibodat qilayotganimda, menga bir vahiy keldi⁺. ¹⁸Men Rabbim Isoni koʻrdim, U shunday dedi: «Tez boʻl, Quddusdan zudlik bilan ket! Bu yerdagi odamlar Men toʻgʻrimda bergan guvohligingni qabul qilmaydilar.» ¹⁹Men esa: «Yo Rabbiy! — dedim. — Men sinagogalarga borib, Senga ishongan odamlarni qamab, kaltaklaganimni ular yaxshi biladilar. ²⁰Shohiding* Stefan oʻldirilganda, men oʻsha yerda edim, uning oʻldirilishini maʼqullab, uni oʻldirayotganlarning kiyimlariga poyloqchilik qilib turgan edim.»⁺ ²¹Rabbim Iso menga: «Ketaver, — dedi. — Seni uzoqdagi gʻayriyahudiylarning oldiga yuboraman.»”

²²Xalq Pavlusga quloq solib turdi. Ammo u shu gapini aytishi bilanoq, ular ovozi boricha, shovqin soldi:

— Yoʻqotinglar uni! Oʻldiringlar! U yashashga loyiq emas!

²³Ular baqir–chaqir qilib, kiyimlarini otib, havoni chang–toʻzon qilib yubordilar. ²⁴Rim mingboshisi odamlariga:

— Pavlusni qalʼaga olib kiringlar! — deb buyruq berdi. Soʻngra u yana odamlariga:

— Uni qamchilanglar! Nima uchun odamlar unga qarshi baqir–chaqir qilganini bilinglar! — dedi.

²⁵Pavlusni qamchilash uchun bogʻlayotganlarida, Pavlus oʻsha yerda turgan yuzboshiga dedi:

— Rim fuqarosining* biron aybi topilmagan boʻlsa ham, uni qamchilash sizlarning qonuningizda bormi⁺?

²⁶Yuzboshi bu gapni eshitib, mingboshining oldiga bordi–da:

— Nima qilmoqchisiz? Axir, bu odam Rim fuqarosi ekan–ku! — dedi.

²⁷Mingboshi Pavlusning oldiga kelib, undan:

— Menga ayt–chi, sen Rim fuqarosimisan? — dedi.

— Ha, — deb javob berdi Pavlus.

²⁸Mingboshi:

— Men katta miqdorda pul toʻlab, fuqarolikni olgan edim, — dedi.

— Men esa Rim fuqarosi boʻlib tugʻilganman, — dedi Pavlus.

²⁹Pavlusni soʻroq qilmoqchi boʻlib turganlar oʻsha zahoti undan qoʻllarini tortdilar. Mingboshi Pavlusning Rim fuqarosi ekanini eshitib, uni kishanlagani uchun qoʻrqib ketdi.

Pavlus Oliy kengash oldida

³⁰Yahudiylar Pavlusni nima uchun ayblayotganlarini mingboshi bilmoqchi boʻldi. Ertasi kuni u Pavlusni ozod qildi va “bosh ruhoniylar bilan Oliy kengash aʼzolari yigʻilsin”, deb buyurdi. Mingboshi Pavlusni ularning qoshiga olib keldi.

23–BOB

23¹Pavlus Oliy kengash aʼzolariga diqqat bilan qarab shunday dedi:

— Birodarlar! Shu kungacha men Xudo oldida toza vijdon bilan yashadim⁺.

²Oliy ruhoniy Xanoniyo Pavlusning yonida turganlarga: “Uning ogʻziga uringlar!” deb buyurdi⁺. ³Pavlus unga dedi:

— Xudo albatta sizni uradi, ey oqlangan devor! Siz qonunga koʻra, meni hukm qilgani oʻtiribsiz–ku! Nega endi qonunni buzib, meni urishga amr beryapsiz?!⁺

⁴Pavlusga yaqin turgan odamlar:

— Sen hali Xudoning oliy ruhoniysini haqorat qilyapsanmi?! — dedilar⁺.

⁵— Birodarlar, men uning oliy ruhoniy ekanini bilmabman, — dedi Pavlus. — Muqaddas bitiklarda: “Oʻz xalqing yoʻlboshchisi toʻgʻrisida yomon gapirmagin”*, deb aytilgan⁺.

⁶Pavlus bildiki, bu yerdagilarning baʼzilari sadduqiylar, boshqalari farziylar ekan. U Oliy kengashga qarab daʼvat qildi:

— Birodarlar! Men farziyman, farziyning oʻgʻliman. Oʻliklar tiriladi, deb umid qilganim uchun meni hukm qilyaptilar⁺.

⁷Pavlus shu gaplarni aytgach, farziylar va sadduqiylar bahslasha boshladilar, guruh ikkiga boʻlindi. ⁸Sadduqiylar, tirilish ham, farishta ham, ruh ham yoʻq, deb aytardilar, farziylar esa uchalasiga ham ishonardilar⁺. ⁹Shunda shovqin–suron avjiga chiqdi. Farziy mazhabidan boʻlgan baʼzi Tavrot tafsirchilari oʻrinlaridan turib, qattiq eʼtiroz bildirdilar:

— Biz bu odamda biron ayb topmadik. Ehtimol, ruh yoki farishta unga gapirgan boʻlishi mumkin*⁺.

¹⁰Bahs shu darajada kuchayib ketdiki, mingboshi: “Pavlusni tilka–pora qilishmasaydi”, deb qoʻrqib ketdi. Shundan keyin u askarlarga: “Pastga tushinglar, Pavlusni zudlik bilan olib chiqib, qalʼaga* olib kiringlar!” deb buyurdi.

¹¹Oʻsha kuni tunda Pavlusning oldiga Rabbimiz Iso kelib, shunday dedi: “Dadil boʻl! Sen Quddusda Men uchun guvohlik bergan eding, endi Rimda ham guvohlik berishing kerak.”⁺

Pavlusga qarshi fitna

¹²Ertalab bir necha yahudiylar yigʻilib, fitna qoʻzgʻadilar. Ular: “Pavlusni oʻldirmagunimizcha yeb–ichmaymiz”, deya qasam ichdilar. ¹³Qasam ichganlar qirq kishidan ortiq edi. ¹⁴Shundan keyin ular bosh ruhoniylar bilan yoʻlboshchilarning oldiga borib aytdilar:

— Biz, Pavlusni oʻldirmagunimizcha, yeb–ichmaymiz, deb qatʼiy qasam ichdik. ¹⁵Endi sizlar va Oliy kengash aʼzolari mingboshiga: “Pavlusni bizning huzurimizga olib kel, u toʻgʻrida maʼlumotlarni yaxshiroq tekshirib koʻrmoqchimiz”, deb buyuringlar. Pavlus huzuringizga yetib kelmasdan oldin uni oʻldiramiz.

¹⁶Pavlusning jiyani, yaʼni singlisining oʻgʻli bu fitna haqida eshitib qoldi. U qalʼaga borib, Pavlusga bu toʻgʻrida aytib berdi. ¹⁷Pavlus Rim yuzboshilaridan bittasini chaqirdi–da, shunday dedi:

— Manavi yigitni mingboshining oldiga olib bor. U mingboshiga bir narsa toʻgʻrisida xabar bermoqchi.

¹⁸Yuzboshi yigitni mingboshining oldiga olib borib, dedi:

— Mahbus Pavlus meni chaqirib, manavi yigitni sizning oldingizga olib kelishimni iltimos qildi. Uning sizga aytadigan gapi bor ekan.

¹⁹Mingboshi yigitni qoʻlidan ushlab bir chetga olib oʻtdi–da, soʻradi:

— Menga nima toʻgʻrisida xabar bermoqchisan?

²⁰U shunday javob berdi:

— Yahudiylar sizdan: “Ertaga Pavlusni Oliy kengashga olib keling”, deb iltimos qilishga kelishib olishdi, goʻyo Oliy kengash Pavlus toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni aniqroq qilib tekshirishar emish. ²¹Ammo ularga quloq solmang! Qirqtadan koʻproq odam yashirinib, Pavlusni kutib yotibdi. Ular, Pavlusni oʻldirmagunimizcha, yeb–ichmaymiz, deb qasamyod qilganlar. Ular hozir tayyor boʻlib, sizning qaroringizni kutyaptilar.

²²Mingboshi yigitga:

— Menga bergan xabaringni birontasiga ayta koʻrma! — dedi. Soʻng unga ruxsat berdi.

Pavlus hokim Feliks huzurida

²³Mingboshi yuzboshilardan ikkitasini yoniga chaqirib, dedi:

— Oqshom soat toʻqqizda Qaysariyaga* ketish uchun ikki yuzta piyoda askarni, yetmishta otliq askarni, ikki yuzta nayzabardorlarni tayyor qilib qoʻyinglar. ²⁴Pavlusni ham otga mindirib olinglar. Uni hokim Feliks* oldiga eson–omon olib boringlar⁺.

²⁵Mingboshi quyidagi mazmunda maktub yozdi:

²⁶“Klavdiyus Lisiyasdan hokim Feliks janobi oliylariga salomlar!

²⁷Yahudiylar bu odamni ushlab, oʻldirmoqchi boʻldilar. U Rim fuqarosi ekanini bilganimdan keyin, men askarlarim bilan birga borib, uni qutqarib qoldim⁺. ²⁸Uning qanday aybi bor ekanligini bilmoqchi boʻlib, uni yahudiylarning Oliy kengashiga olib keldim⁺. ²⁹Men shuni bildimki, u yahudiylarning qonuniga oid masalalarda ayblangan ekan. Ammo oʻlimga yoki zindonga tashlanishga loyiq biron ish qilmagan⁺. ³⁰Bu odamga qarshi fitna uyushtirilayotganidan xabar topganimdan keyin, oʻsha zahoti uni sizning huzuringizga yuborishga qaror qildim. Uning ayblovchilariga ham, daʼvolaringizni hokim Feliksga borib aytinglar, dedim*.”⁺

³¹Shunday qilib, askarlar mingboshining koʻrsatmasiga muvofiq, Pavlusni olib, tun boʻyi yurib, Antipatris shahriga* olib keldilar. ³²Ertasi kuni otliq askarlar Pavlus bilan birga yoʻlda davom etdi, qolganlar esa qalʼaga qaytib ketdilar. ³³Otliq askarlar Qaysariyaga yetib kelganlaridan keyin, hokimga maktubni berdilar, Pavlusni ham hokimga roʻpara qildilar. ³⁴Hokim maktubni oʻqib boʻlib, Pavlusdan: “Sen qaysi viloyatdansan?” deb soʻradi. Pavlusning Kilikiyadan ekanini bilgach,⁺ ³⁵hokim: “Ayblovchilar kelganlaridan keyin, seni eshitaman”, dedi. Shundan keyin hokim: “U Hirodning saroyida* ushlab turilsin”, deb buyruq berdi.

24–BOB

Pavlusga qarshi dalillar

24¹Besh kun oʻtgach, oliy ruhoniy Xanoniyo bir necha yoʻlboshchilar va Tertullus degan bir huquqshunos bilan birga Qaysariyaga* keldi. Ular Pavlusga qarshi arzlarini hokimga* bayon qilmoqchi boʻldilar⁺. ²Pavlusni chaqirib keltirganlaridan keyin, Tertullus uni ayblay boshladi: ³“Janobi oliylari! Sizning dono rahbarligingiz ostida biz anchadan buyon tinch–xotirjam yashayapmiz, uzoqni koʻra bilishingiz sharofati bilan xalqimiz uchun islohotlar amalga oshirildi. Biz buni hamma joyda va har doim eʼtirof etamiz, sizdan chuqur minnatdormiz. ⁴Men sizning vaqtingizni koʻp olmoqchi emasman, marhamatingizni darigʻ tutmay, bizning qisqa axborotimizga quloq solishingizni iltimos qilaman. ⁵Biz, aslida, bu odamni vabo singari xavfli deb bilamiz. U dunyodagi hamma yahudiylar orasida isyon boshladi. U nasroniylar mazhabining* rahnamosidir⁺. ⁶⁻⁷U hatto Maʼbadni bulgʻashga harakat qildi. Shuning uchun biz uni hibsga oldik*⁺. ⁸Bu odamni oʻzingiz soʻroq qilsangiz, biz uni nimada ayblayotganimizni uning oʻzidan bilib olasiz.”

⁹Yahudiylar bu ayblovlarga qoʻshilib, bularning hammasi haqiqat, deb aytdilar.

Pavlusning Feliks huzuridagi himoya nutqi

¹⁰Hokim, gapir, deb Pavlusga ishora qilgandan keyin, u shunday javob berdi: “Bilaman, siz ancha yildan beri bu xalq ustidan hukmron boʻlib kelasiz. Shuning uchun oʻzimni sizning huzuringizda himoya qilayotganimdan xursandman. ¹¹Oʻzingiz bilib olishingiz mumkin: Xudoga sajda qilgani Quddusga borganimga oʻn ikki kundan oshgani yoʻq. ¹²Men Maʼbadda biron odam bilan tortishib qolganimni yoki sinagogalarda, yo boʻlmasa shaharda olomon orasiga gʻulgʻula solganimni ular koʻrganlari yoʻq. ¹³Qolaversa, hozir menga qarshi aytayotgan ayblovlarini ular isbotlab bera olmaydilar. ¹⁴Ammo shuni tan olishim kerakki, ular Isoning yoʻlini soxta eʼtiqod deb aytishadi. Men esa Isoning yoʻli orqali ota–bobolarimizning Xudosiga sajda qilaman. Tavrotga mos kelgan va Paygʻambarlar bitiklarida* yozilgan har bir soʻzga men ishonaman. ¹⁵Men mana shu odamlar singari, Xudoga umid bogʻlaganman. Xudo solihlarni va fosiqlarni tiriltirishiga men ham ularday ishonaman⁺. ¹⁶Ayni shu sababdan Xudo va xalq oldida men doim vijdonimni sof saqlashga tirishaman⁺.

¹⁷Mana, Quddusda boʻlmaganimga bir necha yil boʻldi, endi xalqimga xayr–sadaqa berish va nazr qilish uchun Quddusga borgandim⁺. ¹⁸Men shularni bajarayotganimda, ular meni Maʼbadda koʻrib qoldilar. Men poklanish marosimini ado etayotgan edim, yonimda olomon yoʻq edi, shovqin–suron ham koʻtarmagan edim⁺. ¹⁹Asiya viloyatidan boʻlgan bir necha yahudiylar oʻsha yerda edilar. Agar ularning menga qarshi biron daʼvolari boʻlsa, ular oʻzlari sizning huzuringizga kelib, oʻz ayblovlarini bildirishlari kerak. ²⁰Yoki bu yerdagilar aytishsin, men Oliy kengash aʼzolari oldida turganimda menda qanday jinoyat topdilar ekan? ²¹Men ularning oldida turganimda, baland ovozda: «Men oʻliklar tiriladi, deb aytganim uchun bugun oldingizda hukm qilinyapman», deb aytgan edim. Bundan boshqa nima aybim bor?”⁺

²²Isoning yoʻli toʻgʻrisida batafsil xabardor boʻlgan Feliks yigʻilishni toʻxtatib: “Mingboshi Lisiyas kelgandan keyin, sening ishing toʻgʻrisida qaror qabul qilaman”, dedi. ²³Feliks yuzboshiga: “Uni qamab qoʻy, ammo unga ozgina erkinlik ber, uning ehtiyojlari uchun xizmat qilmoqchi boʻlgan doʻstlariga ijozat ber”, deb buyruq berdi.

Pavlus Feliks va Drusilla huzurida

²⁴Bir necha kundan keyin Feliks xotini Drusilla bilan keldi. Drusilla yahudiy edi*. Feliks Pavlusni chaqirtirib keldi va Iso Masihga ishonish toʻgʻrisidagi gaplarini tingladi. ²⁵Pavlus solihlik, nafsni tiyish, qiyomat kunining kelishi toʻgʻrisida gapirar ekan, Feliks qoʻrqib, dedi: “Sen endi boraver. Imkon topilgan zahoti, seni chaqiraman.”⁺ ²⁶Feliks: “Pavlus menga pora beradi”, deb umid qilardi, shuning uchun Pavlusni tez–tez chaqirib, u bilan suhbatlashardi.

²⁷Oradan ikki yil oʻtgach, Feliksning oʻrniga Poʻrkiyus Festus hokim boʻldi. Feliks yahudiylarning koʻnglini olmoqchi boʻlib, Pavlusni qamoqda qoldirdi.

25–BOB

Pavlus hokim Festus huzurida

25¹Festus Yahudiya viloyatiga hokim boʻlib kelgandan keyin uch kun oʻtgach, Qaysariyadan* Quddusga bordi. ²U yerda bosh ruhoniylar va yahudiy yoʻlboshchilari Pavlusga qarshi dalillarni hokim Festusga bayon qildilar. Ular Festusdan: ³“Pavlusni Quddusga chaqirtirsangiz”, deb iltimos qildilar. Aslida ular yoʻlda Pavlusga suiqasd qilishni rejalashtirgan edilar⁺. ⁴Festus ularga shunday javob berdi:

— Pavlus Qaysariyada qamoqda, men hademay oʻsha yerga qaytib boraman. ⁵Yoʻlboshchilaringiz men bilan birga Qaysariyaga borsin. Agar Pavlus biron yomon ish qilgan boʻlsa, mayli, uni ayblasinlar.

⁶Festus sakkiz–oʻn kuncha ular bilan birga boʻlib, keyin Qaysariyaga qaytdi. Ertasi kuni u hukm kursisiga oʻtirib: “Pavlus olib kelinsin!” deb buyurdi. ⁷Pavlus kelgach, Quddusdan kelgan yahudiylar uni oʻrab oldilar va unga qarshi jiddiy ayblovlarni qoʻya boshladilar. Oʻzlari esa bu ayblarni isbotlay olmasdilar. ⁸Ammo Pavlus oʻzini himoya qilib, shunday dedi:

— Men yahudiylar qonuniga yoki Maʼbadga, yo Qaysarga* qarshi biron notoʻgʻri ish qilmadim.

⁹Festus esa yahudiylarning koʻnglini olmoqchi boʻlib, Pavlusdan soʻradi:

— Quddusga borib, oʻsha yerda mening oldimda senga qoʻyilgan shu ayblar boʻyicha hukm qilinishni istaysanmi?

¹⁰— Men Qaysarning mahkamasida turibman, men shu yerda hukm qilinishim kerak, — dedi Pavlus. — Men yahudiylarga qarshi biron notoʻgʻri ish qilmadim, buni oʻzingiz ham yaxshi bilasiz⁺. ¹¹Agar men qonunga xilof biron ish qilib, oʻlimga loyiq boʻlsam, oʻlimdan qutulish uchun harakat qilmayman. Agar bu odamlarning menga qarshi ayblovlari yolgʻon boʻlsa, hech kim meni ularning qoʻliga topshirishga haqli emas. U holda men Qaysarning hukmini talab qilaman*.

¹²Festus oʻz maslahatchilari bilan kengashib olgach, Pavlusga:

— Sen Qaysarning hukmini talab qilding, endi Qaysarning oldiga borasan, — dedi⁺.

Pavlus shoh Agrippa va Vernika huzurida

¹³Bir necha kun oʻtgandan keyin, shoh Agrippa bilan Vernika* Qaysariyaga Festus huzuriga tashrif buyurdilar. ¹⁴Ular bir necha kun shu yerda turdilar. Pavlusning ahvolini Festus shohga tushuntirdi:

— Bu yerda bir odam bor, Feliks uni qamoqda qoldirgan edi. ¹⁵Quddusda boʻlganimda bosh ruhoniylar bilan yahudiy yoʻlboshchilari oʻsha odam toʻgʻrisida menga axborot berdilar va “Uni oʻlimga mahkum qiling”, deb mendan iltimos qildilar. ¹⁶Men ularga shunday deb aytdim: “Rim yoʻl–yoʻriqlari boʻyicha hech kim soʻroq qilinmasdan jazolanish uchun ayblovchining qoʻliga topshirilmaydi. Ayblanuvchiga ayblovchilar bilan yuzma–yuz uchrashib, oʻzini himoya qilish imkoniyati beriladi.” ¹⁷Bosh ruhoniylar va yoʻlboshchilar bu yerga kelganlarida, men vaqtni boy bermay, ertasi kuniyoq hukm kursisiga oʻtirdim–da, Pavlusni olib kelinglar, deb buyurdim. ¹⁸Lekin Pavlusning raqiblari uni men kutgan jinoyatlarda ayblamadilar. ¹⁹Buning oʻrniga ular oʻzlarining dini toʻgʻrisida, oʻlib ketgan qandaydir Iso toʻgʻrisida Pavlus bilan bahs qildilar. Pavlus, Iso tirikdir, deb tasdiqlayverdi⁺. ²⁰Bu masalalarni qanday hal qilsam ekan, deb boshim qotib qoldi. Men Pavlusdan: “Quddusga borib, oʻsha yerda oʻzingga qoʻyilgan ayblar boʻyicha hukm qilinishni istaysanmi?” deb soʻradim. ²¹Ammo Pavlus, men imperator janobi oliylari qaror chiqarmaguncha qamoqda qolaman, dedi. Shuning uchun men: “Pavlusni Qaysarning huzuriga joʻnatgunimcha, u qamoqda saqlansin”, deb buyruq berdim.

²²Agrippa Festusga:

— Oʻsha odamning gaplarini men oʻzim eshitishni xohlayman, — dedi.

— Ertaga uning gaplarini eshitasiz, — deb javob berdi Festus.

²³Ertasi kuni Agrippa bilan Vernika dabdaba bilan kelib, mingboshilar, shaharning yuqori martabali odamlari bilan birga yigʻin zaliga kirdilar. Festus: “Pavlus olib kelinsin!” deb buyruq berdi.

²⁴— Shoh Agrippa janoblari! Bu yerda hozir boʻlganlar! — dedi Festus. — Manavi odamni koʻrib turibsizlar. Shu yerdagi va Quddusdagi hamma yahudiylar bu odamga qarshidir. Ular menga shikoyat qilib: “Bu odam yashashga loyiq emas!” deb shovqin solmoqdalar⁺. ²⁵Ammo mening nazarimda bu odam oʻlimga loyiq biron ish qilmagan. U imperator janobi oliylarining hukmini talab qilgani uchun, uni Rimga yuborishga qaror qildim⁺. ²⁶Ammo u toʻgʻrida imperator janobi oliylariga yozishim uchun aniq bir narsa yoʻq. Shuning uchun men bu odamni sizlarning huzuringizga, xususan, shohimiz Agrippa janobi oliylari, sizning huzuringizga olib keldim. Bu masalani koʻrib chiqqanimizdan keyingina, men biron narsa yozishim mumkin. ²⁷Mahbusga qarshi ayblovlarni aniq koʻrsatmay turib, uni imperatorga yuborish men tomondan aqlsizlik boʻlar edi.

26–BOB

Pavlus shoh Agrippa oldida oʻzini oqlaydi

26¹Agrippa* Pavlusga:

— Oʻzingni himoya qilib gapirishing mumkin, — dedi. Shundan keyin Pavlus qoʻlini choʻzib, oʻzini himoya qilib gapira boshladi:⁺ ²“Shoh Agrippa janobi oliylari! Bugun mana bu yahudiylar menga qoʻyayotgan ayblardan oʻzimni sizning huzuringizda himoya qilayotganim uchun baxtiyorman. ³Axir, yahudiylarning odatlari va bahslarini siz juda yaxshi bilasiz. Sizdan iltimos, marhamat qilib mening gapimni eshitsangiz.

⁴Yoshligimdan bosib oʻtgan hayot yoʻlimni — Quddusda, oʻz xalqim orasida kechirgan hayotimni hamma yahudiylar biladilar⁺. ⁵Agar ular guvohlik berishni istasalar, dinimizning eng ashaddiy mazhabi farziylarga mansub boʻlganimni ular azaldan biladilar⁺. ⁶Endi esa, Xudoning ota–bobolarimizga bergan vaʼdasiga umid qilganim* uchun hukm qilinyapman. ⁷Vaholanki, xalqimizning oʻn ikki qabilasi* kechayu kunduz Xudoga chin dildan sajda qilib, shu vaʼda bajo boʻlishiga umid qilyaptilar. Janobi oliylari, men ham aynan shunday umid qilganim uchun yahudiylar meni ayblayaptilar⁺. ⁸Ey shu yerda turganlar! Nima uchun Xudo oʻliklarni tiriltirishiga ishonib boʻlmaydi, deb oʻylaysizlar⁺?

⁹Men oʻzimcha, Nosiralik Isoning nomiga qarshi har narsani qilishim kerak, deb oʻylagandim⁺. ¹⁰Men buni Quddusda qildim ham. Bosh ruhoniylardan vakolat olib, Xudoning azizlaridan koʻpchiligini qamoqqa tashladim. Ular oʻlimga hukm qilinganlarida, men buni maʼqullab turardim⁺. ¹¹Men tez–tez bir sinagogadan ikkinchisiga borib, ularni jazolardim, imonlaridan qaytarishga harakat qilardim. Men ularga nisbatan shunchalik shafqatsiz edimki, hatto begona shaharlarda ham ularni quvgʻin qilgani borardim⁺.

¹²Bir kuni shu maqsadda bosh ruhoniylardan vakolat olib, Damashqqa bir topshiriq bilan ketayotgan edim⁺. ¹³Janobi oliylari! Men kuppa–kunduzi yoʻlda ketayotganimda, birdan osmonda quyoshdan ham yorugʻ nurni koʻrdim. Nur sheriklarim bilan mening yon–atrofimni yoritib yubordi. ¹⁴Hammamiz yerga yiqildik. Shunda oramiy tilida* menga gapirayotgan bir ovozni eshitdim:

— Shoul!* Shoul! Nimaga Meni quvgʻin qilyapsan? Hoʻkiz oʻz egasining tayogʻini tepib, oʻziga zarar keltirganday, sen ham Menga qarshi chiqib, oʻzingga zarar keltiryapsan.

¹⁵— Hazratim! Siz kimsiz? — deb soʻradim men.

— Sen quvgʻin qilayotgan Isoman, — deb javob berdi Rabbiy. ¹⁶— Endi oʻrningdan tur, Shoul. Seni Oʻz xizmatkorim qilib tayinlash maqsadida senga zohir boʻldim. Sen Meni koʻrganingni boshqalarga aytasan, senga koʻrsatadiganlarim toʻgʻrisida guvohlik berasan. ¹⁷Men seni oʻz xalqing qoʻlidan qutqaraman. Seni gʻayriyahudiylar orasiga yuborib, ularning qoʻlidan ham xalos etaman. ¹⁸Sen gʻayriyahudiylarning koʻzlarini ochasan, ularni zulmatdan yorugʻlikka, shaytonning hukmronligidan Xudoning hukmronligiga qaytarasan. Menga imon keltirish orqali ularning gunohlari kechirilib, ular Xudoning tanlangan xalqi orasidan joy oladilar⁺.

¹⁹Shunday qilib, shoh Agrippa janoblari, samodan menga kelgan vahiyga itoatsizlik qilmadim. ²⁰Avvalo, Damashqda va Quddusda, keyin butun Yahudiyada, shuningdek, gʻayriyahudiylar orasida: «Gunohlaringiz uchun tavba qilinglar, Xudoga yuz buringlar, tavba qilganingizni koʻrsatadigan ishlar qilinglar», deb vaʼz qildim⁺. ²¹Shu sababdan yahudiylar meni Maʼbadda tutib olib, oʻldirmoqchi boʻldilar⁺. ²²Ammo shu kungacha Xudo menga madad berdi. Men hammaga — kattayu kichikka birday guvohlik berib keldim. Men ularga faqat paygʻambarlarning va Musoning aytganlarini* gapirgan edim. ²³Masih Oʻz xalqiga va gʻayriyahudiylarga nur olib kelish uchun azob chekishi va birinchi boʻlib oʻlikdan tirilishi kerak, deb aytdim, xolos.”⁺

²⁴Pavlus shu tariqa oʻzini himoya qilar ekan, Festus unga baqirib dedi:

— Sen telba boʻlib qolibsan, Pavlus! Koʻp bilganing seni aqldan ozdiryapti!

²⁵Pavlus esa shunday dedi:

— Men aqldan ozganim yoʻq, Festus janobi oliylari! Men jiddiy haqiqatni gapiryapman. ²⁶Shoh bu narsalar toʻgʻrisida bilgani uchun, men unga bemalol gapirmoqdaman. Bu narsalarning har biri uning eʼtiboridan chetda qolmaganiga imonim komil. Chunki bular yashirin qilingan emas. ²⁷Shoh Agrippa janoblari! Siz paygʻambarlarning bashoratlariga ishonasizmi? Bilaman, ishonasiz.

²⁸Agrippa Pavlusga:

— Sen darrov meni masihiy boʻlishga koʻndirmoqchisan–a, — dedi. ²⁹Pavlus shunday javob berdi:

— Darrov boʻladimi yoki uzoq vaqtdan keyin boʻladimi, nafaqat siz, balki mening gaplarimni eshitayotganlarning hammasi men singari boʻlsin deb, Xudoga ibodat qilaman. Ammo mana bu kishanlarni sizlarga ravo koʻrmayman⁺.

³⁰Shundan keyin shoh Agrippa, hokim Festus, Vernika va boshqalar oʻrinlaridan turdilar. ³¹Ular ketayotib, bir–birlariga: “Bu odam oʻlimga yoki zindonga tashlanishga loyiq biron ish qilmagan”, deb aytdilar⁺. ³²Agrippa Festusga:

— Agar bu odam Qaysarning* hukmini talab qilmaganda edi, uni ozod qilish mumkin edi, — dedi*⁺.

27–BOB

Pavlusning dengiz orqali Rimga safari

27¹Bizni* dengiz orqali Italiyaga* joʻnatishga qaror qildilar. Shundan keyin ular Pavlusni va boshqa baʼzi mahbuslarni Imperiya qoʻshinidagi Yuliyus degan Rim yuzboshisiga topshirdilar⁺. ²Hammamiz Adramittion shahridan kelgan kemaga oʻtirdik. Kema Asiya viloyatining bandargohlariga* endi joʻnamoqchi boʻlib turgan ekan. Biz yoʻlga tushdik. Salonikadan kelgan Makedoniyalik Aristarxus degan odam bizga hamroh boʻldi⁺. ³Ertasi kuni biz Sidon shahriga yetib keldik. Yuliyus Pavlusga yaxshi munosabatda boʻldi, shuning uchun doʻstlari oldiga borishga va kerakli narsalarni olishga ijozat berdi. ⁴Biz u yerdan joʻnab ketdik. Shamol bizga qarshi tomondan esayotgani uchun Kipr orolini panalab suzib oʻtdik. ⁵Soʻng Kilikiya va Pamfiliya viloyatlarining janub tomonidan suzib, Likiya viloyatidagi Mura shahriga keldik. ⁶Yuzboshi u yerda Iskandariyadan Italiyaga suzib ketadigan kemani topdi va bizni unga oʻtqazdi⁺. ⁷Biz bir necha kun sekin suzib, nihoyat qiyinchiliklar bilan Knidus shahriga yetib keldik. Shamol bizga qarshi esayotgani uchun Salmona yarim orolining yonidan oʻtib, Krit orolini panalab suza boshladik. ⁸Orolning qirgʻogʻi boʻylab mashaqqatlar bilan Goʻzal bandargohlar degan joyga yetib keldik. Bu joy Laseya shahri yaqinida joylashgan.

⁹Biz ancha vaqt oʻsha yerda qoldik. Hatto Poklanish kuni* ham oʻtdi, suzish xavfli boʻlib qoldi. Pavlus kemachilarga maslahat berdi:

¹⁰— Doʻstlar! Koʻrib turibman, bu yerdan suzib ketadigan boʻlsak, nafaqat yukimiz va kemamiz, balki jonimiz ham xavf ostida qoladi, ogʻir halokatga uchraymiz.

¹¹Lekin yuzboshi Pavlusning maslahatiga quloq solmay, kema dargʻasi va kema egasining gapiga kirdi. ¹²Qishni oʻtkazish uchun bandargoh yaxshi sharoitga ega emas edi. Shuning uchun deyarli hamma u yerdan dengizga chiqishga, qanday qilib boʻlsa ham Finiksga yetib olib, qishni oʻsha yerda oʻtkazishga rozi edi. Finiks Krit orolidagi bandargoh boʻlib, qattiq qish shamollaridan panada edi*.

Dengizdagi boʻron

¹³Janubdan mayin shabada esa boshlaganda, ular: “Niyatimiz amalga oshadigan boʻldi”, deb oʻyladilar. Shuning uchun ular langarni koʻtarib, Krit oroli boʻylab, qirgʻoqqa yaqin suza boshladilar. ¹⁴Ammo koʻp oʻtmay orol tomondan nihoyatda kuchli boʻron koʻtarildi. Bu “Shimoli–sharq” boʻroni deb aytilardi⁺. ¹⁵Boʻron kemaga shunday urildiki, natijada kema shamolga qarshi suzolmay qoldi. Shundan keyin oʻzimizni toʻlqinlarga topshirib, shamol yoʻnalishi boʻylab suzib ketdik. ¹⁶Biz Kavda* degan orolchani panalab oʻtdik. Kemaning qayiqchasini zoʻrgʻa ushlab qoldik. ¹⁷Dengizchilar qayiqni yuqoriga koʻtarib oldilar. Keyin esa kema parchalanib ketmasin deb, uni ostidan arqonlar bilan mahkam bogʻladilar. Ular: “Surtis* atroflarida qumga oʻtirib qolmasak edi”, deb qoʻrqib, tezlikni kamaytiradigan langarni* tushirdilar va kemani shamol yoʻnalishiga qoʻyib berdilar. ¹⁸Quturgan boʻron davom etardi. Ertasi kuni ular kemadan yuklarni uloqtira boshladilar⁺. ¹⁹Uchinchi kuni esa oʻz qoʻllari bilan kemaning asbob–uskunalarini dengizga otdilar. ²⁰Bir necha kun biz na quyoshni, na yulduzlarni koʻrdik. Boʻron quturgani sari, qutulishimizga boʻlgan umid soʻnib borardi.

²¹Hech kim uzoq vaqt biron narsa tanovul qilmadi. Shunda Pavlus ularning oʻrtasiga chiqib, shunday dedi:

— Doʻstlar! Agar mening gaplarimga quloq solib, Kiprdan ketmaganlaringizda edi, biz mana shu zararga va ogʻir halokatlarga duchor boʻlmasdik. ²²Endi sizlarga maslahatim shu: dadil boʻlinglar! Oramizdan hech kim nobud boʻlmaydi, faqat kemadan mahrum boʻlamiz, xolos. ²³Men mansub boʻlgan va men sajda qiladigan Xudoyim oʻtgan kuni oldimga Oʻz farishtasini yubordi⁺. ²⁴Farishta menga shunday dedi: “Qoʻrqma, Pavlus, sen Qaysar* huzurida boʻlishing kerak. Sen bilan birga kemada suzib ketayotganlarga Xudo hayot bagʻishladi.”⁺ ²⁵Shuning uchun, doʻstlar, dadil boʻlinglar, chunki Xudoga ishonaman: hammasi menga aytilganiday boʻladi. ²⁶Biz biron orolga albatta tushamiz⁺.

²⁷Oʻn toʻrtinchi kuni kechasi biz Oʻrta yer dengizida* shamol yoʻnalishi boʻylab suzayotgan edik. Taxminan tun yarmida dengizchilar quruqlikka yaqinlashib qolganimizni payqab qoldilar. ²⁸Ular chuqurlikni oʻlchagan edilar, 20 quloch chiqdi. Bir oz nariroqni oʻlchagan edilar, 15 quloch* chiqdi. ²⁹Ular: “Kema qoyalarga borib uriladi”, deb qoʻrqib ketganlari uchun kemaning ortidan toʻrtta langarni tushirdilar va tezroq tong otsin, deb Xudoga astoydil iltijo qildilar. ³⁰Shu orada dengizchilarning baʼzilari kemadan qochib chiqishga urindilar. Ular qayiqni suvga tushirib, oʻzlarini xuddi kemaning old tomonidan langar tushirmoqchi boʻlganday koʻrsatdilar. ³¹Pavlus yuzboshi bilan askarlarga shunday dedi:

— Bu odamlar kemada qolmas ekanlar, bilib qoʻyinglar, sizlar ham oʻzlaringizni qutqara olmaysizlar.

³²Askarlar qayiq bogʻlangan arqonni kesdilar va qayiqni suvga tushirib yubordilar. ³³Tong otishi bilan, Pavlus ulardan tamaddi qilib olishlarini iltimos qildi:

— Bugun oʻn toʻrt kundirki, sizlar xavotirlikda boʻlib, hech narsa yemadingizlar. ³⁴Yolvoraman: bir oz tamaddi qilib olinglar, bu tirik qolishingiz uchun kerak. Boshingizdan biron tola soch ham tushmaydi⁺.

³⁵Pavlus shu soʻzlarni aytib boʻlgach, nonni oldi va hammaning koʻz oʻngida Xudoga shukrona aytdi. Soʻngra nonni sindirib, yeya boshladi⁺. ³⁶Boshqalar ham dadillanib, ovqatlana boshladilar. ³⁷Kemada jami 276 kishi bor edi. ³⁸Ular toʻyib olgach, bugʻdoyning hammasini dengizga tashlab, kemani yengillashtirdilar.

Kema halokatga uchraydi

³⁹Tong otganda, dengizchilar qirgʻoqni taniy olmadilar. Ammo qirgʻoqdagi qumli qoʻltiqni payqadilar. Agar imkoni boʻlsa, kemani oʻsha yerda qirgʻoqqa toʻxtatamiz, deb qaror qildilar. ⁴⁰Soʻng langarlarni kesib, dengizga tushirib yubordilar. Ayni paytda eshkaklarni mahkam bogʻlab turgan arqonlarni yechdilar. Shundan keyin oldingi yelkanni shamolga qaratib, qirgʻoqqa suzib ketdilar. ⁴¹Lekin kema sayoz joyga urilib, qumga oʻtirib qoldi. Oqibatda kemaning old qismi qumga tiqilib, qimirlamay qoldi. Kemaning orqa qismi esa toʻlqinlar shiddatidan parcha–parcha boʻlib ketdi.

⁴²Shunda askarlar: “Mahbuslar suzib, qutulib ketmasin”, deya ularni oʻldirmoqchi boʻldilar. ⁴³Ammo yuzboshi Pavlusni qutqarmoqchi boʻlib, askarlarni bu niyatlaridan qaytardi. Ularga shunday buyruq berdi: “Suzishni biladiganlar birinchi boʻlib kemadan sakrasin va qirgʻoqqa suzib borsin,⁺ ⁴⁴qolganlar esa taxtalarni yoki kemaning biron siniq boʻlagini olib, ularning ortidan ergashsinlar.” Shu yoʻsin hammalari eson–omon qirgʻoqqa yetib oldilar.

28–BOB

Malta orolida

28¹Biz* qirgʻoqqa eson–omon yetib borganimizdan keyin, bildikki, bu orolning nomi Malta ekan. ²Yerli aholi bizga gʻoyat doʻstona munosabatda boʻldi. Yomgʻir yogʻayotgani va sovuq boʻlgani uchun ular olov yoqib, hammamizni olov atrofiga taklif qildilar. ³Pavlus shox–shabba yigʻib kelib, olov ustiga tashlayotganda, bir zaharli ilon issiqdan qochib, uning qoʻliga osilib qoldi. ⁴Yerli aholi Pavlusning qoʻliga osilib qolgan ilonni koʻrib bir–birlariga: “Bu odam qotil boʻlsa kerak, u dengizdan qutulsa ham, Qasos xudosi unga yashashga imkon bermadi”, dedilar. ⁵Ammo Pavlus ilonni olov ichiga silkitib otdi, oʻzi esa hech qanday zarar koʻrmadi⁺. ⁶Aholi, hozir bu odam shishib ketadi yoki birdan yiqilib oʻladi, deb kutardi. Ular uzoq kutdilar, lekin gʻayritabiiy ravishda unga hech narsa boʻlmaganini koʻrdilar. Endi odamlar fikrlarini oʻzgartirib: “U xudo ekan”, deb ayta boshladilar⁺.

⁷Oʻsha joyning yaqinida bir dala bor edi, bu dala orol boshligʻi Publiyusga tegishli ekan. Publiyus bizni uyiga olib ketib, uch kun mehmon qildi. ⁸Uning otasi ichburugʻdan isitmalab, toʻshakda yotardi. Pavlus uning xonasiga borib, ibodat qildi, unga qoʻlini qoʻyib, shifo berdi⁺. ⁹Shu voqea yuz bergandan keyin, oroldagi hamma xasta odamlar Pavlusning oldiga kelib, shifo topdilar. ¹⁰Ular bizga koʻp izzat–hurmat koʻrsatdilar. Joʻnab ketayotganimizda esa safarimiz uchun zarur oziq–ovqatlarni kemaga joylashtirdilar.

Maltadan Rimga

¹¹Uch oydan keyin Iskandariyadan kelgan kema bilan dengizga chiqdik. Kema “Egizak xudolar”* deb atalardi. U orolda qishlab qolgan edi⁺. ¹²Biz Surakuz shahriga borib, u yerda uch kun turdik. ¹³U yerdan suzib ketib, Regiumga keldik. Ertasi kuni janubdan shamol esa boshladi. Ikkinchi kun Puteol shahriga yetib keldik. ¹⁴U yerda bir necha imonlilar bilan uchrashdik. Ular: “Biz bilan qolinglar”, deb iltimos qildilar.

Bir haftadan keyin biz Rimga ketdik. ¹⁵Rimdagi imonlilar biz toʻgʻrimizda eshitib, bizni kutib olgani yoʻlga chiqishdi. Baʼzilari bilan Appiyus bozorida koʻrishdik, boshqa birlari bilan esa Uch mehmonxona* degan joyda uchrashdik. Pavlus ularni koʻrib, Xudoga shukur aytdi va yanada dadillashdi. ¹⁶Biz Rimga kelganimizdan keyin, Pavlusga* bir askar kuzatuvida yolgʻiz yashashga ruxsat berildi.

Pavlusning Rimdagi faoliyati

¹⁷Pavlus uch kundan keyin mahalliy yahudiylarning yoʻlboshchilarini chaqirdi. Ular yigʻilishgach, Pavlus dedi:

— Birodarlar! Men xalqimizga yoki ota–bobolarimiz odatlariga qarshi biron narsa qilmagan boʻlsam ham, meni Quddusda qamab, Rim amaldorlarining qoʻliga topshirishdi. ¹⁸Ular meni tekshirib koʻrganlaridan keyin, meni ozod qilmoqchi boʻldilar, chunki oʻlimga loyiq biron ish qilmagan edim⁺. ¹⁹Ammo yahudiylar qarshilik qilganlaridan keyin, men Qaysarning* hukmini talab qilishga majbur boʻldim. Men bu bilan oʻz xalqimni ayblamoqchi emasman. ²⁰Shu sababdan men sizlar bilan koʻrishib, suhbatlashishni istadim. Aslini olganda, men Isroilning umidi* uchun zanjirband qilinganman.

²¹Ular Pavlusga dedilar:

— Siz toʻgʻringizda Yahudiyadan bironta xat olmadik, bu yerga tashrif buyurgan birodarlarimizdan birontasi ham siz toʻgʻringizda biron xabar yoki hech qanday yomon gap aytmadi. ²²Ammo fikringizni oʻzingizdan eshitishni istardik, chunki bu mazhabga* nisbatan har yerda qarshi gapirib yurganlarini biz bilamiz.

²³Ular Pavlus bilan bir kunni kelishib oldilar. Oʻsha kuni ular Pavlus turgan joyga bir talay odamni boshlab keldilar. Pavlus ertalabdan kechgacha ularga Xudoning Shohligi toʻgʻrisida tushuntirdi. Shuningdek, Musoning Tavrot kitobidan va Paygʻambarlar bitiklaridan* Iso toʻgʻrisida ishonchli dalillar keltirdi⁺. ²⁴Ulardan baʼzilari Pavlusning aytganlariga ishondilar, boshqalari esa umuman ishonmadilar. ²⁵Shunday qilib, ular oʻzaro bahslashdilar. Ular ketmoqchi boʻlib turganlarida Pavlus shunday dedi: “Muqaddas Ruh Ishayo paygʻambar orqali ota–bobolaringizga ushbu gapni toʻgʻri aytgan ekan:⁺

²⁶«Bor, mana shu xalqqa ayt:

‘Sizlar tinglab turasiz–u, lekin hech tushunmaysiz,

Qarab turasiz–u, ammo hech anglab yetmaysiz.’

²⁷Zero, bu xalqning aqli oʻtmas boʻlib qoldi,

Quloqlari garang boʻldi,

Koʻzlarini yumib olishdi.

Aks holda, koʻzlari koʻrgan boʻlardi,

Aks holda, quloqlari eshitgan boʻlardi,

Aqllari anglagan boʻlardi,

Yana Menga qaytgan boʻlishardi,

Men ularga shifo bergan boʻlardim.»*⁺

²⁸⁻²⁹Sizlarga shu maʼlum boʻlsinki, Xudoning najoti gʻayriyahudiylarga yuborilgan. Ular quloq soladilar*.”⁺

³⁰Pavlus ijaraga olgan uyida ikki yil yashadi va uni koʻrgani kelgan hammani qabul qildi. ³¹U jasorat bilan Xudoning Shohligi haqida vaʼz aytib, Rabbimiz Iso Masih toʻgʻrisida taʼlim berdi. Hech kim unga buni taqiqlashga urinmadi⁺.

[1] jamoat — Iso Masihga ishongan odamlar nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi JAMOAT soʻziga qarang.

1:1-2 Ey Teofilus, birinchi kitobimda… — yaʼni Luqo bayon etgan muqaddas Xushxabarda. Mazkur kitob hamda Luqo bayon etgan muqaddas Xushxabar Teofilus uchun yozilgan (Luqo 1:1 ga qarang). Teofilus yuqori lavozim egasi boʻlib, Xushxabar taʼlimotidan boxabar edi. U haqda bundan boshqa hech qanday maʼlumot saqlanib qolmagan.

1:3 Xudoning Shohligi — Xudoning hozirgi paytda insonlar hayotidagi hukmronligi va oxiratda har bir yaratilgan mavjudotning yangilanishiga ishora. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

1:4 osmondagi Otam — Xudoga ishora. Iso koʻpincha Ota unvonini Xudoga nisbatan ishlatgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan OTA soʻziga qarang.

1:4 osmondagi Otamning bergan vaʼdasi — 2:33 ga va Luqo 24:49 ga qarang.

1:5 Yahyo odamlarni suvga choʻmdirar edi… — Luqo 3:1-18 ga qarang.

1:12 Zaytun deb atalgan togʻ — Quddus shahrining sharqiy devori boʻylab oʻtgan Qidron soyligining narigi tomonidagi tepalik.

1:12 taxminan bir chaqirim masofa — yunoncha matnda Shabbat kuni masofasi, taxminan 1 kilometrga toʻgʻri keladi. Oʻsha davrda yahudiylarning Shabbat kuni haqidagi qonunni sharhlashlari boʻyicha, Shabbat kunida faqatgina yaqin bir joyga yurish mumkin edi.

1:13 vatanparvar — bu nom Shimoʻnning Rim imperiyasiga qarshilik koʻrsatgan avom xalq harakatining aʼzosi ekaniga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin. Ushbu harakat aʼzolari siyosiy, iqtisodiy va diniy maqsadlarni koʻzlagan edilar.

1:16-17 Yahudo — Luqo 22:1-6, 47-48 ga qarang.

1:19 Xaqaldamax — oramiycha soʻz.

1:20 Zabur 68:26 ga qarang.

1:20 Zabur 108:8 ga qarang.

1:26 qurʼa — qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

2:1 Hosil bayrami — Iso Oʻz shogirdlari bilan oxirgi marta Fisih taomini baham koʻrgandan soʻng (Luqo 22:7-8 ga qarang), 50 kun oʻtgach Hosil bayrami nishonlangan edi (Levilar 23:15-16 ga qarang).

2:10 …yahudiy diniga kirgan… — yahudiy diniga kirib, dinning hamma qonun–qoidalari va urf–odatlarini bajaradigan gʻayriyahudiylar. Yahudiy diniga kirganlar sunnat qilinardilar. Bunday gʻayriyahudiylar yahudiylar tomonidan gʻayriyahudiy deb hisoblanmasdilar.

2:15 soat toʻqqiz — yunoncha matnda uchinchi soat, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu payti oʻsha soat bilan belgilanar edi.

2:17 Oxirgi kunlar — Iso Masih tirilganidan keyingi davrga ishora. Yana 1 Yuhanno 2:18, Ibroniylar 1:2, 9:26 ga qarang.

2:17-21 Yoʻel 2:28-32 ga qarang.

2:27 oʻliklar diyori — yahudiylar bu joyni, yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy, deb tushunardi.

2:27 Taqvodoring — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Muqaddas boʻlganing.

2:25-28 Zabur 15:8-11 ga qarang.

2:30 Oʻz naslingdan boʻlgan bittasini taxtingga oʻtqazaman — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Oʻz naslingdan boʻlgan bittasini — Masihni tiriltirib, taxtingga oʻtqazaman.

2:30 ont — 2 Shohlar 7:12-16, Zabur 131:11 ga qarang.

2:31 …Dovud bashorat qilgandi — shu bobning 27–oyatiga qarang.

2:33 taxtining oʻng tomoni — oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

2:34-35 Zabur 109:1 ga va oʻsha oyatning birinchi izohiga qarang.

2:36 Masih — bu unvonni yahudiylar kelajakda ularni dushmanlaridan qutqaradigan va butun yer yuzidagi xalqlar ustidan hukmronlik qiladigan insonga nisbatan ishlatganlar. Eski Ahdda Masihning qiladigan ishlari haqida bashoratlar yozilgan. Yangi Ahdga koʻra Rabbimiz Iso oʻsha Masihdir. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang.

2:42 Rabbimiz Isoni xotirlab, non sindirish — bu iboraning maʼnosi quyidagicha: imonlilar Isoning oʻlimini xotirlash maqsadida yakshanba kuni kechki payt (20:7 ga qarang) birga yigʻilib taom tanovul qilishardi.

3:1 soat uch — yunoncha matnda toʻqqizinchi soat, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu payti oʻsha soat bilan belgilanar edi.

3:11 Sulaymon ayvoni — oldi ochiq, keng joy. Bu ayvon Maʼbad hovlisining sharqiy devori boʻylab qurilgan boʻlishi mumkin. Uning qator baland ustunlari boʻlgan. Shoh Hirod qurdirgan bu Maʼbadning loyihasi va rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

3:13 Oʻzining Quli — qul soʻzi bu oʻrinda Masihning unvoni (Ishayo 42:1-4, 52:13-53:12 ga qarang). Bu soʻz yunonchada farzand degan maʼnoni ham bildiradi.

3:13 Pilat — Rim hukumati tomonidan Yahudiya viloyatiga tayinlangan hokim. U Isoni oʻlimga mahkum qilgan edi (Luqo 23:1-25 ga qarang).

3:22-23 Qonunlar 18:15, 19 ga qarang.

3:25 zurriyoting — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz, Ibtido kitobidagi ibroniycha soʻz singari, Ibrohimning butun avlodiga yoki avlodidan kelib chiqadigan zurriyotining biriga ishora qilishi mumkin. Bu oʻrinda Butrus Ibrohimning zurriyoti boʻlgan Iso Masihga ishora qilyapti.

3:25 Ibtido 22:18, 26:4 ga qarang.

3:26 Oʻz Quli — shu bobning 13–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang.

4:1 ruhoniy — Quddusdagi Maʼbadda xizmat qiladigan eʼtiborli din rahnamosi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi RUHONIY soʻziga qarang.

4:1 Maʼbad mirshabboshisi — Maʼbadni qoʻriqlash va u yerda tartib saqlash uchun masʼul boʻlgan yahudiy harbiysi.

4:1 sadduqiy — yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Farziylardan farqli ravishda, ular ogʻzaki tarqalgan urf–odatlarni qabul qilmasdilar, balki faqatgina Tavrotda yozilgan qonun–qoidalarga rioya qilardilar. Ular oʻliklarning tirilishiga ham ishonmas edilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SADDUQIY soʻziga qarang.

4:5 bosh ruhoniylar — jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BOSH RUHONIYLAR iborasiga qarang.

4:5 Tavrot tafsirchilari — Musoning qonunini juda yaxshi bilgan ziyoli odamlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi TAVROT TAFSIRCHISI iborasiga qarang.

4:6 Oliy ruhoniy Xanan — Xanan milodiy 6-15 yillarda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilgan. Rim hukumati uni bu lavozimdan chetlatgandan keyin uning oʻrnini kuyovi Kayafas egallab, milodiy 18-37 yillarda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qildi. Xanan oʻz vazifasidan chetlatilganiga qaramay, xalq uni hamon oliy ruhoniy deb bilardi, u yahudiylar jamiyatida yuksak eʼtibor va nufuzga ega edi (Luqo 3:2 ga qarang).

4:11 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

4:11 Zabur 117:22 ga qarang.

4:13 Kengash — yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi OLIY KENGASH iborasiga qarang.

4:25-26 Muallif bu oʻrinda Zabur 2:1-2 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

4:27 Hirod — Antipas ismi bilan ham tanilgan boʻlib, Buyuk Hirodning oʻgʻli edi. Antipas Jalila va Pereya hududlarida hukmronlik qilgan.

4:27 Poʻntiy Pilat — 3:13 ning ikkinchi izohiga qarang.

4:27 Quling — qul soʻzi bu oʻrinda Masihning unvoni (Ishayo 42:1-4, 52:13-53:12 ga qarang). Bu soʻz yunonchada farzand degan maʼnoni ham bildiradi.

4:27 …Isoga qarshi toʻplandilar — Luqo 23:1-25 ga qarang.

4:30 Quling — shu bobning 27–oyatiga berilgan uchinchi izohga qarang.

5:11 jamoat — Iso Masihga ishongan odamlar nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi JAMOAT soʻziga qarang.

5:12 Sulaymon ayvoni — 3:11 izohiga qarang.

5:24 Maʼbad mirshabboshisi — 4:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

5:30 yogʻoch — Butrus xochga ishora qilib, Qonunlar 21:23 dagi yogʻochga qoqilgan odam Xudo tomonidan laʼnatlangandir degan gapni tinglovchilariga eslatmoqchi boʻlgan.

5:31 …Oʻzining oʻng tomoniga oʻtqazdi — Zabur 109:1 ga qarang. Oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

5:34 farziylar — yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga izchil amal qilardilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi FARZIY soʻziga qarang.

6:1 oramiyzabon — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz ibroniy tilini yoki oramiy tilini bildirishi mumkin. Oʻsha paytda qadimgi Falastinda yashagan yahudiylar odatda oramiy tilida gaplashar edilar.

6:5 …yahudiy diniga kirgan… — 2:10 izohiga qarang.

6:8 Stefan Xudoning marhamatiga va ilohiy qudratga toʻlgan edi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Stefan imoni komil va ilohiy qudratga toʻlgan edi.

7:2 …Xoron…Mesopotamiya… — Xoron hozirgi Turkiyaning janubi–sharqida joylashgan shahar edi. Mesopotamiya esa Dajla va Furot daryolari orasida joylashgan hudud edi.

7:3 Ibtido 12:1 ga qarang.

7:4 Xaldeylar yurti — hozirgi Iroqning janubida, Fors qoʻltigʻining shimolidagi yerlar edi. Ibrohim Ur shahridan boʻlib, Ur Xoron shahridan qariyb 900 kilometr janubi–sharqda joylashgan.

7:6-7 Ibtido 15:13-14, Chiqish 3:12 ga qarang.

7:8 sunnat ahdi — Ibtido 17:1-14 ga qarang.

7:14 yetmish besh — bu son Ibtido 46:27 ning va Chiqish 1:5 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan olingan. Ibroniycha matnda bu son “yetmish” deb yozilgan. Ibtido 46:20 ning qadimiy yunoncha tarjimasida matnga beshta ism qoʻshilgan (Efrayim va Manashening oʻgʻillari va nabiralari), bu ismlar ibroniycha matnda yoʻq.

7:26-28 Chiqish 2:13-14 ga qarang.

7:29 Midiyon yurti — aynan qayerda joylashgani maʼlum emas. Bu yurt Misrdan sharqda, Sinay yarim orolida yo Oʻlik dengizning janubidagi yerlarda yoki hozirgi Aqaba qoʻltigʻining sharq tomonida joylashgan boʻlishi mumkin.

7:30 bir farishta — Egamizning farishtasi nazarda tutilgan (Chiqish 3:2 ga qarang), baʼzan shu yoʻl bilan Xudoning Oʻzi zohir boʻlishiga ishora qilinadi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi EGAMIZNING FARISHTASI iborasiga qarang.

7:30 …buta alangasi ichida unga bir farishta zohir boʻldi — Chiqish 3:1-10 ga qarang.

7:37 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar Musoning gapiga qoʻshimcha qilingan: unga quloq solinglar.

7:37 Qonunlar 18:15 ga qarang.

7:40 Chiqish 32:1 ga qarang.

7:43 Moʻlax va Rayfon — Moʻlax Ommon xalqi sajda qilgan xudo edi, Rayfon esa Misrliklar sajda qilgan Saturn sayyora xudosi edi.

7:42-43 Stefan bu oʻrinda Amos 5:25-27 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan. Amos paygʻambar Isroil, yaʼni shimoliy shohlik aholisining miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaga surgun boʻlganiga ishora qilgan. Mazkur oyatlarda esa Stefan Damashq shahri oʻrniga (Amos 5:26-27 ga qarang) Bobil nomini ishlatadi. Shu yoʻsinda u Yahudo, yaʼni janubiy shohlik aholisining miloddan oldingi 586 yilda Bobilga surgun boʻlganiga ishora qiladi. Shu orqali Stefan Quddus va Yahudoda yashayotgan zamondoshlariga ota–bobolari Xudoga sadoqatsizlik qilganini eslatyapti.

7:44 Muqaddas ahd chodiri — yunoncha matnda Guvohlik chodiri, Muqaddas chodirning yana bir nomi. Yunoncha matndagi iboraning guvohlik soʻzi oʻnta amr yozilgan ikkita tosh lavhaga ishora qiladi. Bu tosh lavhalar Xudo va Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahdning dalili, yaʼni toshga bitilgan guvohlik boʻlib xizmat qilardi. Muso davrida bu ikki tosh lavha Muqaddas chodirdagi Ahd sandigʻining ichida saqlanardi (Chiqish 40:20 ga qarang).

7:46 …Yoqubning Xudosiga maskan… — baʼzi yunon qoʻlyozmalaridan. Yunoncha matnda …Yoqubning xonadoniga maskan…, bu oʻrinda mazkur ibora Yoqubning avlodi Xudoga sajda qiladigan Maʼbad degan maʼnoni bildiradi.

7:50 Ishayo 66:1-2 ga qarang.

7:51 Ey yuraklari, quloqlari sunnat qilinmaganlar! — sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Sunnat yahudiylarning Xudoga sodiqligini va Uning tanlagan xalqiga tegishli ekanini koʻrsatadi. Bu oyatdagi “yuraklari, quloqlari sunnat qilinmaganlar” iborasi koʻchma maʼnoda ishlatilib, tuzilgan ahdning tashqi belgisi boʻlgan jismoniy sunnat yetarli emasligini koʻrsatadi. Stefan bu soʻzlari bilan oʻsha yahudiy yoʻlboshchilari ham oʻz ota–bobolari singari, Xudoga sadoqatsiz va itoatsiz ekaniga urgʻu beryapti.

7:52 Solih Zot — Iso Masihga ishora.

7:53 oʻsha qonun sizlarga farishtalar orqali berilgani — Qonunlar 33:2-4, Galatiyaliklar 3:19, Ibroniylar 2:2 ga qarang.

7:55 oʻng tomoni — oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

7:56 Inson Oʻgʻli — Iso Masih koʻpincha Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi INSON OʻGʻLI iborasiga qarang.

7:58 Shoul — Pavlus ismi bilan tanilgan, u keyinchalik havoriy boʻlgan (13:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

8:1 Shoul — Pavlus ismi bilan tanilgan, u keyinchalik havoriy boʻlgan (13:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

8:5 Filip — 6:1-6 ga qarang.

8:5 Samariyaning bosh shahri — yunoncha matnda Samariyaning shahri. Oʻsha paytda Samariya shaharning emas, balki bir hududning nomi boʻlgan. Muallif Samariyadagi asosiy bir shaharga, yaʼni Sebastiyaga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin.

8:14 Samariya aholisi — yahudiylar va Samariyaliklar uzoq vaqt davomida bir–birlariga dushman boʻlib kelganlar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SAMARIYALIK soʻziga qarang.

8:27 Habashiston malikasi — yunoncha matnda Habashiston malikasi Kandaki. Firʼavn soʻziga oʻxshab, Kandaki soʻzi unvon boʻlgan, bu malikaning ismi emas edi.

8:32-33 Muallif bu oʻrinda Ishayo 53:7-8 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

8:36-37 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 37–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Filip unga dedi: “Agar butun qalbingiz bilan ishonsangiz, boʻladi.” Amaldor dedi: “Iso Masih — Xudoning Oʻgʻli deb ishonaman.”

8:39 …Egamizning Ruhi toʻsatdan Filipni olib ketdi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Muqaddas Ruh amaldorni qamrab oldi va Egamizning bir farishtasi toʻsatdan Filipni olib ketdi.

8:40 Azotus shahri — Ashdod nomi bilan ham maʼlum. Bu shahar Filistiyada, Oʻrta yer dengizi yaqinida joylashgan edi.

8:40 Qaysariya — Azotusdan 80 chaqirim masofada, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan shahar.

9:1 Shoul — Pavlus ismi bilan tanilgan, u keyinchalik havoriy boʻlgan (13:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

9:5 Hazratim! — yunoncha matnda Kurios!. Bu oʻrinda obroʻ–eʼtiborli insonga nisbatan ishlatiladigan soʻz sifatida qoʻllangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ… soʻziga qarang.

9:5 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 5–oyatning oxiriga va 6–oyatning boshiga qoʻshimcha qilingan: “…Hoʻkiz oʻz egasining tayogʻini tepib, oʻziga zarar keltirganday, sen ham Menga qarshi chiqib, oʻzingga zarar keltiryapsan.” 6 Shoul vahimaga tushib, titroq bilan: “Yo Rabbim, nima qilishimni buyurasan?” — dedi. Rabbimiz unga:….

9:11 Tarsus — 21:39 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

9:20 Xudoning Oʻgʻli — Iso Masihning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

9:25 shahar devoridagi deraza — qadimgi paytlarda shaharlarning baland, qalin devorlari boʻlgan. Bu devorlar shaharni bosqinchilar hujumlaridan himoya qilardi. Baʼzan shahar devorlari ustiga uylar qurilgan. Shoul mana shunday bir uyning derazasidan pastga tushirilgan boʻlishi mumkin.

9:27 Barnabo — 4:36 ga qarang.

9:30 Qaysariya — Quddusdan 90 kilometr shimoli–gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan shahar. U yerda Pavlus kemaga tushib, Tarsusga yoʻl olgan (21:39 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

9:32 Loʻd shahri — Quddusdan 30 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan.

9:36 Yaffa shahri — Loʻddan 15 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan.

9:36 …Tavita…Doʻrkas… — Tavita uning oramiycha ismi edi. Ikkala tilda ham bu ismlarning maʼnosi — ohu.

9:39 Tavita — yunoncha matnda Doʻrkas (shu bobning 36–oyatiga qarang).

9:43 koʻnchi — hayvonlarning xom terisiga ishlov beradigan kosib.

10:1 Qaysariya — Quddusdan 90 kilometr shimoli–gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan muhim shahar. Bu shahar Rim imperiyasiga qarashli boʻlgan Yahudiya viloyatining poytaxti edi.

10:2 …Xudodan qoʻrqardi — muallif bu iborani yahudiylarning Xudosiga sajda qilgan gʻayriyahudiylarga nisbatan ishlatgan. Ular yahudiy dinining qonun–qoidalarini bajarar edilar va ularning urf–odatlariga rioya qilardilar, ammo sunnat qilinmagan edilar (11:3 ga qarang).

10:3 soat uch — yunoncha matnda toʻqqizinchi soat, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu payti oʻsha soat bilan belgilanar edi. Shu bobning 30–oyatida ham bor.

10:5 Butrus degan odam — yunoncha matnda Butrus degan Shimoʻn (shu bobning 18, 32–oyatlarida ham bor). Iso Masih Shimoʻnga Butrus ismini bergan edi (Mark 3:16, Luqo 6:14 ga qarang). Baʼzan u haqda soʻz yuritilganda, ikkala ism ham birgalikda ishlatiladi.

10:6 koʻnchi — 9:43 izohiga qarang.

10:6 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Uning senga aytadigan soʻzlaridan oʻzing bilan butun xonadoning najot topasizlar.

10:9 tush payti — yunoncha matnda oltinchi soat, yahudiylarning urf–odatiga koʻra, kunning bu payti oʻsha soat bilan belgilanar edi.

10:9 …tomga chiqqan edi — u zamonlarda uylarning tomi tekis boʻlib, odamlar tomga chiqib dam olishardi.

10:14 harom yoki nopok narsalar — Muso qonunlariga koʻra, harom hisoblangan, yeyish man etilgan jonivorlar (Levilar 11:1-47 ga qarang).

10:30 …xuddi shu paytda — soat uchlarda uyimda ibodat qilayotgan edim. Birdan… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida …xuddi shu paytda uyimda roʻza tutayotgan edim. Soat uchlarda ibodat qilayotganimda, birdan….

10:32 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar farishtaning gapiga qoʻshimcha qilingan: Uning senga aytadigan soʻzlari bor.

10:39 yogʻoch — 5:30 izohiga qarang.

10:45 yahudiy imonlilar — yunoncha matnda sunnat qilingan imonlilar, Iso Masihga ishongan yahudiylar nazarda tutilgan.

10:46 boshqa — yoki nomaʼlum. Yana 2:4-8 ga qarang.

11:2 yahudiy imonlilar — yunoncha matnda sunnat qilinganlar, Iso Masihga ishongan yahudiylar nazarda tutilgan. Bu oʻrinda ularning Muso qonunlariga, ayniqsa sunnat haqidagi amriga (Ibtido 17:9-14 ga qarang), qatʼiy rioya qilayotganlariga ishora boʻlishi mumkin.

11:8 harom yoki nopok narsalar — 10:14 izohiga qarang.

11:13 Butrus degan odam — yunoncha matnda Butrus degan Shimoʻn. 10:5 izohiga qarang.

11:16 degan soʻzlari — 1:5 ga qarang.

11:20 Antioxiya — Rim imperiyasiga qarashli Suriya viloyatining poytaxti. Bu shahar butun Rim imperiyasida buyuk shaharlarning orasida uchinchi oʻrinda turgan.

11:20 gʻayriyahudiylar — yunoncha matnda yunonzabonlar, yaʼni yahudiy boʻlmagan, lekin yunon tilida soʻzlashuvchi, yunon urf–odatlariga rioya qiluvchi odamlar nazarda tutilgan. Ular yahudiylarning Xudosiga sajda qiladigan, “Xudodan qoʻrqadigan” deb nom olgan gʻayriyahudiylar boʻlsa kerak (10:2 izohiga qarang).

11:25 Shoul — Pavlus ismi bilan tanilgan (13:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

11:28 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon.

11:28 Klavdiy — milodiy 41-54 yillarda hukmronlik qilgan.

12:1 Hirod — Hirod Agrippa I ismi bilan ham tanilgan boʻlib, Buyuk Hirodning oʻgʻli edi.

12:2 Yoqub — Iso Masihning oʻn ikki shogirdidan biri (1:13 ga qarang).

12:4 Fisih bayrami — Fisih ziyofatiga va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayramiga ishora (shu bobning 3–oyatiga qarang). Bu bayramlar Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlishi munosabati bilan nishonlanar edi (Chiqish 12:1-42, 13:3-10 ga qarang).

12:15 U Butrusning farishtasi — yahudiylarning tasavvuriga koʻra har bir odamni qoʻriqlaydigan bir farishtasi boʻlib, shu farishta oʻzi qoʻriqlaydigan odamning qiyofasida boshqalarga zohir boʻlar ekan. Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarda farishtalar, odamlarga yordam berish uchun yuborilgan elchilar, deb yozilgan, ammo bundan tashqari farishtalarning aniq vazifasi haqida hech qanday maʼlumot berilmagan (Ibtido 48:16, Matto 18:10-11, Ibroniylar 1:4 ga qarang).

12:17 Yoqub — Isoning shogirdi Yoqub emas (shu bobning 2–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang), balki Quddusdagi jamoatning yetakchisi va Isoning ukasi Yoqub nazarda tutilgan (15:13, 21:18 ga va Mark 6:3, Galatiyaliklar 1:18-19 ga qarang).

12:19 …Yahudiyadan Qaysariyaga… — bu oʻrinda Yahudiya Rim imperiyasi tarkibidagi Yahudiya viloyatini emas, balki yahudiylar yashaydigan hududni bildiradi (Eski Ahdda bu hudud Yahudo deb atalgan). Qaysariya Yahudiya viloyatining poytaxti boʻlib, Quddusdan 90 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan edi.

12:25 Shoul — Pavlus ismi bilan tanilgan (13:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

12:25 …Quddusda topshiriqni bajarib boʻlishgach… — 11:27-30 ga qarang.

13:1 viloyat hukmdori — yunoncha matnda tetrarx. Bu unvon Rim imperiyasi tomonidan joriy qilingan boʻlib, hokimiyati cheklangan va faqat Rim hukumati ruxsati bilan ish yuritadigan hukmdorga nisbatan qoʻllanilgan. Avom xalq orasida bunday hukmdor shoh deb atalar edi (misol uchun, Matto 14:9, Mark 6:14 ga qarang).

13:1 Hirod — 4:27 ning birinchi izohiga qarang.

13:1 Shoul — Pavlus ismi bilan tanilgan (shu bobning 9–oyatiga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

13:4 …Barnabo bilan Shoul yoʻlga tushdilar — Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safarining boshlanishi (“Xaritalar” boʻlimiga qarang). Ular Antioxiyaga qaytib kelganlarida bu safar yakunlangan (14:26-28 ga qarang).

13:4 Selevkiya shahri — Antioxiyadan qariyb 20 kilometr gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

13:5 Yuhanno — Mark ismi bilan ham tanilgan (12:12, 25 ga qarang).

13:7 orolning hokimi Sergiyus Pavlus — Rim hukumati tomonidan tayinlangan hokim.

13:9 Shoul, yaʼni Pavlus — Pavlusning ibroniycha ismi Shoul, lotincha ismi Pavlus boʻlgan. Kitobning shu joyidan boshlab, muallif uni Pavlus deb ataydi.

13:13 Yuhanno — Mark ismi bilan ham tanilgan (12:12, 25 ga qarang).

13:15 Tavrot va Paygʻambarlar bitiklari — Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi) va Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) Eski Ahd toʻplamining ikkita qismini nazarda tutgan.

13:16 …Xudodan qoʻrqadigan… — 10:2 izohiga qarang.

13:18 …Xudo ularning sahrodagi qilmishlariga chidadi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudo sahroda ularga gʻamxoʻrlik qilgan.

13:19 yetti elat — Qonunlar 7:1-2 ga qarang.

13:20 450 yil — Isroil xalqining Misrda boʻlgan vaqtini (Ibtido 15:13 ga qarang), Sinay sahrosida yurgan paytlarni (Sahroda 32:13 ga qarang) va Kanʼon yurtini bosib olgan va qabilalarga boʻlib bergan paytni oʻz ichiga oladi.

13:22 1 Shohlar 13:14, Zabur 88:21 ga qarang.

13:25 Yahyo…degan edi — Yuhanno 1:20, Luqo 3:15-16 ga qarang.

13:28 Pilat — 3:13 ning ikkinchi izohiga qarang.

13:29 yogʻoch — 5:30 izohiga qarang.

13:32-33 Zabur 2:7 ga qarang.

13:34 Muallif bu oʻrinda Ishayo 55:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

13:35 Taqvodoring — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Muqaddas boʻlganing.

13:35 Zabur 15:10 ga qarang.

13:41 Muallif bu oʻrinda Xabaqquq 1:5 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

13:43 …yahudiy diniga kirgan… — 2:10 izohiga qarang.

13:47 Ishayo 49:6 ga qarang.

13:50 …Xudodan qoʻrqadigan… — 10:2 izohiga qarang.

13:51 …ogohlantirish tariqasida oyoqlarining changini qoqib… — odamlar Xudoning elchilarini rad etganlari uchun, havoriylar oyoqlaridagi changni qoqib ketardilar. Havoriy Pavlus ham shunga oʻxshash harakatni ishlatgan (18:6 ga qarang). Bu harakat oʻsha odamlarning ayanchli qismatini, yaʼni Xudo tomonidan rad etilishini va Uning shohligidan benasib qolish xavfini anglatardi.

14:1 Ikoniya shahri — Ikoniya, Listra va Darba shaharlari Likoniyada joylashgan edi (shu bobning 6–oyatiga qarang). Likoniya Rimning Galatiya viloyatidagi bir tuman boʻlgan.

14:1 gʻayriyahudiylar — yunoncha matnda yunonlar. Oʻsha davrda yunonlar soʻzi nafaqat millati yunon boʻlgan, balki yunon tilida soʻzlashuvchi, yunon urf–odatlariga rioya qiluvchi odamlarga nisbatan ham ishlatilgan. Sinagogalarga borib, u yerdagi marosimlarda qatnashadigan gʻayriyahudiylar “Xudodan qoʻrqadiganlar” deb atalgan (10:2 izohiga qarang).

14:10 Oʻrningdan tur! — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Rabbim Iso Masih nomidan senga aytaman: oʻrningdan tur!

14:12 …Zevs…Xermes… — qadimdagi yunonlarning xudolaridan ikkitasi. Zevs — oliy xudo, Xermes esa hamma xudolarning, xususan Zevsning elchisi hisoblangan.

14:14 …kiyimlarini yirtdilar… — bu harakat yuz berayotgan voqeadan ularning hayratlanib, iztirobga tushganlarini koʻrsatadi.

14:18 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: va ularni uy–uylariga yubordilar. Oʻzlari esa yana shu yerda taʼlim berishni davom etdilar.

14:19 …kelib, xalqni oʻzlariga ogʻdirib oldilar. Ular… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida …u yerga keldi. Havoriylar jasorat bilan vaʼz aytib turganda, oʻsha yahudiylar: “Ular biron haqiqatni aytishgani yoʻq, hamma soʻzlari yolgʻon”, deb xalqni havoriylardan yuz oʻgirishga undadilar. Xalqni oʻzlariga ogʻdirib olgach, ular….

14:26 …jamoat ularni…Xudoning marhamatiga topshirgan edi — 13:1-3 ga qarang.

15:1 Yahudiyadan bir necha odam — Iso Masihga ishongan yahudiylar boʻlib, ular Muso qonunlariga, ayniqsa sunnat haqidagi amriga (Ibtido 17:9-14 ga qarang), qatʼiy amal qilishardi.

15:4 …qilgan ishlarini… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida …qilgan ishlarini, Xudo gʻayriyahudiylarga imon eshigini qanday ochganini….

15:13 Yoqub — 12:17 izohiga qarang.

15:14 Butrus — yunoncha matnda Shimoʻn, Butrusning yana bir ismi (10:5 ga qarang).

15:16-18 Muallif bu oʻrinda Amos 9:11-12 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

15:20 Butlarga keltirilgan qurbonlikning goʻshtini tanovul qilishdan… — 1 Korinfliklar 8:1-13, 10:23-32 oyatlarga va 1 Korinfliklar 8:1 izohiga qarang.

15:20 fahsh–zino — gʻayriyahudiylar orasida keng tarqalgan boʻlib, butparastlarning diniy marosimlaridan oʻrin olgan.

15:20 …qoni chiqarilmagan hayvonning goʻshtini yeyishdan… — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …boʻgʻib oʻldirilgan hayvonning goʻshtini va qonini tanovul qilishdan…. Bularning ikkalasi ham aslida bir gʻoyani — qoni chiqarilmagan goʻshtni yemaslikni bildiradi (Ibtido 9:4, Levilar 17:10-14 ga qarang). Bunday goʻshtni taqvodor yahudiylar oldida yeyish ularni haqoratlash bilan teng boʻlardi.

15:20 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: va oʻzlaringiz uchun istamagan narsani oʻzgaga qilmanglar (shu bobning 29–oyatida ham bor).

15:23 Antioxiya, Suriya va Kilikiya — bu paytda Suriya va Kilikiya Rim imperiyasi tarkibidagi bir viloyat hisoblangan, Antioxiya shu viloyatning eng katta shahri boʻlgan.

15:24 …sizlarni xavotirga solibdi, yuraklaringizni gʻash qilibdi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida sizlarni xavotirga solibdi, sunnat qilinishingiz kerak, Musoning Qonuniga rioya qilishingiz kerak, deb yuraklaringizni gʻash qilibdi.

15:29 …sizlar…oʻzlaringizni tiyinglar — shu bobning 20–oyatiga berilgan birinchi, ikkinchi, uchinchi va toʻrtinchi izohlarga qarang.

15:33-34 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 34–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Ammo Silas u yerda qolishga qaror qildi. Boshqa bitta yunon qoʻlyozmasida esa shu oʻringa quyidagi soʻzlar qoʻshimcha qilingan: Ammo Silas, bu yerda qolamiz, deb qaror qildi, Yahudo bir oʻzi Quddusga qaytdi.

15:38 Mark ularni Pamfiliyada qoldirib… — 13:13 ga qarang.

15:40 …ular yoʻlga chiqdilar — Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safarining boshlanishi (“Xaritalar” boʻlimiga qarang). Pavlus Antioxiyaga qaytib kelganda bu safar yakunlangan (18:22 ga qarang).

16:3 …yahudiylar sababli uni sunnat qildirdi — 2:10 izohiga qarang.

16:8 Troas — Makedoniyaning qarshi tomonida, Egey dengizi boʻyida joylashgan shahar.

16:10 biz — safarning mana shu qismida mazkur kitob muallifi Luqo Pavlus bilan birga boʻlgan (shu bobning 10-17–oyatlariga qarang). 20:5-15, 21:1-18, 27:1-28:16 da ham bor.

16:12 Makedoniya viloyatining Birinchi tumanidagi shahar — yoki Makedoniya viloyatining oʻsha qismidagi muhim bir shahar.

16:14 xudojoʻy — muallif bu soʻzni yahudiylarning Xudosiga sajda qilgan gʻayriyahudiylarga nisbatan ishlatgan (10:2 izohiga qarang).

16:37 Rim fuqarosi boʻlsak ham… — Rim fuqarolari qilgan jinoyatlari uchun sud qilinmasdan oldin jazoga tortilmas edilar. Hattoki, Rim fuqarosi birorta jinoyatda aybdor, deb topilgan boʻlsa ham uni kaltaklash qonunga xilof edi. Yana 22:22-29 ga qarang.

17:2 Muqaddas bitiklar — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi.

17:4 …Xudodan qoʻrqadigan… — 10:2 izohiga qarang.

17:4 gʻayriyahudiylar — yunoncha matnda yunonlar (shu bobning 12, 17–oyatlarida ham bor). 14:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

17:7 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon.

17:9 garov — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz Pavlus va Silas birorta tashvish qoʻzgʻatmay shahardan chiqib ketsa, Yasonga qaytariladigan toʻlovni bildiradi.

17:15 …uni Afinagacha olib borib qoʻydilar — ular Egey dengizi boʻylab kemada, keyin esa piyoda Afinaga borgan boʻlishi mumkin.

17:18 epikurchi va stoik faylasuflar — falsafiy aqida boʻyicha bir–biriga zid ikki taʼlimot. Epikurchilarning taʼlimotiga koʻra eng ezgu narsa bu — betashvish, lazzatli va azob–uqubatdan xoli boʻlgan hayot. Stoiklarning taʼlimotiga koʻra esa eng ezgu narsa bu — oʻzini tiyish, burchni vijdonan bajarish, taqdir zarbalariga bardoshli boʻlish, moʻtadillik va sabr–toqat.

17:18 Pavlus…vaʼz qilayotgani uchun ular shunday deb aytardilar — matndagi oʻliklardan tirilish iborasi yunon tilida “anastasis” deb aytiladi. Pavlus nutqida “anastasis” soʻzini ishlatgani uchun, tinglovchilar bu soʻzni birorta xudoning nomi deb tushungan boʻlishlari mumkin. Ehtimol, shu sababdan ular, Pavlus “Iso va Anastasis” haqida gapiryapti, deb oʻylangandirlar.

17:28 …bir odamning aytishi boʻyicha… — bu oyatda Pavlus Afinaliklarga tanish boʻlgan qadimiy shoirlardan ikkitasining sheʼridan misol keltirgan.

18:2 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon.

18:2 Klavdiy — milodiy 41-54 yillarda hukmronlik qilgan.

18:4 gʻayriyahudiylar — yunoncha matnda yunonlar (14:1 ning ikkinchi izohiga qarang). Sinagogalarga borib, u yerdagi marosimlarda qatnashadigan gʻayriyahudiylar “Xudodan qoʻrqadiganlar” deb atalgan (10:2 izohiga qarang).

18:6 Pavlus kiyimlaridan changni qoqdi–da… — 13:51 izohiga qarang.

18:7 Titas Yustus — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Yustus.

18:7 xudojoʻy — muallif bu soʻzni yahudiylarning Xudosiga sajda qilgan gʻayriyahudiylarga nisbatan ishlatgan (10:2 izohiga qarang).

18:12 Gallion Axaya viloyatiga hokimlik qilgan paytlarda… — Gallion milodiy 51-52 yillarda Rim imperiyasiga qarashli Axaya viloyatining hokimi boʻlgan.

18:18 Pavlus Xudoga ont ichgani uchun…sochini oldirdi — Pavlusning maʼlum bir muddat davomida sochini oldirmaslik haqida bergan alohida bir vaʼdasiga ishora qilinayotgan boʻlishi mumkin. Ehtimol, Pavlus bu vaʼdani Xudodan himoya soʻrab ibodat qilayotganda bergandir (shu bobning 9-11–oyatlariga qarang). Oʻsha muddat tugagandan keyin Pavlus Xudoga shukrona sifatida sochini oldirgan.

18:19-21 Xudo xohish bildirsa… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Yaqinlashib kelayotgan bayramni men albatta Quddusda nishonlashim kerak. Ammo Xudo xohish bildirsa….

18:23 …yana yoʻlga chiqdi… — Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safarining boshlanishi (“Xaritalar” boʻlimiga qarang). Pavlus Quddusga qaytib kelganda bu safar yakunlangan (21:12-17 ga qarang).

18:24 Muqaddas bitiklar — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi.

18:25 …faqatgina Yahyoning taʼlimotini bilardi — Apollos hali Iso Masih nomi bilan suvga choʻmdirilish haqida eshitmagan edi. 2:37-38, 19:1-5 ga va Luqo 3:1-18 ga qarang.

19:6 boshqa — yoki nomaʼlum. Yana 2:4-8 ga qarang.

19:10 gʻayriyahudiylar — yunoncha matnda yunonlar (shu bobning 17–oyatida ham bor). 14:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

19:17 gʻayriyahudiylar — yunoncha matnda yunonlar. 14:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

19:19 kumush tanga — yunoncha matnda kumush boʻlak, draxma deb atalgan yunon tangasiga ishora. Draxma yunon tangasi edi. Qiymati Rimdagi bir dinor qiymatiga teng kelar edi. Bir dinor mardikorning bir kunlik ish haqi edi.

19:24 Artemis — Artemida ismi bilan ham tanilgan, Efesda sajda qilingan hosildorlik maʼbudasining mahalliy ifodasi. Artemisning buyuk maʼbadi dunyoning yettita moʻjizalaridan biri boʻlib, Efes shahrining yaqinida joylashgan edi.

19:35 osmondan tushgan haykal — bu tasvirni odamlar jannatdan yuborilgan, tabarruk deb hisoblashardi. Ehtimol, Artemisning dastlabki tasviri meteor boʻlgandir.

20:2 Yunoniston — Rim imperiyasiga qarashli Axaya viloyatiga ishora. Pavlus Axayaning poytaxti Korinfda birmuncha vaqt turgan boʻlishi mumkin.

20:5 biz — 16:10 izohiga qarang.

20:6 Xamirturushsiz non bayrami — 12:4 izohiga qarang.

20:7 Rabbimiz Isoni xotirlab, non sindirish — 2:42 izohiga qarang.

20:15 …Samos oroliga, uning ertasiga… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Samos oroliga oʻtib, Trogillion shahrida toʻxtagandan keyin, yana bir kundan soʻng….

20:21 gʻayriyahudiylar — yunoncha matnda yunonlar. 14:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

20:35 Rabbimiz Iso aytgan shu soʻzlar — bu soʻzlar Yangi Ahd tarkibidagi toʻrtta “Xushxabar” kitoblariga kiritilmagan, chunki Isoning qilgan ishlari va aytgan soʻzlarining hammasi ham yozib qoldirilmagan (Yuhanno 20:30-31 ga qarang).

21:1 Biz — 16:10 izohiga qarang.

21:3 Finikiya — yunoncha matnda Suriya. Oʻsha davrda Finikiya Rim imperiyasiga qarashli Suriya viloyatining bir qismi edi. Hozirgi Livan mamlakatining dengiz boʻyidagi hududi.

21:8 yetti kishi — 6:1-6 ga qarang.

21:10 Xagabus — 11:27-28 ga qarang.

21:11 gʻayriyahudiylar — oʻsha davrda Yahudiyada hukmronlik qilgan Rim imperiyasi amaldorlariga ishora.

21:18 Yoqub — 12:17 izohiga qarang.

21:21 …bolalaringizni sunnat qilmanglar… — sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Sunnat yahudiylarning Xudoga sodiqligini va Uning tanlagan xalqiga tegishli ekanini koʻrsatadi.

21:23 nazr atagan toʻrtta odam — bu erkaklar maʼlum bir muddat davomida sharob ichmaslikka va sochlarini oldirmaslikka ont ichgan edilar. Bu ont ularning Xudoga nazr sifatida bagʻishlanganini koʻrsatar edi (Sahroda 6:1-21 ga qarang). Belgilangan muddat oʻtgandan keyin ular sochini oldirib, uni qurbonlikka qoʻshib Maʼbadda nazr qilishlari kerak edi. Boshqa bir odam, nazr atagan odamga pul berib, qurbonlik qilinadigan hayvonni sotib olish uchun yordam koʻrsatishi mumkin edi. Bu yordam xudojoʻylik va saxiylik belgisi edi. Pavlus yahudiy dinining rasm–rusumlariga qarshi emasligini koʻrsatish maqsadida, oʻsha toʻrtta odam bilan birga ontni bajarib, qurbonliklarning barcha xarajatlarini oʻzi toʻlagan.

21:25 …biz ularga maktub joʻnatib… — 15:23-29 ga qarang.

21:25 Butlarga keltirilgan qurbonlik goʻshtini va qoni chiqarilmagan hayvon goʻshtini tanovul qilishdan hamda fahsh–zinodan… — 15:20 ning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

21:28 gʻayriyahudiylar — yunoncha matnda yunonlar. 14:1 ning ikkinchi izohiga qarang.

21:28 …u gʻayriyahudiylarni Maʼbadga olib kelib… — Maʼbadning faqatgina yahudiylar kirishi mumkin boʻlgan joylari nazarda tutilgan. Gʻayriyahudiylar faqatgina Maʼbadning “gʻayriyahudiylar hovlisi” deb atalgan tashqi hovlisiga kira olar edilar. Maʼbadning ichki hovlisiga kirgan gʻayriyahudiylar oʻlimga mahkum qilinardilar. Maʼbadda bu haqda ogohlantiruvchi yozuvlar boʻlgan. Gʻayriyahudiylarni Maʼbadning ichki hovlisiga olib kirgan inson ham oʻlimga mahkum qilinishi mumkin edi. Shoh Hirod qurdirgan bu Maʼbadning loyihasi va rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

21:34 qalʼa — Rim sipohlari joylashgan Antoniya qalʼasi nazarda tutilgan. Bu qalʼa Maʼbadning shimoli–gʻarb tomonida joylashgan edi.

21:39 Tarsus shahri — Rim imperiyasiga qarashli Kilikiya viloyatining poytaxti boʻlgan. Hozirgi Turkiyaning janubida, Oʻrta yer dengizi yaqinida joylashgan edi. Bu shahar savdo markazi boʻlib, u yerda koʻplab oʻquv yurtlari bor edi.

21:40 oramiy tili — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz ibroniy tilini yoki oramiy tilini bildirishi mumkin. Oʻsha paytda qadimgi Falastinda yashagan yahudiylar oramiy tilida gaplashar edilar.

22:2 oramiycha — 21:40 izohiga qarang.

22:3 Tarsus shahri — 21:39 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

22:3 Gamaliyol — mashhur yahudiy olimi va tafsirchisi (5:33-40 ga qarang).

22:7 Shoul — Pavlus ismi bilan tanilgan (13:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

22:9 …nurni koʻrardilar–u… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida nurni koʻrib qoʻrqishgan boʻlsa–da.

22:14 Solih Zot — Iso Masihga ishora.

22:20 Shohiding… — yoki Shahiding…, bu oʻrindagi yunoncha soʻz shohid va shahid maʼnolarini ifodalayotgan boʻlishi mumkin. 7:54-8:1 ga qarang.

22:25 Rim fuqarosi — 16:37 izohiga qarang.

23:5 Chiqish 22:28 ga qarang.

23:9 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: biz Xudoga qarshilik koʻrsatmaylik.

23:10 qalʼa — 21:34 izohiga qarang.

23:23 Qaysariya — Quddusdan 90 kilometr shimoli–gʻarbda, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan muhim shahar. Bu shahar Rim imperiyasiga qarashli boʻlgan Yahudiya viloyatining poytaxti edi.

23:24 hokim Feliks — Rim imperiyasiga qarashli Yahudiya viloyatining hokimi.

23:30 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Salomat boʻling.

23:31 Antipatris shahri — Quddusdan 60 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan.

23:35 Hirodning saroyi — aslida Buyuk Hirod tomonidan qurilgan. Saroy bu davrda Rim imperiyasiga qarashli Yahudiya viloyati hokimlarining idorasi boʻlgan.

24:1 Qaysariya — 23:23 izohiga qarang.

24:1 hokim — Feliks, Rim imperiyasiga qarashli Yahudiya viloyatining hokimi.

24:5 nasroniylar mazhabi — nasroniy nomi Iso ulgʻaygan shahar Nosiraning nomidan kelib chiqqan. Bu davrda koʻp odamlar masihiylarni yahudiy dinining bir mazhabi deb hisoblardilar.

24:6-7 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 6–oyatning oxirini, 7–oyatni va 8–oyatning boshini tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Uni oʻz qonunimizga koʻra, sud qilmoqchi boʻldik. 7 Lekin mingboshi Lisiyas kelib, uni zoʻrlik bilan qoʻlimizdan tortib olib, 8 sizning qoshingizga yubordi. Biz ham sizning huzuringizga kelib, unga ayb qoʻyishimizni buyurdi.

24:14 Tavrot…Paygʻambarlar bitiklari… — odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Yahudiylar baʼzan dastlabki ikki qism “Tavrot va Paygʻambarlar bitiklari” deganda butun Eski Ahd toʻplamini nazarda tutadilar.

24:24 Drusilla yahudiy edi — u Hirod Agrippa II ning va Vernikaning singlisi boʻlgan (25:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

25:1 Qaysariya — 23:23 izohiga qarang.

25:8 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon.

25:11 …men Qaysarning hukmini talab qilaman — Pavlus Rim fuqarosi boʻlgan, shuning uchun oʻz daʼvosini Rim imperatori eshitishini talab qilishga haqi bor edi. Bu davrda Rim imperatori Neron edi.

25:13 …shoh Agrippa…Vernika… — Agrippa yana Hirod Agrippa II nomi bilan ham tanilgan edi. U Buyuk Hirodning avlodi boʻlib, hududning Rim hukumati tomonidan belgilab berilgan qismlarida hukmronlik qilardi. Vernika uning singlisi edi, ularning otasi Hirod Agrippa I edi (12:1 ga qarang).

26:1 Agrippa — 25:13 izohiga qarang.

26:6 …umid qilganim… — Pavlus bu oʻrinda oʻliklarning tirilishi haqidagi Eski Ahdda ayon qilingan ishonchga ishora qilyapti (misol uchun, Zabur 15:9-11, Ishayo 26:19, Doniyor 12:2, Luqo 20:37-38 ga qarang). Farziylar ham bunga ishonganlar (23:6-8, 24:12-15, 20-21 ga qarang). Istehzoli tomoni shundaki, Pavlus Iso Masihning oʻlikdan tirilganiga ishongani uchun yahudiylar tomonidan hukm qilinayotgan edi. Ammo Masihning oʻlikdan tirilishi yahudiylar anchadan beri intizorlik kutganlarining roʻyobga chiqishining boshlanishi edi (shu bobning 22-23–oyatlariga qarang).

26:7 xalqimizning oʻn ikki qabilasi — Ibrohimning nabirasi Yoqubning oʻn ikki oʻgʻlidan kelib chiqqan butun yahudiy xalqiga ishora.

26:14 oramiy tili — 21:40 izohiga qarang.

26:14 Shoul — Pavlus ismi bilan tanilgan (13:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

26:22 paygʻambarlarning va Musoning aytganlari — Luqo 24:25-27 ga qarang. Yana 24:14 izohiga qarang.

26:32 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon.

26:32 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Shunday qilib, hokim uni Qaysar oldiga yuborishga qaror qildi.

27:1 Biz — 16:10 izohiga qarang.

27:1 …Italiyaga… — Pavlusning Rimga olib ketilishi (“Xaritalar” boʻlimiga qarang). Pavlusning Rimga yetib borgani haqida 28:16 da yozilgan.

27:2 bandargoh — kemalar toʻxtaydigan joy, port. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BANDARGOH soʻziga qarang.

27:9 Poklanish kuni — yahudiylarning bu bayrami sentabrning oxirida nishonlangan (Levilar 16:29-34 ga qarang). Ob–havo faslga qarab oʻzgarib turgani sababli, sentabr oyining oʻrtasidan keyin, Oʻrta yer dengiziga kemada chiqish xavfli edi. Odatda noyabr oyining oʻrtalaridan boshlab, to mart oyining oʻrtalarigacha bu dengizda hech qanday kema yurmas edi.

27:12 …qattiq qish shamollaridan panada edi — yunoncha matnda …janubi–gʻarb va shimoli–gʻarbga qaratilgan edi.

27:16 Kavda — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Klavda.

27:17 Surtis — Sidra deb atalgan koʻrfaz, hozirgi Liviya mamlakatining hududiga kiradi. Koʻrfazning sayoz joylari va koʻchib turadigan qumlari boʻlgani bois, bu yer dengizchilar uchun juda xavfli edi. Qadimgi paytlarda bu joy “dengizchilarning qabristoni” deb nom olgan edi.

27:17 tezlikni kamaytiradigan langar — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz kemaning orqasidan sudraladigan langarga ishora qilishi mumkin. Ehtimol, bu langar odatdagi langardan farqli ravishda konus shaklidagi katta, maxsus bir mato boʻlib, kemaning orqasidan suvga tashlangan boʻlishi mumkin. Suvga toʻlgan mato kemaning tezligini sekinlashtirardi. Boʻron kemani Surtisga olib ketmasligi uchun, dengizchilar shu langardan foydalanganlar.

27:24 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon.

27:27 Oʻrta yer dengizi — yunoncha matnda Adriyas dengizi, bu Krit va Malta orollari orasidagi Oʻrta yer dengizining hududiga ishora qiladi.

27:28 …20 quloch…15 quloch… — taxminan 37 metrga va 27 metrga toʻgʻri keladi.

28:1 Biz — 16:10 izohiga qarang.

28:11 “Egizak xudolar” — qadimiy yunonlar Zevsning oʻgʻillari, deb hisoblagan ikki but — Kastor va Polluksning unvoni. Bu ikki but dengizchilarning homiylari deb hisoblangan, shuning uchun ularga asosan dengizchilar sajda qilgan.

28:15 …Appiyus bozori…Uch mehmonxona… — Rimga olib boradigan asosiy yoʻlning boʻyidagi ikki joy, ular shahardan janubi–sharq tomonda, taxminan 70 kilometr va 55 kilometr masofada joylashgan.

28:16 Biz Rimga kelganimizdan keyin, Pavlusga… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Biz Rimga kelganimizdan keyin, yuzboshi mahbuslarni lashkarboshiga topshirdi. Pavlusga esa….

28:19 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon.

28:20 Isroilning umidi — 26:6-8 oyatlarga va 26:6 izohiga qarang.

28:22 bu mazhab — 24:5 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

28:23 …Musoning Tavrot kitobi…Paygʻambarlar bitiklari… — 24:14 izohiga qarang.

28:26-27 Muallif bu oʻrinda Ishayo 6:9-10 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

28:28-29 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 29–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Pavlus shu gaplarni aytgandan keyin, yahudiylar oʻzaro qattiq bahslashib, ketib qoldilar.

+ 1:1 Luqo 1:3, Mark 16:19, Luqo 24:51

+ 1:3 Mat 28:17, Mark 16:14, Luqo 24:15-49, Yuhn 20:19-29, 1Kor 15:5-7

+ 1:4 Luqo 24:49

+ 1:5 Luqo 3:3, Yoʻel 2:28

+ 1:6 Amos 9:11, Mixo 4:8, Luqo 17:20, Luqo 19:11

+ 1:7 1Sal 5:1

+ 1:8 Hav 8:1, Hav 8:14, Luqo 24:48-49, Mark 16:15

+ 1:9 Mark 16:19

+ 1:10 Dnr 7:9, Dnr 10:6, Mark 9:3, Yuhn 20:12

+ 1:11 Mat 16:27

+ 1:12 2Sh 15:30, Zkr 14:4

+ 1:13 Mat 10:2-4, Mark 3:17-18, Luqo 6:14-16

+ 1:14 Mark 3:31, Mark 6:3, Yuhn 2:12, Yuhn 7:3, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 1:16 Luqo 22:47, Luqo 22:37, Luqo 24:44

+ 1:17 Yuhn 6:71, Yuhn 13:21

+ 1:19 Mat 27:8

+ 1:20 Zab 68:26, Zab 108:8

+ 1:22 Luqo 3:3, Luqo 24:48

+ 1:23 Hav 18:7, Kol 4:11

+ 1:24 3Sh 8:39, 1Sol 28:9, 2Sol 6:30, Hav 15:8

+ 1:26 Hik 16:33

+ 2:1 Chq 23:16, Chq 34:22, Lev 23:15, Qnlr 16:9, Hav 20:16

+ 2:3 Mat 3:11

+ 2:4 Hav 4:31, Hav 13:52, Luqo 24:49, Hav 1:4-5

+ 2:11 Hav 6:5, Hav 13:43

+ 2:13 1Kor 14:23

+ 2:16 Yoʻel 2:28-32

+ 2:17 Isha 32:15, Isha 44:3, Hiz 39:29

+ 2:19 Mat 24:30, Luqo 21:11, Vah 8:7

+ 2:20 Isha 13:10, Hiz 32:7-8, Vah 6:12

+ 2:21 Rim 10:13

+ 2:22 Yuhn 3:2

+ 2:23 Luqo 22:22, Luqo 23:33

+ 2:24 Luqo 24:5-6, Rim 8:11

+ 2:25 Zab 15:8-11

+ 2:27 Ayub 33:28, Zab 29:4, Zab 48:16, Zab 85:13, Isha 38:17

+ 2:28 Mat 7:14, Zab 15:8-11, Hav 13:35

+ 2:29 3Sh 2:10, Nax 3:16, Hav 13:36

+ 2:30 2Sh 23:2, 2Sh 7:12-16, Zab 131:11

+ 2:31 Zab 15:10

+ 2:33 Zab 109:1, Mark 16:19, Hav 7:55-56, Rim 8:34, Ibr 1:3

+ 2:34 Zab 109:1, Luqo 20:42-43

+ 2:37 Luqo 3:10, Hav 16:30

+ 2:38 Mark 1:4, Hav 10:48, Luqo 11:13, Hav 8:15

+ 2:39 Efs 2:13

+ 2:44 Hav 4:32-37

+ 3:2 Hav 14:8

+ 3:6 2Kor 6:10

+ 3:7 Mark 1:31, Mark 5:41, Mark 9:27, Hav 9:41

+ 3:8 Isha 35:6, Hav 14:10

+ 3:11 Yuhn 10:23, Hav 5:12

+ 3:13 Chq 3:6, Yuhn 8:54, Yuhn 17:1, 2Btr 1:17, Luqo 23:14, Yuhn 19:12

+ 3:14 Luqo 23:18

+ 3:17 Hav 13:27, 1Tim 1:13

+ 3:21 Luqo 1:69-70, Rim 1:2

+ 3:22 Qnlr 18:15-16, Mat 17:5, Hav 7:37

+ 3:23 Lev 23:29, Qnlr 18:19

+ 3:24 1Sh 3:19-20

+ 3:25 Ibt 22:18, Ibt 26:4

+ 4:1 Mat 22:23, Hav 23:8

+ 4:3 Luqo 21:12

+ 4:6 Mat 26:3, Luqo 3:2, Yuhn 18:13

+ 4:7 Luqo 20:2

+ 4:8 Mark 13:11, Hav 6:10, Hav 13:9

+ 4:9 Hav 3:6-8

+ 4:11 Zab 117:22, Luqo 20:17, 1Btr 2:7

+ 4:12 Mat 1:21

+ 4:14 Hav 3:11

+ 4:19 Hav 5:29

+ 4:21 Luqo 20:6, Luqo 22:2, Hav 5:26

+ 4:24 Chq 20:11

+ 4:26 Zab 2:1-2

+ 4:27 Luqo 23:1, Luqo 23:11, Hav 3:13

+ 4:29 Efs 6:19

+ 4:31 Hav 2:4, Hav 13:52

+ 4:32 Hav 2:44

+ 4:34 2Kor 8:14

+ 4:36 Hav 9:27, Hav 13:2, Hav 15:36, Gal 2:9

+ 5:4 Voiz 5:4-5

+ 5:12 Mark 16:20, Yuhn 10:23, Hav 3:11

+ 5:15 Mark 6:55, Hav 19:11-12

+ 5:17 Hav 4:1, Hav 23:8, Mark 15:10, Hav 13:45

+ 5:18 Luqo 21:12, Hav 4:3

+ 5:19 Hav 12:7-10, Hav 16:26

+ 5:26 Luqo 20:6, Luqo 22:2, Hav 4:21

+ 5:27 Mat 10:17, Mat 26:59

+ 5:28 Hav 4:17-18, Mat 27:25

+ 5:29 Hav 4:19

+ 5:32 Luqo 24:48, Yuhn 15:26

+ 5:33 Hav 7:54

+ 5:34 Hav 22:3, Yerm 26:17

+ 5:37 Sah 1:2, 1Sol 21:1, Luqo 2:2

+ 5:38 Mrs 3:37

+ 5:39 Isha 8:9-10

+ 5:41 Mat 5:12, 1Btr 4:13-14, 2Kor 12:10

+ 6:1 Hav 9:29

+ 6:3 1Tim 3:8

+ 6:5 Hav 8:5, Hav 21:8, Hav 2:11, Hav 13:43

+ 6:6 1Tim 4:14, 1Tim 5:22, 2Tim 1:6

+ 6:7 Hav 12:24, Hav 19:20

+ 6:10 Hav 4:8, Luqo 21:15

+ 6:11 3Sh 21:10, Mat 26:59

+ 6:13 Hav 21:28

+ 6:14 Mat 26:61, Yuhn 2:19-22, Mat 5:17

+ 7:2 Ibt 11:31, Ibt 12:4

+ 7:3 Ibt 12:1

+ 7:4 Ibt 11:32

+ 7:5 Ibt 15:3, Ibt 18:10, Ibt 12:7, Ibt 13:15, Ibt 15:18

+ 7:6 Ibt 15:13, Chq 12:40

+ 7:7 Ibt 15:14, Chq 3:12

+ 7:8 Ibt 17:9-14, Ibt 21:2-4, Ibt 25:26, Ibt 29:31-35, Ibt 30:5-24

+ 7:9 Ibt 37:11, Ibt 37:28, Ibt 39:2

+ 7:10 Ibt 41:37-43

+ 7:12 Ibt 42:1-5

+ 7:13 Ibt 43:1-15, Ibt 45:1-4

+ 7:14 Ibt 45:9-10, Ibt 46:27

+ 7:15 Ibt 46:5, Ibt 46:28, Ibt 49:33, Chq 1:6

+ 7:16 Ibt 50:25, Ysha 24:32

+ 7:17 Chq 1:7, Chq 1:12

+ 7:18 Chq 1:8

+ 7:19 Chq 1:10-11, Chq 1:16

+ 7:20 Chq 2:2-3, Ibr 11:23

+ 7:21 Chq 2:3-10

+ 7:24 Chq 2:11-12

+ 7:28 Chq 2:13-14

+ 7:29 Chq 2:15, Chq 2:22, Chq 18:3-5

+ 7:30 Chq 3:2

+ 7:32 Chq 3:6

+ 7:33 Ysha 5:15

+ 7:34 Chq 3:5, Chq 3:8-10

+ 7:35 Chq 2:14

+ 7:36 Chq 14:27-31, Qnlr 1:3, Qnlr 8:2

+ 7:37 Qnlr 18:15, Hav 3:22

+ 7:38 Chq 19:3, Qnlr 5:27

+ 7:39 Chq 16:3, Sah 11:4-6

+ 7:40 Chq 32:1, Chq 32:23

+ 7:41 Chq 32:4-6, Isha 2:8

+ 7:42 Qnlr 4:19, Zab 80:13

+ 7:43 3Sh 11:5-7, 4Sh 23:13, Amos 5:25-27

+ 7:44 Chq 38:21, Vah 15:5, Chq 25:40

+ 7:45 Ysha 3:14-17, Ysha 3:10

+ 7:46 Zab 88:20-21, 2Sh 7:1-2, 3Sh 8:17

+ 7:47 3Sh 6

+ 7:48 3Sh 8:27, Hav 17:24

+ 7:50 Isha 66:1-2

+ 7:51 Chq 32:9, Qnlr 10:16, Qnlr 10:16, Yerm 4:4, Yerm 9:26, Isha 63:10, Mal 3:6

+ 7:52 3Sh 18:4, 2Sol 24:21, Yerm 2:30, Mat 23:37

+ 7:53 Qnlr 33:2, Gal 3:19, Ibr 2:2

+ 7:54 Hav 5:33

+ 7:55 Chq 24:16, Isha 6:1, Zab 109:1, Mark 16:19

+ 7:56 Mark 1:10, Zab 109:1, Dnr 7:13, Mark 16:19, Hav 7:56, Ibr 1:3

+ 7:58 Lev 24:14-16, Sah 15:35-36, 3Sh 21:13, Hav 8:1, Hav 22:20

+ 7:59 Zab 30:6, Luqo 23:46

+ 7:60 Luqo 22:41, Luqo 23:34

+ 8:1 Hav 22:20, Yuhn 16:2, Mat 10:23

+ 8:3 Gal 1:13, 1Kor 15:9, Flp 3:6

+ 8:4 Mark 4:14, Hav 11:19

+ 8:5 Hav 6:5, Hav 21:8

+ 8:7 Luqo 4:35, Mark 16:17-18

+ 8:13 Mat 28:19, Hav 16:33, Hav 18:8

+ 8:14 Hav 1:8

+ 8:15 Hav 2:38

+ 8:16 Mat 28:19, Hav 19:5, Hav 10:44, Hav 11:15

+ 8:17 Hav 9:17, Hav 19:6

+ 8:22 Dnr 4:24, 2Tim 2:25

+ 8:24 Chq 8:8

+ 8:25 Yuhn 4:39

+ 8:26 Hav 5:19, Hav 10:4, Hav 11:13, Hav 12:7, Hav 27:23

+ 8:27 Yerm 38:7

+ 8:29 Hav 10:19

+ 8:31 Rim 10:14

+ 8:33 Isha 53:7-8

+ 8:35 Luqo 24:27

+ 8:39 4Sh 2:16, Hiz 3:12, Hiz 8:3

+ 8:40 Ysha 13:3

+ 9:1 Hav 8:3, Yuhn 16:2

+ 9:3 Hav 22:6-11, Hav 26:12-18

+ 9:7 Dnr 10:7

+ 9:10 Hav 22:12, Ibt 22:1

+ 9:11 Hav 21:39, Hav 22:3

+ 9:15 Rim 1:5, Gal 1:15-16, 1Tim 2:7, Yerm 1:4-5

+ 9:16 Hav 20:23, 1Sal 3:3

+ 9:17 Hav 8:17, Hav 19:6

+ 9:19 Gal 1:17

+ 9:21 Gal 1:13, Gal 1:23

+ 9:22 1Tim 1:12, Hav 18:28

+ 9:23 Hav 20:3, Hav 23:30

+ 9:25 Ysha 2:15, 1Sh 19:12, 2Kor 11:32

+ 9:27 Hav 4:36, Hav 13:2, Hav 15:36, Gal 2:9, 1Kor 9:6, Gal 1:18-19

+ 9:29 Hav 6:1

+ 9:30 Hav 11:25

+ 9:34 Hav 3:6

+ 9:36 Ysha 19:46, Yuhn 13:14, 1Tim 2:10, 1Tim 5:10

+ 9:40 Mat 9:25, Hav 28:8, Yoqb 5:16

+ 9:41 Mark 1:31, Mark 5:41, Mark 9:27, Hav 3:7

+ 10:2 Mat 8:10, Luqo 7:4-5

+ 10:3 Hav 3:1

+ 10:4 Hav 8:26, Vah 8:4

+ 10:6 Hav 9:43

+ 10:9 Hav 11:5-14

+ 10:14 Lev 11:2, Qnlr 14:3, Hiz 4:14

+ 10:15 Mark 7:15-16, Rim 14:14, 1Tim 4:4, Tit 1:15

+ 10:19 Hav 8:29

+ 10:22 Luqo 7:4-5

+ 10:25 Dnr 2:46, Hav 16:29

+ 10:26 Vah 19:10, Vah 22:8-9

+ 10:28 Yuhn 4:9, Yuhn 18:28

+ 10:34 Qnlr 10:17, Rim 2:11, Rim 10:12

+ 10:35 Isha 64:5, Rim 10:12

+ 10:36 Isha 52:7

+ 10:37 Mark 1:14

+ 10:38 Mat 3:16, Yuhn 1:32-33, Mat 4:24, Luqo 13:16

+ 10:42 Yuhn 5:22, Hav 17:31, 1Btr 4:5, 2Tim 4:1

+ 10:43 Luqo 24:27, Rim 3:21

+ 10:46 Mark 16:17, 1Kor 12:10

+ 10:47 Hav 2:4

+ 10:48 Hav 2:38

+ 11:2 Hav 15:1, Gal 2:12

+ 11:3 Luqo 15:2, Gal 2:12

+ 11:5 Hav 10:9-32

+ 11:9 Mark 7:19, Hav 10:15

+ 11:12 Hav 15:9

+ 11:13 Hav 8:26

+ 11:15 Hav 10:44

+ 11:16 Hav 1:5

+ 11:17 Hav 2:38

+ 11:19 Hav 8:1

+ 11:22 Hav 4:36, Hav 9:27, Hav 13:1

+ 11:24 Hav 6:5

+ 11:25 Hav 9:30

+ 11:27 Hav 13:1, Hav 15:32

+ 11:28 Hav 21:10, Mat 24:7, Hav 18:2

+ 12:2 Luqo 5:10, Mark 10:39

+ 12:3 Chq 12:15

+ 12:4 Luqo 22:33

+ 12:5 2Kor 1:11, Efs 6:18

+ 12:7 Hav 8:26, Hav 16:26

+ 12:10 Hav 5:19, Hav 16:26

+ 12:11 Zab 33:7, Zab 90:11, 2Kor 1:10

+ 12:12 Hav 13:5, Hav 15:37, 1Btr 5:13, Kol 4:10, 2Tim 4:11, Flm 1:24

+ 12:15 Mat 18:10-11, Ibr 1:14

+ 12:17 Hav 15:13, Hav 21:18, Yoqb 1:1, Gal 1:19, Gal 2:9

+ 12:23 Dnr 5:23, Vah 16:9, 2Sh 24:16, 4Sh 19:35

+ 12:24 Hav 6:7, Hav 19:20

+ 12:25 Hav 11:29-30, Hav 12:12

+ 13:1 Hav 11:27, Hav 4:36, Hav 11:22, Luqo 3:1

+ 13:2 Luqo 2:37, Rim 1:1, Gal 1:15

+ 13:5 Hav 12:12, Hav 15:37, Kol 4:10

+ 13:6 Mat 7:15

+ 13:9 Hav 4:8, Hav 6:10

+ 13:13 Hav 15:38

+ 13:15 Luqo 8:41, Hav 18:8

+ 13:17 Chq 1:7, Chq 12:51

+ 13:18 Chq 16:35, Zab 94:10, Qnlr 9:7

+ 13:19 Qnlr 7:1, Ysha 14:1, Hak 2:16, Hak 3:9, 1Sh 12:11

+ 13:21 1Sh 8:5, 1Sh 9:1, 1Sh 10:1, 1Sh 13:1

+ 13:22 1Sh 15:23, 1Sh 13:14, Zab 88:20-21, Isha 44:28

+ 13:24 Luqo 3:3

+ 13:25 Luqo 3:16, Yuhn 1:20, Yuhn 1:27

+ 13:27 Hav 3:17, Luqo 24:26-27

+ 13:28 Luqo 23:23

+ 13:29 Luqo 23:53

+ 13:30 Luqo 24:6

+ 13:31 Hav 1:3, Luqo 24:48

+ 13:32 Zab 2:7, Ibr 1:5, Ibr 5:5

+ 13:34 Rim 6:9, Isha 55:3

+ 13:35 Zab 15:10, Hav 2:27

+ 13:36 3Sh 2:10, Hav 2:29

+ 13:38 Mat 1:21, 1Yuh 2:12

+ 13:39 Rim 3:20, Gal 2:16, Gal 3:11, Isha 53:11, Rim 3:28

+ 13:40 Xbq 1:5

+ 13:43 Hav 2:11, Hav 6:5

+ 13:45 Hav 5:17

+ 13:46 Hav 4:30, Efs 6:19, Mat 10:11, Mat 22:8, Vah 3:4, Mark 12:9, Hav 18:6

+ 13:47 Isha 49:6, Hav 26:23

+ 13:50 1Sal 2:15

+ 13:51 Mat 10:14, Mark 6:11, Luqo 9:5

+ 13:52 Hav 2:4, Hav 4:31

+ 14:1 Hav 13:5

+ 14:3 Hav 4:30, Efs 6:19

+ 14:4 Mat 10:34, Luqo 12:51

+ 14:6 Mat 10:23

+ 14:8 Hav 3:2

+ 14:9 Mat 9:2

+ 14:10 Isha 35:6, Hav 3:8

+ 14:11 Hav 28:6

+ 14:13 Dnr 2:46

+ 14:14 Sah 14:6, Mark 14:63

+ 14:15 Chq 20:11, 1Sal 1:9

+ 14:16 Mixo 4:5

+ 14:17 Lev 26:4, Mat 5:45, Zab 103:15

+ 14:19 2Kor 11:25

+ 14:22 Kol 1:23, Yuhn 15:20, 1Btr 2:21, 1Btr 5:9, 1Sal 3:3, 2Tim 3:12

+ 14:23 Hav 13:2, Hav 20:32

+ 14:26 Hav 13:3

+ 15:1 Lev 12:3

+ 15:2 Gal 5:2

+ 15:7 Hav 10:20

+ 15:8 3Sh 8:39, 1Sol 28:9, 2Sol 6:30, Hav 1:24, Hav 10:44, Hav 10:47

+ 15:9 Hav 11:12, Zab 50:12

+ 15:10 Gal 5:1

+ 15:11 Efs 2:8, Tit 2:11, Tit 3:7

+ 15:13 Hav 12:17, Yoqb 1:1, Gal 1:19, Gal 2:9

+ 15:17 Amos 9:11-12

+ 15:20 Dnr 1:8, 1Kor 8:1, 1Kor 10:19-20, Vah 2:14, Lev 3:17, Lev 17:14, Qnlr 12:23-24

+ 15:22 1Btr 5:12, 2Kor 1:19, 2Sal 1:1

+ 15:24 Gal 1:7, Gal 5:10

+ 15:28 Hav 15:20

+ 15:32 Hav 11:27

+ 15:35 Hav 13:1

+ 15:37 Hav 12:12, Hav 13:5, Kol 4:10

+ 15:38 Hav 13:13

+ 15:40 Hav 15:32

+ 16:1 Rim 16:21, 1Kor 4:17, Flp 2:19, Kol 1:1, 1Sal 3:2, 2Sal 1:1, 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 16:3 1Kor 9:20, Gal 2:3

+ 16:4 Hav 15:28-29

+ 16:5 Hav 6:7

+ 16:6 Hav 18:23

+ 16:7 Flp 1:19

+ 16:8 Hav 20:5, 2Kor 2:12, 2Tim 4:13

+ 16:12 Flp 1:1

+ 16:14 Luqo 24:45

+ 16:15 Hav 11:14, Hav 16:33-34

+ 16:17 Dnr 3:26

+ 16:18 Mark 9:38

+ 16:21 Ezra 4:13, Est 3:8

+ 16:22 2Kor 6:4-5, 2Kor 11:23-25

+ 16:24 Yerm 20:2, Yerm 29:26, 1Sal 2:2

+ 16:25 Zab 41:9, Zab 118:62

+ 16:26 Hav 4:31, Hav 5:19, Hav 12:7, Hav 12:10

+ 16:27 3Sh 20:39, Hav 12:19

+ 16:29 Dnr 2:46, Hav 10:25

+ 16:30 Luqo 3:10, Hav 2:37

+ 16:31 Mark 16:16, Rim 10:9

+ 16:33 Hav 11:14, Hav 16:15

+ 16:34 Yuhn 4:53, Hav 18:8

+ 16:37 Hav 22:25

+ 16:39 Mat 8:34

+ 16:40 Hav 16:14

+ 17:1 Flp 4:16

+ 17:2 Hav 13:5, Hav 14:1

+ 17:3 Luqo 24:26-27

+ 17:5 1Sal 2:14-16

+ 17:7 Luqo 23:2

+ 17:16 2Btr 2:8

+ 17:19 Mark 1:27

+ 17:24 Isha 42:5, Mat 11:25, 3Sh 8:27, Hav 7:48

+ 17:25 Zab 49:8-12, Ibt 2:7, Ayub 33:4

+ 17:26 Ibt 3:20, Qnlr 32:8

+ 17:28 Sah 16:22, Ayub 12:10

+ 17:29 Isha 40:18-19, Isha 46:5

+ 17:30 1Btr 1:14, Rim 3:25-26, Efs 4:18

+ 17:31 Mat 12:36, Yuhn 5:22, Hav 10:42, 1Btr 4:5

+ 18:2 Rim 16:3, 1Kor 16:19, 2Tim 4:19, Hav 11:28

+ 18:4 Hav 13:5

+ 18:5 1Sal 3:6

+ 18:6 Hiz 18:13, Hiz 33:4, Hav 13:46

+ 18:8 Luqo 8:41, Hav 13:15, 1Kor 1:14, Yuhn 4:53, Hav 16:34

+ 18:15 Hav 23:29

+ 18:18 Hav 18:2, Rim 16:1, Sah 6:5, Sah 6:9

+ 18:19 Hav 19:1, Hav 20:16

+ 18:21 Yoqb 4:15

+ 18:23 Hav 16:6

+ 18:24 Hav 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5, 1Kor 4:6, 1Kor 16:12, Tit 3:13

+ 18:25 Luqo 3:3, Hav 19:3

+ 18:26 Hav 4:30, Efs 6:19

+ 18:27 1Kor 16:3, 2Kor 3:1

+ 18:28 Hav 9:22

+ 19:1 Hav 18:21

+ 19:3 Hav 18:25

+ 19:4 Luqo 3:3, Yuhn 1:7

+ 19:5 Mat 28:19, Hav 8:16

+ 19:6 Hav 8:17, Hav 9:17, Hav 10:46

+ 19:8 Hav 4:30, Efs 6:19

+ 19:12 Hav 5:15

+ 19:13 Mat 12:27, Mark 9:38, Luqo 9:49

+ 19:15 Luqo 4:34, Yoqb 2:19

+ 19:18 Mark 1:5, Yoqb 5:16

+ 19:20 Hav 6:7, Hav 12:24

+ 19:21 Rim 15:26, 1Kor 16:5, Rim 15:23-24

+ 19:22 Hav 16:1

+ 19:26 Isha 44:10-20, Yerm 10:3-6

+ 19:29 Hav 19:29, Kol 4:10, Flm 1:24

+ 20:1 Hav 19:21

+ 20:3 Hav 9:23, Hav 23:30

+ 20:4 Hav 19:29, Efs 6:21, Kol 4:7, 2Tim 4:12, 2Tim 4:20, Tit 3:12

+ 20:5 Hav 16:8

+ 20:6 Chq 12:15, Hav 12:3

+ 20:7 1Kor 16:2, Vah 1:10

+ 20:9 4Sh 1:2

+ 20:10 3Sh 17:21, 4Sh 4:34

+ 20:16 Chq 23:16, Chq 34:22, Lev 23:15, Qnlr 16:9, Hav 2:1

+ 20:18 Hav 18:19, 1Sal 1:5

+ 20:23 Hav 9:16, Hav 21:33

+ 20:24 2Tim 4:7

+ 20:26 Qnlr 8:19

+ 20:28 Yuhn 21:16-17, 1Btr 5:2, 1Btr 1:18-19

+ 20:29 Mat 7:15, Yuhn 10:12

+ 20:30 2Btr 2:1, 2Kor 11:13, 1Tim 4:1

+ 20:31 Mark 14:38

+ 20:32 Hav 14:23, 1Btr 1:4

+ 20:33 1Sh 12:3, 2Kor 7:2

+ 20:34 Hav 18:3

+ 20:35 Mat 10:8

+ 20:36 Hav 21:5

+ 21:4 Hav 20:23

+ 21:5 Hav 20:36

+ 21:8 Hav 6:5, Hav 8:5

+ 21:9 4Sh 22:14, Luqo 2:36, Hav 2:17-18

+ 21:10 Hav 11:28

+ 21:11 3Sh 11:30, Yerm 27:2

+ 21:12 Mat 16:21-23

+ 21:13 Hav 20:24, Flp 2:17

+ 21:18 Hav 12:17, Yoqb 1:1

+ 21:20 Rim 10:2

+ 21:21 Rim 2:28-29, 1Kor 7:19

+ 21:23 Sah 6:2-5, Sah 6:13

+ 21:24 Hav 18:18

+ 21:25 Hav 15:29

+ 21:26 Sah 6:9-12

+ 21:28 Hav 6:13, Hiz 44:7

+ 21:29 Hav 20:4

+ 21:33 Hav 20:23, Hav 21:11

+ 21:34 Hav 19:32

+ 21:39 Hav 9:11, Hav 22:3

+ 22:3 Hav 9:11, Hav 21:39, Hav 5:34, Flp 3:6

+ 22:4 Hav 8:3

+ 22:5 Hav 9:1-2

+ 22:6 Hav 9:3-6, Hav 26:12-18

+ 22:12 Hav 9:17

+ 22:15 Hav 9:15

+ 22:16 Hav 9:18

+ 22:17 Hav 9:26

+ 22:20 Hav 7:58

+ 22:25 Hav 16:37

+ 23:1 1Kor 4:4, 2Kor 1:12, 2Tim 1:3, Ibr 13:18

+ 23:2 Hav 24:1, 3Sh 12:24

+ 23:3 Qnlr 25:1-2

+ 23:4 Yuhn 18:22

+ 23:5 Chq 22:28

+ 23:6 Hav 4:1, Flp 3:5, 1Kor 15:13

+ 23:8 Mat 22:23, Luqo 20:27

+ 23:9 Yuhn 12:29

+ 23:11 Hav 27:23

+ 23:24 Hav 24:3, Hav 25:14

+ 23:27 Hav 21:32-33, Hav 22:27

+ 23:28 Hav 22:30

+ 23:29 Hav 18:15

+ 23:30 Hav 9:23, Hav 20:3

+ 23:34 Hav 21:39

+ 24:1 Hav 23:2

+ 24:5 Luqo 23:2

+ 24:6 Hav 21:27-29

+ 24:15 Dnr 12:2, Vah 20:6, Vah 20:13

+ 24:16 Hav 23:1, Ibr 13:18

+ 24:17 Rim 15:25-28, 1Kor 16:1, Gal 2:10

+ 24:18 Hav 21:26

+ 24:21 Hav 23:6

+ 24:25 Hav 17:32

+ 25:3 Hav 23:12

+ 25:10 Rim 13:1

+ 25:12 Hav 23:11

+ 25:19 Hav 18:15, Hav 23:29

+ 25:24 Hav 22:22

+ 25:25 Luqo 23:14, Hav 23:29

+ 26:1 Zab 118:46, Mat 10:18, Hav 9:15

+ 26:4 Gal 1:13

+ 26:5 Hav 23:6, Flp 3:5

+ 26:7 Mat 19:28, Yoqb 1:1

+ 26:8 1Kor 5:12

+ 26:9 Yuhn 16:2, 1Tim 1:13

+ 26:10 Hav 8:3

+ 26:11 Hav 9:1

+ 26:12 Hav 9:3-6, Hav 22:6-11

+ 26:18 Isha 35:5, Isha 42:7, Ibr 2:14-15

+ 26:20 Hav 9:20

+ 26:21 Hav 21:27, Hav 21:30

+ 26:23 1Kor 15:20, Kol 1:18, Vah 1:5, Isha 42:6, Isha 49:6, Hav 13:47

+ 26:29 Hav 21:33

+ 26:31 Hav 23:29

+ 26:32 Hav 25:12

+ 27:1 Hav 25:12

+ 27:2 Hav 19:29

+ 27:6 Hav 28:11

+ 27:14 Mark 4:37

+ 27:18 Yun 1:5

+ 27:23 Hav 8:26

+ 27:24 Hav 23:11

+ 27:26 Hav 28:1

+ 27:34 1Sh 14:45, 2Sh 14:11, 3Sh 1:52, Luqo 21:18

+ 27:35 Mat 15:36

+ 27:43 Hav 27:3

+ 28:5 Zab 90:13, Mark 16:18, Luqo 10:19

+ 28:6 Hav 14:11

+ 28:8 Hav 9:40, Yoqb 5:16

+ 28:11 Hav 27:6

+ 28:18 Hav 23:29, Hav 26:31-32

+ 28:23 Luqo 24:27

+ 28:25 Mat 15:7

+ 28:27 Isha 6:9-10, Mat 13:15, Mark 4:12, Yuhn 12:40

+ 28:28 Isha 40:5, Luqo 3:6

+ 28:31 Hav 4:29, Efs 6:19

Yoqub

Yoqub

Kirish

1

2

3

4

5

Kirish

YOQUBNING

MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi Isoning ukasi Yoqbdir. Iso Masih yer yuzida xizmat qilgan davrda Yoqub Unga ishonmagan edi, Uning xizmatini ham maʼqullamagan edi. Masih oʻlikdan tirilgandan keyin esa Yoqub Unga ishonib[1], Quddusdagi jamoat yetakchisi boʻldi. Muallif ushbu maktubini Iso Masihga imon keltirgan yahudiylarga yoʻllaydi. Imonlilar oʻsha davrda quvgʻinlar oqibatida Quddusdan uzoq joylarga tarqalib ketgan boʻlishlari mumkin (Havoriylar 8:1 ga qarang).

Mazkur maktub imonlilar uchun hayotiy qoʻllanma boʻlib xizmat qiladi, imon faqat tilda emas, balki amalda qoʻllanilishi kerak degan gʻoyani ilgari suradi. Muallif koʻplab majoziy obrazlardan foydalangan holda, xulq–atvor va kundalik hayotga oid koʻrsatmalar beradi. U donolik, masihiylarning yurish–turishi, odamlarga va vaziyatga munosabat, boylik va kambagʻallik, vasvasa va sinovlar, imon va amal kabi turli mavzular borasida soʻz yuritadi. Shuningdek, beqarorlik, magʻrurlik, manmanlik, ochkoʻzlik, badnafslik, ikkiyuzlamachilik kabi illatlarni ayovsiz tanqid qiladi. Xullas, imonli odam imoni boʻyicha yashashi kerak, deb taʼkidlaydi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Men — Xudoning va Rabbimiz Iso Masihning quli Yoqbdan* oʻzga yurtlarga tarqalib ketgan oʻn ikki qabilaga* salom!⁺

Sinov va vasvasalar

²Ey birodarlarim, turli sinovlarga duchor boʻlganingizda oʻzingizni baxtli deb bilinglar⁺. ³Axir, imoningiz sinalganda, sizlar sabr–toqat qilishni oʻrganasizlar. Bu oʻzingizga ham ayon⁺. ⁴Har qanday vaziyatda sabr qilishni oʻrganinglar, shunda yetuk, bekamu koʻst, komil inson boʻlasizlar⁺.

⁵Agar birortangizga donolik yetishmasa, Xudodan soʻrang, U beradi. Chunki soʻraganlarning hammasiga Xudo saxiylik bilan, beminnat beradi⁺. ⁶Shu bois umidingizni faqatgina Xudoga bogʻlab, imon bilan soʻrang. Ikkilanmang, chunki Xudoga sidqidildan ishonmagan kishi goʻyo dengiz toʻlqiniga oʻxshaydi, shamol qaysi tomonga essa, toʻlqin oʻsha tomonga qarab yoʻnaladi⁺. ⁷Bunday odam Egamizdan biror narsa olaman deb umid qilmasin⁺. ⁸U Xudoga tayanmagani uchun hayotida beqaror, oʻzgaruvchan boʻladi.

⁹Nochor ahvoldagi birodar Xudoning nazarida yuksak ekanligidan xursand boʻlsin⁺. ¹⁰Boy birodar esa Xudoga muhtoj ekanligidan shodlansin. Chunki oʻz boyligiga tayangan kishi dasht guliday xazon boʻladi. ¹¹Quyosh jazirama issigʻi bilan dashtning oʻt–oʻlanlarini qovjiratib yuboradi. Gullarning goʻzalligi yoʻqolib, xazon boʻladi. Boylik orqasidan quvib, davlatiga tayanganlar ham xuddi shu singari nobud boʻlishadi⁺.

¹²Sinovlarga bardosh bergan odam baxtlidir. Chunki u sinovdan oʻtgach, hayot toji bilan taqdirlanadi. Bunday tojni Xudo Oʻzini sevganlarga vaʼda qilgan⁺. ¹³Vasvasaga tushganingizda Xudoni ayblamang! Chunki Xudo hech qachon vasvasaga tushmaydi va hech kimni vasvasaga solmaydi. ¹⁴Lekin har kim oʻz ehtirosi dastidan vasvasaga duchor boʻlib, nafs tuzogʻiga ilinadi. ¹⁵Keyin ehtiros homilador boʻlib gunohni tugʻadi, gunoh esa yetilib, oʻlimga olib boradi⁺.

¹⁶Ey aziz birodarlarim, aldanmanglar!⁺ ¹⁷Har bir yaxshi va mukammal hadya samodan keladi. Bu hadyalarni osmondagi jamiki yoritqichlarni yaratgan Xudo* beradi. Yoritqichlarning nuri paydo boʻlib, gʻoyib boʻladi, Xudoning ezguligi esa yoʻqolmaydi. Zero, Xudo hech qachon oʻzgarmaydi⁺. ¹⁸Xudo kelajakda butun borliqni yangilaydi. Biz bu yangilanishning ilk hosili* boʻlishimiz uchun, Xudo Oʻz xohishiga koʻra, bizga haqiqat kalomi orqali yangi hayot berdi⁺.

Xudoning soʻzini eshitib, unga amal qilish haqida

¹⁹Ey aziz birodarlarim, shuni esingizda tutinglar: har bir odam eshitishda chaqqon, gapirishda vazmin, gʻazab kelganda bosiq boʻlsin⁺. ²⁰Chunki insoniy gʻazabingiz Xudoga manzur boʻlgan solih hayot kechirishingizga yoʻl qoʻymaydi. ²¹Shunday ekan, har qanday jirkanch va yomon ishlarni bas qilinglar! Xudoning qalbingizga ekkan kalomini kamtarlik bilan qabul qilinglar. Axir, bu kalom joningizni qutqarishga qodir⁺.

²²Xudoning kalomiga rioya qilinglar! Kalomni eshitsam bas, deb oʻzingizni oʻzingiz aldamanglar⁺. ²³Kalomni tinglab, amalda rioya qilmagan odam oʻz yuzini koʻzguda koʻrgan kishiga oʻxshaydi. ²⁴U oʻziga qaradi–yu, ketdi va oʻsha zahoti oʻzining qanday ekanligini unutib yubordi. ²⁵Sizlar esa Xudoning ozodlik beruvchi mukammal qonuniga* doim sinchiklab qaranglar. Qonunni shunchaki eshitib, unutib yubormanglar, unga qatʼiy amal qilinglar. Bu ishingiz uchun Xudo sizga baraka beradi⁺.

²⁶Agar siz oʻzingizni dindor hisoblab, tilingizni tiymasangiz, oʻzingizni oʻzingiz aldagan boʻlasiz va sizning bunday din–diyonatingiz befoydadir⁺. ²⁷Otamiz Xudoning nazarida pok va begʻubor din–diyonatga ega boʻlgan inson yetim–yesiru bevalarni qaygʻuli kunlarida yoʻqlab boradi, u bu dunyo dastidan bulgʻanmaydi⁺.

2–BOB

Yuz–xotirchilik qilmanglar

2¹Ey birodarlarim, ulugʻvor Rabbimiz Iso Masihga ishonar ekansiz, yuz–xotirchilik qilmanglar⁺. ²Sizlarning yigʻilishingizga oltin uzuk taqqan, bashang kiyingan bir boy bilan ust–boshi juldur bir gadoy kirdi deb faraz qilaylik. ³Agar sizlar bashang kiyinganga qarab: “Marhamat qilib toʻrga chiqing”, gadoyga esa: “Sen ostonada tur” yoki “Shu yerda, poygakda oʻtir”, desangiz, ⁴sizlar bir odamni boshqasidan ustun qoʻygan boʻlmaysizlarmi?! Bu bilan sizlar yomon niyatli qozilarga oʻxshab qolasizlar–ku!

⁵Ey aziz birodarlarim, quloq solinglar: Xudo bu dunyodagi kambagʻallarni imonda boy qilish uchun tanladi! U Oʻzini sevganlarga vaʼda qilganday, ularga Oʻz Shohligini meros qilib berdi⁺. ⁶Ammo sizlar–chi, kambagʻalni beobroʻ qilib tashladingiz! Sizlarga jabr–zulm qilgan boylar emasmi?! Sizlarni mahkamalarga sudrab olib borgan ular emasmi?! ⁷Sizlar Rabbimiz Isoga tegishlisizlar. Ammo bu boylar Rabbimizning ezgu nomini haqorat qilyaptilar!

⁸Agar sizlar Muqaddas bitiklardagi: “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving”* degan Xudoning Shohligiga oid qonunga amal qilayotgan boʻlsangiz, toʻgʻri qilayotgan boʻlasizlar⁺. ⁹Biroq yuz–xotirchilik qilayotgan boʻlsangiz, gunoh qilyapsiz va qonunbuzar sifatida hukm qilinasiz⁺. ¹⁰Kimki qonunning hammasiga rioya qilsa–yu, faqat bir narsada gunoh qilsa, u butun qonunni buzgan hisoblanadi⁺. ¹¹Chunki “Zino qilmang” degan Xudo “Qotillik qilmang”* deb ham aytgan. Agar siz zino qilmasangiz–u, ammo odam oʻldirsangiz, qonunni buzgan boʻlasiz⁺.

¹²Shuning uchun har bir gapingiz va ishingiz Xudoning ozodlik beruvchi qonuniga* muvofiq boʻlsin. Zero, Xudo har bir odamni oʻsha qonun boʻyicha hukm qiladi⁺. ¹³U shafqatsiz odamga rahm qilmaydi. Rahmdil inson esa hukm paytida Xudodan shafqat topadi⁺.

Imon va amal

¹⁴Ey birodarlarim, agar biror kishi imonim bor, desa–yu, xayrli ishlar qilmasa, nima foydasi bor?! Bunday imon uni qutqararmidi?! ¹⁵Faraz qiling, imonli birodaringiz och–yalangʻoch boʻlsa–yu, ¹⁶siz unga: “Yaxshi bor! Isinib, qorningni toʻydirib yur”, desangiz–u, ehtiyojini qondirmasangiz, bundan nima foyda?!⁺ ¹⁷Shunga oʻxshab quruq imonning oʻzi amalsiz oʻlikdir.

¹⁸Kimdir:

— Baʼzilarning xayrli ishlari, boshqalarning esa imoni bor–ku, — deb noroziligini bildirishi mumkin. Unday odamga men shunday javob bergan boʻlardim:

— Kel, senga imonimni xayrli ishlarim orqali koʻrsatay. Sen esa imoning samimiyligini qaysi dalil bilan isbotlay olasan? Axir, sen xayrli ishlar qilmaysan–ku!⁺

¹⁹U odam:

— Men Xudoning yagonaligiga ishonaman! — deb aytishi aniq. Men esa unga:

— Ishonib, yaxshi qilasan! — deyman. — Ammo sening bu ishonching jinlarning ishonchidan aslo farq qilmaydi. Zero, jinlar ham Xudoning yagonaligiga ishonib, dahshatdan titraydi⁺. ²⁰Ey ahmoq, amalsiz imoning foydasiz ekanligini nahotki tushunmasang?! ²¹Otamiz Ibrohim* oʻz oʻgʻli Isʼhoqni qurbon qilmoqchi boʻlgani uchun Xudo uni solih deb bildi!⁺ ²²Ana, koʻrdingmi?! Ibrohimning bu ishiga imon asos boʻldi. Uning qilgan ishi imonining chinligini koʻrsatdi⁺. ²³Shu tariqa Tavrotdagi: “Ibrohim Xudoga ishondi, Xudo uni ishonchi uchun, solih deb bildi”*, — deya yozilgan soʻz amalga oshdi. Ibrohim Xudoning doʻsti deb ataldi*⁺.

²⁴Ey birodarlarim, koʻrdingizmi, inson quruq imoni uchun emas, balki qilgan ishlari uchun solih deb tan olinadi.

²⁵Fohisha Rahoba* ham buning yana bir misolidir. Nima uchun Xudo uni solih deb tan oldi? Rahoba Isroil xalqining aygʻoqchilarini uyiga kirgizib, bexatar yoʻl bilan qochib ketishlariga yordam bergani uchun Xudo uni solih deb bildi⁺.

²⁶Xullas, amalsiz imon jonsiz tanaday oʻlikdir.

3–BOB

Tilni tiymoq haqida

3¹Ey birodarlarim, hammangiz ham ustoz boʻlavermanglar! Biz, ustozlar, jiddiyroq hukmga duchor boʻlishimiz oʻzingizga maʼlum⁺. ²Odamlarning hammasi koʻp xato qiladi. Soʻzlayotganda xato qilmagan inson yetukdir. U butun vujudini jilovlay oladi⁺. ³Biz otlarni itoat ettirish uchun ogʻizlariga suvluq solamiz. Shu orqali ularning butun tanasini boshqaramiz⁺. ⁴Mana, kemalar ham, qancha ulkan boʻlmasin va kuchli shamollar yordamida yurmasin, kichkina bir rul bilan boshqariladi. Kemachi rul yordamida kemani istagan joyga yoʻnaltiradi. ⁵Til ham xuddi shundaydir, til badanning kichkina bir uzvidir, ammo katta muammolarni keltirib chiqaradi.

Qara, kichkina bir olov bepoyon oʻrmonni yondirib yuboradi! ⁶Til ham olovga oʻxshaydi. Til — uzvlarimiz orasida bir buzgʻunchi dunyo! U butun vujudimizni bulgʻaydi. U doʻzaxdan alangalanib, butun hayotimizni yondiradi⁺.

⁷Turli xil yovvoyi hayvonlar bilan qushlar, sudraluvchi va dengiz hayvonlari inson zoti tomonidan boshqarilgan va boshqarilmoqda. ⁸Ammo tilni hech bir inson boshqara olmaydi. Tinib–tinchimas bu yovuz til zahri qotildir⁺. ⁹Biz tilimiz bilan samoviy Otamiz boʻlgan Egamizni olqishlaymiz va tilimiz bilan Xudoning suratida yaratilgan insonlarni laʼnatlaymiz⁺. ¹⁰Olqish va laʼnat bir ogʻizdan chiqadi. Ey birodarlarim, bunday boʻlmasligi kerak! ¹¹Axir, bitta buloqdan ham shirin, ham achchiq suv oqib chiqmaydi–ku! ¹²Ey birodarlarim, anjir daraxti zaytun mevasini beradimi?! Yoki tok novdasi anjir tugadimi?! Yoʻq! Shoʻr buloqdan ham shirin suv oqib chiqmaydi!

Kim dono?

¹³Dono va farosatlimisiz? Buni ibratli hayotingiz orqali namoyon qiling. Har bir ishni kamtarlik va donolik bilan bajaring⁺. ¹⁴Bordi–yu, yuragingizda achchiq hasad va xudbinlik boʻlsa, donoman, deb maqtanmang. Oʻzingizni shunday tutayotgan boʻlsangiz, haqiqatni rad etgan boʻlasiz. ¹⁵Dunyoga va moddiyatga xos boʻlgan bunday “donolik” Xudodan emas, shaytondandir⁺. ¹⁶Chunki hasadgoʻylik va xudbinlik bor joyda janjal va yovuzlik hukm suradi.

¹⁷Xudodan kelgan donolik esa, avvalo pokdir. Shuningdek, bu asl donolik tinchliksevar, muloyim, haqiqatga boʻysunadigan, mehr–shafqatli, xayrli ishlarga boy, tarafkashlik qilmaydigan, oʻta samimiydir. ¹⁸Tinchlik oʻrnatuvchilar tinchlikni ekib, solihlikni oʻrib oladilar⁺.

4–BOB

Dunyo bilan doʻst boʻlgan kishi Xudoga dushmandir

4¹Orangizdagi urush va janjallar qayerdan kelib chiqadi? Ichingizda jang qilayotgan nafsu ehtiroslaringizdan emasmi?!⁺ ²Sizlar oʻzingizda yoʻq narsani xohlaysizlar, oʻshanga erishish uchun odam oʻldirishdan ham toymaysizlar. Hasad qilyapsizlar, ammo maqsadingizga erisha olmagach, janjallashib urushyapsizlar. Sizlarda xohlagan narsangiz yoʻq, chunki uni Xudodan soʻramaysizlar. ³Soʻragan taqdirda ham, olmayapsizlar, chunki yomon niyat bilan, nafsingizni qondirish uchun soʻrayapsizlar⁺.

⁴Ey sadoqatsiz bandalar! Dunyo bilan doʻstlik Xudoga dushmanlik ekanligini nahotki bilmasangizlar?! Kim dunyo bilan doʻst boʻlishni istasa, Xudoga dushman boʻladi⁺. ⁵Muqaddas bitiklarda: “Xudo ichimizga solgan ruhni gʻoyatda qizgʻanadi, U bizdan sadoqatni talab qiladi”, deb taʼlim beriladi–ku! Nima, sizlar bularni bekor deb oʻylaysizlarmi?!⁺ ⁶Toʻgʻri, Xudo bizdan sadoqatni talab qiladi, ammo shu bilan birga U bizga nisbatan nihoyatda inoyatlidir. Zero, Muqaddas bitiklarda yozilgan:

“Xudo magʻrurlarga qarshi chiqadi,

Kamtarlarga esa inoyat koʻrsatadi.”*⁺

⁷Shunday ekan, Xudoga boʻysuninglar! Iblisga qarshilik koʻrsatinglar, shunda u sizlardan qochadi⁺. ⁸Xudoga yaqinlashinglar, shunda U sizlarga yaqinlashadi. Ey gunohkorlar, qoʻllaringizni gunohdan tozalanglar! Bir vaqtning oʻzida ham Xudoga, ham dunyoga koʻngil bogʻlaganlar, qalbingizni poklanglar!⁺ ⁹Qilgan gunohingiz uchun qaygʻuringlar, motam tutinglar, yigʻlanglar! Kulgingiz motamga, shodligingiz gʻam–gʻussaga aylansin. ¹⁰Egamiz oldida oʻzingizni past tutinglar, shunda U sizlarni yuksaltiradi⁺.

Birodarlarni hukm qilmanglar

¹¹Ey birodarlarim, bir–biringizni yomonlamanglar. Agar birodaringizni yomonlab, hukm qilsangiz, demak, mehr–oqibatni oʻrgatadigan Xudoning qonunini yomonlab, hukm qilgan boʻlasizlar. Xudoning qonunini hukm qilgan odam esa, qonun bajarishdan bosh tortib, oʻzini qonundan ustun qoʻygan qoziday boʻladi⁺. ¹²Ammo faqatgina Xudo qonun chiqarib, hukm qila oladi. Faqat U qutqarish va nobud qilish qudratiga ega. Sen esa kim boʻlibsanki, birodaringni hukm qilasan?!⁺

Xudoga tayanmay oʻz kuchiga tayanganlarni ogohlantirish

¹³Hoy, qilmoqchi boʻlgan ishlari bilan maqtanadiganlar, menga quloq solinglar! Sizlar: “Bugun yoki ertaga falon shaharga borib, u yerda bir yil yashaymiz. Savdo–sotiq qilib, pul ishlab kelamiz”, deysizlar. ¹⁴Ertaga nima boʻlishini sizlar qayerdan bilasizlar?! Umringiz bir lahza koʻzga koʻrinib, keyin gʻoyib boʻladigan tutunga oʻxshaydi–ku!⁺ ¹⁵Buning oʻrniga sizlar: “Egamiz xohlasa, sogʻ–salomat boʻlsak, uni yoki buni qilamiz”, deb aytishingiz kerak⁺. ¹⁶Sizlar esa aksini qilib, magʻrurlanib, maqtanyapsizlar. Bu kabi maqtanish yomondir. ¹⁷Demak, qilishingiz kerak boʻlgan yaxshi ishni bila turib, qilmasangiz gunoh boʻladi⁺.

5–BOB

Boylarni ogohlantirish

5¹Menga qaranglar, ey boylar, boshingizga tushadigan falokatlar uchun hoʻngrab yigʻlanglar!⁺ ²Boyligingiz chirib ketgan, kiyimingizni kuya yegan⁺. ³Oltinu kumushlaringizni zang bosgan. Bu zang sizga qarshi guvoh boʻladi, u tufayli tanangiz Xudoning qahri olovida yonadi. Oxirzamon kelib qoldi, sizlar esa boylik toʻplash bilan ovorasizlar⁺. ⁴Sizlar ekinlaringizni oʻrgan oʻroqchilarni aldab, ish haqini bermadingizlar. Ana, oʻsha pullar sizlardan norozi boʻlib, nola qilmoqda! Oʻroqchilarning dod–figʻoni Sarvari Olamning qulogʻiga yetib bordi⁺. ⁵⁻⁶Sizlar qarshilik koʻrsata olmagan aybsiz odamlarni qoralab, qatl qildingizlar. Bu dunyoda maishatga berilib, huzur–halovatda yashadingizlar. Boʻrdoqilarday semirib ketdingiz! Mana endi hukm kunida soʻyilishga tayyor boʻlib qoldingiz!⁺

Sabr–toqatli boʻlinglar

⁷Ey birodarlarim, Rabbimiz Iso keladigan kunga qadar sabr–toqat qilinglar! Axir, dehqon ham dalasi moʻl hosil yetishtirishini kutadi. U kuzgi va bahorgi yomgʻirni poylab, qancha sabr–toqat qiladi!⁺ ⁸Sizlar ham sabr qilinglar. Dadil boʻlinglar, chunki Rabbimizning keladigan kuni yaqinlashib qoldi⁺. ⁹Birodarlarim, mahkum boʻlmasligingiz uchun bir–biringizdan shikoyat qilmanglar. Mana, hukm qiluvchi Rabbimiz Iso ostonada turibdi!⁺

¹⁰Ey birodarlarim, paygʻambarlardan oʻrnak olinglar! Ular Egamizning nomidan gapirib, azob–uqubatlarga dosh berganlar⁺. ¹¹Darhaqiqat, sabr qilgan bunday odamlarni biz baxtli deb hisoblaymiz. Ayubning* sabr–toqati haqida eshitgansizlar, oxirida Egamiz unga qanchalar baraka berganini bilasizlar. Ha, Egamiz rahmdil va mehr–shafqatlidir⁺.

¹²Ey birodarlarim, eng avvalo, qasamxoʻr boʻlmanglar! Lafzi yoʻq inson kabi, boʻlar–boʻlmasga osmon haqi, yer haqi va boshqa narsa haqi, deb qasam ichavermanglar. Javobingiz “ha” yoki “yoʻq” boʻlsin. Shunda Xudo sizlarni hukm qilmaydi⁺.

Bir–biringiz uchun ibodat qilinglar

¹³Orangizda azob–uqubat chekayotgan bironta odam bormi? Agar boʻlsa, ibodat qilsin. Xursand boʻlgani bormi? Xudoga hamdu sanolar kuylasin⁺. ¹⁴Orangizda kasal boʻlgan bormi? Jamoat oqsoqollarini chaqirtirsin. Ular ibodat qilib, Rabbimiz Iso nomi bilan bemorning boshiga zaytun moyini surtsinlar*⁺. ¹⁵Imon bilan qilingan ibodat bemorni sogʻaytiradi, Rabbimizning Oʻzi unga shifo beradi. Agar bemor gunoh qilgan boʻlsa, Rabbimiz uni kechiradi⁺. ¹⁶Shuning uchun qilgan gunohlaringizni bir–biringiz oldida tan olinglar, bir–biringiz uchun ibodat qilinglar, shifo topasizlar. Solih odamning iltijosi kuchli taʼsirga egadir!⁺ ¹⁷Ilyos* ham bizga oʻxshagan oddiy bir inson edi. Yomgʻir yogʻmasin, deb u astoydil iltijo qildi va yer yuziga uch yilu olti oy yomgʻir yogʻmadi⁺. ¹⁸Soʻng u yomgʻir yogʻsin, deb ibodat qildi, osmondan yomgʻir yogʻib, yer hosil berdi⁺.

¹⁹Ey birodarlarim, agar orangizdagi biror kishi haq yoʻldan ozgan boʻlsa, uni toʻgʻri yoʻlga soling⁺. ²⁰Esingizda boʻlsin, gunohkorni nohaq yoʻldan qaytargan odam oʻsha gunohkorning najot topishiga va behisob gunohlarining yuvilishiga sababchi boʻladi⁺.

[1] …Yoqub Unga ishonmagan edi…Yoqub Unga ishonib… — Yuhanno 7:2-5, Havoriylar 1:14 ga qarang.

1:1 Yoqub — Isoning ukasi, u Quddusdagi jamoatning yetakchisi boʻlgan (Mark 6:3, Havoriylar 15:13, 21:18, Galatiyaliklar 1:18-19 ga qarang).

1:1 oʻzga yurtlarga tarqalib ketgan oʻn ikki qabila — Iso Masihga imon keltirgan va Quddusdan uzoq joylarda yashaydigan yahudiylar nazarda tutilgan. Bu imonlilar quvgʻinlar oqibatida tarqalib ketgan boʻlishlari mumkin (Havoriylar 8:1, 11:19 ga qarang).

1:17 osmondagi jamiki yoritqichlarni yaratgan Xudo — yunoncha matnda osmondagi jamiki yoritqichlarning otasi. Bu oʻrinda otasi soʻzi ularning manbai yoki yaratuvchisi degan maʼnoni bildiradi.

1:18 ilk hosil — birinchi pishgan ilk hosil oʻsha yili yigʻishtiriladigan yalpi hosilning moʻl boʻlishidan dalolat beradi. Xuddi shu singari, Masih orqali yangi hayotga erishgan masihiylar ham ilk hosilday, Xudo butun borliqni yangilashidan dalolat beradi (2 Butrus 3:13, Rimliklar 8:19-21, Vahiy 21:1-5 ga qarang).

1:25 Xudoning ozodlik beruvchi mukammal qonuni — Iso Masih oʻrgatgan va Oʻz hayotida namunali ravishda bajargan Xudoning qonuniga ishora (2:8 ga va Matto 5:17, 43-48, 22:36-40, Luqo 10:25-37, Yuhanno 8:31-36, Galatiyaliklar 5:13-14, 6:2, 1 Korinfliklar 9:21 ga qarang).

2:8 Levilar 19:18 ga qarang.

2:11 Chiqish 20:13-14 ga qarang.

2:12 Xudoning ozodlik beruvchi qonuni — 1:25 izohiga qarang.

2:21 Ibrohim — Ibtido 22:1-18 ga qarang.

2:23 Ibtido 15:6 ga qarang.

2:23 Ibrohim Xudoning doʻsti deb ataldi — 2 Solnomalar 20:7, Ishayo 41:8 ga qarang.

2:25 Rahoba — Ysha 2:1-21, 6:23-24 ga qarang.

4:6 Muallif bu oʻrinda Hikmatlar 3:34 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

5:11 Ayub — Ayub 2:10, 42:10-16 ga qarang.

5:14 …bemorning boshiga zaytun moyini surtsinlar — zaytun moyi qadimgi paytlarda malham sifatida ishlatilardi. U ogʻriq qoldirib, terini qurib ketishdan saqlar edi (Ishayo 1:6, Luqo 10:34 ga qarang). Bu oʻrinda moy Xudoning shifo berish qudrati ramzi sifatida kasal odamga surtilgan boʻlishi mumkin.

5:17 Ilyos — 3 Shohlar 17:1, 18:1, 41-45 ga qarang.

+ 1:1 Mat 13:55, Hav 12:17, Hav 15:13, Hav 21:18, Gal 1:19, Gal 2:9, Luqo 22:30, Yuhn 7:35, Hav 26:7, 1Btr 1:1

+ 1:2 Mat 5:11-12, 1Btr 1:6-7

+ 1:3 Rim 5:3

+ 1:4 2Btr 1:6, Mat 5:48

+ 1:5 3Sh 3:9-12, Hik 2:3-6

+ 1:6 Mat 21:21, Mark 11:24

+ 1:7 Yoqb 4:8

+ 1:9 Yerm 9:23-24, 1Kor 1:31, 2Kor 10:17

+ 1:11 Isha 40:7, 1Btr 1:24

+ 1:12 Mat 10:22, Mark 13:13, Yoqb 5:11, 2Tim 4:8, Vah 2:10

+ 1:15 Ayub 15:35, Zab 7:15, Isha 59:4, Rim 5:12, Rim 6:23

+ 1:16 Mark 13:5, 1Yuh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 1:17 Ibt 1:16, Mal 3:6, 1Yuh 1:5

+ 1:18 Yerm 2:3, 2Sal 2:13, Vah 14:4, Yuhn 1:13

+ 1:19 Hik 10:19, Hik 14:29, Voiz 7:9

+ 1:21 Kol 3:8

+ 1:22 Luqo 11:28, Yuhn 13:17, 1Yuh 3:18, Rim 2:13

+ 1:25 Yoqb 2:12, Luqo 11:28

+ 1:26 Zab 38:2, Yoqb 3:2-3

+ 1:27 Ayub 31:17-18, Isha 1:17, Mat 25:36, 2Btr 3:14, 1Yuh 5:18, 1Tim 5:22

+ 2:1 Qnlr 1:17, Qnlr 16:19, Mat 22:16, Luqo 20:21, Rim 2:11

+ 2:5 1Kor 1:27-28, 2Kor 8:9, Vah 2:9

+ 2:8 Lev 19:18

+ 2:9 Chq 23:2-3, Lev 19:15, Qnlr 1:17

+ 2:10 Mat 5:19, Gal 3:10

+ 2:11 Chq 20:13-14

+ 2:12 Yoqb 1:25

+ 2:13 Mat 6:15, Mat 18:35, Luqo 6:37

+ 2:16 Qnlr 15:7, Hik 21:13, Isha 58:7, Mat 25:35, Luqo 3:11, 1Yuh 3:17-18

+ 2:18 Mat 7:16, Gal 5:6

+ 2:19 Qnlr 6:4, Mat 8:29, Mark 1:24, Mark 5:7, Hav 16:17, Hav 19:15

+ 2:21 Ibt 22

+ 2:22 Ibr 11:17-18

+ 2:23 Ibt 15:6, Rim 4:3, Gal 3:6, 2Sol 20:7, Isha 41:8

+ 2:25 Ysha 2:1, Ysha 2:16, Ysha 6:24

+ 3:1 Mat 23:8

+ 3:2 3Sh 8:46, 2Sol 6:36, Hik 20:9, Voiz 7:20, 1Yuh 1:8-10, Rim 3:23, Zab 38:2, Yoqb 1:26

+ 3:3 Zab 31:9, Hik 26:3

+ 3:6 Mat 12:34, Mat 15:18, Hik 16:27

+ 3:8 Zab 119:2, Zab 139:4

+ 3:9 Ibt 1:26

+ 3:13 Yoqb 2:18

+ 3:15 1Tim 4:1, Vah 2:24

+ 3:18 Mat 5:9, Gal 6:8

+ 4:1 1Btr 2:11

+ 4:3 Hik 10:3

+ 4:4 Yerm 3:8, Yerm 31:22, Hiz 16:32, Xsha 5:7, Yuhn 15:19, 1Yuh 2:15, Rim 8:7

+ 4:5 1Kor 6:19

+ 4:6 Hik 3:34, 1Btr 5:5

+ 4:7 1Btr 5:8-9, Efs 4:27

+ 4:8 2Sol 15:2, Zab 72:28, Yoqb 1:7-8, Zab 50:4, Isha 1:16, Yerm 4:14

+ 4:10 Isha 57:15

+ 4:11 Rim 14:4, Rim 14:10

+ 4:12 Yoqb 5:9, Luqo 12:5, Mat 7:1

+ 4:14 Hik 27:1, Luqo 12:18-20, Zab 101:4

+ 4:15 Hav 18:21

+ 4:17 Yuhn 9:41

+ 5:1 Amos 6:1, Luqo 6:24

+ 5:2 Ayub 13:28, Isha 50:9, Mat 6:19-20

+ 5:3 Rim 2:5

+ 5:4 Lev 19:13, Qnlr 24:14-15, Qnlr 24:15, Isha 5:9

+ 5:5 Yerm 12:3

+ 5:7 Qnlr 11:14

+ 5:8 1Btr 4:7

+ 5:9 Mat 7:1, Yoqb 4:12

+ 5:10 Mat 5:12, Mat 23:34, Hav 7:52, Ibr 11:32-38

+ 5:11 Mat 10:22, Mark 13:13, Yoqb 1:12, Vah 2:10, Ayub 1:21-22, Ayub 2:10, Ayub 42:10, Chq 34:6

+ 5:12 Mat 5:34-37

+ 5:13 1Kor 14:15, Efs 5:19

+ 5:14 Mark 6:13

+ 5:15 Ayub 22:30

+ 5:16 Mark 1:5, Hav 19:18, Ibt 20:17, Sah 11:2, 3Sh 13:6, 4Sh 4:33-34, Ayub 42:8, Hav 9:40, Hav 28:8

+ 5:17 3Sh 17:1, 3Sh 18:1, Luqo 4:25

+ 5:18 3Sh 18:42-45

+ 5:19 Gal 6:1

+ 5:20 Hik 10:12, 1Btr 4:8

1 Butrus

1 Butrus

Kirish

1

2

3

4

5

Kirish

BUTRUSNING

BIRINCHI MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi Iso Masihning shogirdi havoriy Butrusdir. Butrus ushbu maktubini Rim imperiyasiga qarashli toʻrtta viloyatda[1] yashagan, jamiyat tomonidan ayovsiz taʼqib qilingan masihiylarga yozgan. Birinchi asrda masihiy boʻlish degani, albatta, quvgʻinlarga duchor boʻlib, har xil azoblarga bardosh berib yashash degani edi.

Muallif oʻz maktubida oʻsha imonlilarga dalda va tasalli beradi. Quvgʻinlarga qaramay, ularni imonda sobit turishga undaydi. U Xudoning mehribonligi haqida soʻz yuritadi. Iso Masihning oʻlimi va tirilishi tufayli masihiylar bebaho umidga sazovor boʻlganlari haqida bayon qiladi. Soʻng ular jamiyatda oʻzlarini qanday tutishlari kerakligini aytadi, Rabbimiz haqi davlat rahbariga va boshliqlarga boʻysunish kerakligini ularga uqtiradi. Muallif imonlilarning butun eʼtiborini Masihga qaratadi, Uning boshdan kechirgan azoblari haqida soʻz yuritar ekan, imonlilarni Masihdan ibrat olishga, yomonlikka yomonlik qaytarmay, hammani duo qilishga chaqiradi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Iso Masihning havoriysi men — Butrusdan Xudoning tanlangan xalqiga salom! Ey Xudoning aziz xalqi, sizlar bu dunyoda musofir boʻlib yashayapsizlar, Pontus, Galatiya, Kappadokiya, Asiya va Bitiniya viloyatlariga* tarqalib ketgansizlar,⁺ ²ammo Otamiz Xudo azalda qaror qilib, sizlarni tanlagan edi. Sizlar Iso Masihga itoat etishingiz va Uning toʻkilgan qoni* orqali poklanishingiz uchun Xudo qudratli Ruhi bilan sizlarni Oʻziga ajratib oldi.

Xudoning cheksiz inoyati va tinchligi sizlarga yor boʻlsin⁺.

Masihdagi umidimiz

³Rabbimiz Iso Masihning Otasi Xudoga hamdu sanolar boʻlsin! U bizga behad rahm–shafqat koʻrsatib, yangi hayot berdi. Iso Masih oʻlikdan tirilib, barhayot boʻlgani uchun endi bizning umidimiz bor⁺. ⁴Shu bois Xudo Oʻz xalqiga atagan qut–barakaga biz koʻz tikkanmiz. Ha, samoda saqlanayotgan bu abadiy, soʻlmas, begʻubor baraka sizlarni kutmoqda⁺. ⁵Oxirzamonda oshkora boʻladigan najotdan bahramand boʻlishingiz uchun Xudo Oʻz qudrati bilan sizlarni omon saqlaydi. Imoningiz tufayli U sizlarni qoʻriqlaydi⁺. ⁶Shuning uchun xursand boʻlinglar! Sizlar turli sinovlar tufayli vaqtincha qiynalyapsizlar, shunday boʻlsa ham quvoninglar⁺. ⁷Chunki sinovlar imoningizning samimiy ekanligini isbotlash uchun kerakdir. Hatto yoʻq boʻlib ketadigan oltin ham olovda toblanib, sinaladi. Sizning imoningiz esa oltindan ming barobar qadrliroqdir. Iso Masih oxiratda kelganda sinovdan oʻtgan imoningiz sizlarga maqtov va shon–sharaf keltiradi⁺. ⁸Sizlar Masihni koʻrmagan boʻlsangiz ham, Uni yaxshi koʻrasizlar. Hozir ham Masihni koʻrmay turib, Unga ishonyapsizlar, qalbingiz soʻz bilan ifodalab boʻlmaydigan ajoyib bir quvonchga toʻla⁺. ⁹Axir, imoningiz tufayli jonlaringiz najot topadi.

¹⁰Paygʻambarlar izlanib, bu najotni chuqur oʻrganganlar. Sizlarga beriladigan Xudoning inoyati haqida karomat qilganlar⁺. ¹¹Ularning qalblarida Masihning Ruhi bor edi. Bu Ruh ularga Masihning chekadigan azob–uqubatlari va azoblar ketidan keladigan ulugʻvorligi haqida oldindan maʼlum qilgan edi. Bu voqealar qachon va qay tarzda yuz berishini paygʻambarlar bilmoqchi boʻlar edilar⁺. ¹²Aslida ularning bu izlanishlari oʻz manfaati uchun emas, balki sizlarning manfaatingiz uchun qilinganini Xudo ularga ayon etdi. Paygʻambarlar eʼlon qilgan najot haqidagi Xushxabar sizning davringizda amalga oshdi. Bu Xushxabarni sizlarga osmondan yuborilgan Muqaddas Ruhning qudratiga toʻlgan odamlar bayon etishdi. Hatto farishtalar ham bu najotning qay tarzda amalga oshishini intizorlik bilan kutayotgan edilar⁺.

Xudoga manzur hayot kechiringlar

¹³Xullas, es–hushingizni yigʻib olinglar, hushyor boʻlinglar. Butun umidingizni Xudoning inoyatiga bogʻlanglar. Axir, Iso Masih oxiratda kelganda Xudo sizlarga inoyat koʻrsatib, najot beradi⁺. ¹⁴Xudoga itoatkor farzandlar boʻlinglar, oldingi gʻaflat paytida sizlarni qamragan ehtiroslarga qul boʻlib qolmanglar⁺. ¹⁵Aksincha, butun yurish–turishingizda muqaddas boʻlinglar, zero, sizlarni daʼvat etgan Xudo muqaddasdir⁺. ¹⁶Axir, Xudoning Oʻzi: “Muqaddas boʻlinglar, chunki Men muqaddasman”*, deb aytgan⁺.

¹⁷Sizlar Xudoga iltijo qilib, Uni Ota deb ataysizlar. Ammo esingizda tutinglar, Xudo yuz–xotirchilik qilmaydi, U har bir kishini qilgan ishiga yarasha taqdirlaydi yoki jazolaydi. Shunday ekan, bu dunyodagi musofirchilik davringizda Xudodan qoʻrqib yashanglar⁺. ¹⁸⁻¹⁹Zotan, sizlar ota–bobolaringizdan oʻrgangan bemaʼni turmush tarzingizdan kumush yoki oltinga oʻxshash oʻtkinchi narsalar evaziga emas, balki Masihning qimmatbaho qoni evaziga qutulgansizlar. Axir, Masih Xudoning benuqson qurbonlik Qoʻzisidir⁺. ²⁰Xudo Masihni dunyo yaratilishidan oldin bu xizmat uchun tayinladi. Endi shu oxirgi kunlarda esa Uni sizlar uchun zohir qildi⁺. ²¹Sizlar Masih orqali Xudoga ishonasizlar. Xudo Masihni tiriltirib, ulugʻvorlikka erishtirgani uchun ham sizlar imoningizda sobit turibsiz, chin qalbdan Xudoga umid bogʻlagansiz.

²²Sizlar haqiqatga boʻysunib*, gunohdan poklanganingiz uchun birodarlarga samimiy mehr qoʻya olasizlar. Shunday ekan, bir–biringizni chin yurakdan, ixlos bilan yaxshi koʻringlar⁺. ²³Axir, sizlar yangidan tugʻilgansizlar. Bu yangi hayotni sizga foniy bandalar emas, balki abadiy va hayotbaxsh Xudoning kalomi ato etgan⁺. ²⁴Muqaddas bitiklarda shunday yozilgan:

“Inson zotining hammasi maysaday,

Ularning shuhrati dala guli kabidir.

Oʻtlar quriydi, gullar soʻlib qoladi.

²⁵Egamizning kalomi esa abadiy turadi.”*

Ana shu kalom sizlarga eʼlon qilingan Xushxabardir⁺.

2–BOB

Xudoning kalomiga intilinglar

2¹Endi har qanday yomon niyat, hiyla–nayrang, ikkiyuzlamachilik, rashk–hasad va gʻiybatni oʻzingizdan soqit qilinglar⁺. ²Yangi tugʻilgan chaqaloq sof ona sutini tusaganday, sizlar ham Xudo kalomiga tashna boʻlinglar. Kalom bilan oziqlanib, ulgʻayib, najotga erishinglar⁺. ³Axir, sizlar Rabbimiz Isoning muruvvatidan bahramand boʻldingizlar⁺.

Xudoning maʼbadi uchun tirik toshlar

⁴Insonlar rad etgan, lekin Xudo qimmatbaho deb tanlagan tirik toshga — Rabbimiz Isoga yaqinlashinglar⁺. ⁵Shunda oʻzlaringiz ham tirik toshlarday boʻlasizlar. Xudo sizlardan ruhiy maʼbad barpo etadi. Sizlar muqaddas ruhoniylar boʻlib xizmat qilasizlar va Iso Masih orqali Xudoga maqbul ruhiy qurbonliklar keltirasizlar⁺. ⁶Zero, Muqaddas bitiklarda Xudo shunday degan:

“Mana, Men joylashtiryapman Quddusda*

Tanlangan, qimmatbaho tamal toshini*.

Unga tayangan hech bir inson uyatga qolmaydi.”*⁺

⁷Sizlar — Masihga ishonganlar uchun bu tosh qimmatbahodir. Ammo ishonmaganlarga Muqaddas bitiklardagi shu soʻzlar* toʻgʻri keladi:

“Binokorlar rad etgan tosh

Binoning tamal toshi boʻldi.

Baʼzilar bu toshga qoqinadi,

Uning dastidan yiqiladi.”⁺

⁸Imonsizlar Xushxabarni rad etib, itoatsizlik qilganlari uchun qoqinadilar. Ular ana shu qismatga mahkum boʻlganlar⁺.

⁹Ammo sizlar — tanlangan bir nasl, ruhoniylar shohligi, muqaddas qavm*, Xudoning aziz xalqisiz. Xudo sizlarni zulmatdan Oʻzining ajoyib nuriga daʼvat etgan, Uning buyuk ishlarini eʼlon qilishingiz uchun sizlarni tanlagan⁺. ¹⁰Sizlar bir vaqtlar Xudoga begona edingizlar, endi esa Uning xalqisizlar. Bir vaqtlar Xudoning marhamatidan bebahra edingizlar, endi esa Undan marhamat topdingizlar*⁺.

Jamiyatda Xudoga munosib hayot kechiringlar

¹¹Ey azizlarim, sizlardan oʻtinib soʻrayman, jonga qarshi kurashadigan nafs ehtiroslaridan saqlaninglar. Axir, sizlar bu dunyoda gʻaribu musofirsizlar⁺. ¹²Imonsizlar orasida Xudoga munosib hayot kechiringlar. Ular sizlarni yomonlikda ayblasalar–da, ezgu ishlaringizni koʻrib, kim bilsin, balki tavba qilishar va qiyomat kuni Xudoni ulugʻlashar⁺.

¹³Insonlar tomonidan oʻrnatilgan har qanday hokimiyatga, Egamiz haqi–hurmati, boʻysuninglar. Oliy hokim boʻlgan shohga* ham,⁺ ¹⁴u tayinlagan hokimlarga ham itoat qilinglar. Zero, hokimlar yomonlik qilganlarni jazolash uchun, yaxshilik qilganlarni esa taqdirlash uchun tayinlangan⁺. ¹⁵Siz haqiqatni bilmagan nodon odamlarning ogʻizlarini qilgan yaxshiligingiz bilan yopinglar, chunki bu Xudoning xohishidir. ¹⁶Ozod odamlardek yashanglar, ammo ozodlik niqobi ostida yomonlik qilmanglar. Xudoning qullariday hayot kechiringlar⁺. ¹⁷Hamma odamlarni hurmat qilinglar. Imonli birodarlaringizni yaxshi koʻringlar. Xudodan qoʻrqinglar, davlat rahbariga izzat–ehtirom koʻrsatinglar⁺.

¹⁸Ey qullar, Xudodan qoʻrqqaningiz uchun* xoʻjayinlarga itoat qilinglar. Nafaqat mehribon va muloyimlarga, balki qattiqqoʻl xoʻjayinlarga ham boʻysuninglar⁺. ¹⁹Agar sizlar Xudoni mamnun qilmoqchi boʻlib, toʻgʻri ish qilsangiz–u, nohaq azoblarga chidasangiz, Xudoni rozi qilgan boʻlasiz⁺. ²⁰Bordi–yu, qilgan gunohingiz uchun tayoq yeb chidasangiz, bu sizga sharaf keltirarmidi?! Ammo yaxshilik qilib turib, nohaq azoblarga chidasangiz, Xudoning maqtoviga sazovor boʻlasiz.

Masihdan ibrat olinglar

²¹Hatto azob chekkaningizda ham Xudo sizlarni yaxshilik qilishga daʼvat etgan. Masih sizlar uchun azob chekib, namuna boʻldi. Unga taqlid qilinglar⁺. ²²Axir, U hech qanday gunoh qilmagan, ogʻzidan biron yolgʻon soʻz chiqmagan*⁺. ²³U haqorat qilinganda hech kimga haqorat bilan javob qaytarmadi, azob chekkanda hech kimga tahdid qilmadi. Faqat odilona hukm qiladigan Xudoga Oʻzini topshirdi⁺. ²⁴U gunohlarimizni Oʻziga oldi, aʼzoi badani yogʻochda* azob chekdi. Shu tufayli biz gunoh uchun oʻlganmiz va solih hayot kechira olamiz. Uning yaralaridan biz shifo topdik⁺. ²⁵Ilgari sizlar adashib yurgan choʻponsiz qoʻylarga oʻxshar edingizlar, endi esa jonlaringizning posboni boʻlgan Choʻponga* qaytib keldingizlar⁺.

3–BOB

Er–xotinlik munosabatlari

3¹⁻²Egamiz haqi–hurmati, siz, xotinlar, oʻz erlaringizga boʻysuninglar. Erlaringiz Xushxabarni rad etishsa ham, ularga itoat etinglar. Sizning ibratli xulq–atvoringiz har qanday soʻzdan koʻra, taʼsirliroq boʻladi. Erlaringiz pokiza hayotingizni va Xudodan qoʻrqib yashayotganingizni koʻrib, imonga kelishadi⁺. ³Sizning jozibangiz oʻrilgan sochlar, oltin taqinchoqlar, chiroyli kiyimlar kabi tashqi zeb–ziynatdan iborat boʻlmasin. ⁴Ammo qalbingizdagi yuvosh va sokin ruh sizlarning soʻlmaydigan ichki goʻzalligingiz boʻlsin. Xudoning nazarida bunday goʻzallikning qadri yuksakdir⁺. ⁵Oʻtmishda Xudoga umid bogʻlagan muqaddas xotinlar ham oʻzlari shu yoʻsinda bezanib, erlariga boʻysunar edilar. ⁶Masalan, Sora* ham Ibrohimga itoat etib, uni xoʻjayin deb atar edi. Agar sizlar yaxshilik qilib, har qanday qoʻrquvdan sarosimaga tushmasangiz, Soraning qizlari hisoblanasizlar⁺.

⁷Ey erlar, sizlar ham, Egamiz haqi–hurmati, xotinlaringizga eʼtiborli boʻlinglar, ular zaif jinsdan ekanligini hisobga olinglar. Ular ham abadiy hayot inoyatidan bahramand boʻlganlari uchun ularni hurmat qilinglar. Aks holda, ibodatlaringiz ijobat boʻlmaydi⁺.

Haqiqat yoʻlida azob chekish haqida

⁸Xullas, oʻzaro hamfikr, hamdard boʻlinglar, bir–biringizni birodarlarcha yaxshi koʻringlar, mehr–shafqatli va kamtar boʻlinglar⁺. ⁹Yomonlikka yomonlik, haqoratga haqorat bilan javob qaytarmanglar, aksincha, hammani duo qilinglar. Zero, Xudo sizlarni shunga daʼvat etgan. Bularga rioya qilsangiz, baraka topasizlar⁺. ¹⁰Axir, Muqaddas bitiklarda shunday yozilgan:

“Kimki hayotdan zavqlanishni,

Baxtli umr koʻrishni istasa,

U tilini yomon soʻzdan tiysin,

Ogʻzini yolgʻon gapdan asrasin.

¹¹Yomonlikdan qaytib, yaxshilik qilsin.

Tinchlik istab, tinchlik payida boʻlsin.

¹²Chunki Egamiz solihlarni kuzatib turadi,

Ularning iltijosini Egamiz eshitadi.

Badkirdorlardan esa yuz oʻgiradi*.”*⁺

¹³Agar yaxshilik qilishga bel bogʻlasangiz, kim ham sizlarga ozor bera olardi?! ¹⁴Hatto toʻgʻri ish uchun azob chekayotgan boʻlsangiz ham, baxtiyorsizlar! Doʻq–poʻpisa qiluvchilardan qoʻrqmanglar, hayajonga tushmanglar⁺. ¹⁵Qoʻrquvga tobe boʻlmanglar, balki butun qalbingiz bilan Rabbimiz Iso Masihning* hokimiyatiga boʻysuninglar. Masihga boʻlgan umidingiz haqida sizdan soʻragan har bir kishiga javob berishga doimo tayyor turinglar. Lekin buni muloyimlik va hurmat bilan bajo qilinglar⁺. ¹⁶Vijdoningiz toza boʻlsin, toki Masih yoʻlidagi ibratli hayotingizni yomonlaganlar oʻz gaplaridan uyalib qolsinlar⁺.

¹⁷Agar yaxshilik qilib azob chekishingizni Xudo lozim koʻrsa, har holda yomonlik qilib azob chekishdan bu afzalroqdir⁺.

Masih yovuzlik ustidan gʻalaba qozondi

¹⁸Masih bizni gunohlarimizdan to abad forigʻ qilish uchun azob chekkanini yodingizda tutinglar. U solih boʻla turib, biz, gunohkorlarni Xudoga yaqinlashtirish uchun jonini fido qildi. Uni jisman oʻldirishdi, ammo U yangi, ulugʻvor hayot uchun tirildi*⁺. ¹⁹Soʻng zindonga qamalgan yovuz ruhlar* oldiga borib, ular ustidan gʻalaba qilganini eʼlon etdi⁺. ²⁰Qadim zamonda bu ruhlar Xudoga itoatsizlik qilib, insoniyatni yoʻldan ozdirgandi. Ammo Xudo sabr qildi. Nuh* oʻz kemasini qurib boʻlguncha Xudo insoniyatni hukm qilmay, kutib turdi. Oʻsha kemaga faqat sakkiztagina odam kirib, toʻfon suvlaridan omon qolgandi. ²¹Nuh va uning oilasi bilan roʻy bergan bu hodisa biz uchun timsol hisoblanadi. Bu timsol bizning imonga kelishimizni va suvga choʻmdirilishimizni bildiradi. Choʻmdirilish marosimi badanni kirdan tozalash emas, balki Xudoga: “Senga sodiq qolaman”, deb chin yurakdan vaʼda berish demakdir. Darhaqiqat, sizlar suvga choʻmdirilganingizda, Iso Masihning tirilishi tufayli najot topdingizlar⁺. ²²Masih osmonga koʻtarilib, Xudoning oʻng tomonida oʻtiribdi*. Koinotdagi har bir farishta, har qanday kuchlaru hukmronlar Masihga tobedir⁺.

4–BOB

Xudo yoʻlida yashash

4¹Masih bu dunyoda azob chekkani kabi, sizlar ham azob chekishga tayyor turinglar. Zotan, azob chekishga rozi boʻlgan kishi gunohdan yuz oʻgirgan boʻladi⁺. ²Bunday odam qolgan umrini nafsini qondirishga emas, Xudoning irodasini bajarishga bagʻishlaydi⁺. ³Sizlar oʻtmishda xudosizlarday yashaganingiz yetar. Oʻsha vaqtlarda axloqsizlik, shahvatparastlik, mayxoʻrlik, aysh–ishrat, kayf–safo, razil butparastlik bilan kun kechirardingizlar. ⁴Endi esa atrofdagilar sizlarni koʻrib, hayron boʻlyaptilar. Ularning yaramas qilmishlariga qoʻshilmaganingiz uchun sizlarni haqorat qilyaptilar⁺. ⁵Ammo ular oʻz qilmishlari uchun Xudo oldida javob beradilar. Xudo tirigu oʻliklarni hukm etishga tayyor turibdi⁺. ⁶Xushxabar nima sababdan eʼlon qilinganini esingizda tutinglar. Toʻgʻri, Xushxabarni eshitgan koʻp odamlar olamdan koʻz yumdi, chunki oʻlim bu dunyoga gunoh natijasida kirib keldi. Ular ham, boshqa insonlar kabi, jisman oʻlimga mubtalo boʻlishdi. Biroq bir kun kelib, Xudo ularga ulugʻvor, yangi hayot ato qiladi*.

⁷Oxirzamon yaqinlashib qoldi. Aqlingizni yigʻib, doim hushyorlik bilan ibodat qilinglar⁺. ⁸Avvalambor, bir–biringizni chin yurakdan yaxshi koʻringlar. Chunki sevgi koʻp gunohlarni yuvadi⁺. ⁹Nolimay, ochiq chehra bilan bir–biringizni mehmon qilinglar⁺. ¹⁰Xudo sizlarga bergan inʼomlar bilan bir–biringizga xizmat qilinglar. Xudoning bu boy ehsonlaridan oqilona foydalaninglar⁺. ¹¹Vaʼzxonmisiz? Shunday vaʼz qilingki, goʻyo siz orqali Xudoning Oʻzi gapirganday boʻlsin. Xizmatchimisiz? Xudoning bergan kuchiga muvofiq xizmat qiling. Toki Iso Masih orqali Xudo har bir ishingizda va har bir soʻzingizda ulugʻlansin. Qudratli Xudoga abadulabad shon–sharaflar boʻlsin. Omin⁺.

Masih uchun azob chekish

¹²Ey azizlarim, xuddi gʻayritabiiy hodisa yuz berganday, boshingizga tushgan ogʻir sinovlardan hayron boʻlmanglar⁺. ¹³Aksincha, Masihning azoblariga sherik boʻlganingizdan xursand boʻlinglar! Shunday qilsangiz, U oxiratda ulugʻvorlikka burkanib kelganda, qalbingiz yanada koʻproq quvonchga toʻladi⁺. ¹⁴Agar sizlarni Masihga tegishli boʻlganingiz uchun haqorat qilishsa, baxtlisizlar! Axir, Xudoning Ruhi sizlarga madad beradi. U sizlarni Xudoning ulugʻvorligidan bahramand qiladi*⁺. ¹⁵Orangizda hech kim qotil, oʻgʻri, badkirdor yoki janjalkash odam sifatida azob chekmasin. ¹⁶Ammo masihiy boʻlganingiz uchun azob cheksangiz, bundan uyalmang, aksincha, sizlarni bunday nomga sazovor qilgan Xudoni ulugʻlang⁺.

¹⁷Xudo dunyoni hukm qiladigan vaqt keldi. U hukmini Oʻz xonadonidan boshlaydi. Agar biz birinchi navbatda hukm qilinadigan boʻlsak, unda Xushxabarni rad etib, Xudoga itoat qilmaganlarning oxirati nima boʻladi⁺? ¹⁸Agar solih odam zoʻrgʻa qutulsa, betavfiqu gunohkorning holi ne kechadi?*⁺

¹⁹Shunday ekan, Xudoning irodasiga koʻra, azob chekayotgan boʻlsangiz, yaxshilik qilishda davom etinglar, oʻzingizni sodiq Yaratuvchiga topshiringlar⁺.

5–BOB

Oqsoqollarga va yoshlarga nasihat

5¹Ey jamoat oqsoqollari, endi sizlarga bir nasihatim bor. Men ham sizlarga oʻxshagan oqsoqolman. Masih chekkan azoblari haqida shahodat beruvchi va Uning zohir boʻladigan ulugʻvorligining ishtirokchisi sifatida men sizlardan oʻtinaman:⁺ ²Nazoratingizdagi Xudoning suruvini yaxshi boqinglar. Bu xizmatni majburiyat yuzasidan emas, balki chin koʻngildan, Xudoga manzur tarzda bajaringlar. Shunchaki pulparastlik maqsadida emas, samimiyat bilan ijro etinglar⁺. ³Qoʻlingiz ostidagi suruvga oʻz hukmingizni oʻtkazmay, ularga oʻrnak boʻlinglar⁺. ⁴Ana shunda, Bosh Choʻponimiz — Masih zohir boʻlganda, sizlarga soʻlmas, ulugʻvorlik toji beriladi⁺.

⁵Ey yoshlar, oqsoqollarga itoat etinglar. Hammangiz — yoshmisiz, qarimisiz, oʻzingizni kamtar tutib, bir–biringizga xizmat qilinglar. Zero, “Xudo magʻrurlarga qarshi chiqadi, kamtarlarga esa inoyat koʻrsatadi.”*⁺ ⁶Shunday ekan, Xudoning qudratli qoʻli ostida oʻzingizni past tutinglar. U Oʻz vaqtida sizlarni yuksaltiradi. ⁷Barcha tashvishingizni Xudoga topshiringlar, chunki U hamisha sizlarga gʻamxoʻrlik qiladi⁺.

⁸Hushyor va bedor boʻlinglar! Dushmaningiz boʻlgan iblis sherday boʻkirib, birovni yutib yuborish uchun izgʻib yuribdi⁺. ⁹Iblisga mustahkam imon bilan qarshi turinglar. Shuni bilinglarki, butun dunyodagi imonli birodarlaringiz sizlar kabi, azoblarga duchor boʻlmoqdalar⁺. ¹⁰Garchi sizlar bu qisqa hayotda azob chekib yashasangizlar ham, Xudoning Oʻzi sizlarga madad berib, barchangizni barkamol, sabotli, kuch–qudratli va mustahkam qiladi. Axir, inoyatga boy Xudo Iso Masih orqali sizlarni Oʻzining abadiy ulugʻvorligiga sherik qilish uchun daʼvat etgan⁺. ¹¹Qudratli Xudoga abadulabad hamdlar boʻlsin. Omin⁺.

Soʻnggi salomlar

¹²Men bu qisqa maktubimni Silasning* yordami bilan yozdim. Uni ishonchli birodar deb bilaman. Maktubimda sizlarga nasihat qilib, Xudoning haqiqiy inoyati haqida yozdim. Imonda sobit qolishingiz uchun Uning bu inoyatiga tayaninglar⁺.

¹³Sizlar kabi Bobildagi* tanlangan imonlilar jamoati va menga oʻgʻilday boʻlib qolgan Mark* sizlarga salom yoʻllamoqdalar⁺.

¹⁴Bir–biringizga mehr–muhabbat koʻrsatib, oʻpishib koʻrishinglar. Masihga tegishli boʻlgan hammalaringiz tinch–omon boʻlinglar*⁺.

[1] Rim imperiyasiga qarashli toʻrtta viloyat — 1:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

1:1 Pontus…Bitiniya viloyatlari — Rim imperiyasiga qarashli boʻlgan toʻrtta viloyat, Pontus va Bitiniya bir viloyatni tashkil qilgan. Bu viloyatlar hozirgi Turkiya hududida edi. Hosil bayramida Quddusga oʻsha viloyatlardan bir nechta odamlar kelgan (Havoriylar 2:5-11 ga qarang). Pavlus mana shu viloyatlarning baʼzilarida Xushxabarni eʼlon qilgan (Havoriylar 16:6, 18:23, 19:10, 26 ga qarang).

1:2 Uning toʻkilgan qoni — yunoncha matnda Uning sepilgan qoni. Ibroniylar 9:11-21, 10:19-22 ga qarang.

1:16 Levilar 11:44-45, 19:2 ga qarang.

1:22 Sizlar haqiqatga boʻysunib… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Muqaddas Ruh orqali sizlar haqiqatga boʻysunib.

1:24-25 Muallif bu oʻrinda Ishayo 40:6-8 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

2:6 Quddus — yunoncha matnda Sion. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

2:6 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

2:6 Muallif bu oʻrinda Ishayo 28:16 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

2:7 Muqaddas bitiklardagi shu soʻzlar — bu oʻrinda Butrus Zabur 117:22, Ishayo 8:14 ni nazarda tutgan.

2:9 ruhoniylar shohligi, muqaddas qavm — Chiqish 19:6 ga qarang. Yana Ishayo 61:6, Vahiy 1:6, 5:9-10, 20:5-6 ga qarang.

2:10 Sizlar…Undan marhamat topdingizlar — bu oʻrinda Butrus Xoʻsheya 1:6, 9-10, 2:23 ni nazarda tutgan.

2:13 Oliy hokim boʻlgan shoh — oʻsha paytdagi Rim imperatori.

2:18 …Xudodan qoʻrqqaningiz uchun… — yoki …kamoli ehtirom bilan….

2:22 …U hech qanday gunoh qilmagan, ogʻzidan biron yolgʻon soʻz chiqmagan… — shu bobning 22-25–oyatlarida Butrus Ishayo 53:5-7, 9, 12 ni nazarda tutgan.

2:24 yogʻoch — Butrus xochga ishora qilib, Qonunlar 21:23 dagi yogʻochga qoqilgan odam Xudo tomonidan laʼnatlangandir degan gapni tinglovchilariga eslatmoqchi boʻlgan.

2:25 Choʻpon — yaʼni Iso Masih (Yuhanno 10:11-16, Ibroniylar 13:20 ga qarang).

3:6 Sora — Ibtido 18:12 ga qarang.

3:12 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oxirgi misra sifatida qoʻshimcha qilingan: Ularning xotirasini yer yuzidan oʻchiradi.

3:10-12 Zabur 33:13-17 ga qarang.

3:15 Iso Masih — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudo.

3:18 …U yangi, ulugʻvor hayot uchun tirildi — yunoncha matnda …U ruhda tirilgan. Bu oʻrinda ruhda soʻzi insonning tirilgan tanadagi yangi holatiga ishora qiladi.

3:19 zindonga qamalgan yovuz ruhlar — qilmishlari uchun jazolangan ilohiy zotlarga ishora boʻlishi mumkin, bu zotlar haqida Ibtido 6:1-4 da yozilgan (shu bobning 20–oyatiga qarang). Yana 2 Butrus 2:4, Yahudo 6-7–oyatlarga qarang.

3:20 Nuh — Ibtido 6:5-7:23 ga qarang.

3:22 …Xudoning oʻng tomonida oʻtiribdi — Zabur 109:1 ga qarang. Oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

4:6 …Xudo ularga ulugʻvor, yangi hayot ato qiladi — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …ular ruhda Xudoga munosib ravishda hayot kechiradilar. Bu oʻrinda ruhda soʻzi Xudo bilan munosabat qilib kechiriladigan yangi hayot tarziga ishora qiladi.

4:14 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Ularga qolsa, Ruhni haqorat qiladilar, sizlarda esa Ruh sharaflanadi.

4:18 Agar solih odam zoʻrgʻa qutulsa, betavfiqu gunohkorning holi ne kechadi? — muallif bu oʻrinda Hikmatlar 11:31 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

5:5 Muallif bu oʻrinda Hikmatlar 3:34 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

5:12 Silas — yunoncha matnda bu ismning boshqa varianti Silvanus. Silas ilk jamoatning yetakchisi boʻlib, havoriy Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safarida unga hamroh edi (Havoriylar 15:22, 32, 36-41 ga qarang).

5:13 Bobil — Eski Ahd davrida Bobil shahri qudratli imperiyaning poytaxti edi. Xudoning xalqi u yerga surgun qilingan. Ushbu kitob yozilgan paytda imonlilar Bobil nomini baʼzan Rimga nisbatan ishlatar edilar. Rim oʻsha davrda hukmron boʻlgan imperiyaning poytaxti edi. Butrus bu nomni ramziy maʼnoda ishlatayotgan boʻlishi mumkin. Anʼanaga koʻra, Butrus umrining soʻnggi yillarini Rimda oʻtkazgan va oʻsha yerda imoni uchun qatl qilingan.

5:13 Mark — Mark bayon etgan muqaddas Xushxabarning muallifi. Mark havoriy Butrusning hamkori boʻlgan va uning taʼlimoti va vaʼzlariga asoslangan holda Xushxabarni bayon qilgan. U Quddus shahridan edi (Havoriylar 12:12, 25, 13:5, 15:37-39, 2 Timoʻtiy 4:11 ga qarang).

5:14 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Mat 4:18-21, Yuhn 1:40-42, Yoqb 1:1

+ 1:2 Ibr 12:24, Dnr 3:31, 2Btr 1:2, Yahd 1:2

+ 1:3 2Kor 1:3, Efs 1:3, 1Btr 3:21, Yuhn 3:3, Tit 3:5

+ 1:4 Mat 6:20, Mat 19:21, Kol 1:5

+ 1:5 Efs 2:8

+ 1:6 Mat 5:11-12, Yoqb 1:2-3

+ 1:7 Ayub 23:10, Zab 65:10, 1Kor 3:13, Rim 2:10

+ 1:8 Yuhn 20:29

+ 1:10 2Btr 1:19

+ 1:11 Rim 8:9, Luqo 24:26

+ 1:12 Hav 2:2-4

+ 1:13 Mark 13:33-34, Efs 6:18, 1Sal 5:6

+ 1:14 Hav 17:30, Efs 4:18-19, Rim 12:2, Tit 3:3

+ 1:15 1Yuh 3:3, 2Btr 3:11

+ 1:16 Lev 11:44, Lev 19:2

+ 1:17 Qnlr 10:17, Chq 4:22, Yerm 31:9, 2Kor 6:18

+ 1:18 Chq 12:3, Lev 1:10, Isha 53:7, Yuhn 1:29, Hav 20:28, Ibr 9:14

+ 1:20 Ibr 1:2

+ 1:22 Yuhn 13:34, Rim 12:9, Ibr 13:1

+ 1:23 Yuhn 1:13, Ibr 4:12

+ 1:25 Isha 40:6-8, Yoqb 1:10-11

+ 2:1 Efs 4:31, Kol 3:8

+ 2:2 Mat 18:3, 1Kor 3:2, Ibr 5:13

+ 2:3 Zab 33:9

+ 2:4 1Kor 10:4

+ 2:5 Efs 2:20-22, Chq 19:6

+ 2:6 Isha 28:16, Rim 9:33, Rim 10:11

+ 2:7 Zab 117:22, Mark 12:11, Hav 4:11

+ 2:8 Isha 8:14, Rim 9:33

+ 2:9 Qnlr 10:15, Chq 19:6, Qnlr 7:6, Vah 1:6, Vah 5:10, Zab 35:10, Yuhn 1:9

+ 2:10 Xsha 1:6, Xsha 1:9, Xsha 2:23, Rim 9:25

+ 2:11 Lev 25:23, Yoqb 4:1, Rim 7:23, Rim 13:14, Gal 5:24

+ 2:12 Mat 5:16, 2Kor 9:13, Gal 1:24

+ 2:13 Rim 13:1, Tit 3:1

+ 2:14 Rim 13:3-4

+ 2:16 Yuhn 8:32, Yoqb 1:25, Yoqb 2:12, Rim 6:18, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 5:1, Gal 5:13, 1Kor 7:22

+ 2:17 Hik 24:21, Rim 13:7

+ 2:18 Efs 6:5, Kol 3:22, 1Tim 6:1, Tit 2:9

+ 2:19 1Btr 3:14, 1Btr 3:17, 1Btr 4:16

+ 2:21 Hav 14:22, Yuhn 13:15

+ 2:22 Isha 53:9

+ 2:23 Mat 5:39, Isha 53:7, Luqo 23:46

+ 2:24 Rim 6:2, Gal 2:19, Gal 5:24, Isha 53:4-5

+ 2:25 Zab 118:176, Isha 53:6, Yerm 50:6, Hiz 34:6, Hiz 34:11, Luqo 15:6

+ 3:1 Ibt 3:16, 1Kor 14:34, Efs 5:22, Kol 3:18, Tit 2:5

+ 3:4 1Tim 2:9

+ 3:6 Ibt 18:12

+ 3:7 Efs 5:25, Kol 3:19

+ 3:8 Rim 12:16

+ 3:9 Lev 19:18, 1Sal 5:15, Rim 12:17, Mat 5:44, Rim 12:14, 1Kor 4:12

+ 3:12 Zab 33:13-17

+ 3:14 Mat 5:10, 1Btr 2:19-20, 1Btr 4:14-16, Isha 8:12

+ 3:15 Isha 8:13, Kol 4:6

+ 3:16 1Btr 2:12, Luqo 13:17

+ 3:17 1Btr 2:20

+ 3:18 1Btr 2:21, 1Btr 4:1, Ibr 9:26-28

+ 3:19 Ibt 6:3-14, Ibt 7:17, 2Btr 2:5

+ 3:21 Rim 6:4, Mark 16:16, 1Btr 1:3

+ 3:22 Luqo 24:51, Hav 1:9, Zab 109:1, Mark 16:19, Rim 8:34, Rim 8:38, 1Kor 15:24, Efs 1:21

+ 4:1 1Btr 3:18, Rim 6:2, Rim 6:7, Gal 5:24, Kol 3:3

+ 4:2 Rim 6:14, Rim 14:7-8, 2Kor 5:15, Tit 2:12

+ 4:4 Efs 4:17-19, 1Btr 2:12, 1Btr 3:16

+ 4:5 Yuhn 5:22, Hav 10:42, 1Btr 4:5

+ 4:7 Yoqb 5:8, 1Kor 7:29, 1Kor 7:31, Mark 14:38

+ 4:8 Hik 10:12, Yoqb 5:20

+ 4:9 Ibr 13:2

+ 4:10 Rim 12:6-8, 1Kor 7:7, Luqo 12:42-43

+ 4:11 Yuhn 13:31, 1Kor 10:31, Yahd 1:24-25, Vah 1:6, Vah 5:13

+ 4:12 1Btr 1:7

+ 4:13 Hav 5:41, Flp 3:11

+ 4:14 Zab 88:51-52, Mat 5:11

+ 4:16 1Btr 2:19-20

+ 4:17 Rim 2:9, Yerm 25:29

+ 4:18 Hik 11:31

+ 4:19 Zab 30:6, Luqo 23:46

+ 5:1 Luqo 24:48, Rim 8:17

+ 5:2 Yuhn 21:16-17, Hav 20:28, 1Tim 3:8, Tit 1:7

+ 5:3 Mat 20:25-26, Flp 3:17, 2Sal 3:9, 1Tim 4:12, Tit 2:7

+ 5:4 Zab 22:1, Zab 79:2, Isha 40:11, Hiz 34:11-15, Voiz 12:12, Yuhn 10:11, Ibr 13:20, 1Kor 9:25

+ 5:5 Hik 3:34, Yoqb 4:6

+ 5:7 Zab 36:5, Mat 6:25, Flp 4:6

+ 5:8 Mark 13:33-34, 1Btr 5:8, Efs 6:18, 1Sal 5:6, Ayub 1:6, Ayub 2:2, 2Kor 2:11, Efs 6:11

+ 5:9 Yoqb 4:7, Hav 14:22, 1Sal 3:3

+ 5:10 2Tim 2:10

+ 5:11 1Btr 4:11

+ 5:12 Hav 15:22, Hav 15:40, 1Sal 1:1, 2Sal 1:1

+ 5:13 Hav 12:12, Hav 13:5, Hav 15:37

+ 5:14 Rim 16:16

2 Butrus

2 Butrus

Kirish

1

2

3

Kirish

BUTRUSNING

IKKINCHI MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi Iso Masihning shogirdi havoriy Butrusdir. Butrus birinchi maktubida jamoat boshiga tushgan quvgʻinlar haqida yozib, imonlilarni bardoshli boʻlishga chaqiradi. Ikkinchi maktubida u soxta ustozlar dastidan jamoatda yuzaga kelgan ichki nizolar va axloqsizlik haqida soʻz yuritadi.

Butrus masihiylarni Xudoga munosib hayot kechirishga, imonni fazlu kamolot va ilmu maʼrifat bilan boyitishga chorlaydi. Masihiylarning fazilatlari va xislatlariga alohida urgʻu beradi.

Mazkur maktub yozilgan davrda imonlilar jamoati orasiga soxta ustozlar kirib olib, masihiylarni yoʻldan ozdirayotgan edi. Butrus oʻquvchilarni oʻshanday ustozlardan uzoqroq yurish haqida ogohlantiradi va oʻsha yolgʻonchilar albatta jazo olishlarini taʼkidlab oʻtadi.

Soxta ustozlar oxiratda oʻz jazosini olishga ishonmaganlari va Masihning kelishini rad etganlari bois, Butrus Rabbimizning keladigan kuni haqidagi mavzuni batafsil yoritadi. Shu bilan bir qatorda u Rabbimizning kelishiga koʻz tutgan odamlarga dalda beradi. Ularni begʻubor va benuqson hayot kechirishga, Xudoga sodiq qolishga va imonda kamol topishga chaqiradi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Iso Masihning quli va havoriysi men — Shimoʻn Butrusdan* biz kabi qadrli bir imonga ega boʻlgan birodarlarga salom! Xudoyimiz va najotkorimiz Iso Masih odil boʻlgani uchun hammamizga birday baraka bergan⁺. ²Sizlar Xudoni va Rabbimiz Isoni tanib–bilar ekansiz, Xudoning cheksiz inoyati va tinchligi doim sizlarga yor boʻlsin⁺.

Masihning daʼvatiga munosib boʻlinglar

³Rabbimiz Iso Oʻz ulugʻvorligi va ezguligi ila bizni daʼvat etib, Oʻzini bizga tanitdi. Endi biz Xudoga munosib hayot kechira olamiz, chunki Rabbimiz ilohiy qudrati bilan bizga zarur boʻlgan barcha fazilatlarni ato etdi. ⁴Masihning sharofati bilan biz Xudo vaʼda qilgan barakalarni oldik. Endi sizlar buzgʻunchi ehtiroslar dastidan avj olgan bu dunyoning axloqsizligidan qochib, Xudoning ilohiy tabiatidan bahramand boʻla olasizlar⁺.

⁵Bularni yodingizda tutib, Xudoga munosib hayot kechirish uchun jon kuydiringlar. Imoningizni fazlu kamolot, ilmu maʼrifat, ⁶vazminlik, sabr–toqat, diyonat,⁺ ⁷birodarlaringizga boʻlgan mehr–oqibat va tugal muhabbat bilan boyitinglar⁺. ⁸Agar bu xislatlarga ega boʻlib, ularni kamol toptirayotgan boʻlsangiz, demak, Rabbimiz Iso Masihni haqiqatan tanib–bilgan boʻlasiz. Kunlaringiz behuda oʻtmagan boʻladi, Masihni bilganingiz hayotingizda oʻz samarasini beradi⁺. ⁹Bu xislatlarga ega boʻlmaganlar esa kaltabin va koʻrdirlar, ular avvalgi gunohlaridan poklanganini unutganlar⁺.

¹⁰Shunday ekan, ey birodarlarim, Masih sizlarni tanlaganini va daʼvat etganini tasdiqlashga astoydil harakat qilinglar. Aytilgan xislatlarga ega boʻlsangiz, imondan qaytmaysizlar⁺. ¹¹Shunda Rabbimiz va najotkorimiz Iso Masih sizlarga Oʻzining abadiy Shohligi eshiklarini keng ochib beradi⁺.

¹²Sizlar aytganlarimning hammasini bilasizlar, oʻzlaringiz Masih haqida oʻrgangan haqiqatda sobit turibsizlar. Shunga qaramay, bularni sizlarga doimo eslatib turishni xohlayman⁺. ¹³Tirik ekanman, bularni yodingizga solib turishni kanda qilmayman. Bu men uchun farz, ¹⁴chunki hademay bu olamdan koʻz yumishimni bilaman. Rabbimiz Iso Masihning Oʻzi buni menga maʼlum qilgan⁺. ¹⁵Bu dunyodan oʻtib ketganimdan keyin ham, sizlar aytganlarimni esda saqlanglar, deb men bu mavzuni qoʻlimdan kelgancha batafsil yoritib berishga harakat qildim.

Masihning kelishi afsona emas

¹⁶Rabbimiz Iso Masihning kuch–qudrat bilan kelishi afsona emas. Biz sizlarga oʻrgatgan bu taʼlimotni oʻzimiz toʻqib chiqarmadik. Axir, Masihning ulugʻvorligini oʻz koʻzimiz bilan koʻrgan edik⁺. ¹⁷⁻¹⁸Otamiz Xudo muqaddas togʻda* Masihni shon–sharaf ila yuksaltirganda, biz oʻsha yerda edik. Mahobatli va ulugʻvor Xudoning samodan: “Bu Mening sevikli Oʻgʻlimdir*, Undan mamnunman*”, — degan ovozini eshitgan edik⁺.

¹⁹Bundan tashqari, biz paygʻambarlarning bashoratlariga toʻliq ishonamiz. Sizlar ham ularning soʻzlariga diqqat etsangizlar, yaxshi qilgan boʻlasizlar. Zero, bu soʻzlar Masih keladigan kungacha sizlar uchun goʻyo zulmatda nur sochib turgan chiroqday boʻladi. Soʻng Masihning Oʻzi keladi. Uning kelishi tong yulduzi kabi boʻlib, yangi zamonning boshlanishidan darak beradi, Masihning nuri qalblaringizni yoritadi⁺. ²⁰Eng avvalo, shuni bilinglarki, Muqaddas bitiklardagi bashoratlarning hech biri paygʻambarlarning shaxsiy talqini emas. ²¹Hech bir haqiqiy paygʻambar oʻzining insoniy xohishi bilan bashorat qilgan emas. Bu paygʻambarlar Muqaddas Ruh tomonidan boshqarilib, Xudoning soʻzlarini gapirganlar⁺.

2–BOB

Soxta ustozlarning gunohi va jazosi

2¹Isroil xalqi orasida soxta paygʻambarlar boʻlgani kabi, sizlarning orangizda ham soxta ustozlar boʻladi. Ular nayrang ishlatib, orangizda halokatli bidʼatlar tarqatadilar. Hatto ularning jonlarini sotib olgan Xoʻjayinini ham rad etib, bu bilan oʻzlarini muqarrar kulfatga yoʻliqtiradilar⁺. ²Koʻp odamlar ularga taqlid qilib, axloqsiz hayot kechiradilar. Ularning dastidan imonsizlar haqiqat yoʻlini yomonlaydilar. ³Bu tamagir ustozlar toʻqib chiqargan gaplari bilan sizlarni yoʻldan ozdiradilar, soʻng pulingizni shilib oladilar. Ammo Xudo bunday odamlarni ancha oldin oʻlimga mahkum qilib qoʻygan. U mudramaydi, ularning halokatini kechiktirmaydi⁺.

⁴Xudo hatto gunoh qilgan farishtalarni* ham ayamagan. Qiyomat kunigacha ularni tubsiz chuqurlikdagi zulmatga zanjirband qilib qoʻygan⁺. ⁵Xudo qadimgi dunyoni ham ayamay, betavfiqlar ustiga toʻfon keltirdi. U faqat solihlik jarchisi boʻlgan Nuhni* va boshqa yetti kishini omon saqladi⁺. ⁶Xudo Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlarini* halokatga mahkum etdi. Xudosizlarga saboq boʻlsin deb, bu shaharlarni kuydirib kul qildi⁺. ⁷Bebosh odamlarning oʻtaketgan axloqsizliklaridan azob chekkan solih Lutni* esa qutqardi⁺. ⁸Oʻsha xalq orasida yashagan bu solih odam har kuni ularning qabih ishlarini koʻrib eshitgani uchun ichidan ezilib qiynalar edi⁺. ⁹Bu misollar quyidagilarni anglatadi: Egamiz taqvodorlarni kulfatlardan qutqara oladi, betavfiqlarni esa qiyomat kunidagi azoblar uchun saqlaydi⁺. ¹⁰Ayniqsa, shahvoniy hirsga berilib, oʻz tanasini bulgʻatuvchi, ilohiy hokimiyatni esa rad qiluvchi odamlarni U jazolaydi.

Darvoqe, orangizdagi soxta ustozlar ham ilohiy hokimiyatni rad qilyaptilar, ular surbet va takabburdirlar. Ular samoviy mavjudotlardan* qoʻrqmaydilar, ularni nazarga ham ilmaydilar⁺. ¹¹Farishtalar oʻsha yovuz mavjudotlardan kuchliroq va qudratliroq boʻlishlariga qaramay, Egamizning huzurida mavjudotlarni haqoratlamaydilar, hukm ham qilmaydilar. ¹²Ammo bu soxta ustozlar yovvoyi hayvonlarga oʻxshaydilar, ular faqat tugʻma his–tuygʻulariga berilib yashaydilar. Oʻzlari anglab yetmaydigan yovuz mavjudotlarni mensimay yuribdilar. Biroq ular oʻsha mavjudotlar bilan birga halok boʻladilar, hayvonlar singari ovlanib, yoʻq qilinadilar⁺.

¹³Soxta ustozlarning qilgan nohaqliklari oʻzlarining boshiga yetadi. Axir, ular kuppa–kunduzi aysh–ishrat qilishni xush koʻradilar, jamoatingiz shaʼniga dogʻ tushiradilar. Sizlar taom yeyish uchun birga yigʻilganingizda, Rabbimiz Isoni xotirlash uchun non sindirganingizda, ular orangizda oʻtirib, kayfu safo qiladilar. Buzuqligi bilan boshqalarni yoʻldan uradilar. ¹⁴Koʻzlari doimo shahvat bilan yonadi, gunoh qilib toʻymaydilar. Ular imonda sust kishilarni ovlab, yoʻldan ozdiradilar. Bu soxta ustozlar istagan narsasini undirib olishga ustasi farangdirlar. Eh, laʼnatga uchragurlar! ¹⁵Ular toʻgʻri yoʻlni tark etdilar, Bavoʻr oʻgʻli Balom* yoʻlidan borib, gumroh boʻldilar. Balom harom yoʻl bilan pul topishni xush koʻrgandi⁺. ¹⁶Lekin bu gunohi uchun taʼzirini yedi. Tilsiz eshak tilga kirib, inson ovozi bilan paygʻambarning ahmoqligiga chek qoʻydi⁺.

¹⁷Bu soxta ustozlar bamisoli suvsiz quduqdirlar, shamolda tez gʻoyib boʻladigan tuman kabidirlar. Ular uchun tim qorongʻi zulmat tayyorlab qoʻyilgan⁺. ¹⁸Chunki ular notoʻgʻri yoʻldan zoʻrgʻa qochib qutulgan imonlilarni yana axloqsizlik domiga tortadilar. Dabdabali, ammo tentaksimon gaplari bilan ularni avrab, nafslarini qoʻzgʻatadilar⁺. ¹⁹Ularga: “Erkin boʻlasizlar”, deya vaʼda beradilar, holbuki, oʻzlari gunoh qulidirlar. Axir, odam nimadan yengilsa, oʻshaning quli boʻlar, deb bejiz aytilmagan⁺.

²⁰Rabbimizu najotkorimiz boʻlgan Iso Masihni tanib, dunyoning qabohatlaridan qochib qutulgan odamlar yana eski qiliqlariga qaytib, qabihlikka magʻlub boʻlishsa, ularning soʻnggi ahvoli oldingidan ham battar boʻladi⁺. ²¹Solihlik yoʻlini bilgandan keyin, ularga topshirilgan muqaddas amrlardan yuz oʻgirgandan koʻra, bu yoʻlni hech bilmagani oʻzlari uchun yaxshiroq boʻlar edi⁺. ²²Bunday odamlarga mana shu maqol aynan toʻgʻri keladi:

“It oʻz qusugʻiga qaytar*,

Yuvilgan choʻchqa esa balchiqqa.”⁺

3–BOB

Isoning olamga kelishi muqarrardir

3¹Ey azizlarim, bu mening sizlarga yozayotgan ikkinchi maktubimdir. Ikkala maktubimda ham sizlarda pok fikr uygʻotishga harakat qilib, oʻrganganlaringizni yodingizga solmoqchi boʻldim⁺. ²Xususan, Muqaddas paygʻambarlarning oʻtmishda aytgan soʻzlarini, shuningdek, Rabbimiz va najotkorimiz Isoning amrlarini eslashingizni istadim. Rabbimiz Iso bu amrlarni oldingizga borgan havoriylar orqali bergan⁺.

³Avvalo, shuni bilinglar: oxirgi kunlarda shunday mazaxchilar boʻladiki, ular chirkin ehtiroslariga berilib yashaydilar. Sizlarni mazax qilib, ⁴shunday deydilar: “Rabbimiz Iso kelaman deb, soʻz bergan edi. Qani U?! Mana, ota–bobolarimiz dunyodan oʻtib ketganlaridan beri, hech narsa oʻzgarmadi. Dunyo bino boʻlganidan beri, hamma narsa shundayligicha turibdi.”⁺

⁵Ular haqiqatni rad etganlari uchun shunday gapiradilar, azalda Xudo yeru osmonni Oʻz kalomi orqali yaratganini ular inobatga olmaydilar. Oʻshanda Xudo yeru osmonni suvlar orasidan paydo qilgandi⁺. ⁶Soʻng esa Oʻz kalomi orqali qadimgi dunyoni oʻsha suvlar girdobiga choʻktirgandi⁺. ⁷Hozirgi yeru osmonni esa Xudo Oʻz kalomi bilan qiyomat kunigacha asrab turibdi. Qiyomat kuni U hozirgi dunyoni olovga yem qilib, barcha betavfiqlarni halok etadi.

⁸Ey azizlarim, Rabbimiz Isoning nazarida bir kun ming yil va ming yil bir kun kabidir, buni doim inobatga olinglar⁺. ⁹Baʼzilar Rabbimiz kelmayapti, bergan vaʼdasini bajarishga U kechikyapti, deb oʻylamoqda. Aslida unday emas, U sabr–toqat qilyapti, chunki hech kimning halok boʻlishini istamay, hammaning tavba qilishini xohlayapti⁺.

¹⁰Aslida, Rabbimiz Iso, oʻgʻri kelganday, nogahon kelib qoladi. Oʻsha kuni osmon guvullab yonib, gʻoyib boʻladi, samoviy jismlar olov taftidan kuyib ketadi, shunda yer va unda qilingan har bir ish ochiqdan–ochiq oshkor boʻlib, hukm etiladi*⁺. ¹¹Qiyomat kuni butun borliq yonib, yoʻq boʻlib ketar ekan, sizlar Xudoni mamnun qilishga jon kuydiringlar! Muqaddas hayot kechirishga jon–jahdingiz bilan harakat qilinglar⁺. ¹²Xudoning kunini intizorlik bilan kutinglar, uning kelishini tezlashtiringlar! Oʻsha kuni osmon yonib, yoʻq boʻladi, samoviy jismlar olov taftidan erib ketadi⁺. ¹³Shundan soʻng Xudoning vaʼdasi amalga oshib, hamma narsa yangilanadi*. Ha, biz yangi yeru osmonga, adolat hukm suradigan dunyoga koʻz tikkanmiz⁺.

Dalda va ogohlantirish

¹⁴Ey azizlarim, sizlar yangi dunyoni kutar ekansiz, Xudo nazarida benuqson va begʻubor boʻlishga, U bilan totuv yashashga jon kuydiringlar⁺. ¹⁵Rabbimiz Isoning sabr–toqatini najot uchun imkoniyat deb bilinglar. Aziz birodarimiz Pavlus ham Xudoning bergan donoligi bilan sizlarga muqaddas hayot va Rabbimizning kelishi haqida yozgan⁺. ¹⁶Pavlus barcha maktublarida bular haqida fikr yuritgan. Uning maktublaridagi tushunish qiyin boʻlgan baʼzi parchalarni uquvsiz va imoni sust kishilar buzib talqin qiladilar. Muqaddas bitiklarning boshqa joylarini ham buzib oʻrgatadigan bu kishilar oʻz boshini oʻzi yeydilar⁺.

¹⁷Ey azizlarim, sizlar bularning hammasini oldindan bilasizlar. Ehtiyot boʻlinglar, bu bebosh odamlarning soxta taʼlimotiga ishonib yoʻldan ozmanglar, qaroringizda sobit boʻlinglar. ¹⁸Oʻz hayotingiz bilan Xudoni mamnun etinglar, Rabbimiz va najotkorimiz Iso Masihni yanada yaqinroq tanib–bilinglar. Hozirdan to abad Unga shon–sharaflar boʻlsin! Omin⁺.

1:1 Shimoʻn Butrus — Iso Masih Shimoʻnga Butrus ismini bergan edi (Mark 3:16, Luqo 6:14 ga qarang). Baʼzan ikkala ism, Shimoʻn Butrus, birgalikda ishlatilgan.

1:17-18 …muqaddas togʻda… — Matto 17:1-8 ga qarang.

1:17-18 Bu Mening sevikli Oʻgʻlimdir — Zabur 2:7 ga qarang.

1:17-18 Undan mamnunman — Ishayo 42:1 ga qarang.

2:4 gunoh qilgan farishtalar — qilmishlari uchun jazolangan ilohiy zotlarga ishora boʻlishi mumkin, bu zotlar haqida Ibtido 6:1-4 da yozilgan. Yana 1 Butrus 3:19-20, Yahudo 6-7–oyatlarga qarang.

2:5 Nuh — Ibtido 6:5-7:24 ga qarang.

2:6 Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlari — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

2:7 Lut — Ibtido 19:1-29 ga qarang.

2:10 samoviy mavjudotlar — yovuzlik va qabihlikka yuz tutgan farishtalarga ishora. Baʼzan bu farishtalar yovuz ruhlar yoki jinlar deb ham ataladi. Yana Yahudo 8-10–oyatlarga qarang.

2:15 Balom — Moʻab va Midiyon xalqlari bilan qilgan hamkorligi uchun Isroil xalqining dushmani hisoblangan edi (Sahroda 22:4-35, 25:1-5, 16-18, 31:16, Ysha 13:22, 24:9-10, Vahiy 2:14 ga qarang).

2:22 It oʻz qusugʻiga qaytar… — Hikmatlar 26:11 ga qarang.

3:10 …ochiqdan–ochiq oshkor boʻlib, hukm etiladi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida kuyib bitadi.

3:13 …Xudoning vaʼdasi amalga oshib, hamma narsa yangilanadi — Ishayo 65:17 ga qarang. Yana Rimliklar 8:19-21, Vahiy 21:1-5 ga qarang.

+ 1:1 Mat 4:18-21, Yuhn 1:40-42, Tit 2:13

+ 1:2 Dnr 3:31, 1Btr 1:2, Yahd 1:2

+ 1:4 2Btr 2:18

+ 1:6 Yoqb 1:3-4

+ 1:7 1Yuh 4:16, 1Kor 13:13, Ibr 13:1

+ 1:8 Tit 3:14

+ 1:9 1Yuh 1:7, Efs 5:26, Ibr 9:14

+ 1:10 1Sal 1:4

+ 1:11 Kol 1:13

+ 1:12 Yahd 1:5

+ 1:14 Yuhn 21:18-19, 2Tim 4:6

+ 1:16 1Sal 2:19, 1Sal 4:16, Luqo 9:32, Yuhn 1:14

+ 1:17 Mat 3:17, Mat 17:5, Mark 1:11, Mark 9:7, Luqo 9:35, Yuhn 8:54, Yuhn 17:1, Hav 3:13

+ 1:19 1Btr 1:10, Zab 118:105, Yuhn 5:35, 2Kor 4:6

+ 1:21 2Tim 3:16, 2Sh 17:13, Nax 9:30

+ 2:1 Qnlr 13:1-3, Yerm 14:14, Yerm 23:16, Mat 7:15, Hav 20:30, 2Kor 11:13, 1Tim 4:1, Yahd 1:4, 1Kor 6:20, 1Kor 7:23

+ 2:3 Rim 16:18, Kol 2:4

+ 2:4 Yahd 1:6

+ 2:5 Ibt 7:17, 1Btr 3:19-20, Ibt 7:23

+ 2:6 Ibt 19:24

+ 2:7 Ibt 19:16

+ 2:8 Zab 118:136, Hav 17:16

+ 2:9 1Kor 10:13, Vah 3:10

+ 2:10 Yahd 1:16, Yahd 1:8-9

+ 2:12 Yahd 1:10

+ 2:15 Sah 22:5, Sah 25:1-2, Sah 31:16, Qnlr 23:3-6, Yahd 1:11, Vah 2:14

+ 2:16 Sah 22:21-30

+ 2:17 Yahd 1:12-13

+ 2:18 2Btr 1:4

+ 2:19 Gal 5:13, Yuhn 8:34, Rim 6:16-20, Tit 3:3

+ 2:20 Mat 12:45, Luqo 11:26

+ 2:21 Rim 7:12

+ 2:22 Hik 26:11

+ 3:1 2Btr 1:13

+ 3:2 Yahd 1:17-18

+ 3:4 Isha 5:19, Yerm 17:15, Hiz 12:22

+ 3:5 Ibt 1:9, Zab 23:2, Zab 135:6

+ 3:6 Ibt 7:11, Ibt 7:21

+ 3:8 Zab 89:5

+ 3:9 Xbq 2:3, Isha 30:18, Hiz 18:23, Hiz 33:11, Rim 2:4, 1Tim 2:4, 1Tim 2:6

+ 3:10 Mat 24:43, Luqo 12:39, 1Sal 5:2, Zab 101:26-27, Isha 34:4, Isha 51:6, Mark 13:31

+ 3:11 1Btr 1:15

+ 3:12 Yahd 1:21

+ 3:13 Isha 65:17, Isha 66:2, Vah 21:1, Isha 60:21, Vah 21:27

+ 3:14 Yoqb 1:27, 1Yuh 5:18, 1Tim 5:22

+ 3:15 Rim 2:4, Vah 2:21

+ 3:16 Ibr 5:10

+ 3:18 Efs 4:15, Kol 1:10, Kol 2:19, Rim 11:36

1 Yuhanno

1 Yuhanno

Kirish

1

2

3

4

5

Kirish

YUHANNONING

BIRINCHI MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi Iso Masihning shogirdi Yuhannodir. Muallif, bu maktubdan tashqari, “Yuhanno bayon etgan Xushxabar”, “Yuhannoning ikkinchi maktubi”, “Yuhannoning uchinchi maktubi” va “Vahiy” kitoblarini ham yozgan.

Yuhanno bu maktubi orqali imonlilarni Xudo bilan aloqada boʻlishga, nurda yashashga, gunoh qilmaslikka, bir–birlariga nisbatan mehr–oqibatli boʻlishga undaydi. Ular abadiy hayotga ega ekanligini eslatadi. Shuningdek, masihiylarni soxta paygʻambarlarning yolgʻon taʼlimoti haqida ogohlantiradi. Chunki bu yolgʻon taʼlimot dastidan koʻp imonlilar gumroh boʻlib, Xudodan uzoqlashgan edilar.

Soxta paygʻambarlarning bu taʼlimotiga koʻra, moddiy dunyo bilan boʻlgan har qanday aloqa yomonlikni keltirib chiqarar emish. Soxta paygʻambarlar jismoniy tanani ham moddiyat tufayli bulgʻangan deb bilganlari uchun, Masih[1], yaʼni Xudoning Oʻgʻli inson boʻlib kelmagan[2], deb aytishgan. Ular, ruhiy hayot bilan moddiy dunyo orasida hech qanday bogʻliqlik yoʻq, shuning uchun najot topgan odam dunyo tashvishlaridan xoli ravishda, mehr–oqibat va odob–axloq qoidalariga eʼtibor bermasdan yashashi kerak degan gʻoyani ilgari surishgan.

Yuhanno bu soxta taʼlimotni fosh etib, Masih haqiqiy inson boʻlganini taʼkidlaydi, shu bilan bir qatorda, Xudoni sevgan hamma odamlarni bir–birlariga mehr–oqibatli boʻlishga chaqiradi.

1–BOB

Muqaddima: Hayot kalomi

1¹Boshidan ayon boʻlgan Hayot kalomi* haqida biz sizlarga xabar bermoqchimiz. Koʻrib eshitganlarimizni, ha, oʻz koʻzimiz bilan koʻrib, oʻz qoʻllarimiz bilan paypaslab koʻrganlarimizni* sizlarga maʼlum qilmoqchimiz⁺. ²Otamiz Xudoning huzurida boʻlgan Hayot bizga oshkor boʻldi! Biz bu abadiy Hayotni koʻrib, endi U haqda sizlarga shohidlik qilyapmiz⁺. ³Koʻrgan–eshitganlarimizni maʼlum qilish orqali sizlar bilan birodar boʻlib yashamoqchimiz. Zero, oʻzimiz ham Otamiz Xudo va Uning Oʻgʻli Iso Masih bilan yashayapmiz⁺. ⁴Bularni sizlarga qalbimiz* shodlikka toʻlsin deb, yozyapmiz⁺.

Nurda yashash toʻgʻrisida

⁵Biz Iso Masihdan eshitib, sizlarga yetkazayotgan Xushxabarimiz shundan iborat: Xudo — nur, Unda hech qanday zulmat yoʻq⁺. ⁶Agar biz Xudo bilan yashayapmiz deb turib, oldingiday zulmatda yashasak, yolgʻon gapirib, haqiqatga xilof ish qilgan boʻlamiz⁺. ⁷Bordi–yu, Xudo singari nurda yashasak, biz birodarlarimiz bilan uygʻunlikda yashaymiz va Xudo Oʻz Oʻgʻli Isoning qoni orqali bizni har qanday gunohdan poklaydi⁺.

⁸Agar gunohimiz yoʻq desak, oʻzimizni oʻzimiz aldagan boʻlamiz va bizda haqiqat boʻlmaydi⁺. ⁹Bordi–yu, gunohlarimizni eʼtirof etsak, sodiq va adolatli boʻlgan Xudo gunohlarimizni kechirib, bizni har qanday yomonlikdan forigʻ qiladi⁺.

¹⁰Agar gunoh qilganimiz yoʻq desak, Xudoni yolgʻonchiga chiqargan boʻlamiz. Demak, Uning kalomi qalbimizdan joy olmagan boʻladi⁺.

2–BOB

2¹Aziz bolalarim*, gunoh qilmanglar deb, men sizlarga shularni yozyapman. Bordi–yu, birortamiz gunoh qilib qoʻysak, Otamiz Xudoning oldida homiyimiz — Iso Masih bor, U Solih Zotdir⁺. ²U bizni gunohlarimizdan poklash uchun qurbon boʻldi. Nafaqat bizning, balki butun dunyoning gunohlari uchun qurbon boʻldi⁺.

Haqiqiy imonlining fazilatlari

³Xudoni tanib–bilganimizni shundan bilsak boʻladi: Xudoni tanib–bilgan odam Uning amrlariga rioya qiladi⁺. ⁴Xudoni bilaman deb turib, Uning amrlariga rioya qilmagan esa yolgʻonchidir, unda haqiqat yoʻq⁺. ⁵Xudoning kalomiga itoat qilgan odamda esa Xudoning sevgisi oʻz mukammal ifodasini topgan. Biz Xudo bilan birga ekanimizni ana shundan bilsak boʻladi⁺.

⁶Men Xudo bilan birgaman degan odam Iso Masih yashaganday yashashi kerak. ⁷Ey azizlarim, men sizlarga yangi amrni emas, balki boshidan oʻzingizga maʼlum boʻlgan eski amrni yozyapman. Bu eski amr sizlar eshitgan Xudoning kalomidir⁺. ⁸Ammo men yozayotgan bu amrni yangi desam ham boʻladi, chunki bu amr Masih va sizlar orqali amal qilmoqda. Haqiqatan ham, zulmat oʻtib bormoqda, haqiqiy nur hozirdanoq porlamoqda⁺.

⁹Men nurda yashayapman deb turib, oʻz birodaridan nafratlangan odam hali ham zulmatdadir⁺. ¹⁰Birodarini sevgan odam esa nurda yashaydi va hech qanday narsa uning qulashiga sabab boʻla olmaydi*⁺. ¹¹Ammo birodaridan nafratlangan odam zulmatdadir. U zulmatda yurib, qayerga ketayotganini bilmaydi, chunki zulmat uning koʻzlarini koʻr qilgan.

¹²Aziz bolalarim, sizlarga yozyapman: Masih tufayli gunohlaringiz kechirildi⁺.

¹³Ey otalar, sizlarga yozyapman: sizlar boshidan ayon boʻlgan Masihni* tanib–bildingizlar.

Ey yigitlar, sizlarga yozyapman: sizlar yovuz shaytonni yengdingizlar.

Ey bolajonlar, sizlarga yozyapman: sizlar Otamiz Xudoni bildingizlar⁺.

¹⁴Otalar, sizlarga yozyapman: sizlar boshidan ayon boʻlgan Masihni tanib–bildingizlar.

Yigitlar, sizlarga yozyapman: sizlar baquvvatsizlar, Xudoning kalomi qalbingizdan joy olgan, sizlar yovuz shaytonni yengdingizlar.

Dunyoga koʻngil bogʻlamanglar

¹⁵Dunyoga va undagi narsalarga koʻngil bogʻlamanglar. Dunyoni sevgan odamda Otamiz Xudoning sevgisi boʻlmaydi⁺. ¹⁶Zero, dunyodagi bor narsa — inson tabiatining xohishlari, nafs va boylik bilan magʻrurlanish Otadan emas, balki dunyodandir. ¹⁷Dunyo ham, uning nafsi ham oʻtib ketadi. Xudoning irodasini bajargan odam esa abadiy yashaydi⁺.

Masih dushmanining taʼlimoti haqida ogohlantirish

¹⁸Bolajonlarim, dunyoning soʻnggi damlari* keldi! Masihning dushmani* kelishini eshitgansizlar. Mana, hozirdan Masihning koʻp dushmanlari paydo boʻldi. Ana shundan biz soʻnggi damlarda yashayotganimizni bilamiz⁺. ¹⁹Aslida, bu odamlar oʻz oramizdan chiqdilar, ammo ular bizga tegishli boʻlmaganlar. Shuning uchun bizni tark etdilar. Agar bizga qarashli boʻlganlarida edi, biz bilan qolgan boʻlar edilar. Ammo chiqib ketganlaridan shunisi maʼlum boʻldiki, birontasi ham bizga qarashli emas⁺.

²⁰Sizlar esa hammangiz haqiqatni bilasizlar, chunki sizlar Iso Masihdan* Muqaddas Ruhni* qabul qilgansizlar⁺. ²¹Sizlar haqiqatni bilmaganingiz uchun emas, aksincha, bilganingiz uchun men bularni sizlarga yozyapman. Yolgʻonchilar haqiqatga mansub emasligini ham eslatmoqchiman. ²²Isoni Masih* emas, deydigan har qanday odam — yolgʻonchi, u Masihning dushmanidir! U Otamiz Xudoni ham, Oʻgʻilni ham rad etadi⁺. ²³Oʻgʻilni rad etgan odamda Ota yoʻq. Oʻgʻilni tan olgan odamda esa, Ota ham bor⁺.

²⁴Sizlar boshidan eshitgan kalomni qalbingizda saqlanglar. Agar boshidan eshitgan kalomni qalbingizda saqlasangiz, sizlar ham Oʻgʻil, ham Ota bilan birga yashaysizlar⁺. ²⁵Masihning* Oʻzi buni bizga vaʼda qilgan. Bu abadiy hayotdir. ²⁶Sizlarni yoʻldan ozdirmoqchi boʻlgan odamlardan ehtiyot boʻlinglar deb, bularni sizlarga yozyapman⁺.

²⁷Ammo sizlar Iso Masihdan* Muqaddas Ruhni qabul qilgansizlar. Muqaddas Ruh ichingizda yashayotgani uchun sizlarga hech kimning biror narsa oʻrgatishiga hojat yoʻq. Muqaddas Ruh sizlarga hamma narsani oʻrgatadi, Uning taʼlimoti soxta emas, haqiqiydir. U sizlarga oʻrgatganidek, Masih bilan yashashingiz kerak⁺.

Xudoning bolalari va iblisning bolalari haqida

²⁸Ha, aziz bolalarim, bu soʻnggi damlarda Masih bilan yashanglar, toki U olamga kelganda dadil boʻlaylik, Uning oldida uyalib qolmaylik⁺. ²⁹Biz Masihning odil ekanligini bilamiz. Shuning uchun adolatli ish tutgan har qanday odam Xudoning farzandi ekanligiga amin boʻlamiz⁺.

3–BOB

3¹Qaranglar, Otamiz Xudo bizni farzandlarim deb, qanday buyuk bir sevgini koʻrsatdi! Haqiqatan ham, biz Uning farzandlarimiz. Dunyo Otamizni hech qachon tan olmagan, shuning uchun bizni ham Xudoning farzandlari deb tan olmayapti⁺. ²Ha, azizlarim, hozir biz Xudoning farzandlarimiz. Ammo kelajakda kim boʻlishimiz bizga hanuz ochilmagan. Faqat shuni bilamizki, oʻsha payt kelganda, biz Xudo singari boʻlamiz, chunki Xudoning Oʻzini koʻramiz⁺. ³Xudoga bunday umid bogʻlagan har bir odam Iso Masih singari pok boʻlishi uchun oʻzini poklaydi⁺.

⁴Gunoh qiluvchi har qanday odam Xudoga qarshi bosh koʻtargan boʻladi, chunki gunoh Xudoga qarshi bosh koʻtarmoq demakdir. ⁵Masih esa gunohlarimizni yuvish uchun kelganini bilasizlar. Unda gunoh yoʻqligi oʻzingizga ayon⁺. ⁶Masih bilan yashagan har bir odam gunohdan yuz oʻgiradi. Gunoh qilib yurgan odam esa, Masihni koʻrmagan ham, tanimagan ham⁺.

⁷Aziz bolalarim*, hech kim sizlarni aldamasin. Adolatli ish qiluvchi har qanday odam xuddi Masih singari odildir⁺. ⁸Gunoh qiluvchi esa iblis zotidandir. Chunki iblis azaldan gunoh qilib kelyapti. Ammo Xudoning Oʻgʻli iblisning ishlarini barbod qilish uchun keldi⁺. ⁹Xudoning bolalari gunoh qilmaydi, chunki Xudoning hayotbaxsh kuchi* ularning ichidadir. Ular Xudoning bolalari boʻlganlari uchun gunohda yashamaydilar⁺. ¹⁰Adolatli ish qilmagan va oʻz birodarini sevmagan odam esa Xudodan emas. Demak, iblis bolalari bilan Xudo bolalarining farqi ana shundadir⁺.

Bir–birimizni yaxshi koʻraylik!

¹¹Sizlar boshidan eshitgan kalom shu: bir–birimizni yaxshi koʻraylik!⁺ ¹²Yovuz shayton zoti boʻlgan Qobilga* oʻxshamaylik. U oʻz ukasini oʻldirgandi. Nima uchun ukasini oʻldirdi? Chunki uning ishlari qabih, ukasining ishlari esa toʻgʻri edi⁺.

¹³Ey birodarlarim, agar dunyo sizdan nafratlanayotgan boʻlsa, hayratlanmanglar⁺. ¹⁴Biz oʻlimdan hayotga oʻtganimizni bilamiz, chunki birodarlarimizni sevamiz. Birodarini sevmagan odam esa oʻlim iskanjasida qolgan⁺. ¹⁵Birodaridan nafratlangan har qanday kishi qotildir. Hech bir qotil abadiy hayotga ega boʻlmasligini bilasizlar⁺. ¹⁶Masih bizlar uchun jonini fido qildi, ana shundan biz haqiqiy sevgini bildik. Demak, biz ham birodarlarimiz uchun jonimizni fido qilishga burchlimiz⁺. ¹⁷Agar oʻzimizga toʻq boʻlib turib, muhtojlikda yashayotgan birodarimizni koʻrsak–u, unga yordam bermay yuragimizni tosh qilsak, qanday qilib bizda Xudoning sevgisi joy oladi?!⁺

¹⁸Aziz bolalarim, biz haqiqiy sevgimizni quruq gap bilan emas, amalda koʻrsataylik⁺. ¹⁹⁻²⁰Shunda biz haqiqat ahli ekanimizga ishonch hosil qilamiz. Hattoki vijdonimiz qiynalganda ham “Xudo hamma narsani biladi, U vijdonimizdan ham ulugʻ” degan haqiqat bilan Xudoning huzurida oʻzimizni tinchlantira olamiz. ²¹Agar vijdonimiz bizni qiynamasa, ey azizlarim, Xudo oldida dadil boʻlamiz⁺ ²²va Undan nima soʻrasak, U beradi. Chunki biz Uning amrlarini bajarib, Unga manzur boʻlgan ishlarni qilyapmiz⁺. ²³Xudoning amri esa Uning Oʻgʻli Iso Masihga ishonishdan va Masih buyurganidek, bir–birimizni sevishdan iboratdir⁺. ²⁴Xudoning amrlarini bajargan odam Xudo bilan birga va Xudo u bilan birga yashaydi. Xudo biz bilan yashayotganini U har birimizga bergan Ruhidan bilamiz⁺.

4–BOB

Ruhlarni sinovdan oʻtkazing

4¹Ey azizlarim, menda Xudoning Ruhi bor degan har qanday odamga ishonib ketavermanglar. Har bir odamni sinanglar, u Xudodan yoki Xudodan emasligini bilinglar, chunki dunyoda soxta paygʻambarlar koʻpayib ketgan⁺. ²Odamda Xudoning Ruhi borligini shundan bilib olsangiz boʻladi: Iso Masih inson boʻlib kelganini* tan oladigan har bir odam Xudodandir⁺. ³Buni tan olmaydigan odam esa Xudodan emas. Bunday odamdagi ruh Masihning dushmanida* boʻladigan ruhdir. Masihning dushmani kelishi haqida eshitgansizlar. Mana, unda boʻladigan ruh hozirdanoq shu dunyodadir⁺.

⁴Sizlar esa, aziz bolalarim*, Xudodansizlar va soxta paygʻambarlarni yengdingizlar. Axir, ichingizdagi Ruh dunyodagi shaytondan ustundir. ⁵Oʻsha soxta paygʻambarlar bu dunyodan, ularning gapi ham bu dunyoga tegishli, shuning uchun dunyo ularga quloq soladi⁺. ⁶Biz esa Xudodanmiz. Xudoni tanigan odam bizga quloq soladi, Xudodan boʻlmagan esa quloq solmaydi. Haqiqat Ruhi bilan yolgʻon ruhini biz ana shundan farqlay olamiz⁺.

Sevgi Xudodandir

⁷Ey azizlarim, bir–birimizni yaxshi koʻraylik, chunki sevgi Xudodandir. Sevadigan har bir odam Xudoning farzandidir va Xudoni biladi⁺. ⁸Sevmaydigan odam esa Xudoni hech qachon bilmagan. Axir, Xudo sevgidir. ⁹Xudo bizga boʻlgan sevgisini shunday namoyon qildi: U bizga hayot berish uchun yagona Oʻgʻlini dunyoga yubordi⁺. ¹⁰Haqiqiy sevgi — bizning Xudoga boʻlgan sevgimiz emas, balki Xudoning bizga koʻrsatgan sevgisidir. Zero, Xudo bizni gunohlarimizdan poklash uchun Oʻz Oʻgʻlini qurbon qildi⁺.

¹¹Azizlarim, Xudo bizni shu qadar sevgani uchun biz ham bir–birimizni yaxshi koʻrishimiz kerak. ¹²Hech kim hech qachon Xudoni koʻrgan emas. Agar biz bir–birimizni yaxshi koʻrsak, demak, Xudo biz bilan birga va Uning sevgisi bizda oʻzining mukammal ifodasini topgan⁺. ¹³Xudo har birimizga Oʻz Ruhini bergan. Shundan bilamizki, Xudo biz bilan va biz Xudo bilan birga yashamoqdamiz⁺. ¹⁴Otamiz Xudo Oʻz Oʻgʻlini dunyoning Najotkori qilib yuborganini biz koʻrdik va bu haqda guvohlik beryapmiz⁺. ¹⁵Isoni Xudoning Oʻgʻli deb tan olgan har bir odam Xudo bilan birga yashaydi va Xudo u bilan birga yashaydi⁺. ¹⁶Xudoning bizga boʻlgan mehr–muhabbatini biz tatib koʻrib, Xudo bizni yaxshi koʻrishiga ishonch hosil qildik.

Xudo sevgidir. Sevgini diliga jo qilgan kishi Xudo bilan birga yashaydi va Xudo u bilan birga yashaydi. ¹⁷Shu tariqa Uning sevgisi bizda mukammal ifodasini topadi. Shunda biz qiyomat kunini dadillik bilan qarshilab olamiz, chunki hozirdanoq Masih singari, Xudo bilan birga yashamoqdamiz⁺. ¹⁸Xudoning sevgisini ardoqlagan kishi qiyomat kunidan qoʻrqmaydi, chunki qalbini toʻldirgan Xudoning sevgisi bu qoʻrquvni quvib chiqaradi. Qoʻrqoq kishining qalbi esa Xudoning sevgisiga toʻlmagan. Shuning uchun u qiyomat kunidan qoʻrqib yashaydi.

¹⁹Biz sevamiz*, chunki Xudo bizni birinchi boʻlib sevdi. ²⁰Agar biror kishi Xudoni sevaman desa–yu, birodaridan nafratlansa, u yolgʻonchidir. Koʻrib turgan birodarini seva olmagan odam koʻrmagan Xudoni ham seva olmaydi⁺. ²¹Xudoni sevgan odam birodarini ham yaxshi koʻrishi kerak! Bu amrni bizga Xudo bergan⁺.

5–BOB

5¹Isoning Masih* ekanligiga ishongan har bir kishi Xudoning farzandidir. Kim Otani yaxshi koʻrsa, Uning farzandlarini ham yaxshi koʻradi⁺. ²Biz bilamizki, Xudoni sevib, Uning amrlarini bajarsak, Xudoning farzandlarini ham yaxshi koʻrgan boʻlamiz⁺. ³Xudoni sevish Uning amrlarini bajarish demakdir. Xudoning amrlari esa qiyin emas,⁺ ⁴chunki Xudoning har bir farzandi dunyoni yengishga qodir.

Isoga boʻlgan imonimiz dunyoni yengadi

Biz imonimiz orqali dunyo ustidan gʻalaba qozonamiz⁺. ⁵Ha, Iso Xudoning Oʻgʻli ekanligiga ishongan odamgina dunyoni yenga oladi!⁺ ⁶Iso Masih kelganda suvga choʻmdirilib, biz uchun Oʻz qonini toʻkdi. U suvga choʻmish bilan cheklanibgina qolmay*, Oʻz qonini toʻkdi*. Muqaddas Ruhning Oʻzi bu haqda guvohlik beryapti* va Uning guvohligi haqiqatdir⁺. ⁷Shunday qilib, bunga uchta guvoh bor: ⁸Ruh, suv va qon*. Ular bir xil guvohlik berishyapti.

⁹Biz insonlarning guvohligini qabul qilamiz, Xudoning guvohligi esa undan qanchalar muhimroq. Xudo ham Oʻz Oʻgʻli haqida guvohlik berdi⁺. ¹⁰Xudoning Oʻgʻliga ishongan odam Xudoning guvohligini chin dildan qabul qilgan boʻladi. Xudoga ishonmagan odam esa Xudoni yolgʻonchiga chiqaradi, chunki u Xudoning Oʻz Oʻgʻli haqida bergan guvohligiga ishonmaydi⁺. ¹¹Xudoning guvohligi shundan iborat: Xudo bizga abadiy hayot berdi va bu abadiy hayotning manbai Xudoning Oʻgʻli Isodir⁺. ¹²Kim Xudoning Oʻgʻliga ega boʻlsa, hayotga egadir. Xudoning Oʻgʻliga ega boʻlmagan odamda esa hayot yoʻq.

Xotima

¹³Ey Xudoning Oʻgʻliga ishonganlar, sizlar abadiy hayotga egasizlar. Shuni bilib olinglar deb, sizlarga bu maktubni yozyapman⁺. ¹⁴Biz abadiy hayotga ega boʻlganimiz uchun Xudoning huzurida dadil boʻlamiz, chunki Xudoning irodasiga koʻra, nimani soʻrasak, U bizga quloq tutishini bilamiz⁺. ¹⁵Xudo ibodatlarimizga quloq tutar ekan, demak, ibodatlarimizga javob olganimizga toʻliq ishonch hosil qilamiz.

¹⁶Agar biror kishi birodarining gunoh qilayotganini koʻrsa–yu, bu gunoh abadiy oʻlimga* sabab boʻlmasa, u uchun ibodat qilsin. Uning ibodati tufayli Xudo gunoh qilgan odamga hayot bagʻishlaydi. Men gunohi abadiy oʻlimga sabab boʻlmaydigan odamni nazarda tutyapman. Abadiy oʻlimga sabab boʻladigan gunoh* ham bor. Bunday gunohga qoʻl urgan odamlar uchun ibodat qilinglar, deb aytmayapman⁺. ¹⁷Har qanday yomonlik gunohdir, ammo hamma gunoh ham abadiy oʻlimga sabab boʻlavermaydi.

¹⁸Xudoning farzandi boʻlgan odam gunoh qilmasligini bilamiz, chunki Xudo* bunday odamni Oʻz panohida asraydi*. Yovuz shayton unga biror zarar yetkaza olmaydi⁺. ¹⁹Biz Xudodan ekanimizni, butun dunyo esa yovuz shayton changalida ekanini bilamiz⁺. ²⁰Yana shuni bilamizki, Xudoning Oʻgʻli kelib, haq Xudoni tanib–bilishimiz uchun bizga aql–idrok berdi. Biz Iso Masih bilan birga yashar ekanmiz, haq Xudo bilan ham birga yashaymiz. Iso Masih haq Xudodir va abadiy hayot manbaidir⁺.

²¹Aziz bolalarim*, oʻzlaringizni butlardan* saqlanglar*⁺.

[1] Masih — 2:22 izohiga qarang.

[2] …Xudoning Oʻgʻli inson boʻlib kelmagan… — 5:6 ning birinchi izohiga qarang.

1:1 Hayot kalomi — Iso Masihga ishora (Yuhanno 1:4, 3:16, 10:10, 14:6 ga qarang).

1:1 Koʻrib eshitganlarimizni…koʻrganlarimizni… — Yuhanno 1:14 ga qarang.

1:4 qalbimiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida qalbingiz.

2:1 Aziz bolalarim — Yuhannoning oʻz farzandlari emas. Yuhanno ularning ruhiy yoʻlboshchisi boʻlib, aziz imonlilarga shunday murojaat qilgan.

2:10 …hech qanday narsa uning qulashiga sabab boʻla olmaydi — yana Zabur 118:165 ga qarang.

2:13 boshidan ayon boʻlgan Masih — 1:1 ga va oʻsha oyatning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

2:18 dunyoning soʻnggi damlari — Iso Masih tirilgandan keyingi davrga ishora. Yana Ibroniylar 1:2, 9:26 ga qarang.

2:18 Masihning dushmani — yana 2 Salonikaliklar 2:3-12, Vahiy 13:1-17 ga qarang.

2:20 Iso Masih — yunoncha matnda muqaddas Zot. Baʼzi olimlar bu iborani Otamiz Xudoga ishora deb taxmin qiladilar.

2:20 Muqaddas Ruh — yunoncha matnda moylanish, bu oʻrinda masihiylarga Muqaddas Ruh berilganiga ishora (shu bobning 27–oyatida ham bor). Baʼzi olimlarning taxmini boʻyicha, bu oʻrinda ularning Xushxabarni qabul qilganlari nazarda tutilgan.

2:22 Masih — bu unvonni yahudiylar kelajakda ularni dushmanlaridan qutqaradigan va butun yer yuzidagi xalqlar ustidan hukmronlik qiladigan insonga nisbatan ishlatganlar. Eski Ahdda Masihning qiladigan ishlari haqida bashoratlar yozilgan. Yangi Ahdga koʻra Rabbimiz Iso oʻsha Masihdir. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga va XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

2:25 Masih — yunoncha matnda U.

2:27 …Iso Masihdan… — yunoncha matnda …Undan…. Shu bobning 20–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang.

3:7 Aziz bolalarim — 2:1 izohiga qarang.

3:9 Xudoning hayotbaxsh kuchi — yunoncha matnda Xudoning urugʻi, bu oʻrinda Muqaddas Ruhga ishora boʻlishi mumkin. Baʼzi olimlarning taxmini boʻyicha, Xudoning urugʻi iborasi Xudoning kalomiga ishora qiladi (1 Butrus 1:23 ga qarang).

3:12 Qobil — Ibtido 4:3-8 ga qarang.

4:2 Iso Masih inson boʻlib kelgani — 5:6 ning birinchi izohiga qarang.

4:3 Masihning dushmani — 2:18-22 oyatlarga qarang. Yana 2 Salonikaliklar 2:3-12, Vahiy 13:1-17 ga qarang.

4:4 aziz bolalarim — 2:1 izohiga qarang.

4:19 sevamiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudoni sevamiz, ammo bu oʻrinda Yuhanno odamlarning Xudoga boʻlgan sevgisi ularning bir–birlariga boʻlgan mehr–muhabbati orqali namoyon boʻlishiga urgʻu beradi.

5:1 Masih — 2:22 izohiga qarang.

5:6 U suvga choʻmish bilan cheklanibgina qolmay… — Yuhanno bu oʻrinda Isoning Masih sifatida, yaʼni Xudo Oʻgʻli sifatida suvga choʻmdirilganiga va xochga mixlanganiga urgʻu beradi. Yuhannoning bundan maqsadi mana shu haqiqatga qarshi chiqqan soxta ustozlarni fosh qilish edi (2:22, 4:1-3 ga qarang). Chamasi, ular Iso suvga choʻmdirilganidan keyingina Unga Xudoning Oʻgʻli kirib kelgan, xochga mixlanishidan oldin esa chiqib ketgan, deb ishonganlar. Ularning bu tushunchalari Iso Masih haqidagi haqiqatga zid edi. Insoniyatni gunohdan poklash uchun Masih, yaʼni Xudoning Oʻgʻli boʻlgan Iso xochda oʻlgan (shu bobning 5–oyatiga va 1:1-3, 2:1-2, 4:10 ga qarang).

5:6 Iso Masih kelganda…Oʻz qonini toʻkdi — yunoncha matnda Iso Masih suv va qon bilan keldi. U faqat suv bilan emas, suv va qon bilan keldi. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Iso Masih suv, qon va Ruh bilan keldi….

5:6 Muqaddas Ruhning Oʻzi bu haqda guvohlik beryapti… — 2:20, 27 ga va Yuhanno 1:32-34 ga qarang.

5:7-8 …bunga uchta guvoh bor: 8 Ruh, suv va qon — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida osmonda bunga uchta guvoh bor: Ota, Kalom va Muqaddas Ruh. Bu uchovi bir. 8 Yerda ham bunga uchta guvoh bor: Ruh, suv va qon.

5:16 abadiy oʻlim — yunoncha matnda oʻlim. Bu oyatda oʻlim soʻzi nafaqat jismoniy oʻlimga, balki abadiy jazoga ham ishora qilishi mumkin (2 Salonikaliklar 1:7-9, Vahiy 20:11-15 ga qarang). Yana bu oyatga berilgan keyingi izohga qarang.

5:16 Abadiy oʻlimga sabab boʻladigan gunoh — jamoatni tark etgan soxta ustozlarning gunohiga ishora. Ularning gunohi Iso Masih haqidagi haqiqiy taʼlimotga ishonmaslik edi (shu bobning 5, 10-12–oyatlariga va 2:18-26, 3:23, 4:1-3 ga qarang). Yana Matto 12:31 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

5:18 Xudo — yoki Xudoning Oʻgʻli.

5:18 …chunki Xudo bunday odamni Oʻz panohida asraydi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida chunki Xudoning farzandi boʻlgan odam oʻzini gunohdan asraydi.

5:21 Aziz bolalarim — 2:1 izohiga qarang.

5:21 butlar — ularni toʻgʻri yoʻldan ozdiradigan soxta taʼlimotlarga ramziy usulda ishora boʻlishi mumkin (2:18-26, 4:1-3 oyatlarga va shu bobning 6–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang).

5:21 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Luqo 24:39, Yuhn 1:14, Yuhn 20:27, 2Btr 1:16

+ 1:2 Yuhn 1:4, Yuhn 5:26, Yuhn 11:25, 1Yuh 5:11, Yuhn 15:27, Yuhn 1:1, Yuhn 1:18

+ 1:3 Yuhn 17:21, 1Kor 1:9

+ 1:4 Yuhn 15:11

+ 1:5 Yuhn 1:4, Yuhn 8:12, Yoqb 1:17

+ 1:6 Yuhn 12:35, 2Kor 6:16

+ 1:7 Isha 2:5, Isha 60:1, Efs 1:7, Ibr 9:14

+ 1:8 3Sh 8:46, 2Sol 6:36, Hik 20:9, Voiz 7:20, Yoqb 3:2, Rim 3:23

+ 1:9 Zab 31:5, Zab 50:4, Hik 28:13

+ 1:10 1Yuh 5:10, Yuhn 5:38, Yuhn 8:37

+ 2:1 Yuhn 14:26, Rim 8:34, Ibr 7:25

+ 2:2 Yuhn 1:29, Yuhn 11:52, 1Yuh 4:10, Rim 3:25-26

+ 2:3 Yuhn 14:15, Yuhn 15:10, 1Yuh 5:3

+ 2:4 Tit 1:16

+ 2:5 1Yuh 4:12

+ 2:7 Yuhn 13:34, Lev 19:18, 2Yuh 1:5

+ 2:8 Yuhn 13:34, Yuhn 1:9, Yuhn 8:12, Rim 13:12, Efs 5:8, 1Sal 5:5

+ 2:9 1Yuh 4:20

+ 2:10 Yuhn 11:10

+ 2:12 Hav 10:43, Hav 13:38

+ 2:13 Efs 6:11, Yuhn 14:7

+ 2:15 Yoqb 4:4

+ 2:17 1Kor 7:31

+ 2:18 Mat 24:5, 1Yuh 4:3, 2Yuh 1:7, 1Tim 4:1, 2Tim 3:1

+ 2:19 Qnlr 13:13, Hav 20:30, 1Kor 11:19

+ 2:20 Yuhn 14:26, Yuhn 16:13, 1Kor 2:10

+ 2:22 1Yuh 4:3

+ 2:23 Mat 10:33

+ 2:24 1Yuh 3:11

+ 2:26 Mark 13:5, 1Yuh 3:7, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 2:27 Yerm 31:34, Ibr 8:11

+ 2:28 1Yuh 3:2, 1Sal 2:19

+ 2:29 Mat 6:1, 3Yuh 1:11

+ 3:1 Yuhn 3:16, Rim 5:8, Efs 2:4, Mat 5:9, Yuhn 1:12, 1Yuh 5:1, Rim 8:14, Yuhn 16:3, Yuhn 17:25

+ 3:2 Rim 8:15-16, Gal 3:26, Efs 1:5, Rim 8:29, 2Kor 3:18, Flp 3:21, Ayub 19:26, Zab 16:15, 1Kor 13:12, Vah 22:4

+ 3:3 2Kor 7:1

+ 3:5 Yuhn 1:29, Ibr 9:26, 1Btr 2:22, 2Kor 5:21, Ibr 4:15

+ 3:6 3Yuh 1:11

+ 3:7 Mark 13:5, 1Yuh 2:26, Kol 2:8, 2Sal 2:3

+ 3:8 Yuhn 8:44, Ibr 2:14

+ 3:9 Zab 118:3, 1Yuh 5:18

+ 3:10 1Yuh 4:8, 1Yuh 4:20

+ 3:11 Lev 19:18, Yuhn 13:34, 1Yuh 1:5, 1Yuh 2:24, 2Yuh 1:5

+ 3:12 Yuhn 8:44, Ibt 4:3-8, Yahd 1:11, Ibr 11:4

+ 3:13 Mark 13:13, Yuhn 7:7, Yuhn 15:18

+ 3:14 Yuhn 5:24

+ 3:15 Mat 5:22, Vah 21:8

+ 3:16 Yuhn 10:11, Yuhn 15:13

+ 3:17 Qnlr 15:7, Hik 21:13, Yoqb 2:15-16

+ 3:18 Yoqb 1:22, Rim 2:13

+ 3:21 1Yuh 2:28

+ 3:22 Mat 7:7-8, Yuhn 14:13-14

+ 3:23 Yuhn 6:29

+ 3:24 Yuhn 6:56, Yuhn 15:4-5, Rim 8:9, Rim 8:16

+ 4:1 1Kor 14:29, 1Sal 5:20-21, Vah 2:2, Qnlr 13:1-3, Yerm 14:14, Yerm 23:16, Yerm 29:8, Mat 7:15, Mark 13:22, 2Btr 2:1

+ 4:2 Yuhn 1:14, 1Tim 3:16, Ibr 2:14, 1Kor 12:3

+ 4:3 1Yuh 2:18, 1Yuh 2:22, 2Yuh 1:7

+ 4:5 Yuhn 3:31, Yuhn 8:23, Yuhn 15:19

+ 4:6 Yuhn 18:37, Yuhn 14:17, 1Tim 4:1

+ 4:7 1Kor 13, 1Yuh 3:10-11

+ 4:9 Yuhn 3:16

+ 4:10 Yuhn 1:29, 1Yuh 4:10, Yuhn 3:16, Rim 5:8

+ 4:12 Chq 33:20, Yuhn 1:18, 1Tim 6:16, 1Yuh 2:5

+ 4:13 1Yuh 3:24

+ 4:14 Yuhn 3:17

+ 4:15 Mat 14:33, 1Yuh 5:5

+ 4:17 1Yuh 2:28, 1Yuh 3:21

+ 4:20 1Yuh 2:9, 1Yuh 3:10

+ 4:21 Lev 19:18, Mat 19:19, Mat 22:39, Mark 12:31

+ 5:1 Yuhn 1:12

+ 5:2 1Yuh 2:5, 1Yuh 3:24, 1Yuh 4:13

+ 5:3 Yuhn 14:15, 2Yuh 1:6, Mat 11:30

+ 5:4 Yuhn 16:33, Efs 6:16

+ 5:5 Mat 14:33, 1Yuh 4:15

+ 5:6 Yuhn 14:17, Yuhn 15:26

+ 5:9 Yuhn 5:36

+ 5:10 1Yuh 1:10, Mat 3:17

+ 5:11 Yuhn 1:4, Yuhn 5:26, Yuhn 11:25, 1Yuh 1:2

+ 5:13 Yuhn 20:31

+ 5:14 Mat 7:7-8, Yuhn 14:13-14, 1Yuh 3:22

+ 5:16 Mat 12:31-32, Mark 3:29, Ibr 6:4-6, Ibr 10:26

+ 5:18 Zab 118:3, 1Yuh 3:9

+ 5:19 Luqo 4:6, Gal 1:4

+ 5:20 Yuhn 1:1, Yuhn 20:28

+ 5:21 1Kor 10:7, 1Kor 10:14

2 Yuhanno

2 Yuhanno

Kirish

1

Kirish

YUHANNONING

IKKINCHI MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi Iso Masihning shogirdi Yuhannodir. Yuhanno bu maktubini “Xudo tanlagan aziz xonim bilan uning bolalariga” deb yoʻllagan boʻlsa–da, bu yerda u imonlilar jamoatini va jamoat aʼzolarini nazarda tutgan boʻlsa kerak.

Muallif bu maktubi orqali imonlilarni bir–biriga mehr–oqibatli boʻlishga, Iso Masihga boʻlgan imonini mahkam tutishga va soxta paygʻambarlardan ehtiyot boʻlishga chaqiradi. Chunki bunday “paygʻambarlar” Masih[1], yaʼni Xudoning Oʻgʻli inson boʻlib kelmagan[2], deb aytishgan. Muallif imonli birodarlarini tez orada koʻrish istagi borligini izhor etib, maktubini yakunlaydi.

Yuhannoning ikkinchi maktubi juda qisqa boʻlgani uchun boblarga boʻlinmagan.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Xudo tanlab olgan aziz xonim va uning bolalariga* men — oqsoqoldan* salom! Men sizlarni chin dildan yaxshi koʻraman, mengina emas, haqiqatni bilib olganlarning hammasi sizlarni yaxshi koʻradi⁺. ²Bu sevgiga dilimizdan joy olgan va to abad biz bilan boʻladigan haqiqat asos boʻldi.

³Biz haqiqat va sevgi boʻyicha yashar ekanmiz, Otamiz Xudo va Otamizning Oʻgʻli Iso Masih beradigan inoyat, marhamat va tinchlik bizga* doim yor boʻladi⁺.

Haqiqat va mehr–muhabbat

⁴Hurmatli xonim, farzandlaringizning bir nechtasi Otamiz Xudoning bizga bergan amrini* bajarib, haqiqat yoʻlida yurayotgan ekanlar. Men bundan gʻoyat xursand boʻldim⁺.

⁵Sizdan bir iltimosim bor, bir–birimizni yaxshi koʻraylik. Sizga yangi amrni yozayotganim yoʻq, bu amr bizga boshidan berilgan⁺. ⁶Sevgi — biz Xudoning amrlariga amal qilishimizdan iborat. Sizlar bu amrni boshidan eshitgansizlar va unga amal qilib yashashingiz kerak⁺.

⁷Bularni yodingizda tutinglar, chunki dunyoda yolgʻonchilar koʻpayib ketgan. Iso Masih inson boʻlib kelganini ular tan olmaydilar*. Ularning har biri yolgʻonchi va Masihning dushmanidir!*⁺ ⁸Shunday ekan, ogoh boʻlinglar! Mukofotingizni toʻliq olish uchun Masihga boʻlgan haqiqiy imoningizni* mahkam tutinglar⁺. ⁹Masih taʼlimotini ortda qoldirib, oʻzicha “jadallab ketgan” odamda Xudo yoʻq. Masih taʼlimoti boʻyicha yashagan odamda esa Ota ham, Oʻgʻil ham bor⁺. ¹⁰Agar biror kishi oldingizga kelib, sizlarga boshqacha taʼlimotni oʻrgatsa, uni uyingizga kiritmanglar, taklif ham qilmanglar⁺. ¹¹Agar uni taklif qiladigan boʻlsangiz, uning yomon ishlariga sherik boʻlgan hisoblanasiz.

Xayrlashuv

¹²Sizlarga aytadigan gapim koʻp, ammo bularni siyoh bilan qogʻozga yozishni istamadim. Undan koʻra, oldingizga borib, sizlar bilan yuzma–yuz gaplashaman, deb umid qilaman. Shunda shodligimiz* tugal boʻladi⁺.

¹³Xudo tanlab olgan aziz singlingizning bolalari* sizlarga salom yoʻllashyapti*.

[1] Masih — bu unvonni yahudiylar kelajakda ularni dushmanlaridan qutqaradigan va butun yer yuzidagi xalqlar ustidan hukmronlik qiladigan insonga nisbatan ishlatganlar. Eski Ahdda Masihning qiladigan ishlari haqida bashoratlar yozilgan. Yangi Ahdga koʻra Rabbimiz Iso oʻsha Masihdir. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga va XUDONING OʻGʻLI iborasiga qarang.

[2] …Xudoning Oʻgʻli inson boʻlib kelmagan… — 1 Yuhanno 5:6 ning birinchi izohiga qarang.

1:1 Xudo tanlab olgan aziz xonim va uning bolalari — maʼlum bir imonlilar jamoati va jamoat aʼzolari nazarda tutilgan boʻlsa kerak.

1:1 oqsoqol — yaʼni havoriy Yuhanno.

1:3 Biz…biz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Sizlar…sizlar.

1:4 Otamiz Xudoning bizga bergan amri — 1 Yuhanno 3:23 ga qarang.

1:7 Iso Masih inson boʻlib kelganini ular tan olmaydilar — 1 Yuhanno 2:22, 4:1-3 ga va 1 Yuhanno 5:6 ning birinchi izohiga qarang. Yana 1 Yuhanno 4:10, 5:5 ga qarang.

1:7 Masihning dushmani — 1 Yuhanno 2:18, 4:3 ga qarang.

1:8 Masihga boʻlgan haqiqiy imoningiz — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi biz bajargan ish, bu oʻrinda ularning Iso Masihga boʻlgan imoni nazarda tutilgan.

1:12 shodligimiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida shodligingiz.

1:13 Xudo tanlab olgan aziz singlingizning bolalari — bu oʻrinda imonlilar jamoati nazarda tutilgan boʻlsa kerak. Ayniqsa, muallif qaysi jamoatda boʻlgan boʻlsa, oʻsha jamoatga ishora boʻlishi mumkin.

1:13 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 1Yuh 3:1, Yuhn 8:32

+ 1:3 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 1:4 3Yuh 1:4

+ 1:5 Lev 19:18, Yuhn 13:34, Yuhn 15:12, 1Yuh 3:11

+ 1:6 Yuhn 14:15, 1Yuh 5:3

+ 1:7 Yuhn 1:14, 1Yuh 4:2, 1Tim 3:16, Ibr 2:14, 1Yuh 2:18, 1Yuh 4:3

+ 1:8 1Kor 3:8

+ 1:9 1Yuh 2:23

+ 1:10 Rim 16:17, 1Sal 5:22

+ 1:12 Yuhn 15:11, Yuhn 16:24, Yuhn 17:13, 3Yuh 1:13-14

3 Yuhanno

3 Yuhanno

Kirish

1

Kirish

YUHANNONING

UCHINCHI MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi Iso Masihning shogirdi Yuhannodir. Yuhanno bu maktubini imonlilar jamoatining yetakchisi Gayusga yoʻllagan.

Mazkur maktubda muallif imonli birodarlarini bir–birlariga nisbatan mehr–oqibatli boʻlishga undaydi. Yuhanno Gayusning jamoatidan olgan xabarga koʻra, Diotrefes ismli betavfiq bir odam jamoat boshqaruvini oʻz zimmasiga olib, Yuhanno yuborgan muallimlarni qabul qilmagan ekan. Ularga mehmondoʻstlik koʻrsatgan birodarlarni esa jamoatdan quvib chiqargan ekan. Yuhanno Diotrefesning bu qilmishlarini qoralaydi, Gayusni esa maqtab, safardagi muallimlarga koʻrsatgan mehmondoʻstligi uchun unga oʻz minnatdorchiligini bildiradi.

Yuhannoning uchinchi maktubi juda qisqa boʻlgani uchun boblarga boʻlinmagan.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Chin koʻngildan yaxshi koʻradigan aziz birodarim Gayusga men — oqsoqoldan* salom!⁺

²Aziz doʻstim, hamma ishlaringga Xudodan rivoj tilayman. Tanang, ruhing singari, sogʻ–salomat boʻlsin.

Gayusning maqtovga loyiq mehmondoʻstligi

³Har safar birodarlarimiz kelib, sening haqiqatga sodiq qolganingni va haqiqat boʻyicha yashayotganingni aytishganda, men gʻoyat xursand boʻlaman. ⁴Men uchun farzandlarimning* haqiqat boʻyicha yashayotganlarini eshitishdan kattaroq xursandchilik yoʻq⁺.

⁵Aziz doʻstim, sen birodarlarimizga, hatto oʻzing tanimaganlarga ham, doim sadoqat bilan yordam berib kelyapsan⁺. ⁶Ular sening mehribonliging toʻgʻrisida imonlilar jamoatiga aytib yurishibdi. Bu ishingni davom ettiraver, Xudoga munosib tarzda safardagi birodarlarga yordam ber. ⁷Axir, ular Masih nomi uchun yoʻlga chiqqanlar. Imonsizlardan* hech qanday yordam olmaslikka qaror qilganlar. ⁸Biz bunday odamlarni qoʻllab–quvvatlashimiz kerak, shunda haqiqatni eʼlon qilishda ularga hamkor boʻlamiz⁺.

Diotrefes va Demitrus

⁹Men imonlilar jamoatiga* bir maktub yozgan edim. Ammo ularning oralarida oʻzini katta tutayotgan Diotrefes gaplarimizga eʼtibor bermayapti. ¹⁰Agar borsam, uning qilmishlarini fosh etaman. U biz haqimizda yomon gaplar tarqatib, tuhmat qilib yuribdi. Bu bilan ham kifoyalanmay, birodarlarni qabul qilmayapti, qabul qilmoqchi boʻlganlarga toʻsqinlik qilib, ularni hatto jamoatdan quvib chiqaryapti.

¹¹Aziz birodarim, sen yomonlikka emas, yaxshilikka taqlid qil. Yaxshilik qiluvchi odam Xudodandir. Yomonlik qiluvchi esa Xudoni koʻrmagan⁺.

¹²Demitrus* haqida esa hamma yaxshi gapirmoqda, uning hayotida va taʼlimotida aks etgan haqiqatning oʻzi ham u tomondadir. Biz ham u haqda yaxshi fikrdamiz, gapimiz toʻgʻri ekanligini oʻzing bilasan⁺.

Xayrlashuv

¹³Senga aytadigan gapim koʻp, ammo ularni siyoh bilan qogʻozga yozishni istamadim⁺. ¹⁴Undan koʻra, yaqin orada oʻzing bilan yuzma–yuz koʻrishib gaplashaman degan umiddaman. ¹⁵Tinch–omon boʻlgin. Doʻstlarimiz senga salom yoʻllayaptilar. U yerdagi doʻstlarimga ham nomma–nom salom aytib qoʻy.

1:1 oqsoqol — yaʼni havoriy Yuhanno.

1:4 farzandlarim — Yuhannoning oʻz farzandlari emas. Yuhanno ularning ruhiy yoʻlboshchisi boʻlib, aziz imonlilarga shunday murojaat qilgan.

1:7 Imonsizlar — ulardan Xushxabarni eshitadigan odamlar.

1:9 imonlilar jamoati — Gayus va Diotrefes aʼzo boʻlgan jamoat nazarda tutilgan boʻlishi mumkin.

1:12 Demitrus — Xushxabarni yoyish maqsadida safarga chiqqan, ushbu maktubni Gayusga olib borayotgan odam boʻlishi mumkin.

+ 1:1 1Yuh 3:18, 2Yuh 1:1

+ 1:4 2Yuh 1:4

+ 1:5 Gal 6:10, Ibr 13:1

+ 1:8 1Tim 5:18

+ 1:11 Zab 33:15, Zab 36:27, Isha 1:16-17, 1Yuh 2:29, 1Yuh 3:6

+ 1:12 Yuhn 21:24

+ 1:13 2Yuh 1:12

Yahudo

Yahudo

Kirish

1

Kirish

YAHUDONING

MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi Iso Masihning va Yoqbning ukasi Yahudodir. Yoqub Quddusdagi jamoatning yetakchisi edi. Bu maktub mazmun jihatidan Butrusning ikkinchi maktubiga oʻxshash boʻlib, maqsadi — masihiylarning orasiga kirib olgan soxta ustozlarni fosh qilishdan iborat. Bu soxta ustozlar Xudoning inoyati haqidagi xabarni buzib oʻrgatishardi, gunoh qilishga haqqimiz bor, deya faqat nafsini qondirib yashashardi.

Maktub qaysi shahardagi masihiylar jamoatiga yozilgani aniq emas. Ammo maʼnosi ochiq–oydin ifoda qilingan boʻlib, masihiylarni soxta ustozlardan hazar qilishga, ularning taʼlimotiga qarshi chiqishga undaydi. Bundan tashqari, imonda oʻsib–ulgʻayishga, odamlarga mehr–oqibatli va rahmdil boʻlishga chaqiradi.

Yahudoning maktubi juda qisqa boʻlgani uchun boblarga boʻlinmagan.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Iso Masihning quli va Yoqbning ukasi men — Yahudodan*, Xudoning xalqi boʻlishga daʼvat qilingan birodarlarga salom! Otamiz Xudo sizlarni Iso Masih kelishiga qadar* Oʻz mehr–muhabbati panohida omon saqlaydi*⁺. ²Xudo sizlarga cheksiz marhamat, tinchlik va mehr–oqibat ato qilsin⁺.

Soxta ustozlardan ehtiyot boʻlinglar

³Azizlarim, hammamiz birgalikda bahra olayotgan najotimiz haqida men sizlarga yozishni juda xohlagan edim. Ammo buning oʻrniga sizlarni: “Imonimizni himoya qilaylik”, deb undamoqchiman. Axir, Xudo bu oʻzgarmas imonni aziz xalqiga to abad topshirgan⁺. ⁴Gap shundaki, baʼzi betavfiq odamlar orangizga oʻgʻrincha kirib olibdilar. Ular oʻz axloqsizligini oqlash uchun Xudoyimizning inoyati haqidagi xabarni buzib oʻrgatyaptilar. Yagona Xoʻjayinimiz* va Rabbimiz Iso Masihni rad etyaptilar. Oʻsha betavfiqlarning jazosi azaldanoq yozilgandir*⁺.

Soxta ustozlarning jazosi

⁵Bunday odamlarning qismati nima boʻlishini oʻzlaringiz yaxshi bilasizlar. Bularni sizlarga yana bir bor eslatmoqchiman: Egamiz Oʻz xalqi Isroilni Misrdagi qullikdan qutqargandi. Keyinroq esa ishonmagan odamlarni halok qilgan edi*⁺. ⁶Shuningdek, oʻz mavqeiga yarasha ish tutmay, makonini tashlab ketgan farishtalarni* ham Egamiz qorongʻi zimistonga abadiy zanjirband qilgandi. Ularni buyuk qiyomat kunigacha oʻsha yerda saqlab turibdi⁺. ⁷Oʻsha farishtalar singari, Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlari* aholisi, shuningdek, bular atrofidagi barcha shaharlar aholisi ham notabiiy buzuq ehtiroslarga va shahvoniy hirsga berilgan edilar. Oqibatda esa abadiy oʻtda kuyib, oʻz jazosini olganlar. Ularning qismati hammaga saboq boʻldi⁺.

⁸Shunga qaramay, oramizga kirib olgan betavfiqlar oʻz vahiylariga tayanib, badanlarini harom etyaptilar. Xudoning hokimiyatini rad etib, samoviy mavjudotlarni haqorat qilyaptilar*⁺. ⁹Esingizda boʻlsa, bosh farishta Mikoyil iblis bilan Musoning jasadi borasida bahslashgandi*. Ammo Mikoyil shunda ham iblisni haqoratlab, hukm qilishga jurʼat etmadi, u Xudoning hokimiyatini eʼzozlagan holda, faqat: “Egamning Oʻzi seni hukm qilsin”, — deb aytgan edi, xolos⁺. ¹⁰Oʻsha betavfiqlar esa Xudoning qonunini tushunmaydilar, tushunmaganlari uchun ham oʻsha qonunni mensimaydilar. Ular oʻzlarini ongsiz hayvonlarday tutib, ehtiroslarga berilib yashashdan boshqa hech narsani bilmaydilar. Buning natijasida halokatga yoʻliqadilar⁺.

¹¹Bu soxta ustozlarning holiga voy! Axir, ular Qobilning* izidan boryaptilar. Pulga berilib, boshqalarni Balomga* oʻxshab yoʻldan uryaptilar. Koʻrax* singari isyon koʻtarib, halokatga yuz tutyaptilar⁺.

¹²Bu odamlar jamoatingizni ham halokatga yoʻliqtiradilar*. Ular faqat oʻzini boqadigan choʻponlarga oʻxshaydi. Sizlar taom yeyish uchun birga yigʻilganingizda, Rabbimiz Isoni xotirlash uchun non sindirganingizda, ular uyalmay, ochkoʻzlik bilan qorinlarini toʻydiradilar. Ular shamol haydagan yomgʻirsiz bulutlarga oʻxshaydilar, mavsumida meva bermaydigan daraxtlar kabidirlar. Bu ustozlar qoʻporib tashlangan daraxtlarday oʻlikdirlar⁺. ¹³Ular dengizning vahshiy toʻlqinlari kabi joʻsh uradi*, sharmandali ishlarini iflos koʻpikday yuzaga chiqarib, atrofga sochadi. Ular tayyorlab qoʻyilgan qop–qorongʻi zulmatga adashgan yulduzlarday* abadiy gʻarq boʻlishadi⁺.

¹⁴Odam Atodan boshlab, yettinchi* avlodda yashagan Xanoʻx* bu odamlar haqida shunday bashorat qilgan*:

“Rabbimiz ming–minglab muqaddas malaklari bilan keladi⁺.

¹⁵U jamiki odamzodni hukm qiladi.

Gunohga botgan betavfiqlarni mahkum etadi,

Yaramas qilmishlari uchun,

Uni haqoratlaganlari uchun

Betavfiqlarni jazolaydi.”

¹⁶Oramizga kirib olgan bu betavfiqlar, qachon qaramang, mingʻirlab nolib yuradilar. Ular faqat oʻz nafsini oʻylab ish tutadilar, maqtanadilar, oʻz manfaatini koʻzlab, tilyogʻlamalik qiladilar⁺.

Xudoga sodiq qolinglar

¹⁷Sizlar esa, ey azizlarim, Rabbimiz Iso Masihning havoriylari aytgan bashoratlarni* esingizda tutinglar⁺. ¹⁸Axir, ular sizlarni quyidagicha ogohlantirishgan: “Oxirgi zamonda shunday odamlar boʻladiki, ular faqat oʻz nafsini qondirish bilan ovora boʻlishadi, haqiqatga itoat qiluvchilarni mazax qilishadi.” ¹⁹Muqaddas Ruhga ega boʻlmagan bu betavfiq ustozlar inson tabiatiga qul boʻlib yashaydilar, orangizga nizo urugʻini sochadilar⁺.

²⁰Sizlar esa, ey azizlarim, qutlugʻ imoningizga tayanib hayot kechiringlar. Muqaddas Ruh ilhomi bilan ibodat qilinglar⁺. ²¹Xudoning sevgisi panohida boʻlib, oʻzingizni asranglar. Rabbimiz Iso Masihning kelishini kutinglar. U kelib, Oʻz marhamati tufayli bizga abadiy hayot ato qiladi⁺. ²²Ikkilanuvchi birodarlaringizga rahmdil boʻlib*, ²³ularni qutqaringlar. Ana shunda sizlar bunday odamlarni qiyomat alangasidan chiqarib olganday boʻlasizlar. Oʻz bilganidan qaytmaganlarga esa achininglar*. Biroq ehtiyot boʻlinglar, ularning qabih qilmishlaridan hazar qilinglar. Ularning hatto kiyimi ham sizlar uchun harom va jirkanchlidir⁺.

Soʻnggi duo

²⁴Imondan qaytib ketishdan sizlarni faqatgina Xudo asray oladi. U sizlarni begʻubor va shod–xurram qilib, Oʻzining ulugʻvor huzuriga olib kirishga qodir⁺. ²⁵Bizni Iso Masih orqali qutqargan yakkayu yagona najotkorimiz Xudoga* hamdlar boʻlsin! Azaldan, hozir va to abad salobatli, kuch–qudratli, saltanat Sohibi boʻlgan Xudoga shon–sharaflar boʻlsin! Omin.

1:1 Yoqubning ukasi men — Yahudo — Quddusdagi jamoatning yetakchisi boʻlgan Yoqubning va Isoning ukasi (Mark 6:3, Havoriylar 15:13, 21:18, Galatiyaliklar 1:18-19 ga qarang).

1:1 …Iso Masih kelishiga qadar… — yoki …Iso Masih orqali….

1:1 Otamiz Xudo sizlarni…Oʻz mehr–muhabbati panohida omon saqlaydi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Otamiz Xudo sizlarni…muqaddas qilib, Oʻz panohida omon saqlaydi.

1:4 Xoʻjayinimiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Egamiz Xudo.

1:4 azaldanoq yozilgan — shu bobning 5-16–oyatlarida Yahudo betavfiqlarning qanday jazolanishi haqida misollar keltirgan.

1:5 …ishonmagan odamlarni halok qilgan edi — Sahroda 14:26-38 ga qarang.

1:6 oʻz mavqeiga yarasha ish tutmay, makonini tashlab ketgan farishtalar — qilmishlari uchun jazolangan ilohiy zotlarga ishora boʻlishi mumkin, bu zotlar haqida Ibtido 6:1-4 da yozilgan. Yana 1 Butrus 3:19-20, 2 Butrus 2:4 ga qarang.

1:7 Sadoʻm va Gʻamoʻra shaharlari — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

1:8 …samoviy mavjudotlarni haqorat qilyaptilar — ularning magʻrurligini va takabburligini namoyon qiladigan xulq–atvorlari. Yana 2 Butrus 2:10-11 ga qarang.

1:9 …Mikoyil iblis bilan Musoning jasadi borasida bahslashgandi — Yahudo bu oʻrinda yahudiylarga yaxshi maʼlum boʻlgan afsonani nazarda tutgan. Bu afsona yahudiylarning “Musoning jannatga koʻtarilishi” deb nomlangan qadimgi kitobidan olingan.

1:11 Qobil — Ibtido 4:3-8 ga qarang. Bu oyatda aytib oʻtilgan odamlar axloqi buzuq boʻlib, boshqalarni ham gunohga yetaklagani bilan tanilgan.

1:11 Balom — Moʻab va Midiyon xalqlari bilan qilgan hamkorligi uchun Isroil xalqining dushmani hisoblangan edi (Sahroda 25:1-5, 16-18, 31:16, Ysha 13:22, 24:9-10, Vahiy 2:14 ga qarang).

1:11 Koʻrax — Sahroda 16:1-35 ga qarang.

1:12 Bu odamlar jamoatingizni ham halokatga yoʻliqtiradilar — Yahudo bu oʻrinda dengiz suvining ostidagi koʻzga koʻrinmaydigan qoyatoshlarni bildiradigan yunoncha soʻzni ishlatgan. Kemalar oʻsha qoyatoshlarga urilib, halokatga uchrar edi. Bu timsol jamoatni halokatga yoʻliqtiradigan odamlarga rosa mos kelardi. Baʼzi olimlarning taxmini boʻyicha esa bu yunoncha soʻz kiyim–kechakdagi dogʻni anglatadi. Shuning uchun ularning nazarida yuqoridagi gapni Bu odamlar jamoatingizga dogʻ tushiradi deb tarjima qilsa ham boʻladi.

1:13 Ular dengizning vahshiy toʻlqinlari kabi joʻsh uradi… — Ishayo 57:20-21 ga qarang.

1:13 adashgan yulduzlar — yovuzlikka yuz tutgan farishtalarga ramziy maʼnoda ishora qilingan boʻlishi mumkin.

1:14 yettinchi — barkamollik timsoli, Xanoʻxning soʻzlari haqiqat ekanligiga urgʻu berish maqsadida ishlatilgan boʻlishi mumkin.

1:14 Xanoʻx — sharq yozma adabiyotida Idris paygʻambar deb eʼtirof etilgan. Ibtido 5:18-24 ga qarang.

1:14 …Xanoʻx bu odamlar haqida shunday bashorat qilgan… — mazkur oyatdagi bashorat soʻzlari yahudiylar orasida keng tarqalgan “Xanoʻxning kitobi”dan olingan. Mazkur kitobdagi hikoyalar yahudiylarga ham, masihiylarga ham maʼlum boʻlgan.

1:17 aytgan bashoratlar — misol uchun, Havoriylar 20:29, 2 Butrus 2:1-3, 1 Timoʻtiy 4:1, 2 Timoʻtiy 3:1-5 ga qarang.

1:22 Ikkilanuvchi birodarlaringizga rahmdil boʻlib… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Mulohaza bilan baʼzi birodarlaringizga rahmdil boʻlib….

1:23 …qaytmaganlarga esa achininglar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida qaytmaganlarni esa fosh qilinglar.

1:25 najotkorimiz Xudo — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida donishmand najotkorimiz Xudo.

+ 1:1 Hav 12:17, Yoqb 1:1, Mat 13:55

+ 1:2 Dnr 3:31, 1Btr 1:2, 2Btr 1:2

+ 1:3 1Tim 6:12, 2Tim 4:7

+ 1:4 2Btr 2:1

+ 1:5 Sah 14:36-37, Sah 26:64, 2Btr 1:12, Ibr 3:17

+ 1:6 2Btr 2:4

+ 1:7 2Btr 2:6, Ibt 18:20, Ibt 19:24, Qnlr 29:23, Mat 25:41

+ 1:8 2Btr 2:10

+ 1:9 Dnr 10:13, Dnr 12:1, 1Sal 4:16, Vah 12:7, Qnlr 34:6, Zkr 3:2

+ 1:10 2Btr 2:12

+ 1:11 Ibt 4:3-8, 1Yuh 3:12, Ibr 11:4, Sah 22:5, Sah 25:1-2, Sah 31:16, Qnlr 23:3-6, 2Btr 2:15, Sah 16:31-35

+ 1:12 2Btr 2:17, Mat 15:13

+ 1:13 Isha 57:20

+ 1:14 Ibt 5:21-24, Qnlr 33:2, Dnr 7:10, Zkr 14:5, Hav 7:53, Gal 3:19, 1Sal 3:13, Ibr 12:22

+ 1:16 2Btr 2:10

+ 1:17 2Btr 3:2-3

+ 1:19 Rim 8:9

+ 1:20 Efs 6:18

+ 1:21 2Btr 3:12

+ 1:23 Amos 4:11, Zkr 3:2, Vah 3:4

+ 1:24 Flp 2:15, Kol 1:22, 1Btr 4:11, Rim 11:36, Vah 1:6, Vah 5:13

Rimliklar

Rimliklar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Kirish

PAVLUSNING

RIMLIKLARGA

MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi havoriy Pavlusdir. Pavlus bu maktubini Rimdagi jamoatga yozgan. Rimdagi jamoat yahudiy hamda gʻayriyahudiy boʻlgan masihiylardan iborat edi. Pavlus Rimga borishga tayyorgarlik koʻrayotgan edi. Uning maktubni yozishdan maqsadi oʻzini Rimdagi jamoatga tanishtirish, ularga Iso Masih haqidagi taʼlimotni tushuntirish va ularning yordamida Ispaniyada oʻz xizmatini davom ettirish edi. Mazkur maktubda Pavlus Xushxabarni toʻliq va har tomonlama sharhlaydi. Maktubning mohiyati Pavlusning quyidagi soʻzlarida oʻz ifodasini topgan: “Bu Xushxabarda oshkor qilinganki, Xudo insonlarni imon orqali, ha, faqatgina imon orqali oqlaydi, chunki Muqaddas bitiklarda: «Solih inson imon tufayli hayotga ega boʻladi», deb yozilgan.” (1:17)

Maktubning dastlabki qismida (1-4–boblar) Pavlus bu taʼlimotini batafsil tushuntiradi. Har bir inson, yahudiy yoki gʻayriyahudiy boʻlishidan qatʼi nazar, gunohkor bandadir, shu sababdan hamma Xudo bilan yarashishi kerak. Bunga esa savob ishlar, dindorlik yoki Xudoning qonuniga amal qilish orqali emas, balki Iso Masihga boʻlgan imon orqaligina erishsa boʻladi.

Maktub davomida (5-8–boblar) Pavlus Musoning qonuni va Muqaddas Ruh borasida soʻz yuritadi. Nima maqsadda Xudo qonunni berganini tushuntirib, imonli kishining hayotida amal qiladigan Muqaddas Ruhning qudrati haqida yozadi. Pavlus maktubining bu qismida Masihga imon keltirgan insonning yangi hayotini tasvirlaydi. Bu yangi hayotning manbai Xudo bilan oʻrnatilgan munosabat boʻladi. Yangi hayotga qadam qoʻygan bunday inson Xudo bilan uygʻunlikda yashaydi va u Muqaddas Ruhning yordamida gunoh kuchidan ozod boʻladi.

Soʻng Pavlus eʼtiborini Xudoning najot rejasiga qaratadi (9-11–boblar). Bu rejada u yahudiylar va gʻayriyahudiylarning oʻziga yarasha tutgan oʻrni borligini aytib oʻtadi. Ilohiy rejaga koʻra, butun insoniyat najot topib, Xudoning Masih orqali bergan inoyatidan bahramand boʻlishi uchun yahudiylar Masihni rad etishlari kerak edi. Lekin muallifning taʼkidlashicha, vaqti kelib yahudiylar ham Masihni tan olishadi.

Maktubning soʻnggi qismida (12-16–boblar) Pavlus masihiylarga kundalik turmushga oid nasihatlar beradi. Ularni mehr–oqibatli boʻlishga, Xudoga manzur hayot kechirishga chaqiradi. Shuningdek, Xudoga xizmat qilish, hukumatga boʻysunish, insoniyat oldidagi majburiyatlar va vijdon masalasi kabi mavzularni yoritadi. Maktub duoyi salomlar bilan yakunlanadi.

1–BOB

Salom

1¹Men — Iso Masihning quli boʻlgan Pavlusdan Rimdagi birodarlarimga salom! Men havoriylikka daʼvat etilganman, Xudoning Xushxabarini yoyish uchun tanlanganman. ²Muqaddas bitiklarda* yozilganday, Xudo bu Xushxabarni beraman deb, Oʻz paygʻambarlari orqali vaʼda bergan edi⁺. ³Bu Xushxabar Xudoning Oʻgʻli haqidadir. U jisman Dovud zurriyotidan kelib chiqqan edi⁺. ⁴Xudoning Oʻzi Rabbimiz Iso Masihni oʻlikdan tiriltirdi. Shu orqali Muqaddas Ruhning kuchiga toʻla boʻlgan Iso Masih Xudoning Oʻgʻli ekanligi isbotlandi*. ⁵Ana shu Iso Masih orqali Xudo menga* inoyat koʻrsatib, havoriy boʻlish vazifasini berdi. Toki barcha xalqlar Xudoga ishonib, itoat etsinlar, shunda Iso Masihning nomi ulugʻlanadi⁺. ⁶Sizlar ham, oʻsha xalqlar qatori, Iso Masihga tegishli boʻlishga daʼvat etilgansizlar.

⁷Men ushbu maktubimni sizlarga — Rimdagi birodarlarimga yozyapman. Xudo sizlarning hammangizni yaxshi koʻrib, Oʻzining aziz xalqi boʻlishga chorlagan. Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih sizlarga inoyat va tinchlik ato qilsin⁺.

Pavlusning Rimga borish istagi

⁸Avvalambor, Iso Masih sharofati ila barchangiz uchun Xudoyimga shukur qilaman, chunki butun dunyo sizlarning imoningiz haqida gapiryapti⁺. ⁹Xudoning Oʻgʻli haqidagi Xushxabarni yoyar ekanman, chin qalbimdan Xudoga xizmat qilaman. Xudo shohid, men doim sizlar uchun ibodat qilaman⁺. ¹⁰Ibodatlarimda, doim Xudodan: “Agar irodang boʻlsa, imkon ber, men borib, Rimdagi birodarlarimni koʻrib kelay”, deb soʻrayman⁺. ¹¹Sizlarni rosa koʻrgim kelyapti, chunki sizlar bilan ruhiy inʼomlarni baham koʻrsam, deyman, shunda sizlar imonda yanada mustahkamroq boʻlardingiz. ¹²Toʻgʻrirogʻi, koʻrishganimizda, bir–birimizning imonimizdan dalda olsak, deyman.

¹³Birodarlar, bilib qoʻyinglar, men koʻp marta sizlarning oldingizga borishni rejalashtirgandim, ammo hech yoʻl ochilmadi. Boshqa xalqlar orasida Xushxabarni aytib, yaxshi natijalarga erishdim. Rimda ham shunday natijalarga erishishni istayman⁺. ¹⁴Mening burchim madaniyatliyu madaniyatsizlarga*, ziyoliyu savodsizlarga Xushxabarni aytishdan iborat⁺. ¹⁵Shuning uchun men sizlarga, yaʼni Rimdagilarga ham Xushxabarni aytishga intizorman.

¹⁶Men Xushxabardan or qilmayman, chunki Xudoning kuch–qudrati boʻlgan bu Xushxabar orqali unga ishonganlarning hammasi qutqariladi. Ishonadiganlar yahudiymi, gʻayriyahudiymi*, farqi yoʻq!⁺ ¹⁷Bu Xushxabarda oshkor qilinganki, Xudo insonlarni imon orqali, ha, faqatgina imon orqali oqlaydi*, chunki Muqaddas bitiklarda: “Solih inson imon tufayli hayotga ega boʻladi”*, deb yozilgan⁺.

Insoniyatning gunohkorligi

¹⁸Barcha fosiqligu adolatsizlik ustiga samodan Xudoning qahri yogʻiladi, chunki insonlar oʻz adolatsizliklari bilan haqiqatga toʻsqinlik qilyaptilar⁺. ¹⁹Xudo haqida nimaiki bilish mumkin boʻlsa, ularga ravshandir, Xudoning Oʻzi ularga zohir etgan⁺. ²⁰Borliq yaratilgandan beri Xudoning koʻrinmas xususiyatlari, yaʼni abadiy qudrati va ilohiyoti ochiq koʻrinib turibdi. Xudoning ijodiga qarab, Uning xususiyatlarini tushunib olsa boʻladi. Shunday ekan, ular: “Xudoni bilmaymiz”, deb bahona qilolmaydilar⁺. ²¹Ular Xudoni bilsalar–da, Uni ulugʻlamadilar, Unga shukur qilmadilar. Aksincha, bemaʼni oʻy–xayollarga berilib ketdilar, ularning nodon onglari zulmatga choʻkdi⁺. ²²Ular oʻzlarini aqlli deb hisoblaydilar, aslida esa nodondirlar⁺. ²³Ular mangu, ulugʻvor Xudoga emas, balki oʻtkinchi inson, qush, chorva, sudraluvchi jonivorlar suratidagi butlarga sajda qildilar⁺.

²⁴Shuning uchun Xudo ularni oʻz yuraklaridagi chirkin ehtiroslari ogʻushida qoldirdi. Shu sababdan ular bir–birlari bilan behayo ishlar qiladilar⁺. ²⁵Ular Xudoning haqiqatini yolgʻon bilan almashtirib, Yaratuvchiga emas, balki yaratilganga sajda qilib, xizmat qiladilar. Yaratuvchi Xudogagina to abad hamdlar boʻlsin! Omin⁺.

²⁶Haqiqatni rad qilganlari uchun Xudo ularni oʻzlarining behayo ehtiroslariga topshirdi. Hatto ayollar ham tabiiy jinsiy munosabatni notabiiy munosabatga almashtirib, bir–birlari bilan jinsiy aloqa qildilar⁺. ²⁷Xuddi shuningdek, erkaklar ham ayollar bilan boʻladigan tabiiy jinsiy munosabatdan voz kechib, bir–birlariga nisbatan shahvoniy hirs bilan yondilar. Erkaklar bir–birlari bilan behayo ishlar qilib, qilmishlariga yarasha jazo tortyaptilar⁺.

²⁸Bu odamlar Xudoni tanib–bilishni rad qilganlari uchun, Xudo ularni buzuq xayollarga topshirib qoʻydi, oqibatda ular qilish mumkin boʻlmagan ishlarni qiladilar. ²⁹Ular har turli adolatsizlik, yomonlik, ochkoʻzlik va yovuzlikka toʻlib, hasadgoʻylik, qotillik, janjalkashlik, firibgarlik va badfeʼllikka mukkasidan ketgandirlar. ³⁰Ular gʻiybatchi boʻlib, odamlarning orqasidan gapiradilar. Xudodan nafratlanadilar. Ular surbet, takabbur, maqtanchoqdirlar. Ular yovuz ishlar qilishning har xil yoʻllarini topadilar, ota–onalariga itoat qilmaydilar. ³¹Ular nodondirlar, ularga ishonib boʻlmaydi, ularda mehr–shafqat yoʻq⁺. ³²Xudoning qonunida, shunday ishlarni qiladigan odamlar oʻlimga loyiq, deb aytilganini biladilar. Shunday boʻlsa–da, ular nafaqat bu ishlarni oʻzlari qiladilar, balki oʻshanday ishlarni qiluvchilarni qoʻllab–quvvatlaydilar⁺.

2–BOB

Xudoning odil hukmi

2¹Ey boshqalarni hukm qilayotgan inson! Sen kim boʻlishingdan qatʼi nazar, boshqalarni hukm qilishga hech haqing yoʻq. Sen boshqa odamni hukm qilib, oʻzingni ham mahkum etasan. Axir, oʻzing ham shu ishlarni qilyapsan–ku!⁺ ²Bunday ishlar qilib yurganlarni Xudo mahkum qilishga haqli ekanini bilamiz. ³Ayni shu ishlarni oʻzing qila turib, shunday ishlarni qiluvchilarni hukm etsang, Xudoning hukmidan qochib qutulaman, deb oʻylaysanmi?! ⁴Xudoning cheksiz mehribonligi va sabr–toqatini pisand qilmayotganingni qara. Axir, Uning muruvvati seni tavbaga yetaklashini bilmaysanmi?!⁺ ⁵Ammo sen oʻjarlik qilib, gunohlaringdan tavba qilmayapsan. Xudoning adolatli hukmi ayon boʻladigan qahr–gʻazab kunida boshingga tushadigan jazoni yanada koʻpaytiryapsan⁺.

⁶Xudo har kimni qilgan ishiga yarasha taqdirlaydi⁺. ⁷Yaxshi ishda qunt qilib, sharaf, hurmat–ehtirom va mangulikka intilganlarga Xudo abadiy hayot ato qiladi. ⁸Ammo xudbinlik qiladigan, haqiqatni rad etib, adolatsizlikka ergashadiganlar qahr–gʻazabga duchor boʻladi. ⁹Yovuzlik qiladigan har bir inson iztirobda qoladi, uning boshiga falokat tushadi, bu inson yahudiymi, gʻayriyahudiymi — farqi yoʻq⁺. ¹⁰Yaxshilik qiladiganlarga esa — yahudiylarga ham, gʻayriyahudiylarga ham, sharaf, hurmat–ehtirom va tinchlik nasib etadi⁺. ¹¹Zero, Xudo tarafkashlik qilmaydi⁺.

¹²Xudoning qonunini* bilmasdan turib gunoh qilganlar, qonunga aloqasiz ravishda hukm qilinadilar. Qonunni bila turib gunoh qilganlar esa qonun boʻyicha hukm qilinadilar⁺. ¹³Axir, qonunni eshitganlar emas, balki qonunga rioya qiladiganlar Xudoning oldida oqlanadilar⁺. ¹⁴Gʻayriyahudiylarda Xudoning qonuni yoʻq. Ammo qonunni bilmay turib, ular tabiiy ravishda qonunning buyurganlarini bajarsalar, oʻzlariga oʻzlari qonundirlar. ¹⁵Bu bilan ular qonunning talablari oʻz yuraklarida yozilganini koʻrsatadilar. Ularning vijdoni ham bunga shahodat beradi, chunki ularning xayollari ularni goh qoralaydi, goh oqlaydi⁺. ¹⁶Xudo insonlarning yashirin oʻy–xayollarini Iso Masih orqali hukm qiladigan kunda bularning hammasi ayon boʻladi. Men keltirgan Xushxabarda ana shular bayon etilgan.

Yahudiylar va qonun

¹⁷Mana, orangizdagilarning baʼzilari: “Men yahudiyman”, deydilar, qonunga* suyangan holda, “Xudoga yaqinman”, deb maqtanadilar⁺. ¹⁸Ey yahudiy! Sen Xudoning xohish–irodasini bilish va yaxshini yomondan farq qilishni qonundan oʻrganib olibsan. ¹⁹⁻²⁰Xudoning qonunida barcha ilm–maʼrifat va haqiqat mujassam. Senda mana shu qonun borligi uchun sen koʻrlarga yoʻl koʻrsatuvchi, zulmatda qolganlarga nur, gʻofillarga murabbiy, gʻoʻr bolalarga esa muallim ekanligingga ishonching komil⁺. ²¹Shunday ekan, sen qanday qilib boshqalarga taʼlim bera turib, oʻzingga taʼlim bermaysan?!⁺ ²²“Oʻgʻrilik qilma”, deb nasihat qilib turib, oʻgʻrilik qilasanmi?! “Zino qilma”, deb turib, oʻzing zino qilasanmi?! “Butlardan jirkanaman”, deb turib, kufrlik qilasanmi?!*⁺ ²³Qonunni bilaman, deb maqtanasan–u, lekin qonunni buzib, Xudoning nomiga dogʻ tushirasanmi?! ²⁴Axir, Muqaddas bitiklarda shunday yozilgan–ku: “Sizlarni deb, xalqlar orasida Xudoning nomi haqorat qilinmoqda.”*⁺

²⁵Sunnat* masalasiga kelaylik. Agar sen qonunga rioya qiladigan boʻlsang, sunnatning foydasi bor. Ammo qonunni buzsang, sening sunnating sunnatsizlikdan hech farq qilmaydi⁺. ²⁶Xuddi shuningdek, agar sunnat qilinmaganlar qonunga amal qilsalar, ularning sunnatsizligi sunnatday qabul qilinmaydimi?!⁺ ²⁷Shunday ekan, sunnatsiz boʻla turib, qonunga amal qiladigan odam seni mahkum qilmaydimi?! Axir, senda Muqaddas bitiklar bor, sen sunnat qilingansan–u, lekin baribir Xudoning qonunini buzasan⁺. ²⁸Yahudiy urf–odatlari bilan yashaydiganlarning hammasi ham asl yahudiy emas. Jismoniy sunnatning oʻzi ham sunnatning asl maqsadini bajarmaydi⁺. ²⁹Asl yahudiylik yurakdan kelib chiqadi. Asl sunnat, yaʼni yurakning sunnati qonunga amal qilishdan kelib chiqmaydi, balki Ruh tomonidan qilinadi. Asl yahudiy insonlarning emas, balki Xudoning maqtoviga sazovor boʻladi⁺.

3–BOB

Xudoning sadoqati

3¹Xoʻsh, yahudiylarning qanday ustunligi bor? Yoki sunnatning* nima foydasi bor⁺? ²Yahudiylar har jihatdan katta ustunlikka egadirlar. Bu ustunlik, eng avvalo, shundan iboratki, Xudoning kalomi ularga ishonib topshirilgan⁺. ³Ularning baʼzilari ishonmagan boʻlsa, nima boʻpti? Ularning ishonmaganligi Xudoning sadoqatini bekor qiladimi⁺? ⁴Yoʻq, aslo! Axir, har bir inson yolgʻonchi boʻlsa ham, Xudo haqdir. Muqaddas bitiklarda Xudo haqida shunday yozilgan–ku:

“Shu bois hukm qilganingda Sen barhaqsan,

Aybimni fosh etganingda doimo toʻgʻri boʻlib chiqasan.”*⁺

⁵Insoniy fikr yuritib aytayin: agar bizning qabihligimiz Xudoning odilligini yanada ochiqroq koʻrsatsa, nima ham derdik? Boshimizga qahr–gʻazab yogʻdirgani uchun Xudo adolatsizmi? ⁶Yoʻq, aslo! Xudo odildir. Xudo adolatsiz boʻlganda edi, qanday qilib dunyoni hukm qila olardi?! ⁷Mening yolgʻonchiligim Xudoning haqligiga urgʻu berib, Unga yanada koʻproq shon–shuhrat keltirar ekan, nima uchun men gunohkor sifatida mahkum qilinishim kerak⁺? ⁸Shunday ekan, “Yaxshilik keltirsin deb, yomonlik qilaveraylikmi?” deyishimiz kerakmi?! Baʼzilar bizga tuhmat qilib, Pavlus oʻshanday taʼlim beryapti, deb aytmoqdalar. Bunday tuhmat qilganlar jazoga loyiqdir⁺.

Hamma gunohkordir

⁹Xoʻsh, biz, yahudiylar, boshqalardan ustunmizmi? Yoʻq, aslo! Yuqorida isbotlab oʻtganimday, xoh yahudiy boʻlsin, xoh gʻayriyahudiy boʻlsin, har bir inson gunohning hokimiyati ostidadir⁺. ¹⁰Axir, Muqaddas bitiklarda quyidagiday yozilgan–ku:

“Hech bir solih kimsa yoʻqdir,

Hatto bironta ham yoʻq!

¹¹Bironta ham idrokli zot yoʻq,

Hech kim Xudoga yuz burmaydi.

¹²Hammasi yoʻldan ozgan, birday buzilgan,

Yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir,

Hatto bironta ham yoʻq!*⁺

¹³Ochiq qabr kabidir ogʻizlari,

Ular yolgʻon gapiradi.

Tillaridan ilon zahri tomadi*⁺.

¹⁴Ularning ogʻzidan achchiq soʻzlar, laʼnat chiqadi*⁺.

¹⁵Ularning oyoqlari qon toʻkishga shoshiladi,

¹⁶Qadamidan halokatu vayrona keladi.

¹⁷Ular tinchlik yoʻllarini bilmaydi*,⁺

¹⁸Ular Xudodan qoʻrqmaydi.”*⁺

¹⁹Biz bilamizki, qonun neki buyurgan boʻlsa, qonunga qaram boʻlganlarga buyurgan, toki har bir ogʻiz yumilsin va butun dunyo Xudo oldida javobgar boʻlsin. ²⁰Zotan, qonunga amal qilish orqali hech kim Xudoning oldida oqlana olmaydi, chunki qonun insonga gunohkorligini yanada aniqroq koʻrsatadi⁺.

Gunohkorni oqlash — Xudoning ishi

²¹Mana endi qonunga aloqasiz ravishda oqlanish yoʻlini Xudoning Oʻzi aniq koʻrsatdi. Buni Tavrot va Paygʻambarlar bitiklari* tasdiqlaydi⁺. ²²Biz Iso Masihga boʻlgan imonimiz orqali Xudoning oldida oqlanamiz. Odamlar orasida hech bir farq yoʻq. ²³Axir, hamma gunoh qilgan va Xudoning ulugʻvorligidan mahrumdir⁺. ²⁴Lekin gunohkorlar Iso Masih orqali gunohlaridan ozod boʻladilar. Ular oqlanishga loyiq boʻlmasalar–da, Xudoning inoyati bilan oqlanadilar⁺. ²⁵⁻²⁶Xudo Iso Masihni bu dunyoga yubordi. Masihga ishonganlarning hammasi Uning toʻkilgan qoni orqali Xudo bilan yarashdi*. Shunday qilib, Xudo Oʻzining adolatini namoyon qildi. U oʻtmishda sabr–toqat qilib, ilgari qilingan gunohlarni jazosiz qoldirgan edi, endi esa Iso Masihga ishonganlarni oqlab, Oʻzining haq ekanligini koʻrsatmoqda⁺.

²⁷Endi maqtanishga arzigulik narsamiz qoldimi? Yoʻq, maqtovga oʻrin yoʻq. Nima sababga koʻra? Amrlarni bajo keltirishni talab qiluvchi qonunga koʻrami? Yoʻq, insonlar imon orqali oqlanganda maqtanishga hech oʻrin qolmaydi⁺. ²⁸Axir, inson qonun talablarini bajo qilish orqali emas, balki imon orqali oqlanadi, biz bunga qanoat hosil qildik⁺. ²⁹Nahotki Xudo faqat yahudiylarning Xudosi boʻlsa?! U boshqa xalqlarning ham Xudosi emasmi? Albatta, U boshqa xalqlarning ham Xudosidir⁺. ³⁰Axir, Xudo yagona–ku! Sunnatlilarni ham, sunnatsizlarni ham Xudo imon orqali oqlaydi⁺. ³¹Demak, biz bu imon bilan qonunni bekor qilyapmizmi? Yoʻq, aslo! Aksincha, qonunni tasdiqlayapmiz⁺.

4–BOB

Ibrohimning ibratli imoni

4¹Xoʻsh, biz bobokalonimiz Ibrohim haqida nima deymiz? Ibrohim qanday qilib inoyat topdi? ²Agar Ibrohim savob ishlari tufayli oqlanganda edi, uning maqtanishga haqi boʻlardi, ammo Xudoning oldida hech kim maqtana olmaydi. ³Axir, Muqaddas bitiklarda nima deb yozilgan? “Ibrohim Xudoga ishondi, Xudo uni ishonchi uchun, solih deb bildi.”*⁺ ⁴Mehnatkashga toʻlanadigan maosh iltifot emas, xizmat haqidir. ⁵Biroq qonunni bajarishga suyanmay, balki betavfiqni oqlovchi Xudoga ishongan kishi oʻz ishonchi tufayli oqlanadi⁺. ⁶Mana, qonun talablarini bajo qilgan–qilmaganidan qatʼi nazar, Xudo tomonidan oqlangan odamni Dovud ham baxtli deb aytadi:⁺

⁷“Itoatsizligi kechirilganlar baxtlidir,

Egamiz kimning gunohidan oʻtgan boʻlsa,

Oʻsha inson baxtlidir.

⁸Egamiz kimning aybini yozmagan boʻlsa,

Oʻsha inson baxtlidir.”*⁺

⁹Bu baxtiyorlik faqat sunnat qilinganlarga* mansubmi yoki sunnatsizlarga* ham tegishlimi? Aytib oʻtganimizday, Xudo Ibrohimni ishonchi uchun solih deb bildi⁺. ¹⁰Xoʻsh, bu qachon sodir boʻldi? Ibrohim sunnat boʻlishidan oldinmi yoki keyinmi? Sunnat boʻlishidan oldin! ¹¹U sunnatni imon orqali sazovor boʻlgan solihligining muhri sifatida qabul qildi. U sunnat qilinmasdan oldin oqlangandi. Shunday qilib, Ibrohim sunnatsiz holda imon keltirib oqlangan har bir insonning otasi boʻldi⁺. ¹²Ayni zamonda, Ibrohim sunnatlilarning ham otasi hisoblanadi. Ammo sharti shuki, sunnatlilarning imoni ham otamiz Ibrohim sunnat qilinmasdan oldin ega boʻlgan imonday boʻlishi kerak.

Xudo Oʻz vaʼdasida turadi

¹³Xudo Ibrohimga va uning nasliga, sizlar yer yuzini mulk qilib olasizlar, deb vaʼda bergan edi. Ibrohim qonunga itoat qilgani uchun emas, balki Xudo uni ishonchi tufayli solih deb bilgani uchun Xudo bu vaʼdani berdi⁺. ¹⁴Agar qonunga suyanadiganlar yer yuzini mulk qilib oladigan boʻlsa edi, unda imon behuda, vaʼda esa quruq boʻlib qolar edi⁺. ¹⁵Axir, qonun Xudoning gʻazabini qoʻzgʻatadi, xolos. Qonun boʻlmasa, qonunbuzarlik ham boʻlmaydi⁺. ¹⁶Shu sababdan, Xudoning vaʼdasi Uning inoyatiga bogʻliq boʻlib, faqat imon bilan qabul qilinadi. Ibrohimning imoniday imonga ega boʻlganlarning hammasi qonunga amal qilib yashaydimi, yoʻqmi, uning zurriyoti hisoblanadi. Xudoning vaʼdasi albatta ularga ham daxldordir. Axir, Ibrohim hammamizning otamizdir⁺. ¹⁷Muqaddas bitiklarda quyidagicha yozilgan–ku: “Men seni koʻplab xalqlarning otasi qilaman.”* Oʻliklarni tiriltiruvchi va mavjud boʻlmagan narsalarni vujudga keltiruvchi Xudoga ishonib, Ibrohim hammamizning otamiz boʻldi⁺.

¹⁸Xudo Ibrohimga yana: “Sening nasling son–sanoqsiz boʻladi”*, degan edi. Ibrohim koʻp xalqlarning otasi boʻlishga hech bir umidi qolmaganiga qaramasdan, imoni tufayli umidvor edi⁺. ¹⁹Oʻzi yuz yoshga yaqinlashib, badani ancha zaiflashib qolganiga va xotini Soraning bepushtligiga qaramay, Ibrohimning imoni zaiflashmadi⁺. ²⁰Ibrohim imonsizlik qilmadi, Xudoning vaʼdasidan shubhalanmadi, balki imonida mahkam turib, Xudoni ulugʻladi. ²¹Xudo bergan vaʼdasini bajo keltirishga qodir, deb Ibrohim qatʼiy ishonar edi. ²²Mana shu ishonchi uchun Xudo Ibrohimni solih deb bildi⁺. ²³Bu soʻzlar faqatgina Ibrohimga tegishli emas, ²⁴balki biz uchun ham aytilgan. Agar Rabbimiz Isoni oʻlikdan tiriltirgan Xudoga ishonsak, Xudo bizni ham oqlaydi⁺. ²⁵Xudo bizning gunohlarimiz uchun Iso Masihni oʻlimga topshirdi va oqlanishimiz uchun Uni tiriltirdi⁺.

5–BOB

Xudo bilan yarashish

5¹Biz imonimiz tufayli oqlanganimiz uchun Rabbimiz Iso Masih orqali Xudo bilan yarashib, tinchlikka erishdik⁺. ²Rabbimiz Iso Xudoning inoyati eshigini bizga ochib berdi. Biz imon tufayli bu inoyatga erishib, mahkam turamiz hamda Xudoning ulugʻvorligiga sherik boʻlish umidimiz borligidan faxrlanamiz⁺. ³Faqatgina oʻsha umidimiz bilan emas, balki azob–uqubatlarimiz bilan ham faxrlanamiz, chunki azob–uqubatlar sabr–toqat hosil qilishini bilamiz⁺. ⁴Sabr–toqat Xudoga maʼqul feʼl–atvorni, bunday feʼl–atvor esa umidni hosil qiladi. ⁵Umidimiz bizni uyatga qoldirmaydi. Chunki bizga berilgan Muqaddas Ruh orqali yuraklarimiz Xudoning mehr–muhabbati bilan toʻlib–toshadi⁺.

⁶Ha, biz chorasiz boʻlganimizda, belgilangan vaqtda Masih biz — betavfiqlar uchun oʻldi. ⁷Solih inson uchun ham oʻlishga rozi boʻladigan birorta insonni topish qiyin. Ehtimol, kimdir himmatli inson uchun oʻlishga jurʼat qilar. ⁸Lekin biz hali gunohga botgan chogʻimizda, Masih biz uchun oʻldi. Shu yoʻsinda Xudo bizga boʻlgan Oʻz mehr–muhabbatini namoyon qildi⁺. ⁹Demak, biz Masihning toʻkilgan qoni tufayli oqlangan ekanmiz, albatta U bizni Xudoning qahr–gʻazabidan qutqaradi⁺. ¹⁰Biz hali Xudoning dushmanlari boʻlgan paytimizda, Xudo Oʻz Oʻgʻlining oʻlimi orqali bizlarni Oʻzi bilan yarashtirdi. Biz endi Xudo bilan yarashgan ekanmiz, albatta Oʻgʻlining hayoti tufayli najot topamiz⁺. ¹¹Bundan tashqari, biz Rabbimiz Iso Masih tufayli Xudo bilan boʻlgan munosabatimizdan faxrlanamiz. Axir, Iso Masih orqali biz Xudo bilan yarashganmiz–ku.

Odam Atodan — oʻlim, Masihdan — hayot

¹²Bir odamning dastidan dunyoga gunoh kirib keldi. Gunohdan esa oʻlim kelib chiqdi. Natijada insonlar oʻladigan boʻldi, chunki hamma gunohkordir⁺. ¹³Qonun mavjud boʻlmasdan oldin ham dunyoda gunoh bor edi, lekin qonun yoʻqligida gunoh hisobga olinmaydi⁺. ¹⁴Shunga qaramay, Odam Atodan Musoga qadar yashaganlarning gunohlari aynan Odam Atoning gunohiday boʻlmasa–da, oʻlim ularning ustidan hokimlik qildi.

Odam Ato keladigan Zotning timsoli boʻldi:⁺ ¹⁵bir kishining gunohi tufayli hamma oʻladigan boʻldi, shunga oʻxshab bir Odam, yaʼni Iso Masihning inoyati orqali hamma Xudoning boy ehsonidan bahramand boʻla oladi. Biroq Xudoning ehsonini Odam Atoning gunohi bilan solishtirib boʻlmaydi⁺. ¹⁶Xudoning ehsoni bilan Odam Atoning gunohi orasidagi farq quyidagidan iborat: oʻsha bir gunohning oqibati mahkum qilinishga olib bordi, koʻp gunohlardan keyin berilgan ehson esa oqlanishni keltirib chiqardi⁺. ¹⁷Toʻgʻri, bittagina odamning gunohi tufayli, oʻsha odamning dastidan oʻlim hokimlik qila boshladi. Ammo Xudoning cheksiz inoyati bilan oqlanganlarning hammasi endi bir Odam, yaʼni Iso Masih orqali abadiy hayotda hokimlik qiladilar⁺.

¹⁸Shunga koʻra, bir gunoh hammani mahkum qilganday, bir solih ish tufayli hamma oqlanib, yangi hayotdan bahramand boʻla oladi⁺. ¹⁹Bir odamning itoatsizligi tufayli koʻp odamlar gunohkor boʻlgan boʻlsa, endi bir Kishining itoatkorligi tufayli hamma solih boʻla oladi⁺. ²⁰Qonun berilgandan keyin gunoh koʻpayib ketdi. Lekin qayerda gunoh koʻp boʻlsa, Xudoning inoyati yanada koʻproq namoyon boʻladi⁺. ²¹Gunoh hokimlik qilib, bizni oʻlimga boshlar edi. Ammo biz oqlandik va Rabbimiz Iso Masih orqali abadiy hayotga egamiz. Bundan koʻrinib turibdiki, endi Xudoning inoyati hukm surmoqda⁺.

6–BOB

Masih bilan oʻlib, tirilamiz

6¹Xoʻsh, nima deylik? Inoyat koʻpayaversin deb, gunoh qilishda davom etaveramizmi? Yoʻq, aslo! ²Biz gunoh uchun oʻlganmiz. Endi qanday qilib gunoh qilib yashayveramiz⁺? ³Unutmanglar, choʻmdirilish orqali biz — Masihga tegishli boʻlganlar Uning oʻlimiga sherik boʻldik! ⁴Biz suvga choʻmdirilib, Masih bilan birga oʻldik va koʻmildik. Otamiz Xudoning ulugʻvor qudrati bilan Iso Masih oʻlikdan tirilganiday, biz ham yangi hayotga ega boʻlamiz⁺. ⁵Biz choʻmdirilib, Iso Masihning oʻlimiga sherik boʻlgan boʻlsak, albatta Uning oʻlikdan tirilishiga ham sherik boʻlamiz⁺.

⁶Biz bilamizki, eski oʻzligimiz Masih bilan birga xochga mixlangani uchun, gunohga berilgan bu vujudimiz yoʻq qilindi. Endi biz gunohga qul emasmiz⁺. ⁷Axir, oʻlgan odam gunohning amri ostida emas–ku!⁺ ⁸Agar biz Masih bilan birga oʻlgan boʻlsak, U bilan yashashimizga ham ishonchimiz komil⁺.

⁹Biz bilamizki, Masih oʻlikdan tirilgani uchun U endi boshqa oʻlmaydi, oʻlim endi Unga hokim boʻla olmaydi⁺. ¹⁰Masih oʻlgani uchun gunoh endi Unga oʻz taʼsirini koʻrsata olmaydi, Uning yangi hayoti Xudoga shuhrat keltiradi⁺. ¹¹Shuning uchun sizlar oʻzingizni gunoh oldida oʻlik deb hisoblang. Endi Iso Masih tufayli Xudoga shuhrat keltirib yashashingiz kerak.

¹²Shunday qilib, endi gunoh sizlarning foniy tanalaringiz ustidan hokimlik qilmasin, xudbin istaklaringizga itoat etmanglar⁺. ¹³Tanangizning hech bir aʼzosini yomonlik quroli qilib, gunohning izmiga topshirmanglar. Aksincha, oʻzingizni Xudoning izmiga topshiringlar, chunki sizlar oldin oʻlik edingizlar, endi esa yangi hayotga egasizlar. Sizlarning tanangiz Xudoning solihlik quroli boʻlsin⁺. ¹⁴Gunoh sizlarning ustingizdan hukmron boʻlmaydi, chunki sizlar endi qonun ostida emas, balki inoyat panohidasizlar.

Solihlikka qul boʻlish haqida

¹⁵Xoʻsh, buyogʻi endi nima boʻladi? Qonun ostida emas, inoyat panohida boʻlganimiz uchun gunoh qilaveraylikmi? Yoʻq, aslo! ¹⁶Bilasizlar–ku, siz oʻzingizni itoatkor qul qilib kimning izmiga topshirsangizlar, oʻshaning quli boʻlasizlar. Sizlar kimga boʻysunasizlar? Oʻlimga olib boruvchi gunohgami yoki solihlikka yetaklovchi itoatkorlikkami⁺? ¹⁷Ammo Xudoga shukurki, sizlar oldin gunohga qul boʻlsangiz ham, endi sizlarga oʻrgatilgan taʼlimotga sidqidildan amal qilyapsizlar. ¹⁸Sizlar endi gunohning changalidan ozod qilinib, solihlikning quli boʻlib qoldingizlar⁺.

¹⁹Inson ongi zaif boʻlgani uchun men kundalik hayotdan misol keltirib gapiryapman. Sizlar bir vaqtlar aʼzoyi badaningizni ifloslik va qonunsizlikka topshirib, gunohga yanada chuqurroq botib ketgan edingiz. Endi esa oʻzingizni muqaddaslikka yetaklaydigan solihlikka qul qilib topshiring. ²⁰Axir, gunohga qul boʻlgan paytingizda, toʻgʻri ishlar qilishga majbur emasdingiz. ²¹Oʻsha paytdagi qilmishlaringizning oqibati nima boʻldi?! Hozir ulardan uyalyapsiz, oʻsha qilmishlaringizning oqibati oʻlim–ku! ²²Endi gunohdan ozod qilinib, Xudoning quli boʻlib qoldingiz. Buning natijasi muqaddaslik va abadiy hayotdir⁺. ²³Gunohning evazi — oʻlim, Xudoning inʼomi esa Rabbimiz Iso Masih orqali beriladigan abadiy hayotdir⁺.

7–BOB

Nikoh qonunidan misol

7¹Ey birodarlar, axir, sizlar bilasizlar–ku, (men qonunni biladiganlarga aytyapman), qonun faqat tirik insonning ustidan hukmronlik qiladi. ²Masalan, erli xotinning eri tirik ekan, qonun boʻyicha u eriga bogʻliq. Ammo eri oʻlsa, u nikohdan ozod boʻladi⁺. ³Shuning uchun hali eri tirik boʻlgan xotin boshqa erga tegsa, u zinokor deb hisoblanadi. Ammo eri oʻlsa, xotin oʻsha qonundan ozod boʻladi va boshqa erga tegsa ham, zino qilgan hisoblanmaydi⁺.

⁴Shunga oʻxshab, sizlar ham, ey birodarlarim, Masihning oʻlimi orqali qonun uchun oʻlgansizlar. Endi qonundan ozodsizlar, oʻzingizni Boshqasiga, yaʼni oʻlikdan tirilgan Masihga bagʻishlay olasizlar. Buning natijasida esa biz Xudoning yoʻlida samarali ishlar qila olamiz⁺. ⁵Zero, biz bashariy tabiatimiz amri bilan yashagan paytimizda, qonun bizning aʼzoyi badanimizda gunohkor ehtiroslarni qoʻzgʻatardi. Ularning samarasi esa oʻlimdir. ⁶Endi esa bizni asir qilgan qonun uchun oʻldik va undan ozod boʻldik. Shunday qilib, biz eskichasiga, yaʼni yozilgan qonun yetakchiligida emas, balki yangichasiga*, yaʼni Muqaddas Ruh yetakchiligida Xudoga xizmat qilamiz⁺.

Qonun va gunoh

⁷Xoʻsh, unda nima deymiz? Qonun gunohning manbaimi? Yoʻq, aslo! Ammo qonun boʻlmaganda edi, men gunoh nima ekanligini bilmagan boʻlar edim. Masalan, qonun “boshqalarning mulkiga koʻz olaytirma”* deb buyurmaganda edi, men buning gunoh ekanligini bilmagan boʻlardim⁺. ⁸Ammo gunoh bu amrdan foydalanib, mening yuragimda har xil nafsu hasadni qoʻzgʻatdi. Qonun boʻlmagan joyda gunoh oʻlikdir⁺.

⁹Bir vaqtlar men qonunni bilmay yashardim. Ammo amr bor ekanligini bilganimdan keyin, gunoh tirildi, ¹⁰men esa oʻldim. Amr hayot keltirishi kerak edi, ammo mening oʻlimimga sababchi boʻldi⁺. ¹¹Chunki gunoh amrdan foydalanib, meni aldadi va amr orqali meni oʻldirdi. ¹²Ammo qonun baribir muqaddasdir, uning har bir amri muqaddas, odil va yaxshidir⁺.

¹³Xoʻsh, yaxshi boʻlgan qonun menga oʻlim keltirdimi? Mutlaqo! Gunoh menga oʻlim keltirish uchun yaxshi narsadan foydalandi. Gunohning gunoh ekanligi ochiq koʻrinishi uchun shunday boʻldi. Shunday qilib, amr orqali gunohning naqadar yomon ekanligi oshkor boʻldi.

Gunohga qarshi kurash

¹⁴Qonunni Xudo bergan. Men esa gunohga qul qilib sotilgan ojiz bandaman. ¹⁵Axir, oʻzim qilayotgan ishlarni oʻzim tushunmayman, chunki qilishni xohlaganlarimni qilmayman, aksincha, nimani yomon koʻrsam, shuni qilaman⁺. ¹⁶Oʻzim xohlamagan ishlarni qilayotgan ekanman, bu bilan qonunning yaxshi ekanligini maʼqullayotgan boʻlaman⁺. ¹⁷Demak, bu ishlarni men oʻzim emas, balki yuragimdagi gunoh qilayotgan boʻladi.

¹⁸Menda, yaʼni bashariy tabiatimda hech qanday yaxshi jihat yoʻqligini aniq bilaman. Yaxshilik qilish istagi dilimda bor boʻlsa–da, uni roʻyobga chiqarishga kuchim yetmaydi⁺. ¹⁹Oʻzim qilishni xohlagan yaxshilikni qilmayman–da, uning oʻrniga oʻzim qilishni xohlamagan yomonlikni qilaman⁺. ²⁰Oʻzim xohlamagan ishni qilayotgan ekanman, demak, bu ishni men emas, balki yuragimdagi gunoh qilyapti.

²¹Men bundan ushbu xulosani chiqaraman: yaxshilik qilmoqchi boʻlganimda, qalbimda hamisha yomonlik poylab turadi. ²²Butun qalbim bilan Xudoning qonunidan zavq olaman⁺. ²³Ammo aʼzoyi badanimda boshqa bir qoida amal qilmoqda. Bu qoida ongimdagi qonunga qarshi kurash olib borib, aʼzoyi badanimda amal qiluvchi gunoh qoidasiga meni asir qilyapti⁺. ²⁴Oh, men shoʻrlik odam! Oʻlim soyasi ostidagi bu ahvolimdan kim meni qutqarar ekan? ²⁵Xudoga shukur! Rabbimiz Iso Masih orqali U bizni qutqaradi!

Xullasi kalom, men ongim bilan Xudoning qonuniga qul boʻlsam–da, bashariy tabiatim gunoh qoidasiga quldir.

8–BOB

Muqaddas Ruhning yetakchiligida yashash

8¹Iso Masihga tegishli boʻlganlar* endi hukm qilinmaydilar. ²Hayot ato etuvchi Ruhning qonun–qoidasi Iso Masih orqali bizni* gunohdan va oʻlimga yetaklaydigan qonundan ozod qildi⁺. ³Inson Xudoning qonunini bajara olmagani uchun qonun taʼsirsiz boʻlib qoldi. Qonun insonni gunohdan qutqara olmagani uchun Xudoning Oʻzi odamlarni qutqardi. U Oʻz Oʻgʻlini gunohkor insonga oʻxshatib, bu dunyoga yubordi va gunohning qudratini yoʻq qildi*. Shu yoʻsin Xudo inson orqali gunohni mahkum qildi⁺. ⁴Biz — bashariy tabiatning emas, balki Ruhning yetakchiligida yashayotganlar — qonun talab qilgan solihlikka erishishimiz uchun Xudo shunday qildi⁺.

⁵Bashariy tabiat yetakchiligida yashaydiganlar bashariy fikr qiladilar. Ruhning yetakchiligida yashaydiganlar esa Ruhni mamnun qiladigan narsalar haqida fikr qiladilar⁺. ⁶Bashariy tabiat yetakchiligida fikr qilish oʻlimga yetaklaydi, Ruh yetakchiligida fikr qiladiganlar esa hayot va tinchlikka ega boʻladilar. ⁷Bashariy tabiat yetakchiligida fikr qilish Xudoga dushmanlikdir, chunki bunday tabiat Xudoning qonuniga itoat qilmaydi, darhaqiqat, itoat qila olmaydi ham⁺. ⁸Bashariy tabiat yetakchiligida yashaydiganlar Xudoni mamnun qila olmaydi.

⁹Agar Xudoning Ruhi haqiqatan ham sizlarning qalbingizda makon qilgan boʻlsa, sizlar endi bashariy tabiat amri bilan emas, balki Ruh amri bilan yashayapsizlar. Kimki Masihning Ruhiga ega boʻlmasa, u Masihga tegishli emas⁺. ¹⁰Ammo Masih sizning qalbingizda makon qilgan. Toʻgʻri, gunoh tufayli tanangiz oʻlimga mahkum qilingan, lekin endi Xudoning Ruhi sizlar uchun hayot manbaidir*, chunki sizlar oqlangansiz. ¹¹Isoni oʻlikdan tiriltirgan Xudoning Ruhi qalbingizda yashayapti. Iso Masihni oʻlikdan tiriltirgan Xudo yuragingizda yashayotgan Oʻz Ruhi orqali sizlarning foniy tanangizni ham oʻlikdan tiriltiradi⁺.

¹²Shunday qilib, ey birodarlar, endi biz bashariy tabiatimizning amri bilan yashashga majbur emasmiz. ¹³Axir, bashariy tabiat yetakchiligida yashasangiz, oʻlasizlar, ammo Ruh orqali oʻsha tabiatning qilmishlariga chek qoʻysangiz, yashaysizlar⁺.

¹⁴Xudo Ruhining yetakchiligida yashaydiganlarning hammasi Xudoning farzandlaridir⁺. ¹⁵Xudo bizga Oʻz Ruhini berdi. Buni yana qul boʻlib, qoʻrquvda yashashimiz uchun emas, balki Uning farzandi boʻlib, Ruh orqali Xudoni “Otajon”* deb chaqirishimiz uchun qildi⁺. ¹⁶Xudoning Ruhi bizning ruhimizga qoʻshilib, biz Xudo farzandlari ekanligimiz haqida guvohlik berib turadi⁺. ¹⁷Biz Xudoning farzandlari ekanmiz, demak, farzandlarday Uning vaʼda qilgan barakalariga ega boʻlamiz, Masih bilan birga bu barakalarni baham koʻramiz. Biz Masihning azob–uqubatlariga sherik ekanmiz, albatta, Uning ulugʻvorligiga ham sherik boʻlamiz⁺.

Hozirgi azob–uqubatlar va kelajakdagi ulugʻvorlik

¹⁸Ishonchim komilki, hozirgi azob–uqubatlarimiz bizga zohir qilinadigan ulugʻvorlik oldida hech narsa emas⁺. ¹⁹Axir, Xudoning farzandlari kim ekanligining ayon qilinishini butun mavjudot intizorlik bilan kutyapti. ²⁰⁻²¹Chunki mavjudot behudalikka mubtalo boʻlgan*. Bu — mavjudotning ixtiyori bilan emas, balki Xudoning ixtiyori bilan boʻldi. Shunday boʻlsa–da, mavjudot chirib–bitish qulligidan ozod etilib, Xudoning farzandlari bilan birga ulugʻvor erkinlikdan bahramand boʻlishiga umid bor*⁺.

²²Axir, butun mavjudot goʻyo toʻlgʻoq azobida, hozirga qadar oh–nola qilayotganini bilamiz⁺. ²³Nafaqat mavjudot, balki biz oʻzimiz — Xudoning Ruhi bilan yashash qanday ekanligini tatib koʻrganlar ham — ich–ichimizdan oh–nola qilyapmiz. Xudoning farzandlari qilib asrab olinganimizning toʻliq roʻyobga chiqishini hamda oʻladigan badanimizning chirib–bitishdan ozod boʻlishini intizorlik bilan kutyapmiz⁺. ²⁴Umidimizning roʻyobga chiqishini kutib, najot topganmiz. Koʻzga koʻrinib turgan narsa umid emas. Axir, kim koʻrib turgan narsani umid qiladi?!⁺ ²⁵Agarda biz koʻrmaganimizni umid qilayotgan boʻlsak, buni sabr bilan kutsak boʻladi.

²⁶Buning ustiga, ojizligimizda Ruh bizga madad beradi. Chunki biz qanday ibodat qilishni bilmaymiz, ammo Ruhning Oʻzi ifoda qilib boʻlmas oh–nolalar bilan biz uchun Xudo oldida shafoat qiladi. ²⁷Insonlarning yuragini sinovchi Xudo Ruhning fikri nimada ekanligini biladi, chunki Ruh Xudoning irodasiga koʻra, Uning azizlari uchun shafoat qiladi⁺.

²⁸Biz bilamizki, Xudoni yaxshi koʻrganlarga hamma narsa yaxshilikka xizmat qiladi, chunki Xudo ularni Oʻzining maqsadiga koʻra, daʼvat etgan. ²⁹Xudo ularni azaldan tanlab olgan edi va “Mening Oʻgʻlimga oʻxshagan boʻlsinlar”, deb oldindan belgilab qoʻygan edi, toki Oʻgʻil koʻp birodarlar orasida toʻngʻich boʻlsin*⁺. ³⁰Xudo oldindan belgilab qoʻyganlarni daʼvat etdi, daʼvat etganlarni oqladi, oqlaganlarni Oʻzining ulugʻvorligidan bahramand qildi⁺.

Xudoning mehr–muhabbati

³¹Endi bunga nima deymiz? Xudo biz tomonda ekan, hech kim bizga qarshi tura olmaydi!⁺ ³²Xudo Oʻz Oʻgʻlini ayamay, hammamiz uchun Uni fido qilgan boʻlsa, Unga qoʻshib, qolgan hamma narsani ham bizga ato qilmasmikan?!⁺ ³³Xudoning tanlaganlarini kim ayblay olardi?! Xudoning Oʻzi ularni oqlaydi–ku!⁺ ³⁴Bizni kim mahkum qilar ekan?! Axir, oʻlib, tirilgan, Xudoning oʻng tomonida* oʻtirgan Iso Masihning Oʻzi biz uchun shafoat qilmoqda–ku!⁺ ³⁵Kim bizni Masihning* mehr–muhabbatidan ajrata oladi? Azob–uqubatmi, iztirobmi, quvgʻinmi, ochlikmi, yalangʻochlikmi, xavf–xatarmi yoki qilichmi⁺? ³⁶Muqaddas bitiklarda yozilgan–ku:

“Sen tufayli har kuni oʻlimga duch kelamiz,

Boʻgʻizlanadigan qoʻyday boʻlib qolganmiz.”*⁺

³⁷Axir, bizni yaxshi koʻradigan Masih orqali hamma qiyinchiliklar ustidan butunlay gʻalaba qozonamiz⁺. ³⁸Men aminmanki, oʻlim ham, hayot ham, farishtalaru jinlar ham, hech qanday gʻayritabiiy kuchlar ham, hozirgiyu kelgusi hodisalar ham,⁺ ³⁹balandliklaru chuqurliklar ham, yaratilgan bironta mavjudot ham bizni Rabbimiz Iso Masih shaxsidagi Xudoning mehr–muhabbatidan judo qilishga qodir emas.

9–BOB

Xudo tanlagan xalq

9¹Men Iso Masihga tegishli boʻlganim uchun haqiqatni aytyapman, yolgʻon gapirmayman. Bu haqda vijdonim ham Muqaddas Ruh orqali shahodat beryapti⁺. ²Oʻz xalqim uchun chuqur qaygʻuga botgan yuragim muttasil alam chekmoqda. ³Oʻz qondoshlarim haqi, Xudoning laʼnati ostida qolib, Masihdan ajralishga ham rozi boʻlardim⁺. ⁴Ular Isroil xalqidir. Xudo ularni Oʻziga farzand* qilib olish uchun tanladi. Oʻzining ulugʻvorligini ularga namoyon qilib, ular bilan ahdlar* tuzdi. Ularga Oʻz qonunini berib, ularni Oʻzining xizmatiga tayinladi hamda ularga Oʻz vaʼdalarini berdi. ⁵Ular ulugʻ ota–bobolardan kelib chiqqan, Masih ham jisman Isroil xalqidan kelib chiqqan. Butun borliq ustidan hukmdor boʻlgan Xudoga abadiy hamdu sanolar boʻlsin*. Omin!

⁶Xudo Oʻz soʻzida turmadi, demoqchi emasman. Ammo Isroil xalqining hammasi ham Xudoning xalqi emasdir⁺. ⁷Shunga oʻxshab, Ibrohimdan tugʻilganlarning hammasi ham Ibrohimning asl zurriyoti deb hisoblanmaydi. Axir, Xudo Ibrohimga: “Sening nasling Isʼhoq orqali kelib chiqadi”*, deb aytgan–ku!⁺ ⁸Demak, jismoniy jihatdan Ibrohimning farzandlari boʻlganlarning hammasi ham Xudoning farzandlari emasdirlar. Faqatgina Xudo bergan vaʼdaning natijasida* dunyoga kelganlar asl zurriyot hisoblanadi⁺. ⁹Xudoning Ibrohimga bergan vaʼdasi quyidagicha edi: “Men kelgusi yili shu paytda kelganimda, xotining Sora oʻgʻilli boʻladi.”*⁺

¹⁰Oʻsha oʻgʻil bobokalonimiz Isʼhoq edi. Vaqti kelib, Isʼhoqning xotini Rivqo egizak oʻgʻillarga homilador boʻldi⁺. ¹¹⁻¹²Farzandlar tugʻilmaslaridan avval, hali birorta yaxshi yoki yomon ish qilmaslaridan oldin Xudo Rivqoga: “Kattasi kichigiga xizmat qiladi”*, deb aytgandi. Bundan koʻrinib turibdiki, Xudo Oʻz maqsadini bajarish uchun insonlarni tanlaydi, tanlanish insonlarning ishlariga emas, balki Xudoning daʼvatiga bogʻliqdir⁺. ¹³Axir, Muqaddas bitiklarda: “Men Yoqbni yaxshi koʻrib, Esovdan nafratlandim”*, deb yozilgan–ku!⁺

¹⁴Xoʻsh, bunga nima deymiz? Xudo adolatsizmi? Yoʻq, aslo!⁺ ¹⁵Xudo Musoga: “Marhamat qiladiganimga marhamat qilaman, shafqat qiladiganimga shafqat qilaman”*, deb aytgan⁺. ¹⁶Shunday qilib, Xudoning mehr–shafqati inson xohishi va tashabbusiga emas, balki Xudoning irodasiga bogʻliq. ¹⁷Muqaddas bitiklarda yozilganiday, Xudo firʼavnga: “Senga qudratimni koʻrsatay, butun olamga shuhratimni yoyay deb, seni hukmdor qilib tayinladim”*, deb aytgan⁺. ¹⁸Xullas, Xudo Oʻz xohish–irodasiga koʻra, ish yuritadi, bir insonga marhamat koʻrsatadi, boshqa birovning esa yuragini tosh qiladi.

Xudoning gʻazabi va marhamati

¹⁹Shunda kimdir mendan: “Unda nima uchun Xudo bizni ayblaydi? Axir, kim ham Uning irodasiga qarshi chiqa olardi?” deb soʻrashi mumkin⁺. ²⁰Ey inson, sen kim boʻlibsanki, Xudoga gap qaytarsang?! Yaratilgan narsa yaratuvchisidan: “Nima uchun meni bunday qilib yaratding?” deb soʻraydimi?!⁺ ²¹Axir, kulol ham bir loy qorishmasidan har xil idishlar yasaydi–ku! Ularning baʼzilarini qutlugʻ bayram kunlarida ishlatiladigan qilishga, boshqalarini esa har kuni ishlatiladigan idish qilib qoʻyishga haqi yoʻqmi?!⁺

²²Toʻgʻri, Xudo Oʻz gʻazabi va qudratini jazo orqali koʻrsatishga haqlidir. Ammo jazoga mubtalo boʻladiganlarning halokatini orqaga surib, sabr–bardosh koʻrsatsa, nima boʻpti⁺? ²³Shunday qilib, Xudoning marhamatiga sazovor boʻlgan va Uning ulugʻvorligini baham koʻrishga belgilangan odamlarga Xudo Oʻz ulugʻvorligining naqadar boy ekanligini namoyon qiladi. ²⁴Nafaqat yahudiylar orasidan, balki boshqa xalqlar orasidan tanlanganlar qatorida biz ham bormiz⁺. ²⁵Xoʻsheya kitobida Xudo shunday deb aytgan: “Mening xalqim boʻlmaganlarni «Oʻz xalqim» deb atayman. Oldin suyukligim boʻlmaganni «Suyukligim» deb aytaman*⁺. ²⁶Ularga: «Xalqim emas», deb aytilgan boʻlsa, kelajakda ular «Barhayot Xudoning farzandlari» deb ataladi.”*⁺

²⁷Ishayo ham Isroil xalqi haqida shunday degan edi: “Isroil xalqining soni dengiz qumiday koʻp boʻlsa ham, ulardan faqatgina sanoqli odamlar qutqarilib, omon qoladi, ²⁸chunki Egamiz dunyo ustidan chiqargan hukmini toʻla–toʻkis va tezda ijro etadi.”*⁺

²⁹Bulardan oldinroq Ishayo yana shunday deb aytgan edi:

“Agarda Sarvari Olam

Qoldirmaganda edi bizga zurriyot,

Sadoʻm shahrining holiga tushar edik,

Gʻamoʻra shahriday* xonavayron boʻlardik.”*⁺

Isroil xalqi va oqlanish

³⁰Xoʻsh, bular nimani bildiradi? Oqlanish payida boʻlmagan xalqlar endi imon tufayli Xudoning oldida oqlandilar⁺. ³¹Isroil xalqi esa oqlanish niyatida qonunni bajarish payida boʻldilar, lekin maqsadlariga erisha olmadilar⁺. ³²Nima uchun? Chunki ular imon bilan emas, balki qonunni bajarish orqali oqlanishga urindilar. Ular Muqaddas bitiklarda tasvirlangan toshga qoqilib yiqildilar. ³³Xudo Muqaddas bitiklarda shunday deb aytgan edi: “Men Quddusda* bir tosh joylashtiryapman. Baʼzilar Unga qoqilib yiqiladilar, ammo Unga tayangan hech bir inson uyatga qolmaydi.”* Bu tosh Iso Masihdir*⁺.

10–BOB

Najot hamma uchun

10¹Birodarlarim, men oʻz xalqim Isroilning najot topishini chin dildan istayman va bu uchun Xudoga iltijo qilaman. ²Axir, oʻzim guvohman: ular jon–jahdlari bilan Xudoga berilganlar, ammo haqiqiy tushunchaga ega emaslar⁺. ³Xudoning insonlarni oqlash yoʻlini tushunmasdan, oʻzlarini oqlash niyatida, ular Xudoning haq yoʻliga boʻysunmadilar⁺. ⁴Iso Masih esa qonunning maqsadini amalga oshirdi, shu tariqa hamma imon orqali oqlanadi⁺.

⁵Qonun orqali oqlanish haqida Muso quyidagicha yozgan edi: “Xudoning qonun–qoidalariga rioya qilgan odam hayotdan bahramand boʻladi.”*⁺ ⁶⁻⁷Imon orqali oqlanish haqida esa Muqaddas bitiklarda nima deb yozilgan? “Yuragingizda: «Kim osmonga chiqadi? Kim tubsiz chuqurlikka tushadi?» deya soʻramanglar”, deb yozilgan*. Demak, Masihni yerga tushirish uchun hech kim osmonga chiqishi shart emas, Masihni tiriltirish uchun ham hech kim oʻliklar diyoriga* tushishi shart emas⁺⁺. ⁸Axir, Muqaddas bitiklarda yana shunday yozilgan: “Bu kalom sizning yaqiningizdadir, ogʻzingizda va yuragingizdadir.”* Biz vaʼz qilayotgan imon haqidagi kalom ana shudir⁺. ⁹Agar oʻz ogʻzingiz bilan Isoni Rabbim deb eʼtirof etib, Xudo Uni oʻlikdan tiriltirganiga chin yurakdan ishonsangiz, najot topasiz⁺. ¹⁰Chunki inson qalbidan ishonib oqlanadi va ogʻzi bilan eʼtirof etib najot topadi. ¹¹Muqaddas bitiklarda yozilganday: “Unga ishongan hech bir inson uyatga qolmaydi.”*⁺ ¹²Yahudiylar bilan gʻayriyahudiylar orasida aslo farq yoʻq. Ularning Rabbiysi bir boʻlib, Unga iltijo qilganlarning birontasidan U Oʻz mehr–shafqatini ayamaydi⁺. ¹³Axir, “Rabbimizga iltijo qilgan har bir inson qutqariladi”*, deb yozilgan–ku⁺.

¹⁴Ammo Rabbimiz Isoga ishonmaganlar qanday qilib Unga iltijo qiladilar?! U haqda eshitmagan boʻlsalar, qanday qilib Unga ishonadilar?! Hech kim ularga Xushxabarni eʼlon qilmasa, qanday qilib eshitadilar?!⁺ ¹⁵Ularni hech kim yubormasa, qanday qilib Xushxabarni eʼlon qiladilar?! Muqaddas bitiklarda quyidagicha yozilgan–ku: “Xushxabarni eʼlon qilgan xabarchining qadamlari naqadar goʻzal!”*⁺ ¹⁶Ammo Xushxabarga hamma ham ishonmadi. Ishayo ham shunday degan–ku: “Ey Egam, bizning xabarimizga kim ishondi?”*⁺

¹⁷Demak, imon tinglashdan, yaʼni Masih haqidagi Xushxabarni eshitishdan kelib chiqadi⁺. ¹⁸Mening bir savolim bor. Xoʻsh, ular eshitmaganmidi? Albatta eshitganlar, chunki “xabarchilarning ovozlari har tomonga tarqaldi, xabarlari olamning chetigacha yetib bordi”*, deb yozilgan–ku⁺. ¹⁹Bundan yana bir savol kelib chiqadi. Xoʻsh, Isroil xalqi xabarni tushunmadimi? Muso orqali Xudo shunday degandi:

“Men ham xalq boʻlmaganlar bilan ularning rashkini keltiraman,

Aqlsiz bir xalq bilan gʻazabini qoʻzgʻataman.”*⁺

²⁰Ishayo ham Xudoning soʻzlarini jasorat bilan yetkazgan:

“Meni izlamaganlar topdi,

Meni soʻramaganlarga koʻrindim.”*

²¹Isroil xalqi haqida esa shunday deydi:

“Itoatsiz va oʻjar xalqni

Kun boʻyi quchoq ochib kutdim.”*⁺

11–BOB

Xudoning tanlangan xalqi

11¹Shunday qilib, yana bir savolim bor. Nahotki Xudo Oʻz xalqini rad qilgan boʻlsa? Yoʻq, aslo! Men oʻzim Isroil xalqidan boʻlib, Ibrohimning avlodidanman, Benyamin qabilasiga tegishliman–ku!⁺ ²Xudo azaldan tanlab olgan xalqini rad qilgani yoʻq. Muqaddas bitiklarda Ilyos haqida nima yozilgani esingizda yoʻqmi?! U Isroil xalqidan shikoyat qilib, Xudoga shunday degan edi:⁺ ³“Ey Egam, Isroil xalqi qurbongohlaringni buzdi, paygʻambarlaringni qilichdan oʻtkazdi. Yolgʻiz men qoldim, xolos. Endi jonimni olish uchun meni ham qidirib yuribdilar.”*⁺ ⁴Xudo unga nima deb javob berdi? “Men Isroil xalqidan Oʻzim uchun Baal* oldida tiz choʻkmagan yetti ming odamni qoldirdim.”*⁺ ⁵Xuddi shunga oʻxshab, hozir ham Xudoga sodiq qolganlar bor, chunki ular Xudoning inoyati boʻyicha tanlanganlar⁺. ⁶Tanlash insonlarning ishlariga emas, Xudoning inoyatiga bogʻliq. Agar shunday boʻlmaganda edi, inoyat haqiqiy inoyat boʻlmas edi*.

⁷Xullas, bu nimani bildiradi? Isroil xalqi solihlik payida boʻlsa ham, solihlikka erishmadi. Faqatgina tanlanganlar bu maqsadga erishdi, qolganlarning esa yuraklari tosh boʻldi⁺. ⁸Muqaddas bitiklarda yozilganday*:

“Xudo shu paytgacha ularni qattiq uxlatib qoʻydi,

Ularga koʻradigan koʻz, eshitadigan quloq bermadi.”⁺

⁹Dovud ham shunday degan:

“Dasturxonlari oʻzlariga toʻru tuzoq boʻlsin.

Shunda ular qoqilib,

Jazolarini oladilar.

¹⁰Koʻz nurlari soʻnsin, koʻrmay qolsin,

Bellari to abad bukchayib qolsin.”*⁺

¹¹Bundan yana bir savol kelib chiqadi. Yahudiylar qoqilganda, butunlay halok boʻldilarmi? Yoʻq, aslo! Aksincha, ular Masihni rad qilganlari uchun gʻayriyahudiylar najotga ega boʻldilar, toki Isroil xalqining rashki qoʻzgʻalsin. ¹²Yahudiylar Masihni rad etib, butun dunyoni yanada boyitdilar. Oʻzlari yoʻqotgan boylik bilan gʻayriyahudiylarga foyda keltirdilar. Agar ularning bu gunohi shunday samara keltirgan boʻlsa, ularning najot topishi qanchalik foyda keltirishini bir tasavvur qilib koʻringlar–a!

Novdalarning payvand qilinish misoli

¹³Endi sizlarga — gʻayriyahudiylarga aytyapman. Toʻgʻri, men sizlarga Xushxabar keltirish uchun yuborilganman. Bu xizmatimni jon–jahdim bilan bajaraman,⁺ ¹⁴balki bu xizmatim bilan oʻz qondoshlarim yahudiylarning rashkini qoʻzgʻatarman, ularning baʼzilarini qutqarib qolarman. ¹⁵Yahudiylarning rad etilishi dunyoni Xudo bilan yarashtirgan boʻlsa, ularning Xudo tomonidan qabul qilinishi oʻlimdan hayotga olib bormaydimi⁺?

¹⁶Birinchi yopilgan non Xudoga bagʻishlanib muqaddas boʻlsa, xamirning qolgani ham muqaddasdir. Agar tomirlar muqaddas boʻlsa, novdalar ham muqaddasdir⁺. ¹⁷Baʼzi yahudiylar daraxtning sindirib tashlangan novdalariga oʻxshaydilar. Sizlar — gʻayriyahudiylar esa tabiiy novdalar orasiga payvand qilingan yovvoyi zaytun novdalariga oʻxshaysizlar. Endi ular bilan birga bir tomirdan oziqlanyapsizlar⁺. ¹⁸Shunday ekan, boshqa novdalarga qarab maqtanmanglar. Agar juda kekkayib ketsangizlar, yodga olinglar, sizlar tomirni emas, balki tomir sizlarni oziqlantiryapti. ¹⁹Ehtimol sizlar: “Biz payvand qilinishimiz uchun novdalar sindirildi”, dersizlar. ²⁰Toʻgʻri, lekin esingizda boʻlsin: ular ishonmaganlari uchun sindirib tashlandilar, ammo sizlar imoningiz orqali payvand qilingansiz. Shuning uchun kekkayib ketmanglar, balki Xudodan qoʻrqinglar. ²¹Aks holda, Xudo tabiiy novdalarni ayamagani kabi, sizlarni ham ayamaydi⁺.

²²Shunday qilib, Xudoning mehribonligi va qattiqqoʻlligi haqida oʻylab koʻring: Xudoning najotini rad qilganlarga U qattiqqoʻllik qildi, sizlarga — payvand qilinganlarga esa U mehribonlik koʻrsatdi. Agar Xudoga sodiq qolsangiz, Uning mehribonligidan bahramand boʻlaverasiz. Boʻlmasa, Xudo sizlarni ham kesib tashlaydi. ²³Najotni rad qilganlar oʻz imonsizliklarini bas qilsalar, payvand qilinadilar. Xudo ularni qayta payvand qilib qoʻyishga qodir. ²⁴Axir, sizlar yovvoyi zaytun daraxtidan kesib olinib, parvarishlangan zaytun daraxtiga, tabiatga xilof ravishda, payvand qilindingiz. Shunday ekan, ular, tabiiy novdalar, oʻzlarining daraxtiga qanchalar osonlik bilan qayta payvand qilinadilar–a!

²⁵Birodarlarim, sizlar tagʻin oʻzbilarmon boʻlib ketmanglar deb, bu sirni sizlarga bildirmoqchiman: belgilangan miqdordagi gʻayriyahudiylar najot topmaguncha, Isroil xalqining baʼzilari oʻjar boʻlib qolaveradilar. ²⁶Shundan keyin butun Isroil qutqariladi. Muqaddas bitiklarda Xudo shunday degan–ku*:

“Qutqaruvchi Quddusdan* keladi,

Yoqb naslidan betavfiqlikni yoʻq qiladi⁺.

²⁷Ular bilan qilgan ahdim mana shudir:

Men ularni gunohlaridan forigʻ qilaman.”

²⁸Yahudiylar Xushxabarni rad qilib, Xudoning dushmanlari boʻlib qoldilar, bu sizlarga — gʻayriyahudiylarga foyda keltirdi. Ammo Xudo yahudiylarni tanlagani uchun, ularning ota–bobolari haqi hali ham ularni yaxshi koʻradi⁺. ²⁹Chunki Xudo bergan inʼomlarini qaytarib olmaydi va Oʻzi daʼvat qilgan xalqidan voz kechmaydi. ³⁰Siz — gʻayriyahudiylar ham bir vaqtlar itoatsiz edingiz, ammo yahudiylarning itoatsizligi natijasida Xudo sizlarga mehr–shafqat koʻrsatdi⁺. ³¹Toʻgʻri, hozir yahudiylar itoatsiz, ammo sizlarga koʻrsatilgan mehr–shafqat tufayli ular ham mehr–shafqat topadilar. ³²Hammaga mehr koʻrsatay deb, Xudo hammani itoatsizlikka tutqun qildi.

³³Xudoning donoligiyu bilimi naqadar boy va chuqurdir! Uning hukmlarini kim tushunib yetadi?! Uning yoʻllarini kim sinchiklab tekshira oladi?!⁺ ³⁴Kim Egamizning fikr–zikrini bila oladi?! Kim Unga maslahat bera oladi?!*⁺ ³⁵Kim Xudoga shunday hadya berganki, Xudo undan qarzdor boʻlsa?!*⁺ ³⁶Hech kim! Chunki butun borliq Xudodan kelib chiqqan, Xudo orqali va Xudo uchun mavjuddir! Unga to abad shon–sharaflar boʻlsin! Omin⁺.

12–BOB

Hayotni Xudoga bagʻishlab yashash

12¹Shunday qilib, ey birodarlarim, Xudoning marhamati haqi sizlarga yolvoraman. Oʻz tanangizni tirik, muqaddas va Xudoga manzur boʻladigan qurbonlik sifatida bagʻishlang. Xudoga loyiq boʻlgan asl xizmat mana shudir⁺. ²Bu dunyoga moslashmanglar, fikr–zikringizni yangilab, tubdan oʻzgaringlar. Shunda Xudoning irodasini tushuna oladigan boʻlasiz, yaʼni nima yaxshi, Xudoga manzur va mukammal ekanligini bila oladigan boʻlasiz⁺.

³Menga berilgan inoyatdan foydalanib, sizlarga aytyapman: oʻzingizga haddan tashqari yuqori baho bermanglar. Aksincha, Xudo har bir kishiga qancha imon bergan boʻlsa, shunga koʻra, fikr qilib, aqli raso odamlar boʻlinglar⁺. ⁴Axir, tanamiz bir boʻlsa–da, tanamiz aʼzolari koʻp, tanamiz aʼzolarining vazifasi ham bir xil emas⁺. ⁵Shunga oʻxshab, biz — Masihga tegishli boʻlganlar bir tanani tashkil qilamiz. Har birimiz har xil aʼzolar boʻlib, bir–birimizga bogʻliqmiz⁺. ⁶Bizga berilgan inoyat boʻyicha har birimizning har xil inʼomlarimiz bor. Agar birortasida Xudoning soʻzini boshqalarga yetkazish inʼomi boʻlsa, u eʼtiqodimizga muvofiq ravishda gapirsin⁺. ⁷Agar birorta odamga xizmat qilish inʼomi berilgan boʻlsa, u xizmat qilsin, agar birortasiga muallimlik inʼomi berilgan boʻlsa, u taʼlim bersin⁺. ⁸Agar insonga dalda berish inʼomi berilgan boʻlsa, u dalda bersin, begʻaraz yordam beradigan boʻlsa, saxiylik bilan bersin. Yetakchilik qiladigan odam qunt bilan yetakchilik qilsin, mehr–shafqat koʻrsatadigan odam xursandchilik bilan ish tutsin⁺.

⁹Bir–biringizga boʻlgan mehr–muhabbatingiz samimiy boʻlsin. Yomonlikdan nafratlanib, yaxshilikni mahkam tuting⁺. ¹⁰Bir–biringizni birodarlarcha, chuqur muhabbat bilan yaxshi koʻring. Bir–biringizni hurmat qilib, oʻzingizdan yuqori koʻring⁺. ¹¹Gʻayratingiz susaymasin, butun qalbingiz bilan Rabbimiz Isoga xizmat qiling. ¹²Umidingiz borligi uchun xursand boʻling. Qiyinchilikda sabr–toqat qiling. Ibodat qilishdan charchamang⁺. ¹³Muhtojlikda boʻlgan Xudoning azizlariga yordam bering, doimo mehmondoʻst boʻling⁺.

¹⁴Sizlarni quvgʻin qilayotganlarni duo qilinglar, ularni qargʻamanglar⁺. ¹⁵Sevinayotganlar bilan birga sevininglar, yigʻlayotganlar bilan birga yigʻlanglar⁺. ¹⁶Oʻzaro hamfikr boʻlinglar. Takabburlik qilmay, bechora hamda past tabaqali odamlar bilan doʻst boʻlinglar. Oʻzbilarmonlik qilmanglar⁺. ¹⁷Hech kimga yomonlik evaziga yomonlik qaytarmanglar, odamlar yaxshilik deb bilganlarni qilishga intilinglar⁺. ¹⁸Agar iloji boʻlsa, qoʻlingizdan kelganicha, barcha odamlar bilan tinch–totuv hayot kechiringlar⁺. ¹⁹Azizlarim, oʻzingiz uchun oʻzingiz qasos olmang, balki Xudoning gʻazabiga yoʻl qoʻyib bering. Axir, Muqaddas bitiklarda Egamiz shunday deb aytgan–ku: “Men Oʻzim qasos va oʻch olaman.”*⁺ ²⁰Muqaddas bitiklarda yozilganiday qiling:

“Dushmaning och boʻlsa, ovqat ber,

Chanqagan boʻlsa, suv ichir.

Shunda uning boshiga yonayotgan choʻgʻ yiqqanday boʻlasan.”*⁺

²¹Yomonlik sizni magʻlub qilmasin, aksincha, siz yomonlikni yaxshilik bilan magʻlub eting.

13–BOB

Hokimiyatga boʻysunish haqida

13¹Har bir inson oʻzining ustidan hukmron boʻlgan hokimiyatga boʻysunsin. Chunki Xudo buyurmagan hokimiyat yoʻq, mavjud boʻlgan har bir hokimiyatni esa Xudo tayin etgan⁺. ²Shuning uchun hokimiyatga qarshilik koʻrsatgan odam Xudo oʻrnatgan tartibga qarshi chiqqan boʻladi. Qarshilik qiluvchilar esa oʻzlarini oʻzlari hukmga duchor qiladilar. ³Yaxshilik qilganlar emas, yomonlik qilganlar hukmronlardan qoʻrqishlari kerak. Hokimiyatdan qoʻrqmaslikni istaysanmi? Unda yaxshilik qilib yur, shunda boshliqning maqtoviga sazovor boʻlasan. ⁴Chunki boshliqlar odamlarning manfaati uchun Xudoning xizmatidadirlar. Yomon ish qilayotgan boʻlsang, qoʻrqqin, chunki jazo berish qudrati boshliqlarga bekorga berilmagan. Ular Xudoning xizmatkorlari boʻlib, yomonlik qiluvchilarga jazo beradilar, Xudoning gʻazabini amalga oshiradilar⁺. ⁵Shuning uchun faqatgina gʻazabga duchor boʻlmaslik niyatida emas, balki vijdon haqi ham boshliqlarga boʻysunish kerak. ⁶Mana shu sababdan soliq ham toʻlash lozim. Chunki amaldorlar oʻz vazifalarini bajarib, Xudoga xizmat qiladilar. ⁷Ularga nima tegishli boʻlsa, shuni bering: soliq yigʻuvchiga — soliq, boj oluvchiga — boj, obroʻga loyiq boʻlganga — obroʻ, hurmatu ehtiromga loyiq boʻlganga — hurmat–ehtirom⁺.

Masihga ishonganlarga xos xatti–harakat

⁸Hech kimdan hech narsa qarzdor boʻlmanglar. Faqat mehr–muhabbatni ham farz, ham qarz deb bilinglar, chunki oʻzgani yaxshi koʻrgan odam Xudoning qonunini bajargan boʻladi⁺. ⁹Axir, “Zino qilmang”, “Qotillik qilmang”, “Oʻgʻrilik qilmang”*, “Birovlarning mulkiga koʻz olaytirmang”* degan va qolgan hamma amrlar quyidagi bitta amrda mujassam–ku: “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving.”*⁺ ¹⁰Chunki oʻzgani yaxshi koʻrgan odam unga yomonlik qilmaydi. Shunday qilib, boshqalarni yaxshi koʻrish Xudoning qonunini toʻliq bajarish bilan barobardir⁺.

¹¹Hozirgi vaqtni gʻanimat deb bilinglar. Mana, uyqudan uygʻonadigan paytingiz yetib keldi. Biz imon keltirgan paytdagidan koʻra, hozirgi vaqtda najotimizning toʻliq roʻyobga chiqishi yaqinroqdir⁺. ¹²Tun oʻtib ketib, kunduz yaqinlashib qoldi. Shuning uchun qorongʻilik ishlaridan voz kechaylik, nurga loyiq ishlarni qilishga bop boʻlgan qurol–aslahalarni taqib olaylik⁺. ¹³Shahvatparastlik va fisq–fujurga berilmaylik, janjalkashlik va hasadgoʻylik qilmaylik, aysh–ishrat va ichkilikbozlik bilan emas, kunduzga yarasha, odob bilan kun kechiraylik⁺. ¹⁴Rabbimiz Iso Masihga burkaninglar va bashariy tabiatingizning ehtiroslarini qondirishni hatto xayolingizga ham keltirmanglar⁺.

14–BOB

Birodaringni hukm qilma

14¹Imoni sust boʻlganlarni* imonlilar qatoriga qabul qiling, ularning fikrlari yuzasidan bahslashmang⁺. ²Zero, baʼzilar, hamma narsani tanovul qilib boʻladi, deb ishonadi, baʼzi imoni sustlar esa faqat sabzavot yeydi⁺. ³Hamma narsani yeydigan odam, har qanday narsani yemaydigan odamdan nafratlanmasin. Shuningdek, har narsani ham yeyavermaydigan odam, hamma narsani yeydigan odamni hukm qilmasin, chunki Xudo uni imonlilar qatoriga qabul qilgan⁺. ⁴Sen kim boʻlibsanki, birovning xizmatkorini tergaysan? Xizmatkorning toʻgʻri yoki notoʻgʻri ish qilganini uning xoʻjayini tasdiqlaydi–ku! Xoʻjayin xizmatkorni boshqargani uchun xizmatkor toʻgʻri ish qiladi, bu xoʻjayin Rabbimiz Isodir*⁺.

⁵Ayrim odamlar bir kunni boshqa kundan ustunroq hisoblaydilar, yana boshqa bir odamlar esa kunlarning hammasini baravar deb hisoblaydilar. Har bir kishi oʻz fikrida mahkam tursin⁺. ⁶Biror kunni boshqasidan ustun deb bilgan odam Rabbimiz Isoni ulugʻlash uchun shunday qiladi*. Hamma narsani yeyish mumkin deb bilgan odam ham Rabbimizni ulugʻlash uchun shunday fikrlaydi, chunki u ovqati uchun Xudoga shukur aytadi. Har narsani yemaydigan odam ham Rabbimizni ulugʻlash uchun shunday qiladi, u ham ovqati uchun Xudoga shukur aytadi!⁺ ⁷Zero, hech birimiz faqat oʻzimiz uchun yashamaymiz, faqatgina oʻzimiz uchun oʻlmaymiz⁺. ⁸Axir, yashasak, hayotimiz bilan Rabbimiz Isoga shuhrat keltiramiz, oʻlsak ham, oʻz oʻlimimiz bilan Rabbimizga shuhrat keltiramiz. Demak, yashasak ham, oʻlsak ham, Rabbimizga tegishlimiz⁺. ⁹Masih oʻliklarning hamda tiriklarning Rabbiysi boʻlish uchun oʻldi va oʻlikdan tirildi⁺. ¹⁰Shunday ekan, nima uchun birodaringizni hukm qilyapsiz? Nima uchun birodaringizdan nafratlanyapsiz? Axir, hammamiz Xudoning* hukm kursisi oldida turib, javob beramiz–ku!⁺ ¹¹Muqaddas bitiklarda shunday yozilgan:

“Egamiz shunday demoqda:

«Men barhayot Xudo boʻlganim haqi aytamanki*,

Mening oldimda har bir odam tiz choʻkadi,

Har bir til Menga hamdu sano aytadi.»”*⁺

¹²Demak, har birimiz Xudoning oldida oʻzimiz uchun javobgarmiz⁺.

Birodarlar bilan tinch–totuv yashash haqida

¹³Shuning uchun endi bir–birimizni hukm qilmaylik. Aksincha, birodarlaringizning yoʻliga gʻov qoʻymaslikka, uni vasvasaga solmaslikka qaror qilinglar⁺. ¹⁴Men Rabbim Isoga tegishli boʻlganim uchun qatʼiy aminmanki, hech bir narsa oʻzidan–oʻzi harom emas. Ammo kimdir biror narsani harom hisoblasa, oʻsha narsa u uchun haromdir⁺. ¹⁵Agar sizlar biror narsa yeb, birodaringizni xafa qilayotgan boʻlsangiz, mehr–muhabbat bilan ish tutmayotgan boʻlasiz. Masih bu odam uchun oʻlgan, yegan ovqatingiz bilan oʻsha odamni halokatga yoʻliqtirmang⁺. ¹⁶Siz yaxshi deb bilgan narsa haqida boshqalar yomon gap gapirmasin. ¹⁷Xudoning Shohligi ovqat va ichimlikdan emas, balki Muqaddas Ruh ato qiladigan solihlik, tinchlik va quvonchdan iborat⁺. ¹⁸Masihga shu tarzda xizmat qilgan odam Xudoni ham mamnun qiladi, insonlarning ham maqtoviga sazovor boʻladi.

¹⁹Shuning uchun oʻzaro tinch–totuv yashash va bir–birimizning imonimizni mustahkamlash harakatida boʻlaylik⁺. ²⁰Yegulikni deb, Xudoning ishiga putur yetkazmanglar! Toʻgʻri, hamma narsa halol, ammo biror narsani yeb, birodarini vasvasaga solgan odam notoʻgʻri ish qilgan boʻladi⁺. ²¹Goʻsht yeyish, sharob ichish yoki shunga oʻxshash ishlar birorta birodarni vasvasaga solayotgan boʻlsa, bularni qilmaslik yaxshidir.

²²Bu masaladagi fikringizni Xudoning Oʻzi hukm qilsin. Tutgan yoʻlini hukm qilmagan odam baxtiyordir. ²³Biror narsani yeyish haqida ikkilanib turib, baribir yeyishga qaror qilgan odam hukmga duchor boʻlishi muqarrar, chunki u oʻz ishonchiga koʻra, ish tutmagan boʻladi. Ishonchga asoslanmasdan qilingan har bir ish esa gunohdir*.

15–BOB

15¹Biz, imoni kuchlilar, oʻzimizni mamnun qilishni koʻzlamasdan, imoni sust boʻlgan birodarlarning ojizligiga sabr–bardosh qilishimiz kerak⁺. ²Har birimiz oʻzganing manfaatini koʻzlab, unga dalda berish niyatida uni mamnun qilishga harakat qilaylik⁺. ³Hattoki Masih ham Oʻzini mamnun qilishni koʻzlamagan, zero, Muqaddas bitiklarda yozilganiday:

“Ey Xudo, Seni haqoratlaganlar Meni haqorat qilgan boʻlar.”*⁺

⁴Muqaddas bitiklarda nimaiki yozilgan boʻlsa, bizning taʼlim olishimiz uchun yozilgan. Biz bu bitiklardan sabr va tasalli topib, umidimizda mahkam turishimiz lozim⁺.

⁵Iso Masihning yoʻlida yurar ekansiz, sabr va tasalli manbai boʻlgan Xudoning Oʻzi sizlarga hamfikr boʻlishni ato qilsin⁺. ⁶Shunda sizlar yakdillik bilan, bir ovozdan Rabbimiz Iso Masihning Otasi — Xudoni ulugʻlaysizlar.

Xushxabar barcha xalqlar uchundir

⁷Masih sizlarni Oʻz birodarlariday qabul qilgani kabi, sizlar ham bir–biringizni birodarlarday qabul qiling. Shunday qilish Xudoga shuhrat keltiradi. ⁸Men sizlarga aytyapman: Xudoning sodiqligini koʻrsatib, Uning ota–bobolarimizga bergan vaʼdalarini bajarish uchun Iso Masih yahudiylarning xizmatkori boʻlib keldi. ⁹Masihning kelishidan yana bir maqsadi shu ediki, gʻayriyahudiylar ham Xudoning mehr–shafqati uchun Uni ulugʻlasinlar. Muqaddas bitiklarda yozilganiday:

“Xalqlar ichra Senga hamdlar aytaman!

Seni kuylab sano aytaman!”*⁺

¹⁰Yana boshqa joyda shunday yozilgan: “Ey ellar, Uning xalqi bilan birga shodlaning.”*⁺ ¹¹Yana shunday deb ham yozilgan:

“Ey barcha xalqlar, Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Ey jamiki elatlar, Uni olqishlanglar!”*⁺

¹²Ishayo kitobida ham quyidagicha yozilgan:

“Essay* tomiridan bir Zot kelib chiqar,

U xalqlar ustidan hukmronlik qilar,

Xalqlar esa Unga umid bogʻlaydilar.”*⁺

¹³Imon yoʻlidan yurar ekansiz, umid manbai boʻlgan Xudo qalbingizni sevinch va tinchlikka toʻldirsin, shunda sizlar Muqaddas Ruhning kuchi ila umidga boy boʻlasizlar.

Pavlus gʻayriyahudiylarga xizmat qilishga daʼvat etilgan

¹⁴Ey birodarlarim, men aminmanki, sizlar ezgulikka va ilm–maʼrifatga boysizlar, bir–biringizga pand–nasihat qilishga qodirsizlar. ¹⁵Shuning uchun baʼzi bir narsalarni eslatay deb, sizlarga bu xatni yozishga jurʼat qildim, chunki men Xudoning inoyati bilan ¹⁶Iso Masihning xizmatkori etib tayinlanganman. Xudoning Xushxabarini aytib, ruhoniy sifatida gʻayriyahudiylarga xizmat qilmoqdaman. Buning natijasida, gʻayriyahudiylar Xudoga manzur boʻladigan, Muqaddas Ruh orqali tabarruk qilingan qurbonlikday Xudoga tortiq etilmoqdalar⁺.

¹⁷Shunday qilib, Iso Masih tufayli Xudoning yoʻlida qilgan ishlarim bilan maqtansam boʻladi. ¹⁸⁻¹⁹Kuchli moʻjizalaru alomatlar bilan, mening aytganlarim va qilganlarim orqali Masih gʻayriyahudiylarni Xudoga itoat qilish yoʻliga boshladi. Ammo Iso Masihning men orqali qilgan ishlaridan boshqa narsalar haqida gapirishga jurʼat etmayman, chunki bularning hammasi Xudo Ruhining qudrati ila sodir boʻldi. Shunday qilib, men Quddusdan boshlab, to Illurikon hududiga* qadar Masihning Xushxabarini yoyib, oʻz vazifamni bajardim⁺. ²⁰Shu bilan birga, men boshqalarning poydevori ustiga bino qurmayin deb, hali Masihning nomi ovoza qilinmagan yerlarda Xushxabarni yoyish uchun jon kuydiryapman⁺. ²¹Muqaddas bitiklarda yozilganiday:

“U haqda xabarsiz boʻlganlar endi koʻradilar,

U haqda eshitmaganlar endi anglab yetadilar.”*⁺

Pavlusning Rimga borish niyati

²²Xushxabarni yoyish xizmatim tufayli anchadan beri sizlarning oldingizga bora olganim yoʻq⁺. ²³Endi esa bu joylarda menga boshqa ish qolmagan. Men koʻp yillardan beri sizlarni koʻrishni orzu qilaman⁺. ²⁴Shuning uchun Ispaniyaga borayotganimda, yoʻlda sizlarni koʻrib oʻtmoqchiman, bir oz boʻlsa–da, diydoringizga toʻyganimdan keyin, yoʻlimda davom etishim uchun kerakli boʻlgan zarur ehtiyojimni qondirarsizlar degan umiddaman.

²⁵Hozircha men Xudo azizlariga yordam bergani Quddusga ketyapman*⁺. ²⁶Chunki Makedoniya va Axayadagi birodarlar mablagʻ yigʻib, Quddusdagi kambagʻal birodarlarga yordam berishga qaror qildilar⁺. ²⁷Buni ham qarz, ham farz deb bilganlari uchun xursandchilik bilan shunday qildilar. Axir, gʻayriyahudiylar yahudiylar tufayli ruhiy neʼmatlarga sazovor boʻldilar–da, shuning uchun ular oʻz moddiy boyliklarini yahudiylar bilan baham koʻrishni loyiq topdilar⁺. ²⁸Men bu ishni bajarib, toʻplangan mablagʻni ularga topshirganimdan keyin, sizlarning oldingizda toʻxtab oʻtaman. Soʻngra Ispaniyaga ketaman. ²⁹Aminmanki, men sizlarni koʻrishga borganimda, biz birgalikda Masih Xushxabari keltiradigan qut–barakalarni toʻliq baham koʻramiz.

³⁰Ey birodarlarim, Rabbimiz Iso Masih va Muqaddas Ruh ato qiladigan mehr–muhabbat haqi sizlarga yolvoraman: men uchun birgalikda Xudoga ibodat qilaylik. ³¹Yahudiyadagi imonsizlarning qoʻlidan qutulishim uchun va Quddusdagi xizmatim u yerdagi Xudoning azizlariga maʼqul boʻlishi uchun ibodat qilinglar⁺. ³²Xudo xohlasa, men shod–xurramlik bilan sizlarning oldingizga boraman, sizlar bilan birga boʻlganimdan qalbim orom topadi⁺. ³³Tinchlik manbai boʻlgan Xudo hammangizga yor boʻlsin. Omin!⁺

16–BOB

Soʻnggi salomlar

16¹Men Kenxreya shahridagi* jamoatda xizmat qilayotgan opamiz* Fivani sizlarga tanishtiray*⁺. ²Sizlar Xudoning azizlarisiz, shuning uchun Rabbimiz Iso haqi Fivani mehmondoʻstlik bilan qabul qilinglar. U nimaga muhtoj boʻlsa, yordam beringlar. Zero, u koʻplarga, ayniqsa, menga koʻp yordam koʻrsatgan⁺.

³Priskilla va Akilga salom aytinglar, ular men qatori Iso Masihga xizmat qilyaptilar⁺. ⁴Ular mening jonimni asrab qolish uchun oʻzlarini oʻlim xavfi ostiga qoʻydilar. Nafaqat men, balki gʻayriyahudiylardan iborat boʻlgan jamoatlar ham ulardan minnatdorlar. Ularning uyida yigʻiladigan jamoatga ham salom aytib qoʻyinglar. ⁵Asiya viloyatidagilar orasida birinchi boʻlib Masihga imon keltirgan aziz doʻstim Epanetusga salom ayting⁺. ⁶Sizlar* uchun koʻp mehnat qilgan Maryamga salom aytinglar. ⁷Birodarimiz Andronikus va opamiz Yuniyaga* salom aytinglar. Ular men bilan birga hibsda boʻlgan qondoshlarimdir. Bu obroʻli havoriylar* mendan oldin Masihga imon keltirgan edilar. ⁸Rabbimiz Iso tufayli mening aziz doʻstim boʻlib qolgan Ampliatusga salom ayting. ⁹Masih xizmatida hamkorimiz boʻlgan Urbanus va aziz doʻstim Staxisga salom ayting. ¹⁰Masihga sodiqligini isbotlagan Apellisga salom ayting. Aristovulus xonadoniga ham salom aytib qoʻying. ¹¹Qondoshim Hirodionga salom ayting. Narkis xonadonidagi Rabbimiz Isoga tegishli boʻlganlarga ham salom aytib qoʻying. ¹²Rabbimizga jonu dili bilan xizmat qilayotgan opalarimiz Trifena bilan Trifosaga salom aytinglar. Rabbimizga astoydil xizmat qilayotgan aziz opamiz Persisaga ham salom ayting. ¹³Rabbimizning tanlangan xizmatkori Rufusga va menga onaday boʻlib qolgan uning onasiga ham salom ayting⁺. ¹⁴Asinkritus, Flegon, Xermes, Patrovas, Xarmas va ular bilan birga boʻlgan birodarlarga salom aytinglar. ¹⁵Filologus bilan Yuliyaga, Nerus va uning singlisiga*, Olimpas hamda ular bilan birga boʻlgan barcha aziz birodarlarga salom aytinglar. ¹⁶Bir–biringiz bilan oʻpishib koʻrishinglar. Barcha Masih jamoatlari sizlarga salom yoʻllayaptilar⁺.

Soʻnggi pand–nasihatlar va tilaklar

¹⁷Sizlarga yolvoraman, olgan taʼlimotingizdan aynitib, orangizga nizo va gʻulgʻula soladigan odamlardan ehtiyot boʻlinglar. Ulardan oʻzingizni olib qochinglar⁺. ¹⁸Axir, bunday odamlar Rabbimiz Iso Masihning emas, balki oʻz nafsining qulidirlar. Ular shirin soʻzlaru xushomadgoʻylik bilan sofdil insonlarni yoʻldan ozdiradilar⁺. ¹⁹Sizlarning Xudoga boʻlgan itoatkorligingiz hammaga maʼlum. Men sizlardan juda xursandman, ammo yaxshilikka kelganda dono, yomonlikka kelganda esa norasida boʻlishingizni istayman⁺. ²⁰Tinchlik manbai boʻlgan Xudoning Oʻzi tez orada shaytonni oyoqlaringiz ostida ezib tashlaydi. Rabbimiz Isoning inoyati sizlarga yor boʻlsin⁺.

²¹Mening hamkorim Timoʻtiy hamda qondoshlarim Lukiyos, Yason va Sosipatrus sizlarga salom yoʻllayaptilar⁺. ²²Bu maktubni qogʻozga tushirayotgan, Rabbimizning quli men — Tertiyusdan* ham sizlarga salom. ²³⁻²⁴Butun jamoatga mehmondoʻstlik koʻrsatadigan va hozirda mening mezbonim boʻlgan Gayus sizlarga salom aytyapti. Shahar xazinaboni Erastus va birodarimiz Kvartus ham salom yoʻllayaptilar*⁺.

²⁵Men bayon qilayotgan Xushxabarga, yaʼni Iso Masihning Xushxabariga binoan sizlarni imonda sobit qadam qilishga qodir boʻlgan Xudoga hamdu sanolar boʻlsin! Bu Xushxabar qadimdan sir tutilgan edi, endi esa u ochildi⁺. ²⁶Ha, bu sir oshkor qilindi va paygʻambarlarning bitiklari* orqali, Xudoning amri boʻyicha barcha xalqlarga ayon boʻldi, toki ular ham imon orqali Xudoga itoatkor boʻlsinlar⁺. ²⁷Donolik sohibi boʻlgan yagona Xudoga Iso Masih orqali to abad shon–sharaflar boʻlsin! Omin!*⁺

1:2 Muqaddas bitiklar — odatda Eski Ahd kitoblari toʻplami shu nom bilan ataladi.

1:4 Shu orqali…isbotlandi — yoki Shu orqali Muqaddas Ruh Iso Masih Xudoning qudratli Oʻgʻli ekanligini isbotladi yoxud Shu orqali Iso Masih ruhan Xudoning qudratli Oʻgʻli ekanligi isbotlandi.

1:5 men — yunoncha matnda biz. Yozuvlarda bu olmosh baʼzan muallif tomonidan oʻziga nisbatan ishlatilgan.

1:14 madaniyatliyu madaniyatsizlar — yunoncha matnda yunonlaru varvarlar. Oʻsha davrda yunonlar soʻzi (shu bobning 16–oyati izohiga qarang) madaniyatli xalqlarga nisbatan ishlatilgan. Boshqa xalqlarga nisbatan esa varvarlar soʻzi ishlatilardi. Varvar soʻzi madaniyatsiz degan maʼnoni bildiradi (Pavlus oʻzi yahudiy boʻlgani uchun yunon tilini bilmagan yahudiylarni madaniyatsiz deb hisoblamasdi).

1:16 gʻayriyahudiy — yunoncha matnda yunon. Oʻsha davrda yunon soʻzi millati yunon boʻlgan odamga nisbatan ham, yunon tilida gapirib, yunon urf–odatlariga rioya qiladigan odamga nisbatan ham ishlatilgan.

1:17 …oshkor qilinganki, Xudo insonlarni imon orqali, ha, faqatgina imon orqali oqlaydi… — yana 3:21-22, 30 ga va Filippiliklar 3:8-9 ga qarang.

1:17 Xabaqquq 2:4 ga qarang.

2:12 Xudoning qonuni — Eski Ahdga, xususan, Tavrotga ishora.

2:17 qonun — shu bobning 12–oyati izohiga qarang.

2:22 …kufrlik qilasanmi?! — yunoncha matnda …butxonalarni talaysanmi?! Pavlus majoziy maʼnoda ularning ikkiyuzlamachiligiga ishora qilayotgan boʻlishi mumkin. Ammo baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, Pavlus bu oʻrinda butxonalardan oʻgʻirlangan butlarni sotishdan yoki oʻgʻirlangan butlardan olingan metallarni sotishdan keladigan foydaga ishora qilyapti.

2:24 Muallif bu oʻrinda Ishayo 52:5 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

2:25 Sunnat — Xudoning Oʻz xalqi bilan qilgan ahd belgisi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Sunnat yahudiylarning Xudoga sodiqligini va Uning tanlagan xalqiga tegishli ekanini koʻrsatadi.

3:1 sunnat — 2:25 izohiga qarang.

3:4 Zabur 50:6 ga qarang.

3:10-12 Zabur 13:1-3, 52:2-4 ga qarang. Yana Voiz 7:20 ga qarang.

3:13 Zabur 5:10, 139:4 ga qarang.

3:14 Zabur 9:28 ga qarang.

3:15-17 Ishayo 59:7-8 ga qarang.

3:18 Zabur 35:2 ga qarang.

3:21 Tavrot va Paygʻambarlar bitiklari — odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Yahudiylar baʼzan dastlabki ikki qism “Tavrot va Paygʻambarlar bitiklari” deganda butun Eski Ahd toʻplamini nazarda tutadilar.

3:25-26 …Xudo bilan yarashdi — bu ibora yunon tilidagi hilasterion soʻzining tarjimasidir. Odatda bu soʻz Xudo bilan yarashish uchun qilinadigan savob ishni bildiradi. Hilasterion soʻzi Ahd sandigʻining qopqogʻiga nisbatan Yangi Ahdda bir marta (Ibroniylar 9:5 ga qarang), Eski Ahdning qadimiy yunoncha tarjimasida esa bir necha marta ishlatilgan. Poklanish kunida odamlarni gunohdan poklash uchun qurbonlik qoni Ahd sandigʻining qopqogʻiga sachratilardi (Levilar 16:15-16 ga qarang). Mana shunga asoslanib baʼzi olimlar, Pavlus bu oʻrinda gunohdan poklanadigan joy haqida soʻz yuritib, majoziy maʼnoda Iso Masihga ishora qilyapti, deb taxmin qiladilar. Ammo ayni paytda Pavlus mazkur kitobda, Xudo gunohdan nafratlanadi, gunohga qarshi gʻazabini sochadi deb taʼlim beradi (1:18, 2:5 ga qarang). Shuning uchun bu oʻrinda Pavlus Iso Masih bizni Xudo bilan yarashtiradigan Najotkor ekanini nazarda tutgan, deb taxmin qilish xato boʻlmaydi. Chunki boshimizga tushishi kerak boʻlgan jazoni Iso Masih oʻziga olgan va shu yoʻl bilan Xudoning gunohkorlarga qaratilgan gʻazabini bosgan (5:9-11 ga va 2 Korinfliklar 5:21 ga qarang).

4:3 Ibtido 15:6 ga qarang.

4:7-8 Zabur 31:1-2 ga qarang.

4:9 sunnat qilinganlar — yaʼni yahudiylar. 2:25 izohiga qarang.

4:9 sunnatsizlar — yaʼni gʻayriyahudiylar.

4:17 Ibtido 17:5 ga qarang.

4:18 Ibtido 15:5 ga qarang.

7:6 …eskichasi…yangichasi… — Xudo Muso orqali bergan ahdga (Chiqish 19:1-8, 24:1-8 ga qarang) va yangi ahdga ishora (Yeremiyo 31:31-34, 32:39-40, Hizqiyol 11:19-20, 36:26-27 ga qarang). Eski ahdga muvofiq, inson Musoning qonuniga itoat qilib yashaydi. Yangi ahdga muvofiq esa inson Muqaddas Ruhning amri bilan yashaydi. Yana 2:17-29 ga va 2 Korinfliklar 3:3-18 ga qarang.

7:7 Chiqish 20:17 ga qarang.

8:1 Iso Masihga tegishli boʻlganlar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Iso Masihga tegishli boʻlganlar, yaʼni bashariy tabiatning emas, balki Ruhning yetakchiligida yashayotganlar.

8:2 biz — baʼzi yunon qoʻlyozmalaridan. Yunoncha matnda sen. Bu oʻrinda qaysi olmosh ishlatilganidan qatʼi nazar, Pavlus Iso Masihga imon keltirgan har bir insonni nazarda tutadi.

8:3 …gunohning qudratini yoʻq qildi — yoki …gunoh uchun Uni qurbonlikka bagʻishladi.

8:10 …Xudoning Ruhi sizlar uchun hayot manbaidir… — yoki …ruhingiz tirikdir….

8:15 “Otajon” — yunoncha matnda “Abba, Ota”. Abba soʻzi oramiychada ota deganidir. Xudo imonlilar bilan nihoyatda yaqin munosabatda boʻlgani uchun, ular Xudoga “Ota” deb murojaat qiladilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan OTA soʻziga qarang.

8:20-21 …mavjudot behudalikka mubtalo boʻlgan — bu oʻrinda Pavlus Ibtido 3:17-19 ni nazarda tutgan.

8:20-21 Shunday boʻlsa–da…umid bor — bu oʻrinda Pavlus Ibtido 3:15 da aytib oʻtilgan vaʼdani nazarda tutgan boʻlishi mumkin.

8:29 …Oʻgʻil koʻp birodarlar orasida toʻngʻich boʻlsin — Iso Masih oʻlikdan tirilib, Xudoning ulugʻvorligidan bahramand boʻlgan birinchi odam edi. Shunga oʻxshab, Masihga ishonganlar ham oʻlikdan tiriladilar va Uning ulugʻvorligidan bahramand boʻladilar (shu bobning 11–oyatiga va Filippiliklar 3:21, 1 Korinfliklar 15:20, 49 ga qarang).

8:34 Xudoning oʻng tomoni — Zabur 109:1 ga qarang. Oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

8:35 Masih — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudo.

8:36 Zabur 43:23 ga qarang.

9:4 farzand — Chiqish 4:22-23, Yeremiyo 31:9, Xoʻsheya 11:1 ga qarang.

9:4 ahdlar — Xudoning Isroil xalqi va ularning ota–bobolari bilan qilgan ahdlariga ishora (Ibtido 15:18, 17:1-14, Chiqish 19:1-8, 2 Shohlar 7:8-16, Yeremiyo 31:31-34 ga qarang).

9:5 Butun borliq ustidan hukmdor boʻlgan Xudoga abadiy hamdu sanolar boʻlsin — yoki Masih butun borliq ustidan Hukmdor, abadiy hamdu sanolarga sazovor boʻlgan Xudodir.

9:7 Ibtido 21:12 ga qarang.

9:8 …jismoniy jihatdan…Xudo bergan vaʼdaning natijasida… — Ibrohimning oʻgʻillari Ismoil va Isʼhoqning qay tarzda dunyoga kelganiga ishora (Ibtido 16:1-4, 15-16, 17:15-22, 21:1-7, Galatiyaliklar 4:22-23 ga qarang).

9:9 Ibtido 18:10 ga qarang.

9:11-12 Ibtido 25:23 ga qarang.

9:13 Malaki 1:2-3 ga qarang.

9:15 Chiqish 33:19 ga qarang.

9:17 Chiqish 9:16 ga qarang.

9:25 Xoʻsheya 2:23 ga qarang.

9:26 Xoʻsheya 1:10 ga qarang.

9:27-28 Muallif bu oʻrinda Ishayo 10:22-23 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

9:29 Sadoʻm shahri…Gʻamoʻra shahri — aholisining oʻta buzuqligi oqibatida Egamiz vayron qilgan ikkita shahar (Ibtido 18:16-19:28 ga qarang).

9:29 Ishayo 1:9 ga qarang.

9:33 Quddus — yunoncha matnda Sion. Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

9:33 Ishayo 8:14, 28:16 ga qarang.

9:33 Bu tosh Iso Masihdir — yana 1 Butrus 2:4-8 ga qarang.

10:5 Levilar 18:5 ga qarang.

10:6-7 …deb yozilgan — bu oʻrinda Pavlus Qonunlar 30:12-13 ni nazarda tutgan.

10:6-7 oʻliklar diyori — yahudiylar bu joyni, yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy, deb tushunardi.

10:8 Qonunlar 30:14 ga qarang.

10:11 Ishayo 28:16 ga qarang.

10:13 Yoʻel 2:32 ga qarang.

10:15 Ishayo 52:7 ga qarang.

10:16 Ishayo 53:1 ga qarang.

10:18 Zabur 18:5 ga qarang.

10:19 Qonunlar 32:21 ga qarang.

10:20 Ishayo 65:1 ga qarang.

10:21 Ishayo 65:2 ga qarang.

11:3 3 Shohlar 19:10 ga qarang.

11:4 Baal — Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi BAAL soʻziga qarang.

11:4 3 Shohlar 19:18 ga qarang.

11:6 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: Ammo ular savob ishlari tufayli tanlangan boʻlsa, Xudoning inoyatiga oʻrin qolmas edi va savob ham savob boʻlmas edi.

11:8 …Muqaddas bitiklarda yozilganday — bu oʻrinda Pavlus Qonunlar 29:4, Ishayo 29:10 ni nazarda tutgan.

11:9-10 Muallif bu oʻrinda Zabur 68:23-24 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

11:26 Muqaddas bitiklarda Xudo shunday degan–ku… — bu oʻrinda Pavlus Ishayo 27:9, 59:20-21 ni nazarda tutgan.

11:26 Quddus — yunoncha matnda Sion. 9:33 ning birinchi izohiga qarang.

11:34 Kim…Unga maslahat bera oladi?! — muallif bu oʻrinda Ishayo 40:13 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

11:35 Kim…undan qarzdor boʻlsa?! — bu oʻrinda Pavlus Ayub 41:3 ni nazarda tutgan.

12:19 Qonunlar 32:35 ga qarang.

12:20 Hikmatlar 25:21-22 ga qarang.

13:9 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida shu jumladan keyin quyidagi amr qoʻshimcha qilingan: “Yolgʻon guvohlik bermang”. Chiqish 20:16 ga qarang.

13:9 Chiqish 20:13-15, 17 ga qarang.

13:9 Levilar 19:18 ga qarang.

14:1 Imoni sust boʻlganlar — Rim jamoatidagi Iso Masihga ishongan yahudiylarga ishora boʻlishi mumkin. Rim jamoati asosan gʻayriyahudiylardan iborat edi. Bu jamoatdagi yahudiylar Tavrotdagi qonun–qoidalarga (oziq–ovqatga, Shabbat kuniga oid va hokazolarga) rioya qilmasalar, oʻzlarini noqulay his qilardilar. Pavlus “imoni sust” deganda ularning qonun–qoidalar yuzasidan vijdonan qaror chiqara olmasliklarini nazarda tutadi. Jamoatdagi baʼzilar esa imoni tufayli har qanday oziq–ovqatni yeyish mumkin deb bilardi va bundan ularning vijdoni qiynalmasdi. Pavlus, bu ikki toifa imonlilar ham Masihga birday bagʻishlangan, deb tasdiqlaydi (yana shu bobning 5-6–oyatlariga qarang).

14:4 Rabbimiz Iso — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudo.

14:6 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida shu jumladan keyin quyidagi soʻzlar qoʻshimcha qilingan: Shuningdek, kunlarga eʼtibor bermaydigan ham Rabbimizni ulugʻlash niyatida shunday qiladi.

14:10 Xudo — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Masih.

14:11 Ishayo 49:18 ga qarang.

14:11 Ishayo 45:23 ga qarang.

14:23 Yunoncha matndan. Bu matndagi 16:25-27 oyatlar baʼzi yunon qoʻlyozmalarida mazkur bobga 24-26–oyatlar boʻlib, qoʻshimcha qilingan.

15:3 Zabur 68:10 ga qarang.

15:9 Zabur 17:50 ga qarang.

15:10 Qonunlar 32:43 ga qarang.

15:11 Zabur 116:1 ga qarang.

15:12 Essay — shoh Dovudning otasi, Iso Masihning bobokaloni.

15:12 Muallif bu oʻrinda Ishayo 11:10 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

15:18-19 Illurikon hududi — Rimdan shimoli–sharqda, hozirgi Adriatika dengizining sharqiy qirgʻogʻida joylashgan.

15:21 Muallif bu oʻrinda Ishayo 52:15 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

15:25 …Xudo azizlariga yordam bergani Quddusga ketyapman — Quddusdagi muhtojlikda qolgan masihiylarga yordam berish niyatida Pavlus pul yigʻayotgan edi (1 Korinfliklar 16:1-4, 2 Korinfliklar 8:1-9:5, Galatiyaliklar 2:10 ga qarang). Ularning muhtojliklariga quvgʻinlar yoki qurgʻoqchilik sabab boʻlgan boʻlishi mumkin (Havoriylar 8:1, 11:28 ga qarang).

16:1 Kenxreya shahri — bandargoh shahar boʻlib, Korinfdan qariyb 10 kilometr sharqda joylashgan.

16:1 opamiz — ularning tugʻishgan opasi emas, balki imonli ayollarga shunday murojaat qilingan (shu bobning 7, 12–oyatida ham bor).

16:1 …opamiz Fivani sizlarga tanishtiray — bu maktubni Rimdagi imonlilarga Fiva olib borgan boʻlishi mumkin.

16:6 Sizlar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida biz.

16:7 opamiz Yuniya — yoki birodarimiz Yuniyas, ammo koʻp olimlarning taxmini boʻyicha bu yunoncha ismi ayol kishiga nisbatan ishlatilgan. Yuniya Andronikusning xotini yoki opasi yo singlisi boʻlishi mumkin.

16:7 Bu obroʻli havoriylar… — yoki Ular havoriylar orasida nom chiqarganlar va….

16:15 singlisi — yoki opasi.

16:22 Bu maktubni qogʻozga tushirayotgan…Tertiyus… — Pavlusning maktubini shu kotib yozgan. Qadimgi paytlarda bu odatiy hol edi.

16:23-24 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar 24–oyatni tashkil etib, qoʻshimcha qilingan: Rabbimiz Iso Masihning inoyati hammangizga yor boʻlsin. Omin. Yana shu bobning 25-27–oyatlarning birinchi va ikkinchi izohiga qarang.

16:26 paygʻambarlarning bitiklari — Eski Ahd toʻplami nazarda tutilgan.

16:25-27 Yunoncha matndan. Shu bobning 25-27–oyatlari baʼzi yunon qoʻlyozmalarida 14:24-26 oyatlar boʻlib kelgan.

+ 1:2 Luqo 1:69-70, Tit 1:1-2

+ 1:3 Mat 1:1

+ 1:5 Hav 9:15

+ 1:7 1Kor 1:2

+ 1:8 Rim 16:19, Flp 1:3, 2Tim 1:3, Flm 1:4

+ 1:9 Rim 9:1, 2Kor 1:23, Flp 1:8, 1Sal 2:5

+ 1:10 Rim 15:32

+ 1:13 Rim 15:22-23, 1Sal 2:18, Flp 4:17

+ 1:14 1Kor 9:16

+ 1:16 Mark 8:38, Flp 1:20, Rim 2:9-10, 1Kor 1:18

+ 1:17 Rim 3:21, Xbq 2:4, Gal 3:11, Ibr 10:38

+ 1:18 Efs 5:6, Kol 3:6

+ 1:19 Hav 14:17, Hav 17:24-27

+ 1:20 Zab 18:2-5

+ 1:21 4Sh 17:15, Yerm 2:5, Efs 4:17-18

+ 1:22 Hik 21:30, Isha 44:25, 1Kor 1:20, 1Kor 3:19

+ 1:23 Chq 20:4-5, Qnlr 4:16-18, Zab 105:20, Yerm 2:11, Hiz 8:10

+ 1:24 Zab 80:13, Hiz 20:25

+ 1:25 Yerm 10:14

+ 1:26 Kol 3:5

+ 1:27 Lev 18:22, Lev 20:13

+ 1:31 2Tim 3:2-4

+ 1:32 Rim 6:21

+ 2:1 2Sh 12:5-7, Mat 7:2, Luqo 6:37, Yuhn 8:7

+ 2:4 2Btr 3:9, 2Btr 3:15, Vah 2:21

+ 2:5 Yoqb 5:3

+ 2:6 Hik 24:12

+ 2:9 1Btr 4:17, Rim 1:16, Hiz 18:20

+ 2:10 Isha 57:19, 1Btr 1:7

+ 2:11 Qnlr 10:17, Mat 22:16, Luqo 20:21, Hav 10:34

+ 2:12 1Kor 9:21

+ 2:13 Luqo 11:28, Yoqb 1:22-23

+ 2:15 Yerm 31:33, Voiz 12:14

+ 2:17 Rim 3:27, Rim 9:4-5

+ 2:19 Yuhn 9:40

+ 2:21 Chq 20:15, Mat 23:3

+ 2:22 Chq 20:14

+ 2:24 Isha 52:5, Hiz 36:20

+ 2:25 Gal 5:3

+ 2:26 Efs 2:11

+ 2:27 2Kor 3:6, Mat 12:41

+ 2:28 Rim 9:6-8, 1Kor 7:19

+ 2:29 Qnlr 10:16, Qnlr 30:6, Yerm 4:4, Efs 2:11, Flp 3:3, Kol 2:11, 2Kor 10:18

+ 3:1 Yuhn 4:22

+ 3:2 Qnlr 4:8, Zab 147:9

+ 3:3 Rim 9:6, 2Tim 2:13

+ 3:4 Zab 50:6

+ 3:7 Rim 9:19

+ 3:8 Rim 6:1, Rim 6:15, 2Kor 6:8

+ 3:9 Rim 5:12, Gal 3:22, Rim 1:18-32, Rim 2

+ 3:12 Zab 13:1-3, Voiz 7:20

+ 3:13 Zab 5:10, Zab 139:4

+ 3:14 Zab 9:28

+ 3:17 Hik 1:16, Isha 59:7-8

+ 3:18 Zab 35:2

+ 3:20 Zab 142:2, Hav 13:39, Gal 2:16, Gal 3:11, Rim 7:7

+ 3:21 Rim 1:17, Gal 2:16, Luqo 24:27, Hav 10:43

+ 3:23 3Sh 8:46, 2Sol 6:36, Zab 142:2, Hik 20:9, Voiz 7:20, 1Yuh 1:8-10

+ 3:24 Tit 3:7

+ 3:25 Yuhn 1:29, 1Yuh 2:2, Hav 17:30, Rim 2:4

+ 3:27 Rim 2:17, 1Kor 1:29, Efs 2:9

+ 3:28 Hav 13:39

+ 3:29 Rim 9:24, Rim 10:12

+ 3:30 Qnlr 6:4-5, Gal 3:20, Gal 3:8

+ 3:31 Mat 5:17

+ 4:3 Ibt 15:6, Yoqb 2:23, Gal 3:6

+ 4:5 Rim 3:22

+ 4:6 Zab 31:1-2

+ 4:8 2Kor 5:19

+ 4:9 Rim 3:30

+ 4:11 Ibt 15:6, Ibt 17:10

+ 4:13 Ibt 17:4-6, Gal 3:16, Ibr 7:6

+ 4:14 Gal 3:17-18

+ 4:15 1Kor 15:56, Gal 3:10, Rim 7:7

+ 4:16 Gal 3:22

+ 4:17 Ibt 17:5, Yuhn 5:21

+ 4:18 Ibt 15:5

+ 4:19 Ibt 17:17, Ibr 11:12, Ibt 18:11

+ 4:22 Ibt 15:6

+ 4:24 1Kor 9:9-10, Rim 10:9

+ 4:25 Mat 20:28, Gal 1:4, 2Kor 5:21

+ 5:1 Gal 3:28

+ 5:2 Rim 8:17, Efs 3:16, Flp 3:21

+ 5:3 Mat 5:11-12, 2Kor 12:10, Yoqb 1:3-4

+ 5:5 Hav 2:17, Tit 3:6

+ 5:8 Yuhn 3:16, 1Yuh 4:10

+ 5:9 Rim 3:25, Mat 3:7, 1Sal 1:10

+ 5:10 2Kor 5:18-20, Efs 2:16, Kol 1:20-21

+ 5:12 Ibt 3:6, Yoqb 1:15, Rim 6:23, Rim 3:9, Efs 2:3

+ 5:13 Rim 3:20

+ 5:14 1Kor 15:45

+ 5:15 1Kor 15:21, 2Kor 5:14

+ 5:16 Isha 53:11

+ 5:17 Vah 22:5

+ 5:18 Yuhn 12:32

+ 5:19 Ibr 5:8

+ 5:20 Gal 3:19

+ 5:21 Yuhn 1:17

+ 6:2 1Btr 2:24, Gal 2:19, Gal 5:24, Kol 2:20, Kol 3:3

+ 6:4 1Btr 3:21, Gal 3:27, 2Kor 5:17, Efs 4:24, Kol 2:12, Kol 3:10

+ 6:5 2Kor 4:10, Flp 3:10

+ 6:6 Gal 2:19-20, Gal 5:24, Gal 6:14

+ 6:7 1Btr 4:1

+ 6:8 2Tim 2:11, Vah 20:4

+ 6:9 Rim 14:9, Vah 1:18

+ 6:10 Ibr 7:27

+ 6:12 Zab 18:14

+ 6:13 Kol 3:5, Rim 12:1

+ 6:16 Yuhn 8:34

+ 6:18 Yuhn 8:32, Yuhn 8:34, Yoqb 2:12, 1Btr 2:16, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 5:1

+ 6:22 1Kor 7:22

+ 6:23 Yoqb 1:15, Rim 5:12

+ 7:2 1Kor 7:39

+ 7:3 Mat 5:32

+ 7:4 Gal 5:22, Efs 5:19, Gal 2:19, Gal 5:18, Efs 2:15, Kol 2:14

+ 7:6 Rim 6:4

+ 7:7 Rim 3:20, Rim 4:15, Chq 20:17

+ 7:8 1Kor 15:56

+ 7:10 Lev 18:5

+ 7:12 Qnlr 4:8, Zab 18:8-9

+ 7:15 Gal 5:17

+ 7:16 1Tim 1:8

+ 7:18 Ibt 6:5, Ayub 14:4, Zab 50:5

+ 7:19 Gal 5:17

+ 7:22 Zab 1:2

+ 7:23 1Btr 2:11, Gal 5:17

+ 8:2 1Kor 15:45

+ 8:3 Ibr 7:18, Flp 2:7, Lev 16:5, 2Kor 5:21

+ 8:4 Gal 5:16, Gal 5:25

+ 8:5 Gal 5:19-25

+ 8:7 Yoqb 4:4, 1Kor 2:14

+ 8:9 1Kor 3:16, 1Kor 6:19, 2Kor 6:16, 1Yuh 3:24, 1Btr 1:11, Yahd 1:19

+ 8:11 Yuhn 5:21, Hav 2:24

+ 8:13 Kol 3:5, Lev 18:5

+ 8:14 Qnlr 14:1, Mat 5:9, Yuhn 1:12, 1Yuh 3:1, 1Yuh 5:1

+ 8:15 2Tim 1:7, 1Kor 2:12

+ 8:16 1Yuh 3:2, Gal 3:26, Efs 1:5, 1Yuh 3:24, 2Kor 1:22, Efs 1:13

+ 8:17 Gal 3:29, Gal 4:7, Efs 3:6, Tit 3:7, 2Kor 1:5, Flp 3:10, Kol 1:24, 1Btr 5:1, Rim 5:2, Efs 3:16, Flp 3:21

+ 8:18 2Kor 4:17

+ 8:20 Ibt 3:17-19, Voiz 1:2

+ 8:22 Yerm 12:4, Yerm 12:11

+ 8:23 2Kor 5:2, Gal 5:5

+ 8:24 2Kor 4:18, Ibr 11:1

+ 8:27 1Sh 16:7, 3Sh 8:39, Hik 21:2, Yerm 11:20

+ 8:29 Mat 28:10, Yuhn 20:17, Kol 1:15, Ibr 2:11, 1Yuh 3:2, 2Kor 3:18, Flp 3:21

+ 8:30 Yuhn 17:22

+ 8:31 Sah 14:9, Zab 117:6

+ 8:32 Yuhn 3:16

+ 8:33 Mark 13:20, Luqo 18:7, Kol 3:12, Tit 1:1, Isha 50:8

+ 8:34 Zab 109:1, Mark 16:19, Hav 7:55-56, 1Yuh 2:1, Rim 8:34, Ibr 7:25

+ 8:35 Qshq 8:6

+ 8:36 Zab 43:23, 1Kor 4:9

+ 8:37 Yuhn 16:33, 1Kor 15:57

+ 8:38 1Btr 3:22, 1Kor 15:24, Efs 1:21

+ 9:1 2Kor 11:10, 1Tim 2:7, Rim 1:9, Flp 1:8

+ 9:3 1Kor 16:22, Gal 1:8

+ 9:6 Rim 3:3, Yuhn 1:47, Rim 2:28

+ 9:7 Ibt 21:12, Ibr 11:17

+ 9:8 Gal 4:23, Gal 4:28

+ 9:9 Ibt 18:10

+ 9:10 Ibt 25:21

+ 9:11 Ibt 25:23

+ 9:13 Mal 1:2-3

+ 9:14 Qnlr 32:4, Ayub 34:10

+ 9:15 Chq 33:19

+ 9:17 Chq 9:16

+ 9:19 2Sol 20:6, Rim 3:7

+ 9:20 Ayub 9:32, Ayub 33:13, Ayub 39:32, Voiz 6:10, Isha 29:16, Isha 45:9-10, Yerm 18:6

+ 9:21 Isha 64:8, Yerm 18:6, 2Tim 2:20

+ 9:22 Hik 16:4

+ 9:24 Rim 3:29

+ 9:25 Xsha 2:23, 1Btr 2:10

+ 9:26 Xsha 1:10

+ 9:28 Isha 10:22-23

+ 9:29 Isha 1:9

+ 9:30 Gal 2:16, Gal 3:24

+ 9:31 Gal 5:4, Rim 11:7, Flp 3:9

+ 9:33 Isha 8:14, Isha 28:16, 1Btr 2:6-8, Rim 10:11

+ 10:2 Hav 21:20

+ 10:3 Rim 1:17, Rim 3:21

+ 10:4 Mat 5:17, Gal 3:24

+ 10:5 Lev 18:5, Gal 3:12, Flp 3:9

+ 10:6 Qnlr 9:4, Qnlr 30:12

+ 10:7 Vah 9:1

+ 10:8 Qnlr 30:12-14

+ 10:9 Mat 10:32, Luqo 12:8, Mark 16:16, Hav 16:31

+ 10:11 Isha 28:16, 1Btr 2:6, Rim 9:33

+ 10:12 Hav 10:34-36, Rim 3:29

+ 10:13 Yoʻel 2:32, Hav 2:21

+ 10:14 Hav 8:31

+ 10:15 Isha 52:7

+ 10:16 Isha 53:1, Yuhn 12:38

+ 10:17 Gal 3:2

+ 10:18 Zab 18:5

+ 10:19 Qnlr 32:21

+ 10:21 Isha 65:1-2

+ 11:1 Yerm 31:37, Yerm 33:24, 2Kor 11:22, Flp 3:5

+ 11:2 1Sh 12:22, Zab 93:4

+ 11:3 3Sh 19:10, 3Sh 19:14

+ 11:4 3Sh 19:18

+ 11:5 Isha 10:22, Rim 9:27

+ 11:7 Rim 9:31

+ 11:8 Isha 29:10, Qnlr 29:4

+ 11:10 Zab 68:23-24

+ 11:13 Hav 9:15, Rim 15:16

+ 11:15 Luqo 15:24, Efs 2:1, Efs 2:5, Kol 2:13, Vah 3:1

+ 11:16 Sah 15:18-21, Hiz 44:30

+ 11:17 Yerm 11:16, Yuhn 15:5

+ 11:21 1Kor 10:12

+ 11:26 Isha 27:9, Isha 59:20-21

+ 11:28 Qnlr 10:15

+ 11:30 Efs 2:2, Kol 1:21, Tit 3:3

+ 11:33 Isha 28:29, Kol 2:3, Zab 35:7, Zab 138:6

+ 11:34 Isha 40:13, 1Kor 2:16

+ 11:35 Ayub 35:7, Ayub 41:11

+ 11:36 1Kor 8:6, Kol 1:16, Ibr 2:10, 2Btr 3:18, Efs 3:21

+ 12:1 Rim 6:13

+ 12:2 Efs 5:17, 1Sal 4:3, 2Kor 4:16, Efs 4:23

+ 12:3 Efs 3:2, Voiz 7:16

+ 12:4 1Kor 12:12-14, Efs 4:16

+ 12:5 1Kor 10:17, 1Kor 12:27, Efs 4:25

+ 12:6 1Btr 4:10, 1Kor 12:4

+ 12:7 1Kor 12:5

+ 12:8 1Tim 5:17, 2Kor 9:7

+ 12:9 1Btr 1:22, 1Tim 1:5, Zab 96:10, Amos 5:15

+ 12:10 Yuhn 13:34, 1Btr 1:22, 2Btr 1:7, 1Sal 4:9, Ibr 13:1, Flp 2:3

+ 12:12 Luqo 18:1, Luqo 21:36, Efs 6:18, Kol 4:2, 1Sal 5:17

+ 12:13 Rim 15:25, 1Kor 16:1, 1Tim 6:18

+ 12:14 Ayub 31:29-30, Mat 5:44, 1Btr 3:9

+ 12:15 1Kor 12:26

+ 12:16 1Btr 3:8, Flp 2:2

+ 12:17 Lev 19:18, 1Btr 3:9, 1Sal 5:15

+ 12:18 Mark 9:50, 2Kor 13:11, 1Sal 5:13

+ 12:19 Hik 20:22, Qnlr 32:35, Ibr 10:30

+ 12:20 4Sh 6:22, 2Sol 28:15, Hik 25:21-22, Mat 5:44, Hik 25:21-22

+ 13:1 1Btr 2:13, Tit 3:1

+ 13:4 1Btr 2:14, 2Sol 19:6

+ 13:7 1Btr 2:17, Mat 17:27, Mat 22:21, Mark 12:17

+ 13:8 Lev 19:13, Yuhn 13:34

+ 13:9 Chq 20:13-17, Lev 19:18

+ 13:10 Yuhn 14:15

+ 13:11 Efs 5:14

+ 13:12 Yuhn 1:9, Yuhn 8:12, 1Yuh 2:8, Efs 5:8, 1Sal 5:5, Efs 5:11, Efs 6:11, 1Sal 5:8

+ 13:13 1Sal 4:12

+ 13:14 Gal 3:27, Yoqb 4:1, 1Btr 2:11, Rim 7:23, Gal 5:16, Gal 5:24

+ 14:1 Rim 15:1, 1Kor 8:9-11, 1Kor 9:22

+ 14:2 Dnr 1:12, 1Tim 4:3

+ 14:3 Kol 2:16

+ 14:4 Mat 7:1, Yoqb 4:11

+ 14:5 Gal 4:10, Kol 2:16

+ 14:6 Mat 15:36, 1Kor 10:30-31

+ 14:7 Rim 6:2, Rim 6:7, Gal 5:24, Kol 3:3

+ 14:8 1Btr 4:2, Gal 2:20, 2Kor 5:15, Flp 1:20

+ 14:9 1Sal 5:10

+ 14:10 Mat 7:1, Luqo 6:37, 2Kor 5:10

+ 14:11 Isha 49:18, Yerm 22:24, Isha 45:23, Flp 2:10-11

+ 14:12 Mat 12:36, Mat 25:19, Gal 6:5

+ 14:13 Mat 7:1

+ 14:14 Lev 11:2, Qnlr 14:3, Mark 7:15-16, Hav 10:15, 1Kor 8:8

+ 14:15 1Kor 8:11

+ 14:17 Kol 2:16, Ibr 9:10, Gal 5:22

+ 14:19 2Tim 2:22

+ 14:20 Tit 1:15, 1Kor 8:9-13

+ 15:1 Rim 14:1, Gal 6:2

+ 15:2 Flp 2:4-5

+ 15:3 Flp 2:5, Flp 2:8, Zab 68:10

+ 15:4 Rim 4:23-24

+ 15:5 Rim 12:16

+ 15:9 Rim 3:29, 2Sh 22:50, Zab 17:50

+ 15:10 Qnlr 32:43

+ 15:11 Zab 116:1

+ 15:12 Isha 11:10

+ 15:16 Hav 9:15, Rim 11:13

+ 15:19 Hav 15:12, 2Kor 12:12

+ 15:20 1Kor 3:10-11

+ 15:21 Isha 52:15

+ 15:22 Rim 1:13, 1Sal 2:18

+ 15:23 Hav 19:21

+ 15:25 Hav 24:17, 1Kor 16:3, 2Kor 9:1

+ 15:26 Hav 19:21, 2Kor 8:4

+ 15:27 1Kor 9:11

+ 15:31 2Kor 1:10-11, 2Sal 3:2

+ 15:32 Rim 1:10

+ 15:33 2Kor 13:11, Flp 4:9, 1Sal 5:23, 2Sal 3:16, Ibr 13:20

+ 16:1 Hav 18:18

+ 16:2 Flp 2:29

+ 16:3 Hav 18:2, 1Kor 16:19, 2Tim 4:19

+ 16:5 Kol 4:15

+ 16:13 Mark 15:21

+ 16:16 1Btr 5:14, 1Kor 16:20, 2Kor 13:12, 1Sal 5:26

+ 16:17 1Tim 6:3, 2Yuh 1:10

+ 16:18 2Btr 2:3, Kol 2:4

+ 16:19 Rim 1:8

+ 16:20 Rim 15:33, Ibt 3:15

+ 16:21 Hav 16:1

+ 16:23 1Kor 1:14

+ 16:25 Efs 1:9, Kol 1:26

+ 16:26 Kol 4:3-4

+ 16:27 Yahd 1:24-25

1 Korinfliklar

1 Korinfliklar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Kirish

PAVLUSNING

KORINFLIKLARGA

BIRINCHI MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi havoriy Pavlusdir. Bu maktub Korinfdagi jamoatga yozilgan va odatda “Korinfliklarga birinchi maktub” deb ataladi. Korinf qadimiy Yunonistonda muhim bandargoh shahar edi. Birinchi asr davomida Korinf shahri Rim imperiyasiga qaram edi. Oʻsha davrda Korinf aholisi turli millat vakillaridan tashkil topgan boʻlib, u yerda koʻp yahudiylar istiqomat qilar edi. Bu shahar rivojlangan savdo–sotigʻi, oʻziga xos madaniyati, avj olgan axloqsizligi va turli diniy oqimlar bilan nom chiqargan edi. Pavlus Korinfdagi yahudiylarga ham, gʻayriyahudiylarga ham Xushxabar aytib, u yerdagi jamoatga asos solgan edi.

Korinf jamoatida koʻplab muammolar bor edi, masalan, masihiylar har xil guruhlarga boʻlinib, oʻzaro koʻp bahslashar edilar, jamoatning baʼzi aʼzolari zino qilar edi. Shu bois, Pavlus jamoatga mazkur maktubini yoʻllab, ularga tanbeh beradi va toʻgʻri yoʻlga soladi. Shu bilan birga imonlilarning baʼzi savollariga javob bergan holda, nikoh, butlarga keltirilgan qurbonlik goʻshtini yeyish yoki yemaslik, ibodat paytida ayollarning roʻmol oʻrashi, Rabbimizni xotirlab non sindirish, ruhiy inʼomlar kabi mavzularni yoritib beradi. Pavlus Xushxabarning asl mohiyatini Iso Masihning oʻlikdan tirilishiga bevosita bogʻlaydi. Shu sababdan bu mavzuni batafsil yoritadi. Masih qaytib kelganda, Xudoga tegishli boʻlganlar tirilishini, oʻlim barham topishini, foniy tana mangu tanaga oʻzgarishini turli misollar orqali tushuntiradi.

Bu maktubning 13–bobi Muqaddas Kitobdagi eng muhim boblardan biri hisoblanadi. Bu bobda Pavlus sevgining asl maʼnosini ochib beradi, bunday sevgini amalda qoʻllagan jamoat barcha muammolardan xoli boʻlishini uqtiradi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Xudoning irodasi bilan Iso Masihning havoriysi boʻlish uchun daʼvat qilingan men — Pavlusdan va birodarimiz Sostenisdan* ²Xudoning Korinf shahridagi jamoatiga salom! Xudo sizlarni Oʻzining aziz xalqi boʻlishga daʼvat qilib, Iso Masih orqali Oʻzi uchun ajratib olgan. Shunday qilib, har yerda Rabbimiz Iso Masihga sajda qilayotganlarning qatoriga qoʻshildingiz. Iso Masih ularning ham, bizning ham Rabbimizdir⁺.

³Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih sizlarga inoyatu tinchlik ato etsin.

Xudoning koʻrsatgan iltifoti

⁴Xudoyim sizlarga Iso Masih orqali Oʻz inoyatini berdi. Shu bois doimo Xudoyimga sizlar uchun shukur aytaman. ⁵Iso Masih orqali Xudo sizlarni har qanday kalomda mohir, ilmu maʼrifatda boy qildi⁺. ⁶Shu tariqa men sizlarga aytgan Masih haqidagi xabar haqiqat ekanligi isbotlandi. ⁷Mana endi Rabbimiz Iso Masihning kelishini intizorlik bilan kutar ekansiz, Muqaddas Ruh beradigan inʼomlardan benasib emassizlar⁺. ⁸Rabbimiz Iso Masih kelgan kunda sizlar aybsiz boʻlishingiz uchun Xudo sizlarni oxirigacha qoʻllab–quvvatlaydi⁺. ⁹Sizlarni Oʻz Oʻgʻli Rabbimiz Iso Masih bilan muloqot qilishga chorlagan Xudo sadoqatlidir⁺.

Imonlilar jamoatidagi nizolar

¹⁰Ey birodarlarim, Rabbimiz Iso Masih nomi bilan sizlarga iltijo qilaman: hammangiz oʻzaro ahil yashanglar. Orangizda nizolarga yoʻl qoʻymay, fikr–xayolda tamomila yakdil boʻlinglar⁺. ¹¹Zero, ey birodarlarim, sizlarning orangizda janjallar borligi haqida opamiz* Xloisning xonadonidagilar menga xabar berishdi⁺. ¹²Men quyidagilarni nazarda tutyapman: orangizda baʼzilar: “Men Pavlusning shogirdiman”, yana baʼzilar esa: “Men Apollosning* shogirdiman”, yana boshqalar: “Men Butrusning* shogirdiman”, yana bir xil odamlar: “Men Masihning shogirdiman”, deb aytayotgan emish⁺. ¹³Nima, Masih boʻlinganmi? Yoki sizlar uchun Pavlus xochga mixlanganmi? Nahotki Pavlusning nomi bilan suvga choʻmdirilgan boʻlsangiz?!⁺ ¹⁴Xudoga shukurki, men sizlarning orangizdan Krispus va Gayusdan boshqa hech kimni suvga choʻmdirmadim⁺. ¹⁵Hech kim: “Men Pavlusning nomi bilan choʻmdirilganman”, deya olmaydi. ¹⁶Toʻgʻri, men Stefanasning uy ahlini ham suvga choʻmdirgan edim, ammo bulardan boshqa hech bir odamni suvga choʻmdirganim esimda yoʻq⁺. ¹⁷Zotan, Masih meni, odamlarni suvga choʻmdirsin deb emas, balki Xushxabarni yoysin deb yubordi. Menga bu Xushxabarni insonlarga oid boʻlgan donolik bilan yoyish buyurilmadi. Boʻlmasa, Masihning xochdagi oʻlimi haqidagi xabarning kuchi yoʻqolgan boʻlardi⁺.

Masih — Xudoning hikmati va qudrati

¹⁸Xoch haqidagi bu xabar halok boʻlayotganlarga telbalikday tuyuladi. Ammo biz — najot topayotganlar uchun esa u Xudoning qudratidir⁺. ¹⁹Axir, Muqaddas bitiklarda yozilgan–ku:

“Men donolarni donoligidan mahrum qilaman,

Idroklilarni idrokidan ayiraman.”*⁺

²⁰Donolar qani? Tafsirchilar va bu dunyoning faylasuflari qayerda? Xudo bu dunyoning hikmatini aqlsizlikka aylantirdi–ku, axir!⁺ ²¹Modomiki, Xudoning hikmati boʻyicha bu dunyo oʻz aql–zakovati bilan Xudoni tanib–bilmagan ekan, tentaklikday tuyulgan xabarga ishonganlarni Xudo qutqarishni lozim koʻrdi. ²²Mana, yahudiylar moʻjizalar talab qiladilar, yunonlar esa donolik payida yuradilar⁺. ²³Biz esa faqat xochga mixlangan Masih* haqidagi xabarni yoymoqdamiz. Bu xabar yahudiylar uchun haqorat boʻlsa, gʻayriyahudiylar* uchun telbalikdir⁺. ²⁴Biroq Xudo daʼvat qilgan yahudiy va gʻayriyahudiylar* uchun Masih xochi Xudoning qudrati va hikmatidir⁺. ²⁵Zero, Xudoning “aqlsizligi” inson donoligidan ustundir, Xudoning “zaifligi” inson qudratidan kuchliroqdir.

²⁶Ey birodarlarim, Xudo sizlarni daʼvat qilganda qanday odam edingizlar, bir esga oling–chi! Insoniy nuqtayi nazardan qaraganda, orangizda dono, qudratli yoki olijanoblar koʻp emasdi. ²⁷Lekin Xudo donolarni sharmanda qilish uchun dunyodagi aqlsiz deb hisoblanganlarni tanladi. U qudratlilarni sharmanda qilish uchun dunyodagi zaif hisoblanganlarni tanladi. ²⁸Dunyodagi eʼtiborli hisoblanganlar arzimas boʻlib qolsin deb, Xudo bu dunyodagi eʼtiborsiz va kamsitilgan, yaʼni ahamiyatsiz deb hisoblanganlarni tanladi⁺. ²⁹Shunday qilib, hech bir inson Xudoning oldida maqtana olmaydi⁺. ³⁰Iso Masih orqali Xudo bizga yangi hayot ato etib, U orqali donolikka ega boʻlganimizni namoyon qildi. Biz Masihning sharofati bilan oqlanib, gunohdan xalos boʻldik, Xudoning aziz xalqi boʻldik⁺. ³¹Shunday qilib, Muqaddas bitiklarda oʻrgatilganday, kim maqtanmoqchi boʻlsa, Egamizni bilaman, deb maqtansin*⁺.

2–BOB

Pavlus bayon etgan xabarning asosi

2¹Ey birodarlar, men sizlarga Xudoning sirli rejasini* eʼlon qilishga borganimda, soʻzamollik va insoniy donolik bilan gapirmadim⁺. ²Orangizda boʻlganimda, Iso Masih va Uning xochga mixlanganidan boshqa hech narsa haqida gapirmaslikka qaror qildim⁺. ³Oldingizga zaifligu qoʻrquv hissi bilan titrab bordim⁺. ⁴Men sizlarga Xushxabar aytib, vaʼz qilganimda, donolik qilib ishontirishga urinmadim, balki Xudoning Ruhi va qudratiga asoslandim,⁺ ⁵toki sizlarning imoningiz inson donoligiga emas, balki Xudoning qudratiga asoslansin⁺.

Xudoning donoligi

⁶Biz yetkazgan xabarni ruhan yetuk insonlar hikmatu donolik deb tan oladilar. Ammo bizning donoligimiz bu dunyoga yoki bu dunyoning oʻtib ketadigan hukmronlariga munosib boʻlgan donolik emas⁺. ⁷Biz Xudoning pinhon tutilgan sirli donoligi haqida gapiramiz. Bu donoligi bilan Xudo dunyo bino boʻlishidan avvalroq biz uchun najot rejasini tayyorlab qoʻygan edi. Uning maqsadi bizni Oʻz ulugʻvorligidan bahramand qilish edi⁺. ⁸Bu dunyoning hukmronlari Xudoning donoligini tushunmadilar. Tushunganlarida edi, ulugʻvor Rabbimiz Isoni xochga mixlamagan boʻlardilar⁺. ⁹Biz Muqaddas bitiklarda yozilgan sirli reja haqida gapiryapmiz:

“Hech bir koʻz koʻrmagan, hech bir quloq eshitmagan,

Inson aqli bovar qilmagan ajoyibotlarni

Xudo Oʻzini sevganlar uchun tayyorlab qoʻygan.”*⁺

¹⁰Bizlarga esa Xudo bularni Oʻzining Ruhi orqali oshkor qildi. Chunki Muqaddas Ruh hamma narsadan, hatto Xudoning chuqur oʻy–fikrlaridan ham ogohdir⁺. ¹¹Insonning oʻy–fikrlarini uning ichidagi oʻz ruhidan boshqa yana kim biladi?! Xuddi shu singari, Xudoning oʻy–fikrlarini Xudoning Ruhidan boshqa hech kim bilmaydi⁺. ¹²Biz Xudoning Ruhini qabul qildik, endi dunyoviy odamlar kabi oʻy–fikr qilmaymiz. Shuning uchun Xudo bizga nima ato qilganini aniq tushuna olamiz⁺. ¹³Biz bular haqida gapirganimizda insoniy donolik bilan gapirmaymiz, balki Muqaddas Ruh oʻrgatayotgan soʻzlar bilan ruhiy haqiqatni talqin qilamiz*⁺.

¹⁴Qalbida Xudoning Ruhi boʻlmagan insonlar Xudoning Ruhi oʻrgatgan haqiqatni rad qiladilar. Ular uchun bu haqiqat tentaklikday tuyuladi, bu haqiqatni ular tushuna olmaydilar. Zero, bu haqiqatni faqatgina Xudoning Ruhi yordami bilan tushunsa boʻladi⁺. ¹⁵Qalbida Xudoning Ruhi boʻlgan inson hamma narsaga baho bera oladi, ammo boshqalar u odamga baho berishga ojiz. ¹⁶“Axir, kim Rabbimizning fikr–zikrini anglab yetibdiki, Unga yoʻl–yoʻriq koʻrsatsa?!”* Biz esa Masihday fikrlay olamiz⁺.

3–BOB

Hamon goʻdakday boʻlgan imonlilar

3¹Ey birodarlar, sizlarga ruhan yetuk insonlarga gapirganday emas, balki bu dunyoga tegishli odamlarga gapirganday gapirdim. Yana sizlarga endigina Masihga ishongan, imonda goʻdakday boʻlgan insonlarga soʻzlaganday soʻzladim. ²Sizlarga bergan taʼlimotim milkka botadigan yegulikday emas, balki chaqaloqlarga kerak boʻlgan sutday edi, chunki sizlar kuchliroq taʼlimotga tayyor emas edingiz. Hozir ham tayyor emassiz,⁺ ³chunki bu dunyo hali ham sizlarga oʻz taʼsirini koʻrsatyapti. Orangizda hasadgoʻylik va janjalkashlik bor ekan, bu sizlarning hali ham bashariy tabiatingiz taʼsirida ekaningizni, insoniy fikrlab yashayotganingizni koʻrsatmaydimi?!⁺ ⁴Axir, baʼzilaringiz: “Men Pavlusning shogirdiman”, boshqalaringiz esa: “Men Apollosning* shogirdiman”, desangiz, sizlar insoniy fikrlab yashayotgan boʻlmaysizmi?

Xudoning xizmatidagi hamkorlar

⁵Axir, Pavlus kim? Apollos kim? Ular Xudoning xizmatkorlaridir, ular orqali sizlar imonga kelgansizlar. Har birimiz Egamiz bergan vazifani bajaramiz⁺. ⁶Men urugʻ ekdim, Apollos sugʻordi, lekin Xudo parvarishlab, oʻstirdi⁺. ⁷Kim ekkani yoki sugʻorgani muhim emas, eng muhimi oʻstiradigan Xudodir⁺. ⁸Ekuvchining ham, sugʻoruvchining ham maqsadi bir va ularning har biri oʻz mehnatiga yarasha mukofot oladi⁺. ⁹Biz Xudoning xizmatidagi hamkorlarmiz, sizlar esa Xudoning dalasisizlar. Ayni paytda sizlar Xudoning imorati hamsizlar⁺. ¹⁰Xudoning marhamati bilan men mohir bir meʼmorday imoratning poydevorini qoʻydim. Endi esa boshqalar uning ustida qurilish qilyaptilar. Har kim qanday qilib qurayotganiga diqqat qilsin⁺. ¹¹Zero, hech kim mavjud boʻlgan poydevordan boshqa poydevor qoʻya olmaydi. Bu poydevor Iso Masihdir⁺. ¹²Bu poydevor ustiga kimdir oltindan, kimdir kumush yoki qimmatbaho toshlardan, yana kimdir esa yogʻochu xashak yoki poxoldan imorat qurmoqda. ¹³Har kimning ishi qanday ekanligi qiyomat kunida ayon boʻladi. Oʻsha kuni hammaning ishi olovda sinaladi⁺. ¹⁴Kimning qilgan ishi olovga bardosh bersa, oʻsha kishi mukofot oladi. ¹⁵Kimning ishi yonib ketsa, u mukofotdan mahrum boʻladi. Holbuki, u Iso Masihga tegishli boʻlgani uchun najot topadi, lekin u olovdan qutulib chiqqan odamga oʻxshaydi⁺.

¹⁶Nahotki bilmasangiz?! Sizlar Xudoning maʼbadisizlar, Xudoning Ruhi orangizda maskan qilgan⁺. ¹⁷Kimki Xudoning maʼbadini buzsa, Xudo uni halok qiladi. Zero, Xudoning maʼbadi muqaddasdir, bu maʼbad esa sizlarsiz⁺.

¹⁸Hech kim oʻzini oʻzi aldamasin. Orangizda kimdir oʻzini bu dunyoda dono deb bilsa, oʻzining aqlsiz ekanligini tan olsin, shundagina u haqiqatan ham dono boʻladi. ¹⁹Chunki bu dunyoning donoligi Xudoning nazarida aqlsizlikdir. Muqaddas bitiklarda quyidagicha yozilgan–ku:

“U donolarni oʻzlarining ayyorliklari orqali tutib oladi.”*⁺

²⁰Yana shunday yozilgan:

“Egamiz donolarning niyatini anglaydi,

Niyatlarining behudaligini U biladi.”*⁺

²¹Shuning uchun orangizda hech kim boshqa bir insonning taʼlimotiga rioya qilayotgani bilan maqtanmasin. Axir, hammasi sizlarga tegishli–ku: ²²Pavlus, Apollos va Butrus*, dunyo ham, hayot va oʻlim ham, hozir va kelajak ham — bularning hammasi sizniki. ²³Sizlar esa Masihniki, Masih esa Xudonikidir⁺.

4–BOB

Havoriylarning martabasi va vazifasi

4¹Odamlar bizni Masihning xizmatkorlari hamda Xudoning sir–asrorlarini bayon etishga masʼul insonlar deb bilishlari kerak. ²Bizdan talab qilingan narsa ishonchli boʻlishdir. ³Meni sizlar hukm qilasizlarmi yoki mahkamada hukm qilishadimi, menga farqi yoʻq. Men oʻzimni oʻzim ham hukm qilmayman. ⁴Zotan, oʻzimda hech bir ayb koʻrmasam ham, bu bilan oʻzimni oqlamayman. Chunki meni hukm qiluvchi Rabbimiz Iso boʻladi⁺. ⁵Shu bois sizlar ham vaqtidan oldin, Rabbimiz kelmaguncha, aslo hukm qilmanglar. U kelib zulmatda yashirilgan narsalarni ravshan qiladi, inson yuraklarining maqsadlarini oshkor etadi. Oʻshanda har kim oʻz ishiga yarasha Xudoning tahsiniga sazovor boʻladi⁺.

⁶Ey birodarlar, men oʻzimni va Apollosni* misol qilib keltirdim, toki sizlar Muqaddas bitiklarda yozilganlarga binoan yashashni bizdan oʻrganinglar. Bir ustozni boshqasidan ustun qoʻymang⁺. ⁷Kim sizlarga shunday huquq berib qoʻygan?! Xudodan olmagan biror narsangiz bormi?! Bor narsangizni sizga Xudo bergan–ku, nima uchun xuddi oʻz kuchingiz bilan erishganday maqtanib yuribsiz⁺? ⁸Xohlagan hamma narsangizga erishib oldingizmi?! Boy boʻlib ketdingizmi?! Bizsiz hukmronlik qilyapsizmi?! Qani, endi haqiqatan ham hukmronlik qilayotgan boʻlsangiz edi, biz ham sizlar bilan birga hukmronlik qilsak⁺. ⁹Lekin men oʻylaymanki, Xudo biz — havoriylarni sharmandali ahvolga solib, maydonda namoyish qilinadigan, oʻlimga mahkum etilgan asirlarday qilib qoʻydi. Biz farishtalaru insonlar oldida, butun koinot oldida tomosha boʻlib qoldik⁺. ¹⁰Biz Masih haqi aqlsiz boʻlibmiz, sizlar esa Masih soyasida aqlli boʻlib qolibsizlar. Biz zaif, sizlar esa kuchli ekansiz! Sizlar obroʻ–eʼtiborli, biz esa sharmanda ekanmiz–da!⁺ ¹¹Hozirgacha och–yalangʻochmiz, tashnalik va kaltaklarga bardosh beryapmiz, sarson–sargardon boʻlib yuribmiz⁺. ¹²Oʻz mehnatimiz bilan kun koʻryapmiz. Bizni haqorat qilsalar, duo qilamiz, quvgʻin qilsalar, chidaymiz⁺. ¹³Bizni gʻiybat qilsalar, yaxshilik bilan javob beramiz. Hozirgacha biz dunyoning supurindisi, hammaning axlatiday boʻlib yuribmiz.

Pavlusning pand–nasihatlari

¹⁴Men bularni sizlarni xijolatda qoldirmoq uchun emas, balki sevimli bolalarimga nasihat qilganday, sizlarga nasihat qilib yozyapman⁺. ¹⁵Masihning yoʻlida minglab odamlar sizlarga ustozlik qilsa ham, sizlarning faqatgina bir ruhiy otangiz bor. Men sizlarga Xushxabarni yetkazib, Iso Masih orqali sizlarning ruhiy otangiz boʻldim⁺. ¹⁶Shuning uchun sizlarga yolvoraman, mendan oʻrnak olinglar*⁺. ¹⁷Ana shu maqsadda men Rabbimiz Isoga sodiq boʻlgan sevimli oʻgʻlim Timoʻtiyni* sizlarning oldingizga yuboryapman. Har yerda va har bir imonlilar jamoatida taʼlim berar ekanman, Iso Masihga tegishli boʻlib, qanday hayot kechirayotganimni u sizlarga aytib beradi⁺.

¹⁸Orangizda baʼzilar: “Pavlus kelmas ekan”, deb kekkayib, bilganini qilayotgan ekan. ¹⁹Ammo Rabbimiz Iso xohlasa, men yaqin orada oldingizga boraman. Shunda nafaqat bu takabbur odamlar qanday gaplar gapirayotganlarini, balki ularda qanday kuch borligini sinab koʻraman⁺. ²⁰Chunki Xudoning Shohligi quruq soʻzlar bilan emas, balki kuch–qudrat bilan namoyish etiladi⁺. ²¹Xoʻp, nima xohlaysizlar? Oldingizga kaltak bilan boraymi yoki mehr–muhabbat va muloyimlik ruhi bilan boraymi⁺?

5–BOB

Jamoatdagi axloqsizlikni yoʻq qilish haqida

5¹Orangizda jinsiy axloqsizlik bor ekanligi haqida gaplar yuribdi. Bunday axloqsizlik hatto butparastlar orasida ham sodir boʻlmagan ekan. Orangizdagi bir kishi oʻz otasining xotinini xotin qilib yashayotgan ekan⁺. ²Sizlar esa kekkayib yuribsizlar. Aksincha, motam tutib, bunday ish qilgan odamni orangizdan haydab chiqarishingiz kerak–ku! ³⁻⁴Toʻgʻri, hozir jismonan sizlar bilan emasman, ammo ruhan sizlar bilan birgaman. Men goʻyo sizlarning yoningizda boʻlgandek, bu ishni qilgan odam haqida allaqachon Rabbimiz Iso Masih nomi bilan hukm chiqardim. Sizlar birga yigʻilganingizda, Iso Masihning qudrati va mening ruhim sizlar bilan birga boʻladi⁺. ⁵Shunda oʻsha odamni shaytonga topshiringlar, toki uning tanasi halokatga uchrasin*, ruhi esa Rabbimiz Iso kelgan kunda xalos boʻlsin⁺.

⁶Maqtanishingiz oʻrinli emas. Nahotki ozgina xamirturush butun xamirni achitishini bilmasangizlar⁺? ⁷Orangizdan eski xamirturushni* chiqarib tashlanglar, shu tariqa yangi xamirday boʻlinglar. Sizlar aslida xamirturushsiz xamirdaysizlar–ku! Chunki Masih Oʻz jonini fido qilib, bizning Fisih qurbonligimiz boʻldi!⁺ ⁸Shuning uchun Fisih bayramini* nishonlaganday, yangi hayotimizni nishonlab yashaylik! Yomonlik va buzuqlik timsoli boʻlgan xamirturushga hayotimizdan oʻrin bermay, soflik va haqiqat bilan kun kechiraylik⁺.

⁹Men oldingi maktubimda* sizlarga jinsiy tomondan axloqsiz boʻlgan odamlar bilan munosabatda boʻlmaslik haqida yozgan edim⁺. ¹⁰Shubhasizki, bu dunyoning zinokorlarini, tamagirlarini, tovlamachilarini, butparastlarini nazarda tutmagan edim, aks holda, sizlar bu dunyo bilan butunlay aloqani uzishingizga toʻgʻri kelar edi. ¹¹Men sizlarga, oʻzini birodar deb atab turib, zinokor, tamagir, butparast, gʻiybatchi, mayxoʻr yoki tovlamachi odam bilan aloqa qilmanglar, u bilan birga hatto ovqat ham yemanglar, deb aytgan edim⁺. ¹²⁻¹³Qolaversa, imonlilar jamoatidan tashqaridagilarni hukm etishga bizning nima haqimiz bor? Ularni Xudo hukm qiladi. Sizlar jamoatdagilarni hukm qilsangiz, bas. Fosiq odamni oʻz orangizdan haydab chiqaringlar⁺.

6–BOB

Imonlilar orasidagi daʼvolarni hal qilish haqida

6¹Orangizda bittasining boshqa birovga daʼvosi bor ekan. Bu daʼvoni hal qilib bersin deb, u kishi Xudoning azizlari oldiga emas, balki imonsizlar oldiga borishga qanday jurʼat qilyapti⁺? ²Xudoning azizlari hatto dunyoni hukm qilishini nahotki sizlar bilmasangiz?! Modomiki, sizlar dunyoni hukm qilar ekansiz, nahotki ahamiyatsiz ikir–chikir ishlarni hukm qila olmasangiz⁺? ³Biz hatto farishtalarni ham hukm qilamiz–ku! Shuni bilmaysizlarmi?! Shunday ekan, turmush ikir–chikirlari nima boʻlibdi?! ⁴Nima uchun endi bir–biringizga daʼvoingiz boʻlsa, jamoatga daxli boʻlmagan hakamlarning oldiga boryapsiz?! ⁵Nahotki orangizda oʻz birodarlarining daʼvosini ajrim qila oladigan birorta dono odam topilmasa?! Uyalmaysizlarmi, axir?!⁺ ⁶Imonli birodar yana boshqa bir imonli birodari bilan daʼvolashmoqda, qolaversa buni imonsiz hakamlarning oldida qilyapti–ya!

⁷Undan koʻra, haqsizlikka chidab turganingiz sizlar uchun yaxshiroq boʻlmasmidi? Hatto hiyla–nayranglardan zarar koʻrish sizlar uchun afzalroq boʻlmasmidi? Bir–biringiz bilan daʼvolashishning oʻzi sizlar uchun tamoman magʻlubiyat–ku!⁺ ⁸Shunisi yetmaganday, sizlar hiyla–nayranglar bilan oʻz birodaringizga nohaqlik qilyapsizlar.

⁹Nahotki bilmasangizlar?! Nohaqlik qiluvchilar Xudoning Shohligidan bahramand boʻlmaydilar–ku! Adashmanglar, jinsiy tomondan axloqsiz boʻlganlar, butparastlar, zinokorlar, bachchabozlaru bachchalar,⁺ ¹⁰oʻgʻrilar, tamagirlar, mayxoʻrlar, gʻiybatchilar va tovlamachilar Xudoning Shohligidan bahramand boʻlmaydilar⁺. ¹¹Baʼzilaringiz oldin shunday edingiz. Endi esa sizlar Rabbimiz Iso Masihning nomi bilan va Xudoning Ruhi orqali poklandingiz, Xudoga bagʻishlandingiz, oqlandingiz⁺.

Aʼzoyi badaningiz bilan Xudoni ulugʻlang

¹²Baʼzilaringiz: “Xohlaganimni qilishga haqim bor”, deb aytyapsizlar. Toʻgʻri, lekin hamma narsa ham foydali emas. Xohlaganimizni qilishga haqimiz bor, lekin hech bir narsa bizning ustimizdan hokimlik qilmasligi kerak⁺. ¹³Baʼzilaringiz yana: “Ovqat qorin uchun, qorin esa ovqat uchun, Xudo ikkalasini ham yoʻq qiladi–ku”*, deb aytyapsizlar. Toʻgʻri, ammo badanimiz zino uchun xizmat qilmasligi kerak, aksincha, badanimiz bilan Rabbimiz Isoga xizmat qilishimiz kerak. Rabbimiz badanimiz ustidan hokimlik qilishi kerak. ¹⁴Rabbimizni tiriltirgan Xudo Oʻz qudrati bilan bizlarni ham tiriltiradi.

¹⁵Bilmaysizlarmi, axir?! Aʼzoyi badaningiz Masih tanasining aʼzosi–ku! Shunday ekan, men Masih tanasining aʼzolarini olib, fohisha tanasining aʼzolari qilib qoʻyarmikanman? Yoʻq, aslo!⁺ ¹⁶Fohisha bilan qovushgan u bilan bir tan boʻlishini bilmaysizlarmi?! Muqaddas bitiklarda: “Ikkalasi bir tan boʻladilar”*, deb yozilgan–ku!⁺ ¹⁷Rabbimiz Iso bilan birga boʻlgan esa U bilan bir ruhda boʻladi⁺.

¹⁸Jinsiy axloqsizlikdan oʻzingizni olib qochinglar! Jinsiy axloqsizlik bilan gunoh qilgan oʻz tanasiga qarshi gunoh qilgan boʻladi, qolgan hamma gunohlar esa tanaga bevosita bogʻlanmagan holda qilinadi⁺. ¹⁹Nahot bilmasangiz?! Qalbingizda maskan qilgan Muqaddas Ruhni Xudo sizlarga bergan. Tanangiz Muqaddas Ruhning maʼbadidir. Sizlar oʻzlaringizga tegishli emassizlar⁺. ²⁰Sizlar qimmat bahoga sotib olingansizlar. Shuning uchun oʻz tanangiz bilan Xudoni ulugʻlanglar*⁺.

7–BOB

Nikoh masalasi

7¹Endi sizlar menga yozganlaringizga kelaylik. Orangizda baʼzilar: “Er xotini bilan qovushmasin”, deb aytayotgan ekan. ²Lekin jinsiy axloqsizlikka yoʻl qoʻymaslik uchun har bir kishi oʻz xotini bilan, har bir ayol esa oʻz eri bilan qovushishi kerak. ³Er oʻz xotiniga nisbatan va xotin oʻz eriga nisbatan er–xotinlik vazifasini bajarsin⁺. ⁴Xotinning badani ustidan xotin emas, balki eri hokimlik qiladi. Xuddi shu singari, erning badani ustidan er emas, balki xotini hokimlik qiladi. ⁵Bir–biringizdan bosh tortmanglar. Faqatgina oʻzaro kelishgan holda, oʻzingizni ibodatga bagʻishlash* uchungina jinsiy aloqadan oʻzingizni tutib turing. Bundan soʻng yana qovushinglar, toki oʻzingizni tiya olmasligingizdan foydalanib, shayton sizlarni vasvasaga solmasin⁺. ⁶Men buni buyruq tariqasida emas, nasihat tariqasida aytyapman⁺. ⁷Qaniydi, hamma menga oʻxshab soʻqqabosh boʻlsa! Ammo har bir odamda Xudodan berilgan inʼom bor, biriniki bu boʻlsa, boshqasiniki udir⁺.

⁸Beva ayollar va xotini oʻlgan erkaklarga shunday deyman: men kabi boʻlsalar, oʻzlari uchun yaxshidir. ⁹Ammo ular oʻzlarini tiya olmasalar, uylansinlar, erga tegsinlar. Chunki shahvoniy ishq bilan yonishdan koʻra, uylanish, erga tegish yaxshiroqdir⁺.

¹⁰Quyidagi amr esa uylangan va erga tekkanlarga berilgan. U mendan emas, Rabbimiz Isodandir: xotin eri bilan ajrashmasin*⁺. ¹¹Ajrashgan boʻlsa, boshqa erga tegmasin yoki oʻz eri bilan yarashsin. Er ham oʻz xotini bilan ajrashmasin⁺.

¹²Eri yoki xotini imonli boʻlmaganlarga esa shunday deb aytaman. Bular Rabbimizning emas, mening soʻzlarimdir: birorta imonli erkakning xotini imonsiz boʻlsa–yu, ammo eri bilan yashashga rozi boʻlsa, er xotini bilan ajrashmasin⁺. ¹³Shuningdek, imonli ayolning eri imonsiz boʻlsa va u xotini bilan yashashga rozi boʻlsa, oʻsha ayol eridan ajrashmasin. ¹⁴Axir, imonsiz er imonli xotini tufayli poklanadi*. Shuningdek, imonsiz ayol imonli eri tufayli poklanadi. Natijada ularning farzandlari harom emas, pok boʻladi⁺. ¹⁵⁻¹⁶Xudo bizni tinchlikka chorlagan. Qayerdan bilasan ey xotin, balki sen orqali ering najot topar?! Ey er, qayerdan bilasan, balki sen orqali xotining najot topar?! Ammo imonsiz inson oʻzining imonli turmush oʻrtogʻidan ajrashmoqchi boʻlsa, ajrashaversin. Shundan keyin oʻsha ajrashgan imonli odamning boshi bogʻliq emas⁺.

Xudoning daʼvatiga qarab yashanglar

¹⁷Har bir insonni Xudo qanday daʼvat qilgan boʻlsa, Rabbimiz Iso uni qanday sharoitga solgan boʻlsa, u shunday yashashda davom etaversin. Barcha jamoatlarda mana shunday taʼlim berib kelyapman. ¹⁸Birov sunnatli* boʻlganda daʼvat etildimi, jarrohlik yordamida qayta sunnat qilinmaganday sunnatini oʻzgartirmasin. Boshqa birov sunnatsiz* boʻlganda daʼvat etildimi, sunnat qilinmasin⁺. ¹⁹Axir, sunnat qilingan yoki qilinmaganlikning hech ahamiyati yoʻq. Eng muhimi, Xudoning amrlariga amal qilishdir⁺. ²⁰Har kim qanday holatda daʼvat etilgan boʻlsa, oʻsha holatini oʻzgartirishga urinmasin. ²¹Agar qul boʻlganingda daʼvat etilgan boʻlsang, tashvishlanma. Ammo ozod boʻlishga imkon bor boʻlsa, fursatni gʻanimat bil.

²²Sizlar Rabbimiz Isoga tegishli boʻlishga daʼvat etilgansiz. Kim qul boʻlgan paytida daʼvat etilgan boʻlsa, endi Rabbimizning nazarida u ozod insondir. Shuningdek, kim ozod boʻlgan paytida daʼvat etilgan boʻlsa, endi u Masihning qulidir⁺. ²³Sizlar qimmat bahoga sotib olindingiz, shuning uchun oʻzingizni insoniy gʻoyalarga qul qilmanglar⁺. ²⁴Birodarlar, Xudo kimni qanday vaziyatda daʼvat qilgan boʻlsa, oʻsha vaziyatda qolib yashayversin.

²⁵Hali oila qurmagan erkagu ayollar masalasiga kelsak, Rabbimiz Iso bu haqda amr bermagan. Ammo men Egamizning mehr–shafqati bilan ishonchli boʻlgan kishi sifatida maslahat bera olaman⁺. ²⁶Hozirgi tang vaziyat sababli kishi qay holda boʻlsa, shunday qolgani yaxshidir. ²⁷Uylanganmisan? Xotining bilan ajrashma. Boʻydoqmisan? Xotin olmagin. ²⁸Bordi–yu, uylansang, bu gunoh emas. Shuningdek, qiz erga tegsa ham, gunoh boʻlmaydi. Ammo uylanganlarning tashvish va iztiroblari koʻp boʻladi, men sizlarni shulardan asramoqchiman.

²⁹Ey birodarlar, sizlarga yana shuni aytmoqchimanki, vaqt endi qisqa. Vaqti kelib, uylanganlaru uylanmaganlarning farqi boʻlmaydi. ³⁰Yigʻlayotganlaru sevinayotganlar, buyum xarid qilganlar oʻzlarining qaygʻu–alamlari, xursandchiligi va mol–dunyosi bilan ovora boʻlib qolmasin⁺. ³¹Bu dunyoning ishlari bilan ovora boʻlganlar endi buni bas qilsinlar. Axir, bu dunyo oʻtkinchi–ku!⁺

³²Men sizlarning tashvishsiz boʻlishingizni istayman. Boʻydoqning asosiy tashvishi Rabbimiz Isoni mamnun qilish, Uning ishlari bilan mashgʻul boʻlishdir⁺. ³³Uylangan kishi esa xotinini mamnun qilish niyatida dunyoviy ishlar haqida qaygʻuradi. ³⁴Uning fikri ikkiga boʻlingan. Hozir ersiz boʻlgan ayollar va erga tegmagan qizlarning ham tashvishi* Rabbimizning ishlari bilan mashgʻul boʻlishdir, ularning maqsadi ham jismonan, ham ruhan Rabbimizga bagʻishlanishdir. Erga tekkan ayol esa erini mamnun qilish niyatida dunyoviy ishlar haqida qaygʻuradi.

³⁵Men sizlarni chegaralash niyatida emas, balki sizlarning manfaatingizni koʻzlab bularni aytyapman. Toki sizlar fikringizni chalgʻitmasdan, sidqidildan Rabbimiz Isoga berilib, odobli hayot kechiringlar. ³⁶Agar unashtirilgan kishi oʻz qayligʻiga uylanmay, unga nisbatan notoʻgʻri muomala qilyapman, deb oʻylasa hamda unga uylanishni qattiq xohlasa, oʻzining bergan soʻzida turib, uylansin. Bu gunoh emas*. ³⁷Ammo u uylanishni ehtiyoj deb bilmay, oʻz qayligʻiga uylanmaslikka qattiq qaror qilib, bu borada irodasini koʻrsata olsa, bu ham yaxshi. ³⁸Shunday qilib, oʻz qayligʻiga uylangan kishi yaxshi ish qilgan boʻladi, uylanmagan esa undan ham yaxshiroq ish qilgan boʻladi⁺.

³⁹Xotin kishining eri tirik ekan, uning boshi bogʻliqdir. Agar eri oʻlsa, u istagan kishiga turmushga chiqishi mumkin, faqat u erkak Rabbimiz Isoga tegishli boʻlishi kerak⁺. ⁴⁰Ammo menimcha, oʻsha ayol tulligicha qolsa, u yana ham baxtli boʻladi. Ishonamanki, menda ham Xudoning Ruhi bor.

8–BOB

Butga keltirilgan qurbonlik goʻshti masalasi

8¹Butga keltirilgan qurbonlik goʻshti* masalasiga kelsak. Oʻzingiz aytganingizdek, hammamiz bu haqdagi haqiqatni bilamiz. Ammo bilim odamni shishintiradi, mehr–muhabbatli inson esa oʻzgalarning manfaatini koʻzda tutadi⁺. ²Agar bir kishi bilimliman deb oʻylasa, u hali zarur boʻlgan bilimga erishmagan⁺. ³Kim Xudoni yaxshi koʻrsa, Xudo uni tanib–biladi⁺.

⁴Endi butga keltirilgan qurbonlik goʻshtini yeyish masalasiga kelsak, biz shuni bilamizki, dunyoda but hech narsa emas, birgina Xudodan boshqa Xudo yoʻq⁺. ⁵Garchi yeru koʻkda xudo deb atalgan narsalar koʻp boʻlsa–da (haqiqatan, bunaqa “xudolar” va “rabbiylar” juda koʻp), ⁶biz uchun birgina Otamiz Xudo bor. U butun mavjudotning Yaratuvchisidir va biz U uchun yashaymiz. Shuningdek, birgina Rabbimiz Iso Masih bor. Butun mavjudot Masih orqali vujudga kelgan va biz U orqali yashaymiz⁺. ⁷Ammo hamma ham bularni bilmaydi. Orangizda baʼzilar “butlar bor” degan fikrga shunchalik oʻrganib qolganki, butlarga keltirilgan qurbonlik goʻshtini yeganda ularning vijdoni qiynaladi, chunki ular bunday goʻsht yeyishni hali ham butlarga sajda qilish deb biladi⁺. ⁸Oziq–ovqat bizni Xudoga yaqinlashtira olmaydi. Axir, yemasak ham biror narsa yoʻqotmaymiz, yesak ham biror foyda koʻrmaymiz⁺.

⁹Faqat ehtiyot boʻling, sizlarning bu erkinligingiz zaiflarning vasvasaga tushishiga sabab boʻlmasin. ¹⁰Masalan, sen bilimli odam, butxonada taom yeb oʻtiribsan, deylik. Bu masalada ikkilanib turgan birodaring seni koʻrib qoladi. Bundan keyin u butga keltirilgan qurbonlik goʻshtidan yeyishga moyil boʻlmaydimi?!⁺ ¹¹Oʻsha zaif birodaring uchun Masih oʻlgan, sen esa uni oʻz biliming tufayli halokatga yoʻliqtirasan⁺. ¹²Shunday qilib, ikkilanib turgan birodaringni vasvasaga solib, unga qarshi gunoh qilsang, Masihga qarshi gunoh qilgan boʻlasan. ¹³Agar biror ovqatni yeyishim birodarimning gunoh qilishiga sabab boʻlsa, uni vasvasaga solmaslik uchun endi men umrbod oʻsha ovqatni yemayman⁺.

9–BOB

Havoriyning haq–huquqlari

9¹Men ozod emasmanmi?! Men havoriy emasmanmi?! Rabbimiz Isoni koʻrmaganmanmi?! Rabbimiz yoʻlida qilgan mehnatimning mahsuli sizlar emasmi?!⁺ ²Agar boshqalar uchun havoriy boʻlmasam ham, hech boʻlmasa sizlar uchun havoriydirman. Axir, sizlar Rabbimizga tegishli boʻlganingiz uchun havoriyligimning muhrisizlar.

³Meni tanqid qilayotganlar oldida quyidagilar bilan oʻzimni oqlayman. ⁴Nahotki Rabbimiz yoʻlida qilgan xizmatimiz uchun tekin yeb–ichishga huquqimiz boʻlmasa?!⁺ ⁵Nima, boshqa havoriylar kabi, Rabbimiz Isoning ukalari* va Butrusga* oʻxshab, imonli bir ayolga uylanib, uni yonimizda olib yurishga haqimiz yoʻqmi?!⁺ ⁶Yoki faqatgina men bilan Barnabo kun kechirish uchun oʻz qoʻlimiz bilan mehnat qilishimiz kerakmi?!⁺

⁷Kim oʻz hisobidan askarlik qiladi?! Kim tok oʻtqazib, uning mevasini yemaydi?! Kim poda boqib, podaning sutini ichmaydi?!⁺ ⁸Bularni faqatgina insoniy nuqtayi nazardan aytayotganim yoʻq! Musoning qonuni ham xuddi shunday buyuradi–ku! ⁹Unda: “Gʻalla yanchayotgan hoʻkizning ogʻzini toʻsmang”*, deb yozilgan–ku. Nima, Xudo hoʻkizlar haqida qaygʻuryaptimi?!⁺ ¹⁰Yoʻq, Xudo buni bizning manfaatimiz uchun aytgan. Ha, bular biz uchun yozilgan. Shudgor qiluvchi ham, gʻalla yanchuvchi ham oʻz haqini olish umidi bilan ishlaydi–ku⁺. ¹¹Biz ruhiy jihatdan sizlarga xizmat koʻrsatsak–da, moddiy yordamingizni bizga koʻp koʻrasizmi⁺? ¹²Boshqalar sizlarning yordamingizdan bahramand boʻlayotgan ekan, bizning haqimiz ularnikidan ham koʻproq emasmi?! Lekin biz bu huquqimizdan foydalanmadik. Aksincha, Masihning Xushxabariga toʻsiq boʻlmaylik deb, har narsaga chidab yuribmiz.

¹³Bilmaysizlarmi, Maʼbadda xizmat qiluvchi ruhoniylar* Maʼbaddan ovqat olib yeydilar. Qurbongohda xizmat qiluvchilar keltiriladigan qurbonliklardan ulush oladilar⁺. ¹⁴Shuningdek, Rabbimiz Isoning Oʻzi buyurgani boʻyicha*, Xushxabar yoyish vazifasini boʻyniga olganlar bu ishi orqali kun kechira olishlari kerak⁺. ¹⁵Ammo men bu huquqlarimdan foydalanmadim va bundan faxrlanaman. Bu xatni oʻsha huquqimdan foydalanay, deb ham yozayotganim yoʻq. Menga faxrlanish huquqini berayotgan sababni yoʻqotishdan koʻra, oʻlganim yaxshiroqdir⁺. ¹⁶Men Xushxabarni aytar ekanman, bu bilan maqtanishga haqim yoʻq, chunki bu zimmamdagi vazifamdir. Ammo Xushxabarni yoymasam, mening holimga voy!⁺ ¹⁷Men buni oʻz tashabbusim bilan qilayotgan boʻlsam, mukofotga loyiq boʻlardim. Lekin mukofotga loyiq emasman, chunki bor–yoʻgʻi zimmamdagi vazifani bajaryapman, bu ishni qilishdan boshqa ilojim yoʻq⁺. ¹⁸U holda mening mukofotim nima? Mukofotim shundaki, men Xushxabarni yoyganimda, hech kimdan biron narsa soʻramayman. Shuning uchun Xushxabarni yoyish menga baʼzi bir huquqlarni bersa–da, ulardan foydalanmayman⁺.

Pavlusning maqsadi

¹⁹Men qul emas, erkin inson boʻlsam–da, hammaga qulday xizmat qildim. Yanada koʻproq odam Isoning shogirdi boʻlsin deb, shunday qildim⁺. ²⁰Oʻsha maqsadimni koʻzda tutib, yahudiylar uchun yahudiyday boʻldim, Musoning qonuniga tobe boʻlmasam–da, bu qonunga tobe boʻlganlar orasida xuddi ularday yashadim⁺. ²¹Musoning qonunini bilmaganlar orasida boʻlganimda, ular ham Isoning shogirdlari boʻlsin deb, xuddi shularday yashadim. Toʻgʻri, men Xudoning qonunidan ozod emasman, Masihning amrlariga tobeman⁺. ²²Zaif insonlar ham Isoni tanisinlar deb, ularning orasida boʻlganimda zaif insonday boʻldim. Hech boʻlmasa baʼzilarni qay yoʻl bilan boʻlsa–da, qutqaray deb, hammaga hamma narsa boʻldim⁺. ²³Men bularning hammasini Xushxabarni yoyish niyatida qilyapman, toki Xushxabar keltiradigan qut–barakalardan bahramand boʻlay.

²⁴Bilasizlar–ku, musobaqada koʻpgina yuguruvchilar qatnashadi, ammo faqat bir kishi gʻolib kelib, mukofot oladi. Sizlar ham shunday yuguringki, mukofotni qoʻlga kiritinglar⁺. ²⁵Axir, musobaqada qatnashadigan odam oʻz nafsini tiyib, tartib–intizom bilan mashq qiladi–ku! Ular soʻlib qoladigan gul toj olish uchun, biz esa boqiy toj olish uchun harakat qilamiz⁺. ²⁶Shuning uchun men maqsadsiz yugurmayman, kurashganimda zarbalarim aniq boʻladi. ²⁷Tanamni chiniqtirib, uni oʻz ixtiyorimga boʻysundiraman, toki boshqalarga Xushxabarni vaʼz qilib turib, oʻzim mukofotga noloyiq boʻlib qolmayin.

10–BOB

Isroil xalqining tarixidan ibratlar

10¹Birodarlar, ota–bobolarimizning tarixini yodingizga solmoqchiman. Ularning hammasi bulut ostida choʻlni kezib, Qizil dengizdan oʻtdilar*⁺. ²Ular bulut ostida kezib, Qizil dengizdan oʻtganda, goʻyo suvga choʻmdirilganday boʻlib, Musoning izdoshlari boʻldilar. ³Moʻjiza orqali ularning hammasiga bir xil ovqat berildi*⁺. ⁴Moʻjiza orqali hammasiga ichish uchun suv berildi. Moʻjiza orqali ular qoyadan suv olib ichdilar*. Oʻsha qoya Masihning timsoli edi. Yurgan yoʻllarida Masih ular bilan birga edi. ⁵Garchi shunday boʻlsa ham, ularning deyarli hammasi Xudoni norozi qildi, shuning uchun itoatsizlarni Xudo sahroda halok qildi⁺.

⁶Itoatsizlarning boshiga tushgan koʻrgiliklar bizga ibrat boʻldi, toki biz ham ularga oʻxshab yovuzlik payida boʻlmaylik⁺. ⁷Ularning baʼzilariga oʻxshab, butparast boʻlmaylik. Ular haqida shunday yozilgan–ku: “Xalq oʻtirib yeb–ichgandan keyin koʻngilxushlik qildi.”*⁺ ⁸Ularning baʼzilariga oʻxshab jinsiy axloqsizlikka berilmaylik. Ular axloqsizlik qilganlari uchun bir kunda yigirma uch mingtasi nobud boʻldi*⁺. ⁹Masihni sinamaylik, chunki ulardan baʼzilari shunday qilib, ilonlarning zahridan halok boʻldilar*⁺. ¹⁰Hech nolimaylik. Ulardan baʼzilari mingʻirlab nolidilar, shuning uchun Azroil ularni urib, nobud qildi*⁺.

¹¹Ular boshidan kechirgan bu hodisalar bizlarga ibrat boʻldi. Zamon oxirlashib qolgan paytda yashayotganlarga, yaʼni bizlarga saboq boʻlishi uchun bu hodisalar Muqaddas bitiklarda yozib qoldirilgan⁺. ¹²Shuning uchun mahkam turibman, deb oʻylagan odam ehtiyot boʻlsin, tagʻin qoqilib yiqilmasin⁺. ¹³Sizlar tushgan vasvasaga boshqalar ham duchor boʻlgan. Ammo Xudo sodiqdir, U kuchingizdan ortiq vasvasaga tushishingizga yoʻl qoʻymaydi. Vasvasaga bardosh bera olishingiz uchun kerakli paytda vasvasadan qutulish yoʻlini ham beradi⁺.

Jinlar bilan aloqada boʻlmaslik haqida

¹⁴Ey azizlarim, butparastlikdan oʻzingizni olib qoching!⁺ ¹⁵Men sizlarni aqli raso odamlar deb bilib gapiryapman. Aytayotganlarimga oʻzingiz baho beringlar. ¹⁶Biz dasturxon atrofida jam boʻlib oʻtirganimizda*, Xudoga shukur aytib qutlugʻ kosadan ichganimizda Masihning toʻkilgan qoniga sherik boʻlamiz, nonni boʻlishib yeganimizda esa Uning qurbon qilingan tanasiga sherik boʻlamiz–ku!⁺ ¹⁷Bitta nonni boʻlib yeganimizday, biz hammamiz, koʻpchilik boʻlsak–da, bir tanani hosil qilamiz⁺.

¹⁸Isroil xalqiga qaranglar! Qurbongohdagi qurbonliklardan tanovul qilish ular uchun Xudoga sajda qilish degani–ku!⁺ ¹⁹Men bu bilan nima demoqchiman oʻzi? Butga bagʻishlangan qurbonlikning ham biror ahamiyati bormi? Butning oʻzi ham biror ahamiyatga egami⁺? ²⁰Yoʻq! Butparastlar qurbonlik keltirganlarida, aslida qurbonlikni xudo deb atalgan butlarga emas, balki jinlarga bagʻishlagan boʻladilar. Jinlarga sherik boʻlishingizni men xohlamayman⁺. ²¹Sizlar ham Rabbimiz Isoning kosasidan, ham jinlarning kosasidan icha olmaysizlar. Ham Rabbimiz dasturxonidan, ham jinlarning dasturxonidan bahramand boʻla olmaysizlar⁺. ²²Nahotki Rabbimiz Isoning rashkini qoʻzgʻatmoqchi boʻlsangiz? Nahotki sizlar Undan ham qudratliroq boʻlsangiz?!⁺

Boshqalarning manfaatini koʻzlash

²³Baʼzilaringiz: “Inson xohlaganini qilishga haqli”, deb aytyapsiz. Toʻgʻri, lekin hamma narsa ham foydali emas. Inson xohlaganini qilishga haqi bor, lekin hamma narsa ham manfaat keltirmaydi⁺. ²⁴Hamma birinchi oʻrinda oʻzining emas, boshqalarning manfaatini koʻzda tutsin⁺. ²⁵Bozordagi goʻsht qayerdan kelgani haqida soʻrab–surishtirmay, pok vijdon bilan yeyaveringlar⁺. ²⁶Axir, Muqaddas bitiklarda shunday yozilgan–ku:

“Egamiznikidir zamin, undagi butun borliq.”*⁺

²⁷Agar Masihni bilmagan birorta odam sizlarni uyiga chaqirsa va siz u yerga boradigan boʻlsangiz, oldingizga qoʻyilgan hamma narsani qayerdan kelganini soʻrab–surishtirmay, pok vijdon bilan yeyaveringlar⁺. ²⁸⁻²⁹Lekin bir birodar sizga: “Bu qurbonlik goʻshti”, deb aytsa, unda oʻsha aytgan odam haqi va uni vasvasaga solmaslik uchun oʻsha goʻshtni yemanglar*. Goʻsht yeyish siz uchun gunoh boʻlmasa ham, oʻsha odam uchun gunoh, u goʻshtni yesa, vijdoni qiynaladi. Ammo men bu goʻshtni yemasam ham erkinligim cheklanib qolmaydi. ³⁰Agar men Xudoga shukrona aytib ovqatni tanovul qilsam, oʻsha ovqatni yeganim uchun malomatga qolmayman⁺.

³¹Shunday qilib, yeysizlarmi, ichasizlarmi, nimaiki qilsangiz ham, hammasini Xudoni ulugʻlash uchun qilinglar⁺. ³²Yahudiylaru gʻayriyahudiylarni, Xudoni biladiganu bilmaydiganlarni oʻylab ish tuting⁺. ³³Men ham oʻz manfaatimni emas, boshqalarning manfaatini koʻzlayapman, ular najot topsin deb, turli yoʻllar bilan hammaning koʻnglini topishga harakat qilyapman⁺.

11–BOB

11¹Men Masihdan oʻrnak olganim kabi, sizlar ham mendan oʻrnak olinglar⁺.

Bosh yopinchiqlari haqida

²Doim meni eslab turganlaringiz va men sizlarga oʻrgatgan urf–odatlarga amal qilayotganlaringiz uchun sizlarni maqtasam arziydi. ³Lekin bilinglarki, ayol erkakdan yaratilgan, har bir erkakning hayot manbai Masihdir, Masihning hayot manbai esa Xudodir⁺. ⁴Boshini yopib ibodat qilgan yoki shu holda boshqalarga Xudoning soʻzini yetkazgan har bir erkak Masihni sharmanda qilgan boʻladi–ku! ⁵Ayol kishi boshiga hech narsa oʻramay ibodat qilsa yoki Xudoning soʻzini gapirsa, erkaklarga isnod keltiradi, axir, boshini yopmaslik sochini qirib tashlash bilan barobar–ku!⁺ ⁶Agar ayol kishi boshiga biror narsa oʻrashni xohlamasa, mayli, sochini kesib tashlayversin. Agar kalta soch va qirilgan bosh ayol kishining sharmanda ekanligini koʻrsatsa, ayollar boshlariga roʻmol oʻrasinlar⁺.

⁷Erkak kishi boshini yopmasligi kerak, chunki u Xudoning suratida yaratilgan va Uning ulugʻvorligini aks ettiradi. Ayol kishi esa erkak kishining ulugʻvorligini aks ettiradi⁺. ⁸Axir, erkak ayoldan emas, balki ayol erkakdan yaratilgan⁺. ⁹Erkak ayol kishi uchun emas, balki ayol erkak uchun yaratilgan⁺.

¹⁰Sizlarga shuni aytmoqchiman: ayol kishi boshiga biror narsa oʻraydimi yoki yoʻqmi, bu haqda oʻzi qaror qilishga haqi bor. Axir, erkaklar qatori, ular ham farishtalarni hukm qiladilar–ku!* ¹¹Holbuki, Rabbimiz Isoga tegishli boʻlganlar orasida ayol kishi erkakdan mustaqil emas, erkak kishi esa ayoldan mustaqil emas⁺. ¹²Ayol kishi erkakdan yaratilgani toʻgʻri, lekin oʻsha paytdan beri har bir erkak ayol kishidan tugʻilgan. Aslida esa butun borliqning manbai Xudodir. ¹³Oʻzingiz oʻylab koʻring–chi, ayol kishi boshini yopmay Xudoga ibodat qilishi toʻgʻrimi? ¹⁴Erkak kishining sochlari uzun boʻlsa, bu erkak uchun sharmandalik ekanligini tabiatning oʻzi oʻrgatadi–ku! ¹⁵Xuddi shunga oʻxshab, ayol kishining sochi uzun boʻlsa, bu ayol kishi uchun sharaf emasmi?! Axir, uzun soch boshiga roʻmol oʻrash kerakligini koʻrsatadi⁺. ¹⁶Agar birortasi bu masaladagi yoʻl–yoʻriqlarim haqida bahslashmoqchi boʻlsa, bilsinki, Xudoning jamoatlarida biz aytib oʻtganlardan boshqa urf–odatlar yoʻq.

Rabbimiz Isoni xotirlash haqidagi yoʻl–yoʻriqlar

¹⁷Quyidagi masalalarga kelganda esa sizlarni maqtay olmayman. Yigʻilishlaringiz* foydadan koʻra, koʻproq zarar keltirayotgan ekan. ¹⁸Avvalo, siz — imonlilar birga yigʻilganingizda har xil guruhlarga boʻlinar ekansiz, bunga qisman boʻlsa ham ishonaman⁺. ¹⁹Toʻgʻri, kelishmovchiliklarning oldini olib boʻlmaydi. Axir, kelishmovchilik boʻlgandagina orangizda kim toʻgʻri fikr qilayotgani bilinadi⁺.

²⁰Sizlar birga yigʻilganingizda hech ham Rabbimiz Isoni xotirlayotganga oʻxshamaysiz. ²¹Chunki hamma oʻzi olib kelgan ovqatini oʻzi tanovul qilayotgan ekan. Shunday qilib, baʼzilar och qolayotgan ekan, baʼzilar esa mast boʻlib qolayotgan ekan. ²²Nahotki yeyish va ichish uchun uylaringiz boʻlmasa?! Yoki Xudoning jamoatini pisand qilmay, yoʻqsillarni xijolatda qoldirmoqchimisizlar? Sizlarga yana nima aytayin? Sizlarni maqtaymi? Yoʻq, sizlarni bu xususda maqtamayman⁺.

²³Men sizlarga bergan yoʻl–yoʻriqlarni Rabbimiz Isodan oʻrganganman. Rabbimiz Iso xoinlarcha tutib berilgan kechada qoʻliga non oldi–da,⁺ ²⁴shukrona duosini aytib, sindirdi va shunday dedi*: “Bu non Mening tanamni bildiradi. Tanam sizlar uchun fido boʻladi. Birgalikda non sindirib yeganingizda Meni xotirlanglar.”⁺ ²⁵Ovqatlanib boʻlganlaridan keyin, Iso yana shukrona aytib, sharob quyilgan kosani oldi–da, shunday dedi: “Bu kosa Xudoning yangi ahdini bildiradi. Bu ahd sizlar uchun toʻkiladigan qonim evaziga kuchga kiradi. Birgalikda kosadan sharob ichganingizda Meni xotirlanglar.”⁺ ²⁶Har safar birgalikda shu tarzda non yeb, sharob ichar ekansiz, Rabbimiz kelguniga qadar Uning oʻlimini eʼlon qilayotgan boʻlasizlar.

²⁷Shunday qilib, kimda–kim Rabbimizning yoʻlida yurganlarga nomunosib ravishda bu nondan yesa yoki Rabbimizning kosasidan ichsa, Rabbimizning tanasi va qoniga qarshi gunoh qilgan boʻladi⁺. ²⁸Shuning uchun har bir kishi oʻzini oʻzi tekshirib koʻrsin, shundan soʻnggina nondan yesin va sharobdan ichsin. ²⁹Rabbimizning tanasini pisand qilmasdan* yeb–ichgan odam oʻzini oʻzi mahkum qilgan boʻladi. ³⁰Mana shu sababdan koʻplaringiz zaif va xastasizlar, hatto baʼzilar oʻlib ketgan. ³¹Agar oʻzimizni oʻzimiz yaxshilab tekshirganimizda edi, mahkum boʻlmas edik. ³²Dunyo bilan birga mahkum boʻlmasligimiz uchun Rabbimiz Iso bizni hukm qilib, adabimizni beryapti⁺. ³³Shuning uchun, birodarlarim, Rabbimizni xotirlash niyatida birgalikda yeb–ichish uchun yigʻilganingizda, bir–biringizni kutib turinglar. ³⁴Agar biror kishi och boʻlsa, oʻz uyida ovqat yeb kelsin. Shunda yigʻilishingizdagi xulq–atvoringiz sizlarni mahkum qilmaydi. Qolgan masalalar haqida oldingizga borganimdan keyin yoʻl–yoʻriq koʻrsataman.

12–BOB

Muqaddas Ruh beradigan inʼomlar haqida

12¹Ey birodarlarim, endi Muqaddas Ruh beradigan inʼomlar masalasiga kelsak, bu haqda toʻliq tushunchaga ega boʻlishingizni xohlayman⁺. ²Esingizdami, sizlar Xudosiz boʻlgan paytlaringizda yoʻldan ozib, soqov butlarga sajda qilar edingiz⁺. ³Shuning uchun quyidagilarni bilishingizni xohlayman. Xudoning Ruhidan ilhom olayotgan hech kim Isoni laʼnatlamaydi, shuningdek, hech kim Muqaddas Ruhning ilhomisiz Isoni Rabbim deb ayta olmaydi⁺.

⁴Ruh beradigan inʼomlar har xildir, ammo Ruh birdir⁺. ⁵Xizmat qilish yoʻllari har xildir, Rabbimiz Iso esa birdir⁺. ⁶Toʻgʻri, xizmatlar har xildir, lekin har bir insonga bu xizmatlarni bajarish qobiliyatini berayotgan Xudo birdir⁺.

⁷Umumiy manfaat uchun Muqaddas Ruh har kimda oʻziga xos ravishda namoyon boʻladi. ⁸Bir odamga Ruh orqali donolik bilan gapirish qobiliyati beriladi, boshqa birovga esa xuddi shu Ruh orqali ilm–maʼrifatga toʻla soʻzlarni gapirish qobiliyati beriladi. ⁹Oʻsha Ruh orqali kimgadir kuchli bir imon beriladi, boshqa birovga esa shifo berish inʼomi beriladi⁺. ¹⁰Baʼzilarga moʻjizalar koʻrsatish qobiliyati, boshqalarga Xudoning soʻzini yetkazish inʼomi berilgan. Yana boshqalarga esa ruhlarning farqiga borish inʼomi berilgan. Kimgadir nomaʼlum tillarda gapirish inʼomi berilgan boʻlsa, boshqalarga bu tillarni taʼbir qilish inʼomi berilgan⁺. ¹¹Bularning hammasini Muqaddas Ruh bajo qiladi. Har bir insonga Ruhning Oʻzi loyiq koʻrgan inʼomni ato qiladi.

Tana bir, tana aʼzolari esa koʻp

¹²Tana bir boʻlsa–da, uning aʼzolari koʻp. Xuddi shuningdek, tana aʼzolari koʻp boʻlsa–da, ularning hammasi bir tanani tashkil qiladi. Masihning tanasi, yaʼni jamoat ham shundaydir⁺. ¹³Axir, biz hammamiz — yahudiylaru yunonlar*, qullaru ozod boʻlganlar, bir tana boʻlishimiz uchun bir Muqaddas Ruhga choʻmdirildik. Hammamiz oʻsha bir Ruhga toʻlib–toshganmiz⁺. ¹⁴Zotan, badan bir aʼzodan emas, balki koʻp aʼzolardan iborat. ¹⁵Oyoq: “Men qoʻl emasman, shuning uchun tanaga tegishli emasman” degani bilan tanaga tegishli boʻlmay qolmaydi–ku! ¹⁶Quloq ham: “Men koʻz emasman, shuning uchun tanaga tegishli emasman” degani bilan tanaga tegishli boʻlmay qolmaydi–ku! ¹⁷Axir, butun tana koʻz boʻlsa, qanday qilib eshitadi? Agar butun tana quloq boʻlsa, qanday qilib hidlay oladi? ¹⁸Axir, Xudo tana aʼzolarining har birini Oʻzi xohlagan joyiga qoʻygan. ¹⁹Agar ularning hammasi birgina aʼzo boʻlganda, tana boʻlarmidi?!

²⁰Shunday qilib, tana aʼzolari koʻp, lekin tana birdir. ²¹Koʻz qoʻlga: “Sen menga kerak emassan”, deb ayta olmaydi, bosh ham oyoqlarga: “Sizlar menga kerak emassizlar”, deya olmaydi–ku! ²²Aksincha, ojiz tuyulgan tana aʼzolari eng kerakli aʼzolardir. ²³Biz tanamizning uyatli hisoblangan aʼzolariga eʼtibor berib, ularni yopib yuramiz. Koʻrimsiz tuyulgan tana aʼzolarimizga diqqat–eʼtibor qilamiz. ²⁴Uyatli boʻlmagan tana aʼzolarimizga bunday eʼtibor berishimizning hojati yoʻq. Xudo tanamizni shunday yaratganki, hurmat–eʼtiborsiz aʼzolarga koʻproq izzat–eʼtibor beriladi. ²⁵Shunday qilib, tana aʼzolari orasida kelishmovchilik boʻlmaydi, balki barcha aʼzolar bir–biriga gʻamxoʻrlik qiladi. ²⁶Agar bir aʼzo azob cheksa, qolgan barcha tana aʼzolari u bilan birga azob chekadi. Agar bir aʼzo yuksalsa, qolgan barcha aʼzolar u bilan birga sevinadi⁺.

²⁷Endi sizlar Masihning tanasisizlar, har biringiz tananing alohida bir aʼzosisiz⁺. ²⁸Shu tariqa, Xudo imonlilar jamoatiga, birinchidan, havoriylarni, ikkinchidan, paygʻambarlarni, uchinchidan, muallimlarni tayinlab berdi. Keyin baʼzilarga moʻjiza koʻrsatish qobiliyatini, boshqalarga esa shifo berish inʼomini, yana boshqalarga yordam berish, boshqarish, nomaʼlum tillarda gapirish qobiliyatlarini ato qildi⁺. ²⁹Hamma havoriymi?! Hamma ham Xudoning soʻzlarini yetkaza oladimi?! Hamma ham muallimmi?! Hamma moʻjiza koʻrsatadimi?! ³⁰Hammada shifo berish inʼomi bormi?! Hamma ham nomaʼlum tillarda gapirish qobiliyatiga egami?! Hamma ham nomaʼlum tillarda aytilganlarni talqin qila oladimi?!

³¹Sizlar ulugʻroq inʼomlarga ega boʻlishga intilinglar. Endi sizlarga eng oliy yoʻlni koʻrsataman⁺.

13–BOB

Sevgi — eng oliy xislat

13¹Agar men insonlarning va farishtalarning tillarida gapirsam–u, lekin sevgim boʻlmasa, jaranglaydigan mis cholgʻu, yangraydigan zil boʻlib qolaman. ²Agar menda Xudoning soʻzini yetkazish inʼomi boʻlsa, butun sirlardan voqif boʻlib, har qanday bilimga ega boʻlsam, agar togʻlarni koʻchiradigan imonga ega boʻlsam–u, lekin sevgim boʻlmasa, men hech narsaga arzimas inson boʻlib qolaman⁺. ³Bor mulkimni muhtojlarga taqsimlab bersam, menga sharaf keltirsin deb, hatto qiynoqlarga rozi boʻlsam–da*, lekin sevgim boʻlmasa, bularning menga foydasi yoʻq.

⁴Sevgi sabr–toqatli va mehribondir. Sevgi hasad qilmaydi, maqtanmaydi, kekkaymaydi. ⁵Sevgi odobsizlik qilmaydi, xudbinlik qilmaydi, achchiqlanmaydi, kek saqlamaydi. ⁶Sevgi nohaqlikdan sevinmaydi, aksincha, haqiqat qaror topganda shodlanadi. ⁷Sevgi har narsani koʻtaradi, hech qachon ishonchini yoʻqotmaydi, har qanday sharoitda umid saqlaydi, har narsaga toqat qiladi.

⁸Xudoning soʻzini yetkazish inʼomi ham, nomaʼlum tillarda gapirish inʼomi ham yoʻq boʻladi, bilim ham bartaraf boʻladi. Sevgi esa aslo ado boʻlmaydi. ⁹Mana, hozir bilimimiz toʻliq emas, Xudoning soʻzini yetkazish qobiliyatimiz ham cheklangan. ¹⁰Kamolot zohir boʻlganda esa toʻliqsiz narsalar bartaraf boʻladi. ¹¹Bolalik paytlarimda men bola kabi gapirardim, bola kabi fikr qilardim, bola kabi mulohaza qilar edim. Voyaga yetgach, bolalikni tashladim⁺. ¹²Shu singari, biz hozir xira oyna orqali koʻrganday boʻlyapmiz, ammo vaqti kelganda aniq koʻramiz. Hozirgi bilganlarim toʻliq emas. Oʻsha paytda esa Xudo meni toʻliq bilgani kabi men ham hamma narsani toʻliq tushunaman⁺.

¹³Mana bu uch narsa bor: ishonch, umid va sevgi. Sevgi esa eng aʼlosidir.

14–BOB

Muqaddas Ruh ato qiladigan inʼomlardan foydalanish

14¹Sevgining payida boʻlinglar, shuningdek, Muqaddas Ruh beradigan inʼomlarni olishga, ayniqsa insonlarga Xudoning soʻzini yetkazishga intilinglar⁺. ²Kim nomaʼlum tilda gapirsa, insonlarga emas, Xudoga gapiradi, chunki uni hech kim tushunmaydi. U Ruhdan ilhomlanib, sirlarni gapiradi. ³Xudoning soʻzini yetkazadiganlar esa odamlarni imonda mahkam turishga undaydilar, ularga dalda beradilar, yupatadilar. ⁴Odam nomaʼlum tilda gapirganda, faqatgina oʻzining imonini mustahkamlaydi. Xudoning soʻzini odamlarga yetkazadigan inson esa butun jamoatning imonini mustahkamlaydi. ⁵Hammangiz ham nomaʼlum tillarda gapirishingizni istayman, lekin boshqalarga Xudoning soʻzini yetkazadigan inson boʻlishingizni undan ham koʻproq xohlayman. Chunki Xudoning soʻzini aytish odamlarga koʻproq foyda keltiradi, lekin nomaʼlum tilda gapirganning soʻzlari talqin qilinsa, bu ham jamoatning imonini mustahkamlaydi⁺.

⁶Xoʻsh, birodarlarim, men sizlarning oldingizga kelib, nomaʼlum tilda gapirsam–da, lekin aytganlarim sizlarga hech qanday tushuncha, bilim bermasa, Xudoning soʻzini yetkazmasa va yoʻl–yoʻriq koʻrsatmasa, men sizlarga qanday foyda keltirgan boʻlaman? ⁷Hatto jonsiz cholgʻu asboblari ham, masalan, nay yoki chang, farqli bir sado chiqarmasa, nay yoki changda qanday musiqa chalinayotganini odam qayerdan biladi? ⁸Agar burgʻu noaniq bir sado bersa, kim jangga tayyorgarlik koʻrishni boshlaydi⁺? ⁹Shunga oʻxshab, agar sizlarning gapingiz tushunarsiz boʻlsa, tinglovchilaringiz nima gapirganingizni qanday bilib oladilar? Sizlar havoga gapirganday boʻlasizlar.

¹⁰Dunyoda tillar koʻp va xilma–xildir, ulardan birortasi ham maʼnosiz emas. ¹¹Agar men biror tilni tushunmasam, u tilda gapirayotgan odam uchun men ajnabiyman, u ham men uchun ajnabiydir. ¹²Modomiki, sizlar Ruh beradigan inʼomlarga ega boʻlishga intilayotgan ekansizlar, butun jamoatning imonini mustahkamlaydigan inʼomga boy boʻlish payida boʻlinglar. ¹³Shuning uchun nomaʼlum tilda gapirgan odam oʻzining aytganlarini talqin qilish qobiliyatini olish uchun ham ibodat qilsin. ¹⁴Agar men nomaʼlum tilda ibodat qilsam, ruhim ibodat qiladi, ongim esa bunda ishtirok etmaydi. ¹⁵Xoʻp, bundan qanday xulosa chiqaraman? Ruhim bilan ibodat qilaman, ongim bilan ham ibodat qilaman. Ruhim bilan hamdu sano aytaman, ongim bilan ham hamdu sano aytaman⁺. ¹⁶Aks holda, agar sen ruhing bilan nomaʼlum tilda hamdu sano aytsang, atrofdagilar qanday qilib sening shukrona ibodatingga qoʻshilib “omin” deb ayta oladi? Ular sening aytayotganlaringni tushunmaydi–ku!⁺ ¹⁷Shu tarzda shukrona aytganing yaxshi, lekin bu atrofdagilarning imonini mustahkamlamaydi–ku! ¹⁸Xudoga shukurki, nomaʼlum tillarda men hammangizdan ham koʻproq gapiraman. ¹⁹Imonlilar jamoatida esa nomaʼlum tilda minglab soʻzlarni gapirgandan koʻra, boshqalarga nasihat qilish uchun tushunarli beshtagina soʻz aytishni afzal bilaman.

²⁰Ey birodarlarim, yosh bolalarday fikr qilmanglar. Aksincha, yomonlikka kelganda chaqaloqdek boʻlib, aql–idrokka kelganda esa yetuk insonlar boʻlinglar⁺. ²¹Muqaddas bitiklarda* quyidagiday yozilgan:

“Egamiz shunday demoqda:

«Men bu xalqqa oʻzga tillarda,

Begona xalqlarning ogʻzi orqali gapiraman,

Ammo shunda ham ular Menga quloq solmaydilar.»”*⁺

²²Demak, nomaʼlum tillar imonlilar uchun emas, balki imonsizlar uchun alomatdir. Xudoning soʻzini yetkazish inʼomi esa imonsizlar uchun emas, imonlilar uchun alomatdir⁺. ²³Agar imonlilar jamoati bir joyda yigʻilib, hammasi nomaʼlum tillarda gapirayotgan boʻlishsa, u yerda bundan bexabar boʻlganlar, yaʼni imonsizlar boʻlsa, ular: “Bular jinni boʻlib qolibdi”, deb aytmaydimi?!⁺ ²⁴Ammo hamma Xudoning soʻzini tushunarli ravishda boshqalarga yetkazib berayotgan boʻlsa, u yerdagi imonsiz odam ularning aytganlarini eshitadi. Shundan keyin yuragini tekshirib koʻradi–da, gunohkor ekanligiga amin boʻladi. ²⁵Uning yuragidagi sirlari fosh boʻladi. Shunda u muk tushib: “Chindan ham Xudo sizlar bilan ekan”, deydi–da, Xudoga sajda qiladi⁺.

Jamoat yigʻilishlaridagi tartib–qoida

²⁶Endi, birodarlar, bundan qanday xulosa chiqaramiz? Birga yigʻilganingizda, baʼzilar sano aytadi, baʼzilar taʼlim beradi, baʼzilar Xudoning soʻzini boshqalarga yetkazadi, baʼzilar nomaʼlum tillarda gapiradi, yana baʼzilar esa ularning aytganlarini talqin qiladi. Bularning hammasini imonlilar jamoatining imonini mustahkamlash niyatida qilsinlar⁺. ²⁷Agar baʼzilar nomaʼlum tillarda gapirmoqchi boʻlsa, ikki kishi, eng koʻpi bilan uch kishi navbat bilan gapirsin, ularning aytganlari talqin qilinsin. ²⁸Agar taʼbir qiluvchi boʻlmasa, nomaʼlum tilda gapirayotgan odam jamoatda sukut saqlab, oʻziga va Xudoga gapirsin.

²⁹Shuningdek, ikki yoki uchta odam boshqalarga Xudoning soʻzini yetkazsin, qolganlar esa aytilganlarga baho bersinlar⁺. ³⁰Oʻtirganlardan biriga Xudoning soʻzi kelsa, oʻsha paytda gapirayotgan odam jim boʻlsin. ³¹Shunda hamma birin–ketin Xudoning soʻzini boshqalarga yetkaza oladi, toki hamma taʼlim va dalda olsin. ³²Xudoning xabarini yetkazayotganda inson oʻz ruhini boshqara oladi. ³³Axir, Xudo tartibsizlik Xudosi emas, balki tinchlik Xudosidir. Barcha jamoatlarda, Xudoning aziz xalqi orasida bu namoyon boʻlib turibdi.

³⁴Jamoatda ayollar sukut saqlasin. Axir, ularga gapirish uchun ijozat berilmagan, Muqaddas bitiklarda yozilganiday, ular itoatkor boʻlishlari kerak⁺. ³⁵Agar ular biror narsani bilmoqchi boʻlsalar, uyda oʻz erlaridan soʻrasinlar. Imonlilar jamoatida ayol kishining gapirishi adabsizlikdir.

³⁶Ey Korinflik birodarlar, Xudoning soʻzi sizdan kelib chiqqanmi?! Nahotki u faqatgina sizlarga yetib borgan boʻlsa?! ³⁷Agar biror kishi: “Menda Xudoning soʻzini yetkazish inʼomi bor” yoki “Ruhdan maxsus bir inʼom olganman”, deb oʻylasa, mening yozganlarim Rabbimiz Isoning amri ekanligini eʼtirof etsin. ³⁸Ammo ular buni tan olmasalar, ularga eʼtibor bermanglar.

³⁹Shunday ekan, birodarlarim, boshqalarga Xudoning soʻzini yetkazishga intilinglar, boshqalarning nomaʼlum tillarda gapirishiga toʻsqinlik qilmanglar⁺. ⁴⁰Faqat hammasi odob va tartib bilan qilinsin⁺.

15–BOB

Iso Masih oʻlikdan tirilgani haqida

15¹Birodarlarim, men oʻzim sizlarga yetkazgan Xushxabarning mohiyatini yana bir bor eslatib oʻtmoqchiman. Sizlar bu Xushxabarni qabul qildingiz, u imoningizning asosidir. ²Oʻsha Xushxabar orqali najot topasiz, ammo sizlar men aytgan oʻsha Xushxabar orqali yetishgan imoningizda mahkam turishingiz kerak, aks holda, imoningiz bekor boʻladi⁺.

³Menga berilgan eng muhim taʼlimotni sizlarga yetkazdim. Bu taʼlimot quyidagichadir: Muqaddas bitiklarga muvofiq*, Masih gunohlarimiz uchun oʻlgan⁺. ⁴Keyin U dafn qilindi, uchinchi kuni esa tirildi. Bularning hammasi Muqaddas bitiklarga muvofiq sodir boʻldi⁺. ⁵Avval U Butrusga*, soʻngra oʻn ikki shogirdiga koʻrindi⁺. ⁶Undan keyin bir vaqtning oʻzida besh yuzdan koʻproq birodarlarga koʻrindi. Ularning aksariyati hozirga qadar tirik, baʼzilari esa dunyodan koʻz yumib ketganlar. ⁷Undan soʻng Masih Yoqbga* va qolgan barcha havoriylarga koʻrindi⁺. ⁸Men rivojlanmay qolgan bir homiladay boʻlsam–da, nihoyat menga ham koʻrindi*⁺.

⁹Axir, men havoriylarning eng arzimasiman, havoriy deb atalishga ham loyiq emasman, chunki men Xudoning jamoatini quvgʻin qilardim⁺. ¹⁰Ammo Xudoning inoyati tufayli endi havoriyman. Uning menga koʻrsatgan inoyati zoye ketmadi, zero, men havoriylarning hammasidan ham koʻproq mehnat qildim. Lekin aslida mehnat qilgan men emas, balki Xudoning inoyatidir⁺. ¹¹Sizlar Xushxabarni mendan eshitdingizmi yoki boshqalardanmi, farqi yoʻq, chunki biz bir Xushxabarni vaʼz qilamiz, sizlar esa oʻsha Xushxabarga ishongansiz.

Oʻlikdan tirilish haqida

¹²Masih oʻlikdan tirilgan, deb vaʼz qilinayotgan ekan, qanday qilib baʼzilaringiz, oʻlikdan tirilish degan narsa yoʻq, deb aytyapsizlar?!⁺ ¹³Axir, oʻlikdan tirilish boʻlmasa, Masih ham tirilmagan ekan–da! ¹⁴Masih tirilmagan boʻlsa, Xushxabarni vaʼz qilishimiz bekor, sizlarning imoningiz ham bekor. ¹⁵Agar rostdan ham oʻliklar tirilmasa va Masihni Xudo tiriltirmagan boʻlsa, bunday holda, biz Xudo haqida yolgʻon shohidlik bergan boʻlamiz, chunki biz: “Xudo Masihni tiriltirdi”, deb shahodat berib yuribmiz. ¹⁶Oʻliklar tirilmas ekan, Masih ham tirilmagan boʻladi. ¹⁷Agar Masih tirilmagan boʻlsa, sizlarning imoningiz behuda, sizlar hali ham gunohga botganingizcha yuribsizlar⁺. ¹⁸Shunday boʻlsa, Masihga ishongan holda hayotdan koʻz yumganlar butunlay halok boʻlib ketibdilar–da!⁺ ¹⁹Agar biz yolgʻiz bu hayot uchun Masihga umid bogʻlagan boʻlsak, eng baxtsiz insonlar ekanmiz.

²⁰Vaholanki, Masih haqiqatan ham tirildi! U birinchi boʻlib tirildi, shu tariqa oʻlikdan tiriladiganlarning orasida hosilning ilk samarasiday boʻldi⁺. ²¹Oʻlim bir inson orqali dunyoga kirdi. Shunga oʻxshab, oʻliklarning tirilishi ham bir Inson orqali sodir boʻladi⁺. ²²Axir, bu dunyoga oʻlim Odam Ato tufayli kirib keldi, endi Iso Masih orqali hamma tiriladi. ²³Hamma narsa oʻz navbati bilan sodir boʻladi: mana, Masih birinchi boʻlib tirildi, Masih kelganda esa Unga tegishli boʻlganlar tiriladi⁺. ²⁴Shundan soʻng Masih har qanday hokimiyatni, hukmronlik va qudratni barbod qilib, saltanatni samoviy Ota — Xudoga topshirganda oxirat boʻladi⁺.

²⁵Masihning hamma dushmanlari Uning oyoqlari ostiga poyandoz qilinmaguncha, U hukmronlik qilishi kerak⁺. ²⁶Shunda oxirgi dushman — oʻlim ham barham topadi. ²⁷Axir, Muqaddas bitiklarga koʻra, Xudo hamma narsani Masihga tobe qilib, Uning oyoqlari ostiga tashlagan*. Garchi shunday boʻlsa–da, borliqni Unga tobe qilgan Xudo bundan istisnodir⁺. ²⁸Xudo hamma narsani Masihga tobe qilgandan keyin, Oʻgʻil ham Xudoga tobe boʻladi, toki Xudo borliq ustidan butunlay hukmron boʻlsin⁺.

²⁹Baʼzilaringiz oʻlganlar uchun suvga choʻmdirilayotgan ekansiz*. Oʻliklar tirilmas ekan, ularning oʻrniga choʻmdirilishning qanday foydasi bor? ³⁰Xoʻsh, nima uchun bizlar har daqiqa oʻz hayotimizni xavf–xatar ostiga qoʻyyapmiz⁺? ³¹Har kuni oʻlimga roʻbaroʻ boʻlayotganim rost! Birodarlarim, Rabbimiz Iso Masih sizlarning hayotingizda qilayotgan ishlaridan faxrlanayotganim chin boʻlganiday, aytayotgan gaplarimda ham biror yolgʻon yoʻq⁺. ³²Agar faqatgina bu dunyoga umid bogʻlagan boʻlsam, nima uchun Efes shahrida hayotimni xavf ostiga qoʻydim?!* Agar oʻliklar tirilmas ekan, unda “kelinglar, yeb–ichib qolaylik, erta–indin oʻlib ketamiz–ku”* deyish oʻrinli boʻlmaydimi?!⁺ ³³Lekin adashmanglar, axir, “yomon ulfatlar yaxshi axloqni buzadi”, deyishadi–ku! ³⁴Koʻzlaringizni ochib, oʻzingizga kelinglar! Bas endi, gunoh qilavermanglar. Koʻrinib turibdiki, baʼzilaringiz Xudoni bilmaysizlar. Sizlarni uyaltiray deb, bularni aytyapman⁺.

Tirilgan tananing xususiyatlari

³⁵Ehtimol, biror kishi: “Oʻliklar qanday qilib tirilarkan? Ularning tanalari qanaqa boʻlarkan?” deb soʻrar⁺. ³⁶Qanday ahmoqona savol–a bu! Axir, ekilgan urugʻ oʻlmasa, oʻsimlik oʻsib chiqmaydi–ku!⁺ ³⁷Bugʻdoy boʻladimi yoki boshqa biror narsami, ekin ekkaningda, oʻsib chiqadigan oʻsimlikni emas, uning urugʻini ekasan–ku! ³⁸Xudo uruqqa Oʻzi istagan bir jismni bagʻishlaydi, har bir urugʻdan alohida bir jismni hosil qiladi.

³⁹Koʻrib turibmizki, jonzotlarning ham tanalari har xil, insonlarniki boshqacha, hayvonlarniki boshqacha, qushlarniki boshqacha, baliqlarniki boshqacha. ⁴⁰Samoviy va dunyoviy jismlar ham bor. Lekin samoviy jismlarning koʻrki boshqa, dunyoviylarniki boshqa. ⁴¹Quyoshning koʻrki boshqa, oyning koʻrki boshqa hamda yulduzlarning koʻrki boshqa. Axir, yulduzlar ham oʻz koʻrkiga yarasha bir–biridan farq qiladi.

⁴²Oʻliklarning tirilish jarayoni ham quyidagiga oʻxshaydi: ekilgan urugʻdan oʻsimlik oʻsib chiqqanday, oʻladigan tanamiz oʻlmaydigan boʻlib tiriladi⁺. ⁴³Hozirgi ojiz va xor boʻlgan tanamiz, qudratu ulugʻvorlikka toʻla ravishda tiriladi. ⁴⁴Hozirgi tanamiz moddiy bir jism boʻlsa, tiriladigan tanamiz ruhiy bir tana boʻladi. Axir, moddiy tana bor ekan, ruhiy tana ham bor–da! ⁴⁵Muqaddas bitiklarda yozilgani boʻyicha: “Birinchi odam — Odam Ato tirik jon boʻldi.”* Oxirgi Odam Ato, yaʼni Iso Masih esa hayotbaxsh ruh boʻldi⁺.

⁴⁶Mana shundan koʻrinib turibdiki, ruhiy tana emas, moddiy tana birinchi kelgan. Moddiy tana oʻtib ketgandan keyingina, ruhiy tana keladi. ⁴⁷Birinchi odamning tanasi moddiy jismdir, u tuproqdan yaratilgan, ikkinchi Odam, yaʼni Masih esa samoviydir⁺. ⁴⁸Tuproqdan yaratilgan ilk odam qanday boʻlsa, qolgan hamma odamlar ham shundaydir. Samoviy Odam, yaʼni Masih qanday boʻlsa, samodagilar ham xuddi Unga oʻxshaydilar. ⁴⁹Biz tuproqdan yaratilgan odamga oʻxshar ekanmiz, bir kun kelib, samoviy Odamga ham oʻxshagan boʻlamiz⁺.

⁵⁰Ey birodarlar! Sizlarga quyidagilarni aytmoqchiman: qon va etdan iborat boʻlgan tanalarimiz Xudoning Shohligidan bahramand boʻla olmaydi. Bu foniy tana mangu hayotga ega boʻla olmaydi. ⁵¹Men sizlarga bir sirni bildirmoqchiman: biz hammamiz ham oʻlmaymiz, ammo hammamiz oʻzgaramiz⁺. ⁵²Toʻsatdan, koʻz ochib yumguncha, oxirzamon karnayi chalinganda oʻzgaramiz. Ha, karnay chalinadi va shu onda marhumlar hech oʻlmaydigan boʻlib tiriladilar. Shunda biz ham oʻzgaramiz⁺. ⁵³Chunki bizning oʻladigan tanamiz oʻlmaydigan tanaga, foniy tanamiz mangu tanaga aylanishi kerak⁺. ⁵⁴Oʻladigan tanamiz oʻlmaydigan tanaga, bu foniy tanamiz mangu tanaga aylanganda, Muqaddas bitiklarda yozilgan quyidagi soʻzlar amalga oshadi:

“Oʻlim yengilib, yoʻq boʻldi⁺.

⁵⁵Ey oʻlim, sening zafaring qayerda?!

Ey oʻlim, sening nishing qayerda?!”*⁺

⁵⁶Oʻlimning nishi gunohdir. Gunohning quvvati esa qonundan kelib chiqdi⁺. ⁵⁷Xudoga shukurlar boʻlsin! U Rabbimiz Iso Masih orqali bizga gʻalaba ato qilgan⁺.

⁵⁸Shuning uchun, ey aziz birodarlarim, hech ikkilanmay, imoningizda mahkam turinglar. Hamisha Rabbimiz Isoga xizmat qilishga bagʻishlanib, yanada gʻayratli boʻlinglar. Axir, Rabbimiz yoʻlida qilgan mehnatingiz samarasiz qolmasligini bilasizlar–ku!

16–BOB

Quddusdagi jamoat uchun mablagʻ yigʻish haqida

16¹Endi Xudoyimizning Quddusdagi azizlariga moddiy mablagʻ toʻplash* masalasiga kelsak, sizlar ham Galatiya hududidagi jamoatlarga bergan yoʻl–yoʻriqlarimga amal qilinglar⁺. ²Har yakshanba kuni har bir odam qoʻlidan kelganicha bir miqdor pulni olib qoʻysin, toki oldingizga borganimda pul yigʻishga hojat boʻlmasin⁺. ³Borganimdan keyin, ehsonlaringizni imonlilarga topshirsin deb, oʻzingiz munosib koʻrgan kishilarni Quddusga joʻnataman. Ularning har birini tanishtirib, maktub yozib beraman⁺. ⁴Agar borishga imkon boʻlsa, oʻzim ham ular bilan birga boraman.

Pavlusning rejalari va yoʻl–yoʻriqlari

⁵Makedoniyadan oʻtish niyatim bor. Shundan keyin sizlarning oldingizga boraman⁺. ⁶Sizlar bilan birmuncha vaqt boʻlaman, deb oʻylayman, balki hatto qishni ham sizlar bilan oʻtkazarman. Undan keyin qayerga bormoqchi boʻlsam ham, sizlarning yordamingiz bilan safarimni yana davom ettiraman. ⁷Axir, sizlarni faqatgina yoʻl–yoʻlakay koʻrishni istamayman, Rabbimiz Iso xohlasa, sizlar bilan koʻproq vaqt oʻtkazaman, deb umid qilaman. ⁸Lekin Hosil bayramiga* qadar Efes shahrida qolaman⁺. ⁹Chunki bu yerda menga qarshi chiqqanlar koʻp boʻlishiga qaramay, taʼsirchan faoliyat koʻrsatishim uchun yoʻl ochildi.

¹⁰Timoʻtiy* oldingizga borganda unga gʻamxoʻrlik qilinglar, u orangizda xotirjam yursin, chunki u ham menga oʻxshab Rabbimiz Iso xizmati bilan mashgʻul⁺. ¹¹Hech kim unga past nazar bilan qaramasin. Timoʻtiy mening oldimga qaytib kelayotganda, uni eson–omon kuzatib yuboringlar. Uning birodarlar bilan birga kelishini kutib turibman.

¹²Birodarimiz Apollosga* kelsak, uni birodarlarga qoʻshilib sizlarning oldingizga borishga koʻp undadim, lekin uning hozir hech borgisi yoʻq. Imkoni boʻlsa keyinroq borar ekan⁺.

¹³Hushyor boʻlinglar, imonda mahkam turib, jasoratli va kuchli boʻlinglar⁺. ¹⁴Hamma narsani mehr–muhabbat bilan qilinglar⁺. ¹⁵Birodarlar, Stefanasning xonadonini bilasizlar. Ular Axaya viloyatida* birinchi boʻlib Masihga imon keltirgan va oʻzlarini Xudoning aziz xalqiga xizmat qilishga bagʻishlaganlar. Sizlardan bir iltimosim bor:⁺ ¹⁶bunday insonlarni va ular bilan birga berilib xizmat qilayotganlarni hurmat qilib, ularning aytganlarini qilinglar⁺. ¹⁷Stefanas, Fortunatus va Axaykusning kelganidan xursand boʻldim, ular sizlarning yoʻqligingizni bildirmadi. ¹⁸Ular sizlarning ruhingizni koʻtargandek, mening ham ruhimni koʻtardilar. Bunday insonlarni qadrlanglar.

Soʻnggi salomlar

¹⁹Asiya viloyatidagi jamoatlar sizlarga salom yoʻllayaptilar. Akil bilan Priskilla* va ularning uyida yigʻiladigan jamoat ham sizlarga — Rabbimiz Isoning yoʻlidagi hamkorlariga otashin salom aytyapti⁺. ²⁰Hamma birodarlarimiz salom aytyaptilar. Bir–biringiz bilan oʻpishib koʻrishinglar⁺.

²¹Men, Pavlus, mana shu maktubning yakunini oʻz qoʻlim bilan yozyapman*⁺. ²²Kimki Rabbimiz Isoni yaxshi koʻrmasa, u laʼnati boʻlsin! Ey Rabbimiz, kelgin!*⁺ ²³Rabbimiz Isoning inoyati sizlarga yor boʻlsin. ²⁴Sizlarni yaxshi koʻraman, chunki hammamiz Iso Masihga tegishlimiz*.

1:1 Sostenis — Havoriylar 18:17 da aytib oʻtilgan kishi boʻlishi mumkin.

1:11 opamiz — ularning tugʻishgan opasi emas, imonli ayollarga shunday murojaat qilingan.

1:12 Apollos — Havoriylar 18:24-19:1 ga qarang.

1:12 Butrus — yunoncha matnda Kifas, Butrusning oramiycha ismi (Yuhanno 1:42 ga qarang).

1:19 Muallif bu oʻrinda Ishayo 29:14 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

1:23 xochga mixlangan Masih — Masih unvonini yahudiylar kelajakda ularni dushmanlaridan qutqaradigan va butun yer yuzidagi xalqlar ustidan hukmronlik qiladigan insonga nisbatan ishlatganlar (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MASIH soʻziga qarang). Xochdagi oʻlim eng sharmandali oʻlim edi (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XOCH soʻziga qarang). Yahudiylar yogʻochga osilgan odamni Xudo laʼnatlagan deb hisoblashardi (Qonunlar 21:23, Galatiyaliklar 3:13 ga qarang). Mana shu sabablarga koʻra, koʻp yahudiylar (ilgari Pavlusning oʻzi ham) “Isoga vaʼda qilingan Qutqaruvchi” degan haqiqatni Xudoga shak keltirish deb bilganlar. Gʻayriyahudiylar uchun esa odamzodning Qutqaruvchisi Oʻz dushmanlarining qoʻlida jon bergani, ayniqsa, mana shunday sharmandali holatda oʻlgani umuman aqlga sigʻmaydigan hodisa edi.

1:23 gʻayriyahudiylar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida yunonlar (shu bobning 24–oyati izohiga qarang).

1:24 gʻayriyahudiylar — yunoncha matnda yunonlar. Oʻsha davrda yunonlar soʻzi nafaqat millati yunon boʻlgan, balki yunon tilida soʻzlashuvchi, yunon urf–odatlariga rioya qiluvchi odamlarga nisbatan ham ishlatilgan.

1:31 …kim maqtanmoqchi boʻlsa, Egamizni bilaman, deb maqtansin — Yeremiyo 9:23-24 ga qarang.

2:1 Xudoning sirli rejasi — yunoncha matndan (yana shu bobning 7-10–oyatlariga qarang). Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudoning shohidligi yoki Xudo toʻgʻrisidagi shohidlik.

2:9 Ishayo 64:4 ga qarang.

2:13 …Muqaddas Ruh oʻrgatayotgan soʻzlar bilan ruhiy haqiqatni talqin qilamiz — yoki …Muqaddas Ruh oʻrgatayotgan soʻzlar bilan gapirib, Muqaddas Ruhga tobe boʻlganlarga ruhiy haqiqatni talqin qilamiz.

2:16 Ishayo 40:13 ga qarang.

3:4 Apollos — Havoriylar 18:24-19:1 ga qarang.

3:19 Ayub 5:13 ga qarang.

3:20 Zabur 93:11 ga qarang.

3:22 Butrus — yunoncha matnda Kifas, Butrusning oramiycha ismi (Yuhanno 1:42 ga qarang).

4:6 Apollos — Havoriylar 18:24-19:1 ga qarang.

4:16 …mendan oʻrnak olinglar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida men Masihdan oʻrnak olganimdek mendan oʻrnak olinglar.

4:17 sevimli oʻgʻlim Timoʻtiy — Timoʻtiy Pavlusning oʻz oʻgʻli emas edi. U Pavlusning sodiq yordamchisi boʻlgani uchun Pavlus uni, oʻgʻlim, derdi. Havoriylar 16:1-3, Filippiliklar 2:20-22 ga qarang.

5:5 …uning tanasi halokatga uchrasin… — yoki …uning gunohkorona xulq–atvori yoʻq qilinsin…. Bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz odamning tanasiga yoki uning xudbin istaklariga ishora qilishi mumkin.

5:7 xamirturush — majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, odatda boshqalarga salbiy taʼsir koʻrsatadigan taʼlimotlar va xulq–atvor nazarda tutilgan. Yana Chiqish 12:15, 13:3-10 ga qarang.

5:8 Fisih bayrami — Fisih ziyofatiga va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan Xamirturushsiz non bayramiga ishora. Bu bayramlar Isroil xalqining Misrdagi qullikdan ozod boʻlishi munosabati bilan nishonlanar edi (Chiqish 12:1-42, 13:3-10 ga qarang). Pavlus bayramni nishonlash haqida majoziy maʼnoda gapiryapti. Bu oʻrinda bayram masihiylarning gunoh qulligidan ozod boʻlganini va ular Egamizga manzur, pok hayot kechirishlari kerakligini bildiruvchi ramzdir.

5:9 oldingi maktubim — Pavlus oldin ham Korinfliklarga maktub yozgan edi, ammo bu maktub saqlanib qolmagan. Chamasi, Korinfliklar Pavlusning oʻsha maktubdagi jinsiy axloqsiz boʻlganlar bilan qanday munosabatda boʻlish haqidagi gaplarini notoʻgʻri tushunganlar (shu bobning 10–oyatiga qarang).

6:13 “Ovqat qorin uchun, qorin esa ovqat uchun, Xudo ikkalasini ham yoʻq qiladi–ku” — bu jumla Korinfliklar orasida maqol boʻlib, odamlar oziq–ovqatlar borasida erkin ekanligiga urgʻu bergan. Ular, oziq–ovqatga oid qoidalarga rioya qilmasa ham boʻladi, deb hisoblardilar. Pavlus bunga qoʻshilardi. Lekin baʼzi Korinfliklar bu kabi erkinlikni jinsiy hayotiga tatbiq etib, zino qilish mumkin, deb oʻylashardi. Pavlus esa ularning bu qarashiga mutlaqo qarshi edi.

6:16 Ibtido 2:24 ga qarang.

6:20 …oʻz tanangiz bilan Xudoni ulugʻlanglar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudoga tegishli boʻlgan tanangiz va ruhingiz bilan Xudoni ulugʻlanglar.

7:5 …ibodatga bagʻishlash… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida ibodatga va roʻza tutishga bagʻishlash.

7:10 U…Rabbimiz Isodandir: xotin eri bilan ajrashmasin — bu Isoning ajralish haqidagi taʼlimotining xulosasidir (Matto 5:32, 19:3-9, Mark 10:2-12 ga qarang).

7:14 …imonsiz er imonli xotini tufayli poklanadi — Korinfdagi baʼzi imonlilarning tushunchasi boʻyicha, imonga kelgan odam imonsiz turmush oʻrtogʻi bilan ajrashishi kerak emish, chunki imonsiz turmush oʻrtoq tufayli butun oila Xudoning nazarida nopok hisoblanarmish. Pavlus bunday tushunchani notoʻgʻri, deb aytadi va masihiylarni oʻzlarining imonsiz eri yoki xotini bilan ajrashmaslikka undaydi. Shu bobdagi 12-14–oyatlarning mohiyati shundaki, Iso Masihga imon keltirgan inson oʻzining imonsiz turmush oʻrtogʻi bilan ajrashmasligi kerak, chunki Xudo bunday nikohni nopok yoki harom deb hisoblamaydi.

7:18 sunnatli — yaʼni yahudiylar. Sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Sunnat yahudiylarning Xudoga sodiqligini va Uning tanlagan xalqiga tegishli ekanini koʻrsatadi.

7:18 sunnatsiz — yaʼni gʻayriyahudiylar.

7:33-34 …qaygʻuradi. 34…Hozir ersiz boʻlgan ayollar va erga tegmagan qizlarning ham tashvishi… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida …qaygʻuradi. Erli xotinlar bilan erga tegmagan qizlar orasida ham farq bor. 34 Ersiz boʻlgan ayollarning tashvishi….

7:36 Bu gunoh emas — chamasi, Korinf imonlilarining baʼzilari nikohga, umuman erkak va ayol orasidagi jinsiy aloqalarga salbiy qarar edilar (shu bobning 1–oyatiga qarang). Pavlusning fikri boʻyicha, erkak kishi uylanishni xohlasa, uylanishi kerak. Boshqalarning tazyiqi ostida uylanishdan voz kechmasligi lozim. Yoki shu holatning aksi ham boʻlishi mumkin. Agar erkak kishi bir umr boʻydoq oʻtishni xohlasa, oʻz xohishiga qarab ish tutsin. Baʼzi olimlarning fikri boʻyicha, shu bobning 36-37–oyatlarida oʻz qayligʻiga boʻlgan ehtirosini tiya olmaydigan erkakka ishora qilingan. Bunday erkak tezroq uylanishi kerak. Ammo ehtirosini tiya oladigan erkak bir umr boʻydoq oʻtsa ham boʻladi.

8:1 Butga keltirilgan qurbonlik goʻshti — oʻsha paytlarda bozorlarda asosan butlarga qurbonlik qilingan hayvonlarning goʻshti sotilardi. Shuningdek, butlarga qurbonlik keltirgan odamlar doʻstlarini mehmonga chaqirib, qurbonlik goʻshtidan tayyorlangan taomni birga baham koʻrardilar (shu bobning 10–oyatiga qarang). Baʼzi masihiylar bunday goʻshtdan yeyishni gunoh, butparastlik deb bilardilar. Boshqa bir masihiylar esa bunday goʻshtdan yeyishni gunoh, deb hisoblamasdilar. Yana 10:23-32 ga qarang.

9:5 Rabbimiz Isoning ukalari — Mark 6:3 ga qarang.

9:5 Butrus — yunoncha matnda Kifas, Butrusning oramiycha ismi (Yuhanno 1:42 ga qarang).

9:9 Qonunlar 25:4 ga qarang.

9:13 ruhoniy — Quddusdagi Maʼbadda xizmat qiladigan eʼtiborli din rahnamosi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi RUHONIY soʻziga qarang.

9:14 Rabbimiz Isoning Oʻzi buyurgani boʻyicha… — Matto 10:10, Luqo 10:7 ga qarang.

10:1 Ularning hammasi bulut ostida choʻlni kezib, Qizil dengizdan oʻtdilar — Chiqish 13:21-22, 14:19-29 ga qarang.

10:3 Moʻjiza orqali ularning hammasiga bir xil ovqat berildi — Chiqish 16:4-31, 35 ga qarang.

10:4 Moʻjiza orqali…ular qoyadan suv olib ichdilar — Chiqish 17:1-7, Sahroda 20:2-11 ga qarang.

10:7 Chiqish 32:6 ga qarang.

10:8 Ular…nobud boʻldi — Sahroda 25:1-9 ga qarang.

10:9 …ulardan baʼzilari shunday qilib, ilonlarning zahridan halok boʻldilar — Sahroda 21:4-6 ga qarang.

10:10 Ulardan baʼzilari…nobud qildi — Sahroda 16:41-49 ga qarang.

10:16 Biz dasturxon atrofida jam boʻlib oʻtirganimizda… — Isoning oʻlimini xotirlash maqsadida birga yigʻilib, taom tanovul qilishga ishora qilingan (11:23-26, Mark 14:22-25 ga qarang).

10:26 Zabur 23:1 ga qarang.

10:28-29 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida shu jumladan keyin quyidagi soʻzlar qoʻshimcha qilingan: Zero “Egamiznikidir zamin, undagi butun borliq.”

11:10 …erkaklar qatori ular ham farishtalarni hukm qiladilar–ku! — 6:3 ga qarang.

11:17 Yigʻilishlaringiz — Isoning oʻlimini xotirlash maqsadida birga yigʻilib, taom tanovul qilishga ishora qilingan (Mark 14:22-25 ga qarang).

11:23-24 Rabbimiz Iso…24…shunday dedi… — Luqo 22:19-20 oyatlarga va Luqo 22:20 izohiga qarang.

11:29 Rabbimizning tanasini pisand qilmasdan… — yunoncha matnda Tanani pisand qilmasdan…. Bu oʻrinda Pavlus tana deganda nafaqat Isoning jismoniy azoblariga, balki “Masihning tanasi” deb atalganlarga, yaʼni Iso Masihga ishongan odamlarga ham ishora qiladi (12:12-27 ga qarang). Korinf jamoatidagi masihiylar Rabbimizning oʻlimini xotirlash maqsadida yigʻilganlarida ularning baʼzilari nomaʼqul ravishda taom isteʼmol qilib, jamoatdagi ahillikka raxna solayotgan edi (shu bobning 17-22–oyatlariga qarang).

12:13 yunonlar — yaʼni gʻayriyahudiylar. 1:24 izohiga qarang.

13:3 …menga sharaf keltirsin deb, hatto qiynoqlarga rozi boʻlsam–da… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida badanimni yondirishga topshirsam–u.

14:21 Muqaddas bitiklarda… — yunoncha matnda Qonunda… (shu bobning 34–oyatida ham bor). Baʼzan Eski Ahd kitoblari toʻplamiga nisbatan qonun soʻzi ishlatilgan.

14:21 Ishayo 28:11-12 ga qarang.

15:3 Muqaddas bitiklarga muvofiq — Luqo 24:25-27, 32, 44-48 ga qarang. Odatda Eski Ahd kitoblari toʻplamiga nisbatan Muqaddas bitiklar iborasi ishlatilgan.

15:5 Butrus — yunoncha matnda Kifas, Butrusning oramiycha ismi (Yuhanno 1:42 ga qarang).

15:7 Yoqub — Isoning shogirdi Yoqub emas, balki Quddusdagi jamoatning yetakchisi va Isoning ukasi Yoqub nazarda tutilgan (Mark 6:3, Havoriylar 15:13, 21:18, Galatiyaliklar 1:18-19 ga qarang).

15:8 Men rivojlanmay qolgan bir homiladay boʻlsam–da, nihoyat menga ham koʻrindi — Iso Masih yer yuzida faoliyat olib borganda, uning oʻn ikkita tanlab olgan shogirdi bor edi. Ular havoriy deb nom olgan. Ammo Pavlus oʻsha dastlabki havoriylardan biri emas edi. U favqulodda havoriylar qatoriga qoʻshilgan. U jamoatni quvgʻin qilib yurgan paytlarda, kutilmaganda va gʻaroyib tarzda imonga kelgan. Havoriylar 9:1-19 ga qarang.

15:27 …Xudo…Uning oyoqlari ostiga tashlagan — Zabur 8:7 ga qarang.

15:29 Baʼzilaringiz oʻlganlar uchun suvga choʻmdirilayotgan ekansiz — bu udum haqida hech qanday maʼlumot saqlanib qolmagan, Yangi Ahdda ham hech narsa yozilmagan. Korinfdagi baʼzi imonlilar suvga choʻmdirilishdan oldin olamdan oʻtgan boʻlishlari mumkin (11:30 ga qarang). Balki jamoatdagilar, oʻsha marhum imonlilarning oʻlikdan tirilishiga kafolat beraylik deb, oʻlganlarning oʻrniga suvga choʻmdirilgandir. Sabab nima boʻlishidan qatʼi nazar, Pavlus bu udumni maʼqullamasa ham, bu haqda gapirib oʻtgan, chunki uning maqsadi masihiylarning oʻlikdan tirilishiga urgʻu berish edi.

15:32 …nima uchun Efes shahrida hayotimni xavf ostiga qoʻydim?! — bu gap Havoriylar 19:23-40 da tasvirlangan voqealarga yoki Pavlus maktubni yozgan vaqtga yaqinroq boʻlgan paytda, Efesda boʻlgan voqealarga ishora qilishi mumkin (16:8-9 ga qarang).

15:32 Ishayo 22:13 ga qarang.

15:45 Ibtido 2:7 ga qarang.

15:54-55 Ishayo 25:8, Xoʻsheya 13:14 ga qarang.

16:1 Xudoyimizning Quddusdagi azizlariga moddiy mablagʻ toʻplash — Quddusdagi muhtojlikda qolgan masihiylarga yordam berish niyatida Pavlus pul yigʻayotgan edi (Rimliklar 15:25-28, 2 Korinfliklar 8:1-9:5, Galatiyaliklar 2:10 ga qarang). Ularning muhtojliklariga quvgʻinlar yoki qurgʻoqchilik sabab boʻlgan boʻlishi mumkin (Havoriylar 8:1, 11:28 ga qarang).

16:8 Hosil bayrami — Fisih ziyofatidan keyin, 50 kun oʻtgach nishonlanadi (Levilar 23:15-16 ga qarang). Ibroniy kalendari boʻyicha bu kun uchinchi oy — Shavon oyining oltinchi kuniga toʻgʻri keladi. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy mayning oʻrtasidan boshlanadi.

16:10 Timoʻtiy — 4:17 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

16:12 Apollos — Havoriylar 18:24-19:1 ga qarang.

16:15 Axaya viloyati — Rim imperiyasiga qarashli viloyat boʻlib, poytaxti Korinf shahri edi.

16:19 Akil bilan Priskilla — Havoriylar 18:2-3, 18-21, 24-26 ga qarang.

16:21 …shu maktubning yakunini oʻz qoʻlim bilan yozyapman — Pavlus bu maktubini kotibga aytib yozdirgan. Maktubning asliyati Pavlusga tegishli ekanini koʻrsatish uchun, Pavlus maktubning oxirgi qismini oʻz qoʻli bilan yozgan. Qadimgi paytlarda bu odatiy hol edi. 1 Butrus 5:12, Rimliklar 16:22, Galatiyaliklar 6:11, Kolosaliklar 4:18, 2 Salonikaliklar 3:17, Filimoʻn 19–oyatga qarang.

16:22 Ey Rabbimiz, kelgin! — yunoncha matnda Marana fa!, oramiy tilidan olingan ibora.

16:24 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:2 Hav 18:1-17, Rim 1:7

+ 1:5 2Kor 8:7, 2Kor 9:11

+ 1:7 Luqo 17:30, 1Sal 3:13, 1Sal 4:16-18, Flp 3:20

+ 1:8 Flp 1:6

+ 1:9 Yuhn 17:21, 1Yuh 1:3, 1Sal 5:24, 2Sal 3:3, Ibr 10:23

+ 1:10 1Kor 11:18

+ 1:11 1Kor 3:3

+ 1:12 Hav 18:24, Hav 19:1, 1Kor 3:4-5, 1Kor 4:6, 1Kor 6:12, Tit 3:13, Yuhn 1:42

+ 1:13 Efs 4:4-5

+ 1:14 Hav 18:8, Rim 16:23

+ 1:16 1Kor 16:15

+ 1:17 2Kor 10:10

+ 1:18 1Kor 2:1, 2Kor 2:15, Rim 1:16

+ 1:19 Isha 29:14

+ 1:20 Hik 21:30, Isha 44:25, Rim 1:22, 1Kor 3:19

+ 1:22 Mat 12:38, Mark 8:11, Yuhn 2:18, Yuhn 4:48, Yuhn 6:30

+ 1:23 Gal 5:11

+ 1:24 1Kor 2:7, Kol 2:3

+ 1:28 Yoqb 2:5

+ 1:29 Rim 3:27, Efs 2:9

+ 1:30 Efs 1:7, Flp 3:9

+ 1:31 Yerm 9:24, 2Kor 10:17

+ 2:1 1Kor 1:18, 2Kor 2:15

+ 2:2 Gal 6:14

+ 2:3 2Kor 11:30, 2Kor 12:5, Gal 4:13

+ 2:4 1Kor 4:20

+ 2:5 2Kor 4:7, 2Kor 6:7

+ 2:6 Flp 3:15

+ 2:7 Kol 2:3

+ 2:8 Yuhn 7:48, Hav 13:27

+ 2:9 Isha 52:15, Isha 64:4, Isha 65:17

+ 2:10 Mat 16:17, 1Yuh 2:20

+ 2:11 Hik 20:27

+ 2:12 Rim 8:15

+ 2:13 2Kor 1:12, Yuhn 6:45

+ 2:14 Yuhn 14:17, Rim 8:7

+ 2:16 Isha 40:13, Rim 11:34

+ 3:2 1Btr 2:2, Ibr 5:13

+ 3:3 1Kor 1:10-11, Gal 5:19-20

+ 3:5 Hav 18:24, Hav 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 4:6, 1Kor 16:12, Efs 3:7, Kol 1:25

+ 3:6 Hav 18:4-11, Hav 18:27-28, Yuhn 4:36-38

+ 3:7 Gal 6:3

+ 3:8 Mat 16:27, 2Yuh 1:8

+ 3:9 2Kor 6:1, Efs 2:20-22

+ 3:10 Rim 15:20

+ 3:11 Isha 28:16, Efs 2:20, Kol 2:7, Vah 21:14

+ 3:13 1Kor 1:7, 1Kor 4:5, 1Btr 1:7

+ 3:15 Amos 4:11, Zkr 3:2

+ 3:16 Rim 8:9, 1Kor 6:19, 2Kor 6:16

+ 3:17 Efs 2:21

+ 3:19 Hik 21:30, Isha 44:25, 1Kor 1:20, Ayub 5:13

+ 3:20 Zab 93:10-11

+ 3:23 2Kor 10:7, Gal 3:29

+ 4:4 Hav 23:1, Ayub 9:2, Ayub 9:15

+ 4:5 Mat 7:1, Rim 2:1, Ayub 12:22, Voiz 12:14, Dnr 2:22, 2Kor 10:18

+ 4:6 Hav 18:24, Hav 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5

+ 4:7 Yuhn 3:27

+ 4:8 Xsha 12:8, Zkr 11:5, Vah 3:17

+ 4:9 Rim 8:36

+ 4:10 2Kor 11:19, 2Kor 13:9

+ 4:11 2Kor 11:27, Flp 4:12

+ 4:12 Hav 18:3, Mat 5:44, 1Btr 3:9, Rim 12:14

+ 4:14 2Kor 6:13

+ 4:15 Flm 1:10

+ 4:16 1Kor 11:1, 1Sal 3:7, 2Sal 3:7

+ 4:17 Hav 16:1, 1Kor 16:10, 1Tim 1:2

+ 4:19 1Kor 11:34, 1Kor 16:5, 2Kor 1:15-16

+ 4:20 1Kor 2:4

+ 4:21 2Kor 10:2, 2Kor 13:2

+ 5:1 2Kor 12:21, Lev 18:8, Qnlr 22:30, Qnlr 27:20, Amos 2:7

+ 5:3 Kol 2:5

+ 5:5 2Kor 2:6, 1Tim 1:20, Hik 23:14

+ 5:6 Mat 13:33, Luqo 13:21, Gal 5:9

+ 5:7 Chq 12:15, Qnlr 16:3

+ 5:8 Mark 8:15, Luqo 12:1

+ 5:9 Efs 5:11, 2Sal 3:14

+ 5:11 2Sal 3:6

+ 5:12 Mark 4:11, Qnlr 17:7

+ 6:1 Mat 18:17

+ 6:2 Mat 19:28

+ 6:5 1Kor 15:34

+ 6:7 Mat 5:39-40

+ 6:9 Gal 5:21, Efs 5:5, Chq 20:14, Ibr 13:4

+ 6:10 Mark 7:21-23, Gal 5:19-21

+ 6:11 Efs 2:2, Yuhn 13:8, Efs 5:26, Tit 3:5, Ibr 10:22

+ 6:12 1Kor 10:23

+ 6:15 Efs 5:30

+ 6:16 Ibt 2:24, Mark 10:7-8, Efs 5:31

+ 6:17 Efs 4:4

+ 6:18 Gal 5:19, Efs 5:3, 1Sal 4:3

+ 6:19 Rim 14:7

+ 6:20 2Btr 2:1, 1Kor 7:23

+ 7:3 Chq 21:10

+ 7:5 Chq 19:15, 1Sol 21:1, Mat 4:3, 1Sal 3:5

+ 7:6 2Kor 8:8

+ 7:7 Mat 19:11-12, 1Kor 12:4, 1Btr 4:10

+ 7:9 1Tim 5:14

+ 7:10 Mal 2:16, Mark 10:9

+ 7:11 Mark 10:11

+ 7:12 Ezra 10:3, Ezra 10:11

+ 7:14 Mal 2:15

+ 7:16 1Btr 3:1

+ 7:18 Hav 15:1-2, Gal 5:2

+ 7:19 Rim 2:28-29, Gal 3:28, Gal 5:6, Kol 3:11

+ 7:22 Yuhn 8:32, Yoqb 2:12, 1Btr 2:16, Rim 6:18, 2Kor 3:17, Gal 5:1, Flm 1:16, Rim 6:22

+ 7:23 1Kor 6:20, Lev 25:42, Lev 25:55

+ 7:25 2Kor 8:10-11

+ 7:30 2Kor 6:10

+ 7:31 1Btr 4:7, 1Yuh 2:17

+ 7:32 Mat 6:25, Luqo 10:41

+ 7:38 Ibr 13:4

+ 7:39 Rim 7:2

+ 8:1 Hav 15:20, Hav 15:29, 1Kor 13:4-13

+ 8:2 Gal 6:3

+ 8:3 Gal 4:9

+ 8:4 Qnlr 4:35, Qnlr 6:4-5, 1Sh 12:21, Isha 41:24

+ 8:6 Mal 2:10, Efs 4:6, Yuhn 1:3, Rim 11:36, Kol 1:16, Ibr 1:2

+ 8:7 1Kor 10:28-29

+ 8:8 Mark 7:19, Hav 10:12-15, Rim 14:14

+ 8:10 Rim 14:1, Hav 15:29, 1Kor 10:19, Vah 2:14

+ 8:11 Rim 14:15

+ 8:13 Rim 14:21

+ 9:1 1Sal 2:6-7, Flm 1:8, Hav 9:3-6

+ 9:4 2Sal 3:8-9

+ 9:5 Mark 6:3, Yuhn 2:12, Yuhn 7:3, Hav 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19, Mark 1:30

+ 9:6 Hav 4:36, Hav 13:2, Hav 15:36, Gal 2:9

+ 9:7 2Kor 10:4, 2Tim 2:3, Hik 27:18

+ 9:9 Qnlr 25:4, 1Tim 5:18

+ 9:10 Rim 4:23-24, 2Tim 2:6

+ 9:11 Rim 15:27, Gal 6:6

+ 9:13 Lev 6:16, Lev 6:26

+ 9:14 Luqo 10:7, 1Tim 5:18

+ 9:15 Hav 18:3

+ 9:16 Rim 1:14

+ 9:17 Gal 2:7

+ 9:18 2Kor 11:7, 2Kor 11:9

+ 9:19 2Kor 4:5

+ 9:20 Hav 16:3, Hav 21:23-26

+ 9:21 Rim 2:12, Rim 2:14, Gal 2:3

+ 9:22 2Kor 11:29, 1Kor 10:33

+ 9:24 Gal 5:7

+ 9:25 1Btr 5:4, Flp 3:14, 2Tim 2:5

+ 10:1 Chq 13:21, Chq 14:22

+ 10:3 Chq 16:15, Chq 16:35, Qnlr 8:3

+ 10:5 Sah 14:29, Sah 14:36-37

+ 10:6 Sah 11:4-6, Zab 77:18

+ 10:7 Chq 32:6

+ 10:8 Sah 25:1-9

+ 10:9 Zab 94:9, Sah 21:5-6

+ 10:10 Sah 14:29-37

+ 10:11 Rim 4:23

+ 10:12 Rim 11:20-21

+ 10:13 1Kor 1:9, Ayub 5:19, Zab 33:20, 2Btr 2:9

+ 10:14 1Yuh 5:21

+ 10:16 Mark 14:22-23, Yuhn 6:51, 1Kor 11:23-26

+ 10:17 Rim 12:5, 1Kor 12:12-13, Efs 4:25

+ 10:18 Lev 3:3, Lev 7:15

+ 10:19 Hav 15:29, 1Kor 8:4, Vah 2:14

+ 10:20 Qnlr 32:17, Zab 105:37

+ 10:21 2Kor 6:15

+ 10:22 Qnlr 32:21, Voiz 6:10

+ 10:23 1Kor 6:12

+ 10:24 1Kor 13:5, Flp 2:21

+ 10:25 1Kor 8:7

+ 10:26 Zab 23:1

+ 10:27 Luqo 10:8

+ 10:30 Rim 14:6

+ 10:31 Kol 3:17

+ 10:32 1Kor 8:13, Rim 14:13

+ 10:33 1Kor 9:22, 2Kor 12:14

+ 11:1 1Kor 4:16, 1Sal 1:6, 2Sal 3:7

+ 11:3 Efs 1:22, Efs 4:15, Ibt 3:16, Efs 5:23, Yuhn 14:28, 1Kor 15:24

+ 11:5 4Sh 22:14, Luqo 2:36, Hav 21:9

+ 11:6 Qnlr 21:12

+ 11:7 Ibt 1:26

+ 11:8 Ibt 2:21-23

+ 11:9 Ibt 2:18

+ 11:11 Gal 3:28

+ 11:15 Sah 5:18

+ 11:18 1Kor 1:10-12

+ 11:19 1Yuh 2:19

+ 11:22 Hik 17:5

+ 11:23 Gal 1:12

+ 11:24 Luqo 22:19

+ 11:25 Luqo 22:20

+ 11:27 Yuhn 6:53-56

+ 11:32 Hik 3:12

+ 12:1 1Kor 14:1

+ 12:2 Efs 2:12

+ 12:3 1Yuh 4:2-3

+ 12:4 Rim 12:6, Efs 4:4-6

+ 12:5 Rim 12:7

+ 12:6 Flp 2:13

+ 12:9 Mat 17:20, 1Kor 13:2

+ 12:10 Mark 16:17, Hav 2:4, Hav 10:46, 1Kor 14:2

+ 12:12 Rim 12:5, 1Kor 10:17, Efs 4:25

+ 12:13 Gal 5:6, Efs 2:14, Kol 3:11

+ 12:26 Rim 12:15

+ 12:27 Rim 12:5, Efs 1:23, Efs 4:12, Kol 1:18, Kol 1:24

+ 12:28 Hav 11:27, Efs 4:11

+ 12:31 1Kor 14:1, 1Kor 14:39

+ 13:2 Hav 2:18, Mat 17:20, Mark 11:23, 1Kor 12:9

+ 13:11 Efs 4:14

+ 13:12 Mat 5:8, 1Yuh 3:2, 1Kor 8:3, Gal 4:9

+ 14:1 1Kor 16:14, 1Kor 12:1

+ 14:5 Sah 11:29

+ 14:8 Sah 10:9

+ 14:15 Yoqb 5:13, Efs 5:19

+ 14:16 2Kor 1:20, Vah 3:14

+ 14:20 Efs 4:14, Mat 18:3, 1Kor 2:6

+ 14:21 Isha 28:11-12

+ 14:22 Hav 2:6

+ 14:23 Hav 2:13

+ 14:25 Isha 45:14, Zkr 8:23

+ 14:26 2Kor 12:19, 2Kor 13:10

+ 14:29 1Yuh 4:1, 1Sal 5:20-21

+ 14:34 1Tim 2:11-12, Ibt 3:16, 1Btr 3:1, Efs 5:22, Kol 3:18

+ 14:39 1Kor 12:31, 1Kor 14:1

+ 14:40 Kol 2:5

+ 15:2 Gal 3:4

+ 15:3 Isha 53, Luqo 24:27

+ 15:4 Zab 15:10, Isha 53:11

+ 15:5 Luqo 24:34, Luqo 24:36

+ 15:7 Hav 12:17, Luqo 24:50, Hav 1:3-4

+ 15:8 2Kor 12:11

+ 15:9 Efs 3:7-8, Hav 8:3

+ 15:10 2Kor 11:23, Kol 1:29

+ 15:12 Hav 23:8, 2Tim 2:18

+ 15:17 Rim 4:25

+ 15:18 1Sal 4:16, Vah 14:13

+ 15:20 1Sal 4:14, 2Tim 2:8, Hav 26:23, Kol 1:18, Vah 1:5

+ 15:21 Rim 5:12-18

+ 15:23 1Sal 4:16

+ 15:24 1Btr 3:22, Rim 8:38, Efs 1:21, Dnr 7:14, Dnr 7:27, Obd 1:21, Zkr 14:9, Luqo 1:33, Vah 11:15

+ 15:25 Zab 109:1, Ibr 2:8

+ 15:27 Zab 8:7, Efs 1:22

+ 15:28 Yuhn 14:28, Efs 1:23, Kol 3:11

+ 15:30 2Kor 11:26

+ 15:31 1Sal 2:19

+ 15:32 Isha 22:13

+ 15:34 1Kor 6:5

+ 15:35 Hiz 37:3

+ 15:36 Yuhn 12:24

+ 15:42 Dnr 12:2, Flp 3:21, Kol 3:1

+ 15:45 Ibt 2:7

+ 15:47 Ibt 2:7, Yuhn 3:13, Yuhn 6:38

+ 15:49 Ibt 5:3

+ 15:51 Flp 3:21

+ 15:52 Isha 27:13, Mat 24:31, 1Sal 4:16, Vah 11:15, 1Sal 4:15, Flp 3:21

+ 15:53 2Kor 5:2-4

+ 15:54 Isha 25:8

+ 15:55 Xsha 13:14, 2Tim 1:10, Ibr 2:14-15

+ 15:56 Rim 4:15, Rim 7:8

+ 15:57 Rim 8:37

+ 16:1 Hav 24:17, Rim 15:25-28, Gal 2:10

+ 16:2 Hav 20:7, Vah 1:10, 2Kor 8:3, 2Kor 9:3

+ 16:3 Hav 18:27, 2Kor 3:1, Hav 24:17, Rim 15:25-28

+ 16:5 Hav 19:21, 2Kor 1:16

+ 16:8 Chq 23:16, Chq 34:22, Lev 23:15, Qnlr 16:9, Hav 2:1

+ 16:10 Hav 16:1, 1Kor 4:17

+ 16:12 Hav 18:24, Hav 19:1, 1Kor 1:12, 1Kor 3:5, 1Kor 4:6

+ 16:13 Mat 25:13, 2Sal 2:15

+ 16:14 1Kor 14:1

+ 16:15 1Kor 1:16

+ 16:16 Flp 2:29, 1Sal 5:12-13, 1Tim 5:17

+ 16:19 Hav 18:2, Rim 16:3, 2Tim 4:19

+ 16:20 Rim 16:16

+ 16:21 Gal 6:11, Kol 4:18, 2Sal 3:17, Flm 1:19

+ 16:22 Rim 9:3, Gal 1:8, Vah 22:20

2 Korinfliklar

2 Korinfliklar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Kirish

PAVLUSNING

KORINFLIKLARGA

IKKINCHI MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktubni havoriy Pavlus Korinfdagi jamoat bilan keskin munosabatda boʻlgan bir paytda, yaʼni Korinfdagi baʼzi bir masihiylar Pavlusga har tarafdan hujum qilayotgan vaqtda yozgan. Pavlusning Korinfga borish rejalari oʻzgargani bois, baʼzi Korinfliklar uni ishonchsiz, oʻz soʻzida turmaydigan inson, deb aytishardi. Yana baʼzi birlari Pavlusning havoriyligiga shubha qilishardi. Bunday igʻvolar oʻzlarini havoriy deb atagan soxta ustozlardan kelib chiqqan edi. Pavlus bu maktubni Korinf jamoatining ishonchini va hurmatini qozonish niyatida yozgan.

Maktubning dastlabki qismida (1-7–boblar) Pavlus oʻzining Korinfliklar bilan boʻlgan munosabati haqida yozib, nima sababdan ularning jamoatidagi baʼzi bir odamlarga qattiq gapirganini tushuntiradi. Mana shu qattiq muomala natijasida munosabatlar qayta tiklanganidan qanchalik xursand ekanini maktub davomida ifoda etadi. Shundan keyin (8-9–boblar) u Korinfdagi jamoatni Quddusdagi muhtoj boʻlgan birodarlarga saxiylik bilan ehson berishga undaydi. Maktubning oxirgi qismida (10-13–boblar) Pavlus oʻzining haqiqiy havoriy ekanini, soxta havoriylarning aytgan gaplari yolgʻon ekanini dalillar orqali isbotlashga harakat qiladi.

Pavlus Xudoga xizmat qilib, koʻplab qiyinchiligu azob–uqubatlarga qaramay, odamlarga Xudoning Xushxabarini yetkazishga harakat qiladi. Mazkur maktubda u jamoatning tavba qilgan aksariyat aʼzolariga oʻz minnatdorchiligini izhor qiladi, itoatsizlarni esa tartibga chaqirib, oʻzining yetakchi sifatidagi hokimiyatini tan olishlariga daʼvat qiladi. Pavlus bir necha bor oʻz shaxsiyati, namunali hayoti, Xudo tomondan tanlanganligini va Masihga xizmat qiladigan havoriy ekanligini taʼkidlaydi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Xudoning irodasi bilan Iso Masihning havoriysi boʻlgan men — Pavlusdan va birodarimiz Timoʻtiydan* Xudoning Korinf shahridagi jamoatiga hamda Axaya viloyatidagi* barcha Xudoning azizlariga salom!⁺ ²Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih sizlarga inoyatu tinchlik ato qilsin.

Tasalli manbai — Xudo

³Rabbimiz Iso Masihning Otasi Xudoga, har turli tasallining manbai boʻlgan Xudo — marhamatli Otaga hamdu sanolar boʻlsin!⁺ ⁴Har xil azob–uqubatlarga uchraganimizda, Xudo bizga tasalli beradi. Shunday ekan, biz ham azob chekayotgan insonga tasalli bera olamiz. Xudo bizga bergan tasalli bilan uni ovuntira olamiz. ⁵Masihga oʻxshab biz qanchalik koʻp azob cheksak, Xudo bizga Masih orqali shunchalik koʻp tasalli beradi⁺. ⁶Biz azob–uqubatlarga duchor boʻlayotgan ekanmiz, sizlar tasalli va najot topishingiz uchundir. Biz tasalli topayotgan boʻlsak, bu ham sizlar tasalli topishingiz uchundir, toki sizlar ham bizga oʻxshab azob–uqubatlarga uchraganingizda bardosh bera oling⁺. ⁷Sizlar nafaqat azob–uqubatlarimizga, balki tasallimizga ham sherik boʻlishingizga hech shubhamiz yoʻq.

⁸Ey birodarlar, biz shuni istar edikki, sizlar Asiya viloyatidagi biz chekkan azoblardan bexabar qolmanglar. Biz haddan tashqari, chidab boʻlmas darajada azob–uqubat tortdik, hatto tirik qolishdan ham umidimizni uzgan edik⁺. ⁹Oʻlim muqarrar ekanligiga amin boʻlgan edik. Bularning hammasi bizning oʻzimizga emas, balki oʻliklarni tiriltiradigan Xudoga umid bogʻlashimiz uchun sodir boʻldi⁺. ¹⁰Haqiqatan ham Xudo bizni shunday ogʻir oʻlim tahlikasidan qutqardi va yana qutqaradi ham. Ha, Xudo bizni yana qutqaradi, deb Undan qattiq umid qilamiz⁺. ¹¹Sizlar ham ibodatlaringiz orqali bizning faoliyatimizga sherik boʻlyapsizlar. Buni koʻrib, koʻpchilik biz uchun Xudoga shukr aytadi, chunki ularning biz uchun qilgan iltijolari natijasida Xudo bizga iltifot koʻrsatdi⁺.

Pavlusning safar rejalari oʻzgaradi

¹²Vijdonimiz guvohlik berib turibdi, biz bu dunyoda, ayniqsa sizlar bilan boʻlgan munosabatimizda Xudo ato qilgan soddalik va samimiylik bilan ish tutdik. Biz dunyoviy donolikka emas, balki Xudoning inoyatiga tayanib harakat qildik. Faxrlanishimizning sababi ana oʻshadir⁺.

¹³⁻¹⁴Sizlar oʻqib, tushuna oladiganlardan boshqa hech narsa yozmaymiz. Sizlar hozir bizni qisman boʻlsa–da, tushunasizlar. Umid qilamanki, bir kun kelib, sizlar quyidagini toʻla anglab olasiz: biz sizlardan qanday faxrlansak, sizlar ham Rabbimiz Iso keladigan kunda bizdan shunday faxrlana olasizlar⁺.

¹⁵Yuqorida aytib oʻtganlarimning toʻgʻriligiga ishonganim uchun meni ikki marta koʻrib, xursand boʻlib qolinglar degan niyatda sizlarning oldingizga bormoqchi edim⁺. ¹⁶Makedoniyaga borayotganimda sizlarning oldingizga kirib oʻtish, qaytishda ham sizlarni koʻrib ketish niyatim bor edi*. Shunday qilib, Yahudiyaga* ketishimda yoʻlda uchrashi mumkin boʻlgan ehtiyojlarimni qondirib, kuzatib qoʻyardingizlar⁺.

¹⁷Shunday rejalarim bor edi. Oʻsha rejalar amalga oshmasa, yengiltaklik bilan ish tutgan boʻlamanmi?! Yoki men reja qilayotgan paytda goh “ha”, goh “yoʻq” deydigan, betayin odamga oʻxshaymanmi?! ¹⁸Xudo ishonchlidir, shuning uchun sizlarga yetkazgan xabarimiz ham hech oʻzgarmaydi⁺. ¹⁹Silas*, Timoʻtiy va men sizlarga Xudoning Oʻgʻli — Iso Masih haqida aytganmiz. Iso Masih oʻzgaruvchan emas. U doimo sadoqatlidir⁺. ²⁰Iso Masih orqali Xudo Oʻz vaʼdalarini bajaradi, shuning uchun biz ham Iso Masih orqali Xudoni ulugʻlab, “Omin, iloyim shunday boʻlsin”, deymiz⁺. ²¹Xudoning Oʻzi bizni ham, sizlarni ham Iso Masihga boʻlgan imonimizda mustahkam qiladi. U bizni Oʻzi uchun tanlab oldi. ²²Bizga Oʻz muhrini bosib, kelajakdagi qut–barakalarning kafili sifatida Muqaddas Ruhni berdi⁺. ²³Xudo shohid, oʻz jonim haqi aytyapman, sizlarni ayaganim uchun hanuz Korinfga bormadim⁺. ²⁴Biz sizlarning imoningiz ustidan hukmdormiz, demoqchi emasman, chunki sizlar imonda mahkam turibsizlar. Xizmat qilishimizdan maqsad quvonchingizni koʻpaytirishdir.

2–BOB

2¹Yana xafagarchilik keltirmaslik uchun sizlarning oldingizga bormaslikka qaror qildim*. ²Axir, sizlarni xafa qilsam, menga xursandchilik keltiradiganlarni xafa qilgan boʻlaman–ku! Unday holda, kim meni xursand qiladi?!⁺ ³Oldingi maktubni* yozganimning sababi ham shudir, toki sizlarning oldingizga borganimda oramizda xafagarchilik boʻlmasin, axir, menga katta quvonch keltiradigan sizlar emasmi?! Ishonchim komilki, mening quvonchim sizlarning quvonchingizdir. ⁴Sizlarni xafa qilish uchun emas, balki sizlarni qanchalik yaxshi koʻrishimni koʻrsatish uchun oʻsha maktubni yozgan edim. Uni chuqur qaygʻu, iztirob bilan, koʻz yosh toʻkib yozgan edim⁺.

Gunoh qilgan odamni kechirish haqida

⁵Meni xafa qilgan odam* faqatgina meni emas, balki qaysidir darajada sizlarning hammangizni xafa qilgan boʻladi, ammo bu masalaga keragidan ortiq urgʻu bermaylik. ⁶Axir, xafa qilgan odamga koʻpchilik tomonidan berilgan jazo yetarli⁺. ⁷Endi boʻlsa, uni kechirib, tasalli beringlar, toki u haddan ortiq qaygʻurib, tushkunlikka tushmasin. ⁸Sizlardan oʻtinaman, unga boʻlgan mehr–muhabbatingizni koʻrsating.

⁹Oldingi maktubimni yozishdan yana bir maqsadim shu edi: sizlar har jihatdan itoatkor ekanmisiz yoki yoʻqmi, shuni bilmoqchi edim. ¹⁰Sizlar biror kishini kechirsangiz, men ham uni kechiraman. Birortasi kechirishim kerak boʻladigan ayb ish qilgan boʻlsa, sizlarning manfaatingizni koʻzlab, Masihning huzurida uni kechiraman. ¹¹Shaytonga aldanib qolmaylik, axir, uning fitnalaridan bexabar emasmiz–ku!⁺

Pavlus Troas shahrida bezovta boʻladi

¹²Masih haqidagi Xushxabarni eʼlon qilish uchun Troas shahriga borganimda, Egamiz menga yoʻl ochib bergan edi⁺. ¹³Ammo koʻnglim notinch edi, chunki birodarim Titusni* u yerda topa olmadim. Shuning uchun u yerdagilar bilan xayrlashib, Makedoniyaga joʻnadim⁺.

Masih orqali qozoniladigan gʻalaba

¹⁴Xudoga shukur! Xudo bizga Masihning tantanali yurishida* ishtirok etishni nasib qildi. Atirning hidi qanday taralsa, xuddi shu singari, har yerda va har doim Xudo biz orqali Oʻzi haqidagi xabarni tarqatmoqda⁺. ¹⁵Masih haqidagi Xushxabarni yoyar ekanmiz, biz najot topadiganlar orasida ham, halok boʻladiganlar orasida ham Xudoga xush keladigan tutatqi nazrining hidiga oʻxshaymiz⁺. ¹⁶Bu hid halok boʻladiganlar uchun oʻlim hididir, najot topadiganlar uchun esa hayotbaxsh xushboʻy hiddir. Bunday yuksak masʼuliyatga Xudo bizni loyiq topdi. ¹⁷Mana, biz koʻpchilik kabi, Xudoning kalomini bozorga solmaymiz. Aksincha, Xudo tomonidan yuborilgan va Masih xizmatida boʻlgan kishilardek, Xudoning koʻzi oldida sof koʻngil bilan voizlik qilmoqdamiz.

3–BOB

Yangi ahdning ulugʻligi

3¹Yana oʻzimizni tavsiya qilyapmizmi?! Yoki baʼzilarga kerak boʻlganday, sizlarga tavsiyanomalar koʻrsatishimiz kerakmi yoki sizlardan bizga tavsiyanomalar kerakmi?!⁺ ²Axir, yuragimizga* yozilgan tavsiyanomamiz sizlarning oʻzingiz–ku! Bu hammaga ayon, uni hamma oʻqiy oladi. ³Ochiq koʻrinib turibdiki, bizning xizmatimiz tufayli yozilgan Masihning maktubi sizlarsiz. Bu maktub siyoh bilan emas, balki barhayot Xudoning Ruhi orqali yozilgan, tosh lavhalarga emas, balki inson qalbining lavhalariga yozilgandir*⁺. ⁴Masih tufayli Xudoning oldida bularga ishonchimiz komildir. ⁵Axir, biz oʻzimizning kuchimiz bilan biror narsa qila olmaymiz–ku! Hamma qobiliyatimiz bizga Xudo tomonidan berilgan. ⁶Xudo bizga yangi ahdning* xizmatkorlari boʻlish qobiliyatini berdi. Bu ahd qonunga emas, balki Ruhga asoslanib tuzilgan, chunki qonun oʻlimga yetaklaydi, Ruh esa hayot bagʻishlaydi*⁺.

⁷Tosh lavhalarga yozilgan, oʻlimga yetaklaydigan eski ahdning qonun–amrlari shunchalik ulugʻvorlikka ega ediki, Isroil xalqi Musoning oʻsha ulugʻvorlikdan porlayotgan yuziga* tik qaray olmagan edi. Oʻtkinchi ulugʻvorlik shunchalik porloq ekan,⁺ ⁸Ruh orqali tuzilgan ahd keltiradigan ulugʻvorlik qanday porloq boʻlishi haqida bir oʻylab koʻring–chi! ⁹Oʻlim hukmini keltiradigan eski ahd ulugʻvor ekan, insonlarni oqlaydigan ahd undan ham ulugʻvor boʻlmaydimi?! ¹⁰Endi bu ajoyib ulugʻvorlik oldida oʻsha oldingi ulugʻvorlik arzimas boʻlib qoldi. ¹¹Oʻtkinchi eski ahd ulugʻvor boʻlgan ekan, boqiy boʻlgan bu yangi ahd naqadar ulugʻvordir!

¹²Shunday umidimiz borligi uchun ham jasorat bilan Xushxabarni aytamiz. ¹³Biz Musoga oʻxshamaymiz. Yuzida porlab turgan oʻtkinchi ulugʻvorlikni Isroil xalqi koʻrmasligi uchun Muso yuzini yopgan edi*. ¹⁴Isroil xalqining aqli oʻtmas boʻlib qolgandi. Bugunga qadar eski ahd oʻqilganda, xuddi bir parda ularning ongini toʻsib turganga oʻxshaydi. Bu pardani faqatgina Masih olib tashlaydi⁺. ¹⁵Ha, hozir ham Musoning qonuni oʻqilganda, ularning ongi toʻsiqdir. ¹⁶Ammo Egamizga yuz burgan insonning ongidan toʻsiq parda olib tashlanadi⁺. ¹⁷Bu yerda Egamiz deganda, Muqaddas Ruhni nazarda tutyapman. Egamizning Ruhi qayerda boʻlsa, oʻsha yerda erkinlik bor⁺. ¹⁸Biz hammamiz ochiq yuz bilan Egamizning ulugʻvorligini* koʻrib turibmiz*. Biz oʻzgarib borar ekanmiz, yanada ulugʻvor boʻlib, Egamizga oʻxshagan boʻlamiz. Bularning hammasi Egamizning Ruhi orqali sodir boʻlmoqda⁺.

4–BOB

Sopol idishlardagi ulugʻ xazinamiz

4¹Biz Xudoning marhamati bilan yangi ahdning xizmatkorlari boʻlganimiz uchun tushkunlikka tushmaymiz⁺. ²Aksincha, sirli va uyatli ishlar qilishdan, makr–hiyla ishlatishdan bosh tortib, Xudoning kalomini buzmay gapiramiz. Haqiqatni ochiq–oydin aytib, Xudoning huzurida oʻzimizni boshqa odamlarning hukmiga topshiramiz⁺. ³Xushxabarimiz sirli, toʻsiq parda ortida turganday boʻlib tuyulsa, u halok boʻladiganlar uchun shunday tuyuladi⁺.

⁴Bu dunyoning xudosi* imonsizlarning ongini koʻr qilib qoʻygan. Shuning uchun ular Xushxabarning nurini koʻra olmaydilar. Bu Xushxabar Xudoning aniq tasviri boʻlgan Masihning ulugʻvorligini koʻrsatadi⁺. ⁵Biz oʻzimiz haqimizda emas, Rabbimiz Iso Masih haqida vaʼz qilamiz. Isoning yoʻlida sizlarning xizmatkorlaringizmiz⁺. ⁶Xudo dunyoni yaratganda Oʻz soʻzi bilan zulmatdan nur yaratgan edi*. Endi U Oʻzining nuri bilan bizning yuraklarimizni ham yoritdi, Iso Masih siymosida porlab turgan Oʻz ulugʻvorligini bizga koʻrsatdi⁺.

⁷Shunday ajoyib xazinani sopol idishlarday boʻlgan tanalarimizda olib yuribmiz. Shu orqali oliy qudrat bizga emas, Xudoga mansub ekanligi koʻrinib turibdi⁺. ⁸Biz har tomonlama jabrlanib ezilamiz, ammo sinmaymiz. Koʻnglimiz alagʻda boʻlib, mushkul ahvolga tushsak ham umidimizni yoʻqotmaymiz⁺. ⁹Quvgʻinlarga uchraymiz, lekin Xudo hech qachon bizni tashlab ketmaydi. Bizni yerga yiqitadilar, ammo yakson qila olmaydilar⁺.

¹⁰Iso Masih oʻlimga roʻbaroʻ boʻlganidek, biz ham azob–uqubat tortib, oʻlim tahlikasida yashayapmiz, toki Isoning hayoti bizning tanamizda namoyon boʻlsin⁺. ¹¹Iso Masihga tegishli boʻlganimiz uchun biz doim oʻlimga duchor boʻlyapmiz, toki Isoning hayoti bizning foniy badanimizda namoyon boʻlsin⁺. ¹²Shunday qilib, oʻlim xavfi ostida yashashimiz sizlarga abadiy hayot keltiradi*.

¹³Muqaddas bitiklarda: “Ishonganim uchun gapirdim”*, deb yozilgan. Bizda ham shunday imon bor, shuning uchun Xushxabar aytishni davom ettiraveramiz⁺. ¹⁴Bilamizki, Rabbimiz Isoni tiriltirgan Xudo bizni ham Isoga oʻxshatib tiriltiradi va sizlar bilan birga Oʻzining huzuriga olib kiradi⁺. ¹⁵Boshimizdan oʻtganlarning hammasi sizlarning manfaatingiz uchun yuz bergan. Xudoning inoyati koʻpdan–koʻp odamlar orasida yoyilar ekan, Xudoga yanada koʻp odamlar shukur aytadi va bundan Unga yanada koʻproq shon–shuhrat keladi.

¹⁶Shuning uchun ham umidimizni yoʻqotmaymiz. Toʻgʻri, bu foniy badanimiz xazon boʻlyapti, ammo biz ruhan yangilanib boryapmiz⁺. ¹⁷Bizning oʻtkinchi, yengil azob–uqubatlarimiz bizga haddan tashqari ajoyib va abadiy ulugʻvorlik keltiradi⁺. ¹⁸Axir, biz koʻrinadigan narsalarga emas, balki koʻrinmaydigan narsalarga koʻz tikkanmiz. Koʻrinadigan narsalar oʻtib ketadi, koʻrinmaydiganlari esa mangudir!⁺

5–BOB

Samoviy maskanimiz

5¹Bilamizki, biz makon qilgan bu tanamiz yer yuzidagi bir kulbadaydir. Bu kulba xarob boʻlganda, Xudo samoda bizga qoʻl bilan qurilmagan mangu bir uy beradi. ²Biz samoviy maskanimizga yetishishni kutib, bu yerdagi kulbada, yaʼni tanamizda oh chekib yuribmiz⁺. ³Xudo bizga samoviy tana beradi, ruhimiz maskansiz qolmaydi⁺. ⁴Bu tanamizda ekanmiz, xuddi ogʻir yuk ostida qolgandek oh–nola chekamiz. Oʻlishni xohlamaganimiz uchun ohu nola qilamiz. Samoviy tana darhol bu moddiy tananing oʻrnini olishini istaymiz. Axir, oʻshanda mangu tana foniy tananing oʻrnini egallaydi. ⁵Xudo bizni mana shu maqsad uchun yaratgan va bunga kafil sifatida bizga Muqaddas Ruhni ato qilgan⁺.

⁶Biz bu tanada boʻlganimizda samoviy maskanimizdan va Egamizdan uzoqda ekanligimizni bilsak ham ishonchimiz barqaror. ⁷Axir, biz koʻzga koʻrinadigan narsalarga emas, balki imonimizga tayanib hayot kechiramiz⁺. ⁸Ha, ishonchimiz barqaror, shuning uchun bu tanalarimizni tashlab, Egamiz bilan birga samoda maskan qilishni afzal koʻramiz. ⁹Xoh mana shu foniy tanada boʻlaylik, xoh abadiy maskanda boʻlaylik, bizning maqsadimiz Egamizni mamnun qilishdir⁺. ¹⁰Chunki har birimiz Masihning hukm kursisi oldida hozir boʻlishimiz kerak. Shunda har birimiz qilgan yaxshi yoki yomon ishlarimizga yarasha mukofot yoki jazo olamiz⁺.

Xudo bilan yarashish

¹¹Biz Xudodan qoʻrqish nimaligini bilganimiz uchun boshqalarni ham Xushxabarga ishonishga daʼvat qilamiz. Biz qanday odam ekanligimiz Xudoga ayondir, umid qilamanki, sizlar ham bizning qandayligimizni ochiq–oydin bilasizlar⁺. ¹²Biz oʻzimizga oʻzimiz tavsiya bermayapmiz. Aksincha, biz bilan faxrlanish imkonini sizlarga beryapmiz. Shunda qalbidagi oʻy–xayolu fazilatlar bilan emas, balki tashqi qiyofasi bilan maqtanadigan insonlarga sizlar oʻrinli javob bera olasizlar⁺.

¹³Agar biz boshqalarga aqldan ozganday koʻrinsak, bu Xudoga shuhrat keltirish uchundir. Aqlimiz joyida boʻlsa, bu sizlarning manfaatingiz uchundir⁺. ¹⁴Axir, Masihning bizga boʻlgan muhabbati bizni ragʻbatlantiradi. Bir Odam hamma uchun oʻlgan boʻlsa, demak, biz hammamiz oʻlganmiz degan xulosaga keldik⁺. ¹⁵Ha, Masih hamma uchun oʻldi, toki yashayotganlar endi oʻzlari uchun emas, balki ular uchun oʻlgan va tirilgan Masih uchun yashasinlar⁺.

¹⁶Shu sababdan endi biz hech kimga insoniy nuqtayi nazardan baho bermaymiz. Bir vaqtlar* Masihga ham insoniy nuqtayi nazardan baho bergan edik, endi esa unday qilmaymiz. ¹⁷Binobarin, kim Masihga tegishli boʻlsa, u yangi ijoddir. Eski hayot oʻtib ketdi, yangisi esa boshlandi⁺.

¹⁸Bularning hammasi Xudodandir. U Masih orqali bizni Oʻzi bilan yarashtirdi* hamda boshqalarga Xudo bilan yarashish yoʻlini koʻrsatish xizmatini bizga berdi⁺. ¹⁹Ha, Xudo insonlarni gunohlari uchun jazolamadi, aksincha, Masih orqali dunyoni Oʻzi bilan yarashtirdi. Yarashish haqidagi bu xabarni yetkazishni esa bizga topshirdi⁺. ²⁰Shunday qilib, biz Masihning elchilarimiz, Xudo biz orqali insonlarga murojaat etyapti. Masih nomidan yolvoryapmiz: sizlar ham Xudo bilan yarashinglar⁺. ²¹Axir, Xudo bizni Masih orqali oqlash uchun begunoh Masihni gunohkorni jazolaganday, jazoladi*⁺.

6–BOB

6¹Xudoning hamkorlari sifatida sizlarga yolvoramiz: Xudoning inoyati hayotingizda samarasiz boʻlmasin⁺. ²Xudo shunday deb aytyapti:

“Muruvvat payti kelganda,

Men senga quloq solaman.

Najot kuni kelganda,

Men senga yordam beraman.”*

Oʻsha muruvvat payti hozirgi paytdir, oʻsha najot kuni bugungi kundir⁺.

Xudoning haqiqiy xizmatkorlari

³Xizmatimizda birorta ayb topilmasin deb, biz hech kimni zarracha ranjitmaymiz. ⁴Xudoning haqiqiy xizmatkorlari ekanligimizni oʻz harakatlarimiz bilan isbotlayapmiz. Har xil qiyinchiliklaru kulfatlar boshimizga tushganda, tang ahvolda qolganimizda sabr–toqat koʻrsatyapmiz⁺. ⁵Bizni urganlarida, qamoqqa tashlaganlarida, gʻalayonlarda qolganimizda, mashaqqat bilan mehnat qilganimizda, uyqusizlikda va och qolganimizda, hammasiga bardosh berdik. ⁶Poklik, donolik, sabr–toqat bilan yashab, mehribon boʻlib, Muqaddas Ruh bizda maskan qilganini koʻrsatib, samimiy muhabbatimiz bilan Xudoning xizmatkorlari ekanimizni isbotladik. ⁷Biz haqiqatni eʼlon qilyapmiz, Xudoning qudratiga tayanib xizmat qilyapmiz. Ham oʻng qoʻlimizda, ham chap qoʻlimizda solihlik qurollarini* tutib yuribmiz⁺. ⁸Sharafga erishamizmi yoki isnodga qolamizmi, boshqalar bizni haqorat qiladimi yoki maqtaydimi, har qanday vaziyatda Xudoning xizmatkorlari ekanligimizni koʻrsatyapmiz. Bizni yolgʻonchi, deb aytishadi, ammo biz haqiqatgoʻymiz⁺. ⁹Mashhur emasmiz, ammo bizni bilishadi. Bizni oʻlgan deb hisoblaydilar, ammo mana, tirikmiz. Bizni jazoga tortadilar, ammo oʻlimga mahkum qilmaydilar⁺. ¹⁰Bizni xafa qilyaptilar, ammo doimo xursandmiz. Oʻzimiz kambagʻalmiz–u, koʻp kishilarni boyitamiz. Hech narsamiz yoʻgʻ–u, ammo hamma narsaga egamiz⁺.

¹¹Ey Korinfliklar! Sizlarga bemalol, ochiq–oydin gapirdik. Sizlarga bagʻrimizni keng ochdik. ¹²Biz sizlardan mehr–muhabbatimizni ayamadik, sizlar esa oʻz mehringizni bizdan qizgʻanasiz. ¹³Sizlarga oʻz farzandlarimga gapirayotganday gapiryapman. Biz sizlarga qanday muomala qilsak, sizlar ham bizga shunday muomala qiling: bizga bagʻringizni keng oching⁺.

Barhayot Xudoning maʼbadi

¹⁴Imonsizlar bilan sherik boʻlmanglar*. Solihlik bilan qabihlikning orasida qanday aloqa bor?! Nur bilan zulmat orasida qanday umumiylik boʻlishi mumkin?!⁺ ¹⁵Masih bilan shayton* orasida qanday ittifoq boʻlishi mumkin?! Imonli bilan imonsizning orasida qanday sheriklik boʻlishi mumkin?!⁺ ¹⁶Xudoning maʼbadi bilan butlar orasida qanday umumiylik bor?! Axir, biz barhayot Xudoning maʼbadimiz–ku! Xudo shunday deb aytgan:

“Men ularning orasida yashayman,

Ularning orasida yuraman.

Men ularning Xudosi boʻlaman,

Ular esa Mening xalqim boʻladi.”*⁺

¹⁷Binobarin, Egamiz shunday degan:

“Xalqlar orasidan chiqinglar,

Ulardan ajralib chiqinglar,

Haromga qoʻl tekkizmang,

Shunda Men sizlarni qabul qilaman.”*⁺

¹⁸Qodir Xudo — Egamiz yana shunday deb aytgan:

“Men sizlarga ota boʻlaman,

Sizlar esa Menga oʻgʻil–qizlar boʻlasizlar.”*⁺

7–BOB

7¹Ey azizlarim, Xudo bizga shunday ajoyib vaʼdalar bergan ekan, badanimizni va ruhimizni bulgʻovchi har qanday narsadan oʻzimizni poklaylik. Xudodan qoʻrqib yashab, butunlay Xudo uchun ajratilgan ekanligimizni koʻrsataylik⁺.

²Bizga boʻlgan mehringizni koʻrsating*. Biz hech kimga ozor bermadik, hech kimga ziyon yetkazmadik, hech qachon oʻzimizning manfaatimizni koʻzlab, boshqalardan foydalanmadik⁺. ³Bularni sizga taʼna qilib aytmayapman. Axir, oldin aytganimdek, oʻlamizmi, yashaymizmi, sizlar bizning dilimizdasiz⁺. ⁴Sizlarga jasorat bilan gapira olaman, sizlar bilan juda faxrlanaman. Azob–uqubatlarimiz qanchalik koʻp boʻlmasin, dilim tasallidan toʻlib–toshadi, behad quvonaman⁺.

Pavlusning shodligi

⁵Biz hatto Makedoniyaga borganimizdan keyin ham hech xotirjam boʻla olmadik, aksincha, har tomondan gʻam–gʻussaga tushdik: sirtdan hujumlar boʻldi, koʻnglimizda esa qoʻrquvlar bor edi⁺. ⁶Tushkunlikka tushganlarga tasalli beruvchi Xudo Titusni* yonimizga yuborib, bizga tasalli berdi⁺. ⁷Biz faqatgina uning kelganidan emas, balki uning sizlardan olgan tasallisi haqida eshitib ham ancha dalda topdik. Sizlar meni qattiq sogʻinayotganingiz, men uchun qaygʻurib, tarafimni olganingiz haqida xabar olib kelganidan juda sevindim.

⁸Shu sababdan maktubim* bilan sizlarni xafa qilgan boʻlsam ham, uni yozganimdan afsuslanmayman. Toʻgʻri, bu maktub sizlarni bir oz muddatga boʻlsa–da, xafa qilganini bilib afsuslandim⁺. ⁹Mana endi sevinyapman. Sizlar xafa boʻlganingizdan emas, balki bu xafagarchilik sizlarni tavbaga keltirgani uchun sevinyapman. Xudo bu xafagarchilikni yaxshilik uchun ishlatdi, shuning uchun bizdan hech qanday ziyon koʻrmadingiz, deb ayta olaman. ¹⁰Axir, Xudo yaxshilikka ishlatadigan xafagarchilik tavbaga olib keladi, tavba esa najotga yetaklaydi va hech qanday armonu afsusga sabab boʻlmaydi. Bu dunyo keltiradigan xafagarchilik esa oʻlimga olib boradi⁺. ¹¹Mana qarang, Xudo yaxshilikka ishlatadigan xafagarchilik sizlarning hayotingizda qanday samara keltirdi. Endi sizlar menga qarshi emasligingiz koʻrinib turibdi. Oʻsha aybdor boʻlgan insondan gʻazablanyapsiz, unga hamtovoq boʻlib qolishdan qoʻrqyapsiz. Meni koʻrishga intizorsiz. Aybdorni jazolashga tayyorsiz. Mana shularning hammasi sizlarning bu borada pok ekanligingizni isbotlamoqda. ¹²Men bu maktubni ayb ish qilgan inson* haqi yoki ayb ish tufayli ranjigan inson haqi yozmadim. Asosiy maqsad, Xudoning oldida sizlarning menga qanchalik bagʻishlangan ekanligingizni oʻzlaringizga koʻrsatish edi⁺. ¹³Shuning uchun biz ancha tasalli topdik.

Bundan tashqari, Titusning xursandchiligi bizni yanada quvontirdi, chunki sizlar uning ruhini koʻtaribsizlar. ¹⁴Men unga sizlarni maqtagan edim, sizlar meni uyatga qoldirmabsizlar. Sizlarga aytganlarimiz toʻgʻri boʻlgani kabi, maqtanib Titusga aytganlarim ham toʻgʻri ekanligi isbotlandi. ¹⁵Titus sizlarning itoatkorligingizni, uni hurmat–ehtirom bilan kutib olganingizni eslar ekan, uning sizlarga boʻlgan muhabbati yanada oshib bormoqda. ¹⁶Sizlarga toʻliq ishona olganimdan juda xursandman.

8–BOB

Quddusdagi jamoat uchun hadya

8¹Endi birodarlar, Xudoning Makedoniyadagi jamoatlarga* koʻrsatgan inoyati haqida sizlarga aytmoqchimiz. ²Ular ogʻir kulfatlarga yoʻliqib, sinalgan boʻlsalar–da, joʻshqin bir sevinchga toʻlib–toshdilar, oʻta kambagʻal boʻlsalar–da, yuraklari saxiylikka boy ekanligini koʻrsatdilar⁺. ³Ular oʻz xohishlari bilan, qoʻllaridan kelgancha, hatto imkonlaridan ortiq xayr–ehson berganlariga men shohidman⁺. ⁴Ular, Xudoning Quddusdagi azizlariga* yordam berishda ishtirok etaylik, deb bizdan oʻtinib soʻradilar⁺. ⁵Hatto umid qilganimizdan ham ziyodrogʻini qildilar. Xudoning irodasi boʻyicha ular oʻzlarini avval Rabbimiz Isoga, keyin esa bizga bagʻishladilar.

⁶Titus sizlarning orangizda boshlagan xayrli ishini bitirsin deb, uni ragʻbatlantirdik⁺. ⁷Sizlar imon va ilm–maʼrifatga boy, gapga chechan, notiqlikda mohirsizlar, gʻayratu tirishqoqlikda hech kimdan qolishmaysizlar, biz tufayli qalbingizda uygʻongan mehr–muhabbatingiz* cheksizdir. Shunday ekan, bu xayrli ish orqali saxiyligingizning cheksizligini ham koʻrsating⁺. ⁸Men buni sizlarga buyruq tariqasida emas, balki mehr–muhabbatingizning samimiyligini isbot qilishingiz uchun aytyapman. Shuning uchun boshqalarning gʻayratiyu tirishqoqligiga eʼtiboringizni qaratyapman⁺. ⁹Axir, oʻzingiz Rabbimiz Iso Masihning koʻrsatgan inoyatini bilasizlar–ku, U boy boʻlsa ham, sizlarni boy qilish uchun kambagʻal boʻldi*⁺.

¹⁰⁻¹¹Yuqorida aytib oʻtilgan xayr–ehsonlar haqida maslahatim quyidagichadir: oʻtgan yili nafaqat oʻsha xayrli ishni qilishni boshladingiz, balki bu ishga qoʻshilish haqida oʻzingiz xohish bildirgan edingiz. Endi oʻz manfaatingiz uchun xayrli ishingizni oxiriga yetkazinglar, qanday niyat bilan boshlagan boʻlsangiz, shunday qilib, qoʻlingizdan kelganicha bitirishga harakat qilinglar⁺. ¹²Agar inson hadya berishni xohlasa, undan yoʻq boʻlgan narsa talab qilinmaydi, balki oʻzida bor narsasini bergani qabul qilinadi⁺.

¹³Boshqalarning hayoti yengillashib, sizlar esa ogʻir ahvolda qolishingizni istamaymiz. Hammaning orasida tenglik boʻlsin. ¹⁴Hozirgi paytda sizlardagi baraka ulardagi yetishmovchiliklarni toʻldirsin, payti kelganda ulardagi baraka sizlardagi yetishmovchiliklarni toʻldiradi, shunday qilib tenglik boʻladi⁺. ¹⁵Muqaddas bitiklarda quyidagicha yozilgan: “Koʻp yigʻib olganlardan hech narsa ortib qolmadi, oz yigʻib olganlar uchun esa yetarli boʻldi.”*⁺

Titus va uning yoʻldoshlari

¹⁶Xudoga shukur! Men sizlarga qanday gʻamxoʻr boʻlsam, Xudo sizlarga nisbatan shunday gʻamxoʻrlikni Titusning diliga jo qildi. ¹⁷Axir, Titusdan sizlarning oldingizga borishni iltimos qilganimda, u nafaqat rozi boʻldi, balki xohish va ishtiyoq bilan bordi. ¹⁸U bilan birga barcha jamoatlarda Xushxabarning voizi deb maqtalgan birodarni ham yubordik. ¹⁹Xayrli ishda yordam qilib, ular bilan birga Quddusga borsin deb, jamoatlar uni bizga yoʻldosh qilib saylagan edilar*. Biz bu ishni Egamizni ulugʻlash uchun hamda oʻzimizning ishtiyoqimizni koʻrsatish uchun qilyapmiz. ²⁰Saxiylik bilan berilgan xayr–ehsonlarni atalgan odamlarga yetkazishda hech qanday ayb ish qilmayapmiz. ²¹Biz nafaqat Egamizning nazarida, balki insonlar oldida ham toʻgʻri ish qilishga harakat qilyapmiz.

²²Titus va vaʼzxon birodarga qoʻshib, yana bir birodarni ham yuboryapmiz. U biz tomondan koʻp sinalgan va har jihatdan gʻayratli ekanligini koʻrsatgan. Sizlarga nisbatan ishonchi komil boʻlgani uchun uning sizlarga xizmat qilish ishtiyoqi yanada koʻpaygan. ²³Agar Titus haqida kimdir soʻrasa, u mening hamrohim va sizlar uchun xizmat qilayotgan hamkorim ekanligini aytinglar. Haligi ikki birodar esa jamoatlar tomonidan yuborilgan va ular Masihga ulugʻvorlik keltiradilar. ²⁴Shunday qilib, jamoatlar oldida oʻsha birodarlarga boʻlgan mehr–muhabbatingizni koʻrsatib, ularga sizlarni maqtaganimiz bekor emasligini isbotlang⁺.

9–BOB

Saxiy boʻlishga daʼvat

9¹Sizlarga Xudoning Quddusdagi azizlari uchun beriladigan yordam* haqida yozishimga hech hojat yoʻq⁺. ²Axir, bilaman–ku, sizlar yordam berishga tayyorsizlar, shuning uchun ham “Axaya* hududidagi imonlilar oʻtgan yildan beri tayyor”, deb Makedoniyadagi* imonlilarga sizlarni maqtab yuribman. Sizlarning saxiylik bilan berayotgan xayr–ehsonlaringiz ularni ham saxiylikka undadi. ³Endi oʻsha maqtanganlarim bekor emasligini koʻrsatish uchun hamda men aytganimday tayyor boʻlib turishingiz uchun birodarlarni sizlarning oldingizga yuboryapman*⁺. ⁴Yana Makedoniyaliklardan baʼzilari men bilan birga borsa–yu, sizlar tayyor boʻlmasangiz, sizlarga qattiq ishongan biz uyatga qolamiz, sizlar esa bizdan battar uyalib qolasiz. ⁵Shu sababdan vaʼda qilgan hadyangizni oldindan tayyorlab qoʻyinglar deb, oʻzim bormasimdan avval sizlarning oldingizga birodarlarni yuborishni lozim koʻrdim. Shunda sizlarning hadyangiz norozilik bilan emas, sidqidildan berilgan hadya boʻladi.

⁶Shuni unutmangki, oz ekkan oz oʻrib oladi, moʻl ekkan esa moʻl oʻrib oladi⁺. ⁷Har kim norozi boʻlib yoki majburiyat bilan emas, balki koʻnglida niyat etganini bersin. Axir, Xudo mamnuniyat bilan beradigan insonni yaxshi koʻradi⁺. ⁸Xudo sizlarning hayotingizni har jihatdan inoyatga toʻldirib–toshtirishga qodirdir. Shunda har doim, har jihatdan, hamma ehtiyojingiz qondiriladi va sizlar yanada koʻproq har xil xayrli ishlar qilasizlar⁺. ⁹Muqaddas bitiklarda quyidagicha yozilgan:

“Boyligini muhtojlarga saxiylik ila taqsimlaydi,

Uning solihligi to abad davom etadi.”*⁺

¹⁰Dehqonga ekish uchun urugʻ, hammaga yeyish uchun non beradigan Xudo sizlarning ekadigan urugʻingizni moʻl qiladi, solihligingizdan keladigan hosilni ham koʻpaytiradi. ¹¹Har doim saxiy boʻlishingiz uchun Xudo sizni har jihatdan boy qiladi. Shunday qilib, biz sizlarning hadyalaringizni muhtojlarga yetkazganimizda, ular Xudoga koʻp shukronalar aytadi⁺.

¹²Mana shu hadyangiz bilan koʻrsatgan yordamingiz nafaqat Xudoning Quddusdagi azizlarining ehtiyojlarini qondiradi, balki koʻpchilikning Xudoga koʻpdan–koʻp shukrona aytishiga sabab boʻladi. ¹³Ularga hamda boshqalarga koʻrsatgan saxiyligingiz va Masihning Xushxabariga ishonib, itoatkorona yashayotganingiz tufayli koʻpchilik Xudoni ulugʻlaydi. Axir, hadyangiz bularning dalolati–ku!⁺ ¹⁴Xudoning sizlarga koʻrsatgan cheksiz inoyati sababli ular mehr–muhabbat bilan sizlar uchun ibodat qiladilar. ¹⁵Taʼrifiga til ojiz boʻlgan ajoyib hadyasi uchun Xudoga shukur!

10–BOB

Pavlusga Xudo bergan hokimiyat

10¹Masihning Oʻzi koʻrsatgan muloyimlik va mehribonlik bilan sizlardan iltijo qilaman. Baʼzilar men haqimda: “Pavlus shaxsan oramizda boʻlganda moʻmin–u, uzoqda boʻlganda esa juda jasur ekan–a!” deb aytayotgan ekan⁺. ²Baʼzilar meni boʻshang odam, deb aytayotgan ekan. Men albatta bunday odamlarga qattiq muomala qilaman. Sizlardan oʻtinaman, sizlarga qattiq gapirishga meni majbur qilmanglar⁺. ³Biz inson boʻlib, bu dunyoda yashasak ham, bashariy kuch bilan jang qilmaymiz. ⁴Bizning qurol–aslahalarimiz bashariy manfaat uchun emas, balki ilohiy manfaat uchun ishlatiladi. Bizning qurol–aslahalarimiz bu dunyoning qurol–aslahalariday emas. Xudoning qudrati bilan bu qurol–aslahalarimiz qalʼaday mustahkam boʻlgan insoniy oʻy–xayollarni hamda quruq safsatalarni yoʻq qilishga qodir⁺. ⁵Xudoni tanib–bilishga toʻsqinlik qilayotgan takabburona dunyoqarashga biz barham beramiz. Har qanday oʻy–xayolni Masihga boʻysundirib, asir qilamiz. ⁶Shunday qilib, oʻzlaringiz ham toʻla boʻysunganingizdan keyin, biz birgalikda har xil itoatsizlikni jazolashga tayyor boʻlamiz.

⁷Sizlar mening havoriy ekanligimni nahotki bilmasangizlar?!* Agar birortasi ishonch bilan: “Men Masihga tegishliman”, desa, shuni oʻylab koʻrsin: u tegishli boʻlgan Masihga biz ham tegishlimiz!⁺ ⁸Egamiz tomonidan berilgan hokimiyat haqida juda koʻp maqtansam ham, bundan hech xijolat boʻlmayman. Axir, bu hokimiyat menga sizlarning imoningizni vayron qilish uchun emas, balki mustahkamlash uchun berilgan⁺.

⁹⁻¹¹Darvoqe, baʼzilar: “U maktublarida talabchan va kuchli, lekin shaxsan biz bilan boʻlganda esa zaif, soʻzlari ham taʼsirsiz”, deb aytayotgan ekan. Bunday deb aytayotganlar shuni bilib qoʻysinlarki, men faqatgina maktublarimda ogohlantirib qolmayapman. Men maktublarimda qanday inson ekanligimni koʻrsatgan boʻlsam, huzuringizda boʻlganimda ham shunday inson ekanligimni oʻz harakatlarim bilan isbotlayman⁺.

Maqtanishu maqtanmaslik haqida

¹²Oʻzlariga yuqori baho beradigan odamlarning qatoriga biz oʻzimizni qoʻshmaymiz, hatto ular bilan solishtirmaymiz. Ular oʻzlarini oʻzlari bilan oʻlchab, oʻzlarini oʻzlariga qiyos qiladilar. Bu qanday ahmoqlik! ¹³Biz haddan tashqari maqtanmaymiz. Xudo bizga yuklagan masʼuliyat va vazifa doirasidan chiqib ketmaymiz. Sizlar ham bizning masʼuliyatimiz doirasiga kirasizlar. ¹⁴Agar biz sizlarga masʼul boʻlmaganimizda edi, sizlarga qilgan muomalamizda haddimizdan oshgan boʻlardik. Ammo oʻzlaringiz bilasiz–ku, birinchi boʻlib sizlarga Masihning Xushxabarini keltirgan bizmiz.

¹⁵Biz haddimizdan oshib, boshqalarning qilgan mehnati bilan maqtanmaymiz. Umid qilamizki, imoningiz oshib boraveradi, shunda sizlarning yordamingiz bilan xizmatimiz yanada koʻpayadi. ¹⁶Shunday qilib, boshqalarning tayyor ishlari bilan maqtanmay, sizlardan uzoqroq boʻlgan joylarga ham Xushxabarni yetkazaylik. ¹⁷Muqaddas bitiklarda oʻrgatilganday, kim maqtanmoqchi boʻlsa, Egamizning qilgan ishlari bilan maqtansin!*⁺ ¹⁸Oʻzini oʻzi maqtagan odam emas, balki Egamizning maqtoviga sazovor boʻlgan odamgina Unga maqbul boʻladi⁺.

11–BOB

Pavlus va soxta havoriylar

11¹Qaniydi, sizlar mening ozgina ahmoqlik qilishimga chidasangiz! Ilojingiz qancha? Axir, qarang, sizlar menga chidab kelyapsizlar–ku!⁺ ²Men sizlarni Xudoning rashki bilan qizgʻanyapman, chunki goʻyo bir pok bokira qizni yagona erga nikohlaganday, sizlarni Masihga taqdim etmoqchiman⁺. ³Ammo Momo Havo ilonning yolgʻon–yashiqlariga ishonib, yoʻldan ozgani kabi*, sizlarning ham oʻy–xayollaringiz buzilmasin. Men sizlardan xavotirdaman, sizlar oʻzingizni chin yurakdan, samimiylik bilan Masihga bagʻishlaganingizni unutib qoʻyasiz, deb qoʻrqaman⁺. ⁴Axir, birov kelib, biz vaʼz qilgan Isodan boshqa bir Iso haqida vaʼz qilsa yoki sizlar olgan Ruhdan boshqa bir ruh haqida va sizlar qabul qilgan Xushxabardan boshqa bir xushxabarni aytsa, bunday odamlarni xush qarshilab oʻtiribsiz⁺. ⁵Sizlar “oliy havoriylar” deb bilgan oʻsha ustozlaringizdan men hech bir narsada qolishmayman, deb oʻylayman⁺. ⁶Men mohir vaʼzxon boʻlmasam–da, ilm–maʼrifatda hech kamchiligim yoʻq. Buni sizlarga har jihatdan ochiq–oydin koʻrsatdim⁺.

⁷Men sizlarni yuksaltirish uchun oʻzimni past olib, Xudoning Xushxabarini sizlarga tekinga aytib, gunoh qildimmi?!⁺ ⁸Sizlarga xizmat qilish uchun boshqa jamoatlardan mablagʻ oldim. Bu bilan xuddi ulardan oʻgʻirlaganday boʻldim. Orangizda boʻlib, muhtojlikda qolganimda ham birovga ortiqcha yuk boʻlmadim, ⁹chunki Makedoniyadan kelgan birodarlar* barcha ehtiyojlarimni qondirdilar. Men biron narsada sizlarga ogʻirligimni tushirmaslikka harakat qildim va shunday qilishda davom etaveraman⁺. ¹⁰Qalbimda Masihning haqiqati borligiga shubha yoʻq, shu bois Axaya hududi boʻylab yoyilayotgan bu obroʻ–eʼtiborimni hech kim toʻka olmasligiga aminman⁺. ¹¹Nima uchun sizlardan yordam soʻramadim? Bu sizlarni yomon koʻrishimdan darak beradimi? Mana, Xudoga ayon, sizlarni yaxshi koʻraman.

Men qilayotgan ishimni davom ettiraveraman. ¹²Ana shunda, bizning ishlarimiz Pavlusning xizmati bilan baravar, deb maqtanayotganlarning gaplariga hech bir asos boʻlmaydi. ¹³Axir, ular oʻzlarini Masihning havoriylari qilib koʻrsatayotgan soxta havoriylar va hiylakor xizmatchilar–ku!⁺ ¹⁴Buning hayron qoladigan joyi yoʻq, chunki hatto shayton ham oʻzini nurli farishta qilib koʻrsatadi⁺. ¹⁵Shuning uchun shaytonning xizmatkorlari oʻzlarini solihlik xizmatchilari qilib koʻrsatar ekanlar, buning hech ajablanarli joyi yoʻq. Oqibatda ular qilmishlariga yarasha jazo oladilar⁺.

Pavlusning chekkan zahmatlari

¹⁶Yana aytaman, biror kishi meni ahmoq ekan, deb aytmasin. Bordi–yu, sizlar shunday deb oʻylasangiz, unda ahmoqlarga qanday munosabatda boʻlsangiz, menga ham shunday munosabatda boʻlinglar, shunda men ham ozgina maqtanib olaman⁺. ¹⁷Men balandparvozlik bilan gapirib, ahmoqlarday maqtanyapman. Bu Rabbimiz Isoga munosib emas. ¹⁸Modomiki, koʻpchilik insoniy mavqei bilan maqtanayotgan ekan, mayli, men ham maqtanay⁺. ¹⁹Axir, sizlar shunchalik donosizki, aqlsizlarga jon deb toqat qilasizlar⁺. ²⁰Haqiqat shuki, birortasi sizlarni oʻziga asir qilsa ham, haqingizni yesa ham, talon–taroj qilsa ham, oʻzini katta tutsa ham, yuzingizga tarsaki solsa ham, ularning hammasiga toqat qilib kelyapsiz⁺.

²¹Biz sizlarga oʻshanday muomala qilmadik. Shuning uchun biz sizning nazaringizda ojiz boʻlib koʻringandirmiz–da?! Bundan uyalishimiz kerakmi?! Xoʻp, ahmoqlarcha gapirayotgan ekanman, odamlar nima bilan maqtanishga jurʼat qilayotgan boʻlsa, men ham oʻshalar bilan maqtanishga jurʼat qilaman. ²²Ular ibroniymi? Men ham ibroniyman! Ular Isroil xalqiga tegishlimi? Men ham Isroil xalqidanman! Ular Ibrohim naslidanmi? Men ham Ibrohim naslidanman!⁺ ²³Ular Masihning xizmatkorlarimi? Men befarosatlik qilib aytyapmanki, ularning hammasidan ustunman. Zahmat desangiz, men ulardan koʻproq zahmat chekdim. Zindon desangiz, ulardan koʻproq zindonda yotdim. Zarba desangiz, men haddan tashqari koʻp zarba yedim, hatto koʻp marta oʻlimga roʻbaroʻ boʻldim⁺. ²⁴Yahudiylardan besh marta bir kam qirqtadan* kaltak yedim. ²⁵Rim amaldorlari meni uch marta kaltaklatdilar. Bir marta toshboʻron boʻldim*, uch marta kemada halokatga uchradim, bir kechayu kunduzni dengiz bagʻrida oʻtkazdim⁺. ²⁶Koʻp marta uzoq safarlarda boʻldim. Daryolarda tahlikada qoldim. Qaroqchilar hujumidan hayotim tahlikada qoldi. Oʻz qondoshlarimu gʻayriyahudiylar tufayli tahlika ostida qoldim. Shaharda tahlika, sahroda tahlika, dengizda tahlika, soxta birodarlar orasida tahlika!⁺ ²⁷Men ancha mehnat va mashaqqat ostida, koʻp marta uyqusizlikda, ochlik va tashnalikda qoldim. Baʼzan yeyishga nonim, sovuqda kiyishga kiyimim boʻlmadi⁺.

²⁸Yana bulardan va qolgan boshqa narsalardan tashqari, har kuni barcha jamoatlar haqida qaygʻurish ham mening zimmamda. ²⁹Ayting–chi, zaif odam bormi? Men undan ham zaifman. Birorta odam vasvasaga tushib, yoʻldan ozganmi? Men vasvasa dastidan ado boʻldim–ku!⁺ ³⁰Maqtanish kerak boʻlsa, ojizligim bilan maqtanaman. ³¹Rabbimiz Isoning Otasi — abadiy hamdu sanoga loyiq Xudo biladiki, men yolgʻon gapirmayapman. ³²Damashqda boʻlganimda, shoh Xaretasga* qarashli viloyat hokimi meni tutib olish uchun Damashq shahrini nazorat ostiga olgan edi. Ammo meni savat ichida shahar devoridagi derazadan tushirishdi* va men uning qoʻlidan qochib qutuldim⁺.

12–BOB

Pavlusga kelgan vahiylar

12¹Maqtanishning hech foydasi yoʻq, ammo baribir maqtanishim kerak. Endi Egamiz ayon qiladigan vahiylarga kelsak,⁺ ²Masihga qarashli bir odamni bilaman*. Oʻn toʻrt yil oldin oʻsha odam yerdan arshi aʼloga* koʻtarildi. Badanda edimi yoki badandan tashqarida edimi, bilmayman, Xudo biladi. ³Shuni bilamanki, badandami yoki badandan tashqaridami, menga emas, Xudoga ayon, oʻsha odam ⁴jannatga koʻtarilganda insonning tili taʼriflashga ojiz boʻlgan soʻzlarni eshitdi. Bunday soʻzlarni inson tilga olmasligi kerak. ⁵Bunday odam bilan maqtansam boʻladi. Lekin oʻzim haqimda boʻlsa, ojizligimdan boshqa hech narsa bilan maqtanmayman. ⁶⁻⁷Agarda oʻzim haqimda maqtanadigan boʻlsam ham, ahmoqona ish qilgan boʻlmayman, chunki haqiqatni gapirgan boʻlaman. Odamlar oʻsha haddan tashqari ajoyib vahiylarga qarab menga baho bermasinlar. Ammo qilayotgan ishlarimga qarab yoki mendan eshitganlari boʻyicha menga baho bersinlar, undan ortiq meni yuqori koʻtarmasinlar deb, oʻzimni tutib turibman.

Shuning uchun meni kibrlanib ketmasin deb, badanimga bir nish, meni niqtalaydigan shaytonning elchisi berildi⁺. ⁸Buni mendan olib tashlagin, deb uch marta Rabbimiz Isoga yolvordim. ⁹Lekin U menga shunday dedi: “Mening inoyatim doim senga yetarli boʻladi, chunki Mening qudratim sening ojizligingda toʻliq namoyon boʻladi.” Shunday qilib, Masihning qudrati men orqali ayon boʻlishi uchun ojizligim bilan maqtanishni afzal koʻraman⁺. ¹⁰Shu sababdan Masih haqi ojizlikni, xoʻrliklarni, muhtojliklarni, quvgʻin va qiyinchiliklarni shodlik bilan qabul qilaman. Ayniqsa, ojiz boʻlgan paytimda Masihning qudrati bilan kuchli boʻlaman⁺.

Pavlus Korinfdagi imonlilar uchun qaygʻuradi

¹¹Men oʻzimni aqlsiz insonday tutdim. Ammo meni bunga oʻzlaringiz majbur etdingiz–ku, chunki sizlar meni maqtashingiz kerak edi. Mening oʻzim hech bir ahamiyatga ega boʻlmasam–da, oʻsha “oliy havoriylardan” hech bir kam joyim yoʻq⁺. ¹²Orangizda boʻlganimda har xil qiyinchiliklarga bardosh berganim, moʻjizalaru alomatlar, qudratli ishlar qilganim haqiqiy havoriy ekanligimdan dalolat beradi⁺. ¹³Xoʻsh, qachon men sizlarga, boshqa jamoatlarga qaraganda yomonroq muomalada boʻldim? Toʻgʻri, sizlarga ogʻirligimni tushirmadim. Agar bu sizlarga adolatsizlik boʻlib tuyulsa, meni kechiringlar⁺.

¹⁴Mana, sizlarning oldingizga uchinchi marta borishga tayyorman*. Sizlarga yuk boʻlmayman, chunki menga sizlarning narsangiz emas, oʻzingiz keraksiz. Zotan, farzandlar ota–onalari uchun emas, balki ota–onalar farzandlari uchun mol–mulk yigʻishi lozim⁺. ¹⁵Shodlik bilan bor mol–mulkimni, hatto oʻz jonimni ham sizlar uchun beraman. Men sizlarni shunchalik yaxshi koʻrar ekanman, sizlarning meni kamroq yaxshi koʻrishingiz toʻgʻri ishmi?!⁺

¹⁶Xoʻp, mayli, men sizlarga yuk boʻlmabman–u, ammo yolgʻonu hiyla bilan sizlarni oʻz tomonimga ogʻdirib olganmishman⁺. ¹⁷Sizlarning oldingizga yuborgan birorta odam orqali sizlardan foydalanib oldimmi? ¹⁸Men Titusni sizning oldingizga borishga undagan edim. Haligi boshqa birodar bilan u sizlarning oldingizga borib*, sizlardan foydalandimi? U men bilan bir niyatda xizmat qiladi, yoʻlimiz bir–ku!⁺

¹⁹Yuqorida aytib oʻtgan gaplarimizning hammasi oʻzimizni sizlarning oldingizda himoya qilish uchun yozilgan, deb oʻylayapsizlarmi? Bilib qoʻying, biz bu gaplarni Masihning qullari sifatida Xudoning shohidligida aytyapmiz. Aziz doʻstlar, qilayotgan ishlarimizning hammasi sizlarni imonda qoʻllab–quvvatlash uchundir⁺. ²⁰Men bir narsadan qoʻrqib turibman: sizlarning oldingizga borganimda, nimani koʻrarkinman, sizlar men oʻylagan odamlar boʻlib chiqmasangiz, men ham sizlar oʻylagan odam boʻlib chiqmasam–a! Borganimda orangizda janjalu hasadgoʻylik, jaholat, raqobat, boʻhton, gʻiybat, manmanlik va tartibsizlikni koʻraman degan xavotirdaman. ²¹Bordi–yu, yana yoningizga borganimda, orangizdagi koʻpchilik oldin qilgan gunohlaridan tavba qilmay, ifloslik, jinsiy axloqsizlik va fisqu fujurni davom ettirayotgan boʻlsa, Xudoyimning oldida uyatga qolmay, sizlar uchun motam tutib, yigʻlamayin⁺.

13–BOB

Soʻnggi pand–nasihatlar va salomlar

13¹Men endi sizlarning oldingizga uchinchi marta boraman*. Oʻzingiz bilasiz, har bir ish ikkita yoki uchta guvohning soʻzlari asosida koʻrib chiqiladi*⁺. ²Men sizlarning oldingizga ikkinchi marta borganimda gunoh qilganlarni ham, qolganlarni ham ogohlantirgan edim. Endi sizlarning oldingizda boʻlmasam ham, yana ogohlantirib aytyapman, keyingi safar gunoh qilganlarning hech birini ayamayman. ³Masih men orqali gapirayotganini isbotlashimni xohlayapsizmi? Mening xatti–harakatim buning dalili emasmi?! Masih sizlar bilan boʻlgan munosabatida zaif emas, aksincha, U orangizda Oʻz qudratini namoyish qilyapti. ⁴U insoniy tanasining zaifligi tufayli xochga mixlanib oʻldirilgan edi, ammo endi Xudoning qudrati tufayli tirikdir. Biz ham Masihning insoniy zaifligiga sherik boʻlsak–da, oʻzingiz koʻrasiz, Xudoning qudrati tufayli Masihning hayotiga ham sherik boʻlamiz⁺.

⁵Oʻzingizni oʻzingiz tekshirib koʻringlar. Qani, imonda turibsizlarmi? Oʻzingizni sinab koʻringlar. Iso Masih orangizda ekanligini bilmaysizmi? Buni bilmasangiz, sinovdan oʻtmagan boʻlasiz. ⁶Biz sinovdan oʻtganligimizni bilasiz degan umiddaman. ⁷Sizlar hech qanday yomon ishlar qilmasligingizni Xudodan iltijo qilamiz. Bu bizning sinovdan oʻtganligimizni isbotlash uchun emas. Mabodo, biz sinovdan oʻtmagan boʻlib tuyuladigan boʻlsak ham, sizlar toʻgʻri ish qilavering. ⁸Zotan, biz haqiqatga qarshi tura olmaymiz, balki haqiqat yoʻlida ish tutamiz. ⁹Bizlar zaif, sizlar esa kuchli boʻlganingizdan xursandmiz. Axir, sizlar komil boʻlishingiz uchun Xudoga iltijo qilamiz⁺. ¹⁰Shuning uchun sizlarning yoningizda boʻlmasam ham shularni yozyapman. Toki oldingizga borganimda Egamiz menga bergan hokimiyat bilan sizlarga qattiq muomala qilmayin. Axir, menga bu hokimiyat sizlarni barbod qilish uchun emas, balki imoningizni mustahkamlash uchun berilgan⁺.

¹¹Shunday qilib, birodarlarim, endi sizlar bilan xayrlashaman. Kamolotga intilaveringlar, bir–biringizga dalda beringlar, hamfikr boʻlinglar, oʻzaro ahil–inoq boʻlib yashanglar. Shunda mehr–muhabbat va tinchlik manbai boʻlgan Xudo sizlar bilan boʻladi⁺. ¹²Bir–biringiz bilan oʻpishib koʻrishinglar. Xudoning bu yerdagi hamma azizlari sizlarga salom aytyapti⁺.

¹³Rabbimiz Iso Masihning inoyati, Xudoning mehr–muhabbati va Muqaddas Ruhning hamrohligi hammangizga yor boʻlsin!*

1:1 Timoʻtiy — 1 Korinfliklar 4:17 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

1:1 Axaya viloyati — Rim imperiyasiga qarashli viloyat boʻlib, poytaxti Korinf shahri edi.

1:16 …niyatim bor edi — Pavlusning Korinfga qilgan safarlari haqida batafsil maʼlumot qolmagan. Baʼzi olimlar Pavlusning safarlari haqida quyidagicha mulohaza qiladilar: Pavlus Korinfdagi jamoatga asos solgan (Havoriylar 18:1-11 ga qarang). Shundan keyin Pavlus yana bir bor Korinfga borgan (12:14, 13:1 ga qarang). Ana shu ikkinchi safari paytida yoki undan oldin yozgan maktubida (1 Korinfliklar 5:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang) Pavlus Korinfliklarga, sizlarni yana koʻrish niyatim bor, deb aytgan edi. Shuning uchun Pavlus Makedoniyaga ketayotganda va u yerdan qaytayotganda Korinfda toʻxtab oʻtishni rejalashtirdi. Ammo keyinchalik Korinf jamoatidagi muammolar haqida eshitgandan soʻng, Makedoniyaga ketayotganda Korinfga kirmaslikka qaror qildi. Pavlus, Korinfliklar bilan koʻrishganimda oramizga sovuqchilik tushmasin deb, ularga oʻzlarining muammolarini hal qilishga vaqt bermoqchi boʻlgandi (1:23, 13:1-10 ga qarang). U Efesda boʻlganda Korinfliklarga maktubni (yaʼni “1 Korinfliklar” maktubini) yozib, ularga oʻsha muammolarni yechish haqida maslahat bergan. Pavlus oʻsha maktubida rejalari oʻzgargani, Korinfga faqat Makedoniyadan qaytayotganda kirib oʻtishini aytib oʻtgan (1 Korinfliklar 16:5-9 ga qarang). Pavlusning oʻzgargan rejalarini Korinfdagi raqiblari unga qarshi ishlatgan. Ular boshqalarda Pavlus haqida salbiy taassurot qoldirish niyatida Pavlusni ishonchsiz, soʻzida turmaydigan odam, deb aytganlar. Pavlus Makedoniyaga borgandan keyin, Korinfda boʻlayotgan voqealar haqida va Korinfliklar uning maktubiga (yaʼni “1 Korinfliklar” maktubiga) qanday munosabat bildirganlarini Titusdan eshitgach, Korinfliklarga yana bir maktubni (yaʼni “2 Korinfliklar” maktubini) yozgan (7:5-9 ga qarang).

1:16 …Yahudiyaga… — Quddusdagi masihiylarga moddiy yordam berish uchun Pavlus nazr yigʻishni rejalashtirgan edi (1 Korinfliklar 16:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang).

1:19 Silas — yunoncha matnda bu ismning boshqa varianti Silvanus. Silas ilk jamoatning yetakchisi boʻlib, havoriy Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safarida unga hamroh edi (Havoriylar 15:22, 32, 36-41 ga qarang).

2:1 Yana xafagarchilik keltirmaslik uchun sizlarning oldingizga bormaslikka qaror qildim — Pavlus Korinfdagi jamoatga asos solgandan keyin (Havoriylar 18:1-11 ga qarang), yana bir bor u yerga borgan edi (12:14, 13:1 ga qarang). Uning bu ikkinchi safari haqida hech qanday maʼlumot saqlanib qolmagan. Chamasi, Korinfdagi jamoatda muammolar boʻlgan va Pavlus Korinfga qilgan bu ikkinchi safari davomida koʻngilsizliklarga duch kelgan. Pavlus Korinfga boʻladigan navbatdagi safari davomida oldingiday koʻngilsizliklarga duch kelishni xohlamayapti.

2:3 Oldingi maktub — “1 Korinfliklar” maktubiga ishora boʻlsa kerak. 1:16 ning birinchi izohiga qarang.

2:5 Meni xafa qilgan odam — bu oʻrinda Pavlus kim haqida gapirayotgani aniq emas. 1 Korinfliklar 5:1-5 da aytib oʻtilgan odam yoki muammolar keltirib chiqarayotgan boshqa bir odam boʻlishi mumkin. Kim boʻlishidan qatʼi nazar, jamoat unga tanbeh bergan va u odam oʻz gunohlaridan tavba qilgan.

2:13 Titus — Pavlusning hamkori va yordamchisi (8:23 ga va Titus 1:4-5 ga qarang).

2:14 tantanali yurishi — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz urushdan gʻalaba bilan qaytgan Rim lashkarining tantanali yurishiga nisbatan ham ishlatilgan. Rim lashkarboshisi urushdan qaytib kelganda, Rim shahrining koʻchalari boʻylab lashkari bilan tantanali yurish qilar edi. Asir olingan dushmanlar esa hammaning koʻzi oldida ularning ortidan yurardi. Bu tantanali yurish bayram tusini olardi, kuydirilgan tutatqi va ziravorlarning xushboʻy hidi butun shahar boʻylab taralardi.

3:2 yuragimiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida yuragingiz.

3:3 …tosh lavhalarga emas, balki inson qalbining lavhalariga yozilgandir — tosh lavhalarga yozilgan eski ahdga (Chiqish 24:12, 31:18, 32:15-16 ga qarang) va odamlarning yuraklariga yozilgan yangi ahdga ishora (Yeremiyo 31:31-34, 32:39-40, Hizqiyol 11:19-20, 36:26-27 ga qarang).

3:6 yangi ahd — shu bobning 3–oyati izohiga va Ibroniylar 7:22, 8:1-10:39 ga qarang.

3:6 …qonun oʻlimga yetaklaydi, Ruh esa hayot bagʻishlaydi — Rimliklar 2:12, 7:5-8:11, Galatiyaliklar 3:10-14, 19-25 ga qarang.

3:7 Musoning oʻsha ulugʻvorlikdan porlayotgan yuzi — Chiqish 34:29-30 ga qarang.

3:13 …Muso yuzini yopgan edi — Chiqish 34:33-35 ga qarang.

3:18 Egamizning ulugʻvorligi — 4:4 ga va Yuhanno 14:9, Kolosaliklar 1:15, 19, Ibroniylar 1:2-3 ga qarang.

3:18 …Egamizning ulugʻvorligini koʻrib turibmiz — yoki …Egamizning ulugʻvorligini koʻzguda koʻrganday koʻrib turibmiz.

4:4 Bu dunyoning xudosi — yaʼni shayton.

4:6 …Oʻz soʻzi bilan zulmatdan nur yaratgan edi — Ibtido 1:3 ga qarang.

4:12 …oʻlim xavfi ostida yashashimiz sizlarga abadiy hayot keltiradi — Pavlus oʻz xizmati davomida, boshqalarga Xushxabarni targʻib qilish yoʻlida koʻp azob chekkanini nazarda tutgan (Havoriylar 9:15-16, 2 Timoʻtiy 1:8-12 ga qarang). Iso Masih Oʻz faoliyati davomida boshqalarni Oʻzidan ustun qoʻygani sari, Masihga hayotini bagʻishlagan Pavlus ham Undan oʻrnak olib, Xushxabar va Masih haqi azob chekishga tayyor boʻlgan (Mark 10:45 ga qarang).

4:13 Muallif bu oʻrinda Zabur 115:1 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

5:16 Bir vaqtlar — yaʼni Iso Masihga imon keltirishdan oldin.

5:18 U Masih orqali bizni Oʻzi bilan yarashtirdi… — Rimliklar 5:1-11, Kolosaliklar 1:21-22 ga qarang.

5:21 …Xudo…Masihni gunohkorni jazolaganday, jazoladi — Ishayo 53:5-6 ga qarang.

6:2 Muallif bu oʻrinda Ishayo 49:8 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

6:7 solihlik qurollari — 10:3-5 ga va Rimliklar 13:12, Efesliklar 6:10-20 ga qarang.

6:14 Imonsizlar bilan sherik boʻlmanglar — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi Oʻzlaringizni imonsizlar bilan birga qoʻshga qoʻshmang, Tavrotdan olingan hikmat boʻlishi mumkin (Qonunlar 22:10 ga qarang). Bu oʻrinda Pavlus hamma imonsizlar bilan boʻlgan munosabatlar haqida yozmayapti. U soxta ustozlarni va soxta imonlilarni jamoatga qoʻshmaslikni nazarda tutgan boʻlishi mumkin (11:2-6, 13-15, 20, 1 Korinfliklar 5:9-13 ga qarang). Shuningdek, Pavlus imonsizlar bilan turmush qurmaslik haqida ham maslahat berayotgan boʻlishi mumkin (ammo turmush qurgandan keyin imonga kelganlarga berilgan maslahatlarini oʻqish uchun 1 Korinfliklar 7:12-16 ga qarang).

6:15 shayton — yunoncha matnda Beliar, shaytonga nisbatan ishlatilgan nom.

6:16 Levilar 26:12, Hizqiyol 37:27 ga qarang.

6:17 Ishayo 52:11, yana Hizqiyol 20:41 ga qarang.

6:18 2 Shohlar 7:14, yana Ishayo 43:6 ga qarang.

7:2 Bizga boʻlgan mehringizni koʻrsating — 6:11-13 ga qarang.

7:6 Titus — 2:13 izohiga qarang.

7:8 maktubim — “1 Korinfliklar” maktubiga ishora boʻlsa kerak. 1:16 ning birinchi izohiga qarang.

7:12 ayb ish qilgan inson — 2:5-8 oyatlarga va 2:5 izohiga qarang.

8:1 Makedoniyadagi jamoatlar — Filippi, Salonika va Veriya shaharlaridagi jamoatlarga ishora boʻlsa kerak. Pavlus Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari davomida bu jamoatlarga asos solgan edi (Havoriylar 16:9-17:15 ga qarang). Pavlus yana bir bor Makedoniyaga borgan paytda “2 Korinfliklar” maktubini yozgan. Makedoniya viloyati Axaya viloyatidan shimolda joylashgan edi. Korinf shahri Axaya viloyatining poytaxti edi.

8:4 …Xudoning Quddusdagi azizlariga… — 1 Korinfliklar 16:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

8:7 …biz tufayli qalbingizda uygʻongan mehr–muhabbatingiz… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida sizlarning bizga boʻlgan mehr–muhabbatingiz.

8:9 …U boy boʻlsa ham…kambagʻal boʻldi — Yuhanno 17:5, Filippiliklar 2:6-8 ga qarang.

8:15 Chiqish 16:18 ga qarang.

8:18-19 U bilan birga…maqtalgan birodarni ham yubordik. 19…jamoatlar uni bizga yoʻldosh qilib saylagan edilar — Pavlus Titusni Makedoniyadan Korinfga joʻnatgan, shu yozgan maktubini (yaʼni “2 Korinfliklar” maktubini) undan berib yuborgan. Korinfliklar Quddusdagi masihiylar uchun yigʻadigan nazrlarini Titus va unga hamroh boʻlib borgan birodar olishlari va saqlab qoʻyishlari kerak edi (1 Korinfliklar 16:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Keyinchalik, Pavlus oʻz hamkorlari va Titusning hamrohi bilan birga Korinfda yigʻilgan nazrlarni Quddusga olib boradi. Shu bobning 22–oyatida Pavlus Titus bilan birga Korinfga yuborilgan yana bir birodar haqida yozgan. Titusning hamrohi boʻlgan bu ikki birodar haqida boshqa hech qanday maʼlumot yoʻq.

9:1 …Xudoning Quddusdagi azizlari uchun beriladigan yordam… — 1 Korinfliklar 16:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

9:2 Axaya — Rim imperiyasiga qarashli viloyat boʻlib, poytaxti Korinf shahri edi.

9:2 Makedoniya — 8:1 izohiga qarang.

9:3 …birodarlarni sizlarning oldingizga yuboryapman — 8:18-19 izohiga qarang.

9:9 Zabur 111:9 ga qarang.

10:7 Sizlar mening havoriy ekanligimni nahotki bilmasangizlar?! — yunoncha matnda Koʻz oldingizda boʻlganlarga qarang! yoki Sizlar tashqi qiyofaga qarab baho beryapsizlar.

10:17 …kim maqtanmoqchi boʻlsa, Egamizning qilgan ishlari bilan maqtansin — Yeremiyo 9:24 ga qarang.

11:3 …Momo Havo ilonning yolgʻon–yashiqlariga ishonib, yoʻldan ozgani kabi… — Ibtido 3:1-6, 13 ga qarang.

11:9 Makedoniyadan kelgan birodarlar — Pavlus Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari davomida Filippi, Salonika va Veriya shaharlarida jamoatlarga asos solgan edi (Havoriylar 16:9-17:15 ga qarang). Bu shaharlar Makedoniyada boʻlgan. Makedoniya viloyati Axaya viloyatidan shimolda joylashgan edi. Korinf shahri Axaya viloyatining poytaxti edi.

11:24 …bir kam qirqtadan… — qamchilash jinoyat uchun beriladigan jazolardan biri edi. Tavrot qonuniga koʻra, qirq darradan ortiq qamchilash mumkin emas edi (Qonunlar 25:3 ga qarang). Shu sababdan qirq qamchidan oshib ketmaslik uchun 39 darra urilgan va bu jazolash eng ogʻir qamchilash jazosi boʻlgan.

11:25 Bir marta toshboʻron boʻldim… — Havoriylar 14:19-20 ga qarang.

11:32 shoh Xaretas — Hirod Antipasning qaynatasi. U miloddan oldingi 9 yildan to milodiy 40 yilgacha qadimgi Falastindan janubi–sharqdagi Nabateya yurtida hukmronlik qilgan. Nabateyaning poytaxti Petra shahri edi. Oʻsha paytlarda Damashq shahri ham Xaretas qoʻli ostida edi. Iso Masih Pavlusga zohir boʻlgandan keyin, Pavlus Nabateyada birmuncha vaqt oʻtkazgan boʻlishi mumkin (Galatiyaliklar 1:17 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Ehtimol, Pavlus u yerda Xushxabar aytgan va Xaretas Pavlus haqida eshitgan.

11:32 …meni savat ichida shahar devoridagi derazadan tushirishdi… — Havoriylar 9:23-25 oyatlarga va Havoriylar 9:25 izohiga qarang.

12:2 Masihga qarashli bir odamni bilaman — Pavlusning oʻzini nazarda tutgan.

12:2 arshi aʼlo — yunoncha matnda uchinchi osmon.

12:14 …sizlarning oldingizga uchinchi marta borishga tayyorman — 2:1 izohiga qarang.

12:18 Haligi boshqa birodar bilan u sizlarning oldingizga borib… — 8:17-19 oyatlarga va 8:18-19 izohiga qarang.

13:1 …sizlarning oldingizga uchinchi marta boraman — 2:1 izohiga qarang.

13:1 …har bir ish ikkita yoki uchta guvohning soʻzlari asosida koʻrib chiqiladi — bu gapi bilan Pavlus Korinfdagi muammolarni hal qilishda odillik bilan ish tutishga vaʼda beryapti (Qonunlar 19:15, Matto 18:15-16 ga qarang).

13:13 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Hav 18:1-17

+ 1:3 1Btr 1:3, Efs 1:3

+ 1:5 Rim 8:17, Flp 3:10, Kol 1:24

+ 1:6 2Tim 2:10

+ 1:8 Hav 19:23, 1Kor 15:32

+ 1:9 2Kor 4:14

+ 1:10 Hav 12:11, Hav 14:19-20, Hav 21:32-33, Hav 27:44

+ 1:11 Rim 15:31, 2Sal 3:2, Hav 12:5, Efs 6:18

+ 1:12 Hav 23:1, 2Tim 1:3, 1Kor 2:4, 1Kor 2:13

+ 1:13 1Kor 1:8, 1Sal 4:16-18, 1Sal 2:19-20

+ 1:15 1Kor 4:19

+ 1:16 Hav 19:21, 1Kor 16:5

+ 1:18 1Kor 1:9

+ 1:19 Hav 15:22, Hav 16:1

+ 1:20 1Kor 14:16, Vah 3:14

+ 1:22 2Kor 5:5, Ibr 6:11, Efs 1:13

+ 1:23 Rim 1:9, Gal 1:20, Flp 1:8, 1Sal 2:5

+ 2:2 2Kor 7:8

+ 2:4 2Kor 7:12

+ 2:6 1Kor 5:4-5

+ 2:11 1Btr 5:8

+ 2:12 Hav 16:8, Hav 20:6

+ 2:13 2Kor 7:6, 2Kor 8:6, 2Kor 12:18

+ 2:14 Kol 2:15

+ 2:15 1Kor 1:18, Ibt 8:21, Chq 29:18, Efs 5:2, Flp 4:18

+ 3:1 Hav 18:27, 1Kor 16:3

+ 3:3 Chq 24:12, Chq 31:18, Qnlr 6:6, Isha 51:7, Yerm 31:33

+ 3:6 Yerm 31:31, Luqo 22:20, Efs 3:7, Kol 1:23, Rim 2:27, Yuhn 6:63

+ 3:7 Chq 34:29-35

+ 3:14 Mark 6:52, Hav 15:21

+ 3:16 Chq 34:34

+ 3:17 Yuhn 4:24, Yuhn 8:32, Yoqb 2:12, 1Btr 2:16, Rim 6:18, 1Kor 7:22, Gal 5:1

+ 3:18 1Yuh 3:2, Rim 8:29, Flp 3:21

+ 4:1 2Kor 3:6

+ 4:2 2Kor 2:17, 1Sal 2:3

+ 4:3 2Kor 3:14, 2Kor 2:15

+ 4:4 Yuhn 12:31, Kol 1:15, Ibr 1:3

+ 4:5 Mark 10:43, 1Kor 9:19

+ 4:6 Ibt 1:3

+ 4:7 Ayub 4:19, Ayub 33:6, Isha 64:8, Rim 9:21-22, 1Kor 2:5

+ 4:8 2Kor 7:5

+ 4:9 Ysha 1:5, Yuhn 15:20

+ 4:10 Rim 6:5

+ 4:11 2Kor 6:9

+ 4:13 Zab 115:1

+ 4:14 1Sal 4:14

+ 4:16 Rim 12:2, Efs 4:23

+ 4:17 Rim 8:18

+ 4:18 Rim 8:24, Ibr 11:1

+ 5:2 Rim 8:23

+ 5:3 1Kor 15:53

+ 5:5 2Kor 1:22, Efs 1:14

+ 5:7 2Kor 4:18

+ 5:9 Kol 1:10

+ 5:10 Voiz 3:17, Voiz 11:9, Voiz 12:14, Mat 25:31-32, Hav 10:42, Rim 14:10

+ 5:11 2Kor 4:2

+ 5:12 2Kor 3:1, 2Kor 11:16, 2Kor 12:1

+ 5:13 Mark 3:21, 2Kor 11:1

+ 5:14 Rim 5:15

+ 5:15 1Btr 4:2, Rim 14:7-8

+ 5:17 Isha 43:18-19, Rim 6:4, Vah 21:5

+ 5:18 Rim 5:10-11, Kol 1:20

+ 5:19 Zab 31:1-2, Rim 4:8

+ 5:20 Efs 6:20

+ 5:21 Isha 53:9, Yuhn 8:46, 1Btr 2:22, 1Yuh 3:5, Ibr 4:15, Rim 8:3, Rim 1:17, Rim 4:25, 1Kor 1:30

+ 6:1 1Kor 3:9

+ 6:2 Isha 49:8

+ 6:4 Hav 9:16, Hav 16:23, Hav 17:5, 2Kor 11:23-27

+ 6:7 2Kor 10:4, Efs 6:11-17

+ 6:8 Rim 3:8

+ 6:9 2Kor 4:11

+ 6:10 Yuhn 16:22, Hav 3:6

+ 6:13 1Kor 4:14

+ 6:14 Qnlr 7:3, Ezra 9:2, Nax 13:25, Efs 5:7, 1Yuh 1:6

+ 6:15 1Kor 10:21

+ 6:16 Efs 2:21, 1Kor 3:16-17, Lev 26:11-12, Hiz 37:27

+ 6:17 Isha 52:11, Hiz 20:34, Hiz 20:41

+ 6:18 2Sh 7:14

+ 7:1 1Yuh 3:3

+ 7:2 Hav 20:33

+ 7:3 Flp 1:7

+ 7:4 Kol 1:24

+ 7:5 2Kor 2:13, 2Kor 4:8

+ 7:6 2Kor 1:4, 2Kor 2:13, 2Kor 8:6, 2Kor 12:18

+ 7:8 2Kor 2:2-4

+ 7:10 Mat 5:4, Voiz 7:3

+ 7:12 1Kor 5:1-2, 2Kor 2:4

+ 8:2 Mark 12:44

+ 8:3 1Kor 16:2

+ 8:4 Rim 15:26

+ 8:6 2Kor 2:13, 2Kor 7:6

+ 8:7 1Kor 1:5

+ 8:8 1Kor 7:6

+ 8:9 Yoqb 2:5, Flp 2:6-7

+ 8:10 1Kor 7:25

+ 8:12 Mark 12:43-44, Luqo 21:3

+ 8:14 Hav 4:34

+ 8:15 Chq 16:18

+ 8:24 2Kor 7:4

+ 9:1 Rim 15:25

+ 9:3 2Kor 8:6, 1Kor 16:2

+ 9:6 Hik 11:24-25, Luqo 6:38, Gal 6:7

+ 9:7 Qnlr 15:10, 1Sol 29:9, Chq 25:2

+ 9:8 Flp 4:19

+ 9:9 Zab 111:9

+ 9:11 1Kor 1:5

+ 9:13 Mat 5:16, 1Btr 2:12

+ 10:1 Mat 11:29

+ 10:2 1Kor 4:21, 2Kor 13:2, 2Kor 13:10

+ 10:4 2Kor 6:7, Efs 6:11

+ 10:7 1Kor 3:23, Gal 3:29

+ 10:8 2Kor 13:10

+ 10:10 1Kor 1:17

+ 10:17 Yerm 9:23-24, 1Kor 1:31

+ 10:18 Rim 2:29, 1Kor 4:5

+ 11:1 2Kor 5:13

+ 11:2 Xsha 2:19-20, Efs 5:27, Vah 14:4

+ 11:3 Ibt 3:1, Ibt 3:4, Yuhn 8:44, 1Tim 2:14

+ 11:4 Gal 1:6

+ 11:5 2Kor 12:11

+ 11:6 1Kor 1:17, 2Kor 10:10

+ 11:7 1Kor 9:18

+ 11:9 2Kor 12:13, Flp 4:15

+ 11:10 Rim 9:1, 1Tim 2:7

+ 11:13 Flp 1:15, Hav 20:30, 2Btr 2:1, Vah 2:2

+ 11:14 Gal 1:8

+ 11:15 Flp 3:19

+ 11:16 2Kor 5:12

+ 11:18 Flp 3:3-4

+ 11:19 1Kor 4:10

+ 11:20 Gal 2:4, Gal 4:3

+ 11:22 Rim 11:1, Flp 3:5

+ 11:23 1Kor 15:10, 2Kor 6:4-5

+ 11:25 Hav 16:22-23, Hav 14:19, Hav 27:41-44

+ 11:26 Gal 2:4

+ 11:27 Hav 18:3, 1Sal 2:9, 2Sal 3:8, 1Kor 4:11

+ 11:29 1Kor 9:22

+ 11:32 Hav 9:24-25

+ 12:1 2Kor 5:12, 2Kor 11:16, Gal 1:12, Gal 2:2, Efs 3:3

+ 12:7 Ayub 2:6

+ 12:9 Isha 40:29

+ 12:10 Mark 10:30, Mat 5:11-12, Rim 5:3

+ 12:11 1Kor 15:8-9, 2Kor 11:5

+ 12:12 Hav 15:12, Rim 15:19

+ 12:13 2Kor 11:9

+ 12:14 2Kor 13:1, 1Kor 10:33

+ 12:15 Flp 2:17, Kol 1:24, 1Sal 2:8

+ 12:16 2Kor 11:9

+ 12:18 2Kor 8:6, 2Kor 8:18

+ 12:19 Rim 1:9, Rim 9:1, 1Kor 14:26

+ 12:21 1Kor 5:1, 1Kor 6:18

+ 13:1 2Kor 12:14, Qnlr 19:15, Mat 18:16

+ 13:4 Rim 6:4

+ 13:9 1Kor 4:10

+ 13:10 2Kor 10:8

+ 13:11 Mark 9:50, Rim 12:18, 1Sal 5:13, Rim 15:33, Rim 16:16

+ 13:12 Rim 16:16, Flp 4:22

Galatiyaliklar

Galatiyaliklar

Kirish

1

2

3

4

5

6

Kirish

PAVLUSNING

GALATIYALIKLARGA

MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi havoriy Pavlusdir. Galatiya Rim imperiyasining bir viloyati boʻlib, hozirgi Turkiyaning markaziy qismida joylashgan edi. Havoriy Pavlus Galatiyaning baʼzi hududlarida Iso Masih haqidagi Xushxabarni targʻib etdi. Buning natijasida u yerda imonlilar jamoatining bir nechtasi vujudga keldi.

Bir qancha vaqt oʻtgandan keyin Pavlusga qarshi boʻlgan baʼzi odamlar Galatiyaga borib, u yerdagi jamoatlarga oʻz taʼsirini oʻtkaza boshladilar. Ularning taʼlimoti boʻyicha, inson Xudoning nazarida solih boʻlishi uchun nafaqat Iso Masihga imon keltirishi, balki yahudiy dinining qonunlarini bajarishi lozim edi. Bu odamlar Galatiyalik imonlilarni sunnat qilinishga undar edilar. Pavlus esa sunnatga emas, aksincha, imonga urgʻu beradi. U Galatiyalik masihiylarni qatʼiyan ogohlantirib, qonun boʻyinturugʻini taqmanglar, Masihdagi ozodlikdan mahrum boʻlmanglar, deb aytadi.

Pavlus bu maktubni jamoatdagi yolgʻon taʼlimotlarni fosh qilish niyatida yozgan. U Galatiyalik masihiylarni Iso Masihga boʻlgan haqiqiy imonni mahkam tutishga undaydi. Pavlus maktubda birinchi navbatda oʻzining Xudo tomonidan yuborilgan havoriy ekanini taʼkidlab, taʼlimoti haqqoniy ekaniga urgʻu beradi.

Maktub davomida muallif, inson faqatgina Iso Masihga boʻlgan imoni orqali Xudoning oldida oqlanadi, deb aytadi. Soʻng Ibrohim paygʻambarning hayotidan misollar keltiradi, qonun va imonning ziddiyati hamda ikkalasining asl mohiyatini tushuntiradi.

Maktubning soʻnggi boblarida Pavlus inson faqat imon bilan yashashi kerakligini taʼkidlaydi. Muqaddas Ruhdagi ozodlikdan bahra olib, Muqaddas Ruh boshchiligida yangi hayot kechirishi kerakligiga urgʻu beradi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹⁻²Men — Pavlus va men bilan birga boʻlgan hamma birodarlar Galatiya viloyatidagi imonlilar jamoatlariga salom yoʻllaymiz. Men insonlar tomonidan emas, inson orqali ham emas, balki Iso Masih va Uni tiriltirgan Otamiz Xudo tomonidan havoriy qilib tayinlanganman⁺⁺. ³Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih sizlarga inoyat hamda tinchlik ato qilsin. ⁴Iso Masih bizni hozirgi yovuz zamondan qutqaray deb, bizning gunohlarimiz uchun Oʻzini fido qildi. U shu yoʻsin Otamiz Xudoning irodasini ado etdi⁺. ⁵Xudoga abadulabad shon–sharaflar boʻlsin! Omin.

Yagona Xushxabar

⁶Sizlar Xudodan shunchalik tez yuz oʻgirib, boshqa bir xushxabarga yuz burayotganingizdan juda hayronman. Axir, Masihning inoyati orqali Xudo sizlarni Oʻz Xushxabariga daʼvat qilgan edi⁺. ⁷Oʻsha Xushxabardan boshqa hech qanday xushxabar yoʻq–ku! Faqat baʼzilar sizlarni chalgʻitib, Masih haqidagi Xushxabarni buzib koʻrsatmoqchi boʻladilar⁺. ⁸Ammo kimda–kim, hatto biz oʻzimizmi yoki osmondan kelgan biror farishtami, sizlarga biz yetkazgan Xushxabardan boshqa bir xushxabar keltirsa, u laʼnati boʻlsin!⁺ ⁹Men oldin ham aytgan edim, hozir ham aytyapman: kimki sizlar qabul qilgan Xushxabarga zid boʻlgan xabarni targʻib etsa, laʼnati boʻlsin!

¹⁰Xoʻsh, men kimning maqtoviga sazovor boʻlmoqchiman: insonlarningmi yoki Xudoningmi?! Nahotki insonlarni mamnun qilmoqchi boʻlsam?! Agar men hali ham insonlarni mamnun qilayotgan boʻlsam edi, Masihning quli boʻlolmas edim!⁺

Xushxabarni targʻib etishga Pavlusni Xudo daʼvat qilgan

¹¹Ey birodarlar, sizlarga aytib qoʻyay: men targʻib etayotgan Xushxabar inson ijodi emas. ¹²Axir, men bu Xushxabarni insondan qabul qilmaganman yoki biror odamdan oʻrganmaganman. Uni menga Iso Masihning Oʻzi vahiy orqali ayon qilgan⁺.

¹³Men yahudiy diniga eʼtiqod qilib, qanday hayot kechirganim haqida eshitgansizlar. Oʻsha paytlarda Xudoning jamoatini shafqatsizlarcha quvgʻin qilardim, uni qirib tashlashga harakat qilardim⁺. ¹⁴Qavmimdan boʻlgan koʻp tengdoshlarimga qaraganda, yahudiy dinini chuqurroq tushunib, ulardan ancha ilgarilab ketgan edim. Ota–bobolarimning urf–odatlarini deb, jonkuyarlik qilardim⁺. ¹⁵Ammo Xudo menga muruvvat qildi, inoyati bilan meni Oʻziga daʼvat etib, onam qornida boʻlganimdayoq meni tanlagan edi⁺. ¹⁶Men gʻayriyahudiylar orasida Xudo Oʻgʻli haqidagi Xushxabarni targʻib qilishim uchun, Xudo Oʻz Oʻgʻlini menga zohir qildi. Shunda men hech bir inson bilan maslahatlashmadim. ¹⁷Hatto mendan oldin havoriy boʻlganlarni koʻrish uchun Quddusga bormay, darhol Arabistonga joʻnadim. Undan keyin yana Damashqqa qaytdim*⁺.

¹⁸Uch yildan keyin*, Butrus* bilan tanishay deb, Quddusga bordim*. Uning yonida oʻn besh kun boʻldim⁺. ¹⁹Ammo Quddusda Butrusdan va Rabbimiz Isoning ukasi Yoqbdan* boshqa hech bir havoriyni koʻrmadim⁺. ²⁰Men sizlarga nima yozayotgan boʻlsam, Xudo shohid, hech biri yolgʻon emas⁺.

²¹Undan soʻng Suriya va Kilikiya hududlariga bordim*. ²²Yahudiya oʻlkasidagi imonlilar jamoatlari meni hali shaxsan tanimas edilar. ²³Oʻsha imonlilar men haqimda faqat boshqalarning: “U bir vaqtlar bizlarni quvgʻin qilib yurgan kishi edi. Endi esa ilgari ildizi bilan quritmoqchi boʻlgan imonni oʻzi targʻib qilmoqda” degan gaplarini eshitardilar⁺ ²⁴va men tufayli Xudoni ulugʻlar edilar.

2–BOB

Quddusdagi havoriylar Pavlusning ishlarini maʼqullaydi

2¹Oʻn toʻrt yil oʻtgandan keyin, men Barnabo* bilan birga yana Quddusga bordim*. Titusni* ham yonimga olgan edim⁺. ²Xudo menga bergan vahiyga binoan u yerga borgandim. Oʻsha yerdagi jamoatning eʼtiborli yetakchilari bilan alohida uchrashdim. Ularga gʻayriyahudiylar orasida oʻzim targʻib qilayotgan Xushxabarning mohiyatini bayon etdim. Buni oldin qilgan va hozir qilayotgan ishlarim behuda ketmasligi uchun qilgan edim⁺. ³Hatto hamrohim Titus, yunon boʻlishiga qaramay, sunnat qilinishga majbur etilmadi⁺. ⁴Ammo baʼzi soxta birodarlar bildirmaygina oramizga kirib olib, Iso Masih bizga ato etgan ozodlik haqida surishtirib koʻrdilar. Ularning maqsadi bizni yana qullarga aylantirish edi⁺. ⁵Biz esa, Xushxabarning haqiqati doimo sizlar bilan boʻlsin deb, ularga zarracha ham yon bermadik.

⁶Eʼtiborli hisoblangan yetakchilar bilan uchrashganim haqida aytib oʻtdim. Ularning qanday martabaga egaligi menga baribir, zotan, Xudo insonlar orasida tarafkashlik qilmaydi. Endi ularga kelganda shuni aytay, ular mendan boshqa hech nima talab qilmadilar⁺. ⁷Aksincha, yahudiylarga Xushxabar yetkazish Butrusga buyurilganday, gʻayriyahudiylarga Xushxabar yetkazish menga buyurilganini ular tushunib yetdilar⁺. ⁸Axir, Butrusni yahudiylar orasida havoriylik faoliyatini koʻrsatishga tayinlagan Xudo meni ham gʻayriyahudiylar orasida xizmat qilishga tayinladi. ⁹Shunday qilib, Xudo menga bu ish uchun alohida inoyat berganiga Yoqb*, Butrus* va Yuhanno ishonch hosil qildilar. Imonlilar jamoatining ustuni hisoblanmish bu havoriylar biz bilan qoʻl tashlashdi: men va Barnabo gʻayriyahudiylar orasida, ular esa yahudiylar orasida xizmat qilishga rozi boʻlishdi⁺. ¹⁰Ular bizdan, faqat kambagʻallarga gʻamxoʻrlik qilishni davom ettiringlar*, deb iltimos qildilar. Shaxsan men anchadan beri bu haqda jon kuydirardim⁺.

Pavlus Antioxiyada Butrusga tanbeh beradi

¹¹Butrus Antioxiya shahriga kelganda*, uning notoʻgʻri ish tutayotganligini ochiqchasiga yuziga aytdim⁺. ¹²Chunki Quddusdan — Yoqubning oldidan baʼzi odamlar kelmasdan avval Butrus gʻayriyahudiylar bilan birga yeb–ichib yurgan edi. Ammo ular kelgandan keyin Butrus sunnat tarafdori boʻlganlardan* xavotirlanib, oʻzini chetga oldi va gʻayriyahudiylar bilan birga bir dasturxonda oʻtirmaydigan boʻldi⁺. ¹³Shunda boshqa yahudiy masihiylar ham Butrusga oʻxshab ikkiyuzlamachilik qilishdi. Hatto Barnabo ham ularning ikkiyuzlamachiligi tufayli yoʻldan ozdi. ¹⁴Men ularning Xushxabar haqiqati boʻyicha ish tutmayotganini koʻrib, hammaning oldida Butrusga shunday dedim: “Mana siz yahudiy boʻla turib, yahudiylar kabi emas, gʻayriyahudiylarday yashayapsiz. Shunday ekan, qanday qilib gʻayriyahudiylarni yahudiylar kabi yashashga majbur qila olasiz?”⁺

Inson faqatgina Masihga boʻlgan imoni tufayli oqlanadi

¹⁵Toʻgʻri, bizlar yahudiy naslidanmiz, gunohkor hisoblangan gʻayriyahudiylardan emasmiz. ¹⁶Lekin shuni bilamizki, inson qonunga* amal qilish bilan emas, balki Iso Masihga boʻlgan imoni orqali oqlanadi. Shuning uchun ham biz qonunga amal qilish bilan emas, Masihga boʻlgan imonimiz tufayli oqlanamiz deb, Iso Masihga ishondik. Axir, hech kim qonunga amal qilish bilan oqlanmaydi⁺. ¹⁷Mana, biz Masih orqali oqlanishga intilyapmiz, bu esa biz ham gʻayriyahudiylar qatori gunohkor ekanligimizni* koʻrsatib turibdi. Bundan kelib chiqadiki, gunohkorligimizning sababchisi Masih ekan–da? Yoʻq, aslo! ¹⁸Ammo men oʻzim qulatgan qonun–qoidalar binosini qaytadan qurishga kirishadigan boʻlsam, unda men yana qonunbuzar boʻlib qolaman*. ¹⁹Axir, qonunning oʻzi meni oʻlimga mahkum qildi. Endi men Xudo uchun yashay deb, qonun uchun oʻlganman*. Men Masih bilan birga xochga mixlab qoʻyilganman⁺. ²⁰Endi yashayotgan men emas, balki Masihdir. U mening hayotimni boshqaryapti. Hali tirik ekanman, Xudoning Oʻgʻliga boʻlgan imon bilan yashayman. Axir, U meni sevib, Oʻzini men uchun fido qilgan⁺. ²¹Men Xudoning inoyatini inkor qilmayman. Agar qonunga amal qilish bilan oqlanish mumkin boʻlganda edi, Masih behuda oʻlgan boʻlardi.

3–BOB

Qonunga amal qilish va Masihga ishonish haqida

3¹Ey befahm Galatiyaliklar! Kim sizlarni sehrlab qoʻydi?* Axir, Iso Masihning xochga mixlangani koʻz oʻngingizda aniq tasvir etilmaganmidi?! ²Sizlardan faqatgina bir narsani soʻrab bilmoqchiman! Xoʻsh, sizlar Ruhni qanday qilib oldingizlar: qonunga* amal qilish orqalimi yoki eshitganlaringizga ishonish orqalimi⁺? ³Sizlar shunchalik befahmmisizlar? Ruh qudrati bilan yangi hayot boshlagan ekansiz, endi uni oʻz insoniy kuchingiz bilan kamolga yetkazmoqchimisiz? ⁴Tatib koʻrganlaringizning hammasi behuda ketdimi? Nahotki rostdan ham behuda ketgan boʻlsa?!⁺ ⁵Xudo sizlarga Oʻz Ruhini ato etib, orangizda moʻjizalar yaratmoqda. Nima deb oʻylaysiz: U buni qonunga amal qilganingiz uchun qilyaptimi yoki eshitganlaringizga ishonganingiz uchunmi?!⁺

⁶Muqaddas bitiklarda Ibrohim haqida shunday yozilgan: “U Xudoga ishondi, mana shu ishonchi uchun Xudo uni solih deb bildi.”*⁺ ⁷Shundan bilinglarki, kim imonli boʻlsa, oʻsha inson Ibrohimning avlodi deb hisoblanadi. ⁸Xudo dastavval Ibrohimga: “Barcha xalqlar sen orqali baraka topadilar”*, deb Xushxabar keltirgan. Muqaddas bitiklardagi bu soʻzlar shuni koʻrsatadiki, Xudo gʻayriyahudiylarni imon orqali oqlaydi⁺. ⁹Shuning uchun kim imonli boʻlsa, Xudoga ishongan Ibrohim qatori Xudoning barakasidan bahramand boʻladi.

¹⁰Qonunga amal qilish orqali Xudoni mamnun qilmoqchi boʻlganlarning hammasi laʼnat ostidadir. Axir, Muqaddas bitiklarda: “Qonun kitobidagi amrlarning hammasini toʻliq bajarmaganlar laʼnat ostidadir!”* deb yozilgan–ku!⁺ ¹¹Shunday ekan, koʻrinib turibdiki, qonunga amal qilish bilan hech kim oʻzini Xudo oldida oqlay olmaydi, zotan, solih inson imon tufayli hayotga ega boʻladi*⁺. ¹²Qonunni bajarish imonga asoslanmagan, qonunda faqatgina amrlarning hammasini bajarganlarga hayot vaʼda qilingan*⁺.

¹³Masih esa bizni qonun laʼnatidan xalos qildi. U xochga mixlanganda bizning oʻrnimizga laʼnatlandi. Axir, Muqaddas bitiklarda: “Yogʻochga qoqilgan har bir kishi laʼnatidir”*, deb yozilgan–ku!⁺ ¹⁴Shu yoʻsin gʻayriyahudiylar ham Iso Masih orqali Xudoning Ibrohimga vaʼda qilgan barakalaridan bahramand boʻladilar, biz ham imon orqali Xudo vaʼda qilgan Ruhni olamiz⁺.

Xudoning vaʼdasi va qonunning gʻoyasi

¹⁵Birodarlar! Hayotdan bir misol keltiray: odamning vasiyati tasdiqlangandan keyin uni hech kim bekor qilolmaydi va unga hech narsa qoʻsholmaydi. ¹⁶Endi esa Xudoning Ibrohimga va uning zurriyotiga bergan vaʼdalariga qaraylik. Muqaddas bitiklarda Ibrohimga: “Sening zurriyotlaringga*”, deb aytilmagan, aksincha, “Sening zurriyotingga”*, deb aytilgan. Bundan koʻrinib turibdiki, vaʼdada koʻpchilik emas, balki bir Kishi, yaʼni Masih nazarda tutilgan⁺. ¹⁷Shuni aytmoqchimanki, Xudo Ibrohim bilan ahd tuzgandan soʻng 430 yil* oʻtgach, qonun berildi. Ammo tasdiqlangan ahdni qonun kuchdan qoldirmadi, demak, Xudoning vaʼdasini bekor qilmadi⁺. ¹⁸Agar Xudoning inʼomi insonlarning qonunga amal qilishiga koʻra, beriladigan boʻlsa, demak, vaʼdaga koʻra, berilmaydi. Ibrohimga esa Xudo Oʻz inʼomini vaʼda boʻyicha berdi⁺.

¹⁹Unday holda qonun nima uchun berilgan? Qonun gunohkorligimizni koʻrsatish uchun berilgan. Ibrohimning vaʼda qilingan Zurriyoti* kelmaguncha, bu qonun joriy boʻlishi kerak edi. Qonun farishtalar tomonidan*, bir vositachi* orqali xalqqa berildi⁺. ²⁰Vaholanki, odam bir oʻzi ish qilganda, vositachi kerak boʻlmaydi. Tanho boʻlgan Xudo esa vaʼda berganda hech bir vositachisiz beradi⁺.

²¹Xoʻsh, qonun Xudoning vaʼdalariga zidmi? Aslo! Agar abadiy hayot ato qilishga qodir bir qonun berilgan boʻlsa edi, unda shubhasiz qonunga amal qilish bilan oqlansa boʻlar edi. ²²Ammo Muqaddas bitiklarga koʻra, butun borliq gunohning tutqunidir*. Shuning uchun vaʼda faqat Iso Masihga ishonish orqali roʻyobga chiqadi va imonlilarga nasib boʻladi⁺.

²³Imon yoʻli ayon boʻlishidan avval, biz qonun nazorati ostidagi tutqunlar edik. Oʻsha imon ayon boʻlishini kutayotgan edik. ²⁴Boshqacha aytganda, qonun Masihga boshlovchi murabbiyimiz edi. Endi esa biz Masihga boʻlgan imon orqali oqlanamiz⁺. ²⁵Imon yoʻli ayon boʻlgan ekan, biz endi murabbiyning tarbiyasida emasmiz.

Masihga ishonganlar Xudoning farzandlaridir

²⁶Endi sizlar Iso Masihga boʻlgan imoningiz orqali Xudoning farzandisizlar⁺. ²⁷Sizlar suvda choʻmdirilib, Masih bilan birlashdingiz. Har biringiz Masihga burkanib oldingiz⁺. ²⁸Endi na yahudiy, na yunon* bor, na qul, na ozod bor, na erkak, na ayol bor. Sizlar Iso Masihga tegishli boʻlganingiz uchun hammangiz birsizlar⁺. ²⁹Sizlar Masihniki ekansizlar, demak Ibrohimning ham zurriyotisizlar, berilgan vaʼdaning barakalaridan bahramand boʻlasizlar⁺.

4–BOB

4¹Men bunday demoqchiman: merosxoʻr hali yosh bola ekan, garchi u butun mulkning egasi boʻlsa ham, quldan hech farq qilmaydi. ²U otasi belgilagan fursatgacha vasiyga va uy–roʻzgʻorni boshqaruvchi xizmatkorga boʻysunadi. ³Xuddi shu singari, bizlar ham oldin bolalarday boʻlib, xurofot kuchlariga* qul edik. ⁴Muddat bitgandan keyin, Xudo Oʻz Oʻgʻlini yubordi. Uning Oʻgʻli qonun* ostidagi hayot uchun ayoldan tugʻildi⁺. ⁵Xudoning Oʻz Oʻgʻlini yuborishdan maqsadi bizni qonun ostidagi hayotdan xalos etib, Oʻziga farzand qilib olish edi⁺. ⁶Biz Xudoning farzandlari ekanligimizni koʻrsatish uchun U yuragimizga Oʻz Oʻgʻlining Ruhini yubordi. Bu Ruh orqali biz Xudoni “Otajon”* deb chaqiramiz. ⁷Demak, endi siz qul emas, balki farzandsiz. Farzand ekansiz, Xudoning sharofati bilan U Oʻz farzandlariga atagan qut–barakalarga ega boʻlasiz.

Pavlus Galatiyaliklar uchun qaygʻuradi

⁸Oldin sizlar Xudoni bilmagan paytingizda, asli xudolar boʻlmagan kuchlarga qul edingiz⁺. ⁹Endi esa Xudoni bilasizlar, toʻgʻrirogʻi, Xudo sizlarni biladi. Shunday ekan, qanday qilib yana oʻsha kuchsiz, qadrsiz xurofotlarga qaytyapsiz?! Qanday qilib yana oʻshalarga qul boʻlishni xohlayapsiz?!⁺ ¹⁰Sizlar belgilangan alohida kunlar, oylar, yillarga rioya qilib, diniy marosimlar oʻtkazyapsiz!⁺ ¹¹Sizlar uchun qaygʻuryapman! Nahotki sizlarni deb chekkan zahmatlarim bekor ketgan boʻlsa?!⁺

¹²Ey birodarlar, sizlardan iltimos qilaman, menga oʻxshagan boʻlinglar, chunki men ham sizlarga oʻxshab qonun ostidagi hayotdan ozodman. Sizlar menga hech ham ozor bermagansiz. ¹³Oʻzingiz bilasiz, men sizlarga birinchi marta Xushxabar aytganimda, jisman ojiz edim⁺. ¹⁴Ojizligim tufayli sizlarga ogʻirligim tushgan boʻlsa ham, mendan nafratlanmadingiz, meni rad etmadingiz. Aksincha, meni Xudoning farishtasiday, xuddi Iso Masihning Oʻzini qabul qilganday qabul qildingiz⁺. ¹⁵Qani endi oʻsha xayrixohligingiz?! Axir, oʻzim shohidman: agar iloji boʻlganda, hatto koʻzlaringizni ham sugʻurib olib, menga bergan boʻlardingiz! ¹⁶Nahotki endi sizlarga haqiqatni aytganim uchun dushmaningiz boʻlib qolgan boʻlsam?!

¹⁷Baʼzi birovlar sizlarni oʻzlariga ogʻdirib olishga tirishmoqdalar*. Lekin ular sizlarning foydangizni koʻzlamayaptilar. Sizlar ularning atrofida girdikapalak boʻlishingiz uchun ular bizni bir–birimizdan ajratib tashlamoqchi. ¹⁸Yaxshi gʻoyaga bagʻishlanish yaxshidir. Lekin bu faqat men sizlarning oldingizdaligimda emas, balki doim shunday boʻlishi kerak. ¹⁹Bolalarim, men sizlarni yangidan tugʻayotganday, toʻlgʻoq azobidaman. Maqsadim shuki, sizlarda Masihning tabiati namoyon boʻlsin. ²⁰Sizlar meni taajjubga solib qoʻydingiz! Qani, endi sizlarning oldingizda boʻlsam–u, boshqa ohangda gapira olsam!

Ibrohimning ikki oʻgʻli va ularning onalari misoli

²¹Ey sizlar, qonun ostidagi hayotni afzal koʻrganlar, menga aytinglar–chi, nahot sizlar Tavrotdagi qonunlarni tushunmasangizlar?! ²²Axir, unda yozilganlardan bilamizki, Ibrohimning ikki oʻgʻli boʻlgan. Oʻgʻillarining biri choʻridan*, ikkinchisi esa ozod ayoldan* tugʻilgan⁺. ²³Choʻrisiniki inson tashabbusi bilan, ozod xotininiki esa Xudoning vaʼdasiga binoan tugʻilgan edi⁺. ²⁴Bunda ramziy maʼno bor. Ikki ona Xudoning ikki ahdini* bildiradi: birinchisi — qullarni tugʻadigan Hojar bibi Sinay togʻida qilingan ahdning ramzidir⁺. ²⁵Hojar Arabistondagi Sinay togʻini* bildirsa–da, u yahudiy dinining markazi boʻlmish hozirgi Quddusning ramzidir. Axir, Quddus va uning bolalari qullikdalar–ku. ²⁶Samoviy Quddus esa ozoddir: u bizlarning onamizdir!⁺ ²⁷Muqaddas bitiklarda shunday yozilgan:

“Ey bola koʻrmagan bepusht ayol!

Shod boʻlgin!

Ey toʻlgʻoq ogʻrigʻini bilmagan ayol!

Xitob qil, hayqirgin!

Axir, tashlab ketilgan ayolning bolalari

Eri bor xotinnikidan ham koʻproq boʻladi!”*⁺

²⁸Sizlar esa, ey birodarlar, Isʼhoqqa oʻxshab vaʼdaga binoan tugʻilgan farzandlarsiz⁺. ²⁹Oʻsha zamonda tabiiy yoʻl bilan tugʻilgan oʻgʻil* Ruhning kuchi bilan tugʻilgan oʻgʻilni* quvgʻin qildi. Hozir ham xuddi shunday⁺. ³⁰Ammo bu haqda Muqaddas bitiklarda nima deyilgan? “Choʻrini va uning oʻgʻlini haydab yuboring, chunki choʻrining oʻgʻli ozod ayolning oʻgʻli bilan birga merosxoʻr boʻlmaydi”*, — deb yozilgan–ku!⁺ ³¹Shunday qilib, ey birodarlar, biz choʻrining emas, balki ozod ayolning farzandlarimiz.

5–BOB

Masih ozodlik ato etadi

5¹Bizga erkinlik berish uchun Masih bizni ozod qildi. Endi shu erkinlikni mahkam tutinglar, qaytadan qullik boʻyinturugʻini* taqmanglar⁺. ²Mana, men, Pavlus, sizlarga aytyapman: agar sizlar sunnat qilinsangiz*, Masihning sizlarga hech qanday foydasi yoʻq⁺. ³Sunnat qilinadigan har bir odamga yana taʼkidlab aytaman: u butun qonunni* bajarishga majburdir⁺. ⁴Sizlar, qonunni bajarish bilan oʻzimizni oqlaymiz deb, Masihdan ajraldingizlar va oʻzingizni Xudoning inoyatidan mahrum qildingizlar⁺. ⁵Bizlar esa Ruhga tayanib, Xudo bizni imonimiz tufayli solih deb eʼlon qilishini intizorlik bilan kutyapmiz⁺. ⁶Iso Masihga tegishli boʻlganlar orasida sunnat qilingan, qilinmaganlikning hech ahamiyati yoʻq. Faqatgina mehr–muhabbat orqali ifodalangan imonimiz muhimdir⁺.

⁷Sizlar imon yoʻlida olgʻa qadam bosayotgan edingiz. Xoʻsh, haqiqatga quloq solishingizga kim xalaqit berdi⁺? ⁸Albatta Xudo emas! Uning Oʻzi sizlarni daʼvat qilgan–ku! ⁹Esingizda boʻlsin, ozgina xamirturush* butun xamirni achitadi!⁺ ¹⁰Ishonamanki, sizlar bu xususda boshqacha fikr qilmaysizlar. Bu ishonchni Rabbimiz Isoning Oʻzi menga berdi. Ammo sizlarning fikringizni chalgʻituvchi kim boʻlmasin, jazosini oladi⁺. ¹¹Birodarlar, bordi–yu, men hamon sunnatni targʻib etayotgan boʻlganimda edi, quvgʻinlarga duchor boʻlmagan boʻlardim. Bunday holda Iso Masihning xochdagi qurbonligi haqidagi targʻibotim hech kimning jahlini chiqarmasdi⁺. ¹²Qaniydi, sizlarni chalgʻitayotganlarning* oʻzlari biratoʻla bichilsa!

¹³Ey birodarlar, sizlar ozod hayot kechirishga daʼvat qilingansizlar. Lekin bu oʻzingizning xudbin istaklaringizga erk berish degani emas, aksincha, bir–biringizga muhabbat bilan xizmat qilinglar deganidir⁺. ¹⁴Axir, qonun: “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving”* degan gapda mujassam⁺. ¹⁵Ehtiyot boʻlinglar! Hadeb tishlashib, gʻajishavermanglar, boʻlmasa oxiri bir–biringizni yeb bitirasiz!

Ruh yetakchiligida hayot kechiring

¹⁶Yana shuni aytayin: Ruh yetakchiligida hayot kechiring, shunda xudbin istaklaringizni qondirmaysiz*⁺. ¹⁷Axir, oʻshanday insoniy istaklar Ruhga qarshi, Ruhning istaklari esa insoniy xudbin istaklarga qarshidir. Bularning ikkalasi bir–biriga qarshi, shuning uchun sizlar xohlaganingizni qila olmaysizlar⁺. ¹⁸Ammo Ruh sizni boshqarsa, siz qonunning amri ostida emassiz⁺.

¹⁹Xudbin istaklarga erk berish quyidagilarni keltirib chiqarishi hammaga ayon: fahsh–zino, harom–harishlik, axloqiy buzuqlik,⁺ ²⁰butparastlik, folbinligu issiq–sovuq qilishlar, dushmanlik, janjalkashlik, rashk, jahldorlik, gʻalamislik, nizolaru har xil guruhlarga boʻlinish,⁺ ²¹baxillik, ichkilikbozlik*, aysh–ishratga berilish va shularga oʻxshash ishlar. Sizlarni oldin ogohlantirgandim, yana ogohlantiryapman: bunday ishlarni qiluvchilar Xudoning Shohligidan bahramand boʻlmaydi⁺.

²²Ruhning samarasi esa quyidagilardir: muhabbat, sevinch, xotirjamlik, sabr–toqat, mehribonlik, ezgulik, ishonch,⁺ ²³muloyimlik va oʻzini tuta bilish. Bu xislatlarga qarshi biron qonun yoʻq⁺. ²⁴Iso Masihga tegishli boʻlganlar oʻzlarining xudbin istaklarini va ehtiroslarini xochga mixlab qoʻyganlar⁺. ²⁵Ruh hayotimiz manbai ekan, endi Ruhning yetakchiligi ostida hayot kechirishimiz lozim. ²⁶Shuhratparast boʻlmaylik, bir–birimizni gijgijlamaylik, baxillik qilmaylik⁺.

6–BOB

Bir–biringizni qoʻllab–quvvatlanglar

6¹Ey birodarlar, deylik, orangizdan birortasi gunoh qilib qoʻyganini bilib qoldingiz. Sizlar — Ruhning yetakchiligida hayot kechirayotganlar uni muloyimlik bilan toʻgʻri yoʻlga solinglar. Oʻzingizga ehtiyot boʻlinglar, tagʻin oʻzingiz ham vasvasaga yoʻliqib qolmanglar⁺. ²Boshingizga gʻam–tashvish tushganda, bir–biringizni qoʻllab–quvvatlanglar. Shunday qilsangizlar, Masihning amrlarini bajargan boʻlasizlar⁺. ³Axir, biror kishi, garchi oʻzi hech kim boʻlmasa–yu, oʻzini muhim deb hisoblasa, oʻzini oʻzi aldagan boʻladi⁺. ⁴Har kim oʻz ishini tekshirib koʻrsin. Shunda u faqat oʻzidan faxrlansa boʻladi, oʻzini boshqalar bilan solishtirishga hojat boʻlmaydi. ⁵Zotan, har kim oʻz aravasini oʻzi tortishi lozim⁺. ⁶Kalomdan taʼlim oluvchi esa bor–yoʻgʻini ustozi bilan baham koʻrishi kerak⁺.

⁷Oʻzlaringizni aldamanglar! Xudoni laqillatib boʻlmaydi. Inson nima eksa, shuni oʻrib oladi⁺. ⁸Xudbin istaklarini qondirish uchun urugʻ ekkanlar oʻsha xudbin istaklari tufayli halokatni oʻrib oladilar. Ruhni mamnun qilish uchun urugʻ ekkanlar esa Ruhdan abadiy hayot oʻrib oladilar⁺. ⁹Shunday ekan, yaxshilik qilishdan charchamaylik. Agar holdan toyib qolmasak, oʻz vaqtida buning hosilini oʻrib olamiz⁺. ¹⁰Demak, hali fursat bor ekan, hammaga, ayniqsa, Masih xonadoniga tegishli boʻlganlarga yaxshilik qilaveraylik⁺.

Muhimi yangidan yaratilishdir

¹¹Mana qaranglar, endi sizlarga oʻz qoʻlim bilan*, qanday yirik harflar bilan yozyapman!⁺ ¹²Sizlarni sunnat boʻlishga majbur qilayotganlar sirtdan yaxshi taassurot qoldirmoqchi boʻlyaptilar. Masihning xochi uchun quvgʻinga duchor boʻlmaylik, deya shunday qilyaptilar. ¹³Holbuki, sunnatni tatbiq qilayotganlarning oʻzlari ham qonunga* rioya etmaydilar. Ular faqatgina sizlarning sunnat qilinganingiz bilan maqtanishni istaydilar. ¹⁴Men esa Rabbimiz Iso Masihning xochidan boshqa hech narsa bilan maqtanmayman. Oʻsha xoch tufayli bu dunyo men uchun oʻlgan, men esa bu dunyo uchun oʻlganman⁺. ¹⁵Axir, sunnat qilingan yoki qilinmaganlikning hech ahamiyati yoʻq. Muhimi — yangidan yaratilishdir*⁺. ¹⁶Bu qoidaga koʻra, yashayotganlarning hammasiga, yaʼni Xudoning haqiqiy xalqiga tinchlik va marhamat yor boʻlsin!⁺

¹⁷Endi hech kim menga aziyat keltirmasin. Axir, tanamdagi chandiqlar* Isoga tegishli ekanligimni koʻrsatadigan tamgʻalar–ku!

¹⁸Ey birodarlar, Rabbimiz Iso Masihning inoyati sizlarga yor boʻlsin. Omin.

1:17 …darhol Arabistonga joʻnadim. Undan keyin yana Damashqqa qaytdim — Pavlus Damashqqa ketayotgan paytda Iso unga zohir boʻlgan (Havoriylar 9:1-19 ga qarang). Shundan keyin Pavlus Damashqdan Arabistonga borgan. U Arabistonning bir qismi boʻlgan Nabateya shohligida (4:25 izohiga qarang) istiqomat qilgan boʻlishi mumkin. Nabateya Damashqdan janubda joylashgan boʻlib, poytaxti Petra shahri edi. Pavlus Arabistonda oʻtkazgan vaqt haqida Yangi Ahdda boshqa hech qanday maʼlumot yoʻq. Pavlus Arabistondan Damashqqa qaytib kelgach, u yerdagi sinagogalarda Iso Masih haqida vaʼz qila boshlagan (Havoriylar 9:19-22 ga qarang).

1:18 Uch yildan keyin — Iso Pavlusga zohir boʻlgandan keyin oʻtgan uch yil vaqt nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Yoki Pavlus Arabistondan Damashqqa qaytib kelgandan keyingi uch yil vaqt nazarda tutilgan boʻlishi ham mumkin. Shu bobning 17–oyati izohiga qarang.

1:18 Butrus — yunoncha matnda Kifas, Butrusning oramiycha ismi (Yuhanno 1:42 ga qarang).

1:18 …Quddusga bordim — Havoriylar 9:26-30 da aytib oʻtilgan safarga ishora boʻlsa kerak.

1:19 Yoqub — Iso tanlagan oʻn ikki havoriydan biri boʻlgan Yoqub emas, balki Quddusdagi jamoatning yetakchisi va Isoning ukasi Yoqub nazarda tutilgan (Mark 6:3, Havoriylar 15:13, 21:18 ga qarang).

1:21 …Suriya va Kilikiya hududlariga bordim — Suriya va Kilikiya Rim imperiyasiga qarashli bitta viloyatni tashkil qilgan. Pavlus tugʻilgan Tarsus shahri Kilikiyada joylashgan edi. Pavlus avval Tarsusga, keyin Suriyadagi Antioxiya shahriga taʼlim berish uchun borgan (Havoriylar 9:30, 11:25-26 ga qarang).

2:1 Barnabo — ilk jamoatning yetakchisi. Havoriy Pavlus faoliyatining boshida unga hamkor boʻlgan (Havoriylar 4:36, 9:26-27, 11:25-26, 13:1-3 ga qarang).

2:1 …yana Quddusga bordim — Havoriylar 11:27-30 da aytib oʻtilgan safarga ishora boʻlishi mumkin.

2:1 Titus — Pavlusning hamkori va yordamchisi (2 Korinfliklar 8:23, Titus 1:4-5 ga qarang).

2:9 Yoqub — 1:19 izohiga qarang.

2:9 Butrus — yunoncha matnda Kifas, Butrusning oramiycha ismi (Yuhanno 1:42 ga qarang). Shu bobning 11, 14–oyatlarida ham bor.

2:10 …kambagʻallarga gʻamxoʻrlik qilishni davom ettiringlar… — Havoriylar 11:27-30 ga qarang.

2:11 Butrus Antioxiya shahriga kelganda… — birinchi boʻlib koʻp gʻayriyahudiylar Antioxiya shahrida Iso Masihga imon keltirgan edilar (Havoriylar 11:19-26 ga qarang). Butrus Antioxiyaga Quddusdagi jamoat yoʻlboshchilari yigʻilishidan oldin (Havoriylar 15:1-31 ga qarang), ammo Pavlus va Barnabo Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safaridan keyin borgan boʻlsa kerak (Havoriylar 14:26-28 ga qarang).

2:12 sunnat tarafdori boʻlganlar — Iso Masihga ishongan yahudiylar boʻlib, ular Muso qonunlariga, ayniqsa sunnat haqidagi amriga qatʼiy amal qilishardi. Sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Sunnat yahudiylarning Xudoga sodiqligini va Uning tanlagan xalqiga tegishli ekanini koʻrsatadi.

2:16 qonun — Eski Ahdga, xususan, Tavrotga ishora.

2:17 gʻayriyahudiylar qatori gunohkor ekanligimiz — yahudiylar hamma gʻayriyahudiylarni gunohkor deb hisoblardilar, chunki gʻayriyahudiylar Tavrot qonunlariga rioya qilmasdilar. Shuning uchun yahudiylarning nazarida Tavrot qonunlariga rioya qilmay qoʻygan har qanday yahudiy ham gʻayriyahudiylar kabi gunohkor boʻlib qolardi.

2:18 …men yana qonunbuzar boʻlib qolaman — bu soʻzlarning mohiyati shundaki, agar odam Tavrot qonunlariga qayta rioya qilishni boshlasa, u yana qonunbuzar boʻlib qoladi, chunki hech kim qonunlarni toʻliq bajara olmaydi (3:10-11, 5:3 ga va Yoqb 2:10, Rimliklar 4:15 ga qarang).

2:19 Axir…qonun uchun oʻlganman — Rimliklar 7:1-6 ga qarang.

3:1 Kim sizlarni sehrlab qoʻydi? — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Haqiqatga boʻysunmasligingiz uchun sizlarni kim sehrlab qoʻydi?

3:2 qonun — 2:16 izohiga qarang.

3:6 Ibtido 15:6 ga qarang.

3:8 Ibtido 12:3 ga qarang.

3:10 Muallif bu oʻrinda Qonunlar 27:26 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

3:11 …solih inson imon tufayli hayotga ega boʻladi — Xabaqquq 2:4 ga qarang.

3:12 …qonunda…vaʼda qilingan — Levilar 18:5 ga qarang.

3:13 Qonunlar 21:23 ga qarang.

3:16 zurriyotlaring — yunoncha soʻzning soʻzma–soʻz tarjimasi. Yunon tilida ham, oʻzbek tilida ham, odatda bu soʻz koʻplik shaklida ishlatilmaydi.

3:16 “Sening zurriyotingga” — Ibtido 12:7 ga qarang. Bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz, Ibtido kitobidagi ibroniycha soʻz singari, Ibrohimning butun avlodiga yoki avlodidan kelib chiqadigan zurriyotining biriga ishora qilishi mumkin.

3:17 430 yil — Chiqish 12:40-41 ga qarang.

3:19 Ibrohimning vaʼda qilingan Zurriyoti — yaʼni Iso Masih.

3:19 farishtalar tomonidan — Qonunlar 33:2-4, Havoriylar 7:53, Ibroniylar 2:2 ga qarang.

3:19 vositachi — yaʼni Muso.

3:22 …butun borliq gunohning tutqunidir — Rimliklar 3:9-20 ga qarang.

3:28 yunon — yaʼni gʻayriyahudiy. Oʻsha davrda yunon soʻzi millati yunon boʻlgan odamga nisbatan ham, yunon tilida gapirib, yunon urf–odatlariga rioya qiladigan odamga nisbatan ham ishlatilgan.

4:3 Xurofot kuchlari — yana Kolosaliklar 2:8, 20-23 ga qarang.

4:4 qonun — 2:16 izohiga qarang.

4:6 “Otajon” — yunoncha matnda “Abba, Ota”. Abba soʻzi oramiychada ota deganidir. Xudo imonlilar bilan nihoyatda yaqin munosabatda boʻlgani uchun, ular Xudoga “Ota” deb murojaat qiladilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan OTA soʻziga qarang.

4:17 Baʼzi birovlar sizlarni oʻzlariga ogʻdirib olishga tirishmoqdalar — 1:6-9, 3:1-3 ga qarang.

4:22 choʻri — yaʼni Hojar, Ismoilning onasi (Ibtido 16:1-15 ga qarang).

4:22 ozod ayol — yaʼni Sora, Isʼhoqning onasi (Ibtido 18:10-14, 21:1-3 ga qarang).

4:24 Xudoning ikki ahdi — Xudo Muso orqali bergan ahdga (Chiqish 19:1-8, 24:1-8 ga qarang) hamda Ibrohimga bergan ahdga ishora (Ibtido 12:1-7 ga qarang). Birinchisiga muvofiq, inson Musoning qonuniga itoat qilib yashaydi. Ikkinchisiga muvofiq esa, inson imon va Muqaddas Ruhning qudrati bilan yashaydi (3:2-3, 15-18 ga qarang).

4:25 Arabistondagi Sinay togʻini — oʻsha davrlarda Nabateya shohligi Arabiston deb ham atalar edi, ammo Arabistonning bir qismi edi. Bu shohlik Sinay yarim orolini oʻz ichiga olgan edi.

4:27 Ishayo 54:1 ga qarang.

4:29 tabiiy yoʻl bilan tugʻilgan oʻgʻil — yaʼni Ismoil.

4:29 Ruhning kuchi bilan tugʻilgan oʻgʻil — yaʼni Isʼhoq.

4:30 Ibtido 21:10 ga qarang.

5:1 boʻyinturuq — itoatkorlik va boʻysunish ramzi.

5:2 …agar sizlar sunnat qilinsangiz… — Pavlus bu oʻrinda Xudoga manzur boʻlish uchun sunnat qilinish kerak, deb oʻylagan odamlarga murojaat qilyapti. Pavlusning oʻzi sunnatga qarshi boʻlmagan, ammo najot topish uchun sunnat qilinish kerak, degan taʼlimotga qatʼiyan qarshi edi (Havoriylar 15:1-2 ga qarang).

5:3 qonun — 2:16 izohiga qarang.

5:9 xamirturush — majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, odatda boshqalarga salbiy taʼsir koʻrsatadigan taʼlimotlar va xulq–atvor nazarda tutilgan.

5:12 sizlarni chalgʻitayotganlar — 1:6-9, 3:1-3, 4:17 ga qarang.

5:14 Levilar 19:18 ga qarang.

5:16 …Ruh yetakchiligida hayot kechiring, shunda xudbin istaklaringizni qondirmaysiz — Rimliklar 8:5-13 ga qarang.

5:21 …baxillik, ichkilikbozlik… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida baxillik, qotillik, ichkilikbozlik.

6:11 …oʻz qoʻlim bilan… — 1 Korinfliklar 16:21 izohiga qarang.

6:13 qonun — 2:16 izohiga qarang.

6:15 yangidan yaratilish — 2 Korinfliklar 5:17 ga qarang.

6:17 tanamdagi chandiqlar — Pavlusning Iso Masihga bagʻishlangan havoriy sifatida qilgan xizmati jarayonida yaralangandan qolgan chandiqlariga ishora (misol uchun, Havoriylar 14:19 ga qarang).

+ 1:1 Gal 1:11-12

+ 1:2 Flp 4:21, Hav 16:6, Hav 18:23

+ 1:4 Mat 20:28, Rim 4:25, Mark 14:36

+ 1:6 Mark 4:17, Ibr 6:4, 2Kor 11:4

+ 1:7 Hav 15:24, Gal 5:10

+ 1:8 2Kor 11:14, Rim 9:3, 1Kor 16:22

+ 1:10 1Sal 2:4

+ 1:12 Hav 9:6, Hav 26:16, 1Kor 11:23

+ 1:13 Hav 26:5, Hav 8:3, Flp 3:6

+ 1:14 Mat 15:2, Mark 7:3

+ 1:15 Isha 49:1, Yerm 1:4-5, Luqo 1:15, Hav 9:15, Rim 1:5, 1Tim 2:7

+ 1:17 Hav 9:19

+ 1:18 Yuhn 1:42, Hav 9:26-27

+ 1:19 Hav 12:17, Hav 15:13, Yoqb 1:1

+ 1:20 Rim 1:9, Rim 9:1, 2Kor 1:23

+ 1:23 Hav 9:21

+ 2:1 Hav 4:36, 2Kor 2:13, 2Tim 4:10

+ 2:2 Gal 1:12, Efs 3:3, Flp 2:16

+ 2:3 Hav 16:3

+ 2:4 Hav 15:24, 2Kor 11:26, 2Kor 11:20, Gal 4:3, Gal 4:25

+ 2:6 Qnlr 10:17

+ 2:7 Hav 9:15, 1Kor 9:17

+ 2:9 Hav 4:36, Hav 9:27, Hav 13:2, Hav 15:36, 1Kor 9:6

+ 2:10 Hav 24:17, Rim 15:25-28, 1Kor 16:1

+ 2:11 Hav 11:20

+ 2:12 Hav 11:3, Hav 11:2, Hav 15:1

+ 2:14 1Tim 5:20

+ 2:16 Gal 3:11, Hav 13:39, Rim 3:21, Gal 3:11, Zab 142:2, Rim 3:20

+ 2:19 Rim 14:8, Rim 6:6, Gal 6:14

+ 2:20 Yuhn 17:23

+ 3:2 Rim 10:17

+ 3:4 1Kor 15:2

+ 3:5 1Kor 12:10

+ 3:6 Ibt 15:6, Yoqb 2:23, Rim 4:3

+ 3:8 Rim 3:30, Ibt 12:3

+ 3:10 Rim 4:15, Qnlr 27:26

+ 3:11 Hav 13:39, Rim 3:20, Gal 2:16, Xbq 2:4, Rim 1:17, Ibr 10:38

+ 3:12 Lev 18:5, Rim 10:5

+ 3:13 Qnlr 21:23

+ 3:14 Hav 1:5, Hav 2:33

+ 3:16 Rim 4:13, Ibr 7:6, Ibt 12:7, Ibt 17:19

+ 3:17 Chq 12:40-41

+ 3:18 Rim 4:14

+ 3:19 Rim 4:13, Rim 5:20, Qnlr 33:2, Hav 7:53

+ 3:20 1Tim 2:5, Ibr 8:6, Qnlr 6:4-5, Rim 3:30

+ 3:22 Rim 3:9, Rim 4:16

+ 3:24 Rim 10:4

+ 3:26 1Yuh 3:2, Rim 8:15-16, Efs 1:5

+ 3:27 Rim 6:3-4, Rim 13:14

+ 3:28 1Kor 12:13, Efs 6:6, 1Kor 11:11

+ 3:29 1Kor 3:23, 2Kor 10:7, Rim 8:17, Efs 3:6

+ 4:4 Mark 1:15, Luqo 2:7, Luqo 2:27

+ 4:5 Gal 3:13

+ 4:8 Isha 37:19, Yerm 16:20

+ 4:9 Zab 35:11, 1Kor 8:3, Kol 2:8, Kol 2:20, Ibr 7:18

+ 4:10 Rim 14:5, Kol 2:16

+ 4:11 1Sal 3:5

+ 4:13 1Kor 2:3

+ 4:14 1Sh 29:9, Luqo 10:16, 1Sal 2:13

+ 4:22 Ibt 16:5, Ibt 21:2

+ 4:23 Ibt 16:3-4, Ibt 17:16

+ 4:24 Chq 19:1-2

+ 4:26 Ibr 12:22, Vah 21:2

+ 4:27 Isha 54:1

+ 4:28 Rim 9:8

+ 4:29 Ibt 21:9

+ 4:30 Ibt 21:10

+ 5:1 Yuhn 8:32, Yoqb 2:12, 1Btr 2:16, Rim 6:18, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 2:4, Gal 5:13, Hav 15:10

+ 5:2 Hav 15:1-2, 1Kor 7:18

+ 5:3 Rim 2:25

+ 5:4 Rim 9:31

+ 5:5 Rim 8:23

+ 5:6 1Kor 7:19, 1Kor 12:13, Gal 6:15, Efs 2:14, Kol 3:11, Yoqb 2:18

+ 5:7 1Kor 9:24

+ 5:9 Mat 13:33, Luqo 13:21, 1Kor 5:6

+ 5:10 Hav 15:24, Gal 1:7

+ 5:11 Hav 16:3, 1Kor 1:23

+ 5:13 1Btr 2:16, 2Btr 2:19, 1Kor 9:19

+ 5:14 Mat 7:12, Mat 22:40, Lev 19:18

+ 5:16 Rim 8:4, Rim 13:14, Efs 2:3

+ 5:17 Rim 7:15, Rim 7:19, Rim 7:23

+ 5:18 Rim 7:4, Efs 2:15, Kol 2:14

+ 5:19 Mark 7:21-23, 1Kor 3:3, 1Kor 6:9-10, 1Kor 6:18, Efs 5:3

+ 5:20 1Kor 11:19

+ 5:21 1Kor 6:9-10, Efs 5:5

+ 5:22 Efs 5:9

+ 5:23 1Tim 1:9

+ 5:24 Yoqb 4:1, 1Btr 2:11, Rim 7:23, Rim 13:14, Rim 6:2, Rim 6:6, Gal 2:19, Kol 2:20, Kol 3:3

+ 5:26 Flp 2:3

+ 6:1 1Kor 2:15, Yoqb 5:19, 2Tim 2:25, 1Sal 5:14

+ 6:2 Rim 15:1, 1Yuh 4:21

+ 6:3 1Kor 3:7, 1Kor 8:2

+ 6:5 Rim 14:12

+ 6:6 Luqo 10:7, 1Kor 9:11, 1Tim 5:18

+ 6:7 Ayub 13:9, Ayub 4:8, Hik 22:7, 2Kor 9:6

+ 6:8 Hik 11:19, Xsha 10:12, Yoqb 3:18

+ 6:9 2Sal 3:13, Mat 10:22

+ 6:10 Hik 3:27, 3Yuh 1:5, Ibr 13:1

+ 6:11 1Kor 16:21, 2Sal 3:17, Flm 1:19

+ 6:14 1Kor 2:2, Gal 2:19, Rim 6:6

+ 6:15 1Kor 7:19, 1Kor 12:13, Gal 5:6, Efs 2:14, Kol 3:11

+ 6:16 Zab 124:5, Zab 127:5

Efesliklar

Efesliklar

Kirish

1

2

3

4

5

6

Kirish

PAVLUSNING

EFESLIKLARGA

MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi havoriy Pavlusdir. Pavlus bu maktubini qamoqda boʻlgan paytda[1] Efes shahridagi imonlilar jamoatiga yozgan. Efes shahri Rim imperiyasidagi Asiya viloyatining markazi boʻlib, muhim ahamiyatga ega edi. Bu bandargoh shahar hozirgi Turkiyaning gʻarbida, Egey dengizi boʻyida joylashgan. Pavlus Xushxabarni yoyish va taʼlim berish maqsadida bir necha marta Efesga borgan, u yerda ikki yil yashagan.

Ushbu maktubda yangi ahd ilohiyotining asoslari batafsil va izchil tarzda bayon qilinadi. Pavlus bu maktubida imonlilarga Masihda pinhon boʻlgan aql bovar qilmas ilohiy boylik haqida yozadi, masihiylarni kundalik hayotlarida oʻsha ruhiy manbadan foydalanishga chaqiradi. Biz savob ishlarimiz tufayli emas, inoyat tufayli najot topganimizni, Xudoga hamdu sanolar aytish uchun yaralganimizni bizga eslatadi. Bularning hammasida Xudo yagona maqsadni koʻzlaydi: U yeru osmondagi bor mavjudotni Masihning hokimiyati ostiga birlashtirmoqchi ekanini aytadi (1:10 ga qarang). Xudo bu rejasini amalga oshirishni masihiylar jamoatidan boshlaydi. Iso Masihning toʻkilgan qoni tufayli jamoat Xudo bilan yarashib, yakdillikka erishadi. Jamoatning yakdilligi orqali Xudo butun borliqqa Oʻz donoligiyu ulugʻvorligini namoyon qiladi. Maktubda ishlatilgan metaforalar Xudoning jamoati Masihga tegishli ekanini koʻrsatadi. Masalan, jamoat bir tana boʻlsa, Masih uning boshidir, jamoat bino boʻlsa, Masih uning tamal toshidir.

Maktubning dastlabki qismida (1-3–boblar) samoda biz uchun saqlangan ruhiy barakalar haqida yozilgan. Xudo Oʻz xalqini tanlagani, Iso Masih orqali ularni kechirib, gunohlaridan xalos etgani, qut–barakalarga kafil sifatida ularga Muqaddas Ruhni bergani bayon etiladi. Pavlus masihiylarni duo qilib, ular uchun Xudoga yolvoradi. Uning nihoyatda goʻzal va chuqur mazmunga ega boʻlgan bu mumtoz ibodatlari odamlarga yod boʻlib ketgan (1:15-23, 3:14-21 ga qarang).

Maktubning soʻnggi qismida (4-6–boblar) Pavlus imonlilarga nasihatlar qiladi. Ularni Masihga munosib hayot kechirishga, Xudoning farzandi degan nomga loyiq tarzda yashashga undaydi. Bir vaqtlar ular zulmatga gʻarq boʻlgan edilar, endi esa ular nurga toʻla insonlar kabi yashashi lozim. Mana shu nur ularning hayot tarzida aks etib turishi kerak. Shuningdek, Pavlus er–xotinlik munosabatlari, ota–ona va farzandlar, xoʻjayin va qul munosabatlari haqida taʼlim beradi. Pavlus mazkur maktubini yakunlar ekan, yovuz ruhiy kuchlarga qarshi kurashish haqida soʻz yuritadi. Masihiylarni Xudo bergan qurol–aslahalar bilan qurollanib, iblisning hiylalariga qarshi turishga chaqiradi. Ularni har qanday sharoitda Muqaddas Ruhga tayanib duo–ibodat qilishga, hushyor va sabotli boʻlishga daʼvat qiladi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Xudoning irodasi bilan Iso Masihning havoriysi boʻlgan men — Pavlusdan Iso Masihga sodiq boʻlgan* Efes shahridagi Xudoning azizlariga salom! ²Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih sizlarga inoyat va tinchlik ato qilsin.

Xudoning ilohiy rejasi

³Rabbimiz Iso Masihning Otasi Xudoga hamdu sanolar boʻlsin. U samodagi barcha ruhiy barakalarni Masih orqali bizlarga berdi⁺. ⁴Masihga tegishli boʻlishimiz uchun Xudo bizni dunyo yaratilishidan oldin tanladi. Endi biz Xudoning oldida muqaddas va benuqson, bir–birimizga mehr bogʻlagan insonlar boʻla olamiz⁺. ⁵Xudo* bizni Iso Masih orqali Oʻziga farzand qilib olishni azaldanoq qaror qilgan edi. Xudoning xohish–irodasi shu boʻlib, bundan U huzur–halovat topdi⁺. ⁶Xudo Oʻzining suyukli Oʻgʻli orqali bizga buyuk inoyat koʻrsatgani uchun Unga hamdu sanolar boʻlsin.

⁷⁻⁸Masihning toʻkilgan qoni orqali Xudo bizni kechirib, gunohlarimizdan ozod qildi. Shunday qilib, Xudo bizning hayotimizni toʻldirgan inoyati qanchalik boy ekanligini koʻrsatdi. U bizga donoligu aql–idrok ato etdi⁺. ⁹Oʻz irodasining sirini* maʼlum qildi. Bu irodasi Iso Masih orqali bajo boʻlishini Xudo oldindan rejalashtirgan edi va bundan U huzur–halovat topdi⁺. ¹⁰Xudo bu rejasini Oʻzi belgilagan vaqtda toʻla amalga oshirib, yeru osmondagi bor mavjudotni Masihning hokimiyati ostiga birlashtiradi⁺. ¹¹Biz Masih orqali Xudoning xalqi boʻldik*. Bu Xudoning azaldan belgilagan rejasi boʻyicha amalga oshdi. Axir, Xudo har bir narsani Oʻz xohish–irodasi boʻyicha amalga oshiradi.

¹²Shunday ekan, biz hammamiz — Masihga umid bogʻlaganlar Xudoga shon–shuhrat keltirish uchun yashashimiz lozim. ¹³Sizlar haqiqat kalomi, yaʼni najot keltirgan Xushxabarni eshitgan edingiz. Shu tufayli Masihga imon keltirgan edingiz. Xudo vaʼda qilgan Muqaddas Ruhini sizlarga berib, Oʻziga tegishli ekanligingizni tasdiqladi⁺. ¹⁴Muqaddas Ruh biz kelajakda oladigan qut–barakalarga kafil sifatida berildi. Ha, vaqti kelib*, Xudo Oʻziga tegishli boʻlganlarni butunlay ozod qiladi. Shularning hammasi Xudoga shon–shuhrat keltiradi.

Shukrona ibodati

¹⁵Rabbimiz Isoga boʻlgan imoningiz va Xudoning aziz xalqiga boʻlgan mehr–muhabbatingiz haqida eshitganimdan beri,⁺ ¹⁶sizlar uchun ibodat qilganimda, tinmay Xudoga shukurlar aytaman. ¹⁷Rabbimiz Iso Masihning Xudosi, ulugʻ Otamiz, Oʻzini tanib–bilishingiz uchun Muqaddas Ruh orqali sizga donolik va aql–idrok ato qilsin. ¹⁸Xudo sizlarning qalbingizni nurga toʻldirsin, toki Xudo sizlarni daʼvat qilib, sizlarga qanday umid berganligini, Xudoning xalqi U uchun naqadar boy mulk* ekanligini tushunib olinglar⁺. ¹⁹Xudoning biz — imonlilarga koʻrsatgan tengi yoʻq qudrati naqadar buyukligini ham bilib oling. Mana shu buyuk qudrati bilan ²⁰Xudo Masihni oʻlikdan tiriltirdi va samoda Uni Oʻzining oʻng tomoniga oʻtirgʻizdi*⁺. ²¹Isoni Xudo u dunyoyu bu dunyodagi har bir hokimiyat va hukmronlik, har qanday kuch va saltanat, har bir mavjudotdan ustun qildi⁺. ²²Butun borliqni Isoning oyoqlari ostiga tobe qildi. Uni butun borliqdan yuqori qoʻyib, imonlilar jamoatiga bosh qildi⁺. ²³Imonlilar jamoati Masihning tanasidir. Borliqni har jihatdan butun qiladigan Masih jamoatni barkamol qiladi⁺.

2–BOB

Xudoning inoyati tufayli hayotga erishish

2¹Sizlar bir vaqtlar gunohlaru ayblaringiz tufayli ruhan oʻlik edingizlar⁺. ²Sizlar bu dunyoning odatlari boʻyicha, yovuz ruhiy kuchlarning hokimi boʻlgan shaytonga boʻysunib, gunohga botib yashardingiz. Xudoga itoat qilmay yashayotganlarning yuraklarida amal qilayotgan shaytondir⁺. ³Biz ham bir vaqtlar xudbin istaklarimizni qondirib yashar edik. Tana ehtiroslariga va bemaʼni oʻy–xayollarga berilib yashaydigan, barcha odamzod kabi, tabiatan Xudoning qahr–gʻazabiga loyiq boʻlgan itoatsiz insonlar edik⁺. ⁴Ammo mehr–shafqatga boy Xudo Oʻzining bizga boʻlgan buyuk muhabbatini quyidagicha koʻrsatdi:⁺ ⁵garchi biz gunohlarimiz tufayli ruhan oʻlik boʻlsak ham, Xudo bizni Masih bilan birga tiriltirdi. Biz Xudoning inoyati tufayli qutqarilganmiz⁺. ⁶Xudo bizni Masih bilan birga tiriltirdi va bizga samoda U bilan birga joy berdi. Bular Iso Masih tufayli amalga oshdi⁺. ⁷Xudoning inoyati behad moʻl ekanligi to abad namoyon boʻlishi uchun, U bizga Iso Masih orqali mehr–shafqat koʻrsatdi. ⁸Axir, sizlar Xudodan inoyat topib, imon orqali najot topgansiz. Bu Xudoning inʼomidir, sizning yutugʻingiz emas⁺. ⁹Yana hech kim: “Men savob ishlarim tufayli qutulganman”, deb maqtanmasin⁺. ¹⁰Axir, biz Xudoning ijodimiz. Xudo bizni xayrli ishlar qilishimiz uchun Iso Masih orqali yaratdi, bu ishlarni biz uchun azaldanoq tayyorlab qoʻygan edi⁺.

Iso Masih orqali xalqlar birlashadi

¹¹Esingizda boʻlsin, sunnat qilingan yahudiylar* bir vaqtlar siz — gʻayriyahudiy boʻlganlarni “sunnatsiz”* deb atardilar. Vaholanki, yahudiylarning sunnati faqatgina jismoniy sunnat edi⁺. ¹²Oʻsha paytda sizlar Masihni bilmas edingizlar, Isroil xalqiga tegishli emasdingiz. Xudoning Isroil xalqi bilan tuzgan ahdlariga* va bergan vaʼdalariga begona boʻlib, bu dunyoda umidsiz va Xudosiz yashar edingiz⁺. ¹³Sizlar oldin Xudodan uzoq edingiz, endi esa Iso Masih orqali, Uning toʻkilgan qoni tufayli Xudoga yaqinlashdingiz⁺.

¹⁴⁻¹⁵Masihning Oʻzi bizning tinchlik manbaimizdir. U Oʻz tanasini fido qilib, yahudiylar va gʻayriyahudiylarni birlashtirdi, ularning orasidagi adovat devorini qulatdi. Iso Masih yahudiylarga berilgan qonunni va uning amrlariyu qoidalarini bekor qildi. Masih tufayli gʻayriyahudiylar bilan yahudiylar birlashib, yangi bir xalq boʻldilar, shunday qilib Masih tinchlik oʻrnatdi⁺⁺. ¹⁶Xochdagi oʻlimi orqali Masih gʻayriyahudiylarni ham, yahudiylarni ham Xudo bilan yarashtirdi–da, ularning orasidagi adovatni yoʻq qildi⁺. ¹⁷Masih kelib, sizlarga — oldin Xudodan uzoq boʻlganlarga ham, Xudoga yaqin boʻlganlarga ham tinchlik Xushxabarini eʼlon qildi⁺. ¹⁸Masih tufayli endi hammamiz bir Ruh orqali Otamiz Xudoning huzuriga kira olamiz.

¹⁹Demak, sizlar endi begona ham, kelgindi ham emassizlar, balki Xudoning aziz xalqi qatoridasiz, Uning xonadoni aʼzosi boʻldingizlar⁺. ²⁰Sizlar xuddi bir binodaysizlar. Bu binoning asosi havoriylaru paygʻambarlardir*. Binoning tamal toshi* esa Iso Masihning Oʻzidir⁺. ²¹Bu imorat Rabbimiz Iso Masih orqali bir boʻlib, yuksalib boradi va Unga bagʻishlangan muqaddas maʼbad boʻladi⁺. ²²Iso Masihga tegishli boʻlganingiz uchun sizlar ham bu imoratning bir qismisiz. Bu imoratni Xudoning Ruhi Oʻziga maskan qilib oladi⁺.

3–BOB

Xudo sirli rejasini ayon qiladi

3¹Mana, Iso Masih haqi siz — gʻayriyahudiylarga qilgan xizmatim sababli mahbus* boʻlganman⁺. ²Xudo Oʻz inoyatini sizlarga yetkazish vazifasini menga topshirdi. Sizlar albatta bu haqda eshitgansizlar⁺. ³Yuqorida qisqacha yozganimday, Xudo bu sirni menga vahiy orqali maʼlum qildi⁺. ⁴Sizlar yozganlarimni oʻqib, Masih haqidagi sirni qanday fahmlaganimni tushunib olasizlar. ⁵Bu sir oldingi nasllarga ayon qilinmagan edi. Endi esa Muqaddas Ruh orqali Xudoning muqaddas havoriylari va paygʻambarlariga* ayon qilindi. ⁶Bu sirning mohiyati quyidagichadir: gʻayriyahudiylar ham Xushxabarga ishonib, Iso Masih orqali Xudo Oʻz xalqiga ato qiladigan barakalarga sherik boʻladilar. Ular bilan birga bir tana aʼzolari* boʻlib, Xudoning Oʻz xalqiga bergan vaʼdasidan bahramand boʻladilar⁺.

⁷Xushxabarni tarqatish xizmati menga Xudoning inoyati boʻyicha topshirildi. Bu inoyatni Xudo menga Oʻzining kuch–qudrati orqali berdi⁺. ⁸Men Xudoning azizlari orasida eng arzimagani edim. Masihning aql bovar qilmas boyligi haqidagi Xushxabarni gʻayriyahudiylarga yetkazishim uchun menga Xudoning inoyati berildi⁺. ⁹Xudoning sirli rejasini endi hammaga oshkor qilish vazifasi menga yuklandi. Butun borliqni* yaratgan Xudo bu sirni asrlar davomida pinhon tutgan edi⁺. ¹⁰Oʻzining koʻp qirrali donoligi imonlilar jamoati orqali samoviy kuchlaru saltanatlarga maʼlum boʻlishi uchun Xudo shunday qildi⁺. ¹¹Xudoning Rabbimiz Iso Masih orqali roʻyobga chiqargan azaliy maqsadi shu edi.

¹²Biz Iso Masih tufayli va Unga boʻlgan imonimiz tufayli Xudoning huzuriga dadillik va toʻla jasorat bilan yaqinlashish imkoniga egamiz⁺. ¹³Shunday ekan, sizlardan oʻtinaman, mening azob–uqubatlarimni deb, ruhingiz hech tushmasin. Aksincha, sizlar uchun chekkan azob–uqubatlarim bilan faxrlaninglar⁺.

Pavlusning ibodati

¹⁴Yuqorida aytib oʻtganlarim haqida oʻylaganimda, samoviy Otamiz* oldida tiz choʻkib, ibodat qilaman. ¹⁵Yer yuzidagi va osmonu falakdagi har bir jonzotning hayot manbai samoviy Otadir. ¹⁶Mening toat–ibodatlarim quyidagichadir: Xudo Oʻzining ulugʻvor boyligi bilan sizlarga kuch–qudrat berib, Oʻz Ruhi bilan ichki borligʻingizni baquvvat qilsin⁺. ¹⁷Imoningiz orqali Masih yuragingizdan joy olsin⁺. ¹⁸⁻¹⁹Sizlar ildizi chuqur daraxtday boʻling, Xudoning sevgisi sizlarni barqaror qilsin. Xudoning barcha azizlari bilan birga, Masihning aql bovar qilmas sevgisi qanchalik keng, qanchalik cheksiz, qanchalik yuksak va teran ekanligini toʻla anglab, bilib olinglar. Shunda hayotingiz Xudoning kamolotiga toʻlib–toshadi⁺.

²⁰Xudo hayotimizda amal qilayotgan qudrati bilan biz soʻragan yoki tasavvur qilganlarimizni va hatto xayolimizga kelmaganlarni ham bajarishga qodirdir⁺. ²¹Imonlilar jamoati va Iso Masih orqali Xudoga nasllar osha to abad shon–sharaflar boʻlsin! Omin⁺.

4–BOB

Imonlilarning birligi va yangi hayoti

4¹Rabbimiz Iso haqi mahbus* boʻlgan men — Pavlus sizlardan oʻtinib soʻrayman: Xudo sizlarni Oʻziga daʼvat qilganini yoddan chiqarmay, shu daʼvatga munosib tarzda yashanglar⁺. ²Doimo kamtar va muloyim boʻlinglar, mehr–muhabbat bilan bir–biringizga nisbatan sabr–toqatli boʻlinglar⁺. ³Oʻzaro tinch–totuv yashab, Muqaddas Ruh ato qilgan birdamlikni saqlashga jon kuydiringlar⁺. ⁴Hammamiz bir tananing aʼzolarimiz*, qalbimizdagi Muqaddas Ruh ham birdir. Shuningdek, Xudo bizni daʼvat qilib, hammamizga bergan umid ham birdir⁺. ⁵Rabbimiz bir, imonimiz ham birdir, bir maqsadda suvga choʻmdirilganmiz⁺. ⁶Barchamizning Otamiz Xudo birdir. U hammamizdan ustun boʻlib, hammamiz orqali Oʻz irodasini bajo qiladi. U hammamizning oramizdadir⁺. ⁷Masih Oʻz inoyatiga koʻra, har birimizga turli xil inʼomlar bergan⁺. ⁸Mana, Muqaddas bitiklarda quyidagicha yozilgan:

“Yuksaklarga chiqdi U,

Asirlarni ortidan ergashtirdi.

Insonlarga hadyalar berdi.”*⁺

⁹U yuksaklarga chiqdi degan soʻzlar nimani bildiradi? U oldin pastga — yer yuziga tushgandan boshqa nimani bildirishi mumkin?!⁺ ¹⁰Pastga tushgan Zot, koinotni har jihatdan butun qilay deb, falak toqidan ham yuqoriroqqa chiqdi⁺.

¹¹Masih baʼzilarni havoriy, baʼzilarni esa paygʻambar, baʼzilarni Xushxabar voizi, yana boshqalarni jamoatlarning choʻponlariyu ustozlari qilib tayinladi,⁺ ¹²toki ular Xudoning aziz xalqini xizmat qilishga tayyorlasinlar. Shunda Masihning tanasi, yaʼni jamoat imonda mustahkam turadi⁺. ¹³Buning natijasida hammamiz imonda yakdil, Xudoning Oʻgʻli Masihni tanib–biladigan, Uning kamoliga erishgan yetuk odamlar boʻlamiz⁺. ¹⁴Shunda biz norasida goʻdaklarga oʻxshamaymiz, shamol esgan tomonga egiladigan novdaday boʻlmaymiz. Har xil taʼlimotlar va quv odamlarning hiylayu ayyorliklariga laqqa tushavermaymiz⁺. ¹⁵Kelinglar, mehr–muhabbat bilan haqiqatni aytib, jamoatning boshi boʻlgan Masihga oʻxshab har jihatdan yetuk insonlar boʻlaylik⁺. ¹⁶Uning boshchiligida butun badan payu boʻgʻinlar yordamida oʻzaro ulanadi va birikadi. Har bir aʼzo oʻz vazifasini bajarar ekan, butun badan oʻsib boradi va mehr–muhabbat tufayli baquvvat boʻladi.

¹⁷Shunday ekan, Rabbimiz Isoning nomidan qatʼiy tayinlab, sizlarga aytaman: endi xudosiz odamlarday yashamanglar, ular singari behuda oʻy–xayollarga berilmanglar⁺. ¹⁸Ularning onglarini zulmat qoplagan, ular Xudo beradigan yangi hayotga begonadirlar, chunki ular bagʻri tosh boʻlib, jaholatda qolganlar⁺. ¹⁹Ular har qanday or–nomus tuygʻusini yoʻqotib, fisqu fujurga berilganlar, har xil iflos ishlarni ishtiyoq bilan qiladilar⁺. ²⁰Ammo sizlar Masihdan bunday ishlarni oʻrganmagansiz. ²¹Sizlar Masihning soʻzlarini eshitib, Uning taʼlimotini olgansizlar, chunki haqiqat Masihda jamdir. ²²Oldingi yashash tarzingizga tobe boʻlmang, eski oʻzligingizdan voz keching, chunki u aldovchi ehtiroslar tufayli buzilib ketgan⁺. ²³Yangichasiga fikr–zikr qiladigan boʻlinglar⁺. ²⁴Xudoning suratida yaratilgan, haqiqiy solihlik va muqaddaslikdan iborat boʻlgan yangi tabiatga burkaninglar⁺.

Yangi hayot uchun yoʻl–yoʻriqlar

²⁵Endi yolgʻon gapirishni bas qilib, har biringiz oʻz yaqiningizga haqiqatni aytinglar, axir, hammamiz bir tananing aʼzolarimiz–ku⁺. ²⁶Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmanglar*. Quyosh botguncha jahldan tushinglar⁺. ²⁷Iblisga fursat bermanglar⁺. ²⁸Oldin oʻgʻri boʻlgan endi oʻgʻrilik qilmasin, balki ishlasin, oʻz qoʻllari bilan mehnat qilsin. Shunda muhtojlarga ham topgan–tutganidan yordam bera oladi⁺. ²⁹Ogʻzingizdan hech qanday yaramas soʻz chiqmasin. Lekin tinglovchilarning ehtiyojiga koʻra, kerakli gaplarni aytib, ularga dalda bering, shunda soʻzlaringiz ularga foyda keltiradi⁺.

³⁰Xudoning Muqaddas Ruhini xafa qilmanglar, chunki Muqaddas Ruh sizlarning Xudoga tegishli ekaningizning hamda bir kun kelib*, butunlay ozod boʻlishingizning dalilidir⁺. ³¹Har qanday gina–kudurat, qahru gʻazab, janjalkashlik, gʻiybatchilikni hamda boshqa har xil yomonliklarni oʻzingizdan soqit qilinglar⁺. ³²Bir–biringizga nisbatan koʻngilchan va mehr–shafqatli boʻlinglar. Xudo sizlarni Masih orqali kechirganday, sizlar ham bir–biringizni kechiringlar⁺.

5–BOB

5¹Xudoning sevikli farzandlari ekansiz, endi Xudodan oʻrnak olinglar⁺. ²Masih bizni yaxshi koʻrib, biz uchun Oʻzini fido qildi va shu yoʻsin Xudoga maʼqul keladigan qurbonlik boʻldi. Sizlar ham Iso Masihga oʻxshab, xuddi shunday mehr–muhabbat bilan yashanglar⁺. ³Sizlarning orangizda fahsh, zinokorlik, ifloslik yoki xasisligu ochkoʻzlik hatto tilga ham olinmasin. Bular Xudoning azizlariga munosib emas⁺. ⁴Shuningdek, orangizda beadablik, nojoʻya soʻzlaru qoʻpol hazillar ham boʻlmasin, chunki bunday qiliqlar sizlarga toʻgʻri kelmaydi. Yaxshisi, Xudoga shukur qilinglar⁺. ⁵Shuni bilib qoʻyinglarki, hech bir fahshboz, iflos yoki xasisu ochkoʻz inson Masihning va Xudoning Shohligidan bahramand boʻlmaydi, chunki aytib oʻtilganlarning hammasi butparastlik bilan tengdir⁺.

⁶Oʻshanday gunohlarni qilishga bahona izlaganlar sizlarni quruq gaplar bilan aldamasin, chunki Xudoning qahr–gʻazabi Unga itoatsiz bandalarning boshiga tushadi⁺. ⁷Shuning uchun ularga sherik boʻlmanglar⁺. ⁸Bir vaqtlar sizlar zulmatga toʻla edingiz, endi esa Rabbimiz Isoga tegishli boʻlganingiz uchun nurga toʻldingiz. Shunday ekan, nurga toʻla insonlar kabi yashanglar⁺. ⁹Axir, har qanday ezgulik, solihlik va haqiqat nurning* samarasidir. ¹⁰Rabbimizga nima maqbul ekanligini bilishga tirishinglar⁺. ¹¹Zulmatning besamara ishlarida ishtirok etmanglar, aksincha, ularni fosh etinglar⁺. ¹²Maxfiy ravishda qilinadigan oʻsha ishlar haqida gapirish ham uyatdir. ¹³Ammo nur porlaganda hamma narsa fosh boʻlib, ochiq–oshkor koʻrinadi. Axir, nur hamma narsani ochiq–oydin namoyon qiladi–ku!⁺ ¹⁴Mana shu sababdan shunday deymiz:

“Ey uxlayotgan, tur!

Oʻlikdan tiril!

Masih senga nur sochar*.”⁺

¹⁵Shunday qilib, qay tarzda yashayotganingizga diqqat qilinglar. Nodonlar kabi emas, balki donolarday hayot kechiringlar⁺. ¹⁶Fursatni gʻanimat bilinglar, chunki biz yashayotgan bu kunlar yomonlikka toʻla. ¹⁷Shuning uchun beaql boʻlmanglar, balki Rabbimiz Isoning irodasi nima ekanligini anglashga harakat qilinglar⁺. ¹⁸Sharob ichib mast boʻlmanglar, chunki bu buzuqlikka olib boradi. Aksincha, Muqaddas Ruhga toʻlib–toshinglar⁺. ¹⁹Birga yigʻilganingizda sanolar, ruhiy madhiyalaru qoʻshiqlar kuylanglar. Musiqa asboblariyu xonishlaringiz bilan chin yurakdan Rabbimizga hamdlar aytinglar⁺. ²⁰Har doim, har bir narsa uchun Rabbimiz Iso Masih nomi bilan Otamiz Xudoga shukur qilinglar⁺.

Oilaviy munosabatlar haqida nasihatlar

²¹•Iso Masihni* izzat–hurmat qilganingiz uchun bir–biringizga boʻysuninglar. ²²Ey xotinlar, siz Rabbimiz Isoga qanday boʻysunsangiz, erlaringizga ham shunday boʻysuning⁺. ²³Masih imonlilar jamoatining boshi boʻlgani kabi, er ham xotinning boshidir. Masih Oʻz tanasi boʻlgan jamoatning Najotkoridir⁺. ²⁴Jamoat Masihga qanday tobe boʻlsa, xotinlar ham har jihatdan oʻz erlariga shunday tobe boʻlishlari kerak. ²⁵Ey erlar, Masih jamoatni yaxshi koʻrib, Oʻzini jamoat uchun fido qilganiday, sizlar ham xotinlaringizni shunday yaxshi koʻringlar⁺. ²⁶Masih jamoatni suv* va Xudoning kalomi orqali poklab*, muqaddas qilish niyatida Oʻzini fido qildi⁺. ²⁷Jamoatni Oʻz huzuriga keltirganda, jamoat har qanday gʻubor, ajin va dogʻdan xoli boʻlib, ulugʻvor, muqaddas va benuqson boʻlishi uchun Masih Oʻz jonini ayamadi⁺. ²⁸Erlar ham oʻz xotinlarini oʻz tanalarini sevganday sevishlari kerak. Oʻz xotinini sevgan erkak oʻzini sevgan boʻladi. ²⁹Hech kim hech qachon oʻz tanasini yomon koʻrmaydi. Aksincha, uni oziqlantirib, parvarish qiladi. Masih ham Oʻz jamoatini xuddi shunday oziqlantirib, parvarish qiladi. ³⁰Biz Masih tanasining aʼzolarimiz*⁺. ³¹Muqaddas bitiklarda shunday yozilgan: “Shuning uchun erkak kishi ota–onasidan boʻlak boʻlib, xotiniga bogʻlanib qoladi, ikkalasi bir tan boʻladilar.”*⁺ ³²Bu buyuk sirdir, endi bu sir Masih hamda jamoatga ham taalluqlidir. ³³Xullasi kalom, har bir er oʻz xotinini oʻzini sevganday sevsin. Xotin ham erini hurmat qilsin⁺.

6–BOB

6¹Ey farzandlar, Rabbimiz Isoga tegishli boʻlganingiz uchun ota–onangizga itoat qilinglar, chunki shunday qilish toʻgʻridir⁺. ²⁻³Axir, Xudo shunday amr qilgan: “Ota–onangizni hurmat qiling. Oʻshanda yer yuzida umringiz uzoq boʻlib, baxtiyor yashaysiz.”* Vaʼda qoʻshib berilgan birinchi amr oʻsha amrdir⁺. ⁴Ey otalar, farzandlaringizning gʻashiga tegmang. Ularni Rabbimizning taʼlim–tarbiyasi bilan oʻstiring⁺.

⁵Ey qullar, Masihga chuqur izzat–ehtirom bilan, chin yurakdan itoat qilganingiz kabi, xoʻjayinlaringizga ham shunday itoat qilinglar⁺. ⁶Faqatgina insonlarni mamnun qilib, xoʻja koʻrsinga xizmat qiladigan odamlarga oʻxshamasdan, Masihning qullari kabi, chin koʻngildan Xudoning irodasini bajaringlar⁺. ⁷Insonlarga emas, balki Rabbimiz Isoga xizmat qilayotgandek, bajonu dil xizmat qilinglar. ⁸Esingizda tuting: xoh qul, xoh erkin boʻlsin, har bir kishi qilgan yaxshiligiga yarasha mukofotni Rabbimizdan oladi⁺.

⁹Ey xoʻjayinlar, sizlar ham qullaringizga yaxshi muomalada boʻlinglar. Ularga doʻq–poʻpisa qilishni bas qilinglar, chunki bilasizlar–ku, ularning ham, sizlarning ham Xoʻjayiningiz samoda, U tarafkashlik qilmaydi⁺.

Yovuzlikka qarshi kurash

¹⁰Va nihoyat, Rabbimiz Iso sizning qudrat manbaingiz boʻlsin, Uning buyuk qudrati sizlarni baquvvat qilsin. ¹¹Iblisning hiylalariga qarshi tura olishingiz uchun Xudo bergan barcha qurol–aslahalar bilan qurollaning⁺. ¹²Axir, bizning kurashimiz insonlarga qarshi emas, balki samoviy olamdagi yovuz ruhiy kuchlarga, ruhiy hokimiyat va hukmronlikka hamda bu qorongʻi dunyoni boshqarayotgan ruhiy hukmronlarga qarshidir⁺. ¹³Shu sababdan, Xudoning qurol–aslahalari bilan qurollaning, deb aytyapman. Shunda yovuzlikka toʻla kunlarda mahkam tura olasiz, qurollanib tayyor turgan boʻlasiz.

¹⁴Hushyor turinglar! Belingizga haqiqat kamarini taqinglar, koʻksingizga solihlik sovutini kiyinglar,⁺ ¹⁵tinchlik Xushxabarini yoyish uchun oyogʻingizga ildamlik poyabzalini kiyinglar⁺. ¹⁶Bularga qoʻshib, imon qalqonini qoʻlga olinglar. Shu qalqon bilan yovuz shaytonning hamma alangali oʻqlarini kuchdan qoldirasizlar⁺. ¹⁷Shuningdek, boshingizga najot dubulgʻasini kiyinglar, Ruh beradigan, Xudoning kalomi boʻlgan qilichni koʻtaringlar⁺.

¹⁸Har qanday sharoitda Muqaddas Ruhga tayanib duo–ibodat qilinglar. Ibodatda hushyor va sabotli boʻlib, Xudoning barcha azizlari uchun iltijo qilinglar⁺. ¹⁹Men uchun ham ibodat qilinglar. Men ogʻzimni ochganimda, zarur boʻlgan soʻz menga berilsin, toki qoʻrqmasdan Xushxabar sirini* bayon eta olayin⁺. ²⁰Shu Xushxabarning elchisi boʻlganim uchun hibsdaman*. Elchiga loyiq ravishda men Xushxabarni jasurlik bilan eʼlon qilishim uchun ibodat qilinglar⁺.

Soʻnggi tilaklar

²¹•Tixikus sizlarga mening hol–ahvolimni, nimalar qilayotganimni aytib beradi. U suyukli birodarimiz, Rabbimiz Isoning sodiq xizmatkoridir⁺. ²²Mana shu maqsadda, bizning ahvolimizni sizlarga bildirsin, sizlarga dalda bersin deb, uni sizlarning oldingizga yuboryapman⁺.

²³Birodarlarim, Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih sizlarga tinchlik, mehr–muhabbat va imon ato qilsin. ²⁴Rabbimiz Iso Masihni yaxshi koʻrganlarning hammasiga to abad Xudoning inoyati yor boʻlsin*.

[1] …qamoqda boʻlgan paytda… — 3:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

1:1 …Iso Masihga sodiq boʻlgan… — yoki …Iso Masihga imon keltirgan….

1:4-5 …benuqson, bir–birimizga mehr bogʻlagan insonlar boʻla olamiz. 5 Xudo… — yoki …benuqson insonlar boʻla olamiz. Bizga muhabbat koʻrsatib, 5 Xudo….

1:9 Oʻz irodasining siri — 3:2-6 ga qarang.

1:11 …Xudoning xalqi boʻldik — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz qurʼa boʻyicha mulk taqsimlash maʼnosini bildiradi. Bu oyatda majoziy maʼnoda ishlatilib, imonlilar Xudoning bebaho mulki ekanligini koʻrsatadi. Yana shu bobning 14, 18–oyatlariga va Qonunlar 32:8-9 ga qarang.

1:14 …vaqti kelib… — oxiratda najot toʻliq roʻyobga chiqadigan vaqtga ishora (1 Butrus 1:5, Rimliklar 8:23, 13:11 ga qarang).

1:18 …Xudoning xalqi U uchun naqadar boy mulk… — shu bobning 11–oyati izohiga qarang.

1:20 …Uni Oʻzining oʻng tomoniga oʻtirgʻizdi — Zabur 109:1 ga qarang. Oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

2:11 sunnat qilingan yahudiylar — sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:1-14 ga qarang). Sunnat yahudiylarning Xudoga sodiqligini va Uning tanlagan xalqiga tegishli ekanini koʻrsatadi.

2:11 “sunnatsiz” — bu soʻz gʻayriyahudiylarning Xudodan mahrum boʻlib kelganiga, Uning xalqi qatorida hisoblanmaganiga urgʻu beradi.

2:12 ahdlar — Xudoning Isroil xalqi va ularning ota–bobolari bilan qilgan ahdlariga ishora (Ibtido 15:18, 17:1-14, Chiqish 19:1-8, 2 Shohlar 7:8-16, Yeremiyo 31:31-34 ga qarang).

2:20 havoriylaru paygʻambarlar — Iso Masihning Xushxabarini vaʼz qiladigan havoriylarga va Yangi Ahd davridagi paygʻambarlarga ishora (3:5, 4:11-12 ga va 1 Korinfliklar 12:28 ga qarang).

2:20 tamal toshi — qadimgi paytlarda qurilishda poydevor uchun qoʻyilgan birinchi va eng muhim tosh hisoblanardi. Bu tosh poydevorning bir burchagini hosil qilib, binoning qolgan qismi oʻsha toshning joylashuvi boʻyicha qurilardi.

3:1 mahbus — bu paytda Pavlus Rimda mahbus boʻlgani ehtimoldan holi emas (Havoriylar 28:16, 30 ga qarang).

3:5 Xudoning muqaddas havoriylari va paygʻambarlari — 2:20 ning birinchi izohiga qarang.

3:6 bir tana aʼzolari — 4:4 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

3:9 Butun borliqni… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Iso Masih orqali butun borliqni….

3:14 samoviy Otamiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Rabbimiz Iso Masihning samoviy Otasi.

4:1 mahbus — 3:1 izohiga qarang.

4:4 Hammamiz bir tananing aʼzolarimiz… — 1 Korinfliklar 12:12-27 ga qarang.

4:8 Muallif bu oʻrinda Zabur 67:19 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

4:26 Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmanglar — Zabur 4:5 ga qarang.

4:30 …bir kun kelib… — 1:14 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

5:9 nur — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Ruh.

5:14 Ey uxlayotgan, tur! …Masih senga nur sochar — bu soʻzlar ilk masihiylar kuylagan madhiyadan olingan boʻlishi mumkin.

5:21 Iso Masih — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudo.

5:26 suv — suvga choʻmdirilish marosimiga ishora. Bu marosim qayta tugʻilish va gunohdan poklanish ramzidir (Yuhanno 3:5-7, Havoriylar 22:16, 1 Butrus 3:21 ga qarang).

5:26 …Xudoning kalomi orqali poklab… — Yuhanno 15:3, 1 Butrus 1:22-25 ga qarang.

5:30 aʼzolarimiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida aʼzolarimiz, Uning etu suyagimiz.

5:31 Ibtido 2:24 ga qarang.

6:2-3 Qonunlar 5:16 ga qarang.

6:19 Xushxabar siri — 3:2-6 ga qarang.

6:20 hibsdaman — 3:1 izohiga qarang.

6:24 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:3 1Btr 1:3, 2Kor 1:3

+ 1:4 Yahd 1:24, Kol 1:22, 1Sal 4:7

+ 1:5 1Yuh 3:2, Rim 8:15-16, Gal 3:26

+ 1:7 Kol 1:14

+ 1:9 Rim 16:24, Efs 3:3-5, Efs 6:19

+ 1:10 Efs 2:14, Kol 1:20

+ 1:13 Est 8:8, 2Kor 1:22, Efs 4:30

+ 1:15 Kol 1:3-4

+ 1:18 Kol 1:27

+ 1:20 Zab 109:1, Hav 7:55-56, Rim 8:34, Efs 2:6, Kol 3:1

+ 1:21 1Btr 3:22, Rim 8:38, 1Kor 15:24, Kol 2:10, Ibr 1:4

+ 1:22 Zab 8:7, Zab 109:1, 1Kor 15:27, 1Kor 11:3, Efs 5:23

+ 1:23 Efs 4:12, Efs 5:23, Efs 5:30, Kol 1:18, 1Kor 15:28, Kol 3:11

+ 2:1 Luqo 15:24, Rim 11:15, Kol 1:21, Kol 2:13

+ 2:2 Yuhn 12:31, Yuhn 14:30, Kol 3:7

+ 2:3 Gal 5:16

+ 2:4 Yuhn 3:16, 1Yuh 3:1, Rim 5:8

+ 2:5 Kol 2:13, Tit 3:5

+ 2:6 Efs 1:20

+ 2:8 Luqo 7:50, Luqo 8:48, Hav 15:11, 1Btr 1:5, Tit 2:11, Tit 3:5

+ 2:9 Rim 3:27, Tit 3:5, Rim 3:27, 1Kor 1:29

+ 2:10 Tit 2:14, Tit 3:8

+ 2:11 Rim 2:26, Rim 2:28, Kol 2:11

+ 2:12 Kol 1:21, Rim 9:4

+ 2:13 Zkr 6:15, Hav 2:39

+ 2:14 Isha 9:6, Isha 26:12, Mixo 5:5, Isha 14:1, Efs 1:10, Kol 1:22

+ 2:15 Rim 7:4, Kol 2:14

+ 2:16 Rim 5:10, Kol 1:20, Kol 3:15

+ 2:17 Isha 57:19

+ 2:19 Flp 3:20

+ 2:20 Kol 2:7, Vah 21:14, Zab 117:22, Isha 28:16

+ 2:21 1Kor 3:16-17

+ 2:22 1Btr 2:5

+ 3:1 Flp 1:7, Flm 1:1, 2Tim 2:9

+ 3:2 Efs 4:7, Kol 1:25

+ 3:3 Gal 1:12, Gal 2:2

+ 3:6 Gal 3:29, Efs 2:16, Mat 8:11, Luqo 13:29

+ 3:7 Kol 1:23

+ 3:8 1Kor 15:9

+ 3:9 Kol 1:26

+ 3:10 Efs 1:21

+ 3:12 Ibr 4:16, Ibr 10:19

+ 3:13 2Tim 2:10

+ 3:16 Efs 1:18, Kol 1:27, Kol 1:11

+ 3:17 Kol 2:7

+ 3:19 Flp 4:7, Kol 2:10

+ 3:20 Yahd 1:24, Rim 16:24

+ 3:21 Rim 11:36

+ 4:1 Efs 3:1, Flp 1:27, Kol 1:10

+ 4:2 Flp 2:3, Kol 3:13

+ 4:3 Kol 3:14

+ 4:4 Efs 2:16, 1Kor 6:17

+ 4:5 1Kor 1:13

+ 4:6 Mal 2:10, 1Kor 12:6

+ 4:7 Rim 12:3, Efs 3:2

+ 4:8 Zab 67:19

+ 4:9 Yuhn 3:13

+ 4:10 Ibr 4:14, Ibr 7:26

+ 4:11 1Kor 12:28

+ 4:12 1Kor 12:27, Efs 1:23, Kol 1:18

+ 4:13 Ibr 5:12-13, Ibr 6:1

+ 4:14 1Kor 13:11, 1Kor 14:20

+ 4:15 2Btr 3:18, Kol 1:10, Kol 2:19

+ 4:17 1Btr 4:3-4, Kol 3:7

+ 4:18 Rim 1:21, Mark 3:5

+ 4:19 1Btr 1:14, Rim 1:24-28

+ 4:22 Kol 3:8-9

+ 4:23 Rim 12:2, 2Kor 4:16

+ 4:24 Ibt 1:26, Rim 6:4, Kol 3:10

+ 4:25 Lev 19:11, Kol 3:9, Zkr 8:16, Rim 12:5

+ 4:26 Zab 4:5

+ 4:27 Yoqb 4:7

+ 4:28 Chq 20:15, 1Sal 4:11, 2Sal 3:8, 2Sal 3:10, 1Tim 6:18

+ 4:29 Kol 3:8

+ 4:30 Isha 63:10, 1Sal 5:19, Efs 1:13

+ 4:31 1Btr 3:8, Kol 3:8

+ 4:32 Mat 6:14, Mark 11:25-26, Luqo 7:41-42, 1Btr 3:8, Kol 3:12-13

+ 5:1 Mat 5:48

+ 5:2 Yuhn 10:11, Yuhn 15:13, 1Yuh 3:16, Rim 5:7-8, Ibr 8:3, 1Kor 13:1, Kol 3:14

+ 5:3 1Kor 6:18, Gal 5:19, 1Sal 4:3

+ 5:4 Efs 4:29

+ 5:5 Kol 3:5, 1Kor 6:9-10, Gal 5:21

+ 5:6 Mark 13:5, Kol 2:8, 2Sal 2:3, 1Yuh 3:7, Rim 1:18, Kol 3:6

+ 5:7 2Kor 6:14

+ 5:8 Efs 2:1-2, Isha 2:5, Mat 5:14, Yuhn 12:35, 1Yuh 2:8, Rim 13:12, Flp 2:15, 1Sal 5:5

+ 5:10 1Sal 2:4

+ 5:11 Rim 13:12

+ 5:13 Yuhn 3:20-21

+ 5:14 Rim 13:11, Luqo 1:78-79

+ 5:15 Kol 4:5

+ 5:17 Rim 12:2, 1Sal 5:18

+ 5:18 Hik 20:1, Hik 23:20, Hik 31:4, 1Tim 5:23

+ 5:19 Hav 16:25, Yoqb 5:13, 1Kor 14:15, Zab 26:6, Kol 3:16

+ 5:20 Kol 2:7, 2Sal 1:3, 2Sal 2:13

• 5:21 Kol 3:17

+ 5:22 Ibt 3:16, 1Btr 3:1

+ 5:23 Efs 1:22-23, 1Kor 11:3

+ 5:25 1Btr 3:7

+ 5:26 Yuhn 13:8, 1Kor 6:11, Tit 3:5, Ibr 10:22

+ 5:27 2Kor 11:2, Vah 14:4

+ 5:30 1Kor 6:15, Efs 1:23, Kol 1:18

+ 5:31 Ibt 2:24, Mat 19:5, Mark 10:7-8, 1Kor 6:16

+ 5:33 Est 1:20, 1Btr 3:1-6

+ 6:1 Chq 20:12, Hik 1:8, Hik 6:20, Hik 23:22

+ 6:3 Qnlr 5:16

+ 6:4 Qnlr 4:9, Qnlr 6:7, Hik 13:24, Hik 19:18, Hik 22:6

+ 6:5 1Btr 2:18, Kol 3:22, 1Tim 6:1, Tit 2:9

+ 6:6 Gal 3:28

+ 6:8 Kol 3:24

+ 6:9 Lev 25:43, Qnlr 10:17

+ 6:11 2Kor 6:7, 2Kor 10:4, 1Btr 5:8, 1Yuh 2:13

+ 6:12 Luqo 22:53, Kol 1:13, Efs 1:21

+ 6:14 Isha 11:5, Isha 59:17, 1Sal 5:8

+ 6:15 Isha 52:7, Rim 10:15

+ 6:16 1Yuh 5:4

+ 6:17 Ibr 4:12

+ 6:18 Luqo 18:1, Luqo 21:36, Yahd 1:20, Rim 12:12, Kol 4:2, 1Sal 5:17, Mark 13:33

+ 6:19 Hav 4:29, Kol 4:3, 1Sal 5:25, 2Sal 3:1

+ 6:20 Hav 21:33, Hav 28:20, 2Kor 5:20

• 6:21 Kol 4:7-8

+ 6:21 Hav 20:4

+ 6:22 Kol 2:2

Filippiliklar

Filippiliklar

Kirish

1

2

3

4

Kirish

PAVLUSNING

FILIPPILIKLARGA

MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi havoriy Pavlusdir. Pavlus bu maktubini qamoqda boʻlgan paytda[1] Filippi shahridagi imonlilar jamoatiga yozgan. Filippi Rim imperiyasining Makedoniya viloyatida joylashgan boʻlib, boy shahar edi. Pavlus Yevropada Xushxabarni targʻib qilishni aynan shu shahardan boshlagan edi. Pavlusning faoliyati natijasida Filippi shahrida imonlilar jamoati vujudga keldi.

Pavlus bu maktubini Filippiliklar yuborgan hadyalar va ularning ibodatlari uchun oʻz minnatdorchiligini bildirish hamda ularga boʻlgan mehr–muhabbatini izhor etish niyatida yozgan. Ushbu maktubida u Masih uchun hatto jonini fido qilishga ham tayyorligini yozadi, ammo Xushxabarni targʻib qilish va jamoatni oʻstirish maqsadida tirik qolishiga ishonchi komil ekanligini taʼkidlaydi. Pavlus mazkur maktubini yozar ekan, jamoatdagi yolgʻon taʼlimotlar tufayli koʻp aziyat chekayotganini bayon qiladi. Baʼzi odamlar, masihiylar Musoning qonuniga amal qilmasalar, najot topmaydilar, deb taʼlim berayotgan edilar. Pavlus mana shunday odamlardan ehtiyot boʻlishni va ularning taʼlimotlariga quloq tutmaslikni maslahat beradi, chunki bu taʼlimotlar Pavlus targʻib qilgan Xushxabarga mutlaqo zid edi.

Maktub satrlarida Pavlusning joʻshqin imoni va cheksiz quvonchi yorqin aks etgan. Oʻzi qiyin ahvolda boʻlsa ham, Pavlus fursatdan foydalanib, Filippilik imonlilarga tasalli beradi. Oʻzining hayotidagi va ularning boshiga tushgan qiyinchiliklarga qaramay, ularni imonda sobit qolishga va jasoratli boʻlishga undaydi. Ular qonunga amal qilish orqali emas, balki Xudoning inoyati tufayli Iso Masihga tegishli ekanliklarini eslatadi. U Iso Masihga ishonib yashaganlarga Xudo shodlik va tinchlik berishi haqida ham yozadi. Xudoning xalqi ahil yashashi kerakligini eslatadi. Ularga, xudbinlik va magʻrurlik ixtiyorida boʻlmanglar, balki Iso Masihga oʻxshab, kamtarin boʻlinglar, deb yolvoradi.

Ushbu maktub zamirida quvonch, ishonch, birlik va imonda sobitlik kabi mavzular yotadi. Maktubni oʻqir ekanmiz, Pavlusning Filippidagi jamoatga boʻlgan oʻzgacha mehrini sezamiz.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Iso Masihning qullari Pavlus va Timoʻtiydan* Filippi shahridagi Iso Masihning barcha azizlariga hamda jamoat yetakchilari va xizmatchilariga salom!⁺ ²Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih sizlarga inoyat va tinchlik ato qilsin.

Pavlusning Filippilik imonlilar uchun shukronasi va ibodati

³Har safar sizlar haqingizda oʻylaganimda Xudoyimga shukurlar aytaman⁺. ⁴Hammangiz uchun ibodat qilganimda, har doim shodlik bilan ibodat qilaman, ⁵chunki sizlar Xushxabarga ishonganingizdan boshlab, to hozirga qadar oʻsha Xushxabarni yoyishda men bilan birga ishtirok etib kelmoqdasizlar⁺. ⁶Xudo sizlarning hayotingizda boshlagan ezgu ishini Iso Masih keladigan kungacha bitirishiga aminman⁺. ⁷Sizlarni yaxshi koʻrganim uchun hammangiz haqingizda shunday fikr qilishim oʻrinlidir. Axir, qamoqdaligimda ham, Xushxabar haqiqat ekanligini himoya qilish va taʼkidlashimda ham Xudo bergan inoyatda sizlar menga sheriksizlar⁺. ⁸Mana, Xudo shohid: men sizlarni rosa sogʻinganman, chunki sizlarni Iso Masihnikiday boʻlgan mehr–muhabbat bilan yaxshi koʻraman⁺.

⁹Sizlarning muhabbatingiz yanada oshib, bilim va aql–idrok bilan boyisin, deb ibodat qilyapman,⁺ ¹⁰chunki men sizlarning aʼlo narsalarni tanlashingizni, Masih keladigan kunda pok va aybsiz boʻlishingizni istayman. ¹¹Toki sizlarning hayotingiz Iso Masih kuchi orqali solihlik samarasiga toʻlib, Xudoga sharaf va maqtov keltirsin.

Xushxabar yoyilayotganidan Pavlus xursand

¹²Ey birodarlar, shuni bilishingizni istaymanki, boshimga tushganlarning hammasi Xushxabarning yanada koʻproq yoyilishiga turtki boʻldi. ¹³Masih tufayli qamalganim butun saroy qoʻriqchilariga* va bu yerdagilarning hammasiga maʼlum boʻldi⁺. ¹⁴Mening qamoqdagi vaziyatim koʻp birodarlarning Rabbimiz Isoga boʻlgan ishonchini oshirdi, shuning uchun ular qoʻrqmasdan, katta jasorat bilan Masih haqidagi xabarni targʻib qilmoqdalar⁺.

¹⁵Toʻgʻri, Masih haqidagi Xushxabarni baʼzilar baxillik va hasadgoʻylik bilan, baʼzilar esa yaxshi niyat bilan targʻib qilyaptilar⁺. ¹⁶Yaxshi niyat bilan targʻib qilayotganlar meni yaxshi koʻrganlari uchun va men Xushxabarni himoya qilishga tayinlanganimni bilib shunday qilyaptilar. ¹⁷Qolganlar esa Xushxabarni raqobat ruhi bilan targʻib qilyaptilar. Ular pok niyatda emas, balki mening qamoqda tortayotgan azoblarim koʻpaysin deb, shunday qilyaptilar*. ¹⁸Ammo nima farqi bor? Yomon niyatdami, yaxshi niyatdami, muhimi, Masih haqidagi Xushxabar targʻib qilinmoqda. Mana shu meni xursand qiladi.

Pavlus Masihni ulugʻlashni istaydi

Men xursand boʻlishda davom etaveraman, ¹⁹chunki bilaman, sizlarning ibodatlaringiz orqali va Iso Masih Ruhining yordami bilan mana shularning hammasi mening ozod boʻlishimga olib keladi⁺. ²⁰Ishonch bilan umid qilaman: isnodga qolmayman, aksincha, jasorat koʻrsataman. Ha, umidim shuki, hozir ham oldingiday, oʻlsam ham, yashasam ham mening tanam orqali Masih ulugʻlanadi⁺. ²¹Zotan, men uchun hayot Masihdir, oʻlim esa yutuqdir. ²²Axir, tirik qoladigan boʻlsam, samarali ishlar qilaveraman, shunday ekan, nimani tanlashni ham bilmayman. ²³Ikki yoʻlning qay birini tanlashni bilmay, boshim qotib qoldi. Mening istagim bu dunyodan ketib, Masih bilan birga boʻlishdir. Shunday boʻlsa juda yaxshi boʻlardi⁺. ²⁴Ammo tirik qolishim sizlar uchun zarurroqdir. ²⁵Bunga ishonchim komil, shuning uchun tirik qolishimni bilaman. Sizlarning imoningiz mustahkamlanib, quvonchingiz oshib boraverishi uchun men sizlar bilan birga qolaman. ²⁶Shunday qilib, men yana sizlarning oldingizga kelganimda, men tufayli Iso Masihdan yanada koʻproq faxrlanasiz.

Hayotni Masihga bagʻishlab yashash

²⁷Nima boʻlishidan qatʼi nazar, Masih Xushxabariga loyiq tarzda hayot kechirishingiz kerak. Shunday yashanglarki, men sizlarni koʻrishga borganimda, Xushxabarning samarasi boʻlgan imon uchun yakdillik bilan kurashib, bir ruhda mustahkam turganingizni koʻray! Ammo sizlarni koʻrishga borolmasam, shunday xabar eshitay⁺. ²⁸Sizlarga qarshilik koʻrsatayotganlardan hech hayiqmanglar. Sizlarning qatʼiyatingiz ularning halok boʻlishidan, sizlarning esa najot topishingizdan dalolat beradi. Bu Xudoning ishidir. ²⁹Zotan, Xudo sizlarga nafaqat Masihga ishonish, balki Uning uchun azob–uqubat tortish sharafini ato qilgan⁺. ³⁰Axir, sizlar azob–uqubatlarimni koʻrdingiz, hozir ham aziyat chekayotganim haqida eshityapsiz. Endi mana shu kurashda sizlar mening sheriklarimsiz⁺.

2–BOB

Masihdan oʻrnak oling

2¹Masihga tegishli boʻlganingiz sizlarga dalda beryapti, Uning sevgisidan tasalli topyapsiz, Muqaddas Ruh bilan muloqotdasiz, yuraklaringiz mehr–shafqatga toʻla. ²Shunday ekan, mening shodligimga shodlik qoʻshib, bir xil fikr qiling, bir–biringizga mehr–muhabbat koʻrsating, yakdillik bilan hamfikr boʻling⁺. ³Hech bir ishni xudbin niyatda qilmang, shuhratparast boʻlmang, aksincha, kamtarlik bilan boshqalarni oʻzingizdan yuqori deb biling⁺. ⁴Faqat oʻzingizning emas, balki boshqalarning ham manfaatini koʻzlang⁺.

⁵Fikr–zikringiz Iso Masihnikiday boʻlsin. ⁶Iso Masih Xudoning tabiatiga ega edi, shunda ham U Xudo bilan tengligini mahkam tutmadi⁺. ⁷Aksincha, U bu ulugʻvorlikdan voz kechib, qul tabiatiga kirdi, inson boʻlib tugʻildi. U inson qiyofasida yashab,⁺ ⁸Oʻzini past tutdi. Itoatkor boʻlib, hatto oʻlimga, xochdagi oʻlimga ham rozi boʻldi⁺. ⁹Shuning uchun Xudo Uni eng yuqoriga yuksaltirdi va Unga har qanday ismdan yuqori ismni ato etdi⁺. ¹⁰Toki Isoning oldida yeru osmondagi va yer ostidagi borliq jon tiz choʻksin,⁺ ¹¹har bir til Iso Masihni Rabbiy deb tan olib, Otamiz Xudoga sharaf keltirsin.

Najotingiz yorqin koʻrinib tursin

¹²Ey azizlarim, mana shularni yodda tutib, har doimgiday itoatkor boʻlishda davom etaveringlar. Faqatgina sizlar bilan boʻlganimda emas, hatto yoningizda boʻlmasam ham, Xudoning oldida qoʻrquv va titroq bilan shunday yashanglarki, najot topganingiz yorqin koʻrinib tursin. ¹³Zotan, Xudo Oʻzini xushnud qiladigan ishlarni qilishingiz uchun sizlarga kuch va xohish beradi⁺.

¹⁴⁻¹⁶Mana shu buzuq va egri nasl orasida Xudoning nuqsonsiz, aybsiz va pok farzandlari boʻlishingiz uchun hamma narsani nolimay, bahslashmay qilinglar. Hayotbaxsh xabarni mahkam tutar ekansiz, oʻsha buzuq va egri nasl orasida samodagi yulduzlar kabi porlaysizlar. Shunda Masih kelgan kuni, mehnatim zoye boʻlmaganidan, qilgan ishlarim behuda ketmaganidan faxrlanaman⁺⁺. ¹⁷Siz imoningizga asoslanib, xizmat qilib kelyapsiz, shu sizning qurbonligingizdir. Agarda mening jonim fido boʻlib, hayotim sizning qurbonligingiz ustiga toʻkiladigan sharob nazriday* boʻlib qolsa ham, xursand boʻlaman, hammangiz bilan birga shodlanaman⁺. ¹⁸Xuddi shuningdek, sizlar ham xursand boʻlinglar va men bilan birga shodlaninglar.

Pavlus Timoʻtiyni va Epafroditusni Filippiga joʻnatmoqchi

¹⁹Rabbimiz Isoning irodasi bilan yaqinda Timoʻtiyni sizlarning oldingizga yuboraman, deb umid qilaman. Shunda ahvolingizdan xabardor boʻlib, koʻnglim taskin topadi⁺. ²⁰Timoʻtiyni yuborishimning sababi shuki, sizlar uchun xuddi menday chin koʻngildan jon kuydiradigan boshqa hech kim yoʻq. ²¹Qolganlar Iso Masihga xizmat qilishni emas, balki oʻz manfaatini koʻzlaydi⁺. ²²Oʻzlaringiz bilasizlar, biz Xushxabarni yoyishda Timoʻtiy bilan birga ota–oʻgʻilday xizmat qildik. U oʻzining hurmatga loyiq ekanligini koʻrsatdi⁺. ²³Shuning uchun taqdirim aniq boʻlishi bilanoq Timoʻtiyni sizlarning oldingizga yuboraman, deb umid qilaman. ²⁴Oʻzim ham yaqinda oldingizga boraman. Bu haqda Rabbimizning Oʻzi menda ishonch hosil qildi.

²⁵Hozir esa Epafroditusni* yoningizga yuborishni lozim koʻrdim. U sizlarning yuborgan elchingiz, muhtojligimda menga madad bergan birodarim, hamkorim va safdoshimdir⁺. ²⁶Epafroditus sizlarni juda sogʻingan. Uning kasalligi haqida eshitganingizni ham bilib qattiq qaygʻuryapti. ²⁷Haqiqatan ham u oʻlar holatda kasal edi, ammo Xudo unga rahm–shafqat koʻrsatdi. Bu bilan Xudo faqat unga emas, balki gʻamimga gʻam qoʻshilmasin deb, menga ham shafqat qildi. ²⁸Shunday qilib, yana Epafroditusni koʻrib, sevininglar degan niyatda uni tez orada oldingizga yuboraman. Shunday qilsam, gʻamim ancha yengillashadi. ²⁹Rabbimiz Isoga ishonganlar bir–birlarini qanday kutib olsalar, sizlar ham Epafroditusni xuddi shunday qilib, katta quvonch bilan kutib olinglar. Bunday insonlarga munosib boʻlgan izzat–hurmatni unga koʻrsatinglar⁺. ³⁰Axir, u Masihga xizmat qilish yoʻlida bir oʻlimdan qoldi. Sizlarning oʻrningizga ham menga xizmat qilib, oʻz jonini ayamadi.

3–BOB

Masihni tanib–bilishdan afzalroq hech narsa yoʻq

3¹Endi esa, ey birodarlarim, Rabbimiz Iso tufayli shodlaning! Sizlarga bir xil narsalarni yozaversam ham zerikmayman, yozganlarim sizlarni har xil balolardan asraydi⁺. ²Itday boʻlganlardan, yovuzlik qiladiganlardan, tanasini kesadiganlardan* ehtiyot boʻlinglar!⁺ ³Axir, ular emas, biz haqiqiy sunnat qilinganmiz, chunki biz Xudoning Ruhi yordamida sajda qilamiz. Biz Iso Masih bilan maqtanamiz, insoniy xususiyatlarimizga ishonmaymiz⁺.

⁴Vaholanki, men oʻz xususiyatlarimga ishonsam boʻladi. Axir, bunday qilishga menda hammanikidan ham koʻra, koʻproq sabab bor⁺. ⁵Men sakkiz kunligimda sunnat qilinganman*, Isroil avlodidan, Benyamin qabilasidanman. Men haqiqiy ibroniyman. Farziy* boʻlib, Xudoning qonuniga soʻzsiz rioya qilardim⁺. ⁶Jon–jahdim bilan jamoatni quvgʻin qilardim. Qonunlarga rioya qilishga asoslangan solihlikka kelganda, aybsiz edim⁺. ⁷Ammo men uchun foyda boʻlgan bularning hammasini endi Masih tufayli zarar deb hisoblayman. ⁸⁻⁹Ha, hamma narsa qadrsizdir, chunki Rabbim Iso Masihni tanib–bilishdan afzalroq hech narsa yoʻq deb hisoblayman. Uni deb, men hamma narsadan voz kechdim. Masihga sazovor boʻlish, butunlay Unga tegishli boʻlish uchun hamma narsani axlat deb bildim. Endi qonunga rioya qilish orqali solihlikka erishishga umid qilmayman, aksincha, Masihga boʻlgan imonim bilan solihlikka erishishga intilaman. Ha, bu solihlikni Xudo imon tufayli beradi⁺⁺. ¹⁰Maqsadim shuki, Iso Masihni bilay, Uni tiriltirgan qudrat mening hayotimda ham oʻz kuchini koʻrsatsin, Masihning azoblariga sherik boʻlay. Uning oʻlim paytidagi fikr–zikri mening hayot tarzim namunasi boʻlsin⁺. ¹¹Bir kun kelib, men oʻlikdan tirilishga erishaman, deb umid qilaman.

Yutuq tomon intilish

¹²Men maqsadimga yetdim yoki kamolotga erishdim, deb aytolmayman. Ammo men unga yetishay, deb intilaman, chunki Iso Masih aynan shu maqsad uchun meni Oʻziniki qilib olgan⁺. ¹³Birodarlar, men oʻzimni oʻsha maqsadga yetishganman deb hisoblamayman. Ortda qolganlarni unutib, oldinga intilaman. Faqatgina ¹⁴oʻsha maqsadni koʻzlayman–da, Xudo meni Iso Masih orqali chaqirib, menga ato qiladigan samoviy yutuq tomon intilmoqdaman⁺. ¹⁵Biz hammamiz, imon jihatidan yetuklikka erishganlar, shunday oʻylashimiz kerak. Agar sizlar biror narsa haqida boshqacha fikrda boʻlsangiz, Xudo sizlarga nohaq ekanligingizni ayon qiladi⁺. ¹⁶Nima boʻlishidan qatʼi nazar, qay darajaga erishgan boʻlsak, endi shu boʻyicha yashashda davom etaveraylik*.

¹⁷Birodarlarim, mendan oʻrnak olayotganlarga qoʻshilinglar. Bizning namunamiz boʻyicha yashayotganlarga eʼtibor berib, ulardan oʻrganinglar⁺. ¹⁸Axir, men sizlarga oldin koʻp marta aytganman, hozir ham koʻzlarimga yosh toʻlib, qaytaryapman: Masih xochining dushmani boʻlib yashayotganlar koʻp. ¹⁹Ularning oxiri — halokat, ularning xudosi nafsdir. Uyatsiz qiliqlaridan faxrlanadilar. Ularning oʻy–xayollari foniy dunyodagi narsalarga berilgan⁺. ²⁰Bizning vatanimiz esa samodadir. Bizlar najotkorimiz boʻlgan Rabbimiz Iso Masihning oʻsha yerdan kelishini intizorlik bilan kutyapmiz⁺. ²¹Rabbimiz butun borliqni Oʻziga boʻysundirish kuchiga egadir. Mana shu kuch bilan U bizning ojiz, foniy tanamizni Oʻzining ulugʻvor tanasiga oʻxshatib oʻzgartiradi⁺.

4–BOB

Turli pand–nasihatlar

4¹Shunday qilib, sevimli birodarlarim, sizlarga aytganlarim boʻyicha, Rabbimiz Iso bilan boʻlgan munosabatingizda mahkam turinglar. Azizlarim, men sizlarni juda sogʻindim. Sizlar mening quvonchimsiz, faxrimsiz!

²Evodiya va Sintixa, sizlardan iltimos qilaman, Rabbimiz haqi yakdil boʻlinglar⁺. ³Ey vafodor hamkorim, sendan ham oʻtinaman, bu ayollarga yordam ber, chunki ular men bilan birga, Kliment hamda ismlari hayot kitobida* yozilgan boshqa hamkorlarim qatori Xushxabarni targʻib etishda ter toʻkdilar⁺.

⁴Har doim Rabbimiz Iso tufayli shodlaning! Yana bir bor aytaman, shodlaning!⁺ ⁵Hammaga nisbatan muloyim boʻling. Rabbimiz yaqinda keladi*⁺. ⁶Hech narsadan tashvish qilmanglar. Aksincha, har qanday sharoitda ibodat va iltijoda boʻlib, har bir muhtojligingizni Xudoning oldida minnatdorchilik bilan izhor qilinglar⁺. ⁷Shunda Xudo beradigan, inson xayoliga sigʻmaydigan tinchlik Iso Masih orqali sizlarning yuraklaringizni va oʻy–xayollaringizni qoʻriqlaydi⁺.

⁸Endi esa, ey birodarlarim, fikr–zikringiz haqiqiy, sharafli, toʻgʻri, pok, yoqimli, tahsinga sazovor narsalarda boʻlsin. Ha, olqishga loyiq, aʼlo narsalar haqida fikr yuritinglar. ⁹Taʼlimotimni qabul qildingiz. Endi mendan oʻrganganlaringizning, koʻrgan–eshitganlaringizning hammasini bajaringlar. Shunda tinchlik beradigan Xudo sizlar bilan birga boʻladi⁺.

Pavlusning minnatdorchiligi

¹⁰Sizlar men uchun yana gʻamxoʻrlik qilayotganingizdan juda xursand boʻlib, Rabbimiz Isoga shukur qilyapman. Albatta, sizlar oldin ham men uchun gʻamxoʻrlik qilardingiz, lekin buni koʻrsatishga imkoniyatingiz boʻlmagan edi. ¹¹Bularni muhtojlikdan aytayotganim yoʻq, chunki men har qanday sharoitda boriga qanoat qilishga oʻrganganman⁺. ¹²Har qanday sharoitda va har yerda ham toʻq boʻlish, ham och qolish, moʻl–koʻlchiligu muhtojlikda yashash sirlarini oʻrganganman. Men tanqislikda ham, moʻl–koʻlchilikda ham qanday hayot kechirishni bilaman⁺. ¹³Menga kuch–quvvat beradigan Iso Masihning madadi bilan har narsani qila olaman⁺. ¹⁴Nima boʻlishidan qatʼi nazar, sizlar qiyinchiliklarimga sherik boʻlib yaxshi qildingizlar⁺.

¹⁵Axir, siz, Filippiliklar, oʻzlaringiz bilasizlar–ku, men sizlarga Xushxabarni aytgan paytimdan* boshlab, Makedoniyadan ketganimdan keyin ham faqat sizlar menga moddiy jihatdan yordam berardingiz. Sizlardan boshqa hech bir jamoat bunday qilmadi. ¹⁶Hatto Salonikada* boʻlganimda ham sizlar bir–ikki marta menga yordam berib, ehtiyojimni qondirdingiz⁺. ¹⁷Men sizlardan biror narsa undirib olish niyatida gapirayotganim yoʻq. Aksincha, sizlarning foydangiz koʻpayishini koʻzlayapman⁺. ¹⁸Hozir menda kerakli hamma narsa bor, hatto ortigʻi bilan bor. Epafroditusdan berib yuborgan hadyalaringizni oldim. Endi hech bir muhtojligim qolmadi. Bu hadyalaringiz xushboʻy nazrday, Xudoga maʼqul boʻladigan yoqimli qurbonlik kabidir⁺. ¹⁹Xudoyim Oʻzining ajoyib boyligi bilan Iso Masih orqali sizlarning har bir ehtiyojingizni qondiradi⁺. ²⁰Otamiz Xudoga abadulabad shon–sharaflar boʻlsin! Omin.

Soʻnggi salomlar

²¹Iso Masihga tegishli boʻlganlarning hammasiga salom aytib qoʻying. Yonimdagi birodarlar ham sizlarga salom aytyapti⁺. ²²Xudoning azizlari boʻlganlarning hammasi, ayniqsa Qaysar* xizmatida boʻlganlar*, sizlarga salom yoʻllayaptilar⁺.

²³Rabbimiz Iso Masihning inoyati sizlarga yor boʻlsin!*

[1] …qamoqda boʻlgan paytda… — 1:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

1:1 Timoʻtiy — ilk jamoatning yetakchisi boʻlib, havoriy Pavlusning hamkori (Havoriylar 16:1-3 ga qarang).

1:13 saroy qoʻriqchilari — Rim imperatoriga xizmat qilgan alohida bir guruh sipohlar. Maktub yozilgan paytda Pavlus Rimda, ijaraga olgan uyda yashagan boʻlishi mumkin. Imperatorning baʼzi sipohlari Pavlusni oʻsha yerda qoʻriqlar edi (Havoriylar 28:16, 30 ga qarang). Ehtimol, Pavlus mana shu sipohlarning koʻpchiligi bilan muloqotda boʻlgandir, chunki ular kechayu kunduz navbat bilan Pavlusni qoʻriqlardilar.

1:17 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida shu bobning 16-17–oyatlari oʻrni almashtirilgan holda keltirilgan.

2:17 sharob nazri — qurbongohda kuydiriladigan baʼzi bir qurbonliklar ustiga quyiladigan nazr. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi NAZR iborasi ostida berilgan SHAROB NAZRI soʻziga qarang.

2:25 Epafroditus — Filippilik imonlilar Pavlusga shu odam orqali hadya yuborishgan (4:18 ga qarang). Epafroditus Filippiga qaytib ketayotganda, Pavlus ushbu maktubini u orqali berib yuborgan edi.

3:2 Itday boʻlganlar…tanasini kesadiganlar… — Pavlus bu oʻrinda Xudoga manzur boʻlish uchun sunnat qilinish kerak, deb oʻrgatgan odamlarga ishora qiladi. Pavlusning oʻzi sunnatga qarshi boʻlmagan, ammo najot topish uchun sunnat qilinish kerak, degan taʼlimotga qatʼiyan qarshi edi (Havoriylar 15:1-2 ga qarang).

3:5 Men sakkiz kunligimda sunnat qilinganman… — sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:9-14 ga qarang). Sunnat yahudiylarning Xudoga sodiqligini va Uning tanlagan xalqiga tegishli ekanini koʻrsatadi.

3:5 Farziy — yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga izchil amal qilardilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi FARZIY soʻziga qarang.

3:16 …shu boʻyicha yashashda davom etaveraylik — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida shunga yarasha fikr qilishimiz va oʻsha qoida boʻyicha yashashimiz kerak.

4:3 hayot kitobi — Xudo Oʻziga tegishli boʻlganlarning ismlarini yozib qoʻygan kitob (Vahiy 20:11-15 ga qarang).

4:5 Rabbimiz yaqinda keladi — yoki Rabbimiz yaqin.

4:15 …men sizlarga Xushxabarni aytgan paytimdan boshlab… — Havoriylar 16:12-40 ga qarang.

4:16 Salonika — Rim imperiyasiga qarashli boʻlgan Makedoniya viloyatining poytaxti.

4:22 Qaysar — barcha Rim imperatorlariga berilgan unvon.

4:22 Qaysar xizmatida boʻlganlar — 1:13 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

4:23 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Hav 16:1

+ 1:3 Rim 1:8, Flm 1:4, 2Tim 1:3

+ 1:5 Hav 16:12-40

+ 1:6 1Kor 1:8

+ 1:7 2Kor 7:3, Efs 3:1, Kol 4:18, 2Tim 2:9, Flm 1:1, Flp 4:14

+ 1:8 Rim 1:9, Rim 9:1

+ 1:9 Kol 1:9, 1Sal 3:12-13, Flm 1:6

+ 1:13 Hav 28:30

+ 1:14 Hav 4:31

+ 1:15 2Kor 11:13

+ 1:19 Hav 16:7

+ 1:20 Mark 8:38, Rim 1:16, Rim 14:8, 2Kor 5:15

+ 1:23 2Tim 4:6

+ 1:27 Efs 4:1

+ 1:29 Mat 5:11-12

+ 1:30 Kol 1:29, 1Tim 4:10

+ 2:2 Flp 4:2, 1Btr 3:8, Rim 12:16

+ 2:3 Gal 5:26, Rim 12:10, Efs 4:2

+ 2:4 Rim 15:2-3

+ 2:6 Yuhn 1:1, Yuhn 5:18, Yuhn 10:33

+ 2:7 Isha 42:1, Mat 20:28, Rim 8:3, 2Kor 8:9

+ 2:8 Mark 14:36, Ibr 5:8

+ 2:9 Mat 28:18, Efs 1:21, Ibr 1:4

+ 2:10 Isha 45:23, Rim 14:11

+ 2:13 1Kor 12:6

+ 2:15 Yahd 1:24, Mat 5:14, Efs 5:8

+ 2:16 Gal 2:2

+ 2:17 Hav 21:13, 2Tim 4:6

+ 2:19 Hav 16:1, 1Sal 3:2

+ 2:21 1Kor 10:24, 1Kor 13:5

+ 2:22 1Kor 14:7, 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 2:25 Flp 4:18

+ 2:29 Rim 16:2, 1Kor 16:18, 1Sal 5:12-13, 1Tim 5:17

+ 3:1 Flp 4:4

+ 3:2 Zab 21:17, Zab 21:21

+ 3:3 Rim 2:29, Efs 2:11, Kol 2:11

+ 3:4 2Kor 11:18

+ 3:5 Ibt 17:12, Lev 12:3, Rim 11:1, Hav 23:6, Hav 26:5

+ 3:6 Hav 8:3, Gal 1:13, Mark 10:20, Luqo 1:6, Hav 22:3, Hav 26:5

+ 3:8 Yerm 9:24

+ 3:9 Rim 9:30-31, Rim 10:5

+ 3:10 Rim 8:17, 2Kor 1:5, Kol 1:24, 1Btr 4:13, Rim 6:5

+ 3:12 Ibr 11:40

+ 3:14 1Btr 5:4, 1Kor 9:24-25, 2Tim 2:5

+ 3:15 1Kor 2:6

+ 3:17 1Btr 5:3, 2Sal 3:9, 1Tim 4:12, Tit 2:7

+ 3:19 2Kor 11:15, 1Sal 5:3, Mark 8:33

+ 3:20 Efs 2:19, Hav 1:11, 1Kor 1:7

+ 3:21 1Kor 15:35-52, 1Yuh 3:2, Rim 8:29, 2Kor 3:18, Kol 3:1

+ 4:2 Flp 2:2

+ 4:3 Chq 32:32, Zab 68:29, Vah 3:5

+ 4:4 Flp 3:1, 1Sal 5:16

+ 4:5 Yoqb 5:8

+ 4:6 Mat 6:25, 1Btr 5:7

+ 4:7 Yuhn 14:27, Flp 4:7, Kol 3:15

+ 4:9 Rim 15:33, 2Sal 3:16

+ 4:11 1Tim 6:6, 1Tim 6:8

+ 4:12 1Kor 4:11, 2Kor 11:27

+ 4:13 1Tim 1:12

+ 4:14 Flp 1:7

+ 4:16 Hav 17:1

+ 4:17 Rim 1:13

+ 4:18 Flp 2:25, Ibt 8:21, Chq 29:18

+ 4:19 Zab 22:1, 2Kor 9:8

+ 4:21 Gal 1:2

+ 4:22 2Kor 13:12

Kolosaliklar

Kolosaliklar

Kirish

1

2

3

4

Kirish

PAVLUSNING

KOLOSALIKLARGA

MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi havoriy Pavlusdir. Pavlus bu maktubini qamoqda boʻlgan paytda[1] Kolosa shahridagi imonlilar jamoatiga yozgan. Bu shahar hozirgi Turkiya hududida, Efes shahrining sharqida joylashgan edi. Kolosadagi imonlilar jamoatiga Pavlus emas, balki Epafras ismli masihiy yetakchi asos solgan edi. Maktubda Pavlus Epafrasning ismini bir necha marta tilga olgan. Maktub yozilgan paytda Epafras Pavlus bilan birga edi.

Ushbu maktubda asosiy urgʻu Iso Masihga berilgan. Pavlus Masihning shaxsiyati va U bergan najotning toʻliqligi haqida soʻz yuritadi, insoniy falsafaning puchligini koʻrsatadi. Muallif Masihni ulugʻlaydi, Uni turli tarzda: koʻrinmas Xudoning surati, dunyo yaratilmasdan oldin mavjud boʻlgan va butun borliqni asrab turgan Zot, jamoatning Boshi, ilohiy komillik namoyandasi, butun borliqni Xudo bilan yarashtirgan Najotkor, deb taʼriflaydi. Pavlus Kolosalik imonlilarni Masihga umid bogʻlashga, Xudo bilan birlikda, Unga boʻysungan holda yashashga chaqiradi.

Pavlusning maqsadi Kolosa jamoatidagi yolgʻon taʼlimotni fosh etish edi. U Kolosadagi imonlilarni ogohlantirib, diniy rasm–rusumlardan ehtiyot boʻlinglar, najot topish uchun oʻzingizni qiynoq–azoblarga solmanglar, quruq safsatalardan qochinglar, farishtalarga sajda qilmanglar, deb nasihat qiladi. Najot topish uchun Masihga ishonishning oʻzi kifoya ekanligini oʻrgatadi.

Maktub soʻngida muallif masihiylarga nasihatlar va koʻrsatmalar beradi. Xudoning sevgisi ularning kundalik hayotida, chunonchi, er–xotin munosabatlarida, ota–ona va farzandlar, xoʻjayin va qul munosabatlarida aks etishi kerakligini taʼkidlaydi.

1–BOB

Salom

1¹Xudoning irodasi bilan Iso Masihning havoriysi boʻlgan men — Pavlus hamda birodarim Timoʻtiydan*⁺ ²Kolosa shahridagi Xudoning azizlari, Masihga tegishli boʻlgan sodiq birodarlarimizga salom! ³Otamiz Xudo* sizlarga inoyat va tinchlik ato qilsin!

Shukrona ibodati

Sizlar uchun ibodat qilganimizda biz har doim Xudoga, Rabbimiz Iso Masihning Otasiga shukur aytamiz⁺. ⁴Chunki Iso Masihga boʻlgan imoningiz va Xudoning barcha azizlariga koʻrsatayotgan sevgingiz haqida biz eshitdik. ⁵⁻⁶Xudo sizlar uchun jannatda shodlik tayyorlab qoʻyganiga umid bogʻladingiz. Xushxabar, yaʼni haqiqat soʻzi sizlarga yetib kelganda mana shu umid haqida eshitdingiz. Imoningiz va sevgingiz bu umidingizga asoslangan. Xushxabar butun dunyo boʻylab samara keltirib, yoyilmoqda. Xushxabarni eshitib, Xudo inoyatining haqiqiy maʼnosini tushunib yetgan kuningizdan beri sizlarning orangizda ham Xushxabar samara bermoqda⁺⁺. ⁷Sizlar bu Xushxabarni bizning aziz hamkorimiz Epafrasdan* eshitdingiz. U sizlar uchun sadoqat bilan Masihga xizmat qilyapti⁺. ⁸Muqaddas Ruh sizlarga ato qilgan mehr–muhabbat haqida u bizga aytib berdi.

⁹Shu sababdan sizlar haqingizda eshitgan kunimizdan beri sizlar uchun ibodat qilishni kanda qilmayapmiz. Xudoning Ruhi beradigan donolik va aql–idrok orqali Uning irodasini toʻliq anglab yeting, deb ibodat qilyapmiz⁺. ¹⁰Shunda sizlar Rabbimiz Isoga munosib hayot kechirib, har jihatdan Uni xursand qilasizlar. Qilgan har bir yaxshiligingiz samara keltiradi va sizlar Xudoni yanada chuqurroq tushunib bilasizlar⁺. ¹¹⁻¹²Xudo Oʻzining buyuk qudrati bilan sizlarni kuch–quvvatga toʻldirib, har qanday vaziyatda sizlarga sabr–toqat va bardosh bersin. Xudo Oʻzining aziz xalqiga vaʼda qilgan nurdan* bahramand boʻlishni sizlarga loyiq koʻrgani uchun quvonch bilan osmondagi Otamizga shukrona ayting⁺. ¹³U bizni zulmat hukmronligidan qutqarib, sevikli Oʻgʻlining Shohligiga qabul qildi⁺. ¹⁴Oʻz Oʻgʻli orqali* bizni kechirib, gunohlarimizdan ozod qildi⁺.

¹⁵Koʻrinmas Xudoning surati Masihdir,

U butun borliqning toʻngʻichidir*⁺.

¹⁶Xudo butun borliqni Masih orqali yaratgan.

Yeru koʻkdagi bor mavjudot,

Koʻrinadigan va koʻrinmaydigan har bir narsa,

Gʻayritabiiy kuchlar, taxtu saltanatlar,

Bularning hammasi Masih orqali,

Uning Oʻzi uchun yaratilgandir⁺.

¹⁷Masih butun borliqdan oldin mavjud edi,

Butun borliq U tufayli mustahkam turibdi.

¹⁸Masih jamoatning boshidir,

Jamoat Masihning tanasidir.

Hamma narsaning ibtidosi Masihdir,

U hammadan ustun boʻlishi uchun

Birinchi boʻlib oʻlikdan tiriltirilgan⁺.

¹⁹Xudo Oʻz komilligini

Isoda jo qilishni maʼqul koʻrdi⁺.

²⁰Yeru koʻkdagi borliq mavjudotni

Masih orqali Xudo Oʻzi bilan yarashtirib,

Masihning xochda toʻkilgan qoni orqali

Ular bilan tinchlik oʻrnatdi⁺.

²¹Sizlar ham bir vaqtlar Xudoga dushman edingizlar. Fikru zikringiz Xudodan uzoq boʻlib, yomon ishlar qilardingizlar⁺. ²²Masihning jismoniy tanadagi oʻlimi orqali Xudo sizlarni Oʻzi bilan yarashtirdi. Endi sizlar Xudoning oldida muqaddas, benuqson va aybsiz turasizlar⁺. ²³Shunday ekan, hech ikkilanmay, imoningizda mahkam turishingiz kerak. Sizlar Xushxabarni eshitib, umidga ega boʻldingiz. Oʻsha umidingizni yoʻqotmang. Bu Xushxabar yer yuzidagi butun jonzotga eʼlon qilindi. Men — Pavlus oʻsha Xushxabarning xizmatchisiman⁺.

Pavlus — jamoat xizmatkori

²⁴Men sizlar uchun azob chekayotganimdan xursandman. Axir, men Masih tanasi, yaʼni jamoat uchun azob chekyapman. Shunday qilib, mening azoblarim Masih chekkan azoblarga qoʻshiladi⁺. ²⁵Xudoning xabarini sizlarga toʻliq eʼlon qilishim uchun U meni jamoatning xizmatchisi qilib tayinladi⁺. ²⁶Bu Xushxabar asrlaru nasllar davomida sir tutilgan edi, endi esa u Xudoning azizlariga oshkor qilindi⁺. ²⁷Xudo barcha xalqlar ham Masih orqali boy ulugʻvorlikka yetishishlarini hammamizga koʻrsatishni istadi. Bu sirning mohiyati shudir: Masih, yaʼni ulugʻvorlikka yetishish umidi sizlarning orangizdadir⁺. ²⁸Har biringiz Masih tanasining yetuk aʼzosi sifatida Xudoning oldida turishingizni istaymiz. Shuning uchun biz hammani ogohlantirib, donolik bilan taʼlim berib, Masih haqida oʻrgatyapmiz. ²⁹Men ham ana shu maqsadda jon–jahdim bilan xizmat qilar ekanman, menga kuchli taʼsir qilayotgan Masihning qudratiga suyanaman⁺.

2–BOB

2¹Men sizlar uchun, shuningdek, Laodikiya shahridagilar* hamda meni shaxsan koʻrmagan imonlilarning hammasi uchun naqadar zoʻr gʻayrat bilan mehnat qilayotganimni bilishingizni istayman. ²Maqsadim shuki, sizlar dadil boʻling, muhabbat rishtalari sizlarni birlashtirsin, Xudoning siri — Masih* haqida chuqur va boy tushunchaga ega boʻling⁺. ³Chunki donolik va ilmu maʼrifatning hamma xazinalari Masihda pinhondir⁺. ⁴Hech kim sizlarni tilyogʻlamalik bilan yoʻldan ozdirmasin deb, men sizlarga shularni aytyapman⁺. ⁵Garchi men jisman sizlarning orangizda boʻlmasam ham, xayolan siz bilan birgaman. Sizlarning tartib–intizomingiz va Masihga boʻlgan sogʻlom imoningizni koʻrib sevinyapman⁺.

Masih ato qiladigan yangi hayot

⁶Sizlar Iso Masihni Rabbimiz deb qabul qilgan ekansizlar, doimo U koʻrsatgan yoʻldan yuravering⁺. ⁷Olgan taʼlimotingizga muvofiq, Masihda tomir yoyib, qaror toping. Imoningizda qattiq turing, Xudoga shukronalar tilingizdan tushmasin⁺. ⁸Ehtiyot boʻlinglar, hech kim falsafa va quruq safsatalar bilan sizlarni avramasin. Bunday gaplar Masihga emas, balki insonlarning anʼanasiga, dunyoning xurofiy kuchlariga* asoslanadi⁺. ⁹Xudo Oʻzining butun borligʻi bilan toʻla–toʻkis Masihning vujudida mavjuddir⁺. ¹⁰Masihga tegishli boʻlganingiz uchun hayotingiz toʻla–toʻkis, chunki U har qanday kuch va hokimiyatdan ustundir⁺. ¹¹Masih orqali sizlar sunnat qilindingiz, bu jismoniy sunnat* emas, balki Masih orqali qilinadigan sunnat, yaʼni gunohkor tabiatning kesib tashlanishidir⁺. ¹²Suvga choʻmdirilish orqali Masih bilan birga koʻmildingiz. Masihni oʻlikdan tiriltirgan Xudoning qudratiga boʻlgan imoningiz tufayli Masih bilan birga tirildingiz⁺. ¹³Ilgari sizlar sunnatsiz*, gunohga botgan boʻlib, ruhan oʻlik edingizlar. Endi esa Xudo barcha gunohlaringizni kechirib, sizlarni Masih bilan birga tiriltirdi⁺. ¹⁴Bizga qarshi yozilgan ayblov hukmini Xudo bekor qildi, yaʼni oʻsha hukmni xochga mixlab, kuchdan qoldirdi⁺. ¹⁵Oʻsha xoch orqali koinotdagi kuchlaru hukmronliklar ustidan gʻalaba qozonib, ularni qurolsizlantirdi. Oʻzining gʻolibona yurishida* ularning tutqun ekanligini namoyish etib, sharmanda qildi⁺.

¹⁶Shuning uchun yegulik–ichgulik, diniy bayramlar, yangi oy shodiyonalari yoki Shabbat kuni xususida hech kim sizlarga qonun–qoida chiqarmasin⁺. ¹⁷Oʻsha urf–odatlar kelajakning sharpasigina, xolos, ammo haqiqiy hayot Masihdadir⁺. ¹⁸Shunday ekan, dindorlikka berilib, oʻzini moʻminlikka soladiganlar, farishtalarga sigʻinadiganlar sizlarni kamsitsa, eʼtibor bermanglar. Ular koʻrgan vahiylari bilan maqtanadigan, aql–zakovati bilan magʻrurlanadigan odamlardir. ¹⁹Bunday kishilar Masihdan ajralgan. Masih — Oʻz tanasi, yaʼni jamoatning Boshidir. Mana shu Boshdan butun badan hayotbaxsh kuch olib, payu boʻgʻinlar orqali oʻzaro ulanib, Xudoning xohishi boʻyicha oʻsadi⁺.

²⁰Agar sizlar Masih bilan birga oʻlgan boʻlsangizlar, dunyoning xurofiy kuchlari uchun ham oʻlgan boʻlasizlar. Unday boʻlsa yana nimaga bu dunyoga qul boʻlib,⁺ ²¹“tegma”, “yema”, “ushlama” degan qonun–qoidalarga boʻysunasizlar?!⁺ ²²Bu insoniy taʼlimotlar va qoidalar ishlatilgan sari yoʻq boʻlib ketadigan narsalar haqida–ku!⁺ ²³Garchi bu qoidalar keltirib chiqargan dindorlik, oʻzini moʻmin qilib koʻrsatish, badanni qiynash odamlarga hikmatday tuyulsa–da, aslida ular shahvatu nafsga boʻlgan ishtiyoqni koʻpaytiradi.

3–BOB

3¹Sizlar Masih bilan birga tirilgan ekansiz, samoviy narsalarning payida boʻling, axir, Masih ham samoda Xudoning oʻng tomonida oʻtiribdi*⁺. ²Fikringiz yer yuzidagi emas, samodagi narsalar bilan band boʻlsin. ³Axir, sizlar oʻlgansizlar, asl hayotingiz esa Masih bilan Xudoning huzurida pinhondir⁺. ⁴Bizning hayotimiz Iso Masihdir. Masih zohir boʻlganda, sizlar ham U bilan birga ulugʻvorlikda zohir boʻlasizlar⁺.

⁵Shunday ekan, dunyoviy tabiatingizni, yaʼni fahsh–zino, nopoklik, shahvat, yovuz xohishlar va butparastlikka teng boʻlgan ochkoʻzlikni yoʻq qilinglar⁺. ⁶Mana shular sababli Xudoning gʻazabi itoatsiz bandalarning boshiga tushadi!⁺ ⁷Sizlar ham bir vaqtlar shunday odamlarning yoʻlidan yurib, oʻzingizni oʻshalar kabi tutardingizlar⁺. ⁸Endi esa jahl, gʻazab, yovuzliklarning hammasini bir chetga yigʻishtirib qoʻyinglar. Ogʻzingizdan hech qanday jerkish yoki nojoʻya soʻz chiqmasin⁺. ⁹Bir–biringizga yolgʻon gapirmanglar. Chunki sizlar eski tabiatingizni, uning yomon odatlari bilan birga oʻzingizdan soqit qildingizlar⁺. ¹⁰Buning oʻrniga siz yangi tabiatga burkandingiz. Sizlar Xudoni yaqinroq bilib borarkansiz, sizning yangi tabiatingiz uni yaratgan Xudoning suratiga oʻxshab bormoqda*⁺. ¹¹Shu nuqtayi nazardan endi na yunon* bor, na yahudiy, na sunnatli bor, na sunnatsiz, na johil* bor, na madaniyatsiz*, na qul bor, na ozod. Eng ahamiyatlisi Masihdir, U hamma bilandir, hamma narsa Uning qoʻli ostidadir⁺.

¹²Sizlar Xudoning tanlangan, aziz va suyukli xalqisizlar. Shunga koʻra, rahm–shafqat, mehribonlik, kamtarlik, muloyimlik va sabr–toqatni zeb–ziynat qilib taqib olinglar⁺. ¹³Bir–biringizga nisbatan sabr–toqatli boʻlinglar. Orangizda xafagarchilik oʻtgan boʻlsa, bir–biringizni kechiringlar. Egamiz* sizlarni kechirgani kabi, sizlar ham boshqalarni kechiringlar⁺. ¹⁴Va nihoyat muhabbatga burkaninglar, chunki mehr–muhabbat mukammal ahillikka yetishtiradi⁺. ¹⁵Masih ato qiladigan tinchlik yuraklaringizda hukmron boʻlsin, axir, sizlar bir tananing aʼzosisizlar*, tinchlikka daʼvat qilingansizlar. Minnatdor boʻlinglar⁺. ¹⁶Masihning kalomi sizda chuqur oʻrnashib, yashnayversin. Donolik bilan bir–biringizga taʼlim bering, nasihat qiling. Zaburlarni xonish qilib, madhiyalar va ruhiy qoʻshiqlar bilan, chin koʻngildan minnatdorchilik bildirib, Xudoni tarannum etinglar⁺. ¹⁷Nimaiki qilsangiz ham, gapirsangiz ham, hammasini Rabbimiz Iso nomidan qilib, U orqali Otamiz Xudoga shukrona aytinglar⁺.

Masihiy oilalar uchun qoidalar

¹⁸•Ey xotinlar, eringizga itoatli boʻlinglar. Shunday qilish Rabbimiz Isoning izdoshlariga munosibdir⁺.

¹⁹Ey erlar, xotiningizni sevinglar, ularga qoʻpol muomalada boʻlmanglar⁺.

²⁰Ey farzandlar, doim ota–onangizga quloq solinglar, chunki bu Rabbimizga maʼqul keladi⁺.

²¹Ey otalar, farzandlaringizni ranjitavermanglar, boʻlmasa ular tushkunlikka tushib qoladi.

²²Ey qullar, bu dunyodagi xoʻjayinlaringizga har doim itoat qilinglar. Xushomadgoʻylik bilan xoʻja koʻrsinga emas, balki Rabbimizdan qoʻrqib, chin koʻngildan itoat qilinglar⁺. ²³Har bir ishni insonlar uchun emas, Rabbimiz Iso Masih uchun qilayotganday chin qalbdan bajaringlar. ²⁴Chunki sizlar haqiqiy Xoʻjayiningiz Masihga xizmat qilyapsizlar. U Oʻz xalqiga atab qoʻygan qut–barakani sizlarga mukofot qilib berishini yoddan chiqarmang⁺. ²⁵Kimki nohaqlik qilsa, qilmishiga yarasha jazo oladi. Zero, Xudo tarafkashlik qilmaydi⁺.

4–BOB

4¹Ey xoʻjayinlar, sizning ham samoda Xoʻjayiningiz borligini bilib, qullaringizga odil va toʻgʻri muomala qiling.

Har xil nasihatlar

²Doim ibodat qiling. Ibodatda hushyor boʻlib, shukronalar keltiring⁺. ³Shuningdek, bizlar uchun ham ibodat qilinglar: biz Xudoning kalomini eʼlon qilishimiz va Masih sirini* bayon etishimiz uchun Uning Oʻzi bizga yoʻl ochib bersin. Men ana shu sir tufayli qamoqdaman⁺. ⁴Bu sirni munosib ravishda izhor eta olishimni Xudodan soʻranglar. ⁵Fursatni gʻanimat bilib, imonlilar qatoriga qoʻshilmaganlarga nisbatan oqilona yoʻl tutinglar⁺. ⁶Ular bilan qanday gaplashishni sizlarga oʻrgatay: ular bilan gaplashganingizda soʻzingiz hamisha yoqimli va mazmunli boʻlsin⁺.

Soʻnggi salomlar va tilaklar

⁷•Men haqimdagi barcha yangiliklarni Rabbimiz Isoning sodiq xizmatkori, hamkorim va suyukli birodarim Tixikus sizlarga aytib beradi⁺. ⁸Sizlarga dalda berib, hol–ahvolimizni sizlarga bildirsin* deb, men uni sizlarning oldingizga joʻnatyapman*⁺. ⁹Tixikus bilan birga oldingizga sodiq va sevimli birodarimiz, hamshaharingiz Oʻnisimus* ham boradi. Ular bu yerda boʻlib oʻtgan hamma narsani sizlarga aytib berishadi⁺.

¹⁰Men bilan birga qamalgan* Aristarxus* va Barnaboning jiyani Mark* ham sizlarga salom yoʻllayaptilar. Mark haqida yoʻl–yoʻriq olgansizlar: agar oldingizga borsa, uni yaxshi qabul qilinglar⁺. ¹¹Yoshua, yaʼni Yustus ham sizlarga salom yoʻllayapti. Xudoning Shohligi yoʻlida mehnat qilayotgan bulardan boshqa yahudiy* hamkorlarim yoʻq. Ular menga tasalli boʻlib kelmoqdalar⁺. ¹²Iso Masihning quli, hamshaharingiz Epafras* sizlarga salom yoʻllayapti. Xudoning irodasini toʻliq bajaradigan, imoni komil insonlar boʻlinglar deb, Epafras zoʻr gʻayrat bilan, tinmay sizlar uchun ibodat qilmoqda⁺. ¹³U sizlar uchun hamda Laodikiya va Heyrapolis shaharlaridagi* imonlilar uchun ne–ne zahmatlar chekkaniga oʻzim shohidman. ¹⁴Sevimli tabib Luqo* va Dimas sizlarga salom yoʻllashyapti⁺. ¹⁵Laodikiya shahridagi birodarlarga, ayniqsa, Nimfaga va uning* uyida yigʻiladigan jamoatga salom aytinglar⁺.

¹⁶Sizlarga yozgan bu maktubimni oʻqiganingizdan keyin, uni Laodikiyadagi jamoat ham oʻqisin. Sizlar esa Laodikiya jamoatiga yozgan maktubimni* oʻqinglar⁺.

¹⁷Arxippusga: “Rabbimiz Iso zimmangga yuklagan xizmatni oxiriga yetkazgin”, — deb aytib qoʻyinglar⁺.

¹⁸Men, Pavlus, mana shu maktubning yakunini oʻz qoʻlim bilan yozyapman*. Qamoqda ekanligimni esdan chiqarmanglar. Xudoning inoyati sizlarga yor boʻlsin*⁺.

[1] …qamoqda boʻlgan paytda… — 4:10 oyatga va 1:7 izohiga qarang.

1:1 Timoʻtiy — ilk jamoatning yetakchisi boʻlib, havoriy Pavlusning hamkori (Havoriylar 16:1-3, Filippiliklar 2:20-22 ga qarang).

1:3 Otamiz Xudo — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih.

1:7 Epafras — Kolosadagi jamoatning asoschisi, bu paytda Pavlus bilan birga boʻlgan (4:12-13 ga va Filimoʻn 23–oyatga qarang). Pavlus Rimda mahbus boʻlgani ehtimoldan holi emas (Havoriylar 28:16, 30 ga qarang).

1:11-12 nur — Xudoning Oʻgʻli boʻlgan Iso Masihning Shohligi ramzi (shu bobning 13–oyatiga qarang).

1:14 Oʻz Oʻgʻli orqali… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Oʻz Oʻgʻlining toʻkilgan qoni orqali.

1:15 U butun borliqning toʻngʻichidir — Iso Masihning butun borliq ustidan hukmdor ekanini koʻrsatish uchun majoziy maʼnoda ishlatilgan ibora (Ibroniylar 1:2 ga qarang). Yana Zabur 88:28 ga qarang.

2:1 Laodikiya shahri — Kolosa shahridan qariyb 17 kilometr gʻarbda joylashgan.

2:2 Xudoning siri — Masih — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Otamiz Xudoning va Masihning siri. 1:25-27 ga qarang.

2:8 dunyoning xurofiy kuchlari — shu bobning 20-23–oyatlariga va Galatiyaliklar 4:3, 8-10 ga qarang.

2:11 jismoniy sunnat — sunnat Xudoning Ibrohim va uning avlodi bilan qilgan ahd belgisi edi (Ibtido 17:1-14 ga qarang). Sunnat yahudiylarning Xudoga sodiqligini va Uning tanlagan xalqiga tegishli ekanini koʻrsatadi.

2:13 sunnatsiz — majoziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, Kolosaliklarning Iso Masihga imon keltirmaslaridan oldingi ruhiy holatini koʻrsatadi.

2:15 Oʻzining gʻolibona yurishi — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz urushdan gʻalaba bilan qaytgan Rim lashkarining tantanali yurishiga nisbatan ham ishlatilgan. Rim lashkarboshisi urushdan qaytib kelganda, Rim shahrining koʻchalari boʻylab lashkari bilan tantanali yurish qilar edi. Asir olingan dushmanlar esa hammaning koʻzi oldida ularning ortidan yurardi. Pavlus bu oʻrinda mana shu ibora bilan Iso Masihning shayton va uning shohligi ustidan boʻlgan gʻalabasini tasvirlaydi.

3:1 …Xudoning oʻng tomonida oʻtiribdi — Zabur 109:1 ga qarang. Oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

3:10 …sizning yangi tabiatingiz uni yaratgan Xudoning suratiga oʻxshab bormoqda — Ibtido 1:26-27, 1 Korinfliklar 15:45-49, 2 Korinfliklar 5:17, Galatiyaliklar 3:27 ga qarang.

3:11 yunon — yaʼni gʻayriyahudiy. Oʻsha davrda yunon soʻzi millati yunon boʻlgan odamga nisbatan ham, yunon tilida gapirib, yunon urf–odatlariga rioya qiladigan odamga nisbatan ham ishlatilgan.

3:11 johil — yunoncha matnda varvar. Oʻsha davrda yunon tilini bilmagan va yunon urf–odatlariga rioya qilmagan odamlar johil va madaniyatsiz hisoblanardilar. Ularni odamlar “varvarlar” deb atashardi.

3:11 madaniyatsiz — yunoncha matnda Skif. Skiflar qadimiy xalq boʻlib, oʻzlarining vahshiyligi bilan tanilgan edilar. Boshqalar ularni madaniyatsiz deb ularga past nazar bilan qarardilar. Madaniyatsiz odamlar skiflar degan nom bilan yuritilardi.

3:13 Egamiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Masih.

3:15 …sizlar bir tananing aʼzosisizlar — 1:18, 2:19 ga va 1 Korinfliklar 12:12-27 ga qarang.

4:3 Masih siri — 1:25-27, 2:2-3 ga qarang.

4:8 …hol–ahvolimizni sizlarga bildirsin… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida sizning hol–ahvolingizdan xabar olib kelsin. Shu bobning 7, 9–oyatlarida Tixikus ularga Pavlus haqida xabar olib boradi deb yozilgani uchun ushbu tarjimada birinchi variantni tanlangan.

4:8 …men uni sizlarning oldingizga joʻnatyapman — Pavlus bu maktubini ularga Tixikus orqali berib yuborgan edi.

4:9 Oʻnisimus — egasidan qochib ketgan bu qul Pavlusning xizmati orqali imonga kelgan edi. Oʻnisimusning egasi Kolosada yashaydigan, Filimoʻn ismli imonli bir kishi edi. Oʻnisimus endi Pavlusning Filimoʻnga yozgan maktubini olib, Rimdan Kolosaga, egasining oldiga qaytib ketayotgan edi (Filimoʻn 8-18–oyatlarga qarang). Shu bobning 9-17–oyatlarida aytib oʻtilgan koʻp odamlarning ismlari Pavlusning Filimoʻnga yozgan maktubida ham tilga olingan.

4:10 qamalgan — 1:7 izohiga qarang.

4:10 Aristarxus — Salonika shahridan edi (Havoriylar 19:29, 20:4, 27:2 ga qarang).

4:10 Mark — Mark bayon etgan muqaddas Xushxabarning muallifi. Mark Quddus shahridan edi (Havoriylar 12:12, 25, 13:5, 15:37-39, 2 Timoʻtiy 4:11 ga qarang).

4:11 yahudiy — yunoncha matnda sunnat qilingan, Iso Masihga ishongan yahudiylar nazarda tutilgan.

4:12 Epafras — 1:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

4:13 Laodikiya va Heyrapolis shaharlari — Laodikiya Kolosa shahridan qariyb 17 kilometr gʻarbda, Heyrapolis esa 20 kilometr shimoli–gʻarbda joylashgan edi.

4:14 Luqo — Yangi Ahddagi toʻrtta Xushxabardan birining va Havoriylar faoliyati kitobining muallifi. U Pavlusning koʻp safarlarida hamroh boʻlgan (Havoriylar 16:10 izohiga qarang).

4:15 uning — yunoncha matndagi olmosh ayol kishiga nisbatan ishlatilgan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalaridagi olmosh esa erkak kishiga nisbatan ishlatilgan.

4:16 Laodikiya jamoatiga yozgan maktubim — Laodikiya jamoatiga yozilgan maktub haqida faqatgina shu oyatda aytib oʻtilgan. Bu maktub saqlanib qolmagan yoki Pavlus Efesliklarga yozgan maktubini nazarda tutgan boʻlishi mumkin. Efesliklarga yozilgan maktub oʻsha hududdagi jamoatlarda navbatma–navbat oʻqilgan boʻlsa kerak.

4:18 …shu maktubning yakunini oʻz qoʻlim bilan yozyapman — 1 Korinfliklar 16:21 izohiga qarang.

4:18 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Hav 16:1

+ 1:3 Efs 1:15-16

+ 1:5 Mat 6:20, 1Btr 1:4

+ 1:6 Mat 24:14, Mat 28:19, Rim 10:18, Kol 1:6

+ 1:7 Kol 4:12, Flm 1:23

+ 1:9 2Sal 1:11, Flp 1:9, Flm 1:6

+ 1:10 2Kor 5:9, Efs 4:1, Flp 1:27, 2Btr 3:18, Efs 4:15

+ 1:11 Efs 3:16

+ 1:13 Isha 42:7, Hav 26:18, Efs 6:12, 2Btr 1:11

+ 1:14 Efs 1:7

+ 1:15 2Kor 4:4, Ibr 1:3, Hik 8:22, Rim 8:29, Vah 3:14

+ 1:16 Zab 32:6, Yuhn 1:3, Rim 11:36, 1Kor 8:6, Ibr 1:2, Ibr 2:10

+ 1:18 Efs 1:22-23, Hav 26:23, 1Kor 15:20, Vah 1:4-5, Vah 3:14

+ 1:19 Kol 2:9

+ 1:20 2Kor 5:18, Efs 1:10, Efs 2:14

+ 1:21 Efs 2:1-2, Efs 2:12

+ 1:22 Yahd 1:24, Efs 1:4, 1Sal 4:7

+ 1:23 Hav 14:22, Mark 16:15, Efs 3:7

+ 1:24 2Kor 7:4, 2Kor 12:15, 2Kor 1:5, Flp 3:10

+ 1:25 Efs 3:2

+ 1:26 Rim 16:24, Efs 3:9

+ 1:27 Efs 1:18, Efs 3:16, Kol 2:2, Rim 5:2, Rim 8:17, 1Tim 1:1

+ 1:29 1Kor 15:10, Flp 1:30, 1Tim 4:10

+ 2:2 Kol 1:27, Efs 6:22, Kol 4:8

+ 2:3 Rim 11:33, 1Kor 1:24, 1Kor 2:7

+ 2:4 Rim 16:18

+ 2:5 1Kor 5:3, 1Kor 14:40

+ 2:6 1Sal 4:1

+ 2:7 1Kor 3:11, Efs 2:20, Efs 3:17, Vah 21:14, Efs 5:20, 2Sal 1:3, 2Sal 2:13

+ 2:8 Mark 7:3, Gal 1:14, Gal 4:9, Mark 13:5, 1Yuh 3:7, Efs 5:6, 2Sal 2:3

+ 2:9 Yuhn 1:14, Kol 1:19

+ 2:10 Efs 1:21-22, Efs 3:19

+ 2:11 Efs 2:11, Rim 2:29, Kol 3:9

+ 2:12 Rim 6:4

+ 2:13 Efs 2:1, Efs 2:5, Hav 3:19

+ 2:14 Zab 50:3, Isha 43:25, Rim 7:4

+ 2:15 2Kor 2:14, Yuhn 12:31, Yuhn 16:11

+ 2:16 Sah 28:9-15, Rim 14:5, Gal 4:10, Rim 14:3, Rim 14:17, Ibr 9:10

+ 2:17 Ibr 8:5, Ibr 10:1

+ 2:19 2Btr 3:18, Efs 4:15-16, Kol 1:10

+ 2:20 Rim 6:2, Kol 3:3, Gal 4:9

+ 2:21 1Tim 4:3

+ 2:22 Isha 29:13, Mat 15:9, Mark 7:7

+ 3:1 Kol 2:12, Zab 109:1, Hav 7:55-56, Rim 8:34, Efs 1:20, Hik 15:24

+ 3:3 Rim 6:2, Rim 6:7, Gal 5:24, Kol 2:20

+ 3:4 Yuhn 11:25

+ 3:5 Efs 5:5, Rim 8:13

+ 3:6 Rim 1:18, Efs 5:6

+ 3:7 Efs 2:2, Efs 4:17

+ 3:8 Yoqb 1:21, 1Btr 1:21, Efs 4:22, Efs 4:31

+ 3:9 Lev 19:11, Efs 4:25, Kol 2:11

+ 3:10 Ibt 1:26, Efs 4:24

+ 3:11 Rim 2:28-29, 1Kor 7:19, Gal 3:28, Gal 5:6, 1Kor 12:13, Gal 5:6, Efs 2:14, 1Kor 15:28, Efs 1:23

+ 3:12 Luqo 18:7, Rim 8:33, Tit 1:1

+ 3:13 Efs 4:2, Mat 6:14-15, Mark 11:25-26, Luqo 7:41-42, Efs 4:32

+ 3:14 1Kor 13:1, Efs 4:3, Efs 5:2

+ 3:15 Yuhn 14:27, Yuhn 16:33, Flp 4:7, Efs 2:16

+ 3:16 Yuhn 15:3, Zab 26:6, Efs 5:19

+ 3:17 1Kor 10:31

• 3:18 Efs 5:22

+ 3:18 Ibt 3:16, 1Btr 3:1

+ 3:19 1Btr 3:7

+ 3:20 Chq 20:12, Hik 1:8, Hik 6:20, Hik 23:22

+ 3:22 1Btr 2:18, 1Tim 6:1, Tit 2:9

+ 3:24 Efs 6:8

+ 3:25 Qnlr 10:17, Mat 22:16

+ 4:2 Luqo 18:1, Luqo 21:36, Rim 12:12, Efs 6:18, 1Sal 5:17

+ 4:3 Hav 4:29, Rim 16:24, Efs 6:19-20, Flp 1:7, Flm 1:1

+ 4:5 Efs 5:15-16

+ 4:6 1Btr 3:15

• 4:7 Efs 6:21-22

+ 4:7 Hav 20:4

+ 4:8 Kol 2:2

+ 4:9 Flm 1:10, Flm 1:16

+ 4:10 Hav 19:29, Flm 1:24, Hav 12:12, Hav 15:37-38

+ 4:11 Hav 1:23, Hav 18:7

+ 4:12 Kol 1:7, Flm 1:23

+ 4:14 2Tim 4:10-11, Flm 1:24

+ 4:15 Rim 16:5

+ 4:16 1Sal 5:27

+ 4:17 Flm 1:2

+ 4:18 1Kor 16:21, Gal 6:11, 2Sal 3:17, Flm 1:19

1 Salonikaliklar

1 Salonikaliklar

Kirish

1

2

3

4

5

Kirish

PAVLUSNING

SALONIKALIKLARGA

BIRINCHI MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi havoriy Pavlusdir. Pavlus bu maktubini Salonika shahridagi imonlilar jamoatiga yozgan. Salonika shahri Rim imperiyasiga qarashli Makedoniya viloyatining poytaxti edi. Pavlus Filippi shahrida imonlilar jamoatiga asos solgandan keyin, Salonikaga kelgan edi. Uning faoliyati natijasida bu yerda ham imonlilar jamoati vujudga keldi.

Yahudiy boʻlmagan, ammo yahudiy diniga qiziqqanlar orasida Masih haqidagi Xushxabarni yoyishda Pavlus katta muvafaqqiyatga erishdi. Ammo Pavlusning bu ishi Salonikadagi yahudiylarning rashkini qoʻzgʻatdi. Ular Pavlusga qarshi chiqqanlari uchun, Pavlus Salonikadan Veriya shahriga, soʻng Afinaga ketishga majbur boʻldi (Havoriylar 17:1-15 ga qarang). Pavlusni Salonikadagi imonlilarning ruhiy holati tashvishga solardi, shu sababdan u oʻzi Salonikaga bora olmasa–da, u yerga hamkori Timoʻtiyni joʻnatdi. Keyinchalik Pavlus Korinfga ketdi (Havoriylar 18:1 ga qarang). Timoʻtiy Salonikadan yaxshi xabar bilan Korinfga, Pavlusning oldiga bordi. Pavlus Salonikadagi masihiylarning imoni va sevgisi haqida eshitib, xursand boʻldi, koʻngli taskin topdi.

Pavlus Salonikaliklarga yozgan ushbu birinchi maktubida masihiylarga dalda beradi, ularning imon va sevgi bilan qilgan ishlari va sobit umidi uchun oʻz minnatdorchiligini bildiradi. Maktub davomida muallif Salonikada qilgan mehnati, chekkan zahmatlari va birodarlariga nisbatan pokdil munosabati haqida soʻz yuritadi. U imonlilarni Xudoga manzur hayot kechirishga undaydi. Soʻng Rabbimiz Isoning kelishi haqida soʻz yuritadi. Masih kelganda qanday hodisalar roʻy berishi, olamdan koʻz yumgan imonlilarning tirilishi va tiriklar bilan birga Masihni kutib olishlari haqida yozadi. Maktub yakunida Pavlus Salonikaliklarga soʻnggi pand–nasihatlarini beradi. Yetakchilarni hurmat qilishga, oʻzaro tinch–totuv yashashga, doim yaxshilik qilishga hamda sabr–toqatli, Xudodan minnatdor, hamisha xursand boʻlishga, tinmay ibodat qilishga ularni chaqiradi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masihning Salonika shahridagi imonlilar jamoatiga Pavlus, Silas* va Timoʻtiydan* salom! Xudoning* inoyati va tinchligi sizlarga yor boʻlsin⁺.

Salonikaliklarning hayoti va imoni

²Biz doim sizlar uchun ibodat qilib, hammangiz uchun Xudoga shukurlar aytamiz⁺. ³Imon va sevgi bilan qilgan ishlaringiz uchun, Rabbimiz Iso Masihga bogʻlagan sobit umidingiz uchun doimo Otamiz Xudoga minnatdorchiligimizni bildiramiz.

⁴Ey Xudo sevgan birodarlarimiz, Xudo sizlarni tanlab olganini bilamiz⁺. ⁵Axir, biz Xushxabarni sizlarga quruq soʻzlar bilan emas, balki toʻliq ishonch va Muqaddas Ruhning qudrati bilan keltirdik. Orangizda boʻlganimizda, sizlarning manfaatingizni koʻzlab, qanday yashaganimizni bilasiz⁺.

⁶Sizlar bizdan va Rabbimiz Isodan oʻrnak oldingiz. Axir, koʻp azob–uqubat chekkaningizga qaramay, Muqaddas Ruh beradigan quvonch bilan Xudoning soʻzini qabul qildingiz⁺. ⁷Shunday qilib, Makedoniya va Axaya viloyatlaridagi* barcha imonlilarga oʻrnak boʻldingiz. ⁸Rabbimizning kalomi sizlardan faqatgina Makedoniya va Axayaga yoyilib qolmadi, balki sizlarning Xudoga boʻlgan imoningiz hamma joyda maʼlum boʻldi. Shuning uchun endi bizning biror narsa gapirishimizga hojat qolmadi. ⁹Bizni yaxshi qabul qilganingiz haqida, barhayot va haqiqiy Xudoga xizmat qilaylik, deya butlardan yuz oʻgirib, Xudoga yuz burganingiz haqida hamma gapiryapti⁺. ¹⁰Xudoning Oʻgʻli Isoning samodan tushishini kutayotganingiz haqida ham gapiryaptilar. Xudo Oʻz Oʻgʻli Isoni tiriltirgan, Iso bizni kelajakda Xudoning gʻazabidan qutqaradi⁺.

2–BOB

Pavlusning Salonikada qilgan ishlari

2¹Birodarlar, oʻzlaringiz bilasiz, sizlarning oldingizga kelganimiz behuda boʻlmadi. ²Yana oʻzingizga maʼlumki, biz Filippi shahrida* koʻp azob chekkandik, haqoratlarga uchragandik. Ammo koʻp qarshiliklarga qaramay, Xudoning Xushxabarini sizga aytdik*, chunki Xudoning Oʻzi bizga jasorat bergan edi⁺. ³Biz sizlarga taʼlim berganimizda, bizda na xatolik, na nopok niyat, na biron hiyla bor edi⁺. ⁴Axir, Xudo Xushxabarni bizga ishonib topshirdi, uni yetkazish uchun bizni loyiq topdi. Shunday ekan, biz insonlarni mamnun qilaylik deb emas, balki yuraklarimizni tekshiradigan Xudoni mamnun qilaylik, deya taʼlim beramiz⁺. ⁵Oʻzlaringiz bilasiz, biz hech qachon tilyogʻlamalik qilmadik, tamagirlik niyatida gapirmadik. Xudoning Oʻzi bunga shohid⁺. ⁶Biz hech kimning — sizlarning ham, boshqalarning ham maqtoviga sazovor boʻlaylik deb, ish qilmadik⁺.

⁷Masihning havoriylari sifatida biz sizlarning oldingizga talablar qoʻyishimiz mumkin edi. Ammo biz sizlarga bolalarini ardoqlagan emizikli onaday mehribon boʻldik. ⁸Sizlarga juda qattiq koʻngil bogʻlagan edik. Shuning uchun sizlarga Xudoning Xushxabarini aytibgina qolmadik, balki yuragimizdan ham joy berdik. Chunki sizlar bizga juda aziz boʻlib qolgandingiz⁺. ⁹Ey birodarlar, mashaqqat bilan mehnat qilganimiz yodingizda boʻlsa kerak. Sizlarga Xudoning Xushxabarini aytayotganimizda hech biringizga yuk boʻlmaylik, deya kechayu kunduz ishladik⁺.

¹⁰Siz — imonlilar bilan boʻlgan munosabatimizda qanday pokdil, solih va benuqson boʻlganimizga oʻzingiz ham, Xudo ham guvoh. ¹¹Yana oʻzingiz bilasizki, ota farzandiga qanday muomala qilsa, biz ham har biringizga shunday muomalada boʻldik⁺. ¹²Sizlarga dalda berdik, yupatdik. Xudoni mamnun qiladigan hayot kechiring, deb sizlarga yolvordik. Axir, U sizlarni Oʻz Shohligiga va ulugʻvorligiga chorlayapti⁺. ¹³Biz tinmay Xudoga shukur qilishimizning sababi ham shudir. Bizdan Xudoning kalomini eshitganingizda, buni inson soʻzi sifatida emas, balki Xudoning kalomi sifatida qabul qildingiz. Bu kalom haqiqatan Xudoning kalomidir. Siz, imonlilarda bu kalom oʻz taʼsirini koʻrsatyapti⁺.

¹⁴Ey birodarlar, sizlar Xudoning Iso Masihga tegishli boʻlgan Yahudiya oʻlkasidagi jamoatlariday boʻldingiz. Ular yahudiylardan qanday azob chekkan boʻlsalar, sizlar ham oʻz yurtdoshlaringiz tomonidan shunday azoblarga yoʻliqdingiz⁺. ¹⁵⁻¹⁶Yahudiylar paygʻambarlarni va Rabbimiz Isoni oʻldirishgan. Bizni ham quvgʻin qilishdi. Gʻayriyahudiylarga najot Xushxabarini yetkazishimizga ham toʻsqinlik qilyaptilar. Ular Xudoni mamnun qilmayaptilar, barcha insonlarga qarshi chiqyaptilar. Mana shu ishlari orqali yahudiylarning gunohlari avjiga chiqdi. Va nihoyat, Xudoning gʻazabi ularning boshiga tushdi⁺⁺.

Pavlus Salonika jamoatini borib koʻrish istagida

¹⁷Ey birodarlar, endi biz dilimiz bilan boʻlmasa–da, vujudimiz bilan qisqa bir muddatga sizlardan ayrildik. Ammo sizlarni juda sogʻinib, diydoringizni koʻrishga jon–jahdimiz bilan harakat qildik⁺. ¹⁸Ha, biz qayta–qayta sizning oldingizga bormoqchi boʻldik. Ayniqsa men, Pavlus, borishni juda xohlagandim, lekin shayton bunga yoʻl qoʻymadi⁺. ¹⁹Axir, bizning umidimiz va quvonchimiz kim?! Rabbimiz Iso kelganda, Uning oldida faxr tojimiz sizlar emasmi?!⁺ ²⁰Ha, sizlar bizning sharafimiz va quvonchimizsiz!

3–BOB

3¹⁻³Oxiri chiday olmay, ukamiz Timoʻtiyni oldingizga yuborishga qaror qildik. Oʻzimiz esa Afina shahrida qoldik*. Masih haqidagi Xushxabarni targʻib etishdagi Xudoning xizmatida Timoʻtiy bizning hamkorimizdir. Azob–uqubatlar tufayli yoʻldan toymasligingiz uchun Timoʻtiy sizlarni imonda mustahkamlab, dalda bersin, dedik. Qiyinchiliklarga uchrashimiz peshanamizga yozilganini oʻzingiz bilasiz–ku!⁺⁺⁺ ⁴Axir, azob–uqubatlarga uchraymiz, deb oldingizda boʻlganimizda sizlarni ogohlantirgandik. Mana, biz aytganimizdek boʻldi. ⁵Shuning uchun ortiqcha sabr qila olmay, imoningiz haqida bilib kelsin deb, Timoʻtiyni yubordim. Shayton sizlarni vasvasaga solib, ishimizni bekor qilgan boʻlsa kerak, deb qoʻrqqan edim⁺.

⁶Mana, Timoʻtiy sizlarning oldingizdan qaytib keldi*. Bizga sizlarning imoningiz va sevgingiz haqida yaxshi xabar olib keldi. Biz sizlarni sogʻinganimizdek, sizlar ham bizni sogʻinib qolibsiz. Bizni yaxshi soʻzlar bilan eslar ekansiz. Timoʻtiy bularni bizga aytib berdi⁺. ⁷Shunday qilib, birodarlar, qiyinchiliklar va azob–uqubatlarda boʻlsak ham, sizlarning imoningiz haqida eshitib, ancha tasalli topdik. ⁸Rabbimiz Isoga boʻlgan imoningiz qatʼiy ekan, endi biz yengil nafas olib yashaymiz. ⁹Sizlar tufayli biz Xudo oldida quvonchga toʻlib yuribmiz. Shunday ekan, qanday qilib Xudoga oʻz minnatdorchiligimizni bildirmay tura olamiz?! ¹⁰Sizlar bilan yana diydor koʻrishaylik, imoningizga imon qoʻshaylik deb, kechayu kunduz jon–jahdimiz bilan ibodat qilyapmiz⁺.

¹¹Otamiz Xudoning Oʻzi va Rabbimiz Iso sizlarning oldingizga borishimiz uchun yoʻl ochsin⁺. ¹²Sizga boʻlgan mehrimiz toʻlib–toshgani kabi, Rabbimiz sizlarning ham bir–biringizga va boshqa hammaga boʻlgan mehr–muhabbatingizga qalbingizni toʻldirib–toshirsin⁺. ¹³Shunda qalblaringiz sobit boʻladi, Rabbimiz Iso Oʻz farishtalari* bilan kelganda, sizlar Otamiz Xudo oldida aybsiz va pok tura olasizlar⁺.

4–BOB

Xudoni mamnun qiladigan hayot kechiring

4¹Xullas, ey birodarlar, sizlar Xudoni mamnun qilib yashashni bizdan oʻrgandingiz. Ha, shu tarzda yashayapsiz ham. Ammo Rabbimiz Iso nomidan sizlarga yolvoramiz, Xudoni yanada koʻproq mamnun qilishga astoydil harakat qilavering⁺. ²Rabbimiz Iso bizga bergan vakolat bilan sizlarga qanday yoʻl–yoʻriq koʻrsatganimizni bilasiz. ³Sizlarning muqaddas boʻlishingiz Xudoning irodasidir. Shuning uchun jinsiy axloqsizlik qilmang⁺.

⁴Har biringiz muqaddaslik va izzat–hurmatga loyiq tarzda oʻzingizni tuta bilishingiz kerak. ⁵Xudoni bilmagan butparastlarday shahvoniy hirsga qul boʻlmang⁺. ⁶Jinsiy hayot tarziga kelganda, oʻz birodarlaringizning ishonchini suiisteʼmol qilmang, ularga xiyonat qilmang. Bunday qilganlarni Egamiz jazolaydi. Biz sizlarga bu haqda oldindan aytib, qattiq ogohlantirganmiz. ⁷Xudo bizni harom yoʻldan yurishga emas, balki muqaddas boʻlib yashashga chaqirdi⁺. ⁸Shunday ekan, kim mana shu taʼlimni rad etsa, insonlarni emas, sizlarga Oʻz Muqaddas Ruhini beradigan Xudoni rad qilgan boʻladi.

⁹Oʻzaro muhabbat haqida esa sizlarga yozishning hojati yoʻq, chunki bir–biringizni yaxshi koʻrishni sizlar Xudodan oʻrgangansizlar⁺. ¹⁰Zotan, sizlar Makedoniya* hududi boʻylab yashovchi barcha birodarlaringizga ham shunday munosabatda boʻlyapsizlar. Lekin shunga qaramay, ularni yanada koʻproq yaxshi koʻring, deb undaymiz. ¹¹Sizlarga aytganimizday, osoyishta hayot kechirishni, oʻz ishingiz bilan mashgʻul boʻlishni, qoʻllaringiz mehnati bilan tirikchilik qilishni oʻz oldingizga maqsad qilib qoʻying⁺. ¹²Shunda Rabbimiz Isoga ishonmaydiganlarning izzat–hurmatini qozonasiz va boshqalarning qoʻliga qarab qolmaysiz⁺.

Rabbimiz Isoning kelishi

¹³Birodarlar, umidsiz yashayotgan boshqa odamlar kabi, qaygʻuga toʻlmang deb, bu olamdan oʻtganlar haqidagi haqiqatni sizlarga bildirishni xohlaymiz⁺. ¹⁴Biz Isoning oʻlib, tirilganiga ishonamiz. Shunday ekan, Isoga ishongan holda hayotdan koʻz yumgan imonlilarni ham Xudo tiriltirib, Oʻz oldiga olib ketishiga aminmiz. Bu voqea Iso kelganda yuz beradi⁺. ¹⁵Rabbimiz Isoning taʼlimoti boʻyicha sizlarga aytamizki, oʻsha paytda biz — hali tirik boʻlganlar oʻlgan birodarlarimizdan oldin emas, balki ular bilan birga Isoni qarshilab olamiz⁺. ¹⁶Zotan, Rabbimiz Iso Masih buyuk bir sado, bosh farishtaning ovozi va Xudoning karnayi sadosi ostida samodan tushib kelganda, birinchi boʻlib Unga ishongan holda oʻlganlar tiriladi⁺. ¹⁷Soʻng biz — hali tirik boʻlganlar havoda Rabbimizni qarshilab olish uchun ular bilan birga bulutlarda koʻtarilamiz. Shunday qilib, hammamiz Rabbimiz bilan abadiy birga boʻlamiz⁺. ¹⁸Shuning uchun mana shu soʻzlar bilan bir–biringizga dalda bering.

5–BOB

Rabbimiz Iso Masihning kelishiga tayyor boʻling

5¹Birodarlar, bular qachon, qaysi payt sodir boʻlishi haqida sizlarga yozishimizning hojati yoʻq⁺. ²Axir, Rabbimiz Iso, kechasi oʻgʻri tushganday, nogahon kelishini oʻzingiz bilasiz–ku!⁺ ³Homilador ayolning toʻlgʻoq ogʻriqlari kutilmaganda kelganday, odamlar: “Hamma yoq tinch, osoyishta”, deb yurganlarida, birdaniga boshlariga halokat tushadi. Ular qochib qutula olmaydilar⁺. ⁴Biroq, birodarlar, sizlar zulmatda yurmaysizlarki, bu kun oʻgʻriga oʻxshab, kutilmaganda kelib, sizlarni hayratda qoldirsa!⁺ ⁵Sizlar yorugʻlikda yashaysiz, hammangiz kunduz kunga tegishlisiz. Axir, biz zulmatga, tunga tegishli emasmiz⁺. ⁶Shuning uchun boshqalarga oʻxshab uxlab qolmaylik. Biz uygʻoq, hushyor boʻlishimiz kerak⁺. ⁷Chunki uxlaydiganlar kechasi uxlaydi, ichkilikka berilganlar ham kechasi ichadi. ⁸Biz esa kunduz kunga tegishli ekanmiz, kelinglar, imon va sevgi sovutini, boshimizga najot umidi dubulgʻasini kiyib, hushyor turaylik⁺. ⁹Chunki Xudo bizni gʻazabga uchrasin deb emas, balki Rabbimiz Iso Masih orqali najot topishimiz uchun tayinladi⁺. ¹⁰Biz tirik boʻlsak ham, hayotdan koʻz yumsak ham, U bilan birga yashashimiz uchun Rabbimiz Iso biz uchun oʻldi⁺. ¹¹Shuning uchun ham hozir qilayotganingizdek, bundan keyin ham bir–biringizga dalda berib, kuch va gʻayrat bagʻishlang.

Soʻnggi yoʻl–yoʻriqlar

¹²Birodarlar, sizlardan oʻtinamiz: orangizda ishlab, Rabbimiz Isoning yoʻlida sizlarga yetakchilik qilayotgan, yoʻl–yoʻriq koʻrsatayotganlarni hurmat qiling⁺. ¹³Qilayotgan ishlari uchun ularni sevib, eʼzozlang. Bir–biringiz bilan tinch–totuv yashang⁺. ¹⁴Ey birodarlar, sizlardan oʻtinib soʻraymiz: ishyoqmaslarni ogohlantiring, jurʼatsizlarga dalda bering, zaiflarga yordam koʻrsating, hammaga sabr–toqatli boʻling⁺. ¹⁵Hech biringiz yomonlikka yomonlik qaytarmang, balki har doim bir–biringizga va hammaga yaxshilik qilishga intiling⁺.

¹⁶Hamisha xursand boʻlib yuringlar⁺. ¹⁷Tinmay ibodat qilinglar⁺. ¹⁸Har qanday sharoitda ham Xudoga shukur qilinglar, chunki sizlar, yaʼni Iso Masihga imon keltirganlar uchun Xudoning irodasi shudir⁺.

¹⁹Muqaddas Ruhning oʻtini soʻndirmanglar⁺. ²⁰Bashoratlarni kamsitmanglar. ²¹Hammasini tekshirib koʻringlar. Yaxshilikni mahkam tutib,⁺ ²²har qanday yomonlikdan qochinglar.

²³Tinchlik manbai boʻlgan Xudoning Oʻzi sizlarni butunlay poklasin. Rabbimiz Iso Masih kelguncha, butun ruhingiz, joningiz va tanangiz benuqson saqlansin⁺. ²⁴Sizlarni daʼvat qilgan Xudo sadoqatlidir, U har doim Oʻz aytganini bajaradi⁺. ²⁵Birodarlar, biz uchun ibodat qiling⁺. ²⁶Hamma birodarlar bilan oʻpishib koʻrishinglar⁺. ²⁷Rabbimiz nomi bilan sizlarga buyuraman, mana shu xatni barcha birodarlarga oʻqib beringlar⁺. ²⁸Rabbimiz Iso Masihning inoyati sizlarga yor boʻlsin*.

1:1 Silas — yunoncha matnda bu ismning boshqa varianti Silvanus. Silas ilk jamoatning yetakchisi boʻlib, havoriy Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safarida unga hamroh edi (Havoriylar 15:22, 32, 36-41 ga qarang).

1:1 Timoʻtiy — ilk jamoatning yetakchisi boʻlib, havoriy Pavlusning hamkori (Havoriylar 16:1-3, Filippiliklar 2:20-22 ga qarang).

1:1 Xudoning — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Otamiz Xudoning va Rabbimiz Iso Masihning.

1:7 Makedoniya va Axaya viloyatlari — Rim imperiyasiga qarashli ikki viloyat. Makedoniya janub tomondan Axaya bilan chegaradosh boʻlib, poytaxti Salonika edi.

2:2 Filippi shahri — Filippi va Salonika shaharlarining ikkalasi ham Makedoniyada joylashgan. Havoriylar 16:16-40 ga qarang.

2:2 …Xudoning Xushxabarini sizga aytdik… — Havoriylar 17:1-9 ga qarang.

3:1-3 …Afina shahrida qoldik — Havoriylar 17:13-16 ga qarang.

3:6 …Timoʻtiy sizlarning oldingizdan qaytib keldi — Pavlus bu paytda Afinadan Korinfga kelgan edi. Timoʻtiy Salonikadan qaytib, Korinfga, Pavlusning oldiga borgan (Havoriylar 18:1, 5 ga qarang).

3:13 Oʻz farishtalari — bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz Xudoning xalqini nazarda tutgan holda, Oʻz azizlari deb tarjima qilinsa ham boʻladi. Qiyoslash uchun Matto 25:31, Mark 8:38, 2 Salonikaliklar 1:7-8 ga qarang.

4:10 Makedoniya — 1:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

5:28 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Hav 15:22, 1Btr 5:12, 2Sal 1:1, Hav 17:1, Flp 4:16

+ 1:2 Efs 5:20, 2Sal 1:3, 2Sal 2:13

+ 1:4 2Btr 1:10

+ 1:5 Hav 20:18

+ 1:6 1Kor 4:16, 1Kor 11:1, 2Sal 3:7, Hav 17:5-10, Hav 13:52

+ 1:9 Hav 14:15

+ 1:10 1Kor 1:7, 2Sal 1:10, Mat 3:7, Rim 5:9, 1Sal 2:16, 1Sal 5:9

+ 2:2 Hav 16:22-24

+ 2:3 2Kor 4:2

+ 2:4 Gal 2:7, Gal 1:10, Efs 5:10

+ 2:5 Rim 1:9, Rim 9:1, Flp 1:8

+ 2:6 1Kor 9:4-5, 2Sal 3:9, Flm 1:8

+ 2:8 2Kor 12:15

+ 2:9 Hav 18:3, 2Kor 11:27, 2Sal 3:8

+ 2:11 1Kor 4:14-15

+ 2:12 2Sal 2:14

+ 2:13 Gal 4:14

+ 2:14 1Sal 1:6, Hav 17:5, 2Sal 1:4-5

+ 2:15 Yerm 2:30, Mat 23:34, Yuhn 15:20, Hav 13:50, Hav 17:5

+ 2:16 Hav 13:45, Hav 14:2, Mat 27:25, Luqo 21:23, 1Sal 1:10

+ 2:17 1Kor 5:3, Kol 2:5

+ 2:18 Rim 1:13, Rim 15:22

+ 2:19 1Kor 15:31, 2Sal 1:4

+ 3:1 Hav 17:15-16

+ 3:2 Hav 16:1, Flp 2:19

+ 3:3 Hav 9:16, Hav 14:22, 1Btr 5:9

+ 3:5 1Sol 21:1, Mat 4:3, 1Kor 7:5, Gal 4:11

+ 3:6 Hav 18:5

+ 3:10 2Tim 1:3

+ 3:11 2Sal 3:5

+ 3:12 Flp 1:9-10, 2Sal 1:3

+ 3:13 Zkr 14:5, Yahd 1:14, 2Sal 2:17

+ 4:1 Kol 1:10, Kol 2:6

+ 4:3 1Kor 6:18, Gal 5:19, Efs 5:3

+ 4:5 1Btr 4:3-4, Rim 1:26, Efs 4:17-19

+ 4:7 1Btr 1:15, Yahd 1:24, Efs 1:4, Kol 1:22

+ 4:9 Ibr 13:1, Yuhn 6:45

+ 4:11 Hik 17:14, Hav 18:3, Efs 4:28, 2Sal 3:8, 2Sal 3:10

+ 4:12 Rim 13:13

+ 4:13 Efs 2:12

+ 4:14 1Kor 15:20, 2Kor 4:14

+ 4:15 1Kor 15:51-52

+ 4:16 Dnr 10:13, Dnr 12:1, Yahd 1:9, Vah 12:7, Isha 27:12, Mat 24:31, 1Kor 15:52, Mat 16:27, 1Kor 15:23

+ 4:17 Hav 1:9, Vah 11:12, Yuhn 14:3

+ 5:1 Hav 1:7

+ 5:2 Mat 24:43, 2Btr 3:10

+ 5:3 Isha 13:8, Luqo 21:34, Flp 3:19

+ 5:4 1Yuh 2:8

+ 5:5 Luqo 16:8, Yuhn 12:36, Rim 13:12

+ 5:6 Mark 13:33-36, 1Btr 1:13, Efs 6:18

+ 5:8 Isha 59:17, Efs 6:14, Efs 6:17

+ 5:9 1Sal 1:10

+ 5:10 Rim 14:9

+ 5:12 1Kor 16:16, 1Kor 16:18, Flp 2:29, 1Tim 5:17

+ 5:13 Mark 9:50, Rim 12:18, 2Kor 13:11

+ 5:14 2Sal 3:6-10, Isha 35:4, Gal 6:1

+ 5:15 Lev 19:18, 1Btr 3:9, Rim 12:17

+ 5:16 Flp 4:4

+ 5:17 Luqo 18:1, Luqo 21:36, Rim 12:12, Efs 6:18, Kol 4:2

+ 5:18 Rim 12:2, Efs 5:17, Efs 5:20

+ 5:19 Efs 4:30

+ 5:21 1Yuh 4:1, 1Kor 14:29

+ 5:23 Rim 15:33, Flp 4:9, 2Sal 3:16

+ 5:24 1Kor 1:9, 2Sal 3:3, Ibr 10:23

+ 5:25 Efs 6:19, 2Sal 3:1, Ibr 13:18

+ 5:26 1Btr 5:14, Rim 16:16

+ 5:27 Kol 4:16

2 Salonikaliklar

2 Salonikaliklar

Kirish

1

2

3

Kirish

PAVLUSNING

SALONIKALIKLARGA

IKKINCHI MAKTUBI

Kirish

Pavlus Salonikadagi jamoatga yozgan ushbu ikkinchi maktubini birinchi maktubdan keyin, qisqa vaqt oraligʻida yuboradi. Maktubning boshida Pavlus imonli birodarlariga dalda beradi, ularni qiyinchilik va azob–uqubatlarga qaramay, imonda mahkam turishga undaydi.

Soʻng Pavlus Rabbimiz Isoning kelishi haqida birinchi maktubida bayon qilgan mavzuni batafsil tushuntirishga oʻtadi, chunki Salonikaliklar orasida “Rabbimiz keldi” degan gap yurgan ekan. Bundan xabar topgan Pavlus ularga, Masih hali kelgani yoʻq, deb aytadi. Pavlus, Masih kelishidan oldin bir qator hodisalar roʻy berishi kerak, deb taʼkidlaydi, chunonchi, odamlar Xudoga qarshi bosh koʻtaradi, qabih odam kelib, Maʼbadda Xudoning oʻrnini egallaydi, oqibatda, yovuzlik va fosiqlik dunyoda avj oladi. Shundan soʻnggina Iso kelib, qabih odamni bir nafasi bilan yoʻq qiladi. Maktubning soʻnggi satrlarida Pavlus imonlilarni dangasa boʻlmaslikka, halol mehnat qilishga, yaxshilik qilishdan charchamaslikka undaydi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masihning Salonika shahridagi imonlilar jamoatiga Pavlus, Silas va Timoʻtiydan* salom!⁺ ²Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih sizlarga inoyat va tinchlik ato qilsin.

Iso Masih kelganda boʻladigan hukm

³Birodarlar, sizlar uchun har doim Xudoga shukr qilishni burch deb bilamiz. Shunday qilishimiz juda oʻrinli, chunki sizlarning imoningiz kundan–kunga oʻsib boryapti, bir–biringizga va boshqa hammaga mehr–muhabbatingiz oshyapti⁺. ⁴Shuning uchun biz Xudoning jamoatlari oldida sizlar bilan faxrlanamiz. Axir, sizlar quvgʻinlaru azob–uqubatlarga sabr–toqat va imon bilan bardosh beryapsiz⁺. ⁵Xudoning Shohligi yoʻlida azob chekyapsiz, shunday ekan, Xudo sizlarni Oʻz Shohligiga loyiq topib, unga erishtiradi. Oqibatda esa Uning odil hukmi hammaga ayon boʻladi⁺. ⁶Ha, Xudo odildir, sizlarni azoblaganlarga U azob beradi⁺. ⁷⁻⁸Azob chekayotgan sizlarga esa Oʻz tinchligini ato qiladi, sizlar qatori bizga ham tinchligini beradi. Bularning hammasi Rabbimiz Iso Oʻzining qudratli farishtalari bilan, lovullab turgan alanga ichida, koʻkdan zohir boʻlganda roʻy beradi. Xudoni rad etganlarni va Oʻzi haqidagi Xushxabarga quloq solmaganlarni Iso Masih jazolaydi⁺⁺. ⁹Oʻsha odamlar Rabbimiz Isoning huzuri va qudratli ulugʻvorligidan ayrilib, abadiy halokat jazosini oladilar⁺. ¹⁰Oʻsha kuni Rabbimizni Uning muqaddas xalqi ulugʻlaydi. Unga ishongan hamma odamlar Uni madh qiladi. Sizlar ham oʻsha insonlarning qatoriga kirasiz, chunki biz aytgan xabarga ishondingiz⁺. ¹¹Shunday ekan, Xudoyimiz sizni Oʻz chaqirigʻiga loyiq deb topsin, Oʻz qudrati bilan sizlarning barcha yaxshi niyatlaringizni roʻyobga chiqarsin, imon bilan qilgan ishlaringizni amalga oshirsin, deb biz doim sizlar uchun ibodat qilamiz⁺. ¹²Rabbimiz Isoning nomi orangizda ulugʻlansin, sizlar esa Xudoyimiz va Rabbimiz Iso Masihning inoyati bilan U orqali ulugʻlaninglar, deb ibodat qilamiz.

2–BOB

Qabih odam

2¹Rabbimiz Iso Masihning kelishi va bizning U bilan birga boʻladigan kunimiz haqida quyidagilarni aytsak: birodarlar, sizlardan oʻtinib soʻraymiz,⁺ ²Rabbimiz kelibdi degan gaplar boshingizni aylantirmasin, sizlarni xavotirga solmasin. Ehtimol, bunday gaplar bashorat orqali, biror xabar yoki xuddi biz yozgan xatga oʻxshash bir xat orqali kelib chiqqandir. ³Hech kim sizlarni hech qanday usul bilan aldamasin. Koʻpchilik Xudoga qarshi bosh koʻtarmaguncha va qabih odam kelmaguncha, oʻsha kun kelmaydi. Oʻsha odam halokatga mahkum qilingan⁺. ⁴U har qanday “xudo” deb atalgan va sajda qilingan narsaga qarshi chiqib, oʻzini ulardan ustun qoʻyadi. Hattoki, Xudoning Maʼbadida oʻtirib olib, oʻzini xudo deb ataydi⁺.

⁵Sizlar bilan boʻlganimda shularni aytganim esingizda yoʻqmi? ⁶Oʻsha qabih odamni hozir nima tutib turganini oʻzingiz bilasiz. Bu odam belgilangan vaqtda zohir boʻladi. ⁷Ha, qabihlikning yashirin kuchi allaqachon ishga tushgan. Biroq bir zot bu kuchni tiyib turibdi. Oʻsha zot olib tashlangandan keyin,⁺ ⁸qabih odam oshkor qilinadi. Uni Rabbimiz Iso bir nafas bilan halok qiladi. Rabbimiz kelganda, Oʻz ulugʻvorligining yorqinligi bilan uni yoʻq qilib tashlaydi⁺. ⁹Oʻsha qabih odam shaytonning kuchi bilan keladi. Qudratini koʻrsatib, har xil moʻjizayu ajoyibotlar qiladi⁺. ¹⁰Halok boʻlayotganlarni turli makr–hiylalar bilan aldaydi. Ular najot beradigan haqiqatni rad qilganlari uchun, uni sevmaganlari uchun halok boʻlyaptilar⁺. ¹¹Mana shuning uchun Xudo ularni adashtiradigan bir kuchga topshirib qoʻyadi. Shunda ular yolgʻonlarga ishonib yuraveradilar⁺. ¹²Natijada, haqiqatga ishonmay, yovuzlikdan zavq topganlarning hammasi hukm qilinadi.

Imoningiz qatʼiy boʻlsin

¹³Ey Egamiz sevgan birodarlar! Sizlar uchun har doim Xudoga shukr qilishni burch deb bilamiz. Axir, Muqaddas Ruh kuchi bilan poklansin va haqiqatga ishonsin deb, Xudo sizlarni boshidanoq najot uchun tanlagan edi⁺. ¹⁴Rabbimiz Iso Masihning ulugʻvorligidan bahramand boʻlishingiz uchun biz aytgan Xushxabar orqali Xudo sizlarni chaqirdi⁺. ¹⁵Shuning uchun, ey birodarlar, imoningiz qatʼiy boʻlsin. Biz gaplarimiz va xatlarimiz orqali sizlarga oʻrgatgan haqiqatni mahkam tutinglar⁺.

¹⁶Bizni sevadigan, Oʻz inoyati bilan bizga tengsiz jasorat va barqaror umid bergan Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masihning Oʻzi⁺ ¹⁷sizlarga dalda bersin, har bir qilgan yaxshi ishingiz va soʻzingizda sizlarga kuch ato qilsin⁺.

3–BOB

Biz uchun ibodat qilinglar

3¹Ey birodarlar, xatimiz ham nihoyasiga yetib qoldi. Biz uchun ibodat qilinglar, xuddi sizlarning orangizda boʻlgani kabi, Rabbimiz Iso haqidagi Xushxabar tarqalaversin va izzat–hurmat bilan qabul qilinsin⁺. ²Xudo bizni yomon va yovuz odamlardan qutqarishi uchun ham ibodat qilinglar, chunki hamma ham imonli emas⁺. ³Ammo Rabbimiz Iso sadoqatlidir. U sizlarni kuchga toʻldirib, yovuz shaytondan himoya qiladi⁺. ⁴Siz haqingizda Rabbimiz bizda ishonch hosil qildi. Biz aminmizki, buyurganlarimizni bajaryapsizlar va bajarishda davom etasizlar. ⁵Rabbimiz Iso Masih yuraklaringizni Unga sodiq boʻlishga va Xudoni sevishga yoʻnaltirsin⁺.

Ishlagan tishlaydi

⁶Birodarlar, Rabbimiz Iso Masih nomi bilan sizlarga buyuramiz: dangasalik qilayotgan, biz bergan taʼlimotlarga koʻra yashamayotgan birodarlardan uzoqroq yuring⁺. ⁷Bizdan qanday oʻrnak olishingiz kerakligini oʻzingiz bilasiz. Sizlarning orangizda boʻlganimizda dangasalik qilmadik⁺. ⁸Birovning nonini bekorga yemadik. Aksincha, boshqalarga ogʻirligimiz tushmasin deb, kechayu kunduz ishladik. Mashaqqat bilan mehnat qildik⁺. ⁹Albatta, sizlardan biror narsa talab qilishga haqimiz yoʻqligi uchun emas, balki sizlarga namuna boʻlish uchun shunday qildik⁺. ¹⁰Axir, sizlar bilan boʻlganimizda: “Ishlamagan tishlamaydi!” deb aytgan edik–ku!⁺

¹¹Eshitishimizcha, baʼzi birlaringiz yalqovlik qilayotgan ekansiz. Boshqalarning ishlariga aralashishdan boshqa narsani bilmas emishsiz⁺. ¹²Mana shunday odamlarga Iso Masih nomi bilan buyurib aytamizki, tinchgina oʻz ishlaringiz bilan mashgʻul boʻling, nonni peshana teringiz bilan topib yeng. ¹³Sizlar esa, birodarlar, hech qachon yaxshilik qilishdan charchamanglar⁺.

¹⁴Ushbu xatimizdagi yoʻl–yoʻriqlarga quloq solmaganlarni koʻz ostingizga olib qoʻying. Bunday odamlarni uyaltirish uchun ular bilan aloqada boʻlmang. ¹⁵Ularni dushman hisoblamang, balki birodar sifatida ogohlantiring⁺.

Xotima

¹⁶Tinchlik manbai boʻlgan Rabbimiz Isoning Oʻzi sizlarga har doim va har yoʻsinda tinchlik bersin. Rabbimiz hammangizga yor boʻlsin⁺.

¹⁷Men, Pavlus, mana shu maktubning yakunini oʻz qoʻlim bilan yozyapman*. Har bir yozgan maktubimning oʻziga xos belgisi shudir⁺. ¹⁸Rabbimiz Iso Masihning inoyati hammangizga yor boʻlsin!*

1:1 Silas…Timoʻtiy — 1 Salonikaliklar 1:1 ning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

3:17 …shu maktubning yakunini oʻz qoʻlim bilan yozyapman — 1 Korinfliklar 16:21 izohiga qarang.

3:18 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Hav 15:22, 1Btr 5:12, 1Sal 1:1, Hav 16:1

+ 1:3 Efs 5:20, 1Sal 1:2, 2Sal 2:13

+ 1:4 1Sal 2:19

+ 1:5 Luqo 20:35

+ 1:6 Vah 6:10

+ 1:7 Yahd 1:14

+ 1:8 Isha 66:15-16, 2Btr 3:7, Hak 2:10, Ayub 18:21, Yerm 9:3

+ 1:9 Isha 2:10

+ 1:10 1Kor 3:13, 1Sal 1:10

+ 1:11 Kol 1:9

+ 2:1 Mat 24:31, 1Sal 4:15-17

+ 2:3 Mark 13:5, Kol 2:8, 1Yuh 3:7, Efs 5:6, Dnr 7:24-25, Dnr 8:25, Vah 13:4-5

+ 2:4 Isha 14:14, Hiz 28:2, Dnr 11:36

+ 2:7 1Yuh 2:18, 1Yuh 4:3

+ 2:8 Ayub 4:9, Isha 11:4, Vah 2:16

+ 2:9 Mat 24:24, Mark 13:22, Vah 13:14

+ 2:10 1Kor 1:18

+ 2:11 3Sh 22:22, Hiz 14:9

+ 2:13 Efs 5:20, 2Sal 1:3, Yerm 2:3, Yoqb 1:18, Vah 14:4

+ 2:14 1Sal 2:12

+ 2:15 1Kor 16:13

+ 2:16 1Btr 1:3

+ 2:17 1Sal 3:13

+ 3:1 1Sal 5:25

+ 3:2 Rim 15:31, 2Kor 1:10-11

+ 3:3 1Kor 1:9, 1Sal 5:24, Ibr 10:23, Mat 16:13, Yuhn 17:12

+ 3:5 1Sal 3:11

+ 3:6 Hik 6:6

+ 3:7 1Kor 4:16, 1Kor 11:1, 1Sal 1:6

+ 3:8 Hav 18:3, 1Sal 2:9-10

+ 3:9 1Kor 9:4-5, 1Sal 2:6, Flm 1:8, 1Btr 5:3, Flp 3:17, 1Tim 4:12, Tit 2:7

+ 3:10 Efs 4:28, 1Sal 4:11, 1Sal 5:14

+ 3:11 1Tim 5:13

+ 3:13 Gal 6:9

+ 3:15 Mat 18:15

+ 3:16 Rim 15:33, Flp 4:9, 1Sal 5:23

+ 3:17 1Kor 16:21, Gal 6:11, Kol 4:18, Flm 1:19

1 Timoʻtiy

1 Timoʻtiy

Kirish

1

2

3

4

5

6

Kirish

PAVLUSNING

TIMOʻTIYGA

BIRINCHI MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi havoriy Pavlusdir. Pavlus bu maktubini oʻz oʻgʻliday boʻlib qolgan yaqin xizmatdoshi va yordamchisi Timoʻtiyga yozgan. Maktub yozilgan paytda Timoʻtiy Efes shahrida edi.

Timoʻtiy Listralik edi. Listra shahri hozirgi Turkiya hududida joylashgan. Timoʻtiyning onasi Iso Masihga imon keltirgan yahudiy, otasi esa yunon edi. Timoʻtiy Pavlus bilan birga Efes va Korinf shaharlariga, shuningdek, Makedoniyaga borib, Xushxabarni targʻib qilish xizmatida Pavlusga yordam bergandi. Safarga chiqishlaridan oldin Pavlus yahudiylarni vasvasaga solmaslik uchun Timoʻtiyni sunnat qildirgandi (Havoriylar 16:1-3 ga qarang). Timoʻtiy havoriy hisoblanmasa–da, imonlilar jamoati uchun koʻp xizmat qilgan sadoqatli masihiy boʻlgan.

Pavlus ushbu maktubida Timoʻtiyga koʻp nasihatlar beradi, Efesdagi jamoatga qanday gʻamxoʻrlik qilish kerakligini oʻrgatadi. U birinchi navbatda Timoʻtiyni soxta taʼlimotlar toʻgʻrisida ogohlantiradi. Oʻsha davrda jamoatlarda soxta taʼlimotlar keng tarqalgandi. Bu taʼlimotlar yahudiylar va gʻayriyahudiylarning eʼtiqodlari chatishuvidan paydo boʻlib, moddiy dunyo harom, najotga esa faqat sirli bilimni oʻzlashtirish orqali erishsa boʻladi degan gʻoyani ilgari surardi. Bunday bidʼatlar baʼzi ovqatlarni isteʼmol qilishni va uylanishni man etardi. Pavlus bu taʼlimotlarni fosh etib, Timoʻtiyga haqiqiy xudojoʻylik bilan hayot kechirish haqida nasihat qiladi.

Maktubning davomida Pavlus duo va ibodatlarga oid koʻrsatmalar beradi, jamoatdagi tartib, jamoat yetakchilari va xizmatchilariga zarur boʻlgan xislatlari haqida soʻz yuritadi, yoshu qarilar, bevalar, oqsoqollar, qul va xoʻjayinlar orasidagi munosabatlarga oid maslahatlar beradi, boy birodarlarga nasihat qiladi. Pavlus maktubini Timoʻtiyga bergan soʻnggi pand–nasihatlari bilan yakunlab, Timoʻtiyning zimmasidagi vazifalarini eslatib oʻtadi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Najotkorimiz Xudoning va biz umid bogʻlagan Iso Masihning amriga koʻra, Masihning havoriysi etib tayinlangan men — Pavlusdan⁺ ²imondagi sodiq oʻgʻlim Timoʻtiyga* salom! Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih senga inoyat, marhamat va tinchlik ato qilsin⁺.

Soxta taʼlimotlardan ehtiyot boʻl

³Men Makedoniyaga ketayotganimda, senga tayinlaganimday, Efes shahrida qol. U yerdagi baʼzi kishilar soxta taʼlimotni oʻrgatayotgan ekanlar. Ularning bu qilmishlariga barham ber. ⁴Ularga, afsonalar va shajaralar* xususidagi bemaʼni bahslar bilan band boʻlmanglar, deb buyur. Axir, bunday bahslar faqat janjallarga sabab boʻladi. Odamlar Xudoning najot rejasini anglashlariga bular yordam bermaydi. Zero, inson Xudoning najotini imon orqaligina anglab oladi⁺. ⁵Men bu nasihatim bilan sizlarda mehr–muhabbat uygʻotmoqchiman. Mehr–muhabbat sof yurakdan, toza vijdondan, xolis imondan hosil boʻladi⁺. ⁶Orangizdagi baʼzi odamlar esa bulardan yuz oʻgirib, ahmoqona bahslarga berilib ketganlar⁺. ⁷Ular odamlarga Xudoning qonunini* oʻrgatishni orzu qiladilar, qonunga tishi oʻtmasa–da, u haqda soʻzlab, ishonch bilan gapiradilar.

⁸Biz bilamizki, qonundan Xudo koʻzlaganday foydalanilsa qonun yaxshidir!⁺ ⁹Xudoning qonuni solihlar uchun emas, balki qonunsizu itoatsizlar uchun berilgani hammamizga maʼlum. Darhaqiqat, qonun betavfiqu gunohkorlar, diyonatsizu xudobezorilar, ota yoki onasini oʻldirganlar, qotillar,⁺ ¹⁰fahshbozlar, bachchabozlar, odam savdosi bilan shugʻullanuvchilar, yolgʻonchilaru soxta guvohlik beruvchilar, xullas, sogʻlom taʼlimotga zid ish qilayotganlarning hammasi uchun berilgan. ¹¹Xudo menga ishonib topshirgan bu haqiqat Xushxabarda bayon qilingan. Muborak Xudoning ulugʻvorligi Xushxabarda ayon etilgan⁺.

Pavlus Xudoga shukrona aytadi

¹²Ishimni bajarishda menga kuch–quvvat bergan Rabbimiz Iso Masihga shukurlar aytaman. U meni ishonchli deb bilib, Oʻz xizmatiga olgani uchun gʻoyatda minnatdorman⁺. ¹³Men ilgarilari Masihga qarshi chiqar edim, Uning izdoshlarini taʼqib etib, ularga jabr–zulm qilardim. Biroq, shularga qaramay, Xudo menga rahm qildi, axir, men Masihga ishonmaganim uchun nima qilayotganimni oʻzim ham bilmasdim⁺. ¹⁴Rabbimiz Iso Masih menga cheksiz inoyat koʻrsatdi. Uning Oʻzi menga imon ato qilib, mehru oqibatni oʻrgatdi⁺. ¹⁵“Iso Masih gunohkorlarni qutqarish uchun dunyoga keldi” degan gap toʻgʻri va asoslidir, har jihatdan qabul qilinishga loyiqdir. Men oʻzim oʻsha gunohkorlarning eng ashaddiysi edim!⁺ ¹⁶Ammo Iso Masih menga rahm qildi. Menga oʻxshagan oʻtaketgan gunohkorlarga nisbatan U nihoyatda sabrli ekanini koʻrsatdi, toki boshqalar ham mendan ibrat olib, Unga ishonsinlar, abadiy hayotga ega boʻlsinlar. ¹⁷Mangu Shohga hamdu sanolar boʻlsin! Oʻlmas, koʻrinmas, yagona Xudoga* abadulabad shon–sharaflar boʻlsin! Omin.

¹⁸Ey oʻgʻlim Timoʻtiy, sen haqingda ilgari aytilgan bashoratlarga* binoan senga buyuraman: oʻsha bashoratlarga tayanib, ulugʻ kurashda jang qilgin⁺. ¹⁹Imoningni mahkam tut, vijdonli boʻl. Baʼzi odamlar vijdonini sotdilar, ularning imoni halokatga uchragan kemaday barbod boʻldi. ²⁰Xumanayos* va Iskandar shular jumlasidandir. Men ularni shaytonga topshirdim*. Bu ularga saboq boʻlib, ular Xudoga va Uning azizlariga qarshi chiqishni bas qiladilar⁺.

2–BOB

Duo va ibodatlarga oid koʻrsatmalar

2¹Avvalambor, nasihatim shuki, butun insoniyat uchun iltijo qilinglar, toat–ibodatda boʻlib, duolar oʻqinglar, shukronalar aytinglar. ²Taqvodor, obroʻ–eʼtiborli, osoyishta, sokin hayot kechirishimiz uchun, hukmdorlaru boshliqlar uchun ibodat qilinglar⁺. ³Bu xayrli ish boʻlib, najotkorimiz Xudoga maqbuldir⁺. ⁴U hamma insonlarning najot topishlarini va haqiqatni bilib olishlarini istaydi⁺. ⁵Zero, hammamizga maʼlumki,

Xudo yagonadir,

Xudo bilan insonlar orasidagi

Vositachi ham yagonadir.

Bu Vositachi Iso Masihdir.

U Oʻzi inson edi⁺

⁶Va butun insoniyatni qutqarish uchun

Oʻz jonini fido qildi.

Shu orqali Xudo Oʻzi belgilagan paytda najot rejasini ayon etdi⁺. ⁷Men najot haqidagi bu xabarni eʼlon qiluvchi havoriy etib tayinlandim. Toʻgʻrisini aytyapman*, yolgʻon gapirayotganim yoʻq! Haqiqatan ham, men turli xalqlarga imon va haqiqatni oʻrgatish uchun yuborilganman⁺.

⁸Erkaklar* hamma joyda qoʻllarini duoga ochib, chin qalbdan ibodat qilsinlar. Ular gʻazab va nizodan yiroq boʻlsinlar. ⁹Xotinlar soddagina, did bilan kiyinsinlar. Ular sochiga ortiqcha oro bermay, oltin va marvarid taqinchoqlar yoki qimmatbaho kiyimlar bilan emas, balki or–nomus bilan bezansinlar⁺. ¹⁰Xudojoʻy xotinlarga munosib xayrli ishlar bilan oʻzlariga zeb bersinlar. ¹¹Taʼlim berilayotganda, xotinlar sukut saqlasin, muallimning gapini ikki qilmasin*⁺. ¹²Xotin erkakka taʼlim berishiga* va uning ustidan oʻz hukmini oʻtkazishiga ruxsat bermayman. Xotin sokin tabiatli boʻlsin⁺. ¹³Axir, oldin Momo Havo emas, balki Odam Ato* yaratilgan–ku⁺. ¹⁴Odam Ato emas, xotin shaytonga aldanib, gunoh qildi⁺. ¹⁵Oʻshandan buyon, xotinlar tuqqanda laʼnat tufayli* dardu azob chekadigan boʻldilar. Biroq shunga qaramay, agar ular kamtaru bamaʼni boʻlishsa, Masihga boʻlgan imonda sobit qolib, mehr–oqibatli boʻlib, taqvodor hayot kechirishsa, najot topadilar.

3–BOB

Jamoat yetakchisining xislatlari

3¹“Imonlilar jamoatining yetakchisi boʻlishga intilgan inson olijanob ishni orzu qilgan boʻladi” degan gap toʻgʻri va asoslidir⁺. ²Darhaqiqat, bunday olijanob vazifaga tayinlanadigan inson yaxshi nom chiqargan boʻlishi shart. U oʻz xotiniga vafodor*, mulohazali, vazmin, odobli, mehmondoʻst, taʼlim berishga qobiliyatli boʻlsin⁺. ³U mayxoʻr, jahldor, janjalkash emas, balki muloyim, pulparastlikdan yiroq,⁺ ⁴xonadonini yaxshi boshqaradigan, farzandlari unga boʻysunib hurmat qiladigan boʻlsin. ⁵Agar yetakchi oʻz xonadonini boshqara olmasa, Xudoning jamoatiga qanday gʻamxoʻrlik qila oladi?! ⁶Endigina imonga kirgan odam yetakchi boʻlmasin, tagʻin kerilib, iblisning halokatli changaliga tushib qolmasin*. ⁷U jamoatga qarashli boʻlmagan odamlar orasida ham hurmat–eʼtiborga ega boʻlsin. Shunda u malomatga qolmaydi, shaytonning tuzogʻiga tushmaydi⁺.

Jamoat xizmatchisining xislatlari

⁸Imonlilar jamoatining xizmatchilari ham hurmatga sazovor, samimiy insonlar boʻlishlari lozim. Ular mayxoʻr yoki molparast boʻlmasinlar⁺. ⁹Xudo bizga ayon etgan haqiqat boʻyicha yashab, barcha ishni vijdonan bajarsinlar. ¹⁰Ular avval sinovdan oʻtishi kerak. Agar kamchiliksiz boʻlsalar, xizmatga tayinlansinlar. ¹¹⁻¹²Har bir xizmatchi oʻz xotiniga vafodor*, farzandlarini va xonadonini yaxshi boshqaradigan odam boʻlishi shart. Xizmatchi ayollar* ham hurmatga sazovor boʻlishlari lozim. Ular gʻiybat qilmaydigan, mayxoʻrlikka berilmagan, har narsada ishonchli boʻlsinlar⁺. ¹³Jamoatdagi oʻz xizmatini yaxshi bajarganlar el orasida taniladilar. Ular Iso Masihga boʻlgan imonda yuksak jasoratga ega boʻladilar.

Xudo ayon etgan haqiqat

¹⁴⁻¹⁵Men yaqin orada oldingga boraman degan umiddaman. Bordi–yu, kechiksam, Xudoning xonadonida odamlar oʻzlarini qanday tutishlari kerakligini bilishing uchun bularni senga yozdim. Zero, jamoat barhayot Xudoga tegishlidir, jamoat haqiqatning poydevori va ustunidir. ¹⁶Darhaqiqat, Xudo bizga ayon etgan haqiqat buyukdir. Asl xudojoʻylikning manbai boʻlmish bu haqiqat quyidagichadir*:

Masih* yer yuziga inson boʻlib keldi.

Yangi, ulugʻvor hayot uchun oʻlikdan tirilib,

Xudoning Oʻgʻli deb tasdiqlandi*.

U zohir boʻldi farishtalarga*.

U haqdagi Xushxabar eʼlon etildi xalqlarga,

Dunyo boʻylab odamlar Unga imon keltirdi.

Ulugʻvorlikka burkanib U samoga yuksaldi⁺.

4–BOB

Soxta ustozlarning yolgʻon taʼlimoti fosh etiladi

4¹Xudoning Ruhi yaqqol aytyaptiki, oxirgi zamonlarda baʼzi odamlar imondan qaytadilar. Ular yolgʻonchi ruhlarga va jinlar taʼlimotiga quloq soladilar⁺. ²Bunday taʼlimotni tarqatgan odamlar riyokor va yolgʻonchidirlar. Ularning vijdoni oʻlgan, goʻyo qizdirilgan temir bilan kuydirilib yoʻq qilingan. ³Ular uylanishni va erga tegishni man etadilar, maʼlum ovqatlarni taqiqlaydilar. Holbuki, bu ovqatlarni Xudo bergan. Haqiqatni bilib olgan imonlilar Unga shukrona aytib, yeyishlari uchun yaratgan⁺. ⁴Chunki Xudo yaratgan har bir narsa yaxshidir. Biz hech bir taomni taqiqlamay, shukrona aytib, hammasini yeyishimiz lozim⁺. ⁵Biz ovqatimiz uchun Xudoga shukurlar aytganimizda, Xudo barcha ozuqani halol deb eʼlon qilganini eʼtirof etgan boʻlamiz⁺.

Iso Masihning sodiq xizmatkori boʻlgin

⁶Sen bu nasihatlarimni birodarlaringga oʻrgatsang, Iso Masihning layoqatli xizmatkori boʻlasan. Oʻzing rioya qilayotgan sogʻlom taʼlimotni va imonimizning aqidalarini oʻzlashtirib, ruhan oziqlanib borasan. ⁷Safsataboz kampirlarga xos bemaʼni afsonalardan* yuz oʻgir. Xudojoʻy boʻlishga astoydil harakat qil⁺. ⁸Axir, shunday bir maqol bor–ku: “Jismoniy mashq tana uchun foyda berar, xudojoʻylik esa har tomonlama foyda keltirar, u dunyoyu bu dunyoda hayot baxsh etar.” ⁹Bu gap toʻgʻri va asoslidir, u har jihatdan qabul qilinishga loyiqdir⁺. ¹⁰Odamlar abadiy hayotga ega boʻlishlari uchun biz jon–jahdimiz bilan xizmat qilyapmiz*. Barhayot Xudoga umid bogʻlaganmiz. U barcha insonlarning, ayniqsa imonlilarning Najotkoridir*⁺.

¹¹Sen birodarlarga taʼlim bergin, bu oʻgitlarga rioya qilishlarini ularga oʻrgatgin. ¹²Yoshsan deb, hech kim seni kamsitmasin. Aksincha, hammaning hurmatini qozonish uchun sen soʻzda, yurish–turishda, mehr–oqibatda, imonda va axloqda imonlilarga oʻrnak boʻlgin⁺. ¹³Men oldingga borgunimcha jamoatda Muqaddas bitiklarni ovoz chiqarib oʻqishga*, nasihat va taʼlim berishga vaqtingni bagʻishla. ¹⁴Oʻzingga berilgan inʼomga* eʼtiborli boʻl, uni ishga sol. Axir, sen bu inʼomingni aytilgan bashoratlar va oqsoqollar ustingga qoʻl qoʻyib qilgan duolari natijasida olgansan⁺.

¹⁵Aytganlarimning hammasini amalda qoʻlla. Oʻzingni bu vazifaga sidqidildan bagʻishla, shunda sen Xudoning yoʻlida shaxdam qadam bilan, ildamlab borayotganingni hamma koʻradi. ¹⁶Hayot tarzingga, nimalar oʻrgatayotganingga eʼtibor qil. Bu faoliyatingni astoydil davom ettir, shunday qilsang, oʻzingni ham, tinglovchilaringni ham qutqarasan⁺.

5–BOB

Imonlilar jamoatidagi munosabatlarga oid koʻrsatmalar

Yoshu qariyalar

5¹Yoshi katta odamga qattiq gapirma, uni otang oʻrnida koʻrib, hurmat bilan nasihat qil. Yoshlarga ukalaringdek,⁺ ²kampirlarga onalaringdek munosabatda boʻl. Yosh ayollarni singillaring oʻrnida koʻrib, ularga pokdillik bilan nasihat qil.

Bevalar

³Suyanchigʻi yoʻq beva xotinlarga gʻamxoʻrlik qil. ⁴Agar bevaning bolalari yoki nabiralari bor boʻlsa, ular, eng avvalo, oʻz oilasi oldidagi, Xudo buyurgan farzni ado etib, farzandlik burchini bajarsinlar, chunki bu Xudoga maqbuldir⁺. ⁵Yolgʻiz qolgan, suyanchigʻi yoʻq beva xotin butun umidini Xudoga bogʻlab, kechayu kunduz toat–ibodat qiladi. ⁶Ammo kayf–safoga berilib ketgan beva xotin ruhan oʻlikdir⁺. ⁷Bevalarga va ularning oila aʼzolariga bularni oʻrgat, toki ular malomatga qolmasinlar. ⁸Zero, oʻz qarindoshlariga, xususan, oila aʼzolariga gʻamxoʻrlik qilmagan kishi imonni inkor etgan boʻladi. U imonsizdan ham battardir.

⁹Tullar roʻyxatiga* faqatgina oltmish yoshdan oshgan, marhum eriga vafodor boʻlgan* beva ayollarni kirit. ¹⁰Bu ayollar qilgan ezgu ishlari bilan tanilgan, yaʼni bolalariga yaxshi tarbiya bergan, musofirlarga mehmondoʻst boʻlgan, Xudo azizlarining oyoqlarini yuvgan*, qiynalganlarga yordam bergan, oʻzlarini turli xil xayrli ishlarga bagʻishlagan boʻlishlari lozim⁺.

¹¹⁻¹²Beva qolgan yoshroq xotinlarni roʻyxatga kiritma. Chunki ularning ehtirosi junbishga kelganda, erga tegishni istab qoladilar. Shunda ular erga tegmaslik haqidagi Masihga bergan vaʼdasini buzib, odamlar orasida yomon otli boʻlib qoladilar. ¹³Bundan tashqari, ular boshqa bir xatarga yoʻliqadilar: yalqovlikka berilib, uyma–uy yurishga oʻrganib qoladilar. Shunisi yetmaganday, gʻiybat qilishga, boshqalarning ishiga burun suqib, lozim boʻlmagan narsalarni gapirishga odatlanadilar⁺. ¹⁴Shu sabablarga koʻra, men yosh bevalarning erga tegishini istardim. Ular bola tugʻib, roʻzgʻor ishlari bilan mashgʻul boʻlsinlar, gʻanimlarimizning yomon gapirishlariga imkon yaratib bermasinlar⁺. ¹⁵Chunki shundoq ham baʼzi bevalarimiz toʻgʻri yoʻldan ozib, shayton yoʻliga kirib ketdilar.

¹⁶Agar birorta imonli ayolning* beva qolgan qarindoshlari boʻlsa, ularga oʻzi yordam bersin, bu vazifani imonlilar jamoatiga yuklamasin. Shunda suyanchigʻi yoʻq beva xotinlarga jamoat yaxshiroq yordam bera oladi.

Jamoat oqsoqollari

¹⁷Imonlilar jamoatini yaxshi boshqarayotgan, xususan, astoydil vaʼz aytib, taʼlim berayotgan oqsoqollar hurmatga sazovordirlar, ular qilgan mehnatlariga yarasha taqdirlansinlar⁺. ¹⁸Zero, Muqaddas bitiklarda: “Gʻalla yanchayotgan hoʻkizning ogʻzini toʻsmang”* va “Mehnatkash ish haqini olishga munosibdir”*, — deyilgan⁺. ¹⁹Ikki yoki uch guvoh boʻlmasa, hech bir oqsoqolga qoʻyilgan aybni qabul qilma⁺. ²⁰Gunoh qilib yurgan oqsoqollarni esa hammaning oldida fosh qilib, tavbaga chaqir, toki boshqalarning ham diliga qoʻrquv kirsin⁺. ²¹Xudo, Iso Masih va tanlangan farishtalar* huzurida senga qatʼiy buyuraman: hech bir ishda yuz–xotirchilik va tarafkashlik qilmay, bu koʻrsatmalarimga rioya qil.

²²Biror odamni jamoat oqsoqoli vazifasiga tayinlashga shoshilma, tagʻin birovning gunohlariga sherik boʻlib qolma. Oʻzingni pok saqla⁺. ²³Lekin suv ichish bilan cheklanib qolmay, ozginadan sharob ham ichib tur*. Bu oshqozoningga yaxshi taʼsir qilib, tez–tez yuz berayotgan kasalliklaringning oldini oladi⁺. ²⁴Baʼzi odamlarning gunohlari hozirdan ochiq–oshkor boʻlib, hatto qiyomat kunidan oldin fosh boʻlmoqda. Boshqalarning gunohlari esa oxiratda maʼlum boʻladi. ²⁵Shuningdek, qilingan xayrli ishlar ham oshkordir. Baʼzilari oshkor boʻlmasa–da, baribir pinhon qolmaydi.

6–BOB

Xoʻjayinlar va qullar

6¹Qullik boʻyinturugʻi ostida boʻlganlar oʻz xoʻjayinlarini kamoli ehtiromga loyiq hisoblasinlar. Toki, hech kim Xudoning nomini va taʼlimotini haqoratlamasin⁺. ²Xoʻjayinlari imonli boʻlgan qullar, “bir–birimizga birodarmiz”, deb xoʻjayinlariga hurmatsizlik qilmasinlar. Aksincha, yanada koʻproq tirishib, ularga xizmat etsinlar. Chunki aziz birodarlari boʻlmish xoʻjayinlari oʻz qullarining farovonligini koʻzlab, nonini but qilyaptilar.

Ana shu barcha koʻrsatmalarim haqida taʼlim berib, nasihat qil⁺.

Soxta ustozlarning asl qiyofasi

³Agar kim begona taʼlimotni yoysa va Rabbimiz Iso Masihning haqiqiy kalomiga qarshi chiqib, xudojoʻylikka chorlovchi taʼlimotimizni rad etsa,⁺ ⁴u bosar–tusarini bilmay qolgan nodondir. Bunday odam biror masala borasida talashish va ikir–chikir gaplar haqida bahslashish kasaliga yoʻliqqan, uning gʻalamisona gaplari hasad, janjal, tuhmat, tuban gumonlar⁺ ⁵va toʻpolonlarga sabab boʻladi. Fikri buzuq bunday odamlar haqiqatdan mahrumdirlar. Ular soxta xudojoʻyligini foyda manbai deb biladilar*⁺. ⁶Toʻgʻri, xudojoʻylikdan foyda katta, qachonki biz bori bilan qanoatlansak⁺. ⁷Axir, biz bu dunyoga hech narsa olib kelmadik va undan hech narsa olib keta olmaymiz⁺. ⁸Qornimiz toʻq, ustimiz but boʻlsa, shular bilan qanoat qilaylik⁺. ⁹Boylikka oʻch boʻlganlar esa vasvasa tuzogʻiga tushadilar, ular koʻp bemaʼni va zararli havaslarga berilib, halokat girdobiga gʻarq boʻladilar⁺. ¹⁰Pulparastlik har qanday yomonlikning negizidir. Mana, baʼzilar boylik ketidan quvib, imondan qaytib ketdilar va oʻzlarini koʻpgina azoblarga duchor qildilar⁺.

Timoʻtiyga soʻnggi buyruqlar

¹¹Ey Xudoning quli Timoʻtiy, sen esa oʻzingni bu illatlardan olib qoch. Solihlik, xudojoʻylik, imon, sevgi, sabr–toqat va muloyimlikning payida boʻl⁺. ¹²Abadiy hayotga erishish maqsadida, imon uchun boʻladigan ulugʻ kurashda jang qil. Axir, Xudo seni abadiy hayotga daʼvat etgan. Sen bu hayotga ega boʻlish uchun koʻp guvohlar oldida Iso Masihga boʻlgan imoningni mardlarcha tan olgansan⁺. ¹³Poʻntiy Pilat* qoshida haqiqatni mardlarcha tan olgan Iso Masih huzurida va butun borliqqa hayot bagʻishlagan Xudo huzurida senga buyuraman:⁺ ¹⁴zimmangdagi xizmatingni halollik bilan bajar. Rabbimiz Iso Masih keladigan kungacha oʻzingni gap tegmaydigan qilib tut. ¹⁵Yagona muborak Hokim boʻlgan Xudo Oʻzi belgilagan paytda Iso Masihni yuboradi. Xudo shohlarning Shohi, hukmdorlarning Hukmdoridir⁺. ¹⁶U yagona mangu Xudodir. U yaqinlashib boʻlmaydigan nurda yashaydi, Uni hech bir inson koʻrmagan hamda koʻrishi mumkin emas. Abadiy saltanat Sohibi boʻlgan Xudoga shon–sharaflar boʻlsin! Omin.

Boy birodarlar uchun nasihatlar

¹⁷Bu dunyoda boylik topgan birodarlarga ayt, magʻrurlanmasinlar, bevafo boylikka umid qilmasinlar. Aksincha, umidini Xudoga bogʻlasinlar. Xudo bizga hamma narsani xursand boʻlishimiz uchun saxovat bilan beradi⁺. ¹⁸Ularga buyur, yaxshilik qilsinlar, xayrli ishlarga boy, saxiy, ochiq qoʻl boʻlsinlar⁺. ¹⁹Shunda ular asl xazina toʻplab, kelgusi dunyo uchun oʻzlariga mustahkam zamin yaratgan boʻladilar, haqiqiy hayotga erishadilar.

Timoʻtiyga soʻnggi pand–nasihatlar

²⁰Ey Timoʻtiy, senga ishonib topshirilgan Xushxabarni* asragin. Xudodan uzoqlashtiradigan quruq gaplaru haqiqatga zid boʻlgan taʼlimotlardan qochgin. Baʼzi odamlar adashib, bularni “bilim” deb ataydilar⁺. ²¹Bunday “bilim”ga tayangan baʼzilar haq yoʻldan ozdilar.

Xudoning inoyati sizlarga yor boʻlsin*⁺.

1:2 imondagi sodiq oʻgʻlim Timoʻtiy — Timoʻtiy Pavlusning oʻz oʻgʻli emas edi. U Pavlusning sodiq yordamchisi boʻlgani uchun Pavlus uni, oʻgʻlim, derdi. Havoriylar 16:1-3, Filippiliklar 2:20-22 ga qarang.

1:4 afsonalar va shajaralar — Eski Ahd qahramonlari haqida xalq ichida toʻqilgan hikoyalar va taʼlimotlar nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Bu hikoyalar Eski Ahdda yoʻq, ammo koʻpchilik ularni Xudodan kelgan, katta ahamiyatga ega, deb aytardilar va shularga asoslanib taʼlim berardilar.

1:7 Xudoning qonuni — Eski Ahdga, xususan, Tavrotga ishora.

1:17 yagona Xudo — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida yagona dono Xudo.

1:18 sen haqingda ilgari aytilgan bashoratlar — 4:14 da bayon qilingan voqeaga yoki undan oldin sodir boʻlgan boshqa bir yozib qoldirilmagan voqeaga ishora.

1:20 Xumanayos — 2 Timoʻtiy 2:17-18 ga qarang.

1:20 Men ularni shaytonga topshirdim — Pavlus ularni jamoatdan haydab yuborgan. Bundan maqsad shu ediki, jamoatdan tashqarida ular shaytonning va oʻz gunohlarining halokatli taʼsiri ostida boʻlib, vaqti kelganda tavba qilishlari mumkin edi. Yana 1 Korinfliklar 5:4-5, 11-13 ga qarang.

2:7 Toʻgʻrisini aytyapman… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Masih haqi, toʻgʻrisini aytyapman.

2:8 Erkaklar — yunoncha matnda aner. Bu soʻzni erlar deb tarjima qilsa ham boʻladi. Odatda Pavlus aner soʻzini uylangan erkaklarga nisbatan ishlatgan. Shu bobning 8-15–oyatlaridagi koʻp yunoncha soʻzlar 1 Butrus 3:1-7 oyatlarda ham ishlatilgan va har ikkala kitobdagi bu parchalar mazmunan bir–biriga juda yaqin. Butrus oʻsha oyatlarda er–xotinlik munosabatlari haqida taʼlim bergani bois, baʼzi olimlar Pavlusning bu oʻrindagi taʼlimotini er–xotinlik munosabatlari haqidagi taʼlimot deb tushunadilar. Yana shu bobning 11, 12–oyatlari birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

2:11 Taʼlim berilayotganda, xotinlar sukut saqlasin, muallimning gapini ikki qilmasin — yunoncha matnda Xotin sukutda va toʻla itoatkorlik bilan oʻrgansin.

2:12 Xotin erkakka taʼlim berishiga… — yoki Xotin eriga buyruq berishiga….

2:13 Momo Havo…Odam Ato — Ibtido 2:7, 18, 21-23, 3:1-13 ga qarang.

2:15 …laʼnat tufayli… — Ibtido 3:16 ga qarang.

3:2 …oʻz xotiniga vafodor… — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …bir ayolning eri…. Pavlus yashagan davrda koʻp xotinlik jamiyat tomonidan qabul qilinmagan, shu bois kam uchragan. Shuning uchun Pavlus koʻp xotinlikni nazarda tutmagan boʻlishi mumkin. Bu yunoncha iborani faqat bir marta uylangan deb ham tarjima qilsa boʻladi. Ammo Pavlus qayta turmush qurishni man etmagan, bevalarga qayta turmush qurishni maslahat bergan (5:14 ga va Rimliklar 7:1-3, 1 Korinfliklar 7:8-9, 39-40 ga qarang). Mana shu sabablarga koʻra, Pavlus bu oʻrinda yetakchining oʻz xotiniga vafodor qolishini nazarda tutgan boʻlsa kerak.

3:6 …iblisning halokatli changaliga tushib qolmasin — yoki iblisga oʻxshab jazo olmasin, ammo shu bobning 7–oyatiga va 1:20 ga qarang.

3:11-12 …oʻz xotiniga vafodor… — shu bobning 2–oyati izohiga qarang.

3:11-12 Xizmatchi ayollar — yunoncha matndagi soʻz umuman ayol kishiga, aniqrogʻi, turmushga chiqqan ayolga nisbatan ishlatiladi. Shuning uchun bu oʻrindagi iborani xizmatchilarning xotinlari deb ham tarjima qilsa boʻladi. Bu oʻrinda Pavlus jamoatdagi xizmatchi ayollarni nazarda tutgan boʻlishi mumkin (misol uchun, Rimliklar 16:1 ga qarang).

3:16 …bu haqiqat quyidagichadir — mazkur oyatdagi sheʼriy parcha masihiylar sajda qilish paytida oʻz imonini tasdiqlab aytgan soʻzlari yoki Xudoni ulugʻlab aytgan ilk qoʻshiqlaridan biri boʻlishi mumkin.

3:16 Masih — yunoncha matnda U. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudo.

3:16 Yangi, ulugʻvor hayot uchun oʻlikdan tirilib, Xudoning Oʻgʻli deb tasdiqlandi — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi U ruhda tasdiqlandi. Bu oʻrinda ruhda soʻzi insonning tirilgan tanadagi yangi holatiga ishora qiladi. Iso Masihning oʻlikdan tirilgani Uni haqiqatan Xudoning Oʻzi yuborganini va Iso Xudoning Oʻgʻli ekanini tasdiqlaydi (Rimliklar 1:4 ga qarang, yana Yuhanno 2:18-22, Havoriylar 2:22-36 ga qarang).

3:16 U zohir boʻldi farishtalarga — Iso Masih tirilgandan keyin samoda ulugʻvorlik bilan zohir boʻlishiga ishora (1 Butrus 3:22, Efesliklar 1:20-21, Filippiliklar 2:9-11, Ibroniylar 1:3-4, Vahiy 5:11-14 ga qarang).

4:7 bemaʼni afsonalar — 1:3-7 oyatlarga va 1:4 izohiga qarang.

4:10 …xizmat qilyapmiz — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida xizmat qilyapmiz va zahmat chekyapmiz.

4:10 U barcha insonlarning, ayniqsa imonlilarning Najotkoridir — 2:3-6 ga va Yuhanno 1:12 ga qarang.

4:13 ovoz chiqarib oʻqish — imonlilar birga yigʻilganda muqaddas bitiklar ovoz chiqarib oʻqilardi, chunki qadimda koʻpchilik oʻqishni bilmas edi.

4:14 inʼom — Muqaddas Ruh orqali berilgan maxsus qobiliyat (Rimliklar 12:6-8, 1 Korinfliklar 12:4-11 ga qarang).

5:9 Tullar roʻyxati — Efesdagi imonlilar jamoatdan moddiy yordam oladigan beva ayollarning roʻyxatini tuzgan. Mana shu roʻyxatdagi bevalar oʻzlarini ibodatga va Xudoga xizmat qilishga bagʻishlab, ont ichganlar (shu bobning 5, 10-12–oyatlariga qarang).

5:9 …marhum eriga vafodor boʻlgan… — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …bir erkakning xotini boʻlgan…. 3:2 izohiga qarang.

5:10 …Xudo azizlarining oyoqlarini yuvgan… — bu iborani ikki xil maʼnoda tushunsa boʻladi. Birinchi maʼnosi jamoat yigʻilishlariga kelganlarning, mehmon ustoz va vaʼzxonlarning oyoqlarini yuvib, ularga izzat–hurmat bildiradigan bir marosim (Yuhanno 13:1-5 ga qarang). Ikkinchi maʼnosi esa umuman jamoatdagilarga samimiyat bilan, begʻaraz xizmat qilishni bildiradigan majoziy maʼnoda ishlatilgan ibora.

5:16 …birorta imonli ayolning… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida birorta imonlining.

5:18 Qonunlar 25:4 ga qarang.

5:18 Luqo 10:7 ga qarang.

5:21 tanlangan farishtalar — samodagi farishtalarga ishora. Ularning raqiblari shayton shohligining aʼzosi boʻlgan gunohkor farishtalardir. Tanlangan farishtalarni bu roʻyxatga kiritishdan maqsad shuki, farishtalar ham qiyomat kunida Isoning huzurida boʻladilar (Matto 25:31, Vahiy 14:10 ga qarang).

5:23 Lekin suv ichish bilan cheklanib qolmay, ozginadan sharob ham ichib tur — Timoʻtiy pok boʻlish niyatida oʻzini sharob ichishdan tiygan boʻlishi mumkin (3:3, 8 ga qarang). Bu oʻrinda Pavlus ozgina sharob ichish sogʻlik uchun foydali ekanini aytib oʻtadi, chunki oʻsha davrlarda ichimlik suvi toza boʻlmagan va sogʻlikka zarar edi.

6:5 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar oyatga qoʻshimcha qilingan: bunday odamlardan oʻzingni chetga ol.

6:13 Poʻntiy Pilat — Rim hukumati tomonidan Yahudiya viloyatiga tayinlangan hokim. U Isoni oʻlimga mahkum qilgan edi (Matto 27:11-26, Yuhanno 18:31-19:16 ga qarang).

6:20 senga ishonib topshirilgan Xushxabar — 2 Timoʻtiy 1:12-14, 2:2 ga qarang.

6:21 …sizlarga yor boʻlsin — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida …senga yor boʻlsin. Omin.

+ 1:1 Kol 1:27

+ 1:2 Hav 16:1, Flp 2:22, 2Tim 1:2, 2Yuh 1:3

+ 1:4 1Tim 4:7, 2Tim 4:4, Tit 1:14, Tit 3:9

+ 1:5 Rim 12:9, 2Tim 2:22

+ 1:6 1Tim 6:21, Tit 1:10

+ 1:8 Rim 7:16

+ 1:9 Gal 5:23

+ 1:11 Tit 1:3

+ 1:12 Hav 9:22, Flp 4:13

+ 1:13 Hav 8:3, Hav 3:17

+ 1:14 Rim 5:20

+ 1:15 1Tim 3:1, 1Tim 4:9, 2Tim 2:11, Tit 3:8, Mat 9:13, Mark 2:17

+ 1:18 1Tim 4:14, 2Kor 10:4, 2Tim 2:2-4

+ 1:20 2Tim 2:17, 2Tim 4:14, 1Kor 5:5

+ 2:2 Ezra 6:10

+ 2:3 1Tim 5:4

+ 2:4 Hiz 18:23, Hiz 33:11, 2Btr 3:9, Tit 1:2, Tit 2:11

+ 2:5 Gal 3:20

+ 2:6 Mat 20:28, Tit 1:3

+ 2:7 Hav 9:15, Rim 1:5, Gal 1:15-16, Efs 3:7-8, 2Tim 1:11, Rim 9:1, 2Kor 11:10

+ 2:9 1Btr 3:3-4

+ 2:11 Tit 2:5

+ 2:12 1Kor 14:34

+ 2:13 Ibt 2:7, Ibt 2:22

+ 2:14 Ibt 3:6, Ibt 3:13, 2Kor 11:13

+ 3:1 1Tim 1:15, 2Tim 2:11, Tit 3:8

+ 3:2 Tit 1:6-9

+ 3:3 Tit 3:2, Mat 6:19, 1Tim 6:9, Ibr 13:5

+ 3:7 2Tim 2:26

+ 3:8 Hav 6:3, 1Btr 5:2, Tit 1:7

+ 3:11 Tit 2:3

+ 3:16 Yuhn 1:14, 1Yuh 4:2, 2Yuh 1:7, Ibr 2:14, Mark 16:19, Luqo 24:51, Hav 1:9

+ 4:1 1Yuh 2:18, 2Tim 3:1, 1Yuh 4:6, Yoqb 3:15, 2Btr 2:1, Vah 2:24

+ 4:3 Rim 14:2, Kol 2:16, Kol 2:21

+ 4:4 Ibt 1:31, Mark 7:15-16, Hav 10:15, Tit 1:15

+ 4:5 Ibt 1:25

+ 4:7 1Tim 1:4, 2Tim 2:16

+ 4:9 1Tim 1:15, 2Tim 2:11, Tit 3:8

+ 4:10 Flp 1:30, Kol 1:29

+ 4:12 Tit 2:15, 1Btr 5:3, Flp 3:17, 2Sal 3:9, Tit 2:7

+ 4:14 1Tim 1:18, Hav 6:6, 1Tim 5:22, 2Tim 1:6

+ 4:16 Hiz 33:9

+ 5:1 Tit 2:6

+ 5:4 1Tim 2:3

+ 5:6 Vah 3:1

+ 5:10 Yuhn 13:14, Hav 9:36

+ 5:13 2Sal 3:11

+ 5:14 1Kor 7:9, Tit 2:8

+ 5:17 Rim 12:8, 1Sal 5:12

+ 5:18 Qnlr 25:4, 1Kor 9:9, Luqo 10:7

+ 5:19 Qnlr 19:15

+ 5:20 Qnlr 13:11, Gal 2:14, 2Tim 4:2, Tit 1:13, Tit 2:15

+ 5:22 Hav 6:6, 1Tim 4:14, 2Tim 1:6, 2Btr 3:14, 1Yuh 5:18, 2Yuh 1:10, 1Tim 5:22

+ 5:23 Hik 20:1, Hik 23:20, Hik 31:4, Efs 5:18

+ 6:1 1Btr 2:18, Efs 6:5, Kol 3:22, Tit 2:9

+ 6:2 Flm 1:16

+ 6:3 Rim 16:17

+ 6:4 2Tim 2:14, 2Tim 2:23, Tit 3:9

+ 6:5 2Btr 2:3, Tit 1:11

+ 6:6 Flp 4:11

+ 6:7 Ayub 1:21, Zab 48:18, Voiz 5:14

+ 6:8 Hik 30:8

+ 6:9 Hik 15:27, Hik 23:4, Mat 6:19, Luqo 12:15, Ibr 13:5

+ 6:10 Chq 23:8, Qnlr 16:19

+ 6:11 Qnlr 33:1, 3Sh 17:21, 2Tim 3:17

+ 6:12 2Tim 4:7, Yahd 1:3

+ 6:13 Luqo 3:1, Luqo 23:1, Hav 3:13

+ 6:15 Qnlr 10:17, Vah 17:14, Vah 19:16, Chq 33:20, Yuhn 1:18

+ 6:17 Hik 23:5, Hik 27:24

+ 6:18 Luqo 12:21, Rim 12:13, Efs 4:28

+ 6:20 2Tim 1:12, 2Tim 2:16

+ 6:21 1Tim 1:6

2 Timoʻtiy

2 Timoʻtiy

Kirish

1

2

3

4

Kirish

PAVLUSNING

TIMOʻTIYGA

IKKINCHI MAKTUBI

Kirish

Pavlusning yosh hamkori va yordamchisi Timoʻtiyga yozgan ikkinchi maktubi, asosan, nasihatlardan tashkil topgan. Pavlus bu maktubini zindonda[1] oʻtirgan paytda, xizmati nihoyasiga yetib qolganini bilgan holda yozgani uchun, uning his–tuygʻularini maktubdan yaqqol sezish mumkin. Ushbu maktubning asosiy mavzusi sabr–toqat boʻlib, Pavlus Timoʻtiyga hech qanday qiyinchiliklardan qoʻrqmaslikka, Iso Masihga sodiq qolib, Xushxabarni targʻib qilishga, Muqaddas bitiklardagi haqiqat boʻyicha yashashga, imonlilar jamoatidagi masʼuliyatini chin koʻngildan ado etishga undaydi.

Pavlus Timoʻtiyga, bemaʼni, ahmoqona bahslardan uzoqlash, deb nasihat qiladi. Bunday bahslar tinglovchilarga faqat zarar yetkazishini taʼkidlaydi. Pavlus boshidan kechirgan qiyinchiliklarni, hayot tarzi, sabr–toqati, murod–maqsadi, imoni va sevgisini namuna tariqasida keltiradi. U hozirgi va kelajakdagi sinovlarga bardosh berish muhimligiga urgʻu beradi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹⁻²Xudoning irodasi bilan Iso Masihning havoriysi boʻlgan men — Pavlusdan sevimli oʻgʻlim Timoʻtiyga* salom! Xudo abadiy hayotni eʼlon qilishim uchun meni yubordi. U vaʼda qilgan bu hayotga Iso Masihga boʻlgan imon orqali erishiladi. Oʻgʻlim Timoʻtiy, senga Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih inoyat, marhamat va tinchlik ato qilsin⁺⁺.

Iso Masihga sodiq qolishga daʼvat

³Timoʻtiy, boringga shukur! Men, ota–bobolarim kabi, Xudoga vijdonan xizmat qilib, kechayu kunduz sen uchun ibodat qilaman⁺. ⁴Seni juda sogʻinganman, koʻz yosh toʻkkanlaring hamon yodimda. Qaniydi, diydoringni koʻrsam–u, qalbim quvonchga toʻlsa, deyman. ⁵Sening samimiy imoningni doim eslayman. Avvaldan buving Loida hamda onang Evnika oʻz qalblariga jo etgan oʻsha imon endi senda ham ravnaq topayotganiga aminman⁺.

⁶Shu sababdan, yodingda boʻlsin: men ustingga qoʻllarimni qoʻyib duo qilganimda*, sen Xudodan Muqaddas Ruhni inʼom* qilib olgansan. Ichingdagi oʻsha Muqaddas Ruh inʼomini alangalatib tur⁺. ⁷Zero, Xudo bergan Ruh qalbimizga qoʻrquv solmaydi, aksincha, bizga kuch, muhabbat va aqli rasolikni ato qiladi⁺. ⁸Shunday ekan, Rabbimiz Iso haqida shohidlik berishdan or qilma, men Rabbimiz tufayli zanjirband boʻlganimdan ham uyalma. Mendan ibrat olib, Xushxabar tufayli azob chekishga tayyor turgin, buning uchun Xudoning bergan kuchiga tayangin⁺. ⁹Axir, Xudo bizga najot berdi, Xushxabar aytish kabi muqaddas xizmatga bizni daʼvat etdi. Bunga bizning savob ishlarimiz emas, aksincha, Xudoning murod–maqsadiyu inoyati sabab boʻldi. Xudo azaldanoq Iso Masih orqali bizga inoyat koʻrsatishga qaror qilgan edi⁺. ¹⁰Mana endi bu inoyat najotkorimiz Iso Masihning olamga kelishi bilan yaqqol namoyon boʻldi. Masih oʻlim kuchini yoʻq qildi. U mangu hayotga eltuvchi yoʻlni bizga Xushxabar orqali yoritib berdi⁺.

¹¹Xudo meni bu Xushxabarni turli xalqlarga yetkazuvchi voiz, havoriy va muallim qilib tayinladi⁺. ¹²Shu sababdan ham bu azoblarni tortyapman. Biroq men bundan or qilmayman, chunki Kimga eʼtiqod qilganimni yaxshi bilaman. Ishonchim komilki, Xudo menga topshirgan Xushxabarni qiyomat kunigacha Uning Oʻzi toʻligʻicha saqlashga qodir*⁺. ¹³Sen mendan eshitgan bu sogʻlom taʼlimotdan namuna olgin, uni asragin. Iso Masihga tegishli boʻlgan inson sifatida imon va muhabbatga toʻla hayot kechirgin. ¹⁴Senga ishonib topshirilgan bu ezgu taʼlimotni ichimizda yashayotgan Muqaddas Ruh yordamida avaylab–asragin⁺.

¹⁵Asiya viloyatidagi barcha birodarlar, shu jumladan, Figelus bilan Hermogenes mendan yuz oʻgirganlarini bilasan⁺. ¹⁶Onisiforus baraka topsin, Rabbimiz Iso uning xonadoniga marhamat qilsin. Onisiforus bir necha marta kelib, mening koʻnglimni koʻtardi. Zanjirbandligimdan* or qilmay,⁺ ¹⁷Rimga kelishi bilanoq, meni astoydil qidirib, oxiri topdi. ¹⁸U menga Efes shahrida ham qanchalar xizmat qilganini oʻzing yaxshi bilasan. Yo Rabbim Iso, qiyomat kunida Oʻz marhamatingni Onisiforusdan darigʻ tutmagin!

2–BOB

Masih tufayli azoblarga dosh berish haqida

2¹Timoʻtiy oʻgʻlim, bardam boʻl. Buning uchun Iso Masih orqali koʻrsatilgan Xudoning inoyatiga tayangin. ²Sen koʻp shohidlar huzurida Xushxabar haqida taʼlim berganimni eshitgansan. Endi bu taʼlimotni boshqalarga ham oʻrgatishga qobiliyati bor, ishonchli odamlarga topshirgin. ³Iso Masihning yaxshi bir askari kabi, men bilan birga azob chekishga tayyor turgin⁺. ⁴Harbiy xizmatdagi askar tirikchilik ishlari bilan band boʻlmaydi, chunki qoʻmondonini mamnun qilishni istaydi. ⁵Shuningdek, musobaqada qatnashgan kishi qoidaga rioya qilmasa, gʻalaba tojini kiymaydi⁺. ⁶Mehnat qilgan dehqon olgan hosilidan birinchi boʻlib bahramand boʻlishi lozim⁺. ⁷Aytganlarim haqida mulohaza qil, bularni tushunib olishingga Rabbimiz Iso senga yordam beradi.

⁸Dovud naslidan boʻlgan Iso Masih oʻlikdan tirilganini doimo yodingda tut! Men targʻib qilayotgan Xushxabar shudir!⁺ ⁹Ana shu Xushxabar uchun men azoblarga duchor boʻlyapman, hatto jinoyatchiday zanjirband qilindim*. Ammo Xudoning kalomini zanjirlab boʻlmaydi!⁺ ¹⁰Shunday ekan, Xudoning tanlagan odamlari Iso Masih bergan najotdan bahramand boʻlsinlar, abadiy ulugʻvorlikka erishsinlar deb, men hamma narsaga chidab kelyapman⁺. ¹¹Quyidagi gap toʻgʻri va asoslidir:

“Agar biz Masih bilan birga oʻlgan boʻlsak,

U bilan birga ham yashaymiz⁺.

¹²Agar qiyinchiliklarga chidasak,

U bilan birga hukmronlik qilamiz.

Bordi–yu, Uni rad etsak,

U ham bizni rad etadi⁺.

¹³Sodiq boʻlmasak ham,

Masih sodiq boʻlib qolaveradi,

Axir, U Oʻz tabiatiga qarshi chiqa olmaydi.”⁺

Haqiqatga sodiq qolish haqida

¹⁴Bu gaplarni imonlilarga eslatib tur, ularga Xudoning nomidan qatʼiy buyur: mayda–chuyda gaplar yuzasidan bahslashmasinlar. Bunday bahslar befoyda, tinglovchilarga faqat zarar yetkazadi, xolos⁺. ¹⁵Xudoning oldida yorugʻ yuz bilan tura olishing uchun astoydil mehnat qil. Oʻz ishidan uyalmaydigan, haqiqat kalomini toʻgʻri oʻrgatadigan xizmatchi boʻlgin. ¹⁶Xudodan uzoqlashtiradigan quruq gaplardan qoch. Bunday gaplarga berilgan odamlar tobora betavfiq boʻlib boradi⁺. ¹⁷Ularning bu taʼlimoti oʻlat kabi yoyiladi. Mana, Xumanayos* bilan Filitus ham shunday odamlar jumlasidan⁺. ¹⁸Ular toʻgʻri yoʻldan ozganlar. Biz allaqachon oʻlikdan tirildik*, deb baʼzilarni imonidan qaytaryaptilar⁺. ¹⁹Ammo Xudo asos solgan poydevor mustahkam turibdi. Bu poydevor ustiga shunday soʻzlar bitilgan: “Egamiz Oʻzinikilarni biladi” va “Egamizning nomini tilga olgan har bir odam yomonlikdan uzoqlashsin.”⁺

²⁰Katta bir uyda nafaqat oltin va kumush idishlar, balki yogʻoch va sopol idishlar ham bor. Oltin va kumush idishlar xoʻjayinga sharaf keltiradi, qadrsiz idishlar esa uning obroʻyini toʻkadi⁺. ²¹Kim oʻzini men aytgan yomonliklardan poklasa, Egasi uchun sharaf keltiradigan idishday boʻladi. Bunday odam Egasiga xizmat qilishga bagʻishlangan, har bir yaxshi ish qilishga tayyor boʻladi.

²²Oʻgʻlim, yoshlik ehtiroslaridan qoch. Chin yurakdan Rabbimiz Isoga iltijo qilgan odamlar bilan birga solihlik, imon, mehr–muhabbat va tinchlik payida boʻlgin⁺. ²³Ahmoqona, bemaʼni bahslardan uzoqlash. Oʻzing bilasan–ku, bular faqat janjal keltirib chiqaradi⁺. ²⁴Rabbimiz Isoning quli esa janjalkash boʻlmasligi kerak. Aksincha, u hammaga mehribon, taʼlim berishga qobiliyatli, sabr–toqatli boʻlishi lozim. ²⁵U oʻz raqiblarini muloyimlik bilan yoʻlga solsin. Kim bilsin, balki Xudo ularni tavbaga olib kelar?! Shunda ular haqiqatni bilib,⁺ ²⁶oʻzlariga kelarlar, iblisning tuzogʻidan qutulib qolarlar. Axir, iblis ularni asir qilib, oʻziga tobe qilib olgan⁺.

3–BOB

Oxirgi kunlar haqida

3¹Shuni bilginki, oxirgi kunlarda ogʻir vaqtlar keladi⁺. ²Oʻsha paytda odamlar faqat oʻzini oʻylaydigan, pulparast, maqtanchoq, takabbur, soʻkinadigan, ota–onaga itoat qilmaydigan, nonkoʻr, diyonatsiz,⁺ ³tosh yurak, ginachi, tuhmatchi, nafsini tiya olmaydigan, vahshiy, yaxshilikdan hazar qiladigan,⁺ ⁴xoin, bebosh, bosar–tusarini bilmaydigan boʻladilar. Ular Xudoni emas, aysh–ishratni yaxshi koʻradilar. ⁵Oʻzlarini xudojoʻy qilib koʻrsatadilar–u, ammo haqiqiy imondan yuz oʻgiradilar. Sen bunday odamlardan uzoqlash.

⁶Ular atrofdagilarning ishonchini suiisteʼmol qilib, uylariga kirib oladilar. Turli hirsu havaslarga berilgan, gunohlaridan vijdoni qiynalib yurgan nodon ayollarning dilini ovlaydilar. ⁷Qachon qarama, bunday ayollar yangi taʼlimotlar payida boʻladilar, haqiqatni esa tan olmaydilar. ⁸Yannis va Yambris* Musoga qanday qarshi turgan boʻlsalar, bu odamlar ham haqiqatga xuddi shunday qarshi turadilar. Ammo fikri buzuq, imoni soxta bu odamlar ⁹uzoqqa bormaydilar. Ular Yannis bilan Yambrisning holiga tushadilar, ularning aqlsizligi hammaga maʼlum boʻladi⁺.

Imonda sodiq qolishga daʼvat

¹⁰Sen esa, Timoʻtiy, taʼlimotimga rioya qilding, turmush tarzim, murod–maqsadim, imonim, sabr–toqatim, mehr–muhabbatim va sabotimdan namuna olding. ¹¹Xushxabar tufayli chekkan azob–uqubatlarimni oʻzing bilasan. Antioxiya, Ikoniya va Listra shaharlarida quvgʻin boʻlganim haqida eshitgansan*. Ha, men qattiq quvgʻinlarni boshdan kechirdim! Ammo Rabbim Iso bularning hammasiga qaramay, jonimni omon saqladi⁺. ¹²Darhaqiqat, Iso Masih yoʻlida taqvodor hayot kechirgan har bir odam quvgʻinga uchraydi⁺. ¹³Ammo fosiq va makkor odamlar tobora razillashib boraveradi. Ular boshqalarni aldaydilar, oʻzlari ham aldanadilar⁺.

¹⁴Sen esa, oʻzing olgan va qattiq ishongan taʼlimotingga sodiq qol. Chunki bu taʼlimotni senga oʻrgatgan ustozlarning ibratomuz hayotini oʻzing koʻrgansan. ¹⁵Bolaligingdanoq Muqaddas bitiklarni oʻrgangansan. Bu bitiklar insonga donolik ato qiladi, Iso Masihga boʻlgan ishonch orqali uni najotga erishtiradi⁺. ¹⁶Muqaddas bitiklarning hammasi ilohiy ilhom bilan yozilgan boʻlib, taʼlim va tanbeh berish, xatolarni tuzatish va solihlik yoʻlida tarbiya berish uchun foydalidir⁺. ¹⁷Bitiklardagi oʻgitlar boʻyicha yashagan Xudoning quli har qanday yaxshi ish qilishga qobil boʻlib, tayyor turadi⁺.

4–BOB

Timoʻtiyga qatʼiy buyruq

4¹Xudo huzurida hamda tirigu oʻliklarni hukm qiladigan Iso Masih huzurida, Uning kelishi va hukmronligi haqi, senga qatʼiy buyuraman:⁺ ²Xudoning kalomini targʻib qil. “Hozir buning vaqtimi, vaqti emasmi?” demay, uni astoydil eʼlon qil. Odamlarga taʼlim berib, ularni toʻgʻri yoʻlga sol, tanbeh ber, nasihat qil. Hammasini sabr–toqat bilan bajar⁺. ³Chunki shunday vaqt keladiki, odamlar sogʻlom taʼlimotga toqat qilmaydigan boʻladilar, ular atrofiga oʻzlariga mos, quloqlariga yoqimli soʻzlar aytadigan muallimlar toʻplaydilar. ⁴Ular haqiqatdan yuz oʻgirib, afsonalarga berilib ketadilar. ⁵Ammo sen har qanday sharoitda aql bilan ish tut, azoblarga chida, Xushxabarni targʻib qil, oʻz xizmatingni toʻliq bajargin⁺.

⁶Men hademay bu dunyodan oʻtib ketaman*, jonim Xudoga qurbon*⁺. ⁷Men ulugʻ kurashda jang qildim, zimmamdagi vazifani oxiriga yetkazdim, Xushxabarga sodiq qoldim⁺. ⁸Meni solihlik toji kutmoqda. Odil Hakam — Rabbimiz Iso kelgan kunda oʻsha tojni menga Oʻzi beradi. Bunday toj faqat menga emas, balki Uning kelishini intizorlik bilan kutayotganlarning hammasiga nasib boʻladi⁺.

Pavlusning Timoʻtiyga soʻnggi koʻrsatmalari

⁹Mening oldimga tezroq kelishga harakat qil. ¹⁰Chunki Dimas bu dunyoga koʻngil bogʻlab, meni tark etdi. U Salonika shahriga ketdi. Kriskes Galatiya viloyatiga, Titus* Dalmatiya viloyatiga* ketdi. Yonimda faqat Luqo* bor⁺. ¹¹Markni* oʻzing bilan birga olib kel, u xizmatimda menga yordam beradi⁺. ¹²Men Tixikusni Efes shahriga yubordim⁺. ¹³Kelayotganingda oʻzing bilan toʻnimni olib kel, men uni Troas shahridagi Karpusnikida qoldirganman. Qoʻlyozmalarni* ham, ayniqsa, charmga yozilganlarini olib kel⁺.

¹⁴Temirchi Iskandar menga koʻp yomonlik qildi. Rabbimiz Iso uni qilmishiga yarasha jazolaydi⁺. ¹⁵Sen Iskandardan ehtiyot boʻl, chunki u bizning taʼlimotimizga qattiq qarshilik koʻrsatdi.

¹⁶Meni birinchi marta mahkamaga olib borishganda, hech kim meni yoqlamadi. Hamma meni tashlab ketdi. Xudo bu aybni ularning boʻyniga qoʻymasin! ¹⁷Ammo Rabbim Iso yonimda turdi, Xushxabarni toʻligʻicha barcha xalqlarga yetkazishim uchun Uning Oʻzi menga kuch berdi. U meni oʻlim changalidan* qutqardi⁺. ¹⁸Rabbim meni bundan keyin ham har qanday yomonlikdan xalos qiladi va Oʻzining samoviy Shohligiga sogʻ–salomat yetkazadi. Unga abadulabad shon–sharaflar boʻlsin! Omin.

Soʻnggi salomlar

¹⁹Priskilla bilan Akilga* va Onisiforusning xonadoniga salom aytib qoʻy⁺. ²⁰Erastus Korinf shahrida qoldi. Trofimus esa kasal boʻlgani uchun, uni Mileytus shahrida qoldirdim⁺. ²¹Qish boshlanmasdan oldin* kelishga harakat qil. Ebulus, Pudes, Linus, Klavdiya va bu yerdagi hamma imonlilar senga salom yoʻllayaptilar.

²²Rabbimiz Iso senga hamroh boʻlsin. Uning inoyati hammangizga yor boʻlsin*.

[1] zindonda — Rim shahrida. 1:16-17 oyatlarga va 1:16 izohiga qarang.

1:1-2 sevimli oʻgʻlim Timoʻtiy — 1 Timoʻtiy 1:2 izohiga qarang.

1:6 …men ustingga qoʻllarimni qoʻyib duo qilganimda… — bu harakat jamoat oqsoqollari bilan birga amalga oshirilgan boʻlishi mumkin (1 Timoʻtiy 4:14 ga qarang).

1:6 inʼom — 1 Timoʻtiy 4:14 izohiga qarang.

1:12 …Xudo menga topshirgan Xushxabarni…saqlashga qodir — Pavlusning umri oxirlab qolgan edi (4:6-8 ga qarang). Endi u oʻzining taʼlim berish va voizlik xizmatini Timoʻtiyga topshirayotgan edi. Shu jarayonda Pavlus Timoʻtiyga dalda beradi. Timoʻtiy Xushxabar haqiqatini buzmay, vaʼz qilishi uchun Xudoning Oʻzi unga yordam beradi. Shu bobning 13-14–oyatlariga, 2:1-2, 8 ga va 1 Timoʻtiy 6:20-21 ga qarang.

1:16 Zanjirbandligim — mana shu paytda Pavlus Rimda qamoqda boʻlgan. Bu vaziyat Havoriylar 28:16, 30 da aytib oʻtilgan qamalishdan qiyinroq kechganga oʻxshaydi. Pavlus umri oxirlab qolganini sezgan edi (shu bobning 17–oyatiga va 2:9, 4:6-17 ga qarang). Koʻp olimlarning taxmini boʻyicha, Pavlus birinchi marta Rimda qamalib, keyin ozod qilingan. Birmuncha vaqt safarda boʻlgandan keyin esa yana Rimda qamoqqa tushgan. Anʼanaga koʻra, imperator Neron hukmronligi davrida Pavlus Rimda qatl qilingan.

2:9 jinoyatchiday zanjirband qilindim — 1:16 izohiga qarang.

2:17 Xumanayos — 1 Timoʻtiy 1:19-20 ga qarang.

2:18 Biz allaqachon oʻlikdan tirildik… — inson Iso Masihga imon keltirganda ruhan qayta tiriladi (Rimliklar 6:1-11, Efesliklar 2:6, Kolosaliklar 2:13, 3:1-4 ga qarang). Baʼzilar oʻlikdan tirilish faqatgina ruhiy tirilishdan iborat, deb taʼlim berayotgan ekan. Yunonlar tanani yovuzlik manbai deb bilganlar, shuning uchun mana shu odamlar, bir kun kelib jismoniy tana ham tiriladi, degan taʼlimotni rad etgan boʻlishlari mumkin (Havoriylar 17:32 ga qarang). Bu taʼlimot Xushxabardagi najot haqidagi taʼlimotga tamomila ziddir (1 Korinfliklar 15:12-25 ga qarang).

3:8 Yannis va Yambris — yahudiylar Musoga qarshi turgan firʼavn sehrgarlarini shu ismlar bilan atashar edi (Chiqish 7:10-12, 20-22, 8:16-19, 9:10-11 ga qarang).

3:11 Antioxiya, Ikoniya va Listra shaharlarida quvgʻin boʻlganim haqida eshitgansan — misol uchun, Havoriylar 14:1-7, 19-20 ga qarang. Timoʻtiy Listradan edi.

4:6 Men hademay bu dunyodan oʻtib ketaman… — 1:16 izohiga qarang.

4:6 …jonim Xudoga qurbon — yunoncha matnda …sharob nazriday toʻkilmoqdaman. Filippiliklar 2:17 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang

4:10 Titus — Pavlusning hamkori va yordamchisi (2 Korinfliklar 8:23, Titus 1:4-5 ga qarang).

4:10 Dalmatiya viloyati — Rimdan shimoli–sharqda, hozirgi Adriatika dengizining sharqiy qirgʻogʻida joylashgan.

4:10 Luqo — Kolosaliklar 4:14 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

4:11 Mark — Kolosaliklar 4:10 ga va oʻsha oyatning oxirgi izohiga qarang.

4:13 Qoʻlyozma — papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻrama qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

4:17 …oʻlim changalidan… — yunoncha matnda …arslon ogʻzidan…, majoziy usulda oʻlimga ishora. Oʻsha davrda oʻlim jazosiga mahkum qilingan jinoyatchilarni tiriklayin yirtqich hayvonlarning oldiga tashlashardi. Lekin Pavlus Rim fuqarosi boʻlgani uchun, uni bu yoʻl bilan qatl qilib boʻlmas edi.

4:19 Priskilla bilan Akil — Havoriylar 18:2-3, 18-21, 24-26 ga qarang.

4:21 Qish boshlanmasdan oldin… — Efesdan Rimga dengiz orqali borilardi. Odatda noyabr oyining oʻrtalaridan boshlab to mart oyining oʻrtalarigacha dengiz orqali safar qilishning iloji yoʻq edi. Timoʻtiy bu paytda Efesda boʻlgani uchun Pavlus unga, qishdan oldin yoʻlga tushgin, deb aytgan.

4:22 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Tit 1:2, Ibr 9:15

+ 1:2 Hav 16:1, Flp 2:22, 1Tim 1:2, 2Yuh 1:3

+ 1:3 1Sal 3:10, Hav 23:1, 2Kor 1:12, Rim 1:8, Flm 1:4

+ 1:5 Hav 16:1

+ 1:6 Hav 6:6, 1Tim 4:14, 1Tim 5:22

+ 1:7 Rim 8:15

+ 1:8 Mark 8:38, Rim 1:16, 2Tim 2:3, 2Tim 4:5

+ 1:9 Rim 3:27, Efs 2:4, Efs 2:8, Tit 3:5

+ 1:10 1Kor 15:54-55, Rim 16:24

+ 1:11 1Tim 2:7

+ 1:12 2Tim 2:9, Mark 8:38, Rim 1:16, 1Tim 6:20

+ 1:14 Rim 8:9

+ 1:15 Hav 19:10

+ 1:16 2Tim 4:19, Hav 21:33, Hav 28:20, Mat 25:36

+ 2:3 1Tim 1:18, 2Tim 1:8, 2Tim 4:5

+ 2:5 1Kor 9:25

+ 2:6 1Kor 9:10

+ 2:8 1Kor 15:20, Mat 1:1

+ 2:9 Efs 3:1, Flp 1:7

+ 2:10 1Btr 5:10, Efs 3:13, 2Kor 1:6

+ 2:11 1Tim 1:15, Tit 3:8, Rim 6:8, Vah 20:4

+ 2:12 Mat 10:33

+ 2:13 Rim 3:3, Sah 23:19

+ 2:14 1Tim 6:4, Tit 3:9

+ 2:16 1Tim 4:7, 1Tim 6:20, Tit 3:9

+ 2:17 1Tim 1:20

+ 2:18 1Kor 15:12

+ 2:19 Sah 16:5, Sah 16:26

+ 2:20 Rim 9:21

+ 2:22 Mat 5:9, Rim 14:19, 1Tim 1:5

+ 2:23 1Tim 6:4

+ 2:25 Gal 6:1, Dnr 4:24, Hav 8:22

+ 2:26 1Tim 3:7

+ 3:1 1Yuh 2:18, 1Tim 4:1

+ 3:2 Luqo 16:14, 1Tim 6:10

+ 3:3 Rim 1:28-31

+ 3:9 Chq 7:12, Chq 8:18, Chq 9:11

+ 3:11 Hav 13:50, Hav 14:5, Hav 14:19, Ayub 5:19, Zab 33:20

+ 3:12 Yuhn 15:20, Hav 14:22, 1Sal 3:3

+ 3:13 Dnr 12:10, Vah 22:11

+ 3:15 Hav 16:1

+ 3:16 2Btr 1:20-21

+ 3:17 Qnlr 33:1, 3Sh 17:21, 1Tim 6:11

+ 4:1 Yuhn 5:22, Hav 10:42, Hav 17:31, 1Btr 4:5

+ 4:2 1Tim 5:20, Tit 1:13, Tit 2:15

+ 4:5 Mark 13:33-34, 1Btr 1:13, Efs 6:18, 1Sal 5:6, 2Tim 1:8, 2Tim 2:3

+ 4:6 Hav 21:13, Flp 2:17, 2Btr 1:14, Flp 1:23

+ 4:7 1Tim 6:12, Yahd 1:3, Hav 20:24

+ 4:8 Yoqb 1:12

+ 4:10 Kol 4:14, Flm 1:24, Mark 4:19, 2Kor 2:13, Gal 2:1, Kol 4:14, Flm 1:24

+ 4:11 Hav 12:12, Hav 15:37-38, Kol 4:10

+ 4:12 Hav 20:4, Tit 3:12

+ 4:13 Hav 16:8

+ 4:14 1Tim 1:20, Zab 61:13, Hik 24:12

+ 4:17 Zab 21:22

+ 4:19 Hav 18:2, Rim 16:3, 1Kor 16:19, 2Tim 1:16

+ 4:20 Hav 20:4, Hav 21:29

Titus

Titus

Kirish

1

2

3

Kirish

PAVLUSNING

TITUSGA

MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi havoriy Pavlusdir. Pavlus bu maktubini Krit orolidagi yosh, sadoqatli hamkori Titusga yozgan. Titus, Timoʻtiy singari, Pavlusning eng yaqin hamkorlaridan biri edi. Galatiyaliklarga yozgan maktubida Pavlus Titusning yunon ekanligini aytib oʻtadi[1].

Titus Pavlus bilan birgalikda Krit orolida Masih haqidagi Xushxabarni eʼlon qilib, dastlabki imonlilar jamoatlariga asos solgan edi. Pavlus Kritdan ketishidan oldin, jamoatlarda tartib–qoida oʻrnatish vazifasini Titusning zimmasiga yuklagan edi.

Maktubning boshida muallif jamoat yetakchilari haqida soʻz yuritadi. Ular Kritdagi badfeʼl odamlardan ajralib turishi, ibratli va bir qator xislatlarga ega boʻlishlari kerakligi haqida yozadi. Pavlus Titusni soxta ustozlardan uzoqroq yurish haqida ogohlantiradi. Maktubning davomida esa, jamoatdagi yoshu qarilarga, qullarga qay tarzda taʼlim berish kerakligi haqida nasihat qiladi. Soʻng masihiylarning feʼl–atvori qanday boʻlishi kerakligiga eʼtiborini qaratib, jamoatdagilarga muloyim va mehribon boʻlinglar, xayrli ishlarga bel bogʻlanglar, deb yozadi.

Pavlus bu maktubida Xudoning inoyatiga urgʻu beradi. Xudo Oʻz inoyati tufayli bizga Iso Masih orqali yangi hayot ato qilganini, ustimizga Oʻz Ruhidan moʻl qilib yogʻdirganini eslatib, endi abadiy hayotga umid bogʻlab yashashimiz kerakligini taʼkidlaydi.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Xudoning quli va Iso Masihning havoriysi boʻlgan men — Pavlusdan salom! Xudoning tanlangan odamlari imonda sobit boʻlsinlar va xudojoʻylikka chorlovchi haqiqatni bilib olsinlar deb, Xudo meni bu xizmatga tayinladi⁺. ²Havoriy sifatida men ularni abadiy hayotdan umidvor boʻlishga daʼvat etaman. Zero, Xudo abadiy hayotni azaldanoq vaʼda qilgan. U hech qachon yolgʻon vaʼdalar bermaydi. ³Belgilangan paytda Xudo abadiy hayotga chorlovchi Xushxabarni bizning voizligimiz orqali ayon etdi. Najotkorimiz Xudo bu Xushxabarni menga topshirib, uni eʼlon qilishimni buyurdi⁺. ⁴Qadrdonim Titus*, bizning eʼtiqodimiz bir, sen menga oʻz oʻgʻlimday boʻlib qolgansan. Otamiz Xudo va najotkorimiz Iso Masih senga inoyat va tinchlik ato qilsin⁺.

Titusning Krit orolidagi vazifalari

⁵Qolgan ishlarni bitirishing uchun men seni Krit orolida qoldirgan edim. Senga buyurganimdek, orolning har bir shahridagi imonlilar jamoati ustidan oqsoqollar tayinlagin⁺. ⁶Jamoat oqsoqoli yaxshi nom chiqargan boʻlishi shart. U oʻz xotiniga vafodor* boʻlsin. Uning farzandlari imonli boʻlib, shaloqlik va itoatsizlik aybidan xoli boʻlishsin⁺. ⁷Zero, jamoat yetakchisi Xudoning xonadonini boshqaruvchi sifatida kamchiliksiz boʻlishi lozim, yaʼni u takabbur, jahldor, mayxoʻr, zoʻravon yoki pulparast emas,⁺ ⁸balki mehmondoʻst, yaxshilikni sevadigan, vazmin, odil, oq koʻngil va nafsini tiygan odam boʻlsin. ⁹Haqiqatga oʻrgatilgan, Xushxabar aqidalariga qatʼiy rioya qiladigan inson boʻlsin. Shunda u boshqalarga ham sogʻlom taʼlimot bilan nasihat qila oladi, qarshilik qiluvchilarni esa fosh eta oladi.

¹⁰Axir, hech kimga itoat qilmaydigan, quruq gap sotadigan yolgʻonchi birodarlar bor, ayniqsa sunnatlilar* orasida bundaylar koʻp⁺. ¹¹Ularning safsatalarini toʻxtatish kerak. Zero, ular pul ishlash niyatida soxta taʼlimotlar oʻrgatib, butun oilalarni toʻgʻri yoʻldan ozdirmoqdalar⁺. ¹²Mana, ulardan chiqqan bir mutafakkir oʻz yurtdoshlari haqida shunday degan:

“Kritliklar doimo yolgʻon gapirishadi,

Ular yebtoʻymas dangasalardir,

Goʻyoki yirtqich hayvonlardir.”

¹³Bu gapda jon bor. Shuning uchun beboshlarga qattiq tanbeh ber, toki ular haq imonga qaytsinlar⁺. ¹⁴Yahudiylarning afsonalariga va haqiqatdan yuz oʻgirgan odamlarning koʻrsatmalariga quloq solmasinlar⁺. ¹⁵Qalbi pok odamlar uchun hamma narsa haloldir. Buzuq va imonsizlarning nazarida esa hamma narsa haromdir. Bundaylarning aqli ham, vijdoni ham bulgʻangan⁺. ¹⁶Ular, Xudoni bilamiz, deydilar–u, oʻz qilmishlari bilan Uni inkor etadilar. Bunday qabih, oʻzboshimcha odamlar hech bir xayrli ishga yaramaydilar⁺.

2–BOB

Jamoatdagi yoshu qarilarga va qullarga nasihatlar

2¹Titus, sen sogʻlom taʼlimot asosida nasihat qil. ²Yoshi katta erkaklarga ayt: ular mayxoʻrlikka berilmagan, hurmatga sazovor, vazmin, imonda mustahkam, mehribon va sabr–toqatli boʻlsinlar.

³Yoshi katta ayollarga ham tayinla, ular sharafli hayot kechirsinlar. Gʻiybat qilmasinlar, mayxoʻrlikka ruju qoʻymasinlar. Har qanday xayrli ishda ibrat koʻrsatib,⁺ ⁴kelinlarga pand–nasihat qilsinlar, ularga oʻz erlari va farzandlarini sevishni, ⁵vazmin, iffatli, roʻzgʻorga jonkuyar, mehribon, erlariga boʻysunadigan boʻlishni oʻrgatsinlar. Shunda hech kim Xudoning kalomini yomonlamaydi⁺.

⁶Yigitlarni ham bosiq boʻlishga undagin⁺. ⁷Har bir ishda yurish–turishing bilan oʻzing ularga oʻrnak boʻlgin. Taʼlim berganingda samimiy va jiddiy boʻl⁺. ⁸Toʻgʻri taʼlim bergin, shunda tanqidning oldini olgan boʻlasan va raqiblarimiz biz haqimizda yomon soʻz aytolmay, uyatga qoladilar⁺.

⁹Qullarga oʻrgat, ular doim oʻz xoʻjayinlariga itoat etib, ularni mamnun qilsinlar. Gap qaytarmasinlar,⁺ ¹⁰oʻgʻrilik qilmasinlar, har qanday vaziyatda toʻgʻri yoʻl tutib, ishonchga sazovor boʻlsinlar. Shunda qullar xulq–atvori bilan najotkorimiz Xudo haqidagi taʼlimotning tengi yoʻq goʻzalligini namoyon etadilar.

¹¹Zero, Xudo butun insoniyatga najot yoʻlini ochib berib, Oʻz inoyatini koʻrsatdi⁺. ¹²⁻¹³Bu inoyat orqali Xudo bizga shuni oʻrgatadiki, biz xudosiz hayotdan va dunyoviy orzu–ehtiroslardan voz kechishimiz kerak. Axir, bizning ajoyib umidimiz bor: biz najotkorimiz Iso Masihning kelishiga va buyuk Xudoning ulugʻvorligini koʻrishga umid bogʻlaganmiz. Masihning kelishini kutar ekanmiz, bu oʻtkinchi hayotimizda nafsni tiyishimiz, toʻgʻri va taqvodor hayot kechirishimiz lozim⁺⁺. ¹⁴Axir, Iso Masih bizni barcha illatlarimizdan xalos qilish uchun Oʻz jonini fido qildi. U bizni poklab, Oʻziga tegishli boʻlgan, yaxshilik qilishga bagʻishlangan aziz bir xalq qildi⁺.

¹⁵Aytganlarimning hammasini sen jamoatdagilarga oʻrgat. Xudo bergan hokimiyat bilan ularga nasihat qil, tanbeh ber. Seni birontasi kamsitishiga yoʻl qoʻyma⁺.

3–BOB

Xayrli ishlarga bel bogʻlang

3¹Sen jamoatdagilarga eslatib tur: ular davlat boshliqlariyu hokimlarga boʻysunsinlar, itoat etib, har qanday xayrli ishga tayyor boʻlsinlar⁺. ²Hech kimni yomonlamasinlar, janjallashmasinlar, boshqalarga nisbatan doim muloyim va mehribon boʻlsinlar⁺.

³Bir vaqtlar bizlar ham fahmsiz, itoatsiz, adashgan odamlar edik, har xil zavqu ehtiroslarning quli boʻlib, gina–kudurat va hasadgoʻylik bilan kun kechirardik, bir–birimizdan nafratlanadigan razil odamlar edik⁺. ⁴Ammo najotkorimiz Xudo bizga boʻlgan ezguligi va mehr–muhabbatini koʻrsatdi. ⁵Savob ishlarimiz tufayli emas, balki Oʻzining rahm–shafqati tufayli U bizni qutqardi. Muqaddas Ruh orqali gunohlarimizni yuvdi, bizni yangidan tugʻdirib, yangi hayot ato etdi⁺. ⁶Najotkorimiz Iso Masih orqali Xudo bizning ustimizga Muqaddas Ruhini moʻl–koʻl qilib yogʻdirdi⁺. ⁷Biz Isoning inoyati bilan oqlandik, endi abadiy hayotga umid bogʻlab, Xudo vaʼda qilgan barakalardan bahramand boʻla olamiz⁺. ⁸Bu gaplarning hammasi toʻgʻri va asoslidir.

Ushbu taʼlimotning foydasi katta. Jamoatdagilarga yaxshilab uqtir, ular oʻrgatganlarimning hammasiga rioya qilsinlar. Xudoga ishonganlar xayrli ishlarga astoydil bel bogʻlasinlar⁺.

⁹Sen esa ahmoqona bahslardan, shajaralar* hamda Tavrot qonunlari borasidagi munozarayu janjallardan oʻzingni olib qoch*. Bular foydasiz va behudadir⁺. ¹⁰Orangizga nizo urugʻini sepayotgan odamni bir–ikki marta ogohlantir, agar gapingga kirmasa, u bilan aloqani uz⁺. ¹¹Oʻzing bilasan–ku, bunday odamning fikri buzuq. Uning qilayotgan gunohlari oʻzini mahkum etadi.

Soʻnggi koʻrsatmalar va salomlar

¹²Artemas yoki Tixikusni sening yoningga yuborganimdan keyin, Nikopolis shahriga*, mening oldimga tezroq kelishga harakat qil. Chunki men qishni shu yerda oʻtkazishga qaror qildim⁺. ¹³Qoʻlingizdan kelgancha qonunshunos Zinas va Apollosga* yordam qilinglar, safarga chiqishlari uchun kerakli hamma narsani ularga bekamu koʻst qilib yetkazib beringlar⁺. ¹⁴Toki jamoatdagilar ham xayrli ishlarga astoydil bel bogʻlashga odatlansinlar, boshqalarning zaruriy ehtiyojlarini qondirsinlar, shunda hayotlari samarasiz boʻlmaydi⁺.

¹⁵Yonimdagilarning hammasi senga salom yoʻllayaptilar. Bizni yaxshi koʻradigan imondagi birodarlarimizga salom aytgin.

Xudoning inoyati hammangizga yor boʻlsin*.

[1] …Pavlus Titusning yunon ekanligini aytib oʻtadi — Galatiyaliklar 2:3 ga qarang.

1:4 Titus — Pavlusning hamkori va yordamchisi (2 Korinfliklar 8:23, Galatiyaliklar 2:1 ga qarang).

1:6 …oʻz xotiniga vafodor… — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi …bir ayolning eri…. 1 Timoʻtiy 3:2 izohiga qarang.

1:10 sunnatlilar — Pavlus bu oʻrinda Xudoga manzur boʻlish uchun sunnat qilinish kerak, deb oʻylagan odamlarga ishora qiladi. Pavlusning oʻzi sunnatga qarshi boʻlmagan, ammo najot topish uchun sunnat qilinish kerak, degan taʼlimotga qatʼiyan qarshi edi (Havoriylar 15:1-2 ga qarang).

3:9 shajaralar — 1 Timoʻtiy 1:4 izohiga qarang.

3:9 …ahmoqona bahslardan…oʻzingni olib qoch — 1 Timoʻtiy 1:3-7, 4:7 ga qarang.

3:12 Nikopolis shahri — Rim imperiyasiga qarashli Axaya viloyatining gʻarbida, Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan.

3:13 Apollos — Havoriylar 18:24-19:1, 1 Korinfliklar 3:1-9 ga qarang.

3:15 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Mark 13:20, Luqo 18:7, Rim 8:33, Kol 3:12, 1Tim 2:4, Luqo 1:69-70, Rim 1:2, Sah 23:19, 1Sh 15:29

+ 1:3 1Tim 2:6, 1Tim 6:15, 1Tim 1:11

+ 1:4 1Tim 1:2, 2Tim 1:2

+ 1:5 Hav 14:23

+ 1:6 1Tim 3:2-4

+ 1:7 1Btr 5:2, 1Tim 3:8

+ 1:10 1Tim 1:6, Hav 11:2, Gal 2:12

+ 1:11 2Btr 2:3, 1Tim 6:5

+ 1:13 1Tim 5:20, 2Tim 4:2, Tit 2:15

+ 1:14 1Tim 1:4

+ 1:15 Mark 7:15-16, Hav 10:15, Rim 14:20, 1Tim 4:3-4

+ 1:16 1Yuh 2:4

+ 2:3 1Tim 3:11

+ 2:5 Ibt 3:16, 1Btr 3:1-2, Efs 5:22, 1Tim 2:11

+ 2:6 1Tim 5:1

+ 2:7 1Btr 5:3, Flp 3:17, 2Sal 3:9, 1Tim 4:12

+ 2:8 1Tim 5:14

+ 2:9 1Btr 2:18, Efs 6:5, Kol 3:22, 1Tim 6:1

+ 2:11 1Tim 2:4

+ 2:12 1Btr 4:2

+ 2:13 2Btr 1:1, Ibr 9:28

+ 2:14 Efs 2:10, Tit 3:8, Mat 20:28

+ 2:15 Tit 1:13, 1Tim 4:12

+ 3:1 1Btr 2:13, Rim 13:1

+ 3:2 1Tim 3:3

+ 3:3 Yuhn 8:34, 2Btr 2:19, Rim 6:16-20

+ 3:5 Rim 3:27, Efs 2:4, Efs 2:8, 2Tim 1:9, Yuhn 13:8, 1Kor 6:11, Efs 5:26, Ibr 10:22, Yuhn 3:3, 1Btr 1:3, Efs 2:5

+ 3:6 Hav 2:33, Hav 10:45, Rim 5:5

+ 3:7 Hav 15:11, Rim 3:24, Efs 2:8, Tit 2:11, Rim 8:17

+ 3:8 1Tim 1:15, 2Tim 2:11, Efs 2:10, Tit 2:14

+ 3:9 1Tim 1:4, 2Tim 2:14, 2Tim 2:16

+ 3:10 Mat 18:15-17

+ 3:12 Hav 20:4, 2Tim 4:12

+ 3:13 Hav 18:24, 1Kor 1:12

+ 3:14 2Btr 1:8

Filimoʻn

Filimoʻn

Kirish

1

Kirish

PAVLUSNING

FILIMOʻNGA

MAKTUBI

Kirish

Mazkur maktub muallifi havoriy Pavlusdir. Pavlus ushbu maktubini Filimoʻn ismli masihiyga yoʻllaydi. Ehtimol, Filimoʻn Kolosa shahridagi jamoatning aʼzosi boʻlgandir. Filimoʻnning Oʻnisimus degan quli bor edi. Bu qul xoʻjayinidan qochib ketib, taqdir taqozosi bilan Pavlusni uchratib qoladi. Pavlus oʻsha vaqtda qamoqda[1] boʻladi. Oʻnisimus Pavlus orqali imonga keladi.

Pavlus bu maktubni Filimoʻnga quli Oʻnisimus bilan yarashishni iltimos qilib yozadi. Soʻng Oʻnisimusga maktubni berib, uni Filimoʻnning oldiga qaytarib yuboradi. Pavlus Filimoʻndan Oʻnisimusni nafaqat qul, balki masihiy birodar sifatida qabul qilishini soʻraydi.

Filimoʻnga maktub juda qisqa boʻlgani uchun boblarga boʻlinmagan.

1–BOB

Duoyi salom

1¹Iso Masihga qilgan xizmatim tufayli qamoqda boʻlgan* men — Pavlusdan hamda birodarimiz Timoʻtiydan* sevikli hamkorimiz Filimoʻnga salom!⁺ ²Singlimiz* Affiya bilan safdoshimiz Arxippusga, shuningdek, xonadoningda yigʻilib turadigan imonlilar jamoatiga ham salom yoʻllaymiz⁺. ³Otamiz Xudo va Rabbimiz Iso Masih sizlarga inoyat va tinchlik ato qilsin.

Xudoga shukrona

⁴Ey Filimoʻn, men ibodat qilganimda seni eslab, har doim Xudoyimga shukur aytaman⁺. ⁵Chunki sening Rabbimiz Isoga boʻlgan imoning va barcha aziz birodarlarga boʻlgan muhabbating haqida eshitib turibman. ⁶Ibodatim shuki, birgalikda baham koʻrayotgan imonimiz sening hayotingda samara bersin. Iso Masih uchun qilishimiz kerak boʻlgan yaxshiliklarni chuqurroq tushunishingga olib kelsin⁺. ⁷Birodarim, sen tufayli birodarlarning koʻngli tinch. Sening mehr–muhabbating menga katta sevinch va tasalli berdi.

Pavlus qul Oʻnisimus uchun iltimos qiladi

⁸Filimoʻn, sen ham, men ham Masihga ishonamiz. Shuning uchun men senga, oʻz burchingni bajargin, deb buyurishga haddim sigʻadi⁺. ⁹Ammo sen meni yaxshi koʻrganing uchun iltimos qilishni afzal koʻrdim. Iso Masih tufayli qamoqda boʻlgan, yoshi oʻtib qolgan men, Pavlus, ¹⁰mahbusligimda imon orqali menga oʻgʻil boʻlib qolgan Oʻnisimus* uchun sendan iltimos qilyapman⁺. ¹¹⁻¹²Oʻnisimus bir vaqtlar senga foydasiz edi. Endi esa u senga ham, menga ham foydalidir*. Koʻzimning oqu qorasiday boʻlib qolgan Oʻnisimusni sening oldingga qaytarib yubordim.

¹³Men Xushxabarni targʻib qilganim uchun qamoqda yotibman. Oʻnisimusning yonimda qolishini, sening oʻrningga menga xizmat qilishini xohlar edim. ¹⁴Ammo sening roziligingsiz hech bir ish qilishni xohlamadim, chunki sening iltifotingni majburiy emas, balki ixtiyoriy boʻlishini istadim. ¹⁵Balki, sen Oʻnisimusni abadiy qaytarib olishing uchun u sendan vaqtinchalik ajralgandir*. ¹⁶Endi u senga faqatgina qul emas, balki quldan yuqori, sevikli birodaringdir. Men uni juda qadrlayman. Ishonchim komilki, u senga qul sifatida ham, Rabbimiz Iso orqali birodaring sifatida ham yanada qadrliroqdir⁺.

¹⁷Agar sen meni Rabbimiz xizmatidagi safdoshing deb bilsang, Oʻnisimusni meni qabul qilganday qabul qilgin. ¹⁸Mabodo, u senga zarar keltirgan boʻlsa yoki sendan qarzdor boʻlsa, buni mening zimmamga yukla. ¹⁹Men, Pavlus, quyidagini oʻz qoʻlim bilan yozyapman*: men qarzingni toʻlayman. Sen oʻz hayoting uchun* mendan qarzdor ekanligingni aytishimning esa hojati yoʻq⁺. ²⁰Ha, birodarim, Rabbimiz Iso tufayli mendan bu iltifotingni ayama! Masih haqi–hurmati jonimga oro kirgin! ²¹Sen mening soʻzlarimga quloq solib, aytganlarimni qilasan, ha, bundan ham koʻprogʻini bajarasan, deb ishonganim uchun bularni yozdim.

²²Bundan tashqari, menga biror turar joy ham tayyorlab qoʻygin. Chunki Xudo ibodatlaringizni eshitib, meni yana sizlarning oldingizga qaytarishiga ishonaman.

Soʻnggi salomlar

²³⁻²⁴Men bilan birga Iso Masih nomi uchun mahbus boʻlgan Epafras, hamkorlarim Mark*, Aristarxus, Dimas, Luqo* senga salom yoʻllayaptilar⁺⁺.

²⁵Rabbimiz Iso Masihning inoyati sizlarga yor boʻlsin*.

[1] qamoqda — 1–oyatning birinchi izohiga qarang.

1:1 qamoqda boʻlgan — bu paytda Pavlus Rimda mahbus boʻlgani ehtimoldan holi emas (Havoriylar 28:16, 30 ga qarang).

1:1 Timoʻtiy — ilk jamoatning yetakchisi boʻlib, havoriy Pavlusning hamkori (Havoriylar 16:1-3, Filippiliklar 2:20-22 ga qarang).

1:2 Singlimiz — ularning tugʻishgan singlisi emas, balki imonli ayollarga shunday murojaat qilingan.

1:10 Oʻnisimus — Pavlus Rimda mahbus boʻlganda Oʻnisimus u orqali imonga kelgan va shu sababdan Pavlusga juda yaqin boʻlib qolgan edi. Kolosaliklar 4:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

1:11-12 foydasiz…foydali — Oʻnisimus ismining maʼnosi foydali boʻlib, bu oyatlarda soʻz oʻyini ishlatilgan.

1:15 Balki, sen Oʻnisimusni abadiy qaytarib olishing uchun u sendan vaqtinchalik ajralgandir — Oʻnisimus Filimoʻnning uyidan qochib ketganda hali masihiy emas edi. U Rimda imonga kelib, Filimoʻnning oldiga masihiy birodar sifatida qaytib ketayotgan edi. Endi ular imonli birodarlar boʻlib, Masihda abadiy hayotga ega edilar va ularning oʻzaro munosabati butunlay oʻzgargan edi.

1:19 …oʻz qoʻlim bilan yozyapman — 1 Korinfliklar 16:21 izohiga qarang.

1:19 …oʻz hayoting uchun… — Filimoʻn Pavlus orqali Iso Masihga imon keltirgan boʻlishi mumkin.

1:23-24 Mark — Kolosaliklar 4:10 ning oxirgi izohiga qarang.

1:23-24 Luqo — Kolosaliklar 4:14 izohiga qarang.

1:25 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Efs 3:1, Flp 1:7, Hav 16:1

+ 1:2 Kol 4:17

+ 1:4 Rim 1:8-9

+ 1:6 Flp 1:9, Kol 1:9

+ 1:8 1Sal 2:6-7

+ 1:10 1Kor 4:15, Kol 4:9

+ 1:16 Mat 23:8, 1Kor 7:22, Kol 4:9

+ 1:19 1Kor 16:21, Gal 6:11, Kol 4:18, 2Sal 3:17

+ 1:23 Kol 1:7, Kol 4:12

+ 1:24 Hav 27:2, Kol 4:10, Kol 4:14, 2Tim 4:10

Ibroniylar

Ibroniylar

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Kirish

IBRONIYLARGA

MAKTUB

Kirish

Mazkur maktub muallifi oʻzi haqida hech qanday maʼlumot qoldirmagan. Ammo maktubning mazmunidan muallif — Tavrot qonunlarini mukammal biladigan, masihiylarning orasida obroʻ–eʼtibor qozongan yahudiy ekanini koʻrishimiz mumkin. Mazkur maktub xat uslubida emas, koʻproq nutq uslubida yozilgan boʻlib, koʻngilni koʻtaruvchi dalda soʻzlarga, tanbeh va nasihatlarga boydir.

Muallif ushbu maktubini Iso Masihga imon keltirgan yahudiylarga yoʻllagan. Masihga imon keltirgan yahudiylar oʻsha davrda koʻp qarshiliklarga duch kelib, yahudiy diniga qaytmoqchi boʻlganlar. Muallif esa ularga dalda berib, Iso Masihga boʻlgan imonni mahkam tutishga va oxirigacha Unga sodiq qolishga undaydi.

Maktubda Iso Masihning ulugʻvorligiga alohida urgʻu beriladi. U farishtalardan ham, qadimgi paygʻambarlardan ham, eski ahd qonunlarini joriy qilgan Musodan ham, ruhoniylardan ham ulugʻ va har jihatdan yuksak ekanligi koʻrsatiladi. Iso Masih Xudo tomonidan tanlangan abadiy Oliy ruhoniydir. Shu sababdan muallif kitobxonlarning butun eʼtiborini Oliy ruhoniy Iso Masihga qaratadi. Zero, U insonlarni gunohdan xalos etish uchun xochda oʻldi, soʻng tirilib, osmonga koʻtarildi. U insonlar uchun Xudoning huzuriga yoʻl ochib berdi, yangi ahdning vositachisi boʻldi. Modomiki, eski ahd davrida aytilgan barcha bashoratlar va Xudoning vaʼdalari bu yangi ahdda amalga oshgan ekan, Iso Masih bizni cheksiz qut–barakalardan bahramand qildi.

Masihning ezguligini tatib koʻrgan boʻlsa ham, imondan qaytgan va shu orqali Masihni oyoq osti qilgan odamlarni muallif qatʼiy ogohlantiradi. Saboq tariqasida u oʻtmishdagi itoatsiz odamlarning qismatini misol qilib keltiradi, ular Xudodan qanday jazo olganini kitobxonga eslatib oʻtadi. Bundan tashqari, oʻtmishdagi imon qahramonlarining hayotini namuna tariqasida keltiradi. Ularni Xudoga boʻlgan sadoqati uchun olqishlaydi. Shu orqali muallif imonlilarni Masihga sodiq qolishga va barcha sinovlarga bardosh berishga undaydi. Maktub davomida kundalik hayotga oid amaliy koʻrsatmalar ham beriladi.

1–BOB

Xudo Oʻz Oʻgʻli orqali oxirgi soʻzini ayon qildi

1¹Xudo qadimda ota–bobolarimizga* koʻp marta va turli tarzda paygʻambarlar orqali gapirgan edi. ²Bu oxirgi kunlarda* esa U bizga Oʻz Oʻgʻli orqali gapirdi. Xudo koinotni Oʻgʻli orqali yaratgan va Uni butun borliqning vorisi qilib tayin etgan⁺. ³Oʻgʻil — Xudo shuhratining porlashi, Xudo borligʻining aniq suratidir. U Oʻzining qudratli kalomi bilan koinotni asrab turibdi. U Oʻz jonini fido qilib, bizni gunohlardan pokladi, soʻng samoda Ulugʻvor Xudoning oʻng tomonida oʻtirdi*⁺.

Xudoning Oʻgʻli — farishtalardan oliy

⁴Darhaqiqat, Xudo Masihga “Oʻgʻil” deb ulugʻ nom berdi. Bu nom Masih farishtalardan nihoyatda yuksak martabaga ega ekanligini koʻrsatib turibdi⁺. ⁵Axir, Xudo bironta farishtaga:

“Sen Mening Oʻgʻlimsan,

Bugun Men Senga Ota boʻldim”*,

— deb aytmagan! Yoki:

“Men Unga Ota boʻlaman,

U esa Menga Oʻgʻil boʻladi”*,

— demagan!⁺ ⁶Toʻngʻich Oʻgʻlini* bu dunyoga* yana yuborishidan oldin esa Xudo shunday deb aytadi*:

“Hamma farishtalarim Unga sajda qilsinlar.”⁺

⁷Farishtalar haqida esa Xudo:

“Men Oʻz malaklarimni shamollarga aylantiraman,

Xizmatkorlarimni lovullagan olov qilaman”*,

— degandi⁺. ⁸Ammo Oʻz Oʻgʻliga U shunday degan:

“Sen Xudosan, Sening taxting abadiydir,

Adolat hassasi shohliging hassasidir.

⁹Sen solihlikni sevasan, qabihlikdan nafratlanasan.

Shu bois Men Seni doʻstlaringdan ustun qildim,

Ha, Men, Xudoying, shodlik moyini Senga surtdim.”*⁺

¹⁰Oʻgʻliga yana shunday degan:

“Sen Rabbiysan,

Azalda zaminning poydevorini Sen qoʻygansan,

Samolarni Oʻz qoʻllaring ila yaratgansan.

¹¹Ular yoʻq boʻlib ketar, Sen turaverasan,

Yeru osmon kiyim kabi eskirib ketadi.

¹²Keraksiz libosday ularni taxlab qoʻyasan,

Toʻzib ketgan kiyimday ularni almashtirasan.

Sen esa hech oʻzgarmassan,

Sen to abad yashaysan.”*⁺

¹³Xudo bironta farishtaga:

“Dushmanlaringni oyoqlaring ostiga poyandoz qilmagunimcha,

Sen Mening oʻng tomonimda oʻtirgin”*,

— deb aytmagan⁺. ¹⁴Axir, farishtalar bor–yoʻgʻi xizmatchi ruhlardir! Xudo ularni abadiy hayotdan bahramand boʻladigan odamlarga xizmat qilish uchun yuborgan⁺.

2–BOB

Buyuk najotga eʼtiborsiz boʻlmaylik

2¹Shu sababdan biz butun eʼtiborimizni eshitganlarimizga qaratishimiz kerak. Shunda haqiqatdan ogʻib ketmaymiz. ²Farishtalar orqali ota–bobolarimizga* berilgan Xudoning qonuni* majburiy edi. Agar oʻsha qonunni buzgan va unga itoat etmagan odamlar har bir qilmishiga yarasha jazolangan boʻlsa, ³nahotki biz buyuk najot xabariga eʼtiborsiz qolsak, jazodan qochib qutula olamiz?! Axir, dastlab bu najot xabarini bizga Rabbimiz Isoning Oʻzi eʼlon qildi–ku. Rabbimizga quloq solgan shohidlar bu xabarning haqiqiyligini bizga tasdiqlashdi. ⁴Xudo ham bu xabarni tasdiqladi: U alomatu moʻjizalar va turli ajoyibotlar koʻrsatdi, Oʻz xohish–irodasi boʻyicha, Muqaddas Ruhning inʼomlarini ulashib berdi⁺.

Bizga najot berish uchun Iso inson boʻlib keldi

⁵Biz aytayotgan kelajak dunyoni Xudo farishtalarga tobe qilmadi⁺. ⁶Aksincha, Muqaddas bitiklarda Xudoga shunday deb aytilgan:

“Inson zoti nedirki, u haqda oʻylagaysan?!

Inson oʻgʻli* nedirki, Sen uni ardoqlagaysan?!

⁷Sen uni qisqa vaqtgagina farishtalardan past qilding,

Keyin esa izzatu sharaf tojini unga kiygizding*.

⁸Bor narsani uning oyogʻi ostiga qoʻyding.”*

“Bor narsani uning oyogʻi ostiga qoʻyding” degani — Xudo butun borliqni oʻsha Insonning hokimiyatiga tobe qilganini bildiradi. Hozirgi kunda esa butun borliq Unga tobe boʻlganini biz koʻrayotganimiz yoʻq⁺. ⁹Ammo “qisqa vaqtgagina farishtalardan past boʻlgan” Insonni, yaʼni Isoni biz koʻrib turibmiz. U inson boʻlib keldi, Xudoning inoyati tufayli butun insoniyat uchun azob chekib, oʻldi. Shu sababdan endi “izzatu sharaf tojini kiydi.”⁺

¹⁰Xudo hamma narsani yaratgan va hamma narsa Uning ulugʻvorligi uchun mavjuddir. U koʻp insonlarni Oʻz ulugʻvorligidan bahramand qilish uchun najotga erishtirmoqchi boʻldi. Iso odamlarni najotga boshlab borsin deb, Xudo Uni azob–uqubatlar orqali barkamol Sardor qilib tayyorladi⁺. ¹¹Insonlarni gunohlardan poklovchi Iso va poklangan insonlarning hammasi bir oilaga mansubdir. Shu sababdan Iso ularni birodarlarim deb atashdan or qilmay, Xudoga shunday deydi:⁺

¹²“Birodarlarimga Sen haqingda aytaman,

Jamoa orasida Senga hamdu sano oʻqiyman.”*⁺

¹³Iso yana shunday deydi:

“Umidim Xudodadir”,

soʻng yana aytadi:

“Xudo bergan farzandlarim bilan birga Men shu yerdaman!”*⁺

¹⁴Bu farzandlar foniy bandalar boʻlganlari uchun, Iso ham, ular singari, inson boʻldi. Zero, U Oʻz oʻlimi orqaligina oʻlim keltiruvchi iblisning qudratini yoʻq qila oldi⁺ ¹⁵va umr boʻyi oʻlim qoʻrquviga qul boʻlgan odamzodni ozod qilishga muvaffaq boʻldi. ¹⁶Iso farishtalarni emas, balki Ibrohimning naslini* qullikdan qutqargani aniq. ¹⁷Shu sababdan, U har jihatdan birodarlariga oʻxshagan boʻlishi shart edi. Shundagina U xalqni gunohlaridan poklay oladigan, Xudoning xizmatidagi rahmdil va sodiq Oliy ruhoniy boʻla olardi⁺. ¹⁸Isoning Oʻzi sinovdan oʻtib, azob chekdi. Shuning uchun U sinovdan oʻtayotganlarga yordam bera oladi⁺.

3–BOB

Iso Masih — Muso paygʻambardan yuqori

3¹Ey birodarlarim, sizlar Xudoning aziz xalqisizlar. Xudo sizlarni Oʻz huzuriga kirishga daʼvat etgan. Kelinglar, Xudoning Elchisi va biz eʼtirof etgan eʼtiqodimizning Oliy ruhoniysi Iso haqida mulohaza qilaylik. ²Xudo Isoni Oliy ruhoniy qilib tayinladi. Muso Xudoning xonadonida sodiq xizmatkor boʻlgani kabi, Iso ham Xudoga sodiq boʻldi⁺. ³Biroq Iso Musodan koʻra, koʻproq ulugʻvorlikka loyiq boʻldi. Axir, uyning oʻzi emas, uni qurgan odam koʻproq eʼtiborga sazovor–ku! ⁴Albatta, har bir uyning quruvchisi bor, ammo aslida butun borliqning binokori — Xudo. ⁵Muso sodiq qul edi*. U Xudoning butun xalqi orasida eng ishonchlisi boʻlib, uning xizmati kelajakda oshkor boʻladigan ilohiy haqiqatning sharpasi edi, xolos⁺. ⁶Masih esa sodiq Oʻgʻil edi. Unga Xudoning xonadonini boshqarish topshirildi. Xudoning xonadoni esa bizmiz. Biz faqat jasur boʻlib, umidimizni mahkam tutishimiz kerak*. Axir, biz bu umidimiz bilan faxrlanamiz.

Imondan qaytmanglar!

⁷Shunday ekan, Muqaddas Ruhning aytgan ushbu gaplarini yodingizda tuting:

“Qaniydi, bugun Mening ovozimga quloq solsangiz!

⁸Menga qarshi isyon qilgan otalaringizday tosh yurak boʻlmanglar,

Meni sahroda sinagan oʻsha ajdodlaringizday* boʻlmanglar.

⁹Otalaringiz qirq yil qilgan ishlarimni koʻrsa ham,

U yerda Meni sinab koʻrdilar.

¹⁰Shu bois Men bu nasldan gʻazablanib, dedim:

«Ular doim Mendan yuz oʻgirishadi,

Amrlarimga boʻysunishdan bosh tortishadi.»

¹¹Shuning uchun gʻazablanib, ont ichdim:

«Ular farogʻat diyorimga kirmaydi», dedim.”*⁺

¹²Ey birodarlarim, ehtiyot boʻlinglar! Yomon niyatga qalbingizdan oʻrin bermanglar, Xudoga boʻlgan ishonchingizni yoʻqotmanglar. Aks holda, bu illatlar sizlarni barhayot Xudodan qaytaradi. ¹³Har kunni Muqaddas bitiklardagi “bugun” deb bilib, bir–biringizga nasihat qilinglar. Tagʻin birortangiz gunohga aldanib, yuragingizni tosh qilmanglar. ¹⁴Axir, biz Masihga sherik boʻldik. Faqat boshida ega boʻlgan imonimizni oxirigacha mahkam tutishimiz lozim. ¹⁵Bir–biringizga Zaburdagi shu soʻzlarni eslatib turinglar:

“Qaniydi, bugun Mening ovozimga quloq solsangiz!

Menga qarshi isyon qilgan otalaringizday tosh yurak boʻlmanglar!”⁺

¹⁶Oʻshanda Xudoning ovozini eshitib turib, isyon qilgan kim edi? Muso Misrdan olib chiqqanlarning hammasi!*⁺ ¹⁷Qirq yil davomida Xudo kimdan gʻazablangandi? Gunoh qilgan odamlardan! Ular hammasi oʻldi, sahro ularga qabr boʻldi⁺. ¹⁸Xudo ont ichib: “Ular farogʻat diyorimga kirmaydi”, deya kim haqida aytgan edi? Albatta itoatsiz odamlar haqida!⁺ ¹⁹Demak, ular Xudoga ishonmaganlari uchun farogʻat diyoriga kira olmadilar⁺.

4–BOB

Xudo Oʻz xalqiga vaʼda qilgan farogʻat

4¹Xudoning farogʻat diyoriga kirish haqidagi vaʼdasi hanuz kuchda qolgan. Shuning uchun ehtiyot boʻlaylik, tagʻin vaʼda qilingan farogʻat diyoriga kirishga nomunosib boʻlib qolmaylik⁺. ²Axir, farogʻat diyori haqidagi Xushxabar Isroil xalqiga sahroda eʼlon qilinganday, bizga ham eʼlon qilindi. Ammo ular bu xabarni eshitsalar ham, uning qadriga yetmadilar. Ular bizga oʻxshab, bu xabarni eshitdilar, ammo unga ishonmadilar. ³Biz ishonganimiz uchun farogʻat diyoriga kiramiz. Ishonmaganlar haqida esa Xudo shunday degandi:

“Shuning uchun gʻazablanib, ont ichdim:

«Ular farogʻat diyorimga kirmaydi.»”*

Holbuki, Xudo farogʻat diyorini dunyoni yaratgandayoq tayyorlab qoʻygan⁺. ⁴Chunki yaratilishning yettinchi kuni haqida Muqaddas bitiklarda shunday deyilgan:

“Yettinchi kuni Xudo hamma ishlarini bitirib, dam oldi.”*

Ammo baʼzi odamlar Xudoning farogʻat diyoriga kirmadilar⁺. ⁵Yuqoridagi parchada aytilganday:

“Ular farogʻat diyorimga kirmaydi.”⁺

⁶Bundan anglashiladiki, farogʻat haqidagi Xushxabarni birinchi boʻlib eshitganlar oʻz itoatsizligi uchun farogʻat diyoriga kirmagan edilar. Ammo baʼzi kishilarga u yerga kirish uchun imkoniyat bor⁺. ⁷Xudo oʻsha kishilarni koʻzda tutib, “bugun” deb atalgan yana bir kunni* tayin qildi. Koʻp yillardan keyin bu kun haqida U Dovud orqali gapirdi. Xudoning bu gapini men oldin ham aytib oʻtganman*:

“Qaniydi, bugun Mening ovozimga quloq solsangiz!

Tosh yurak boʻlmanglar!”⁺

⁸Agar Yoshua* Isroil xalqini farogʻatga erishtirganda edi, oʻshandan keyin Xudo boshqa bir kun haqida gapirmagan boʻlardi⁺. ⁹Xullas, Xudoning xalqini Shabbat kuniga* oʻxshagan farogʻat kutmoqda. ¹⁰Xudoning farogʻat diyoriga kirganlar, Xudo kabi oʻz ishlaridan dam oladilar, chunki Xudo ham dunyoni yaratib boʻlgandan keyin dam olgan edi. ¹¹Shunday ekan, farogʻat diyoriga kirishga jon kuydiraylik. Aks holda, biz ham Isroil xalqiday itoatsizlik qilib, farogʻatdan bebahra qolamiz.

Xudo kalomining taʼsirchanligi

¹²Xudoning kalomi jonli va taʼsirli, har qanday dudama qilichdan oʻtkirroqdir. U jon bilan ruhni, boʻgʻinlar bilan ilikni ajratgudek suqilib kiradi. Xudoning kalomi xayolu yurakning niyatlarini fosh etadi⁺. ¹³Butun borliq Xudoning koʻzi oldida yap–yalangʻoch va ochiqdir. Hech kim va hech narsa Undan pinhon emas. Biz Unga hisob beramiz!⁺

Ulugʻ Oliy ruhoniyimiz Iso

¹⁴Shunday ekan, oʻzimiz eʼtirof etgan eʼtiqodimizni mahkam tutaylik! Zotan, bizning ulugʻ Oliy ruhoniyimiz bor. Xudoning samodagi huzuriga kirib borgan bu Oliy ruhoniyimiz Xudoning Oʻgʻli Isodir⁺. ¹⁵U ojizliklarimizga hamdard boʻla oladi. Axir, U biz kabi har tomonlama sinalgan, lekin bizga oʻxshab gunoh qilmagan⁺. ¹⁶Kelinglar, inoyatli Xudoyimizning taxtiga jasorat bilan yaqinlashaylik. Shunda U bizga marhamat koʻrsatadi, Uning inoyati zarur vaqtda bizga yordam beradi⁺.

5–BOB

5¹Har bir oliy ruhoniy insonlar orasidan tanlab olinadi. U Xudoga gunohlar uchun nazrlar va qurbonliklar keltirib, xalq vakili boʻlib xizmat qiladi⁺. ²Gʻaflatda gunoh qilib qoʻygan odamlarni oliy ruhoniy tushunadi, chunki u oʻzi ham inson, kamchiliklari bor⁺. ³Shu sababdan u nafaqat xalqning gunohlari uchun, balki oʻzining gunohlari uchun ham qurbonliklar keltirishi zarur⁺. ⁴Hech kim oʻz xohishi bilan oliy ruhoniy boʻla olmaydi, balki Horunga* oʻxshab Xudo tomonidan tayinlanadi⁺.

⁵Shu tariqa, Masih ham oliy ruhoniylik sharafiga intilmadi, bunday martabaga U daʼvogarlik qilmadi. Aksincha, Unga:

“Sen Mening Oʻgʻlimsan,

Bugun Men Senga Ota boʻldim”*,

— deb aytgan Xudo Uni Oliy ruhoniy qilib tayinladi⁺. ⁶Zero, boshqa bir joyda Xudo Unga shunday degan:

“Sen Maliksidiq* singari,

To abad ruhoniysan.”*⁺

⁷Masih bu dunyoda yashagan paytda koʻz yosh toʻkib, Xudoga faryod qildi, Unga iltijo qilib yolvordi*. Chunki Xudo Uni oʻlimdan qutqarishga qodir ekanligini Masih bilar edi. U Xudoni yuksak darajada eʼzozlagani uchun Uning iltijosi ijobat boʻldi⁺. ⁸Garchi U Xudoning Oʻgʻli boʻlsa ham, azob–uqubat chekib, itoatkorlikning asl maʼnosini angladi⁺. ⁹Xudo azoblar orqali Masihni barkamol qildi. Shunday qilib, Unga itoat qilganlarning hammasi uchun Masih abadiy najot manbai boʻldi⁺. ¹⁰Xudo Masihni “Maliksidiq singari Oliy ruhoniy” deb eʼlon qildi.

Imonda ulgʻayinglar

¹¹Oliy ruhoniyimiz haqida sizlarga yana koʻp gapirgan boʻlardim–u, ammo qanday qilib sizlarga tushuntirishni bilmayman, chunki sizning aqlingiz oʻtmas boʻlib qolgan⁺. ¹²Sizlar oʻzlaringiz allaqachon ustozlik qilishingiz kerak edi! Ammo siz boshqalarga emas, boshqalar sizlarga Xudo kalomining ilk asoslarini oʻrgatishlari kerak. Sizlar hali ham sutga muhtojsiz! Quyuq ovqatni hazm qila olmaysiz⁺. ¹³Sut bilan oziqlanadigan har bir kishi hali chaqaloq. U toʻgʻri bilan notoʻgʻrining farqiga bormaydi. ¹⁴Quyuq ovqat esa ulgʻayganlar uchundir. Ular tajriba orttirib, yaxshini yomondan farqlay oladilar⁺.

6–BOB

6¹Shunday ekan, Masihning boshlangʻich taʼlimotida toʻxtab qolmaylik. Aksincha, imonda yetuk boʻlishga intilaylik. Hadeb taʼlimotning ilk asoslarini oʻrganavermaylik. Oʻlimga yetaklovchi ishlardan tavba qilish va Xudoga ishonish haqida,⁺ ²poklanish marosimlari* va qoʻl qoʻyib duo qilish haqida, oʻliklarning tirilishi va abadiy hukm haqida qayta–qayta taʼlim olishimiz shart emas⁺. ³Endi Xudoning madadi bilan yetuklik sari qadam tashlaylik.

Ogohlikka va umidvorlikka chorlovchi soʻzlar

⁴Nahotki Xudodan yuz oʻgirgan odamni yana tavbaga olib kelib boʻlsa?! Bunday odam Xudoning nurini koʻrib, samoviy inʼomdan lazzat olgan, Muqaddas Ruhdan bahramand boʻlib,⁺ ⁵Xudo kalomining ezguligini totib koʻrgan va kelajak dunyoning qudratini oʻz tajribasida koʻrgan. ⁶Agar shularga qaramay, u Xudodan qaytsa, ikki dunyoda ham tavba qilmaydi! Chunki bu qilmishi bilan Xudoning Oʻgʻlini goʻyo boshqatdan xochga mixlab, hammaning oldida Uni sharmanda qilayotganday boʻladi.

⁷Xudoning yoʻlidan yurgan odamni moʻl–koʻl yomgʻirga toʻygan yerga oʻxshatsa boʻladi. Bunday yer dehqonlar uchun yaxshi hosil yetishtirib, Xudodan baraka topadi. ⁸Xudodan qaytgan odam esa yantogʻu tikan bosgan yerga oʻxshaydi. Bunday yer foydasiz boʻlib, laʼnatga duchor boʻlish xavfi ostida qoladi. Oxir–oqibatda esa olovga yem boʻladi⁺.

⁹Sevimli birodarlarim, qattiq gapirganimga qaramay, sizlardan koʻnglim toʻq. Sizlar najotga eltuvchi toʻgʻri yoʻldan ketayotganingizga ishonchim komil. ¹⁰Axir, Xudo adolatlidir. U sizning ishingizni unutmaydi, Unga boʻlgan muhabbatingiz tufayli azizlariga qilgan va qilayotgan xizmatlaringizni yodida tutadi⁺. ¹¹Xizmatdagi bu shijoatingizni har biringiz oxirigacha asrashingizni chin dildan xohlaymiz. Chunki shundagina Masihga boʻlgan umidingiz soʻnmaydi⁺. ¹²Erinchoq boʻlmanglar. Aksincha, imoni va sabr–toqati tufayli Xudoning vaʼdalaridan bahramand boʻlgan birodarlardan oʻrnak olinglar⁺.

Xudoning oʻzgarmas vaʼdasi umid bagʻishlaydi

¹³Xudoning Ibrohimga bergan vaʼdasini eslanglar. Oʻshanda Xudo Oʻz nomi haqi qasam ichgandi. Zero, qasam ichish uchun Oʻzidan buyukroq biron zot yoʻq edi⁺. ¹⁴Oʻshanda Xudo qasam ichib, shunday degandi:

“Senga albatta qut–baraka beraman,

Naslingni son–sanoqsiz qilaman.”*⁺

¹⁵Ibrohim sabr–toqat qilib, berilgan vaʼdaga erishdi.

¹⁶Odamlar qasam ichganlarida oʻzlaridan buyukroq boʻlgan kimsaning ismi haqi qasam ichadilar. Qasam aytilgan gapning tasdigʻi hisoblanadi va har qanday bahsga xotima beradi⁺. ¹⁷Shunga oʻxshab, Xudo ham Oʻz vaʼdasini qasam bilan tasdiqladi. Chunki xalqiga baraka berishni vaʼda qilgan Xudo shu orqali Oʻz irodasining qatʼiy ekanligini aniq koʻrsatmoqchi edi⁺. ¹⁸Xudo yolgʻon gapirmaydi! Uning bergan vaʼdasi va ichgan qasami hech qachon oʻzgarmaydi. Xudoning tasdiqlagan vaʼdasidan endi biz kuchli dalda olib, U bergan umidni mahkam tutaylik. Axir, biz Xudodan panoh topganmiz⁺. ¹⁹Bu umid jonimiz uchun tebranmas, mustahkam langardaydir. Umidimiz bizni samoviy Chodirdagi* pardaning orqa tarafiga, Xudoning huzuriga olib kiradi⁺. ²⁰Iso bizdan oldin u yerga kirib, biz uchun yoʻl ochib berdi. U Maliksidiq* singari to abad Oliy ruhoniyimiz boʻldi⁺.

7–BOB

Ulugʻ ruhoniy Maliksidiq

7¹Maliksidiq* — Salim* shohi va Xudoyi Taoloning ruhoniysi edi. Ibrohim toʻrtta shohni magʻlub etib, qaytib kelayotganda, Maliksidiq uni kutib olgani chiqib, duo qilgan edi. ²Ibrohim esa qoʻlga kiritgan hamma oʻljasining oʻndan birini Maliksidiqqa bergandi.

Maliksidiq ismining maʼnosi “adolat shohi” demakdir. U yana “tinchlik shohidir”, chunki Salim “tinchlik” maʼnosini beradi⁺. ³Uning na otasi, na onasi, na nasabnomasi bor. Hayotining boshi ham, oxiri ham yoʻq. U Xudoning Oʻgʻli singari, to abad ruhoniy boʻlib qoladi.

⁴Maliksidiq qanchalik buyuk zot ekanligini bilib qoʻying! Hatto ulugʻ bobokalonimiz Ibrohim ham oʻljasining oʻndan birini unga bergandi. ⁵Levi naslidan boʻlgan ruhoniylar* esa Xudoning qonuni boʻyicha Isroil xalqidan, yaʼni oʻz birodarlaridan ushr* yigʻishlari kerak edi. Vaholanki, Isroil xalqining hammasi Ibrohimning avlodlaridir⁺. ⁶Maliksidiq Levi naslidan boʻlmasa–da, Ibrohimdan ushr oldi. Soʻng Ibrohimni — Xudoning vaʼdalarini olgan zotni duo qildi⁺. ⁷Hammamizga maʼlumki, duo qilgan odam duo olgan odamdan ulugʻroqdir. ⁸Ushr yigʻadigan ruhoniylar foniy bandalar edi. Ibrohimdan ushr olgan Maliksidiq esa, Muqaddas bitiklarda yozilishicha, hanuz barhayotdir. ⁹Hatto aytishimiz mumkinki, ushr oluvchi levi ruhoniylari ham Ibrohim orqali Maliksidiqqa ushr bergandilar. ¹⁰Chunki Maliksidiq Ibrohimni kutib olganda, levi ruhoniylari hali bobokaloni Ibrohimning pushti kamarida edilar.

Maliksidiqqa oʻxshash boshqa bir Ruhoniy

¹¹Levi ruhoniylari bizni barkamol qila olmaydilar. Shuning uchun Xudo Horunning nasabidan* boʻlgan ruhoniyni emas, balki Maliksidiqqa oʻxshagan boshqa bir ruhoniyni* yubordi. Isroil xalqiga berilgan qonunlar levi ruhoniylari orqali joriy qilingan edi. ¹²Shunday ekan, Xudo yangi ruhoniylikni tashkil qilganda, yangi qonunlarni ham joriy qildi. ¹³⁻¹⁴Buni biz aytib oʻtgan ruhoniy, yaʼni Rabbimiz Iso misolida aniq koʻrishimiz mumkin. Biz bilamizki, Rabbimiz Iso Levi qabilasidan emas, balki Yahudo qabilasidan kelib chiqqan. Yahudo qabilasidan hech kim ruhoniy boʻlib qurbongohda xizmat qilmagan. Buning ustiga, Muso bu qabila haqida gapirganda ruhoniylikka doir biron koʻrsatma bermagan⁺. ¹⁵Yangi qonunlar joriy qilinganini yana shundan aniq koʻrishimiz mumkin: Rabbimiz xuddi Maliksidiq kabidir. ¹⁶Uning ruhoniyligi bu foniy dunyoning talabiga, yaʼni nasl–nasabga doir qoidalarga* asoslanmagan, balki Maliksidiqning ruhoniyligi singari, cheksiz hayot qudratiga asoslangan. ¹⁷Zotan, Muqaddas Bitikda U haqda shunday yozilgan:

“Sen Maliksidiq singari,

To abad ruhoniysan.”*⁺

¹⁸Demak, avvalgi qonun–qoidalar ojiz va samarasiz boʻlgani uchun bekor qilindi⁺. ¹⁹Chunki qonun biron–bir kishini kamolotga yetkaza olmagan. Endi qonun oʻrniga bizga aʼloroq bir umid berildi, biz bu umid orqali Xudoga yaqinlasha olamiz⁺.

²⁰⁻²¹Bundan tashqari, Xudo Isoni Oliy ruhoniy qilib tayinlaganda ont ichgandi. Muqaddas bitiklarda bu haqda shunday deyilgan:

“Egamiz ont ichgan, qarorini oʻzgartirmas:

«Sen to abad ruhoniysan.»”

Ammo levi ruhoniylari tayinlanganda, Xudo biron marta ont ichmagan⁺. ²²Demak, Xudo Iso orqali bizni aʼloroq bir ahdga erishtirdi, Isoning Oʻzi bunga kafildir*⁺.

²³Yana bir farq shundaki, levi ruhoniylarining soni koʻp edi, chunki oʻlim ruhoniylarga oʻz xizmatlarini davom ettirishga monelik qilar edi. ²⁴Ammo Iso mangu boʻlgani uchun to abad ruhoniy boʻlib xizmat qiladi. ²⁵Shuning uchun U Oʻzi orqali Xudoga yaqinlashuvchilarga abadiy najot bera oladi. Axir, Iso barhayot boʻlib, ular uchun Xudoga iltijo qiladi⁺.

²⁶Bizga aynan shunday — muqaddas, begʻubor va pok Oliy ruhoniy kerak edi. Iso gunohkorlardan ayrilgan, osmondan ham yuksakka koʻtarilgan⁺. ²⁷U boshqa oliy ruhoniylar kabi, har kuni oldin oʻz gunohlari uchun, keyin xalqning gunohlari uchun qurbonlik keltirishi kerak emas. Chunki U bir marta Oʻzini qurbon qilib, xalqning gunohlari uchun keltiriladigan hamma qurbonliklarga chek qoʻydi⁺. ²⁸Tavrotga binoan oliy ruhoniylikka ojiz bandalar tayinlanardi. Ammo endi Xudoning ont ichib bergan vaʼdasiga* binoan oliy ruhoniylikka Xudoning Oʻgʻli tayin etildi. U barkamollikka erishgan va to abad barkamol boʻlib qoladi⁺.

8–BOB

Oliy ruhoniyimiz Iso — yangi ahdning Vositachisi

8¹Aytgan gaplarimizning magʻzi quyidagicha: bizning shunday Oliy ruhoniyimiz borki, U samoda, Ulugʻvor Xudo taxtining oʻng tomonida oʻtiribdi*⁺. ²U samodagi haqiqiy Chodirning* Eng muqaddas xonasida xizmat qilyapti. Bu Chodirni inson emas, balki Egamizning Oʻzi qurgan⁺.

³Har bir oliy ruhoniy Xudoga nazrlar va qurbonliklar keltirish uchun tayin etiladi. Shunday ekan, bizning Oliy ruhoniyimizning ham keltiradigan biror nazri boʻlishi lozim edi⁺. ⁴Agar U yer yuzida boʻlganda edi, umuman ruhoniy boʻlolmas edi. Chunki Musoning qonunida buyurilgan nazrlarni keltiruvchi ruhoniylar bor. ⁵Ular yer yuzidagi Muqaddas chodirda xizmat qiladilar. Bu Chodir bor–yoʻgʻi samodagi haqiqiy Chodirning nusxasi va soyasidir. Negaki, Xudo Musoga Chodir qurishni buyurganda, unga shunday degandi: “Ehtiyot boʻl, hamma narsani Men senga togʻda koʻrsatgan namunaga muvofiq yasat.”*⁺ ⁶Ammo Isoga berilgan ruhoniylik xizmati boshqa ruhoniylarnikiga qaraganda buyukdir. Chunki Uning vositasida tuzilgan yangi ahd avvalgi ahddan* ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan⁺.

⁷Darvoqe, agar avvalgi ahd kamchiliksiz boʻlganda edi, yangi ahd kerak boʻlmasdi⁺. ⁸Odamlar avvalgi ahd talablarini bajara olmasliklariga Xudoning koʻzi yetib, U Oʻz xalqiga shunday degan edi:

“Shunday kunlar keladiki, Men Isroil va Yahudo xalqlari bilan yangi ahd tuzaman⁺. ⁹Bu yangi ahd Men ularning ota–bobolari bilan tuzgan ahdga oʻxshamaydigan boʻladi. Men ota–bobolarini qoʻlidan yetaklab, Misrdan olib chiqqanimda, ular bilan ahd tuzgan edim. Ammo ular oʻsha ahdimga rioya qilishmadi, shuning uchun Men ulardan yuz oʻgirdim.

¹⁰Men kelajakda Isroil xalqi bilan tuzadigan ahd shunday boʻladi: Men qonunlarimni odamlarning ongiga solib qoʻyaman, qonunlarimni ularning yuraklariga yozaman. Men ularning Xudosi, ular esa Mening xalqim boʻladilar⁺. ¹¹Shundan keyin odamlar bir–biriga: «Egamizni tanib–biling», demaydigan boʻlishadi. Chunki ularning hammasi — kattasidan tortib, kichigigacha Meni biladigan boʻladi⁺. ¹²Men ularning ayblarini kechiraman, gunohlarini hech qachon esga olmayman.”*

¹³Xudo yangi ahdni tilga olganda, avvalgi ahdning eskirib ketganligini koʻrsatdi. Eskirgan narsa esa tez orada yoʻq boʻlib ketadi.

9–BOB

Avvalgi ahd davridagi diniy xizmat

9¹Darvoqe, avvalgi ahd* davrida sajdaga oid qonun–qoidalar va bu dunyoga mansub boʻlgan bir sajdagoh bor edi⁺. ²Bu sajdagoh Chodir* boʻlib, ikki xonadan iborat edi. Birinchi xona Muqaddas xona deb atalardi. U yerda chiroqpoya, xontaxta va xontaxta ustida muqaddas nonlar bor edi⁺. ³Chodirning ichki pardasi orqasida Eng muqaddas xona deb atalgan yana bir xona bor edi⁺. ⁴Bu xonada tutatqi tutatiladigan oltin qurbongoh va har tomoni oltin bilan qoplangan Ahd sandigʻi turardi. Ahd sandigʻi ichida manna* solingan oltin idish, Horunning gullagan hassasi va amrlar yozilgan ikkita tosh lavha bor edi*⁺. ⁵Sandiqning qopqogʻi ustiga Xudo huzurining ramzi — qanotli karublar* oʻrnatilgandi. Karublarning tepaga koʻtarilgan qanotlari qopqoqni berkitib turardi. Bularning hammasini hozir birma–bir aytishning mavridi emas⁺.

⁶Xullas, Chodir shu tarzda jihozlangan edi. Ruhoniylar har kuni Chodirning birinchi xonasiga kirib, oʻz xizmatlarini ado etardilar. ⁷Chodirning ichki — Eng muqaddas xonasiga esa faqatgina oliy ruhoniy yilda bir martagina kirardi. U doim oʻzi bilan qurbonlik qonini olib kirardi. Bu qonni oʻzining va xalqning bilmasdan qilgan gunohlari uchun nazr qilardi⁺. ⁸Oʻrnatilgan oʻsha tartibga binoan, Muqaddas Ruh shuni koʻrsatyaptiki, Eng muqaddas xona xalq uchun yopiq. Chodirning birinchi xonasiga oid boʻlgan qoidalar hanuz kuchda ekan, samodagi Eng muqaddas xonaga* ham hali yoʻl yopiq⁺. ⁹Bu qoidalar hozirgi zamon uchun ramzdir, ular shunday maʼnoni bildiradi: keltirilgan nazrlar va qurbonliklar Xudoga sajda qiluvchilarning vijdonini poklay olmaydi⁺. ¹⁰Bu nazrlaru qurbonliklar, shuningdek, yegulik, ichgulik va har xil poklanish marosimlariga oid udumlar inson tanasi bilan bogʻliq. Bular yangi tartib oʻrnatilguncha amal qilgan⁺.

Masih — barkamol qurbonlik

¹¹Endi esa Masih kelgan* xayr–barakalarning Oliy ruhoniysi boʻldi. U inson qoʻli bilan qurilmagan, bu dunyoga mansub boʻlmagan samodagi mukammal Chodirga* kirdi. Yerdagi Chodirdan buyukroq boʻlgan samodagi bu Chodirdan oʻtib,⁺ ¹²Eng muqaddas xonaga kirdi. Masih bu xonaga takalar va buqalarning qoni bilan emas, balki Oʻz qoni evaziga kirdi. U yerga bir marta kirib, bizni to abad gunohlardan ozod qildi. ¹³Ilgarilari takalaru buqalarning qoni* hamda kuydirilgan gʻunajinning kuli* harom boʻlgan kishilarning ustiga sepilganda, ular jisman poklanardilar. Jonivorlarning qoni bilan shunday natijaga erishilgan boʻlsa,⁺ ¹⁴Masihning qoni bilan bundan–da buyukroq natijaga erishsa boʻladi! Zero, Masih mangu Ruhning qudrati orqali Oʻzini benuqson qurbonlik sifatida Xudoga bagʻishladi. Uning toʻkilgan qoni vijdonimizni oʻlimga yetaklovchi ishlardan poklaydi, shunda biz barhayot Xudoga xizmat qila olamiz⁺.

¹⁵Ana shu sababdan Masih yangi ahdning* vositachisi boʻldi. Endi daʼvat etilgan odamlar Xudoning vaʼda qilgan abadiy merosiga ega boʻla oladilar. Ular avvalgi ahd davrida berilgan Xudoning qonunini buzib, gunoh qilgan edilar. Masih esa ularni gunohlaridan xalos qilish uchun qurbon boʻldi⁺. ¹⁶Yangi ahdni goʻyo vasiyatga oʻxshatsa boʻladi. Qayerda vasiyat bor boʻlsa, vasiyat qilgan odamning oʻlimi tasdiqlanishi kerak. ¹⁷Chunki vasiyat oʻlimdan keyingina kuchga kiradi*. Vasiyat qiluvchi hali tirik ekan, vasiyatning hech bir taʼsiri yoʻq.

¹⁸Shu bois avvalgi ahd ham toʻkilgan qon orqali* kuchga kirgandi. ¹⁹Boshida Muso Tavrotdagi hamma amrlarni butun xalqqa oʻqib berdi. Soʻng bir tutam issop* va qirmizi ip yordamida buqalar va takalarning qoni bilan suvni Tavrot kitobiga va butun xalqning ustiga sepib,⁺ ²⁰dedi: “Shu qon Egamizning sizlar bilan qilgan ahdini tasdiqlaydi.”*⁺ ²¹Shuningdek, Muso Muqaddas chodir ustiga va sajda marosimlarida ishlatiladigan barcha ashyolar ustiga qon sepdi⁺. ²²Darhaqiqat, Musoning qonuni boʻyicha deyarli hamma narsa qon bilan poklanadi, toʻkilgan qon orqaligina gunohlar kechiriladi⁺.

²³Shu sababdan samoviy Chodirning aksi boʻlgan bu Chodir va undagi hamma ashyolar hayvonlarning qoni bilan poklanishi kerak edi. Ammo samoviy narsalar bundan aʼloroq qurbonliklarni talab qiladi!⁺ ²⁴Ana shu maqsadda Masih bizlar uchun Xudoning huzurida hozir boʻldi. U haqiqiy Chodirning soyasigina boʻlgan bu dunyodagi Chodirning Eng muqaddas xonasiga emas, balki inson qoʻli bilan qurilmagan samoviy Chodirga kirdi⁺. ²⁵Levi naslidan boʻlgan oliy ruhoniylar har yili Eng muqaddas xonaga kirib, hayvonlarning qonini nazr qiladilar. Masih esa Oʻzini qayta–qayta qurbonlik qilmadi. ²⁶Agar Masih har yili Oʻzini qurbonlik qilganda edi, dunyo yaratilgandan beri U qayta–qayta azob chekkan boʻlardi. Buning oʻrniga U mana shu oxirgi zamonda odamlarning gunohlarini yuvish uchun bir martagina olamga kelib, Oʻzini qurbon qildi⁺. ²⁷Inson zoti bir marta oʻladi, soʻng Xudo tomonidan hukm qilinadi⁺. ²⁸Shu singari, Masih ham koʻplarning gunohlarini Oʻz boʻyniga olish uchun bir marta qurbon boʻlib, oʻldi. Bu dunyoga U qaytib keladi. Bu safar U gunohlarni yuvish uchun emas, balki Uni intizorlik bilan kutayotgan odamlarga najot berish uchun keladi⁺.

10–BOB

Masih — oxirgi qurbonlik

10¹Qonun boʻlgʻusi xayr–barakalarning asl surati emas, bor–yoʻgʻi soyasidir. Har yili qonun boʻyicha Xudoga bir xil qurbonliklar keltiriladi. Demak, qonun bu qurbonliklar orqali Xudoga sajda qiluvchilarni kamolotga yetkaza olmaydi⁺. ²Bordi–yu, oʻsha odamlar qurbonliklari orqali gunohdan poklana olganlarida edi, ularning vijdoni qiynalmasdi va ular qurbonlik keltirishni bas qilardilar. ³Holbuki, qurbonliklar har yili odamlarga gunohlarini eslatadi, xolos⁺. ⁴Chunki buqayu takalarning qoni hech qachon gunohlarni yuva olmaydi.

⁵⁻⁶Shuning uchun Masih dunyoga kelganda Xudoga shunday degan edi:

“Sen qurbonligu nazr istamading,

Kuydiriladigan qurbonlik hamda

Gunoh qurbonligidan* mamnun boʻlmading,

Itoat qilishim uchun Menga badan hozirlading⁺⁺.

⁷Oʻshanda dedimki: «Mana, Men keldim.

Muqaddas bitiklarda Men haqimda yozilgan.

Sening xohishingni ado etish uchun keldim, ey Xudoyim.»”*

⁸Dastlab Masih qonun talab qilgan qurbonliklar haqida soʻz yuritib, Xudoga: “Sen qurbonligu nazr istamading, kuydiriladigan qurbonlik hamda gunoh qurbonligidan mamnun boʻlmading”, — deb aytgan. ⁹Soʻng esa haqiqiy itoatkorlikni tilga olib, shunday degan: “Sening xohishingni ado etish uchun keldim, ey Xudoyim.” Bundan koʻrinib turibdiki, Masih qurbonlik marosimlariga asoslangan avvalgi ahdni* bekor qildi. Uning maqsadi yurakning itoatkorligiga asoslangan yangi ahdni* oʻrnatish edi. ¹⁰Masih Xudoning xohishini bajarib, Oʻz tanasini biz uchun qurbon qildi. Bu yagona qurbonligi orqali bizni gunohdan pokladi⁺.

¹¹Ruhoniylar har kuni Xudoga xizmat qiladilar. Bir xil qurbonliklarni qayta–qayta keltiradilar. Ammo bu qurbonliklar hech qachon gunohni yuva olmaydi⁺. ¹²Masih esa gunohlarni abadiy yuvib tashlaydigan yagona qurbonlikni keltirib, Xudoning oʻng tomonida oʻtirdi*⁺. ¹³“Xudo dushmanlarimni oyoqlarim ostiga poyandoz qiladi”, — deb Masih oʻsha vaqtdan beri kutmoqda⁺. ¹⁴Darvoqe, Masih bittagina qurbonlik orqali gunohdan poklagan odamlarini to abad barkamol qildi.

¹⁵Muqaddas Ruh ham bu haqda bizga shahodat berib, dedi:

¹⁶“Egamiz shunday demoqda: «Men kelajakda Isroil xalqi bilan tuzadigan ahd shunday boʻladi: Men qonunlarimni odamlarning yuragiga solib qoʻyaman, qonunlarimni onglariga yozaman. ¹⁷Men ularning gunohlariyu qabihliklarini hech qachon esga olmayman.»”*⁺

¹⁸Demak, Xudo gunohlarni kechirgan boʻlsa, boshqa qurbonlik keltirishning hojati yoʻq.

Imonimizga sodiq qolaylik

¹⁹Ey birodarlarim, Iso Masihning qoni tufayli endi biz Eng muqaddas xonaga dadillik bilan kira olamiz⁺. ²⁰Chunki Iso biz uchun yangi yoʻlni ochib berdi. U Chodirdagi parda orqali, yaʼni qurbon qilingan Oʻz tanasi orqali hayot sari yetaklaydigan yoʻlni ochdi⁺. ²¹Ha, bizning ulugʻ Ruhoniyimiz bor, U Xudoning butun xonadoni ustidan masʼuldir. ²²Shunday ekan, samimiy qalb va mustahkam ishonch bilan Xudoga yaqinlashaylik. Axir, Masih Oʻz qoni bilan qalblarimizni tozalab, vijdonimizni qiynagan hamma gunohlardan pokladi*. Badanimiz ham toza suv bilan yuvildi*⁺. ²³Endi oʻzimiz eʼtirof etgan umidimizni ikkilanmay mahkam tutaylik. Chunki vaʼda bergan Xudo Oʻz soʻziga sodiqdir⁺. ²⁴Biz bir–birimizga eʼtiborli boʻlaylik, bir–birimizni mehr–muhabbatga va xayrli ishlarga chorlaylik. ²⁵Baʼzi odamlarga oʻxshab, yigʻilishlarimizni qoldirmaylik. Aksincha, Rabbimiz Isoning keladigan kuni yaqinlashib qolganini bilib, bir–birimizni yanada koʻproq ruhlantiraylik⁺.

²⁶Agar biz haqiqatni bilib olgandan keyin, ataylab gunoh qilishda davom etsak, bu gunohlarimizni hech qanday qurbonlik yuva olmaydi⁺. ²⁷Shunda qoʻrquv ichra Xudoning hukmini kutishdan boshqa ilojimiz qolmaydi. Oqibatda, Xudoning dushmanlari bilan birga lovullagan olovda yonish bizning qismatimiz boʻladi⁺. ²⁸Musoning qonuniga boʻysunishni rad etgan odam ikki yoki uch guvohning shahodati asosida shafqatsizlarcha oʻldirilardi⁺. ²⁹Shunday ekan, Xudoning Oʻgʻlini oyoq osti qilgan odamni qanday jazo kutishini bir tasavvur qilib koʻringlar–a! Masihning ahd qoni bilan poklanib, soʻng uni bulgʻagan odamning holi nima kechadi?! Xudoning inoyat Ruhini haqorat qilganning holi nima kechadi?!⁺ ³⁰Axir, biz quyidagi soʻzlarni aytgan Xudoni yaxshi bilamiz:

“Men qasos olaman, jazosini beraman*.

Men Oʻz xalqimni hukm etaman*.”⁺

³¹Ha, barhayot Xudoning qoʻliga tushib qolish naqadar dahshatlidir!⁺

³²Oʻtmishingizni eslanglar. Oʻshanda sizlar Xudoning nurini koʻrib, koʻp azob–uqubatlarga bardosh bergan edingizlar. ³³Baʼzida sizlarni hammaning oldida haqoratlab, xor qilishardi. Boshqa paytlarda bunday ahvolda qolgan birodarlaringizga yon bosardingiz. ³⁴Qamoqda boʻlganlarga hamdard boʻlardingiz, mulkingiz musodara qilinganda, buni xursandchilik bilan qabul qilardingiz, chunki sizlarda boqiy boylik borligini bilardingiz⁺. ³⁵Shunday ekan, oldingiday imonda qatʼiyatli boʻlinglar! Shunda buyuk mukofot olasizlar. ³⁶Sabr–toqatli boʻlib, Xudoning irodasini bajaringlar. Shunda Xudoning vaʼdasiga erishasizlar. ³⁷Axir, Muqaddas bitiklarda aytilganday*, kelishi kerak boʻlgan Zot hademay keladi. U kech qolmaydi. ³⁸Xudoning solihlari Unga boʻlgan sadoqati tufayli tirik qolishadi. Bordi–yu, birortasi imondan qaytsa, Xudo undan rozi boʻlmaydi⁺.

³⁹Biz esa imondan qaytib, halok boʻladigan odamlardan emasmiz. Biz imonimizga sodiq qolgan, najot topgan odamlarmiz.

11–BOB

Imon nima?

11¹Imon — umid qilingan narsalarning amalga oshishiga ishonish, koʻrinmaydigan narsalarga amin boʻlish demakdir⁺. ²Imon tufayli ota–bobolarimiz Xudoning maqtoviga sazovor boʻldilar.

Qadimgi imon qahramonlari

³Imon tufayli biz koinot Xudoning kalomi bilan yaratilganini anglab olamiz, koʻrinadigan moddalar koʻrinmaydigan voqelikdan vujudga kelganini bilamiz⁺.

⁴Imoni tufayli Hobil* Xudoga, Qobildan koʻra, yaxshiroq qurbonlikni keltirdi. Xudo Hobilning qurbonligidan mamnun boʻlib, Hobilni imoni tufayli solih kishi deb bildi. Hobil oʻlgan boʻlsa ham, uning imoni hanuz bizga namuna boʻlib xizmat qilyapti⁺.

⁵Imoni tufayli Xanoʻx* oʻlmadi. U tiriklayin osmonga koʻtarilib ketdi. Xanoʻx birdaniga gʻoyib boʻlib qolgandi, chunki Xudo uni olib ketgan edi. Muqaddas bitiklarda aytilishicha, Xudo Xanoʻxni olib ketmasdan oldin ham undan mamnun edi⁺. ⁶Ishonmagan odam hech qachon Xudoni mamnun qila olmaydi. Axir, Xudoga sajda qilayotgan har kim Xudoning borligiga ishonishi kerak, Xudoga yuz burganlarga Xudoning Oʻzi mukofot berishiga u amin boʻlishi kerak.

⁷Imoni tufayli Nuh* oilasini qutqarish uchun kema qurgandi. U misli koʻrilmagan kulfat haqidagi Xudoning ogohlantirishlarini eshitib, Xudodan qoʻrqib, Unga quloq solgandi. Qilgan bu ishi bilan u Xudoning butun dunyo ustidan chiqargan hukmini eʼlon qildi. Xudo uni imoni tufayli solih kishi deb bildi⁺.

⁸Imoni tufayli Ibrohim* Xudoga itoat qildi. Xudo unga: “Men senga mulk qilib beradigan yerga bor”, deb buyurganda, Ibrohim qayerga ketayotganini bilmasdan yoʻlga tushdi⁺. ⁹Imoni tufayli u Xudo vaʼda qilgan yerda oʻrnashdi, musofir boʻlib, chodirlarda yashadi. Uning oʻgʻillari Isʼhoq va Yoqb ham u kabi kun kechirishdi, chunki Xudo ularga ham xuddi oʻsha vaʼdani bergandi⁺. ¹⁰Nega Ibrohim bunday qildi? Chunki u Xudo tomonidan loyihalashtirilgan va qurilgan, poydevori mustahkam, boqiy shaharni kutayotgan edi⁺. ¹¹Oʻzi qarib ketgan, xotini Sora esa bepusht boʻlganiga qaramay, Ibrohim imoni tufayli farzand koʻrdi*. Chunki farzandni vaʼda qilgan Xudo sadoqatli ekaniga u ishonardi⁺. ¹²Shuning uchun bir oyogʻi goʻrda boʻlgan bu bitta odamdan osmondagi yulduzlarday, dengiz qirgʻogʻidagi qumday son–sanoqsiz nasl kelib chiqdi⁺.

¹³Ibrohim, Isʼhoq va Yoqub olamdan oʻtdilar, ammo Xudo bergan vaʼdasini bajarishiga ular ishonardilar. Ular Xudo vaʼda qilgan yurtga erishmadilar, ammo oʻsha yurtni uzoqdan koʻrib, xursand boʻlgan edilar. Ular bu dunyoda kelgindi va musofir ekanliklarini ochiqchasiga tan oldilar⁺. ¹⁴Musofirligini tan olgan odamlar oʻzlarining haqiqiy vatanini qoʻmsayotganini koʻrsatadilar. ¹⁵Bordi–yu, ular kelib chiqqan yurtini qoʻmsagan boʻlganlarida edi, u yerga qaytib borish uchun ilojini topgan boʻlar edilar. ¹⁶Aslida ular yaxshiroq yurtni, yaʼni samoviy vatanni qoʻmsayotgan edilar. Shuning uchun Xudo Oʻzini ularning Xudosi deb atashdan or qilmaydi. Xudo hatto ular uchun bir shahar hozirlagan edi⁺.

¹⁷⁻¹⁸Xudo Ibrohimni sinovdan oʻtkazayotganda*, Ibrohim oʻz imoni tufayli oʻgʻli Isʼhoqni qurbonlikka olib bordi. Garchi Xudo unga: “Men senga vaʼda qilgan nasling Isʼhoq orqali kelib chiqadi”*, — deb vaʼda bergan boʻlsa–da, u yagona oʻgʻlini qurbonlik qilishga tayyor edi⁺. ¹⁹Demak, Xudo hatto oʻliklarni ham tiriltirishga qodir ekanligiga Ibrohim ishonardi. Shuning uchun Xudo Isʼhoqni Ibrohimga tiriklayin qaytarib berdi. Isʼhoq oʻlikdan tiriladigan hamma odamlarning ramzi boʻlib xizmat qiladi⁺.

²⁰Imoni tufayli Isʼhoq* oʻz oʻgʻillari Yoqub va Esovni duo qildi. Kelajakda duolari amalga oshishiga u ishongandi⁺. ²¹Imoni tufayli Yoqub* ham Yusufning oʻgʻillarini birma–bir duo qildi. U olamdan koʻz yumayotganda ham, oʻz hassasiga suyanganicha, Xudoga sajda qildi*⁺. ²²Imoni tufayli Yusuf* Isroil xalqining Misrdan chiqib ketishi toʻgʻrisida bashorat qildi. U oʻsha paytda oʻlim toʻshagida yotgan boʻlib: “Mening suyaklarimni oʻzlaringiz bilan bu yerdan olib ketinglar”, deb vasiyat qilgandi⁺.

²³Imoni tufayli Musoning ota–onasi* yangi tugʻilgan Musoni uch oy yashirishdi. Ular chaqaloqning chiroyli ekanligini koʻrib, firʼavnning farmonidan qoʻrqishmadi⁺. ²⁴Muso* voyaga yetganda imoni tufayli firʼavn qizining oʻgʻli deb atalishni rad etdi⁺. ²⁵U gunoh qilib, vaqtinchalik huzur–halovatda yashashdan koʻra, Xudoning xalqi bilan birga azob–uqubat chekishni oʻziga ravo koʻrdi⁺. ²⁶U kelajakdagi mukofotni koʻzlagani uchun Masihni deb xoʻrlanishni Misrning xazinalaridan afzal deb bildi⁺. ²⁷Imoni tufayli Muso Misrni tark etdi. U firʼavnning gʻazabidan qoʻrqmadi. Goʻyo koʻrinmas Xudoni koʻrgandek, tanlagan yoʻlidan qaytmadi⁺. ²⁸Imoni tufayli u Isroil xalqiga Fisih* qoʻzilarini soʻyishni buyurdi. Soʻng qoʻzilarning qonini eshiklar kesakilariga* sepishni buyurdi. Bundan maqsadi Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Azroildan asrab qolish edi⁺.

²⁹Imoni tufayli Isroil xalqi Qizil dengizdan* xuddi quruqlikdan oʻtayotgandek kechib oʻtdi. Misrliklar ham oʻtmoqchi boʻlishdi, ammo choʻkib ketishdi⁺.

³⁰Isroil xalqi yetti kun Yerixo shahri* devorlari atrofida aylanib boʻlgandan keyin, ularning imoni tufayli shahar devorlari qulab tushdi⁺. ³¹Imoni tufayli fohisha Rahoba* halok boʻlmadi. U aygʻoqchilarga mehmondoʻstlik qilgani uchun Xudoga itoat qilmagan hamshaharlari bilan birga oʻlmadi⁺.

³²Yana kimni misol qilib keltiray?! Gidoʻn, Baraq, Shimshoʻn, Yiftox, Dovud, Shomuil* va boshqa paygʻambarlar haqida hikoya qilish uchun vaqtim yetarli emas⁺. ³³Imoni tufayli ular shohliklarni bosib oldilar, davlatni adolat bilan boshqardilar va Xudo bergan vaʼdalarga erishdilar. Sherlarning* jagʻlarini yopdilar,⁺ ³⁴lovullagan olovni* oʻchirdilar va qilich tigʻidan omon qoldilar. Holdan toygan paytlarida kuchga toʻldilar, jangda bahodirlik koʻrsatdilar va oʻzga yurt lashkarlarini tor–mor qildilar⁺. ³⁵Ayollar* marhum qarindoshlarini tirilgan holda qaytarib oldilar.

Boshqalar esa imoni tufayli qiynoqlarni boshdan kechirdilar. Ular Xudodan voz kechib, oʻlimdan qutulishlari mumkin edi. Ammo ular bunday qilmadilar, chunki aʼloroq narsani, yaʼni abadiy hayot uchun tirilishni umid qilgan edilar⁺. ³⁶Ulardan baʼzilari haqoratu kaltaklarga chidadilar, baʼzilari zanjirband boʻlib, zindonlarda yotdilar⁺. ³⁷Ularni toshboʻron qildilar*, tanalarini arralab ikkiga boʻldilar*, qilichdan oʻtkazdilar. Ular qoʻy va echki poʻstinlarini kiyib, sarson–sargardon boʻldilar, muhtojlikda yashadilar, zulm ostida qoldilar, xor boʻldilar⁺. ³⁸Ular choʻl–sahrolarda, togʻ–toshlarda daydib yurdilar, gʻorlarda, yerning kavaklarida yashirindilar. Aslida dunyo ularning tirnogʻiga ham arzimas edi!⁺

³⁹Ular imoni tufayli Xudoning maqtoviga sazovor boʻldilar. Shunday boʻlsa–da, Xudoning vaʼdasiga erishmadilar. ⁴⁰Xudoga sodiq qolgan bu odamlarni Xudo biz bilan birga barkamol qilishni istadi. Chunki U bizni ham oʻylagan holda aʼloroq rejani tayyorlab qoʻygandi⁺.

12–BOB

Xudoga sodiq qolinglar!

12¹Imoni bizga ibrat boʻlib xizmat qiladigan ana shu odamlarning hammasi atrofimizni oʻrab olgan. Bu katta olomon bizni kuzatib turarkan, taqdirimizdagi musobaqada sabr–toqat bilan chopaylik. Yugurishimizga xalaqit berayotgan har qanday yukni, ayniqsa, toʻsqinlik qilayotgan har qanday gunohni bir chetga uloqtirib tashlaylik⁺. ²Isoga koʻz tikaylik. Axir, bu imon musobaqasida U biz uchun yoʻl ochib, butun masofani bizdan oldin yugurib oʻtdi. Iso kelajakdagi shodlikka erishish uchun sharmandali oʻlimni* pisand qilmay, xochda azob tortib jon berdi. Hozir esa U Xudo taxtining oʻng tomonida oʻtiribdi*⁺. ³Jasoratingiz soʻnmasligi va koʻnglingiz choʻkmasligi uchun Iso haqida fikr yuritinglar. Axir, U gunohkorlar tomonidan koʻp xoʻrlanib, hammasiga chidagan–ku!⁺

Xudo Oʻz farzandlarini tarbiyalaydi

⁴Sizlar esa qoningiz toʻkilguncha gunohga qarshi kurashmadingizlar⁺. ⁵Xudoning sizlarga Oʻz farzandlari sifatida aytgan mana bu dalda soʻzlarini unutibsizlar:

“Oʻgʻlim, Egamizning tarbiyasiga eʼtiborsiz boʻlmagin,

Undan tanbeh olganingda koʻngling choʻkmasin⁺.

⁶Zero, Egamiz yaxshi koʻrgan bandasini tarbiyalaydi,

Farzand qilib olgan har bir odamni jazolaydi.”*

⁷Chekayotgan azoblaringizni Xudoning tarbiyasi deb bilib, sabr–toqat qilinglar. Chunki Xudo sizlarni Oʻz farzandlariday koʻrib, tarbiya qilyapti. Axir, har bir ota oʻz farzandini tarbiya qiladi–ku!⁺ ⁸Agar Xudo sizlarni boshqa farzandlarini tarbiyalaganday tarbiyalamasa, demak, sizlar Xudoning farzandlari emas, haromzodasizlar. ⁹Biz jismoniy otalarimizning tarbiyasini olib, ularni hurmat qilib kelyapmiz. Shunday ekan, yangi hayotga ega boʻlish uchun osmondagi Otamizga bundan–da koʻproq itoat qilishimiz kerak emasmi?! ¹⁰Jismoniy otalarimiz qisqa vaqt davomida, bizni oʻz bilganiday tarbiyalagan edilar. Xudo esa bizning manfaatimizni koʻzlaydi. Biz U kabi muqaddas boʻlishimiz uchun Xudo bizni tarbiyalaydi⁺. ¹¹Odam tarbiya olayotganda xursand boʻlmaydi, aksincha, qaygʻuradi. Ammo bunday tarbiyani olgan odam keyinchalik tinch–totuv va solih hayot kechiradi.

Xudoning yoʻlidan yuringlar!

¹²Sizlarning qoʻllaringiz toliqqan, tizzalaringiz bukilgan, ammo mahkam turing⁺. ¹³Oʻzingiz uchun toʻgʻri yoʻlni tanlab yuring*. Toki orangizdagi “ojiz” va “oqsoq” odamlar yiqilmasin, balki shifo topsinlar⁺.

¹⁴Hamma bilan tinch–totuv yashashga harakat qilinglar. Halol hayot kechirishga tirishinglar, aks holda, Egamizni koʻra olmaysizlar⁺. ¹⁵Ehtiyot boʻlinglar, tagʻin, oʻzingizni Xudoning inoyatidan mahrum qilib qoʻymanglar. Oralaringizda achchiq ildiz oʻsishiga yoʻl qoʻymanglar, aks holda, uning zahri muammolar tugʻdirib, koʻplaringizni harom qiladi⁺. ¹⁶Qaranglar, orangizda Esovga* oʻxshaganlar boʻlmasin. Esov toʻngʻich oʻgʻil huquqini bir kosa ovqat uchun sotgan axloqi buzuq*, betavfiq bir odam edi⁺. ¹⁷Oʻzingizga maʼlumki, keyin Esov vaʼda qilingan merosni olish uchun otasidan: “Meni duo qiling”, deb soʻradi, ammo otasi uni rad etdi. Esov koʻz yosh toʻkib, otasiga yolvorsa–da, voz kechgan merosini qaytarib olishga aslo imkon yoʻq edi*⁺.

Xudodan yuz oʻgirmanglar!

¹⁸Sizlar yaqinlashgan togʻ Sinay togʻi* emas. Sinay togʻi jismoniy bir togʻ boʻlib, unga qoʻl tekkizib koʻrsa boʻlardi. U yerda alanga lovullab yonardi, ustini zulmat, qora bulut qoplagan, boʻron bosgan edi⁺. ¹⁹Burgʻu sadosi yangrab, Xudoning ovozi eshitilgandi. Buni eshitgan odamlar: “Yolvoramiz, Xudo bizga boshqa gapirmasin”, deb oʻtingandi⁺. ²⁰Chunki: “Toqqa hatto hayvon ham tegsa, toshboʻron qilinsin” degan Xudoning buyrugʻiga ular dosh bera olmagan edilar⁺. ²¹Sinay togʻidagi manzara shu qadar dahshatli ediki, Musoning oʻzi: “Qoʻrqqanimdan titrab ketyapman”, degandi*⁺.

²²Sizlar, aksincha, samodagi Sion togʻiga* va barhayot Xudoning shahri — samoviy Quddusga yaqinlashgansizlar. Shod–xurramlik qilgani yigʻilgan minglab farishtalar oldiga kelgansizlar⁺. ²³Ismlari osmonda yozilgan Xudoning merosxoʻrlariga sizlar sherik boʻldingizlar. Hammani hukm qiluvchi Xudoning huzuriga kirdingizlar. Xudo barkamol qilgan solihlarning ruhlari oldiga keldingizlar⁺. ²⁴Sizlar yangi ahdning* vositachisi Isoning huzuriga kirdingizlar. Isoning qoniga yaqinlashdingizlar. Uning qoni Hobilning qoniga* oʻxshab qasos talab qilmaydi, aksincha, gunohlarimizni yuvish uchun toʻkilgan*⁺.

²⁵Ehtiyot boʻlinglar, sizlarga gapirayotgan Xudodan yuz oʻgirmanglar! Xudo yer yuzida gapirgan vaqtda, Uni rad etganlar halokatdan qutula olmagan edilar. Shunday ekan, biz osmondan gapirayotgan Xudoni rad etsak, ikki dunyoda ham jazodan qutula olmaymiz!⁺ ²⁶Oʻsha vaqtda Uning ovozi yerni larzaga solgan edi*. Endi esa U shunday demoqda*:

“Men yana bir bor yerni larzaga solaman, ammo bu safar osmonni ham titrataman.”⁺

²⁷“Yana bir bor” degani shuni bildiradiki, yaratilgan butun mavjudot yoʻq boʻlib ketadi, faqat tebranmas, abadiy mavjudot qoladi⁺.

²⁸Bizga tebranmas shohlik berilgan. Shunday ekan, Xudodan minnatdor boʻlib, ehtirom va qoʻrquv ila Unga manzur ravishda sajda qilaylik⁺. ²⁹Axir, bizning Xudoyimiz yamlamay yutadigan olovdir*⁺.

13–BOB

Soʻnggi nasihatlar

13¹Bir–biringizni birodarlarday yaxshi koʻrishni davom ettiringlar⁺. ²Mehmondoʻstlikni unutmanglar. Zero, mehmondoʻst boʻlgan baʼzi odamlar* oʻzlari bilmagan holda farishtalarni mehmon qilishgan⁺. ³Qamoqdagi birodarlaringizni unutmanglar, goʻyo oʻzingiz ham ular bilan birga qamoqda oʻtirgandek, ularni yodingizda tutinglar. Xoʻrlanganlarni unutmanglar, oʻzingizni ularning oʻrniga qoʻyib koʻringlar⁺.

⁴Nikohni hammangiz eʼzozlanglar. Er–xotinlik munosabatini begʻubor saqlanglar. Fahshu zinoga berilganlarni Xudo hukm qiladi⁺.

⁵Pulga koʻngil bogʻlamanglar, bori bilan qanoatlaninglar. Zero, Xudo:

“Sizlarni tashlab ketmayman, sizlarni tark etmayman”,

— deb aytgan*⁺. ⁶Shuning uchun biz ishonch bilan ayta olamiz:

“Egam Madadkorimdir, shu bois qoʻrqmayman.

Insonlar menga nima qila oladi?!”*⁺

⁷Xudoning kalomini sizlarga oʻrgatgan ustozlaringizni xotirlanglar. Ularning bosib oʻtgan hayot yoʻli haqida fikr yuritinglar. Imonlariga taqlid qilinglar⁺. ⁸Iso Masih kecha, bugun va to abad Oʻshadir, U oʻzgarmaydi⁺.

⁹Shunday ekan, turli xil gʻalati taʼlimotlarga berilib, toʻgʻri yoʻldan ogʻib ketmanglar. Qurbonlik marosimlariga doir yegulik–ichgulik qoidalariga rioya qilavermay, yaxshisi, Xudoning inoyati bilan yuragingizni baquvvat qilinglar. Axir, insonlar yaratgan bu qoidalar ularga rioya qiluvchilarga hech qanday foyda keltirmaydi⁺. ¹⁰Esingizda boʻlsin, biz koʻzga koʻrinmaydigan, haqiqiy qurbongoh oldida sajda qilmoqdamiz. Yerdagi qurbongoh* oldida sajda qilayotganlar haqiqiy qurbongohda sajda qila olmaydilar. ¹¹Ilgarilari oliy ruhoniy xalqni gunohlaridan poklash uchun hayvonlarni qurbonlik qilardi. U qurbonliklar qonini Muqaddas xonaga olib kirgandan soʻng, goʻshtini yemasdan, soʻyilgan hayvonlarni qarorgohdan tashqarida kuydirardi*⁺. ¹²Shu singari, Iso ham shahar* darvozasidan tashqarida azob chekib oʻldi. U Oʻz qonini toʻkib, xalqini gunohlardan pokladi⁺. ¹³Kelinglar, endi biz ham qarorgoh tashqarisiga — Isoning oldiga chiqaylik. U bilan birga xoʻrliklarga chidaylik⁺. ¹⁴Zero, bizning bu dunyoda doimiy maskanimiz yoʻq, biz boʻlgʻusi shaharga koʻz tikkanmiz. ¹⁵Shunday ekan, Iso orqali Xudoga hamdu sano nazrlarini taqdim qilaveraylik. Isoni Rabbimiz deb eʼtirof etishimiz Xudoga qurbonlikday boʻlsin⁺. ¹⁶Yaxshilik qilishni va bir–birimizga yordam berishni unutmaylik, chunki bunday nazrlar Xudoga manzurdir⁺.

¹⁷Jamoatdagi yoʻlboshchilaringizga quloq solinglar, aytganlarini qilinglar. Axir, ular imon yoʻlida sizlarga posbonlik qiladilar, Xudoning oldida sizlar uchun hisobot beradilar. Ularga itoat qilsangiz, ular oʻz ishini xursandchilik bilan bajaradilar, boʻlmasa, oʻlgan kunidan qiladilar. Bundan sizga nima foyda?!

¹⁸Men uchun ibodat qilinglar. Vijdonim toza ekanligiga aminman. Hurmatga loyiq hayot kechirishga harakat qilyapman⁺. ¹⁹Oʻtinib soʻrayman, men uchun ibodat qilinglar, toki sizlarning oldingizga tezroq qaytib boray.

Soʻnggi duolar

²⁰Tinchlik beradigan Xudo Rabbimiz Isoni oʻlikdan tiriltirdi. Iso Oʻz qoni bilan abadiy ahdni muhrlagani uchun*, Xudo Uni Oʻz xalqining ulugʻ Choʻponi* qilib tayinladi⁺. ²¹Shu qadar buyuk ishlarni qilgan Xudoning xohish–irodasini bajara olishingiz uchun, U sizlarga har qanday ezgu fazilat va inʼom bersin. U Oʻzining manzur murod–maqsadini Iso Masih orqali sizlarda bajo keltirsin. Iso Masihga abadulabad shon–sharaflar boʻlsin! Omin.

²²Ey birodarlarim, sizlarga qisqagina maktub yozdim. Oʻtinaman, maktubimdagi nasihatlarni sabr–toqat bilan qabul qilinglar.

²³Aytmoqchi, birodarimiz Timoʻtiy* qamoqdan chiqdi. Agar bu yerga u vaqtida yetib kelsa, sizlarni koʻrgani borganimda, uni ham olib boraman⁺. ²⁴Jamoatdagi hamma yoʻlboshchilaringizga va barcha Xudoning azizlariga salom aytinglar. Italiyalik birodarlarimiz sizlarga salom yoʻllayaptilar.

²⁵Xudoning inoyati hammangizga yor boʻlsin*.

1:1 ota–bobolarimiz — Iso Masih kelishidan oldin, Eski Ahd davrida yashagan Isroil xalqi.

1:2 Bu oxirgi kunlar — yaʼni Iso Masih tirilgandan keyingi davr (9:26 ga va 1 Yuhanno 2:18 ga qarang).

1:3 …Xudoning oʻng tomonida oʻtirdi — Zabur 109:1 ga qarang. Oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

1:5 Zabur 2:7 ga qarang.

1:5 2 Shohlar 7:14 ga qarang.

1:6 Toʻngʻich Oʻgʻli — Iso Masihning butun borliq ustidan hukmdor ekanligini bildiradigan unvon (shu bobning 2–oyatiga va Kolosaliklar 1:15-18 ga qarang). Yana Zabur 88:28 ga qarang.

1:6 bu dunyo — bu oʻrinda muallif kelajak dunyoga ishora qiladi (2:5 ga qarang).

1:6 …Xudo shunday deb aytadi… — muallif bu oʻrinda Qonunlar 32:43 va Zabur 96:7 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

1:7 Muallif bu oʻrinda Zabur 103:4 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

1:8-9 Zabur 44:7-8 ga qarang.

1:10-12 Zabur 101:26-28 ga qarang.

1:13 Zabur 109:1 ga qarang.

2:2 ota–bobolarimiz — 1:1 izohiga qarang.

2:2 Farishtalar orqali ota–bobolarimizga berilgan Xudoning qonuni… — Qonunlar 33:2-4, Havoriylar 7:53, Galatiyaliklar 3:19 ga qarang.

2:6 Inson zoti…Inson oʻgʻli — Zabur 8:5 oyatining ibroniycha matnida bu ikkala ibora odamzodga ishora qiladi (Zabur 8:5 izohiga qarang). Ammo muallif Zaburdan olingan bu soʻzlar bilan odamzodning komil vakili boʻlgan Iso Masihni nazarda tutgan. Iso koʻpincha oʻziga nisbatan Inson oʻgʻli unvonini ishlatgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi INSON OʻGʻLI iborasiga qarang.

2:7 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻzlar keyingi misra sifatida qoʻshimcha qilingan: Jamiki yaratganing uzra Uni hukmron qilding.

2:6-8 Muallif bu oʻrinda Zabur 8:5-7 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

2:12 Zabur 21:23 ga qarang.

2:13 Ishayo 8:17-18 ga qarang.

2:16 Ibrohimning nasli — hamma imonlilarga ishora (Rimliklar 4:11-12, 16, Galatiyaliklar 3:7 ga qarang).

3:5 Muso sodiq qul edi — bu oʻrinda muallif Sahroda 12:6-8 ni nazarda tutgan.

3:6 …mahkam tutishimiz kerak — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida oxirigacha mahkam tutishimiz kerak.

3:8 …isyon qilgan otalaringizday…Meni sahroda sinagan oʻsha ajdodlaringizday… — Chiqish 17:1-7 ga qarang.

3:7-11 Muallif bu oʻrinda Zabur 94:7-11 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

3:16 Oʻshanda…hammasi! — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Oʻshanda Muso Misrdan olib chiqqanlarning hammasi emas, balki Xudoning ovozini eshitganlarning baʼzilari isyon qildilar.

4:3 Zabur 94:11 ga qarang.

4:4 Ibtido 2:2-3 ga qarang.

4:7 bir kun — bu oʻrindagi kun soʻzi aniq bir kunga emas, balki maʼlum bir muddatga yoki zamonga ishora qiladi.

4:7 Xudoning bu gapini men oldin ham aytib oʻtganman… — 3:15 ga qarang.

4:8 Yoshua — Ysha 1:1-6, 21:43-45 ga qarang.

4:9 Shabbat kuni — yahudiylar kalendari boʻyicha haftaning yettinchi kuni (toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SHABBAT KUNI iborasiga qarang). Shabbat kuniga rioya qilish imon boʻyicha yashashning timsolidir.

5:4 Horun — Musoning akasi, Isroil xalqiga oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilgan birinchi inson.

5:5 Zabur 2:7 ga qarang.

5:6 Maliksidiq — Ibtido 14:17-20 da aytib oʻtilgan, Horundan oldin yashagan ruhoniy. Uning ajdodlari yoki oʻlimi haqida hech qanday maʼlumot yoʻq (7:3 ga qarang).

5:6 Zabur 109:4 ga qarang.

5:7 Masih…iltijo qilib yolvordi — Mark 14:32-42, Yuhanno 12:27-33 ga qarang.

6:2 poklanish marosimlari — mazkur ibora nimaga ishora qilayotgani aniq emas. Bu oʻrinda ishlatilgan yunoncha soʻz Yangi Ahdda suvga choʻmdirilish marosimiga ishora sifatida aslo ishlatilmagan. Iso Masihga ishongan baʼzi yahudiylar imonining ifodasi sifatida baʼzi Eski Ahd qoidalariga rioya qilgan boʻlishlari mumkin.

6:14 Ibtido 22:17 ga qarang.

6:19 samoviy Chodir — bu oʻrinda Xudoning samoviy makoni Eski Ahddagi Muqaddas chodirga oʻxshatib tasvirlangan (8:5, 9:24 ga qarang). Muqaddas chodirda Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan bir parda ajratib turardi. Xudo Oʻz xalqiga, Men Eng muqaddas xonada istiqomat qilaman, deb aytgan edi. Eng muqaddas xonaga faqatgina oliy ruhoniy bir yilda bir marta kirishi mumkin edi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi MUQADDAS CHODIR iborasiga qarang.

6:20 Maliksidiq — 5:5-6 oyatlarga va 5:6 ning birinchi izohiga qarang.

7:1 Maliksidiq — 5:5-6 oyatlarga va 5:6 ning birinchi izohiga qarang.

7:1 Salim — Quddusning qadimgi nomi.

7:5 Levi naslidan boʻlgan ruhoniylar — Xudo Levi qabilasidan bir oilani, yaʼni Horunning avlodini Isroil xalqining ruhoniylari qilib tanladi (Chiqish 28:1, 29:1-9 ga qarang). Ular levi ruhoniylari deb ham ataladi.

7:5 ushr — har qanday daromadning oʻndan bir qismi. Isroil xalqi ushrni Maʼbadga olib kelib, ruhoniylarning kundalik roʻzgʻorini taʼminlab turardi. Levilar 27:30-33, Sahroda 18:21, Qonunlar 14:22-29, 26:12-13 ga qarang.

7:11 …Horunning nasabidan… — shu bobning 5–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang.

7:11 Maliksidiqqa oʻxshagan boshqa bir ruhoniy — yaʼni Iso Masih (5:5-6 ga qarang).

7:16 nasl–nasabga doir qoidalar — Tavrot qonuniga koʻra, ruhoniylar Levi qabilasiga mansub Horun avlodidan boʻlishi shart edi (shu bobning 5–oyatiga berilgan birinchi izohga qarang).

7:17 Zabur 109:4 ga qarang.

7:22 …Xudo Iso orqali bizni aʼloroq bir ahdga erishtirdi, Isoning Oʻzi bunga kafildir — 8:6 ga qarang. Muallif buni 8-10–boblarda batafsil tushuntirib beradi.

7:28 Xudoning ont ichib bergan vaʼdasi — Zabur 109:4 da bayon etilgan ontga ishora qilingan (shu bobning 20-21–oyatlariga qarang). Musoga Tavrotni bergandan ancha vaqt oʻtgandan keyin Xudo bu ontni ichgan.

8:1 …Xudo taxtining oʻng tomonida oʻtiribdi — 1:3 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

8:2 samodagi haqiqiy Chodir — 6:19 izohiga qarang.

8:5 Chiqish 25:40 ga qarang.

8:6 avvalgi ahd — Musoga Sinay togʻida berilgan qonun–qoidalar nazarda tutilgan.

8:8-12 Yeremiyo 31:31-34 ga qarang.

9:1 avvalgi ahd — 8:6 izohiga qarang.

9:2 Chodir — lugʻatdagi MUQADDAS CHODIR iborasiga qarang.

9:4 manna — Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin to Kanʼon yurtiga kirguncha, Xudo ularga yetkazib turgan maxsus yegulik. Manna, Shabbat kunidan tashqari, har kuni kechasi yerga yogʻilardi, odamlar saharda turib, uni yigʻib olishardi (Chiqish 16:13-35, Ysha 5:12 ga qarang).

9:4 Ahd sandigʻi ichida…bor edi — Chiqish 16:33-34, Sahroda 17:1-11, Qonunlar 10:1-5 ga qarang.

9:5 karublar — samoviy mavjudotlarning haykallari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi KARUB, KARUBLAR soʻziga qarang.

9:8 samodagi Eng muqaddas xona — 6:19 izohiga qarang.

9:11 kelgan — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida boʻlgʻusi.

9:11 samodagi mukammal Chodir — 6:19 izohiga qarang.

9:13 takalaru buqalarning qoni — Levilar 16:1-34 ga qarang.

9:13 kuydirilgan gʻunajinning kuli — Sahroda 19:1-22 ga qarang.

9:15 yangi ahd — 8:6-13 ga qarang.

9:17 …vasiyat oʻlimdan keyingina kuchga kiradi — shu singari, Muso davrida Xudoning Oʻz xalqi bilan tuzgan ahdi ham qurbonlik keltirilgandan keyingina kuchga kirardi (Chiqish 24:3-8 ga qarang). Xuddi shuningdek, Iso Masih xochdagi oʻlimi orqali abadiy yangi ahdni kuchga kiritdi (13:20 ga va 1 Korinfliklar 11:25 ga qarang).

9:18 …toʻkilgan qon orqali… — yaʼni qurbonlik orqali.

9:19 issop — bu oʻsimlikdan koʻpincha poklash marosimlarida odamlarga yo narsalarga suv yoki qon sepish uchun ishlatilgan (Chiqish 12:21-23, Levilar 14:1-7 va Sahroda 19:1-19 ga qarang).

9:20 Chiqish 24:8 ga qarang.

10:5-6 Gunoh qurbonligi — birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan qurbonligi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi QURBONLIK soʻzi ostida berilgan GUNOH QURBONLIGI iborasiga qarang.

10:5-7 Muallif bu oʻrinda Zabur 39:7-9 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

10:9 avvalgi ahd — 8:6 izohiga qarang.

10:9 yangi ahd — 8:6-13 ga qarang.

10:12 …Xudoning oʻng tomonida oʻtirdi — Zabur 109:1 ga qarang. Oʻng tomon muruvvat va baraka oʻrni deb hisoblangan.

10:16-17 Yeremiyo 31:33-34 ga qarang.

10:22 …Masih Oʻz qoni bilan qalblarimizni tozalab, vijdonimizni qiynagan hamma gunohlardan pokladi — 9:13-14 oyatlarga va 9:13 ning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang.

10:22 Badanimiz ham toza suv bilan yuvildi — ramziy maʼnoni ifodalab, suvga choʻmdirish marosimiga ishora qiladi (1 Butrus 3:21, Rimliklar 6:4 ga qarang). Muallif Hizqiyol 36:25-26 ni ham nazarda tutgan boʻlishi mumkin.

10:30 Men qasos olaman, jazosini beraman — bu oʻrinda muallif Qonunlar 32:35 ni nazarda tutgan. Qonunlar kitobida bu soʻzlar Isroil xalqining dushmanlariga qarata aytilgan. Bu oʻrinda esa muallif mazkur soʻzlar bilan Xudoning xalqini ogohlantiryapti.

10:30 Men Oʻz xalqimni hukm etaman — bu oʻrinda muallif Qonunlar 32:36 ni nazarda tutgan. Oʻsha oyatdagi ibroniycha feʼl oqlash yoki hukm qilish maʼnolarini bildiradi. Qonunlar kitobida bu soʻzlar Isroil xalqiga taskin berish uchun aytilgan, ammo bu oʻrinda muallif shu soʻzlar bilan Xudoning xalqini ogohlantiryapti.

10:37 …Muqaddas bitiklarda aytilganday… — bu oʻrinda muallif Xabaqquq 2:3-4 ni nazarda tutgan.

11:4 Hobil — Ibtido 4:3-10 ga qarang.

11:5 Xanoʻx — Ibtido 5:21-24 ga qarang. Sharq yozma adabiyotida Xanoʻx Idris paygʻambar deb eʼtirof etilgan.

11:7 Nuh — Ibtido 6:9-22 ga qarang.

11:8 Ibrohim — Ibtido 12:1-8 ga qarang.

11:11 Oʻzi qarib ketgan…Ibrohim imoni tufayli farzand koʻrdi — yoki Bepusht va qari boʻlsa ham, Sora imoni tufayli farzand koʻrdi. Ibtido 18:10-14, 21:1-3 ga qarang.

11:17-18 Xudo Ibrohimni sinovdan oʻtkazayotganda… — Ibtido 22:1-14 ga qarang.

11:17-18 Ibtido 21:12 ga qarang.

11:20 Isʼhoq — Ibtido 27:1-40 ga qarang.

11:21 Yoqub — Ibtido 48:1-20 ga qarang.

11:21 U…Xudoga sajda qildi — Ibtido 47:29-31 ga qarang.

11:22 Yusuf — Ibtido 50:24-25 ga qarang.

11:23 Musoning ota–onasi — Chiqish 2:1-2 ga qarang.

11:24 Muso — Chiqish 2:10-15 ga qarang.

11:28 Fisih — Chiqish 12:21-28 ga qarang.

11:28 kesakilari — eshik oʻrnatilgan chorchoʻplar.

11:29 Qizil dengiz — Chiqish 14:5-31 ga qarang.

11:30 Yerixo shahri — Ysha 6:12-21 ga qarang.

11:31 Rahoba — Ysha 2:1-21, 6:22-24 ga qarang.

11:32 Gidoʻn, Baraq, Shimshoʻn, Yiftox, Dovud, Shomuil — Gidoʻn (Hakamlar 6:1-8:35 ga qarang), Baraq (Hakamlar 4:1-24 ga qarang), Shimshoʻn (Hakamlar 13:1-16:31 ga qarang), Yiftox (Hakamlar 11:1-12:7 ga qarang), Dovud (1 Shohlar 16:1 dan 3 Shohlar 2:12 gacha qarang), Shomuil (1 Shohlar 1-4, 7-13, 15-16, 19–boblarga qarang).

11:33 Sherlar — Hakamlar 14:6, 1 Shohlar 17:34-35, Doniyor 6:13-23 ga qarang.

11:34 olov — Doniyor 3:13-27 ga qarang.

11:35 Ayollar — 3 Shohlar 17:17-24, 4 Shohlar 4:17-37 ga qarang.

11:37 Ularni toshboʻron qildilar… — 2 Solnomalar 24:20-22, Matto 23:37 ga qarang. Anʼanaga koʻra Yeremiyo paygʻambar Misrda toshboʻron qilib, oʻldirilgan.

11:37 …tanalarini arralab ikkiga boʻldilar… — anʼanaga koʻra Ishayo paygʻambar Yahudo shohi Manashe tomonidan ana shunday oʻlim jazosiga tortilgan.

12:2 sharmandali oʻlim — Iso Masihning yalangʻoch holda xochda oʻldirilganiga ishora. Odatda jinoyatchilar shu tarzda oʻldirilardi (Filippiliklar 2:7-8 ga qarang). Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XOCH soʻziga qarang. Yahudiylar yogʻochga osilgan odamni Xudo laʼnatlagan deb hisoblashardi (Qonunlar 21:23, Galatiyaliklar 3:13 ga qarang).

12:2 …Xudo taxtining oʻng tomonida oʻtiribdi — 1:3 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

12:5-6 Muallif bu oʻrinda Hikmatlar 3:11-12 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

12:13 …toʻgʻri yoʻlni tanlab yuring — Hikmatlar 4:26 ga qarang.

12:16 Esov — Ibtido 25:29-34, 27:30-40 ga qarang.

12:16 axloqi buzuq — Esov oʻzining toʻngʻichlik huquqini taom evaziga sotganiga ishora boʻlishi mumkin. Bu qilmishi bilan Esov oʻzini bashariy hirslarini qondirish orqali obroʻsini toʻkkan fohishaboz erkakka teng qilib qoʻygan. Axloqi buzuq iborasi Esovning ota–onasini ranjitib, ajnabiy ayollarga uylanganiga ham ishora qilayotgan boʻlishi mumkin (Ibtido 26:34-35 ga qarang).

12:17 …voz kechgan merosini qaytarib olishga aslo imkon yoʻq edi — Esovning hayotida boʻlib oʻtgan voqea va uning xulq–atvori oʻquvchilar uchun kuchli bir ogohlantirish boʻlib xizmat qiladi. Agar oʻquvchilar ham uzoqni koʻzlamasdan qaror chiqarsalar, Esovga oʻxshab ular ham bir umr armonu afsuslarga toʻla boʻlishlari mumkin (4:1, 6:4-8, 10:26-31 ga qarang).

12:18 Sinay togʻi — Chiqish 19:10-25, 20:18-21 ga qarang.

12:21 Musoning oʻzi…degandi — bu oʻrinda muallif Qonunlar 9:19 ni nazarda tutgan.

12:22 Sion togʻi — Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang. Bu oʻrinda Xudoning samoviy makoniga ishora qilingan.

12:24 yangi ahd — 8:6-13 ga qarang.

12:24 Hobilning qoni — Ibtido 4:8-10 ga qarang.

12:24 Uning qoni…gunohlarimizni yuvish uchun toʻkilgan — 9:11-15, 10:19-22 ga qarang.

12:26 …yerni larzaga solgan edi — Chiqish 19:18-20, Zabur 67:8-9 ga qarang.

12:26 …U shunday demoqda… — bu oʻrinda muallif Xaggey 2:6 ni nazarda tutgan.

12:29 …Xudoyimiz yamlamay yutadigan olovdir — Qonunlar 4:24 ga qarang.

13:2 baʼzi odamlar — misol uchun, Ibrohim (Ibtido 18:1-33 ga qarang), Lut (Ibtido 19:1-17 ga qarang), Gidoʻn (Hakamlar 6:11-22 ga qarang), Monuvax (Hakamlar 13:2-21 ga qarang) nazarda tutilgan.

13:5 Xudo…deb aytgan — bu oʻrinda muallif Qonunlar 31:6, Ysha 1:5 ni nazarda tutgan.

13:6 Muallif bu oʻrinda Zabur 117:6 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan.

13:10 …haqiqiy qurbongoh…Yerdagi qurbongoh… — majoziy maʼnoda yangi ahdga va avvalgi ahdga (yaʼni Sinay togʻida Musoga berilgan qonun–qoidalarga) ishora qilingan (8:6-9:15 ga qarang).

13:11 Ilgarilari oliy ruhoniy…kuydirardi — bu oyatda muallif Poklanish kunida oliy ruhoniy qiladigan ishlarni nazarda tutgan (Levilar 16:1-34 ga qarang).

13:12 shahar — yaʼni Quddus shahri.

13:20 Iso Oʻz qoni bilan abadiy ahdni muhrlagani uchun… — 9:15-18 oyatlarga va 9:18 izohiga qarang.

13:20 Choʻpon — Yuhanno 10:11-16 ga qarang.

13:23 Timoʻtiy — ilk jamoatning yetakchisi boʻlib, havoriy Pavlusning hamkori (Havoriylar 16:1-3, Filippiliklar 2:20-22 ga qarang).

13:25 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:2 1Btr 1:20, Mark 12:7, Yuhn 1:3, 1Kor 8:6, Kol 1:16

+ 1:3 2Kor 4:4, Kol 1:15, Zab 109:1, Mark 16:19, Hav 7:55-56, Rim 8:34

+ 1:4 Efs 1:21, Flp 2:9

+ 1:5 Zab 2:7, Hav 13:32-33, Ibr 5:5, 2Sh 7:14

+ 1:6 Zab 96:7

+ 1:7 Zab 103:4

+ 1:9 Zab 44:7-8

+ 1:12 Zab 101:26-28

+ 1:13 Zab 109:1, Ibr 10:13

+ 1:14 Ibt 19:16

+ 2:4 Hav 2:22, Hav 2:43

+ 2:5 Ibr 1:6

+ 2:8 Zab 8:5-7, 1Kor 15:25

+ 2:9 Yuhn 8:54, Yuhn 17:1, 1Btr 1:21, 2Btr 1:17

+ 2:10 Rim 11:36, Ibr 5:9

+ 2:11 Ibr 13:12, Mat 28:10, Mark 3:35, Yuhn 20:17, Rim 8:29

+ 2:12 Zab 21:23

+ 2:13 Isha 8:17-18

+ 2:14 Yuhn 1:14, 1Yuh 4:2, 2Yuh 1:7, 1Tim 3:16, 1Yuh 3:8, Isha 42:7, Isha 49:9, 1Kor 15:54-55

+ 2:17 Flp 2:7

+ 2:18 Luqo 22:28

+ 3:2 Sah 12:7

+ 3:5 Sah 12:7, Qnlr 18:15, Qnlr 18:18

+ 3:11 Zab 94:7-11

+ 3:15 Zab 94:7-8

+ 3:16 Sah 14:2

+ 3:17 Zab 94:10, Sah 14:29

+ 3:18 Qnlr 1:34-36

+ 3:19 Zab 105:24

+ 4:1 Ibr 12:15

+ 4:3 Zab 94:11, Ibr 3:11

+ 4:4 Ibt 2:2

+ 4:5 Zab 94:11

+ 4:6 Ibr 3:19

+ 4:7 Zab 94:7-8

+ 4:8 Qnlr 31:7

+ 4:12 Efs 6:17, Vah 1:16

+ 4:13 2Sol 16:9, Ayub 34:21, Zab 89:8, Zab 138:2-3

+ 4:14 Ibr 2:17-18, Efs 4:10, Ibr 7:26

+ 4:15 Luqo 23:41, Yuhn 8:46, 1Btr 2:22, 1Yuh 3:5, 2Kor 5:21

+ 4:16 Efs 3:12, Ibr 10:19

+ 5:1 Ibr 8:3

+ 5:2 Ibr 7:28

+ 5:3 Ibr 7:27

+ 5:4 Sah 16:5, Sah 18:7

+ 5:5 Yuhn 8:54, Zab 2:7, Hav 13:32-33, Ibr 1:5

+ 5:6 Zab 109:4, Ibr 7:17, Ibr 7:21

+ 5:7 Mat 26:39, Mark 14:35, Luqo 22:41, Zab 21:25

+ 5:8 Rim 5:19, Flp 2:8

+ 5:9 Ibr 2:10

+ 5:11 2Btr 3:16

+ 5:12 1Btr 2:2, 1Kor 3:1-2

+ 5:14 Efs 4:13

+ 6:1 Ibr 9:14

+ 6:2 Hav 8:17, Hav 19:4-5, Hav 10:42, Hav 17:31

+ 6:4 Ibr 10:29

+ 6:8 Yerm 4:3, Mat 13:7, Mal 4:1, Mat 3:12

+ 6:10 Mat 10:42

+ 6:11 Rim 5:2-5, 2Kor 1:22, 2Kor 5:5, Efs 1:14

+ 6:12 Ibr 13:7

+ 6:13 Luqo 1:73-75

+ 6:14 Ibt 22:17

+ 6:16 Chq 22:11

+ 6:17 Zab 109:4

+ 6:18 Sah 23:19, 1Sh 15:29

+ 6:19 Lev 16:2, Lev 16:15, Ibr 9:7

+ 6:20 Ibr 4:14, Ibr 8:1, Ibr 9:24-25

+ 7:2 Ibt 14:17-20

+ 7:5 Lev 27:30-31, Sah 18:21, Qnlr 14:22

+ 7:6 Ibt 12:2-3, Rim 4:3, Gal 3:16

+ 7:14 Isha 11:1, Mixo 5:2, Mat 1:3, Luqo 3:3

+ 7:17 Zab 109:4, Ibr 5:6

+ 7:18 Rim 8:3, Gal 4:9

+ 7:19 Ibr 9:9, Ibr 10:1

+ 7:21 Zab 109:4, Ibr 5:6

+ 7:22 Ibr 6:11

+ 7:25 1Yuh 2:1, Rim 8:34

+ 7:26 Efs 4:10, Ibr 4:14

+ 7:27 Ibr 5:3, Ibr 9:12, Ibr 10:10

+ 7:28 Ibr 5:2

+ 8:1 Zab 109:1, Mark 16:19, Ibr 1:3

+ 8:2 Ibr 9:24

+ 8:3 Ibr 5:1, Efs 5:2

+ 8:5 Kol 2:17, Ibr 10:1, Chq 25:40

+ 8:6 2Kor 3:6, Ibr 9:15

+ 8:7 Ibr 7:11

+ 8:8 Yerm 31:31-34, Ibr 10:16-17, Luqo 22:20, 2Kor 3:6

+ 8:10 Yerm 32:40, Hiz 37:26, Qnlr 6:6, Isha 51:7, Lev 26:12

+ 8:11 Xsha 2:20

+ 9:1 Chq 25:8

+ 9:2 Chq 26:1, Chq 25:30-31

+ 9:3 Chq 26:31-33, Lev 16:2

+ 9:4 Chq 25:10, Chq 30:1, Chq 16:33-34, Sah 17:8-10, 3Sh 8:9

+ 9:5 Lev 16:14, Chq 25:19-20

+ 9:7 Lev 16:2, Lev 16:15, Ibr 6:19

+ 9:8 Ibr 10:20

+ 9:9 Ibr 7:19, Ibr 10:1

+ 9:10 Lev 11:2, Mark 7:4

+ 9:11 Ibr 7:27, Ibr 10:10

+ 9:13 Lev 16:14-16

+ 9:14 1Btr 1:18-19, Ibr 6:1, Vah 7:14, 1Yuh 1:7, Efs 5:26

+ 9:15 Ibr 8:6, 2Tim 1:1, Tit 1:2

+ 9:19 Chq 12:22, Lev 14:4-7, Sah 19:6, Sah 19:17, Zab 50:9

+ 9:20 Chq 24:8

+ 9:21 Chq 29:12, Chq 29:36, Lev 8:15, Lev 8:19

+ 9:22 Lev 17:11

+ 9:23 Chq 25:40, Ibr 8:5

+ 9:24 Ibr 8:2

+ 9:26 1Yuh 3:5, 1Btr 3:18

+ 9:27 Mat 16:27

+ 9:28 Isha 53:12, 1Btr 2:24, 1Btr 3:18, Tit 2:13, Hav 1:11, 1Sal 4:16-18

+ 10:1 Kol 2:17, Ibr 8:5, Ibr 7:19, Ibr 9:9

+ 10:3 Lev 16:21

+ 10:5 Zab 39:7-9, Zab 50:18

+ 10:6 1Sh 15:22, Isha 50:4

+ 10:10 Mat 26:26, 1Kor 11:24, Ibr 7:27, Ibr 9:9

+ 10:11 Sah 28:3

+ 10:12 Zab 109:1, Mark 16:19, Ibr 1:3

+ 10:13 Zab 109:1, Ibr 1:13

+ 10:17 Yerm 31:33-34, Ibr 8:10-12

+ 10:19 Efs 3:12, Ibr 4:16

+ 10:20 Ibr 9:8, Yuhn 14:6

+ 10:22 Hiz 36:25, Yuhn 13:8, 1Kor 6:11, Efs 5:26, Tit 3:5

+ 10:23 Ibr 4:14, 1Kor 1:9, 1Sal 5:24, 2Sal 3:3

+ 10:25 Hav 2:42, Rim 13:11, 1Kor 3:13

+ 10:26 Sah 15:30, Mark 3:29, 1Yuh 5:16

+ 10:27 Zab 20:10, Zab 78:5, Isha 26:11

+ 10:28 Qnlr 19:15

+ 10:29 Ibr 6:4-6

+ 10:30 Qnlr 32:35-36, Rim 12:19

+ 10:31 Isha 33:14, Luqo 12:5

+ 10:34 Mat 25:36, Mat 5:12, Mat 6:20, Mat 19:21, 1Btr 1:4, Kol 1:5

+ 10:38 Xbq 2:3-4, Rim 1:17, Gal 3:11

+ 11:1 Rim 8:24, 2Kor 4:18

+ 11:3 Ibt 1:6-7, Zab 32:6, 2Btr 3:5

+ 11:4 Ibt 4:3-8, Mat 23:35, 1Yuh 3:12

+ 11:5 Ibt 5:22-24

+ 11:7 Ibt 6:9-22

+ 11:8 Ibt 12:1-4

+ 11:9 Ibt 12:8, Ibt 13:3, Ibt 18:1

+ 11:10 Ibr 12:22, Vah 21:2

+ 11:11 Ibt 21:2

+ 11:12 Rim 4:19, Ibt 22:17

+ 11:13 Mat 13:17, Luqo 10:24, Ibt 23:4

+ 11:16 Ibt 26:24, Ibt 28:13

+ 11:17 Ibt 22:1-10, Ibt 21:12, Rim 9:7

+ 11:19 Rim 4:17-19

+ 11:20 Ibt 27:27-29, Ibt 27:39-40

+ 11:21 Ibt 47:31, Ibt 48:17-19

+ 11:22 Ibt 50:24-25

+ 11:23 Chq 2:2-3, Hav 7:20

+ 11:24 Chq 2:10-11

+ 11:25 1Yuh 2:17

+ 11:26 Ibr 13:13

+ 11:27 Chq 12:37, Chq 13:18

+ 11:28 Chq 12:21-30

+ 11:29 Chq 14:21-30

+ 11:30 Ysha 6:15, Ysha 6:20

+ 11:31 Ysha 2:1, Ysha 6:24, Mat 1:5, Yoqb 2:25

+ 11:32 Hak 6:11, Hak 4:6-16, Hak 13:24, Hak 11:1, Hak 4:6, Hak 6:11, Hak 11:1, Hak 13:24, 1Sh 1:20, 1Sh 16:13

+ 11:33 Hak 14:6, Dnr 6:22

+ 11:34 Dnr 3:23-27, Hak 7:21, 1Sh 17:51, 2Sh 12:29

+ 11:35 3Sh 17:22-23, 4Sh 4:35-37

+ 11:36 Ibt 39:20, Yerm 20:2, Yerm 37:15, Mat 21:35, Mark 16:18

+ 11:37 3Sh 18:4, 2Sol 24:21, Yerm 26:23, 4Sh 1:8

+ 11:38 Hak 6:2, 1Sh 22:1

+ 11:40 Flp 3:12, Ibr 12:23

+ 12:1 1Kor 9:24

+ 12:2 Ibr 2:10, Luqo 24:26, Flp 2:8, Zab 109:1, Mark 16:19, Ibr 1:3

+ 12:3 Hik 24:10

+ 12:4 1Tim 4:10

+ 12:5 Hik 3:11-12, Zab 93:12, Ayub 5:17

+ 12:7 Qnlr 8:5, Vah 3:19

+ 12:10 Lev 11:44

+ 12:12 Isha 35:3

+ 12:13 Hik 4:26

+ 12:14 Mat 5:8

+ 12:15 Ibr 4:1, Qnlr 29:18

+ 12:16 Ibr 13:4, Ibt 25:29-34

+ 12:17 Ibt 27:34-38

+ 12:18 Chq 19:16-18, Chq 20:18, Qnlr 4:11, Qnlr 5:22

+ 12:19 Chq 19:16, Chq 20:19, Qnlr 5:27

+ 12:20 Chq 19:12-13

+ 12:21 Qnlr 9:19

+ 12:22 Gal 4:26, Vah 14:1, Vah 21:2, Qnlr 33:2, Dnr 7:10, Yahd 1:14

+ 12:23 Luqo 10:20, Flp 3:12, Ibr 11:40

+ 12:24 Ibr 8:6, Ibr 9:15, 1Btr 1:2, Ibt 4:10

+ 12:25 Ibr 2:3

+ 12:26 Chq 19:18, Xag 2:6

+ 12:27 Zab 101:27

+ 12:28 Dnr 2:44, Zab 2:11

+ 12:29 Qnlr 4:24

+ 13:1 Yuhn 13:34, 1Btr 1:22, 2Btr 1:7, Rim 12:10, 1Sal 4:9

+ 13:2 1Btr 4:9, Ibt 18:3, Ibt 19:2

+ 13:3 Mat 25:36, Ibr 10:34

+ 13:4 1Kor 7:38, Chq 20:14, 1Kor 6:9

+ 13:5 Hik 23:4, Mat 6:19, Mat 6:25, 1Tim 3:1, 1Tim 6:7-9, Ysha 1:5

+ 13:6 Zab 117:6

+ 13:7 Ibr 6:12

+ 13:8 Zab 101:28

+ 13:9 Kol 2:16

+ 13:11 Chq 29:14, Lev 16:27

+ 13:12 Mat 21:39, Mark 12:8

+ 13:13 1Btr 4:14, Ibr 11:26

+ 13:15 Zab 49:14, Zab 106:22, Xsha 14:3

+ 13:16 Mixo 6:7-8

+ 13:18 Efs 6:19, 1Sal 5:25, 2Sal 3:1, Hav 23:1, Hav 24:16

+ 13:20 Rim 15:33, Zab 22:1, Zab 79:2, Isha 40:11, Hiz 34:11-15, Voiz 12:12, Yuhn 10:11, 1Btr 5:4, Chq 24:8, Zkr 9:11

+ 13:23 Hav 16:1

Vahiy

Vahiy

Kirish

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

Kirish

YUHANNOGA

AYON QILINGAN

VAHIY

Kirish

Mazkur kitobda Isoning Yuhannoga koʻrsatgan vahiysi bayon etilgan. Bu vahiy oxirzamon haqidadir. Yuhanno vahiy koʻrganda, Egey dengizidagi Patmos orolida surgunda edi. Patmos oroli hozirgi Turkiyadagi Efes shahridan qariyb 100 kilometr janubi–gʻarbda joylashgan.

Vahiy kitobining asosiy mohiyati Xudoning Iso Masih haqidagi xabarini ayon qilish va qattiq quvgʻin ostida qolgan masihiylarga umid baxshida etishdan iborat. Yuhanno quvgʻinga duchor boʻlgan birodarlarni imonda mahkam turishga undaydi. Ularning eʼtiborini oxiratga qaratadi. Oxiratda Xudo shayton ustidan gʻalaba qozonadi. Iso Masih osmondan tushib kelib, barcha betavfiqlarni hukm qiladi va Oʻzining abadiy shohligini oʻrnatadi. Shunda imonda oxirigacha sobit turgan birodarlar najot topishadi va boqiy baxtiyorlikdan bahramand boʻlishadi. Rim imperiyasining vahshiy zulmi ostida qolgan masihiylar bu kitobni oʻqib, Xudoga sodiq qolishardi.

Ushbu kitob obrazlarga va gʻoyalarga nihoyatda boydir. Ular yordamida muallif Xudoning beqiyos qudrati va oxiratdagi odilona hukmini tasvirlaydi. Misol uchun, samodagi taxt, muhrlangan oʻrama qogʻoz va Qoʻzi haqidagi vahiylar Xudoning va Iso Masihning cheksiz hokimiyatini aks ettiradi. Yetti muhr, yetti karnay va gʻazab kosalari haqidagi vahiylar esa qiyomatda Xudoning hukmini va yer yuziga sochadigan qahrini tasvirlaydi. Yetti raqami kitobda bir necha bor ishlatilgan boʻlib, barkamollik maʼnosini ifodalaydi.

Kitobni mazmun jihatdan uch qismga boʻlsa boʻladi: 1) dunyoda yovuz kuchlar mavjud. Masihiylar imon yoʻlida azob chekishlari va hatto jonidan mahrum boʻlishlari mumkin. 2) Iso Masih Rabbiydir. U Xudoga qarshi boʻlgan hamma odamlarni va kuchlarni yengadi. 3) Xudoga oxirigacha sodiq qolgan odamlar uchun Iso Masih mukofotlar tayyorlab qoʻygan. Ayniqsa, Xudoni oʻz jonidan ham ortiq koʻrganlarni U yuksak darajada taqdirlaydi.

1–BOB

Muqaddima va duoyi salom

1¹Mazkur kitobda Iso Masihning vahiysi bayon etilgan. Yaqin orada yuz beradigan hodisalarni Xudo Oʻz qullariga ayon qilish uchun bu vahiyni Iso Masihga berdi. Iso Masih quli Yuhannoning oldiga Oʻz farishtasini yuborib, ushbu vahiyni koʻrsatdi⁺. ²Yuhanno Xudoning kalomi va Iso Masihning shahodati toʻgʻrisida nimalarni koʻrgan boʻlsa, hammasi haqida guvohlik bermoqda⁺. ³Ushbu bashorat soʻzlarini ovoz chiqarib oʻqiyotgan odam baxtlidir. Uni tinglab*, kitobda yozilganlarga amal qiluvchilar baxtlidir. Axir, bu hodisalar hademay yuz beradi⁺.

⁴⁻⁵Asiya viloyatidagi imonlilarning yettita jamoatiga* Yuhannodan salom! Azaldan bor boʻlgan, hozir ham bor, kelajakda ham bor boʻladigan Xudodan, Uning taxti oldida turgan yetti ruhdan, shuningdek, oʻliklar ichidan birinchi boʻlib tirilgan, yer yuzi shohlarining Hukmdori boʻlgan ishonchli shohid — Iso Masihdan sizlarga inoyat va tinchlik boʻlsin.

Iso Masih bizni sevadi. U Oʻz qonini toʻkib, bizni gunohlarimizdan xalos etdi⁺. ⁶U bizdan Shohlik yaratdi, bizni Otasi* Xudoga xizmat qiladigan ruhoniylar qilib tayinladi. Qudrat Sohibi boʻlgan Masihga abadulabad shon–sharaflar boʻlsin! Omin⁺.

⁷Ana, U bulutlarda kelyapti!

Har bir koʻz Uni koʻradi,

Hatto Unga nayza sanchganlar ham Unga koʻz tikadi.

Dunyoning jamiki qabilalari Uni deb yigʻlaydi.

Darhaqiqat, hammasi aytilganday boʻladi! Omin⁺.

⁸“Men Ibtido va Intihodirman*, — deb aytmoqda Egamiz Xudo. — Men oldin bor boʻlgan, hozir ham bor, kelajakda ham bor boʻladigan Qodir Xudodirman.”

Yuhanno vahiyda Masihni koʻradi

⁹Men birodaringiz Yuhannoman. Isoning azoblari, Uning Shohligi va sabr–toqatini baham koʻrgan sherigingizman. Men Xudoning kalomini vaʼz qilib, Iso haqida guvohlik berganim uchun Patmos oroliga* surgun qilinganman⁺. ¹⁰Yakshanba kuni* Muqaddas Ruh meni qamrab oldi. Men orqamdan karnay sadosiga oʻxshash kuchli bir ovozni eshitdim. Ovoz shunday dedi*:⁺ ¹¹“Koʻrganlaringni kitobga yozib bor. Soʻng uni Efes, Smirna*, Pergamon, Tiyatira, Sardis, Filadelfiya va Laodikiya shaharlaridagi imonlilarning yettita jamoatiga yubor.”

¹²Menga gapirayotgan Kimsani koʻrish uchun oʻgirildim. Shunda yettita oltin chiroqpoyani koʻrdim⁺. ¹³Chiroqpoyalar orasida inson qiyofasidagi bir Zot* turgan edi. Uning ustida uzun, toʻpigʻigacha tushgan rido bor edi, koʻksiga oltin tasma bogʻlangan edi⁺. ¹⁴Sochi momiqday oq, qorday oppoq edi. Koʻzlari esa olovday chaqnardi⁺. ¹⁵Uning oyoqlari oʻchoqda qizdirilgan bronzaday yarqirar, ovozi guvullagan dengiz tovushiga oʻxshardi⁺. ¹⁶Oʻng qoʻlida yettita yulduz bor edi, ogʻzidan oʻtkir dudama qilich chiqib turardi. Uning yuzi kun qiziganda balqiydigan quyoshday porlardi⁺.

¹⁷Uni koʻrishim bilanoq, oyoqlari ostiga oʻlikday yiqildim. U esa oʻng qoʻlini ustimga qoʻyib, shunday dedi: “Qoʻrqma! Men Birinchi va Oxirgiman⁺. ¹⁸Barhayotman. Oʻlgan edim va mana, abadulabad tirikman. Oʻlimning va oʻliklar diyorining* kalitlari Mendadir⁺. ¹⁹Shunday ekan, sen oldin koʻrganlaringni, hozir koʻrayotganlaringni va bundan keyin koʻradiganlaringning hammasini yozib bor. ²⁰Sen oʻng qoʻlimda koʻrgan yettita yulduz va yettita oltin chiroqpoyaning siriga kelsak, yetti yulduz — yetti jamoatning farishtalarini*, yetti chiroqpoya esa yetti jamoatni bildiradi.”

2–BOB

Efes shahridagi imonlilar jamoatiga

2¹“Efesdagi imonlilar jamoatining farishtasiga* yoz:

Yetti yulduzni oʻng qoʻlida tutguvchi, yettita oltin chiroqpoya orasida yuruvchi Zot shunday demoqda:⁺ ²sening ishlaringni, mehnatingni, bardoshingni bilaman, badkirdorlarga toqat qilmasligingni ham bilaman. Havoriy boʻlmagan holda oʻzlarini havoriy deb aytganlarni sen sinading, ularning yolgʻonini fosh qilding⁺. ³Ha, bardoshlisan. Mening nomim uchun koʻp qiyinchiliklarni boshdan kechirib, holdan toymading. ⁴Biroq senga bir eʼtirozim bor: sen Menga boʻlgan ilk sevgingni unutding⁺. ⁵Eslagin axir, ilk sevgi bilan yashaganingda qanchalar yuksakda eding! Endi esa tavba qil, avvalgi ishlaringga qayt. Tavba qilmasang oldingga borib, chiroqpoyangni oʻz joyidan olib tashlayman. ⁶Ha, senda yana bir yaxshi fazilat bor: sen nikolaschilarning* ishlaridan nafratlanasan. Men ham ulardan nafratlanaman.

⁷Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, Ruhning jamoatlarga aytayotgan gaplarini eshitsin. Gʻolib kelganlarga Xudoning jannatidagi hayot daraxti* mevasidan yeyishni nasib etaman.”⁺

Smirna shahridagi imonlilar jamoatiga

⁸“Smirnadagi* imonlilar jamoatining farishtasiga yoz:

Oʻlib tirilgan, Birinchi va Oxirgi boʻlgan Zot shunday demoqda:⁺ ⁹chekkan azoblaringni*, kambagʻalligingni bilaman. Aslida esa boysan! Oʻzini Xudoning xalqi deb ataganlar seni qanchalar haqoratlaganini ham bilaman. Ular Xudoning xalqi emas*, balki shayton toʻdasidir⁺. ¹⁰Boshingga tushadigan azob–uqubatlardan qoʻrqma! Bilginki, iblis sizlarni sinash uchun orangizdan baʼzilarni zindonga tashlaydi, oʻn kun* davomida azob chekasizlar. Oʻlim xavfi ostida boʻlganingda ham sodiq qol, shunda Men senga hayot tojini beraman⁺.

¹¹Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, Ruhning jamoatlarga aytayotgan gaplarini eshitsin. Gʻolib kelganlar ikkinchi oʻlimdan* hech qanday zarar koʻrmaydilar.”⁺

Pergamon shahridagi imonlilar jamoatiga

¹²“Pergamondagi imonlilar jamoatining farishtasiga yoz:

Oʻtkir dudama qilich Sohibi shunday demoqda:⁺ ¹³qayerda yashayotganingni* bilaman. Shahringda shaytonning taxti joylashgan*. Shunday boʻlsa–da, sen Mening nomimga qattiq bogʻlanding. Shayton yashayotgan oʻsha shahringda sodiq shohidim Antipas* oʻldirilganda ham, sen Menga boʻlgan imoningdan qaytmading. ¹⁴Lekin senga bir oz eʼtirozim bor: orangizda Balom taʼlimotiga rioya qiluvchilar bor. Balom* Isroil xalqini yoʻldan ozdirish yoʻlini Boloqqa oʻrgatgandi. Boloq esa Isroil xalqini butlarga keltirilgan qurbonlik goʻshtini yeyishga va fahsh–zinoga undagandi⁺. ¹⁵Shuningdek, orangizda nikolaschilar* taʼlimotiga ergashuvchilar ham bor⁺. ¹⁶Endi tavba qil! Aks holda, Men zudlik bilan oldingga borib, ogʻzimdagi qilich bilan oʻshalarga qarshi jang qilaman⁺.

¹⁷Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, Ruhning jamoatlarga aytayotgan gaplarini eshitsin. Gʻolibga Men pinhon saqlangan mannani* beraman. Unga oq toshni* ham beraman. Bu toshning ustiga yangi bir ism yozilgan, toshni olgan kishidan boshqa hech kim u ismni bilmaydi.”⁺

Tiyatira shahridagi imonlilar jamoatiga

¹⁸“Tiyatiradagi imonlilar jamoatining farishtasiga yoz:

Koʻzlari otash alangasiday chaqnoq, oyoqlari qizdirilgan bronzaday yarqiroq Xudoning Oʻgʻli shunday demoqda:⁺ ¹⁹sening ishlaring, sevging, imoning, xizmating va bardoshingni bilaman. Hozirda oldingidan ham koʻproq ish qilayotganingni bilaman. ²⁰Lekin senga bir eʼtirozim bor: sen Izabel* degan boʻlmagʻur ayolga toqat qilib yuribsan. U oʻzini paygʻambar deb, taʼlimoti bilan qullarimni yoʻldan ozdiryapti. Ularni fahsh–zino qilishga va butlarga keltirilgan qurbonlik goʻshtini yeyishga undayapti⁺. ²¹Fahsh–zinodan tavba qilishi uchun unga muhlat berdim, ammo u tavba qilishdan bosh tortyapti⁺. ²²Shunday ekan, Men uni xasta qilib, toʻshakka yotqizib qoʻyaman. U bilan birga fahsh–zino qilganlarni ham, bordi–yu, uning yoʻlidan qaytmasalar, qattiq azob–uqubatlarga duchor qilaman. ²³Uning izdoshlarini* oʻldiraman. Onglarni va yuraklarni bilguvchi Men ekanligimni shunda hamma jamoatlar bilib oladilar. Men orangizdagi har bir kishini oʻz qilmishiga yarasha jazolayman⁺.

²⁴Tiyatiradagi baʼzilaringiz Izabelning bu taʼlimotiga ergashmadingiz. Sizlar «shaytonning sirlari»* deb atalgan narsalardan bexabarsizlar. Sizlarga shundan boshqa hech narsa yuklamayman: ²⁵faqat Men kelgunimga qadar, imoningizda qattiq turinglar, deyman⁺. ²⁶Gʻolib kelganlarga va oxirigacha Mening irodamni bajarganlarga xalqlar ustidan hokimiyat beraman⁺. ²⁷Ular xalqlarni temir xivchin ila boshqarishadi. Sopol koʻzani sindirganday xalqlarni parchalashadi*. Otam Xudo Menga ato qilgan bu hokimiyat ularda boʻladi. ²⁸Men ularga tong yulduzini* ham beraman.

²⁹Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, Ruhning jamoatlarga aytayotgan gaplarini eshitsin.”⁺

3–BOB

Sardis shahridagi imonlilar jamoatiga

3¹“Sardisdagi imonlilar jamoatining farishtasiga* yoz:

Xudoga xizmat qiladigan yetti ruhni Boshqaruvchi, qoʻlida yetti yulduzni Tutguvchi shunday demoqda: sening ishlaringni bilaman. Seni tirik deyishadi, ammo oʻliksan⁺. ²Sening ishlaring Xudoyim nazarida tugal emasligini bildim. Uygʻon! Jamoating nobud boʻlmoqda. Imonini saqlab qolganlarga* qoʻshilib, jamoatingni mustahkamla. ³Nimani eshitib oʻrgangan boʻlsang eslagin. Oʻshalarga rioya qilgin. Gunohlaringdan tavba etgin. Agar uygʻonmasang, Men ustingga oʻgʻriday bostirib kelaman. Sen esa qaysi soatda kelishimni bilmaysan⁺. ⁴Biroq Sardisda oʻz kiyimlarini bulgʻamagan bir necha odamlaring qolgan. Ular Men bilan birga oq kiyimda yuradilar, ular bunga loyiqdirlar⁺. ⁵Gʻolib kelganlar ular singari, shunday oq kiyim kiyadilar. Men ularning nomlarini hayot kitobidan* oʻchirmayman, Otam Xudo va Uning farishtalari oldida nomlarini tan olaman⁺.

⁶Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, Ruhning jamoatlarga aytayotgan gaplarini eshitsin.”⁺

Filadelfiya shahridagi imonlilar jamoatiga

⁷“Filadelfiyadagi imonlilar jamoatining farishtasiga yoz:

Shoh Dovudning kaliti* muqaddas va haq Zotdadir. U eshikni ochganda, uni hech kim bekita olmaydi. U bekitganda, hech kim ocholmaydi. Oʻsha Zot shunday demoqda:⁺ ⁸sening ishlaringni bilaman. Mana, oldingda bir eshik ochdim, uni hech kim bekita olmaydi. Kuching kamligini Men bilaman. Shunga qaramay, sen soʻzimga rioya qilding, Mendan tonmading. ⁹Shayton toʻdasidan boʻlganlarni nima qilishimni oʻzing koʻrasan. Ular oʻzlarini Xudoning xalqi deb ataydilar, ammo gaplari yolgʻon, ular Xudoning xalqi emaslar*. Men ularni shunday koʻyga solamanki, kelib sening oyogʻingga yiqiladilar. Men seni qanchalik sevganimni bilib oladilar⁺. ¹⁰Sen Mening sabrli boʻlish haqidagi amrimga itoat etding. Shunday ekan, yer yuzida yashovchilarni sinash uchun yuboriladigan kulfat vaqtidan Men seni asrayman⁺. ¹¹Men tezda kelaman. Imoningda mahkam tur, toki hech kim tojingni tortib olmasin⁺. ¹²Gʻolib kelganlarni Men Xudoyimning Maʼbadida ustun qilaman. Shunda ular zinhor Maʼbadni tark etmaydilar. Ularning peshanalariga Men Xudoyimning nomini va Xudoyimga qarashli shaharning nomini yozaman. Bu shahar — Xudoyim samodan yuboradigan yangi Quddusdir. Gʻolibning peshanasiga Men Oʻzimning yangi nomimni ham yozaman⁺.

¹³Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, Ruhning jamoatlarga aytayotgan gaplarini eshitsin.”⁺

Laodikiya shahridagi imonlilar jamoatiga

¹⁴“Laodikiyadagi imonlilar jamoatining farishtasiga yoz:

Ishonchli va haq Shohid, Xudo yaratgan borliqning Asoschisi*, Omin* deb nom olgan Zot shunday demoqda:⁺ ¹⁵sening ishlaringni bilaman, sen na sovuq va na issiqsan*. Eh, qaniydi, yo sovuq, yo issiq boʻlsang! ¹⁶Sen issiq ham, sovuq ham emas, balki iliq boʻlganing uchun Men seni qusib yuboraman. ¹⁷Sen: «Boyman, oʻzimga toʻqman, hech narsadan kam–koʻstim yoʻq», — deysan. Aslida esa ayanchli, achinarli ahvolda ekaningni, qashshoq, koʻr va yalangʻoch ekaningni bilmaysan!⁺ ¹⁸Senga maslahat beraman: boyishing uchun Mendan olovda toblangan oltinni sotib ol. Sharmandali yalangʻochligingni yopish uchun egningga oq kiyim, koʻrishing uchun koʻzlaringga surtadigan malhamni Mendan sotib ol*⁺. ¹⁹Men kimni sevsam, aybini koʻrsataman, tarbiyalayman. Shunday ekan, shijoatli boʻl, gunohlaring uchun tavba qil⁺.

²⁰Mana, Men eshik oldida turib, taqillatyapman. Kim ovozimni eshitib eshikni ochsa, Men oʻshaning oldiga kiraman. Men u bilan va u Men bilan ovqatni baham koʻramiz⁺. ²¹Gʻolib kelganlarni Men yonimda, taxtimda oʻtirishga haqli qilaman. Zotan, Men ham gʻolib kelganimda Otam Xudo bilan birga Uning taxtida oʻtirdim⁺.

²²Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, Ruhning jamoatlarga aytayotgan gaplarini eshitsin.”⁺

4–BOB

Samodagi sajda

4¹Shundan keyin men osmonda lang ochiq bir eshikni koʻrdim. Ilgari menga gapirgan karnay sadosiga oʻxshash oʻsha ovoz yana eshitildi. U shunday dedi: “Bu yoqqa chiq, bundan keyin nima yuz berishini senga koʻrsataman.”⁺

²Shu payt Muqaddas Ruh meni qamrab oldi. Men samoda turgan bir taxtni koʻrdim, unda bir Zot oʻtirar edi⁺. ³Oʻtirgan Zotning qiyofasi qimmatbaho yashma va laʼl toshlariday yarqirardi. Taxt atrofida zumrad tusidagi kamalak jilvalanardi⁺. ⁴Taxtning tevaragida yana yigirma toʻrtta taxt turardi. Bu taxtlarda oq kiyim kiygan, boshlarida oltin tojlari boʻlgan yigirma toʻrt nafar oqsoqol oʻtirar edi⁺. ⁵Taxtdan chaqmoq chaqardi, momaqaldiroqning gulduros sadosi kelardi. Taxt oldida Xudoning yetti ruhi boʻlgan yettita mashʼala yonib turardi⁺. ⁶Taxtning oldida oyna singari dengizga oʻxshash, billurday tiniq bir narsa bor edi.

Taxtning atrofida toʻrtta jonli mavjudot turar edi, ularning oldi va orqasi koʻzlar bilan qoplangan edi⁺. ⁷Birinchi mavjudot sherga, ikkinchisi buqaga oʻxshar edi, uchinchi mavjudotning yuzi odamning yuziga, toʻrtinchisi esa uchayotgan burgutga oʻxshar edi⁺. ⁸Bu toʻrtta mavjudotning har birida oltitadan qanot bor edi. Ularning hamma yogʻi koʻzlar bilan qoplangan edi, hatto qanotlarining tagida ham koʻzlari bor edi. Ular kechayu kunduz tinmay shunday soʻzlarni takrorlar edilar:

“Muqaddasdir, muqaddasdir,

Muqaddasdir Qodir Xudo — Egamiz.

U bor boʻlgan, hozir ham bor,

Kelajakda ham bor boʻlar!”⁺

⁹Mavjudotlar taxtda Oʻtirganni, to abad barhayot Zotni ulugʻlashardi, izzat–ikrom koʻrsatib, shukronalar aytishardi. ¹⁰Shunda yigirma toʻrt nafar oqsoqol taxtdagi to abad barhayot Zot oldida yerga muk tushib, sajda qilishardi. Tojlarini taxt oldiga qoʻyib, shunday deyishardi:

¹¹“Yo Egamiz, yo Xudoyimiz!

Sen qudratlisan!

Ulugʻvorligu izzatga Sen loyiqsan!

Zero, butun borliqni Sen yaratgansan,

Hamma narsa Sening irodang ila vujudga keldi, yaratildi.”⁺

5–BOB

Muhrlangan oʻrama qogʻoz va Qoʻzi

5¹Men taxtda oʻtirgan Zotning oʻng qoʻlida bir oʻrama qogʻozni* koʻrdim. Oʻramning oldi va orqa tomonlarida yozuvlari bor boʻlib, u yettita muhr bilan muhrlangan edi⁺. ²Soʻng men kuchli bir farishtani koʻrdim. U baland ovozda: “Muhrlarni yechishga, oʻramni ochishga kim loyiq?” deb soʻradi. ³Biroq na osmonda, na yer yuzida, na yer ostidagi olamda oʻramni ocha oladigan yoki ichiga nazar sola oladigan biron kimsa bor edi. ⁴Men achchiq–achchiq yigʻlay boshladim, chunki oʻramni ochishga, hatto uning ichiga nazar solishga loyiq biron kimsa topilmagandi. ⁵Shunda oqsoqollardan biri menga dedi: “Yigʻlama! Ana qara, Yahudo qabilasidan boʻlgan Sher — Dovud urugʻidan chiqqan Zot* gʻalaba qozondi. U oʻramning yettita muhrini yechishga va oʻramni ochishga qodirdir.”⁺

⁶Shunda men taxtning oldida, toʻrtta jonli mavjudot va oqsoqollar qurshovida turgan bir Qoʻzini koʻrdim. U goʻyo boʻgʻizlanganday edi. Qoʻzining yetti shoxi va yetti koʻzi bor edi. Bular Xudo butun yer yuziga yuborgan yettita ruhdir⁺. ⁷Qoʻzi kelib, taxtda oʻtirgan Zotning oʻng qoʻlidan oʻramni oldi. ⁸U oʻramni olganda, toʻrtta mavjudot va yigirma toʻrt oqsoqol Qoʻzining oldida muk tushishdi. Har birining qoʻlida bir arfa va xushboʻy tutatqilarga toʻla oltin kosalar bor edi. Xushboʻy tutatqilar — Xudo azizlarining duoyu ibodatlari demakdir⁺. ⁹Ular quyidagicha yangi qoʻshiq aytishar edi:

“Sen oʻramni olishga,

Uning muhrlarini yechishga loyiqsan!

Chunki Sen boʻgʻizlangan eding,

Oʻz qoning evaziga har bir qabila, millat, elatu xalqdan

Xudo uchun odamlarni qutqarib olding⁺.

¹⁰Ulardan Shohlik yaratding,

Ularni Xudoyimizga xizmat qiladigan

Ruhoniylar qilib tayinlading.

Ular yer yuzida hukm suradilar.”⁺

¹¹Keyin men taxtning, mavjudotlar va oqsoqollarning atrofida koʻp farishtalarni koʻrdim, ularning ovozlarini eshitdim. Ularning sanogʻiga yetib boʻlmas, ming–minglab, oʻn minglab edilar⁺. ¹²Ular baland ovozda shunday derdilar:

“Boʻgʻizlangan Qoʻzi hamdlarga loyiqdir!

Kuchu davlat, donoligu qudrat Sohibiga

Shon–sharaflar boʻlsin!”⁺

¹³Shunda men yeru osmondagi, yer ostidagi, dengizdagi jamiki jonzotlarning ovozlarini eshitdim. Ularning hammasi shunday deb kuylayotgan edilar:

“Taxtda oʻtirgan Zotga va Qoʻziga

Abadulabad hamdlar boʻlsin!

Bu qudrat Sohiblariga

Abadulabad shon–sharaflar boʻlsin!”⁺

¹⁴Toʻrtta mavjudot: “Omin!” — dedi. Oqsoqollar esa muk tushib, sajda qildilar*⁺.

6–BOB

Muhrlar

6¹Keyin men Qoʻzining yetti muhrdan birini yechganini koʻrdim. Oʻsha paytda toʻrtta jonli mavjudotdan biri momaqaldiroqqa oʻxshash ovoz bilan: “Kel!” — deb aytganini eshitdim⁺. ²Shunda men bir oq otni koʻrdim. Ot ustida kamoni bor suvori oʻtirardi. Unga bir toj berildi. U bosqinchi boʻlib, dushmanlarini bosib olish uchun yoʻlga chiqdi⁺.

³Qoʻzi ikkinchi muhrni yechganda, men ikkinchi mavjudotning: “Kel!” — deb aytganini eshitdim. ⁴Shu payt boshqa bir ot chiqib keldi. U qip–qizil rangda edi. Xalqlar bir–biriga qirgʻin keltirsin deb, bu ot ustidagi suvoriga dunyoni tinchlikdan mahrum qilish qudrati berilgandi. Unga katta qilich ham berildi⁺.

⁵Qoʻzi uchinchi muhrni yechganda, men uchinchi mavjudotning: “Kel!” — deb aytganini eshitdim. Shunda men qora otni koʻrdim. Bu ot ustidagi suvorining qoʻlida tarozi bor edi. ⁶Men toʻrtta mavjudotning orasidan chiqqan ovozga oʻxshash bir sadoni eshitdim. Oʻsha ovoz dedi: “Odamlar bir kunlik ish haqiga* bor–yoʻgʻi bir kosa bugʻdoy yoki uch kosa* arpa sotib oladigan boʻlsin. Ammo zaytun bogʻlari va uzumzorlarga zarar yetkazma!”⁺

⁷Qoʻzi toʻrtinchi muhrni yechganda, men toʻrtinchi mavjudotning: “Kel!” deb aytganini eshitdim. ⁸Shunda men koʻkimtir rangdagi bir otni koʻrdim. Ot mingan suvorining nomi Oʻlim edi. Uning ketidan Qabr ergashib kelayotgan edi. Ularga dunyoning toʻrtdan bir qismi ustidan hokimiyat berilgandi. Ular yerdagi odamlarni qilich, qahatchilik, oʻlat va yovvoyi hayvonlar orqali oʻldirishlari mumkin edi⁺.

⁹Qoʻzi beshinchi muhrni yechganda, men qatl qilingan odamlarning jonlarini qurbongoh ostida koʻrdim. Ular Xudoning kalomi va bergan shahodatlariga sodiq qolganlari uchun oʻldirilgan edilar⁺. ¹⁰Ular qattiq faryod qilib, shunday derdilar: “Yo Egamiz, Sen muqaddas va haqdirsan. Sen qachon dunyoda yashayotganlarni hukm etasan? Qachon ulardan oʻlimimiz uchun qasos olasan?”⁺ ¹¹Bu jonlarning har biriga oq libos berildi. Ularga: “Qisqa bir muddat dam olib turinglar”, deb aytildi. Boshqa xizmatchi birodarlar ham ular singari oʻldirilib, oʻldirilganlarning soni belgilangan miqdorga yetguncha ular kutib turishlari kerak edi⁺.

¹²Qoʻzi oltinchi muhrni yechayotganini men kuzatib turdim. Shunda qattiq zilzila roʻy berdi. Quyosh qora junday tim qora boʻlib qoldi, toʻlin oy esa qonday qip–qizil tusga kirdi⁺. ¹³Osmondagi yulduzlar yerga quladi. Ha, kuchli shamol daraxtni silkitib anjirni toʻkkanday ular yerga toʻkildi⁺. ¹⁴Osmon qogʻozday oʻralib, yoʻq boʻlib ketdi. Har bir togʻ va orol joyidan siljib ketdi⁺. ¹⁵Dunyoning shohlari, aslzodalariyu lashkarboshilari gʻorlarga va togʻlarning qoyalari orasiga yashirindilar. Ular bilan birga boylaru kuchlilar, qulu erkin odamlar yashirindilar⁺. ¹⁶Ular togʻu qoyalarga shunday deb yolvorar edilar: “Ustimizga qulang, taxtda oʻtirgan Zotning nazaridan va Qoʻzining gʻazabidan bizni yashiring!⁺ ¹⁷Axir, Ular gʻazabini sochadigan qoʻrqinchli kun keldi! Bu kunga kim bardosh bera olardi?!”⁺

7–BOB

Muhrlangan 144.000 kishi

7¹Shundan keyin men yer yuzining toʻrt burchagida turgan toʻrt nafar farishtani koʻrdim. Ular toʻrt shamolni tutib turar edilar. Shamolning esishiga, yerga, dengizga, biron daraxtga tegishiga yoʻl qoʻymas edilar⁺. ²Soʻngra men sharqdan kelayotgan boshqa bir farishtani koʻrdim. U barhayot Xudoning muhrini olib kelayotgan edi. Yeru dengizga zarar yetkazish qudrati berilgan toʻrtta farishtaga u baland ovozda shunday xitob qildi: ³“Yerga, dengizga va daraxtlarga zarar yetkazmay turinglar. Xudoyimizning qullari peshanalariga biz muhr bosib olaylik!”⁺

⁴Men muhr bosilgan kishilarning sonini eshitdim. Isroil qabilalarining barchasidan 144.000 kishiga muhr bosilgan edi:

⁵Yahudo qabilasidan 12.000 kishi,

Ruben qabilasidan 12.000,

Gad qabilasidan 12.000,

⁶Osher qabilasidan 12.000,

Naftali qabilasidan 12.000,

Manashe qabilasidan 12.000,

⁷Shimoʻn qabilasidan 12.000,

Levi qabilasidan 12.000,

Issaxor qabilasidan 12.000,

⁸Zabulun qabilasidan 12.000,

Yusuf qabilasidan 12.000,

Benyamin qabilasidan 12.000 kishi.

Oq kiyimli olomon

⁹Shundan keyin men sanogʻiga yetib boʻlmaydigan katta bir olomonni koʻrdim. Turli xil xalq, qabila, elatu millatlarga mansub boʻlgan bu odamlar taxt oldida, Qoʻzining huzurida turishardi. Hammasining egnida oq libos, qoʻllarida palma daraxti shoxlari* bor edi⁺. ¹⁰Ular ovozlari boricha shunday hayqirishardi: “Taxtda oʻtirgan Xudoyimiz bilan Qoʻzi najot berish qudratiga egadirlar!”⁺ ¹¹Hamma farishtalar taxt atrofida, oqsoqollar va toʻrtta mavjudot atrofida turar edilar. Ular taxt oldida muk tushib, Xudoga sajda qilgan holda⁺ ¹²shunday deyishardi:

“Omin!

Xudoyimizga hamdu sanolar boʻlsin!

Donoligu kuch–qudrat Sohibiga

Abadulabad shukronayu shon–sharaflar boʻlsin!

Omin.”⁺

¹³Oqsoqollardan biri mendan soʻradi:

— Oq libos kiygan bu odamlar kim? Ular qayerdan kelganlar?

¹⁴— Taqsir, bunisi oʻzingizga ayon, — deya javob berdim men. U menga shunday dedi:

— Bular qattiq quvgʻinlardan oʻtib kelganlar. Ular liboslarini Qoʻzining qoni bilan yuvib oqartirganlar⁺. ¹⁵Shuning uchun ular Xudoning taxti oldida turadilar va Uning Maʼbadida kecha–kunduz xizmat qiladilar. Taxtda Oʻtirgan esa ularni Oʻz panohida asraydi. ¹⁶Ular endi och qolmaydilar, chanqamaydilar. Quyosh ham, oftob ham ularni urmaydi⁺. ¹⁷Zotan, taxt oldida turgan Qoʻzining Oʻzi ularga choʻponlik qiladi. Ularni hayotbaxsh suv buloqlariga olib boradi. Xudo ularning koʻzidagi har bir tomchi yoshni artib qoʻyadi⁺.

8–BOB

Yettinchi muhr

8¹Qoʻzi yettinchi muhrni yechganda, samo yarim soatcha sukunatda qoldi⁺. ²Men Xudoning huzurida turgan yettita farishtani koʻrdim. Ularning har biriga bittadan karnay berildi⁺.

³Boshqa bir farishta kelib, qurbongohning oldida turdi. Uning qoʻlida oltin olovkurak bor edi. Unga koʻp xushboʻy tutatqilar berildi. U bu tutatqilarni barcha Xudo azizlarining ibodatlariga qoʻshib, taxt oldida turgan oltin qurbongoh ustida nazr qilishi kerak edi⁺. ⁴Tutatqilarning tutuni Xudo azizlarining ibodatlari bilan birga farishtaning qoʻlidan yuqoriga — Xudoning huzuriga koʻtarildi⁺. ⁵Farishta olovkurakni olib, uni qurbongohdagi otash bilan toʻldirdi–da, yer yuziga uloqtirib yubordi. Oʻshanda momaqaldiroqning gulduros sadosi yangrab, chaqmoq chaqdi, zilzila boshlandi⁺.

Oxirzamon karnaylari

⁶Yettita farishta qoʻllaridagi karnaylarni chalishga tayyorlandilar.

⁷Birinchi farishta karnayini chaldi. Shunda doʻl, olov va qon yer yuziga yogʻdirildi. Yerning uchdan bir qismi yonib ketdi, daraxtlarning uchdan biri va hamma oʻt–oʻlanlar kuyib ketdi⁺.

⁸Ikkinchi farishta karnayini chaldi. Shunda lovullab yonayotgan ulkan toqqa oʻxshash bir narsa dengizga otildi. Dengizning uchdan bir qismi qonga aylandi⁺. ⁹Dengizdagi jonzotlarning uchdan bir qismi oʻldi, kemalarning uchdan bir qismi halokatga uchradi⁺.

¹⁰Uchinchi farishta karnayini chaldi. Shunda osmondan ulkan bir yulduz tushdi. Mashʼala boʻlib yonayotgan bu yulduz daryolarning uchdan bir qismiga va suv buloqlariga tushdi⁺. ¹¹Bu yulduzning nomi Erman* edi. Suvlarning uchdan bir qismi achchiq boʻldi. Achchiq suvdan koʻp odamlar oʻldi⁺.

¹²Toʻrtinchi farishta karnayini chaldi. Quyoshning uchdan bir qismi, oyning va yulduzlarning uchdan bir qismi zarba yeb, qorongʻilashdi. Natijada kunduzning ham, tunning ham uchdan bir qismi yorugʻlikdan mahrum boʻldi⁺.

¹³Keyin men boshim uzra uchib ketayotgan bir burgutni* koʻrdim. U baland ovozda shunday deganini eshitdim: “Yer yuzida yashayotganlarning holiga voy! Holiga voy! Holiga voy! Axir, qolgan uchta farishta hozir karnaylarini chalishadi.”

9–BOB

Beshinchi karnay: jahannam qaʼridan chiqqan chigirtkalar

9¹Beshinchi farishta karnayini chaldi. Shunda men osmondan yerga tushgan bir yulduzni* koʻrdim. Unga jahannam qaʼrining kaliti berilgan edi⁺. ²U jahannam qaʼrini ochdi. Ulkan oʻchoqdan chiqayotganday, jahannam qaʼridan tutun burqirab chiqdi. Bu tutundan quyosh va havo qorongʻilashib ketdi. ³Tutundan chigirtkalar* chiqib, yer yuziga tarqaldi. Ularga yerdagi chayonlarning kuchiga oʻxshash bir kuch berilgan edi⁺. ⁴Chigirtkalarga: “Yer yuzidagi oʻt–oʻlanlarga, bironta oʻsimlik yoki daraxtga tegmanglar”, deb aytilgan edi. Ular faqat peshanalarida Xudoning muhri* boʻlmagan odamlarga zarar yetkazishlari mumkin edi⁺. ⁵Odamlarni oʻldirish chigirtkalarga man etilgandi. Ular odamlarga besh oy davomida azob berishlari kerak edi. Bu azob chayon chaqqandagi azobga oʻxshardi. ⁶Oʻsha besh oy davomida odamlar oʻlim izlaydilar, ammo topolmaydilar. Oʻlimni orzu qiladilar, ammo oʻlim ulardan qochadi⁺.

⁷Chigirtkalarning koʻrinishi jangga shaylangan otlarga oʻxshar edi. Ularning boshida oltin tojga oʻxshagan narsalar bor, yuzlari esa odamsimon edi⁺. ⁸Sochlari ayollarning sochiga, tishlari esa arslon tishiga oʻxshar edi⁺. ⁹Koʻkraklari temir sovutday edi. Qanotlarining tovushi esa urushga yelib borayotgan tumonat jang aravalarining tovushini eslatardi⁺. ¹⁰Chayonlarnikiga oʻxshash dumlari va nishlari bor edi. Insonlarga besh oy davomida zarar yetkazish uchun olgan kuch–qudrati oʻsha dumlarida edi. ¹¹Ularga jahannam qaʼrining farishtasi hukmronlik qilardi. Bu farishtaning oti ibroniychada Abaddoʻn, yunonchada Apollion, yaʼni “halok qiluvchi” demakdir.

¹²Birinchi halokat oʻtdi, bundan keyin yana ikkita halokat bor⁺.

Oltinchi karnay: otliq qoʻshinlar

¹³Oltinchi farishta karnayini chaldi. Shunda men Xudo huzuridagi oltin qurbongohning toʻrtta shoxi* tomonidan kelayotgan bir ovozni eshitdim⁺. ¹⁴Bu ovoz karnay tutgan oltinchi farishtaga shunday dedi: “Buyuk Furot daryosi boʻyida bogʻlab qoʻyilgan toʻrt farishtani yechib yubor!”⁺

¹⁵Bu toʻrtta farishta oʻsha soat, oʻsha kun, oʻsha oy va oʻsha yil uchun saqlab kelingan edi. Ular insoniyatning uchdan bir qismini qirib tashlash uchun boʻshatildi⁺. ¹⁶Ular ikki yuz millionlik otliq qoʻshinni boshqarishardi, men ularning sonini eshitdim. ¹⁷Men koʻrgan vahiydagi otlar bilan suvorilarning koʻrinishi quyidagicha edi: suvorilarning sovutlari olovday qizil, toʻq koʻk va oltingugurtday sariq rangda edi. Otlarning boshi arslon boshiga oʻxshar, ogʻizlaridan olov, tutun va oltingugurt otilib chiqardi. ¹⁸Insoniyatning uchdan bir qismi shu uch balodan — olov, tutun va oltingugurtdan oʻldi. ¹⁹Otlarning kuchi ham ogʻzida, ham dumlarida edi. Ularning dumlari ilonlarga oʻxshardi. Bu ilonlar odamlarni chaqib, jarohatlardi.

²⁰Bu balolardan omon qolgan insonlar esa oʻzlari yasagan butlaridan voz kechmadilar, jinlarga sigʻinishdan qaytmadilar. Koʻrmaydigan, eshitmaydigan, yurmaydigan oltin, kumush, bronza, tosh va yogʻoch butlarga sajda qilaverdilar⁺. ²¹Qotilliklaridan, issiq–sovuq qilishdan, fahsh–zino va oʻgʻriliklaridan qaytmadilar⁺.

10–BOB

Farishta va kichkina oʻrama qogʻoz

10¹Men samodan tushayotgan boshqa kuchli bir farishtani koʻrdim. U bulutga burkangan edi. Uning boshi uzra kamalak bor edi. Yuzi quyoshday porlar, oyoqlari olov ustunlariday lovullab turar edi⁺. ²Uning qoʻlida kichkinagina ochilgan oʻrama qogʻoz* bor edi. U oʻng oyogʻini dengiz ustiga, chap oyogʻini yer yuziga qoʻyganicha,⁺ ³sher oʻkirganday qattiq hayqirdi. U hayqirganda yetti momaqaldiroq ham tilga kirib, gulduros ovoz bilan gapira boshladi⁺. ⁴Yetti momaqaldiroq gapirganda, men ularning gaplarini yozmoqchi boʻldim. Lekin samodan bir ovoz shunday dedi:

— Yetti momaqaldiroqning gaplarini yozma, ularni sir saqla!⁺

⁵Dengiz va yer yuzida turgan, men koʻrgan farishta oʻng qoʻlini osmonga koʻtardi. ⁶⁻⁷U to abad barhayot Xudo haqi ont ichdi. Yeru osmonni, dengiz va ularni toʻldirgan jamiki jonivorlarni yaratgan Xudo haqi ont ichib, shunday dedi:

— Xudo paygʻambar qullariga Oʻzining sir tutgan rejasini maʼlum qilgandi. Yettinchi farishta karnay chalganda, Xudo oʻsha rejasini amalga oshiradi. Endi kechiktirmaydi⁺.

⁸Samodan kelgan ovoz menga yana dedi:

— Bor, dengiz va yer ustida turgan farishtaning qoʻlidan ochiq oʻrama qogʻozni ol.

⁹Men farishtaning yoniga borib:

— Oʻrama qogʻozni menga bering, — dedim. Farishta menga dedi:

— Mana, ol! Uni yegin! U ichingni achitib yuboradi, ogʻzingga esa asalday shirin taʼm beradi⁺.

¹⁰Men oʻrama qogʻozni farishtaning qoʻlidan olib yedim. U ogʻzimda asaldek shirin edi. Ammo uni yutganimdan keyin ichim achishib ketdi.

¹¹Soʻng menga shunday deb aytishdi:

— Sen yana koʻp elatlar haqida, xalqlar, millatlaru shohlar haqida bashorat qilishing kerak.

11–BOB

Oxirzamonning ikki shohidi

11¹Menga oʻlchash uchun bir qamish berildi, soʻng shunday deb aytildi: “Bor, Xudoning Maʼbadini va qurbongohni oʻlchab chiq. U yerda sajda qiluvchilarni sanagin⁺. ²Maʼbadning tashqi hovlisini esa qoldir, uni oʻlchama. Chunki u yer butparastlarga berilgan. Ular muqaddas shaharni* 42 oy oyoq osti qiladilar⁺. ³Men ikki shohidimga qudrat beraman. Ular egnilariga qanor kiyib*, 1260 kun* davomida vaʼz qiladilar.

⁴Bu ikki shohid — butun dunyo Egasining huzurida turgan ikkita zaytun daraxti va ikkita chiroqpoyadir⁺. ⁵Bordi–yu, birontasi ularga ozor yetkazmoqchi boʻlsa, ularning ogʻzidan olov chiqib, oʻsha dushmanni yeb bitiradi. Ularga ozor berishni istaganlar shu yoʻsinda halok boʻladi⁺. ⁶Bu ikki shohid vaʼz qiladigan kunlarda yomgʻir yogʻmasligi uchun Xudo ularga osmonni berkitish qudratini bergan. Ularga yana suvni qonga aylantirish va yer yuzini istagan vaqtlarida turli baloyu ofatlarga yoʻliqtirish qudrati berildi⁺.

⁷Ular shahodat berib boʻlganlaridan keyin, tubsiz chuqurlikdan chiqqan bir maxluq* ular bilan jang qiladi, ularni yengib, oʻldiradi⁺. ⁸Ularning jasadlari buyuk shaharning* koʻchasida yotadi. Shohidlarning Rabbiysi Iso ham oʻsha shaharda xochga mixlangan edi. Oʻsha shaharning ramziy nomi Sadoʻm va Misrdir*⁺. ⁹Barcha elu qabilalar, millatu xalqlardan boʻlgan odamlar uch yarim kun davomida ularning jasadlarini tomosha qiladilar. Ularni dafn etishga ruxsat berishmaydi⁺. ¹⁰Yer yuzida yashayotganlar shohidlarning oʻlimidan sevinib xursandchilik qilishadi. Bir–birlariga hadyalar yuborishadi. Chunki bu ikkala paygʻambar yer yuzida yashovchilarga koʻp azob bergan edi.”

¹¹Ammo uch yarim kundan keyin ikkala paygʻambarning vujudiga Xudoning hayot nafasi kirdi. Shunda ular oyoqqa turdilar. Ularni koʻrganlarning hammasini qattiq vahima bosdi⁺. ¹²Ikki paygʻambar samodan kelgan baland bir ovozning: “Bu yoqqa chiqinglar!” — deganini eshitishdi, shunda ular dushmanlarining koʻz oʻngida bulut ichida samoga koʻtarilishdi⁺. ¹³Oʻsha zahoti shiddatli zilzila yuz berdi. Shaharning oʻndan bir qismi quladi. Zilzilada yetti ming kishi nobud boʻldi. Qolganlari esa vahimaga tushib, Samoviy Xudoni ulugʻlashdi⁺.

¹⁴Ikkinchi halokat oʻtdi. Mana, uchinchi halokat tez yaqinlashyapti⁺.

Yettinchi karnay: samodagi hamdu sano

¹⁵Yettinchi farishta karnayini chaldi. Samoda baland ovozlar yangradi. Ular shunday deb aytayotgan edilar:

“Endi bu dunyo hukmronligi

Egamizga va Uning Masihiga tegishlidir.

Ular abadulabad hukmronlik qilishadi.”⁺

¹⁶Shunda Xudoning huzuridagi oʻz taxtlarida oʻtirgan yigirma toʻrt nafar oqsoqol yuz tuban yerga muk tushdilar. Ular Xudoga sajda qilib dedilar:⁺

¹⁷“Yo Qodir Xudo — Egamiz!

Sen bor boʻlgansan, hozir ham borsan*.

Biz Senga tashakkurlar aytamiz.

Axir, Sen buyuk qudratingni namoyon etding,

Hukmronlik qila boshlading⁺.

¹⁸Xalqlar Sendan gʻazablangandi,

Endi Sen ham gʻazabga minding.

Endi vaqti keldi oʻliklarni hukm qilishga,

Paygʻambar qullaringni, azizlaringni mukofotlashga,

Sendan qoʻrqqan kattayu kichikni taqdirlashga.

Yerni vayron qilganlarni vaqti keldi xonavayron qilishga!”⁺

¹⁹Soʻng Xudoning samodagi Maʼbadi ochildi. Maʼbadda Xudoning Ahd sandigʻi koʻrindi*. Oʻshanda chaqmoq chaqib, momaqaldiroqning gulduros sadolari yangradi, zilzila boshlandi, shiddatli doʻl yogʻdi⁺.

12–BOB

Tuqqan ayol va ajdarho

12¹Osmonda ajoyib bir alomat roʻy berdi: quyoshga burkangan bir ayol paydo boʻldi. Uning oyoqlari ostida oy va boshida oʻn ikki yulduzli toj bor edi⁺. ²Ayol homilador boʻlib, uni toʻlgʻoq tutar, dard bilan baqirar edi.

³Soʻngra osmonda boshqa bir alomat koʻrindi: yetti boshli, oʻnta shoxli ulkan qizil ajdarho paydo boʻldi. Uning har bir boshida bittadan toji bor edi⁺. ⁴U dumi bilan osmondagi yulduzlarning uchdan bir qismini sudrab, yerga uloqtirdi. Ajdarho toʻlgʻoq tutgan ayolning oldiga turib oldi. Chaqaloq tugʻilishi bilanoq ajdarho uni yutib yubormoqchi edi⁺. ⁵Ayol oʻgʻil koʻrdi. Kelajakda barcha xalqlarni temir xivchin bilan boshqaradigan* bu oʻgʻlon darhol olib ketildi. U Xudoning huzuriga, taxtga keltirildi⁺. ⁶Ayol esa choʻlga qochib bordi. U yerda 1260 kun davomida ayolga gʻamxoʻrlik qilishsin deb, Xudo maxsus joy hozirlab qoʻygan edi⁺.

⁷Shundan keyin samoda jang boshlandi. Mikoyil* va uning farishtalari ajdarhoga qarshi chiqishdi. Ajdarho ham oʻzining farishtalari bilan Mikoyilga qarshi jang qildi⁺. ⁸Ammo ajdarho talafot koʻrdi. Unga va uning farishtalariga endi samoda joy yoʻq edi. ⁹Ulkan ajdarho yerga uloqtirildi. Butun dunyoni aldagan bu almisoq ilon iblis va shayton deb atalgan. U oʻz farishtalari bilan yerga uloqtirildi⁺.

¹⁰Shunda men samodan baland ovozda aytilgan bu soʻzlarni eshitdim:

“Xudoyimiz najotu qudratini ayon qildi,

Mana, Uning Shohligi keldi.

Xudoning Masihi hokimiyati oʻrnatildi.

Axir, birodarlarimizning tuhmatchisi yerga uloqtirildi,

Ha, Xudoyimiz huzurida kecha–kunduz

Ularga tuhmat qilayotgan iblis pastga otildi⁺.

¹¹Ular Qoʻzining qoni tufayli,

Oʻzlarining shahodat soʻzi tufayli iblisni yengdilar.

Hatto oʻlim xavfi ostida boʻlganlarida jonlarini ayamadilar⁺.

¹²Ey osmonu falak, xursand boʻl!

Unda yashovchilar, shodlaning!

Ammo, ey yeru dengiz, sizning holingizga voy!

Zero, iblis oldingizga tushdi.

Vaqti oz qolganini bilib, u qahru gʻazabga mindi.”⁺

¹³Ajdarho oʻzining yer yuziga uloqtirilganini anglagach, oʻgʻil bola tuqqan ayolni taʼqib qila boshladi. ¹⁴Ayol oʻsha ilondan qocha olishi uchun unga katta burgutning ikki qanoti berildi. U sahroga — uch yarim yil* davomida unga gʻamxoʻrlik qilinadigan joyga qochib borishi kerak edi⁺. ¹⁵Ilon esa, uni sel oqizib ketsin deb, ogʻzini ochdi–da, ayolning ketidan daryoday suv oqizdi. ¹⁶Ammo yer ayolga yordam berdi. Yer dahanini ochib, ajdarho oqizgan daryoni yutib yubordi. ¹⁷Ajdarho ayoldan qattiq gʻazablandi. U ayolning boshqa farzandlari bilan jang qilgani chiqdi. Ayolning farzandlari — Xudoning amriga itoat qilgan va Isoning shahodatiga sodiq qolgan odamlardir⁺.

13–BOB

Dengizdan chiqqan maxluq

13¹Ajdarho dengizning qum sohiliga borib turdi*.

Toʻsatdan men dengizdan bir maxluq chiqib kelganini koʻrdim. Uning yettita boshi va oʻnta shoxi bor edi. Har bir shoxiga bittadan toj kiydirilgan, har bir boshiga esa kufrona nom yozilgandi⁺. ²Men koʻrgan bu maxluq qoplonga oʻxshardi. Oyoqlari ayiqning oyogʻiga, ogʻzi esa sherning ogʻziga oʻxshar edi. Ajdarho bu maxluqqa oʻz qudrati, taxti va buyuk hokimiyatini berdi⁺. ³Maxluqning boshlaridan biri davolab boʻlmaydigan darajada qattiq yaralangan edi. Ammo uning bu yarasi sogʻayib qoldi. Shunda butun jahon hayratda qolib, maxluqqa ergashdi. Odamlar ajdarhoga sajda qilishdi, chunki ajdarho maxluqqa oʻz hokimiyatini berdi. ⁴Ular maxluqqa ham sajda qilib, shunday deb aytishardi: “Kim ham bu maxluqqa teng kelardi?! Kim ham unga qarshi chiqa olardi?!”

⁵Maxluqqa takabburona va kufrona soʻzlar aytadigan ogʻiz berildi. Unga qirq ikki oy davomida hukmronlik qilish huquqi berildi⁺. ⁶Maxluq kufr ketib, Xudoni va Xudoning nomini laʼnatladi. U Xudo yashaydigan makonga va samoda yashaydigan har bir mavjudotga laʼnatlar yogʻdirdi. ⁷Unga Xudoning azizlariga qarshi jang qilish va ularni yengish uchun izn berildi. Unga har bir qabila, elat, millat va xalq ustidan hokimiyat berildi⁺.

⁸Bu dunyoga qarashli odamlarning hammasi maxluqqa sajda qilishadi. Ularning ismlari boʻgʻizlangan Qoʻzining hayot kitobiga* dunyo yaratilishidan oldin yozilmagan*⁺.

⁹Kimning eshitar qulogʻi boʻlsa, eshitsin!⁺

¹⁰Hamma peshanasidagini koʻradi:

Baʼzilar asirlikka tushib, surgunga ketadi.

Baʼzilar qilichdan oʻtkaziladi*,

Bu vaziyat Xudo azizlaridan sabr–toqatu imonni talab qiladi⁺.

Yerdan chiqqan maxluq

¹¹Bundan soʻng men yerdan chiqayotgan boshqa bir maxluqni koʻrdim. Uning ikki shoxi qoʻchqorning shoxlariga oʻxshardi, u ajdarhoday gapirardi. ¹²U birinchi maxluqqa xizmat qilib, uning butun hokimiyatini ishga solardi. Butun yer yuzi va u yerda yashaganlar yarasi tuzalgan birinchi maxluqqa sajda qilsin deb, ularni majburlardi. ¹³Bu ikkinchi maxluq buyuk va moʻjizali alomatlar koʻrsatdi. U hatto hammaning koʻzi oldida osmondan yerga olov tushirdi⁺. ¹⁴Birinchi maxluqning nomidan bu moʻjizali alomatlarni koʻrsatishga unga izn berilgandi. Bu alomatlari bilan u yer yuzidagi odamlarni yoʻldan ozdirdi. U odamlarga: “Qilichdan yaralangan, ammo sogʻ qolgan maxluqning tasvirini yasanglar”, — deb buyurdi⁺. ¹⁵Unga maxluqning tasviriga jon ato etish qudrati berilgandi. Maxluq tasviri tilga kirdi va oʻziga sajda qilmaganlarning hammasini oʻldirtirdi⁺. ¹⁶U hammani — kattayu kichikni, boyu kambagʻalni, qulu erkin odamni majburlab, ularning oʻng qoʻli yoki peshanasiga tamgʻa bostirdi. ¹⁷Kimda maxluqning tamgʻasi boʻlmasa, u mutlaqo oldi–sotdi qilolmasdi. Tamgʻada maxluqning nomi yoki nomining soni yozilardi.

¹⁸Bunda hikmat bor. Aqli yetgan odam maxluqning sonini hisoblab chiqsin, chunki bu son — maʼlum bir insonni bildiradigan sondir. Uning soni 666*.

14–BOB

Qoʻzi va 144.000 kishi

14¹Men Sion togʻida* Qoʻzining turganini koʻrdim. Qoʻzi bilan birga 144.000 kishi bor edi. Ularning peshanalariga Qoʻzining va Otasi Xudoning ismi yozilgandi⁺. ²Shunda men samodan bir tovush eshitdim. Bu tovush dengizning shovullashiday, gumburlagan momaqaldiroq tovushiday edi. U xuddi arfa chalayotgan cholgʻuchilarning kuyiga oʻxshardi⁺. ³Oʻsha 144.000 kishi taxt oldida, toʻrtta jonli mavjudot va oqsoqollar oldida yangi bir qoʻshiq kuylayotgan edilar. Dunyodan qutqarib olingan bu 144.000 kishidan boshqa hech kim bu qoʻshiqni oʻrgana olmas edi⁺. ⁴Bu odamlar bulgʻanmaganlar, bokira qizlarday oʻzlarini pok saqlaganlar*. Qoʻzi qayerga borsa, Uning orqasidan ergashganlar. Insonlar orasidan qutqarib olingan bu odamlar ilk hosil singari, Xudo va Qoʻziga nazr qilinganlar⁺. ⁵Ularning tilida yolgʻon–makr yoʻq, ular benuqsondirlar*⁺.

Uch farishtaning xabari

⁶Shundan keyin boshim uzra uchib borayotgan bir farishtani koʻrdim. Bu farishta yer yuzida yashovchi har bir xalq va qabilaga, har qanday millatu elatga abadiy Xushxabarni eʼlon qilayotgan edi. ⁷U baland ovozda shunday dedi:

“Xudodan qoʻrqing, Uni ulugʻlang!

U xalqlarni hukm qiladigan vaqt keldi.

Yeru osmonni, dengizu buloqlarni Yaratganga sajda qiling!”

⁸Uning ketidan ikkinchi farishta uchib kelib, shunday dedi:

“Vayron boʻldi!

Buyuk Bobil shahri* vayron boʻldi!

Bobil shahvoniy hirsi sharobidan

Hamma xalqlarga ichirgandi.”⁺

⁹Ularning ketidan uchinchi farishta uchib kelib, baland ovozda shunday dedi:

— Kimki maxluqqa va uning tasviriga sajda qilib, peshanasi yoki qoʻliga tamgʻa qabul qilsa,⁺ ¹⁰u Xudoning gʻazab sharobidan ichadi. Qahr kosasiga quyilgan bu sharob nihoyatda kuchlidir. Bunday odamlar muqaddas farishtalar va Qoʻzi oldida yonayotgan oltingugurt ichida azob chekadilar⁺. ¹¹Azoblarining tutuni abadulabad burqirab turadi. Maxluq va uning tasviriga sajda qilib, maxluq nomli tamgʻani qabul qilganlar kechayu kunduz tinchlik bilmaydilar⁺. ¹²Bunday vaziyatda Xudoning amrlariga itoat qilgan va Isoga sodiq qolgan Xudoning azizlaridan sabr–toqat talab qilinadi⁺.

¹³Shunda men samodan bir ovoz eshitdim. U menga dedi:

— Shunday deb yoz: bundan buyon Rabbimiz Isoga umid bogʻlab, olamdan koʻz yumganlar baxtlidir!

— Ha, — deydi Ruh, — ular qilgan ogʻir mehnatidan dam olsinlar, mehnatining rohatini koʻrsinlar⁺.

Yerning hosili oʻriladi

¹⁴Shundan keyin men bir oq bulutni koʻrdim. Bulut ustida inson qiyofasidagi bir Zot* oʻtirgandi. Uning boshida oltin toj, qoʻlida oʻtkir oʻroq bor edi⁺. ¹⁵Keyin Maʼbaddan bir farishta chiqdi. U bulut ustida oʻtirgan Zotga baland ovozda shunday dedi: “Oʻrogʻingizni ishga soling, chunki oʻrim–yigʻim vaqti keldi. Mana, yerning hosili yetildi.”⁺ ¹⁶Bulut ustida oʻtirgan Zot yerga oʻroq soldi, yerning hosili oʻrildi⁺.

¹⁷Samodagi Maʼbaddan boshqa bir farishta chiqdi. Uning ham oʻtkir oʻrogʻi bor edi. ¹⁸Soʻng qurbongoh oldidan yana boshqa bir farishta keldi. U qurbongohdagi olov uchun masʼul edi. U oʻtkir oʻroqli farishtaga baland ovozda xitob qildi: “Oʻtkir oʻrogʻingni ishga sol. Yerdagi uzum boshlarini yigʻ. Axir, uzum pishib boʻldi.”

¹⁹Farishta oʻrogʻini yerga soldi. Yerdagi uzum boshlarini yigʻib, Xudoning uzum siqadigan katta qahr–gʻazabi chuquriga* uloqtirdi⁺. ²⁰Shahar tashqarisidagi oʻsha chuqurda uzumlarni eza boshlashdi. Chuqurdan qon daryo boʻlib oqib chiqdi. Bu qonli daryo 1600 oʻq otimi* masofaga oqib bordi, u shunchalik chuqur ediki, deyarli otni koʻmib yuborar edi.

15–BOB

Yetti farishta va yetti balo

15¹Men samoda buyuk va hayratga soladigan boshqa bir alomatni koʻrdim. Samoda yettita farishta turardi, har birining qoʻlida bittadan balo bor edi. Bu balolar soʻnggi balolar boʻlib, Xudo gʻazabini yakunlar edi⁺.

²Men goʻyo olov aralash oynaday boʻlgan bir dengizni koʻrdim. Uning yonida odamlar turgan edi. Ular maxluq ustidan, uning tasviri va nomini bildirgan son* ustidan gʻalaba qozongan edilar. Ularning qoʻllarida Xudo bergan arfalar bor edi⁺. ³Ular Xudo quli Musoning va Qoʻzining qoʻshigʻini* kuylardilar:

“Yo Qodir Xudo — Egamiz,

Buyuk va ajoyibdir Sening ishlaring.

Ey xalqlarning Shohi!

Toʻgʻri va haqdir Sening yoʻllaring⁺.

⁴Ey Egamiz, Sendan qoʻrqmaydigan bormi?!

Nomingni ulugʻlamaydigan bormi?!

Axir, yolgʻiz Oʻzing muqaddasdirsan.

Jamiki xalqlar huzuringga keladilar,

Ular Senga sajda qiladilar.

Zero, odil hukmlaring hammaga ayon boʻldi.”⁺

⁵Shundan soʻng men samoviy Maʼbadning Eng muqaddas xonasi* ochilganini koʻrdim⁺. ⁶Maʼbaddan yetti baloni tutgan yettita farishta chiqdi. Ularning egnida toza, oppoq zigʻir liboslar bor edi, koʻksilariga oltin tasmalar bogʻlangan edi⁺. ⁷Toʻrtta mavjudotdan biri bu yetti farishtaga yettita oltin kosani berdi. Bu kosalar to abad barhayot Xudoning gʻazabi bilan toʻlgan edi⁺. ⁸Maʼbad Xudoning ulugʻvorligi va qudrati tutuniga toʻlib ketdi. Yetti farishtaning yetti balosi tamom boʻlmaguncha, hech kim Maʼbadga kira olmadi⁺.

16–BOB

Xudoning gʻazabiga toʻla yetti kosa

16¹Bundan keyin men Maʼbaddan kelayotgan baland bir ovozni eshitdim. Oʻsha ovoz yettita farishtaga shunday dedi: “Boringlar, Xudoning gʻazabiga toʻlib–toshgan yetti kosadagi balolarni yerga toʻkinglar.”⁺

²Birinchi farishta borib, kosasidagini yerga toʻkdi. Maxluqning tamgʻasi bosilgan va uning tasviriga sajda qilgan odamlarda ogʻir, jirkanch yaralar paydo boʻldi⁺.

³Ikkinchi farishta kosasidagini dengizga toʻkdi. Dengiz oʻlikning qoniga oʻxshab qoldi. Dengizdagi hamma jonivorlar qirilib ketdi⁺.

⁴Uchinchi farishta kosasidagini daryolarga va buloqlarga toʻkdi, ular ham qonga aylandi⁺. ⁵Suvlar uchun masʼul boʻlgan farishtaning shunday deganini eshitdim:

“Ey Muqaddas Xudo,

Sen bor boʻlgansan, hozir ham borsan.

Sening chiqargan bu hukmlaring odildir⁺.

⁶Azizlaring va paygʻambarlaringning qonini toʻkkanlarga

Sen qon ichirding, ular bunga loyiqdir.”⁺

⁷Qurbongohdan shunday bir ovoz eshitildi:

“Ha, Qodir Xudo — Egamiz!

Sening hukmlaring haq va adolatlidir.”⁺

⁸Toʻrtinchi farishta oʻz kosasini quyosh ustiga toʻkdi, quyoshga insonlarni olov bilan yondirish qudrati berildi. ⁹Jazirama issiq insonlarni kuydirganda, ular bu ofatlar ustidan hokimiyatga ega boʻlgan Xudoni laʼnatladilar. Ular qilmishlaridan tavba qilmadilar, Xudoni ulugʻlamadilar⁺.

¹⁰Beshinchi farishta kosasidagini maxluq taxtiga toʻkdi, maxluqning saltanati zimistonga chulgʻanib qoldi. Odamlar chekkan azobidan tillarini tishlardilar⁺. ¹¹Yaralarining ogʻrigʻidan Samoviy Xudoni laʼnatlardilar. Ammo qilmishlaridan tavba qilmadilar.

¹²Oltinchi farishta kosasidagini buyuk Furot daryosi ustiga toʻkdi. Daryoning suvi quridi. Sharqdan bostirib keladigan shohlarga yoʻl ochildi⁺.

¹³Bundan keyin men qurbaqalarga oʻxshash uchta yovuz ruhni koʻrdim. Ular ajdarho, maxluq va soxta paygʻambarning* ogʻizlaridan chiqayotgan edilar⁺. ¹⁴Bular jinlar boʻlib, moʻjizali alomatlar koʻrsata olardilar. Ular Qodir Xudoning ulugʻ kunida boʻladigan jangga barcha jahon shohlarini toʻplagani bordilar⁺.

¹⁵Masihning shunday gaplarini yodingizda tuting:

“Mana, Men oʻgʻri kabi nogahon kelaman!

Hushyor turgan kishi baxtlidir,

Yalangʻoch yurmayin, sharmanda boʻlmayin deb,

Kiyimini taxt qilib qoʻygan kishi baxtlidir!”⁺

¹⁶Uchta yovuz ruh jahon shohlarini ibroniychadagi Xar–Magidoʻn degan joyga toʻpladilar.

¹⁷Yettinchi farishta kosasidagini havoga toʻkdi. Maʼbaddagi taxtdan: “Amalga oshdi!” — degan baland bir ovoz keldi. ¹⁸Shu vaqt chaqmoq chaqib, momaqaldiroqning gulduros sadolari yangradi, kuchli zilzila boʻldi. Zilzila shu qadar kuchli ediki, yer yuzida inson yashagandan beri bunaqasi boʻlmagandi⁺. ¹⁹Buyuk shahar uch qismga boʻlinib ketdi. Boshqa xalqlarning shaharlari yer bilan yakson boʻldi. Xudo buyuk Bobil shahrini* yodga oldi. U Bobilga kosadagi Oʻzining gʻazabi sharobidan berdi⁺. ²⁰Har bir orol oʻrnidan jildi, togʻlar koʻzdan gʻoyib boʻldi⁺. ²¹Osmondan odamlar ustiga yirik doʻl yogʻildi. Har bir doʻl donasining ogʻirligi ikki pud* chiqardi. Bu dahshatli doʻl dastidan odamlar Xudoni laʼnatlashardi⁺.

17–BOB

Maxluqni mingan ayol

17¹Yettita kosani tutgan yetti farishtadan biri kelib, menga shunday dedi: “Bu yoqqa kel, men senga mashhur fohishaning oladigan jazosini koʻrsataman. Fohisha timsolidagi bu buyuk shahar* serob suvlar boʻyida joylashgan*⁺. ²Yer yuzining shohlari u bilan zino qilardi, yer yuzida yashayotganlar uning fahshu zino sharobidan ichib, mast boʻlishardi.”⁺

³Muqaddas Ruh meni qamrab oldi, farishta meni choʻlga olib bordi. U yerda men qip–qizil maxluq* ustida oʻtirgan bir ayolni koʻrdim. Maxluqning hamma yogʻiga kufrona nomlar yozilgandi, uning yettita boshi va oʻnta shoxi bor edi⁺. ⁴Ayol safsar va qip–qizil liboslar kiygan, oltin, javohir va marvaridlar bilan bezangandi. Uning qoʻlida oltin kosa bor edi, bu kosa jirkanchli narsalarga, fahshu haromliklarga toʻlib–toshgan edi. ⁵Ayolning peshanasiga sirli maʼnoga ega boʻlgan shunday bir ism yozilgandi: “Buyuk Bobil — fohishalarning va yer yuzidagi jirkanch ishlarning onasidir.”

⁶Men ayolning Xudo azizlari qonidan, yaʼni Iso shohidlari qonidan mast boʻlganini koʻrdim. Uni koʻrib, gʻoyat darajada hayron qoldim⁺.

⁷Farishta menga dedi: “Nega hayron boʻlasan? Men senga ayolning va u mingan yetti boshli, oʻn shoxli maxluqning sirini aytib beraman. ⁸Sen koʻrgan bu maxluq qachonlardir bor edi, endi esa yoʻq. U koʻp oʻtmay tubsiz chuqurlikdan chiqadi va mahv etiladi. Dunyo yaratilishidan oldin ismlari hayot kitobiga* yozilmagan yer yuzidagi hamma odamlar maxluqni koʻrib, hayron qoladilar. Chunki bu maxluq bor edi, hozir yoʻq, ammo yana keladi⁺.

⁹Bularni anglamoq uchun aqlu idrok darkor. Maxluqning yetti boshi — ayol oʻtirgan yettita tepalikning timsolidir. ¹⁰Bu yetti bosh yettita hukmdorni ham bildiradi. Bularning beshtasi qulagan, bittasi hozir hukmronlik qilyapti, boshqasi esa hali kelgani yoʻq. U kelganda ham koʻp vaqt turmaydi. ¹¹Ilgari bor, hozir yoʻq maxluq esa yettita hukmdordan biri boʻla turib, sakkizinchi hukmdor sifatida qaytib keladi va mahv etiladi.

¹²Sen koʻrgan maxluqning oʻnta shoxi hali taxtga oʻtirmagan boshqa oʻnta hukmdorni bildiradi. Ular qisqa vaqt davomida maxluq bilan birga hukmronlik qiladilar⁺. ¹³Bu hukmdorlar birlashib, oʻzlarining qudrati va hokimiyatini maxluqqa topshiradilar. ¹⁴Ular Qoʻziga qarshi jang qiladilar. Ammo Qoʻzi Oʻzining daʼvat etilgan, tanlangan va sodiq izdoshlari bilan ularni yengadi. Axir, Qoʻzi hukmdorlarning Hukmdori, shohlarning Shohidir.”⁺

¹⁵Farishta menga yana shunday dedi: “Sen fohishaning suvlar boʻyida oʻtirganini koʻrding. Bu suvlar toʻda–toʻda elatlarni, xalqlaru millatlarni bildiradi. ¹⁶Sen koʻrgan oʻnta shox va maxluq fohishadan nafratlanadilar. Uni xonavayron qilib, yalangʻoch qoldiradilar. Uning etini yeydilar, qoldiqlarini esa olovda yondiradilar⁺. ¹⁷Xudoning aytgan soʻzlari amalga oshmaguncha, oʻnta hukmdor birlashib, oʻz hokimiyatini maxluqqa topshiradilar. Zero, bu maqsadni ularning diliga Xudoning Oʻzi solgan. ¹⁸Sen koʻrgan ayol — yer yuzi shohlari ustidan hukmronlik qiladigan buyuk shahardir.”

18–BOB

Bobil vayron boʻladi

18¹Bundan keyin men samodan tushib kelayotgan boshqa bir farishtani koʻrdim. Unda buyuk hokimiyat bor edi. Uning ulugʻvorligidan yer yuzi yorishib ketdi⁺. ²U qattiq hayqirib, shunday dedi:

“Vayron boʻldi! Buyuk Bobil* vayron boʻldi!

U jinlarning makoni, har turli yovuz ruhning panohi,

Har qanday harom va jirkanch qushning uyasi boʻlib qoldi.

Axir, barcha xalqlar Bobilning

Shahvoniy hirsi sharobidan ichgandi⁺.

³Yer yuzi shohlari u bilan zino qilgandi,

Yer yuzi savdogarlari

Uning cheksiz shahvati tufayli boylik orttirgandi.”⁺

⁴Shu payt men samodan kelayotgan boshqa bir ovozni eshitdim. U shunday dedi:

“Ey xalqim, Bobildan chiqib keting!

Tagʻin gunohlariga sherik boʻlib qolmang,

Tagʻin sizlar ham Bobilning balolariga duchor boʻlmang!⁺

⁵Zero, uning gunohlari uyilib koʻkka yetdi,

Xudo uning jinoyatlarini yodga oldi⁺.

⁶Bobil sizga nima qilgan boʻlsa,

Xudo ham unga shuni qilsin!

Qilmishiga yarasha ikki barobar jazosini bersin!

Oʻzi tayyorlagan ichimlikdan unga ikki barobar ichirsin!⁺

⁷Bobil qay darajada kekkayib, kayf–safo surgan boʻlsa,

Unga shu darajada azobu iztirob berilsin!

Axir, u dilida shunday demoqda:

«Men malikaman, beva emasman,

Aslo qaygʻu chekmayman.»⁺

⁸Shu bois uning boshiga balolar keladi,

U bir kunning ichida oʻlat, qaygʻu, qahatchilikka duchor boʻladi.

Uni olovda yondirishadi.

Axir, uni hukm qiluvchi Egamiz Xudo qudratlidir!”⁺

⁹Bobil bilan zino qilib, kayf–safo surgan yer yuzi shohlari yonayotgan Bobilning tutunini koʻrib, uning holiga hoʻngrab yigʻlaydilar⁺. ¹⁰Bobilning azob–uqubatidan dahshatga tushib, uzoqdan turib, deydilar:

“Ey buyuk shahar, holingga voy!

Ey qudratli Bobil, holingga voy!

Sen bir soatdayoq jazoingni olding!”

¹¹Yer yuzi savdogarlari ham uning holiga yigʻlab, motam tutadilar. Chunki ularning molini endi hech kim sotib olmaydi. ¹²Oltin, kumush, javohirlaru marvaridlarni, mayin zigʻir matosi, shoyi, safsaru qirmizi gazlamalarni, turli xil xushboʻy yogʻochlarni, fil suyagidan yasalgan har xil buyumlarni, eng qimmatbaho yogʻochdan, bronzadan, temirdan va marmardan yasalgan buyumlarni, ¹³dolchin, ziravorlar, xushboʻy tutatqilar va mirrani*, sharob, zaytun moyini, oliy navli un va bugʻdoyni, mol–qoʻylarni, otlaru aravalarni, odamlarning jonini, tanasini ham sotib oladigan boshqa hech kim boʻlmaydi. ¹⁴Savdogarlar shunday deb aytishadi: “Ey Bobil, sen orzu qilgan neʼmatlaring yoʻq boʻldi. Hashamatu savlating nom–nishonsiz gʻoyib boʻldi.” ¹⁵Ha, oʻsha mollarini Bobilga sotib, boyib ketgan savdogarlar Bobilning azob–uqubatidan dahshatga tushib, qaygʻurib yigʻlaydilar:

¹⁶“Holingga voy!

Ey buyuk shahar, holingga voy!

Sen mayin zigʻir matosidan kiyim kiyar eding,

Safsaru qirmizi liboslar ila yasanarding.

Oltin, javohirlaru marvaridlar ila bezanarding.

¹⁷Shunday boyliging bir soatdayoq nobud boʻldi–ya!”

Har bir kema dargʻasi, kemadagi yoʻlovchilar, dengizchilar va dengizda savdo–sotiq qiluvchilarning hammasi uzoqdan Bobilga qarab turadilar⁺. ¹⁸Shahardagi yongʻindan chiqayotgan tutunni koʻrib, shunday faryod qiladilar: “Bu buyuk shaharga teng keladigani yoʻq!”⁺ ¹⁹Ular boshlariga kul sochib, faryod chekib, qaygʻurib, dod soladilar:

“Holingga voy!

Ey buyuk shahar, holingga voy!

Dengizdagi kemalarga ega boʻlganlar

Sening ziynatlaring tufayli boylik orttirdilar.

Endi esa sen bir soatdayoq xarob boʻlding!⁺

²⁰Ey samo, uning holidan shodlangin,

Ey Xudoning azizlari, xursand boʻling,

Havoriylaru paygʻambarlar, sevining!

Zero, Xudo sizlarni deb, Bobilni jazoladi.”⁺

²¹Keyin kuchli bir farishta tegirmon toshiga oʻxshash katta toshni koʻtarib, dengizga uloqtirdi–da, shunday dedi:

“Mana shunday shiddat bilan

Buyuk shahar Bobil qulaydi!

Endi u aslo qad koʻtarmaydi⁺.

²²Arfachilaru ashulachilarning ovozlari senda eshitilmas,

Naychiyu karnaychilarning kuyi senda yangramas.

Endi bironta hunarmand senda ustaxona ochmaydi.

Tegirmon toshining tovushi koʻchalaringda eshitilmaydi⁺.

²³Endi koʻchalaringdagi chiroqlar shuʼla sochmaydi,

Kuyov bilan kelinning ovozi eshitilmaydi.

Zero, savdogarlaring butun dunyoga soʻzini oʻtkazardi,

Sehr–jodularing dastidan jamiki xalqlar aldangan edi⁺.

²⁴Paygʻambarlar va Xudo azizlarining qoni koʻchalaringda toʻkildi,

Ha, yer yuzida qirgʻinga duchor boʻlganlar senda oʻldirildi.”⁺

19–BOB

Samodagi hamdu sano

19¹Bundan keyin men samodagi katta olomonning gʻala–gʻovuriga oʻxshash baland ovozlarni eshitdim:

“Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Najot, ulugʻvorlik va qudrat Xudoyimizga tegishlidir⁺.

²Zotan, U toʻgʻri va adolatli hukm qiladi.

Yer yuzini fahsh–zino ila bulgʻagan ashaddiy fohishani U mahkum etdi,

Undan Oʻz qullarining xunini oldi.”⁺

³Olomon yana shunday deb hayqirdi:

“Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Bobildan* to abad burqirab tutun chiqadi.”⁺

⁴Shu payt yigirma toʻrt nafar oqsoqol va toʻrt mavjudot yerga muk tushib: “Omin! Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!” — deya taxtda oʻtirgan Xudoga sajda qildilar⁺.

⁵Keyin taxtdan bir ovoz keldi:

“Ey Xudoyimizning barcha qullari,

Undan qoʻrquvchi kattayu kichiklar,

Xudoga hamdu sano aytinglar!”⁺

⁶Soʻngra men katta bir olomonning ovoziga oʻxshash, shovullagan dengiz, gumburlagan momaqaldiroqning sadosiga oʻxshash ovozlarni eshitdim. Ular shunday der edilar:

“Egamizga hamdu sanolar boʻlsin!

Qodir Xudo — Egamiz hukmronlik qilmoqda!⁺

⁷Sevinib xursand boʻlaylik,

Hammamiz Uni ulugʻlaylik!

Axir, Qoʻzining nikoh kuni keldi,

Uning kelini oʻzini toʻyga tayyorladi.”⁺

⁸Kiyishi uchun kelinga yarqiragan, pok, mayin zigʻir libos berildi. Bu libos — Xudo azizlarining odil ishlaridir⁺.

⁹Keyin farishta menga shunday dedi:

— Qani, yoz: “Qoʻzining nikoh toʻyiga taklif etilganlar baxtlidir!”

Yana qoʻshib dedi:

— Bular Xudoning haq soʻzlaridir.

¹⁰Men farishtaga sajda qilish uchun oʻzimni oyoqlari ostiga tashladim. Lekin u menga dedi:

— Yoʻq, menga sajda qilma! Faqat Xudoga sajda qil! Men ham senga oʻxshab Xudoga xizmat qilyapman, Iso haqida shahodat beradigan sen va birodarlaring singari, Xudoning xizmatkoriman. Darhaqiqat, Iso haqida shahodat berganlar paygʻambarlardir, ular Xudoning haq xizmatkorlaridir⁺.

Oq ot mingan Chavandoz

¹¹Bundan keyin men osmonning ochilganini koʻrdim. U yerda bir oq ot turar edi. Ustidagi Chavandozni Sodiq va Haq deb chaqirishardi. U odilona hukm chiqarib, jang qilardi⁺. ¹²Uning koʻzlari otash alangasiday chaqnardi. Boshida koʻp tojlari bor edi. Peshanasiga esa Oʻzidan boshqa hech kim bilmaydigan bir ism yozilgandi⁺. ¹³Egnidagi kiyimi qonga belangandi. Chavandozga “Xudoning Kalomi” deb nom berilgan edi⁺. ¹⁴Oppoq, top–toza, mayin zigʻir libos kiygan samoviy qoʻshinlar oq otlarda Chavandozga ergashib borishardi. ¹⁵Uning ogʻzidan oʻtkir bir qilich chiqib turardi. U oʻsha qilichi bilan xalqlarni magʻlub etadi, qoʻlidagi temir xivchin bilan ularni boshqaradi*. Qodir Xudoning qaynoq qahr–gʻazabi chuqurdagi* uzumlarni bosib ezadi⁺. ¹⁶Kiyimining son qismida: “shohlarning Shohi, hukmdorlarning Hukmdoridir” degan ism yozilgan⁺.

¹⁷Shundan soʻng men quyosh ustida turgan bir farishtani koʻrdim. U uchib ketayotgan barcha qushlarga baland ovozda shunday xitob qildi: “Xudoning buyuk bazmiga kelinglar!⁺ ¹⁸Shohlar, sarkardalar, bahodir jangchilarning jasadlarini, otu suvorilar, hamma qulu erkin, kattayu kichikning jasadlarini yeyish uchun toʻplaninglar!”⁺

¹⁹Shunda men maxluqni, yer yuzi shohlarini, ularning qoʻshinlarini koʻrdim. Ular ot mingan Chavandoz bilan Uning qoʻshinlariga qarshi jang qilish uchun safarbar boʻlgan edilar⁺. ²⁰Maxluq asir tushdi. U bilan birga soxta paygʻambar* ham asir olindi. Bu soxta paygʻambar maxluqning nomidan moʻjizali alomatlar koʻrsatgandi, bu alomatlari bilan maxluqning tamgʻasini olgan va uning tasviriga sajda qilgan odamlarni aldagan edi. Maxluqni ham, soxta paygʻambarni ham oltingugurt yonayotgan olov koʻliga tiriklayin tashlashdi⁺. ²¹Boshqalar esa ot mingan Chavandozning ogʻzidan chiqqan qilich bilan oʻldirildi. Hamma qushlar boʻkib qolguncha ularning goʻshtidan yedi⁺.

20–BOB

Ming yillik tinchlik

20¹Men samodan tushayotgan bir farishtani koʻrdim. Uning qoʻlida tubsiz chuqurlikning kaliti va katta zanjir bor edi⁺. ²Farishta ajdarhoni tutib oldi. Iblis va shayton deb atalgan bu almisoq ilonni u ming yil muddatga kishanlab qoʻydi⁺. ³Yana xalqlarni aldamasin deb, uni tubsiz chuqurlikka tashlab, qamab qoʻydi. Ming yil tamom boʻlgunga qadar kiraverishni muhrladi. Ming yil oʻtgandan keyin uni qisqa bir muddatga ozod qilishi kerak edi⁺.

⁴Bundan soʻng, men taxtlarni va taxtlarda oʻtirganlarni koʻrdim. Xudo taxtlarda oʻtirganlarni oqlagan edi*. Ular Iso haqidagi shahodati va Xudoning soʻzi tufayli boshi olinganlarning jonlari edi. Ular maxluqqa va uning tasviriga sajda qilmaganlar, peshanalari va qoʻllariga uning tamgʻasini bostirmaganlar. Ular tirilib, Masih bilan ming yil hukmronlik qildilar⁺. ⁵⁻⁶Bu birinchi tirilishdir. Birinchi tirilishda ishtirok etganlar baxtli va muqaddasdir. Ikkinchi oʻlim* ularga hokim emas. Ular Xudoning va Masihning ruhoniylari boʻlib, U bilan ming yil davomida hukmronlik qiladilar.

Qolgan oʻliklar esa ming yil oʻtmaguncha tirilmadi⁺.

Shayton jazolanadi

⁷Ming yil oʻtgach, shayton oʻz zindonidan ozod etiladi. U chiqib, yerning toʻrt burchagidagi xalqlarni, yaʼni Goʻg va Magoʻgni* aldab, jangga toʻplaydi. Toʻplangan xalqlarning soni dengiz qumiday son–sanoqsiz boʻladi.

⁸Ular butun yer yuzini qoplab oladilar, Xudo azizlarining qarorgohini va Xudo yaxshi koʻradigan shaharni* qamal qiladilar⁺. ⁹Shunda osmondan olov tushib, ularni qirib tashlaydi⁺. ¹⁰Ularni aldagan iblis oltingugurtli koʻlga tashlanadi. Maxluq va soxta paygʻambar* ham oʻsha koʻlga tashlangan edilar. Ular kechayu kunduz, abadulabad u yerda azob chekadilar⁺.

Qiyomat kuni

¹¹Keyin men ulkan bir oq taxtni va taxtda oʻtirgan Zotni koʻrdim. Uning huzuridan yeru osmon qochar edi, biroq ularga yashiringani joy topilmadi⁺. ¹²Men oʻsha ulkan taxt oldida turgan kattayu kichik oʻliklarni koʻrdim. Kitoblar ochildi. Hayot kitobi* degan boshqa bir kitob ham ochildi. Oʻliklar kitoblarda yozilgani boʻyicha qilmishlariga yarasha hukm etildi⁺. ¹³Dengiz oʻzidagi oʻliklarni berdi, oʻlim ham, oʻliklar diyori* ham oʻzlaridagi oʻliklarni berdi. Har bir kishi qilmishiga yarasha hukm etildi⁺. ¹⁴Oʻlim va oʻliklar diyori olov koʻliga tashlandi. Mana bu olov koʻli ikkinchi oʻlimdir*. ¹⁵Ismlari hayot kitobida yozilmaganlarning hammasi olov koʻliga tashlandi⁺.

21–BOB

Yangi yeru osmon

21¹Shundan keyin men yangi bir osmon va yangi bir yerni koʻrdim. Avvalgi yeru osmon gʻoyib boʻlgan edi, dengiz ham endi yoʻq edi⁺. ²Men muqaddas shahar — yangi Quddusni koʻrdim. Quddus samodan, Xudo huzuridan tushib kelayotgan edi. U kuyovi uchun bezanib olgan kelinchakka oʻxshar edi⁺. ³Men taxtdan baland bir ovoz kelganini eshitdim. Oʻsha ovoz dedi:

“Xudoning maskani insonlar orasidadir!

U endi odamlar orasida yashaydi,

Ular Xudoning xalqi boʻladilar.

Xudoning Oʻzi ular bilan birga boʻladi⁺.

⁴Xudo ularning koʻzidagi har bir tomchi yoshni artib qoʻyadi.

Endi oʻlim mavjud boʻlmaydi,

Hech kim qaygʻurmaydi, yigʻlamaydi, azob chekmaydi.

Zero, avvalgilar oʻtib ketdi.”⁺

⁵Taxtda oʻtirgan Zot shunday dedi: “Mana, Men hammasini yangi qilib yaratyapman!” Keyin U menga dedi: “Bularni yozib qoʻy. Axir, bu soʻzlar ishonchli va toʻgʻridir!”⁺ ⁶Soʻng menga yana dedi: “Amalga oshdi! Ibtido va Intiho*, Boshi va Poyoni Oʻzimman. Chanqaganga Men buloqdagi hayotbaxsh suvdan ichiraman. Buning evaziga u hech qanday toʻlov bermaydi⁺. ⁷Gʻolib kelganlarga bu barakalar nasib boʻladi. Men uning Xudosi boʻlaman, u Mening oʻgʻlim boʻladi⁺. ⁸Ammo qoʻrqoq, imondan qaytgan, iflos, qotil, buzuq, jodugar, butparast va hamma yolgʻonchilarning qismati olov va oltingugurt bilan yonayotgan koʻldadir. Bu ikkinchi oʻlimdir*.”⁺

Yangi Quddus

⁹Shu payt men oxirgi yetti baloga toʻldirilgan yettita kosani ushlagan yetti farishtadan birini koʻrdim. U oldimga kelib, menga dedi: “Bu yoqqa kel! Men senga kelinni, Qoʻzining xotinini koʻrsataman.”⁺

¹⁰Muqaddas Ruh meni qamrab oldi va farishta meni baland bir togʻning choʻqqisiga olib chiqdi. U menga samodan, Xudo huzuridan tushayotgan muqaddas shahar — Quddusni koʻrsatdi⁺. ¹¹Shahar Xudoning ulugʻvorligiga toʻlib, qimmatbaho javohirday, billur kabi musaffo boʻlgan yashma toshiday yarqirardi⁺. ¹²Qalin va baland devor bilan oʻralgan bu shaharning oʻn ikki darvozasi bor edi. Har bir darvozani bittadan farishta qoʻriqlardi. Darvozalarda Isroil xalqining oʻn ikki qabilasi nomlari yozilgandi. ¹³Darvozalarning uchtasi sharqda, uchtasi shimolda, uchtasi janubda va uchtasi gʻarbda joylashgan edi⁺. ¹⁴Shahar devorlarining oʻn ikkita poydevori bor edi. Poydevorlarga Qoʻzining oʻn ikki havoriysi ismlari yozilgandi⁺.

¹⁵Menga gapirgan farishtaning qoʻlida oltin chizgʻichi bor edi. Bu chizgʻich shaharni, uning darvozalariyu devorini oʻlchash uchun edi⁺. ¹⁶Shahar toʻrtburchak shaklda boʻlib, uzunligi bilan eni bir xil edi. Farishta chizgʻichi bilan shaharni oʻlchadi, shaharning eni 12.000 oʻq otimi* ekan. Uning uzunligi bilan balandligi ham shunday edi⁺. ¹⁷Soʻng farishta shaharning devorini oʻlchadi. Devorning balandligi* 144 tirsak* chiqdi. Farishta insoniy oʻlchovdan foydalangandi. ¹⁸Shahar devori yashma toshidan qurilgandi. Shaharning oʻzi esa shishaday tiniq, sof oltindan edi. ¹⁹Shahar devorlarining poydevorlari turli qimmatbaho toshlar* bilan bezatilgan edi: birinchi poydevor yashmadan, ikkinchisi koʻk yoqutdan, uchinchisi agatdan, toʻrtinchisi zumraddan edi⁺. ²⁰Beshinchisi aqiq, oltinchisi laʼl, yettinchisi xrizolit, sakkizinchisi berill, toʻqqizinchisi topaz, oʻninchisi zabarjad, oʻn birinchisi lojuvard, oʻn ikkinchisi ametistdan edi. ²¹Oʻn ikki darvoza oʻn ikki marvariddan iborat edi. Har bir darvoza bitta marvariddan yasalgan edi. Shaharning shoh koʻchasi sof oltindan boʻlib, shishaday musaffo edi.

²²Men bu shaharda Maʼbad koʻrmadim. Zotan, Qodir Xudo — Egamizning Oʻzi va Qoʻzi shaharning Maʼbadidir⁺. ²³Shaharni yoritish uchun quyoshga yoki oyga ehtiyoj ham yoʻq. Chunki Xudoning ulugʻvorligi uni yoritadi, Qoʻzining Oʻzi uning chirogʻi boʻladi⁺. ²⁴Xalqlar shaharning nurida yurishadi. Yer yuzi shohlari unga oʻz boyliklarini keltirishadi⁺. ²⁵Shahar darvozalari kun boʻyi yopilmaydi, u yerda tun boʻlmaydi⁺. ²⁶Xalqlarning ulugʻvor xazinalari unga kiritiladi. ²⁷Lekin hech qanday harom narsa, jirkanch ishlar qiladigan yoki yolgʻon gapiradigan bironta kishi unga kirmaydi. Faqat Qoʻzining hayot kitobida* yozilganlar kiradilar⁺.

22–BOB

Hayot daryosi

22¹Farishta menga billurday tiniq, hayotbaxsh suvlar daryosini koʻrsatdi. Bu daryo Xudoning va Qoʻzining taxtidan chiqib,⁺ ²shahar koʻchasi boʻylab oqayotgan edi. Daryoning ikkala qirgʻogʻida ham hayot daraxti bor edi. Bu daraxt yilda oʻn ikki marta, har oy hosil beradi. Daraxtning barglari xalqlarga shifo baxsh etadi⁺. ³Laʼnat degan narsa u yerda qolmaydi. Shaharda Xudoning va Qoʻzining taxti boʻladi, Xudoning qullari Unga xizmat qiladi. ⁴Ular Xudoning jamolini koʻradi. Xudoning ismi ularning peshanalariga yoziladi⁺. ⁵U yerda boshqa tun boʻlmaydi. Chiroqqa ham, quyoshga ham ehtiyoj qolmaydi. Axir, Egamiz Xudo ularga nur sochadi, ular esa to abad hukmronlik qiladi⁺.

Iso kelyapti

⁶Farishta menga shunday dedi: “Bu soʻzlar ishonchli va toʻgʻridir. Paygʻambarlarni ruhlantirgan Egamiz Xudo Oʻz qullari oldiga farishtasini yubordi. Toki farishta yaqin orada yuz berishi muqarrar boʻlgan voqealarni ularga bildirsin.”⁺

⁷Masih shunday demoqda:

“Men tezda kelaman!

Bu kitobning bashorat soʻzlariga

Amal qilganlar baxtlidir!”⁺

⁸Men, Yuhanno, bularni koʻrdim va eshitdim. Bularni koʻrib eshitganimdan keyin, bu narsalarni menga koʻrsatgan farishtaga sajda qilmoqchi boʻlib, oʻzimni uning oyoqlariga tashladim⁺. ⁹Ammo u menga dedi: “Zinhor bu ishni qilma! Men sening hamkoringman, shuningdek, paygʻambar birodarlaringning va bu kitobdagi soʻzlarga rioya qiluvchilarning hamkoriman. Xudoga sajda qil!”

¹⁰Keyin menga yana shunday dedi: “Bu kitobning bashorat soʻzlarini sir saqlama, chunki vaqt yaqindir⁺. ¹¹Badkirdorlar yomonligini qilaversin. Ifloslar iflosligini davom ettiraversin. Solihlar esa toʻgʻri ish qilishdan toʻxtamasin, muqaddas odamlar oʻzini muqaddas saqlasin.”⁺

¹²Masih shunday demoqda:

“Men tez kelaman, mukofotim Oʻzim bilan.

Har kimga qilmishiga yarashasini beraman⁺.

¹³Men Ibtido va Intihodirman*,

Birinchi va Oxirgi,

Boshi va Poyonidirman.”⁺

¹⁴Liboslarini yuvganlar* naqadar baxtlidir! Ular hayot daraxti mevasidan yeyishga, shahar darvozalaridan kirishga haqli boʻladilar⁺. ¹⁵Hamma “koʻppaklar” — jodugarlar, axloqi buzuqlar, qotillar, butparastlar, yolgʻonga ruju qoʻyib, hiyla ishlatganlar esa tashqarida qoladilar⁺.

¹⁶“Men, Iso, Oʻz farishtamni oldingizga yubordim,

Toki u bular toʻgʻrisida jamoatlarimga shahodat bersin.

Men Dovud ildizidan chiqqan Zotdirman*, uning zurriyotiman,

Yorugʻ tong yulduziman.”⁺

¹⁷Ruh ham, kelin ham: “Kel!” — deb chorlayapti. Ushbu bashorat soʻzlarni tinglayotgan kishi* ham: “Kel!” — deb aytsin. Kim chanqagan boʻlsa, kelsin. Kim xohlasa, hayotbaxsh suvdan tekin bahra olsin⁺.

¹⁸Bu kitobning bashorat soʻzlarini eshituvchi har bir kishini ogohlantiraman: kimda–kim bu soʻzlarga biror narsa qoʻshsa, Xudo ham oʻsha kishining jazosiga bu kitobda yozilgan balolarni qoʻshadi⁺. ¹⁹Kimda–kim bu kitobdagi bashorat soʻzlaridan birortasini chiqarib tashlasa, Xudo ham oʻsha kishini bu kitobda yozilgan hayot daraxtidan va muqaddas shahardan benasib qiladi*.

²⁰Bu gaplarning Shohidi: “Ha, Men tez kelaman!” — deb aytmoqda.

Omin! Yo Rabbimiz Iso, kelgin!⁺

²¹Rabbimiz Isoning inoyati barchangizga yor boʻlsin*.

1:3 Ushbu bashorat soʻzlarini ovoz chiqarib oʻqiyotgan odam…Uni tinglab… — imonlilar birga yigʻilganda mana shu kitobning ovoz chiqarib oʻqilishiga ishora. Qadimda koʻpchilik oʻqishni bilmas edi.

1:4-5 Asiya viloyatidagi imonlilarning yettita jamoati — bu jamoatlar (shu bobning 11–oyatiga qarang) Rim imperiyasiga qarashli boʻlgan Asiya viloyatida joylashgan edi. Asiya viloyati hozirgi Turkiyaning gʻarbida edi.

1:6 Ota — Xudoning unvoni. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan OTA soʻziga qarang.

1:8 Ibtido va Intiho — yunoncha matnda Alfa va Omega, yaʼni yunon alifbesining birinchi va soʻnggi harflari.

1:9 Patmos oroli — Egey dengizidagi, Efes shahridan qariyb 100 kilometr janubi–gʻarbda, qoyalardan iborat kichkina orol.

1:10 Yakshanba kuni — yunoncha matnda Rabbimizning kuni, masihiylar bu kunni shunday deb atardilar, chunki Iso yakshanba kuni oʻlikdan tirilgandi. Shu sababdan masihiylar yakshanba kuni Xudoga sajda qilish uchun birga yigʻiladilar.

1:10 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Iso aytgan soʻzlarning boshiga quyidagi soʻzlar qoʻshimcha qilingan: Men Ibtido va Intiho, Boshi va Poyonidirman.

1:11 Smirna — hozirgi Turkiyaning Izmir shahri.

1:13 inson qiyofasidagi bir Zot — Iso Masihga ishora. Doniyor 7:13-14 ga qarang.

1:18 oʻliklar diyori — yahudiylar bu joyni, yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy, deb tushunardi.

1:20 yetti jamoatning farishtalari — jamoatlarni qoʻriqlovchi farishtalarga ishora boʻlishi mumkin (Havoriylar 12:15 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang). Yunonchadagi farishta soʻzi elchi maʼnosini ham beradi. Shu sababdan baʼzi olimlarning aytishlaricha, bu oʻrindagi yunoncha soʻz matnda aytib oʻtilgan yetti jamoatning yetakchilarini bildirishi mumkin. Yoki Yuhannoni koʻrib kelish uchun va oʻsha jamoatlarga Iso Masihdan xabar yetkazish uchun yuborilgan yetti jamoatning elchilariga ishora boʻlishi ham mumkin (2:1, 8, 12, 18, 3:1, 7, 14 ga qarang).

2:1 jamoatining farishtasi — 1:20 izohiga qarang.

2:6 nikolaschilar — oʻzlarini masihiymiz deb aytadigan mazhab. Chamasi, bu mazhab aʼzolari masihiylarni butlarga keltirilgan qurbonlik goʻshtini yeyishga va fahsh–zino qilishga undagan (shu bobning 14-15–oyatlariga qarang). Ularning bunday qarashlari, masihiylar uchun hech qanday cheklovlar yoʻq, degan tushunchani suiisteʼmol qilish natijasida kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Nikolaschilarning bu qarashlari Quddusdagi jamoat yetakchilari bergan koʻrsatmalarga mutlaqo zid edi (Havoriylar 15:28-29 oyatlarga va Havoriylar 15:20 ning birinchi va ikkinchi izohlariga qarang).

2:7 hayot daraxti — 22:2, 14 ga qarang.

2:8 Smirna — hozirgi Turkiyaning Izmir shahri.

2:9 …chekkan azoblaringni… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida ishlaringni, chekkan azoblaringni.

2:9 Oʻzini Xudoning xalqi deb ataganlar…Ular Xudoning xalqi emas… — yunoncha matnda Oʻzlarini yahudiy deb ataganlar…Ular yahudiy emas…, oʻsha hududdagi masihiylarga qarshi chiqqan yahudiylarga ishora. Buning mohiyati shundaki, ular yahudiy boʻlsalar ham, Iso Masihning Xushxabarini rad qilganlari uchun, Xudoning xalqi hisoblanmas edilar. Yana Yuhanno 8:34-37, Rimliklar 2:28-29 ga qarang.

2:10 oʻn kun — ehtimol, azob kunlari qisqa muddatda tugashini bildiradigan ramziy sondir.

2:11 ikkinchi oʻlim — doʻzaxga, Xudodan to abad ajralishga ishora (20:11-14, 21:8 ga qarang). Birinchi oʻlim insonning jismoniy oʻlimidir.

2:13 …qayerda yashayotganingni… — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida ishlaringni, qayerda yashayotganingni.

2:13 Shahringda shaytonning taxti joylashgan — Pergamon Rim imperiyasining Asiya viloyatida joylashgan boʻlib, imperatorga sajda qilish markazi edi. Shu sababdan bu oyatda, shahringda shaytonning taxti joylashgan, deb aytilgan boʻlishi mumkin.

2:13 Antipas — anʼanaga koʻra Asiyadagi birinchi masihiy shahid.

2:14 Balom — Moʻab va Midiyon xalqlari bilan qilgan hamkorligi uchun Balom Isroil xalqining dushmani hisoblangan edi (Sahroda 25:1-5, 16-18, 31:16, Ysha 13:22, 24:9-10, Yahudo 11–oyatga qarang).

2:15 nikolaschilar — shu bobning 6–oyati izohiga qarang.

2:17 pinhon saqlangan manna — Zabur 77:24 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang. Yana Yuhanno 6:32-58 ga qarang.

2:17 oq tosh — ramziy maʼnoni ifodalab, Qoʻzining toʻy ziyofatiga kirish huquqini beradigan taklifnoma (19:9 ga va Luqo 13:29 ga qarang).

2:20 Izabel — Eski Ahdda Isroil shohi Axabning butparast va yovuz xotini (3 Shohlar 16:30-31, 21:23-25, 4 Shohlar 9:22 ga qarang). Bu oʻrinda xulq–atvori Izabelnikiga oʻxshagan jamoatdagi bir ayol nazarda tutilgan boʻlsa kerak. Ehtimol, bu ayol nikolaschilar mazhabining aʼzosi boʻlgandir (shu bobning 6–oyati izohiga qarang).

2:23 izdoshlari — yunoncha matnda farzandlari. “Farzandlari” deganda muallif Izabelning izdoshlarini nazarda tutgan boʻlishi mumkin.

2:24 «shaytonning sirlari» — oʻsha Izabel deb atalgan ayol oʻrgatayotgan bir taʼlimotga ishora boʻlsa kerak. Baʼzi mazhablarning aʼzolari, imonlilarning ruhiy hayoti ularning oʻz tanalarida qilgan ishlariga aloqador emas, deb oʻrgatardi. Ularning taʼlimoti boʻyicha, inoyatni toʻliqroq tushunish va yovuzni yengish uchun imonlilar shayton haqida chuqurroq oʻrganishlari, hatto butparastlarning udumlari va marosimlariga qoʻshilishlari kerak emish.

2:27 Ular…parchalashadi — Zabur 2:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

2:28 tong yulduzi — zuhra yulduziga ishora boʻlishi mumkin. Bu yulduz gʻalaba va hukmronlik ramzi edi.

3:1 jamoatining farishtasi — 1:20 izohiga qarang.

3:2 Imonini saqlab qolganlar — shu bobning 4–oyatiga qarang.

3:5 hayot kitobi — Xudo Oʻziga tegishli boʻlganlarning ismlarini yozib qoʻygan kitob (20:11-15 ga qarang).

3:7 Shoh Dovudning kaliti — shoh Dovud avlodidan boʻlgan Isoning Masih sifatidagi hokimiyatiga ishora. Iso bu hokimiyati bilan Unga ishonganlarning hammasiga Xudoning Shohligi darvozasini ochib berishga qodir.

3:9 Ular oʻzlarini Xudoning xalqi deb ataydilar…ular Xudoning xalqi emaslar — yunoncha matnda Ular oʻzlarini yahudiy deb ataganlar…ular yahudiy emaslar (2:9 ning ikkinchi izohiga qarang).

3:14 Xudo yaratgan borliqning Asoschisi — Yuhanno 1:3, Kolosaliklar 1:15-17 ga qarang.

3:14 Omin — bu oʻrinda unvon boʻlib, maʼnosi ishonchli, haq.

3:15 na sovuq va na issiqsan — Laodikiya shahri oʻz suvlari bilan mashhur boʻlgan Giyerapolis va Kolosa shaharlari orasida joylashgan edi. Giyerapolis shahri shimol tomonda, tibbiyotda ishlatilgan issiq buloq suvlari bilan mashhur boʻlgan. Kolosa shahri esa janubi–sharq tomonda, oʻzining toza, muzday suvlari bilan mashhur boʻlgan. Laodikiyaning oʻzida yaxshi suv manbai yoʻq edi. Iso Masih mana shularni nazarda tutib, Laodikiya shahridagi imonlilarni ogohlantiryapti. Ularning ruhiy hayoti na sovuq suvga, na issiq suvga oʻxshardi, bemaza ili–miliq suvday boʻlib qolgandi. Ular atrofidagilarga yordam bermas edilar, boshqalarga foydalari tegmas edi.

3:18 …oltinni…oq kiyim…koʻzlaringga surtadigan malhamni… — kinoyali tomoni shundaki, mana shu uch narsa Laodikiya aholisining faxri boʻlgan. Ularning shahri oʻz boyligi, gazmol ishlab chiqarish sanoati va dunyoga keng tarqalgan koʻzga shifo beradigan malhami bilan mashhur edi.

5:1 oʻrama qogʻoz — qadimgi paytlarda kitoblar oʻrama shaklda boʻlgan.

5:5 Yahudo qabilasidan boʻlgan Sher — Dovud urugʻidan chiqqan Zot — yaʼni Masih boʻlgan Iso (Ibtido 49:9-10, Ishayo 11:1, 10 ga qarang).

5:14 sajda qildilar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida to abad barhayot Zotga sajda qildilar.

6:6 bir kunlik ish haqi — yunoncha matnda dinor, Rim kumush tangasi. Bir dinor mardikorning bir kunlik ish haqi edi. Don tanqisligi sababli, shu qadar qimmat boʻlishiga ishora.

6:6 bir kosa…uch kosa — yunoncha matnda xiniks…uch xiniks, taxminan 1 litrga va 3 litrga toʻgʻri keladi.

7:9 palma daraxti shoxlari — hayot va najot ramzi boʻlib, gʻolib lashkarboshiga yoki shohga hurmat–ehtirom koʻrsatishda foydalanilgan.

8:11 Erman — taʼmi achchiq oʻsimlik, kulfat va qaygʻu ramzi.

8:13 burgut — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida farishta.

9:1 yulduz — majoziy maʼnoda farishtaga ishora (20:1 ga qarang).

9:3 chigirtkalar — haqiqiy chigirtkalar emas, chigirtkaga oʻxshagan bir mavjudot. Chigirtkalar baʼzan toʻda–toʻda boʻlib kelib, dalalardagi hosilga katta zarar yetkazadigan hasharot. Ular katta talafot timsoli edi, shuning uchun majoziy maʼnoda katta lashkarga ishora qiladi.

9:4 Xudoning muhri — 7:1-8 ga qarang.

9:13 oltin qurbongohning toʻrtta shoxi — qurbongohning tepasidagi toʻrt burchagidan toʻrtta shox boʻrtib chiqqan edi. Lugʻatdagi QURBONGOH soʻzi ostida berilgan TUTATQI QURBONGOHI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

10:2 oʻrama qogʻoz — 5:1 izohiga qarang.

11:2 muqaddas shahar — yaʼni Quddus.

11:3 …qanor kiyib… — qanor dagʻal qoramtir mato boʻlib, echki yoki tuya junidan toʻqilgan va koʻpincha paygʻambarlar kiygan. Qanor kiyib olish umidsizlikni va qaygʻuli holatni ifodalaydi. Koʻpincha bu harakat Xudodan kechirim soʻrab ibodat qilish va Undan madad tilash bilan birgalikda amalga oshirilgan.

11:3 1260 kun — yaʼni 42 oy yoki uch yarim yil.

11:7 tubsiz chuqurlikdan chiqqan bir maxluq — 13:1-7 ga qarang.

11:8 buyuk shahar — Bobilga ishora. Vahiy kitobida Bobil nomi Masih va Uning Shohligiga qarshi chiqqan dushmanlarining timsolidir (14:8 izohiga qarang). Iso oʻsha shaharda, yaʼni hozir shayton hukmronligi ostida boʻlgan bu dunyoda xochga mixlangan.

11:8 Sadoʻm va Misr — Sadoʻm oʻz axloqsizligi bilan tanilgan shahar edi (Ibtido 19:4-13 ga qarang). Misr esa Xudoning xalqiga zulm oʻtkazgan, ularni qul qilgan yurt edi (Chiqish 1:8-14, 3:7 ga qarang). Masihga va Uning Shohligiga qarshi chiqqan dushmanlarga mos keladigan nomlar.

11:17 …hozir ham borsan — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida hozir ham borsan, kelajakda ham bor boʻlasan.

11:19 …Xudoning Ahd sandigʻi koʻrindi — bu sandiq Xudoning Oʻz xalqi bilan tuzgan ahdiga sodiq qolganini bildiradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi AHD soʻziga va AHD SANDIGʻI iborasiga qarang.

12:5 …barcha xalqlarni temir xivchin bilan boshqaradigan… — Zabur 2:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

12:7 Mikoyil — bosh farishtalardan biri. Doniyor 10:12-13, 20-21, 12:1 ga qarang.

12:14 uch yarim yil — yunoncha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi bir muddat, muddatlar va yarim muddat (baʼzan muddat soʻzi bir yilga nisbatan ishlatilgan). Uch yarim yil 1260 kunga toʻgʻri keladi (shu bobning 6–oyatiga qarang).

13:1 Ajdarho…turdi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Men…turdim.

13:8 hayot kitobi — 3:5 izohiga qarang.

13:8 Ularning ismlari…dunyo yaratilishidan oldin yozilmagan — yoki Bu odamlarning ismlari dunyo yaratilishidan oldin boʻgʻizlangan Qoʻzining hayot kitobiga yozilmagan. Ammo 17:8 oyatda bu odamlarning ismlari “dunyo yaratilishidan oldin hayot kitobiga yozilmagan” deb aytiladi. Shuning uchun ushbu oyatda 17:8 oyatga mos keladigan maʼno berilgan.

13:10 Baʼzilar…qilichdan oʻtkaziladi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Kimki boshqalarni asirlikka olsa, oʻzi asirlikka tushar. Kimki qilichdan oʻtkazsa, oʻzi qilichdan oʻtkazilar.

13:18 Uning soni 666 — maxluqning nomini ifodalaydigan sonlar qoʻshilganda mana shu son kelib chiqsa kerak. Ibroniy va yunon alifbesining har bir harfi maʼlum bir sonni ifodalaydi. 6 soni muvaffaqiyatsizlik, qusur va yovuzlik timsoli edi (barkamollik timsoli boʻlgan 7 sonidan bitta kam). Uchta 6 sonining yonma–yon kelishi muvaffaqiyatsizlik, qusur va yovuzlik maʼnosini gʻoyat kuchaytiradi.

14:1 Sion togʻi — Quddusdagi Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb atalgan. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi SION soʻziga qarang.

14:4 …bokira qizlarday oʻzlarini pok saqlaganlar — majoziy maʼnoni ifodalab, ular Xudoga sodiq ekanliklarini, boshqa hech kimga va hech narsaga sajda qilmaganlarini koʻrsatadi.

14:5 …ular benuqsondirlar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida Xudoning taxti oldida ular benuqsondirlar.

14:8 Bobil shahri — Eski Ahd davrida jahondagi eng qudratli imperiyaning poytaxti boʻlgan. Bu shahar magʻrurligi (Doniyor 4:27 ga qarang) va axloqsizligi bilan nom chiqargan edi. U Xudoning xalqiga dushman boʻlgan (miloddan oldingi 586 yilda Bobil shohi Navuxadnazar Quddusni vayron qilib, aholining asosiy qismini Bobilga surgun qilgan, 4 Shohlar 25:1-21 ga qarang). Ushbu kitob yozilgan paytda imonlilar Bobil nomini baʼzan Rimga nisbatan ishlatar edilar. Rim oʻsha davrda hukmron boʻlgan imperiyaning poytaxti boʻlib, butparastlik va axloqsizlik oʻchogʻi edi. Vahiy kitobida Bobil nomi Masih va Uning Shohligiga qarshi chiqqan dushmanlarining timsoli boʻlib, hozirgi paytda shaytonning hukmronligi ostida boʻlgan bu dunyoni bildiradi. Yana 17:1-6, 19:2 ga qarang.

14:14 inson qiyofasidagi bir Zot — Iso Masihga ishora. Doniyor 7:13-14 ga qarang.

14:19 chuqur — qadimgi paytlarda odamlar uzumni qoyatoshga oʻyilgan chuqurga yoki tuproqdan qazilgan, tubiga va atrofiga zich qilib tosh terilgan chuqurga solib, sharbatini siqib olish uchun oyoqlari bilan ezardilar. Sharbat oʻsha chuqurdan yana boshqa bir chuqurga oqib tushardi. Uzum ezish Muqaddas Kitobda koʻpincha Xudoning odamlar ustidan chiqaradigan hukmiga nisbatan koʻchma maʼnoda ishlatilgan.

14:20 1600 oʻq otimi — yunoncha matnda 1600 stadion, taxminan 300 kilometrga toʻgʻri keladi. Chamasi, 1600 soni ramziy maʼnoda ishlatilgan boʻlib, Xudoning hukmi dunyoning toʻrt burchiga yetib borishini koʻrsatadi.

15:2 nomini bildirgan son — 13:18 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

15:3 Musoning va Qoʻzining qoʻshigʻini — bu qoʻshiq Chiqish 15:1-18 dagi qoʻshiqning ancha qisqargan varianti.

15:5 Maʼbadning Eng muqaddas xonasi — Maʼbadning eng ichkari xonasi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ENG MUQADDAS XONA iborasiga qarang.

16:13 soxta paygʻambar — 13:11-17 da aytib oʻtilgan ikkinchi maxluq nazarda tutilgan.

16:19 Bobil shahri — 14:8 izohiga qarang.

16:21 ikki pud — yunoncha matnda bir talant, taxminan 34 kiloga toʻgʻri keladi.

17:1 Fohisha timsolidagi bu buyuk shahar… — Bobilga ishora (14:8 izohiga qarang). 21:9 da xuddi shu farishta Yuhannoga Qoʻzining kelinchagini koʻrsatadi. Kelinchak Bobil va shayton shohligiga zid boʻlgan Quddus va Xudo Shohligining timsolidir.

17:1 …serob suvlar boʻyida joylashgan — Yeremiyo 51:13 ga qarang. Qadimiy Bobil shahri Furot daryosi boʻyida joylashgan boʻlib, murakkab va keng tarmoqli sugʻorish tizimiga ega edi. Bu sugʻorish tizimi shahar atrofidagi hududlarni suv bilan taʼminlagan. Bobilning sugʻorish tizimi bu oʻrinda uning butun dunyoga koʻrsatadigan taʼsirining timsolidir (shu bobning 2, 15–oyatlariga qarang).

17:3 maxluq — 13:1-7 ga qarang.

17:8 hayot kitobi — 3:5 izohiga qarang.

18:2 Bobil — 14:8 izohiga qarang.

18:13 mirra — maʼlum bir daraxtlarning qotgan yelimidan tayyorlangan qimmatbaho xushboʻy modda.

19:3 Bobil — 14:8 izohiga qarang.

19:15 …temir xivchin bilan ularni boshqaradi — Zabur 2:9 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

19:15 chuqur — 14:19 izohiga qarang.

19:20 soxta paygʻambar — 13:11-17 da aytib oʻtilgan ikkinchi maxluq nazarda tutilgan.

20:4 Xudo…oqlagan edi — yoki Xudo taxtlarda oʻtirganlarga hukm etish huquqini bergan edi yoxud Xudo taxtlarda oʻtirganlarga hukmronlik huquqini bergan edi. Ammo Doniyor 7:22 ga ham qarang.

20:5-6 Ikkinchi oʻlim — shu bobning 11-14–oyatlariga va 14–oyatning izohiga qarang.

20:7 Goʻg va Magoʻg — ramziy nomlar. Bu nomlar oxirgi marta Xudoning xalqiga hujum qilish uchun yigʻiladigan dunyo xalqlariga ishora qiladi.

20:8 Xudo yaxshi koʻradigan shahar — yaʼni Quddus.

20:10 soxta paygʻambar — 13:11-17 da aytib oʻtilgan ikkinchi maxluq nazarda tutilgan.

20:12 Hayot kitobi — Xudo Oʻziga tegishli boʻlganlarning ismlarini yozib qoʻygan kitob.

20:13 oʻliklar diyori — yahudiylar bu joyni, yer ostidagi tubsiz chuqurlik, marhumlar boradigan qorongʻi joy, deb tushunardi.

20:14 ikkinchi oʻlim — doʻzaxga, Xudodan to abad ajralishga ishora. Birinchi oʻlim insonning jismoniy oʻlimidir.

21:6 Ibtido va Intiho — yunoncha matnda Alfa va Omega, yaʼni yunon alifbesining birinchi va soʻnggi harflari.

21:8 ikkinchi oʻlim — doʻzaxga, Xudodan to abad ajralishga ishora. Birinchi oʻlim insonning jismoniy oʻlimidir.

21:16 12.000 oʻq otimi — yunoncha matnda 12.000 stadion, taxminan 2250 kilometrga toʻgʻri keladi. Bu shahar katta kub shaklida tasvirlangan, bu timsol uning kattaligiga, barkamolligiga va chiroyiga ishora qiladi.

21:17 balandligi — yoki qalinligi.

21:17 144 tirsak — taxminan 65 metrga toʻgʻri keladi.

21:19 turli qimmatbaho toshlar — yunoncha matnda aytib oʻtilgan baʼzi qimmatbaho toshlarning turi bahsli.

21:27 hayot kitobi — 3:5 izohiga qarang.

22:13 Ibtido va Intiho — yunoncha matnda Alfa va Omega, yaʼni yunon alifbesining birinchi va soʻnggi harflari.

22:14 Liboslarini yuvganlar — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida uning amrlariga boʻysunganlar.

22:16 Dovud ildizidan chiqqan Zot — Ishayo 11:1 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

22:17 Ushbu bashorat soʻzlarni tinglayotgan kishi… — 1:3 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

22:19 …oʻsha kishini bu kitobda yozilgan hayot daraxtidan va muqaddas shahardan benasib qiladi — yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida oʻsha kishini hayot kitobidan, muqaddas shahardan va mazkur kitobda yozilgan narsalardan benasib qiladi.

22:21 Yunoncha matndan. Baʼzi yunon qoʻlyozmalarida quyidagi soʻz oyatga qoʻshimcha qilingan: omin.

+ 1:1 Vah 22:6

+ 1:2 Yuhn 19:35

+ 1:3 Vah 22:7, Vah 22:10

+ 1:4 Chq 3:14, Vah 3:1, Vah 4:5, Vah 5:6, Yuhn 3:11, 1Tim 6:13, Hav 26:23, 1Kor 15:20, Kol 1:18, 1Btr 1:18-19

+ 1:6 Chq 19:6, 1Btr 2:9, Vah 5:10, Vah 20:6, 1Btr 4:11, Yahd 1:24-25, Vah 5:13

+ 1:7 Dnr 7:13, Zkr 12:10

+ 1:9 Mark 10:39

+ 1:10 Hiz 1:3, Vah 4:2

+ 1:12 Chq 25:1, Chq 25:37, Zkr 4:2

+ 1:13 Dnr 7:13, Dnr 10:5-6, Vah 15:6

+ 1:14 Dnr 7:9, Vah 2:18, Vah 19:12

+ 1:15 Hiz 1:7, Dnr 10:6, Hiz 1:24, Hiz 43:2

+ 1:16 Isha 49:2, Ibr 4:12, Vah 19:15, Dnr 8:17, Dnr 10:9, Mat 17:2

+ 1:17 Mat 28:4, Isha 41:4, Isha 44:6, Isha 48:12, Vah 2:8, Vah 22:13

+ 1:18 Rim 6:9, Rim 14:9, Vah 9:1, Vah 20:1

+ 2:1 Vah 1:13, Vah 1:16

+ 2:2 2Kor 11:13, 1Yuh 4:1

+ 2:4 Yerm 2:2

+ 2:7 Mat 11:15, Mark 4:9, Luqo 8:8, Vah 3:6, Vah 3:13, Vah 3:22, Vah 13:9, Vah 3:5, Vah 21:7, Luqo 23:43, 2Kor 12:4, Ibt 2:9, Ibt 3:22, Hiz 28:13, Vah 22:2

+ 2:8 Vah 1:17-18

+ 2:9 Yoqb 2:5, 2Kor 8:9, Vah 3:9

+ 2:10 Vah 12:11, Yoqb 1:12, Vah 3:11

+ 2:11 Vah 2:7, Vah 20:6, Vah 21:8

+ 2:12 Vah 1:16

+ 2:14 Sah 22:5, Sah 25:1-2, Sah 31:16, 2Btr 2:15, Hav 15:29, 1Kor 8:10, 1Kor 10:19

+ 2:15 Vah 2:6

+ 2:16 Isha 11:4, 2Sal 2:8

+ 2:17 Vah 2:7, Chq 16:31, Yuhn 6:48-50, Isha 62:2, Isha 65:15, Vah 3:12, Vah 19:12

+ 2:18 Vah 1:14-15

+ 2:20 3Sh 16:31, 3Sh 21:25, Vah 2:14

+ 2:21 2Btr 3:9, 2Btr 3:15

+ 2:23 1Sh 16:7, Yerm 11:20, Yerm 20:12, Mat 16:27

+ 2:25 Vah 3:11

+ 2:26 Zab 2:9, Vah 12:5, Vah 19:15, Sah 24:17, Vah 22:16

+ 2:29 Vah 2:7

+ 3:1 Vah 1:4-5, Vah 1:16, Rim 1:15, Efs 2:1, Efs 2:5, Kol 2:13, 1Tim 5:6

+ 3:3 Mat 24:43-44, 2Btr 3:10, 1Sal 5:2, Vah 16:15

+ 3:4 Yahd 1:23, Vah 6:11, Vah 7:9, Mat 10:11, Mat 22:8, Hav 13:46

+ 3:5 Vah 2:7, Vah 21:7, Chq 32:32, Zab 55:9, Zab 68:29, Mal 3:16, Luqo 10:19, Mat 10:32

+ 3:6 Vah 2:7

+ 3:7 Isha 22:22, Ayub 12:14

+ 3:9 Vah 2:9

+ 3:10 2Btr 2:9, 1Kor 10:13

+ 3:11 Vah 22:7, Vah 22:12, Vah 22:20, Vah 2:25

+ 3:12 Vah 2:7, 3Sh 7:21, Zab 22:6, Hiz 48:35, Isha 62:2, Vah 2:17

+ 3:13 Vah 2:7

+ 3:14 Hik 8:22, Kol 1:15, Kol 1:18, 1Kor 14:16, 2Kor 1:20

+ 3:17 Xsha 12:8, Zkr 11:5, 1Kor 4:8, Yuhn 9:39-41

+ 3:18 Vah 16:15

+ 3:19 Hik 3:12, Ibr 12:5-6

+ 3:20 Luqo 12:36, Yuhn 14:23

+ 3:21 Yuhn 16:33, Zab 109:1, Mark 16:19, Mat 19:28, Luqo 22:30

+ 3:22 Vah 2:7

+ 4:1 Vah 1:10

+ 4:2 Hiz 1:3, Vah 1:10, 3Sh 22:19, Isha 6:1, Dnr 7:9

+ 4:3 Hiz 1:28

+ 4:4 Vah 3:4

+ 4:5 Vah 8:5, Vah 11:19, Vah 16:18, Vah 1:4-5, Zkr 4:2

+ 4:6 Hiz 1:22, Vah 15:2, Hiz 1:5, Hiz 1:18, Hiz 10:12

+ 4:7 Hiz 1:10

+ 4:8 Isha 6:2, Hiz 1:11, Isha 6:3

+ 4:11 Vah 5:12, Zab 32:9-11

+ 5:1 Hiz 2:9-10, Isha 8:16, Isha 29:11, Dnr 12:4, Vah 10:4, Vah 22:10

+ 5:5 Isha 11:10, Vah 22:16, Ibt 49:9

+ 5:6 Isha 53:7, Yuhn 1:29, Yuhn 1:36, 1Btr 1:19, Hav 8:32-33, Zkr 3:9, Zkr 4:10, Vah 1:4-5

+ 5:8 Zab 140:2, Vah 8:3-4

+ 5:9 Zab 32:3, Vah 14:3, Vah 7:9, Vah 11:9, Vah 14:6, Vah 14:3-4

+ 5:10 Chq 19:6, 1Btr 2:9, Vah 1:6

+ 5:11 Dnr 7:10, Luqo 2:13

+ 5:12 Vah 4:11

+ 5:13 Zab 144:16, Zab 150:6, 1Btr 4:11, Yahd 1:24-25, Vah 1:6, Vah 7:12

+ 5:14 Vah 4:10

+ 6:1 Vah 5:1, Vah 4:7, Vah 14:2, Vah 19:6

+ 6:2 Zkr 1:8-10, Zkr 6:1-4

+ 6:4 Zkr 1:8, Zkr 6:2, Mark 13:8

+ 6:6 Vah 7:3

+ 6:8 Lev 26:22, Qnlr 32:24, Hiz 5:17, Hiz 14:21

+ 6:9 Vah 20:4

+ 6:10 Qnlr 32:43, Zab 78:10, Zab 93:3, Zab 118:84, Luqo 18:7, 2Sal 1:6, Vah 19:2

+ 6:11 Vah 3:4

+ 6:12 Mark 13:8, Vah 11:13, Isha 50:3, Yoʻel 2:30

+ 6:13 Isha 34:4

+ 6:14 Vah 16:20

+ 6:15 Isha 2:10, Isha 2:19

+ 6:16 Xsha 10:8, Luqo 23:30

+ 6:17 Zab 75:8, Yerm 30:7, Yoʻel 2:11, Mal 3:2

+ 7:1 Yerm 49:36, Dnr 7:2

+ 7:3 Hiz 9:4, Vah 14:1, Vah 22:4

+ 7:9 Vah 3:4

+ 7:10 Vah 12:10, Vah 19:1

+ 7:11 Vah 4:6

+ 7:12 Vah 5:13-14

+ 7:14 Mat 24:21, Zkr 3:4, Ibr 9:14, Vah 19:8, Vah 22:14

+ 7:16 Zab 120:6, Isha 49:10

+ 7:17 2Sh 5:2, Zab 22:1, Yuhn 10:11, Isha 25:8, Vah 21:4

+ 8:1 Vah 5:1

+ 8:2 Mat 18:10-11

+ 8:3 Amos 9:1, Chq 30:7, Sah 16:46, Zab 140:2, Vah 5:8

+ 8:4 Hav 10:4

+ 8:5 Lev 16:12, Hiz 10:2, Vah 4:5

+ 8:7 Chq 9:23-24, Hiz 38:22, Yoʻel 2:30, Amos 7:4

+ 8:8 Yerm 51:25, Chq 7:17, Chq 7:19, Vah 11:6

+ 8:9 Isha 2:16

+ 8:10 Isha 14:12, Vah 9:1

+ 8:11 Yerm 9:15, Yerm 23:15

+ 8:12 Chq 10:21-23, Isha 13:10, Yoʻel 2:10, Yoʻel 3:15

+ 9:1 Isha 14:12, Luqo 10:18, Vah 8:10, Vah 12:8-9, Vah 1:18

+ 9:3 Chq 10:4

+ 9:4 Vah 7:2-4

+ 9:6 Ayub 3:21, Yerm 8:3

+ 9:7 Yoʻel 2:4, Dnr 7:8

+ 9:8 Yoʻel 1:6

+ 9:9 Yoʻel 2:5

+ 9:12 Vah 11:14

+ 9:13 Chq 27:2, Chq 30:2

+ 9:14 Vah 16:12

+ 9:15 Zkr 13:8

+ 9:20 1Kor 10:20, Zab 134:15-18, Dnr 5:23

+ 9:21 Vah 21:8, Vah 22:15

+ 10:1 Hiz 1:28, Vah 4:3, Vah 1:15-16

+ 10:2 Hiz 2:9

+ 10:3 Yoʻel 3:16, Amos 1:2

+ 10:4 Isha 8:16, Isha 29:11, Dnr 8:26, Dnr 12:4, Vah 5:1, Vah 22:10

+ 10:7 Vah 11:15

+ 10:9 Zab 118:103, Yerm 15:16, Hiz 3:1-3

+ 11:1 Hiz 40:3, Vah 21:15

+ 11:2 Hiz 40:17, Luqo 21:24, Vah 12:6, Vah 13:5

+ 11:4 Zkr 4:2-3, Zkr 4:11, Zkr 4:14

+ 11:5 4Sh 1:10, Yerm 5:14

+ 11:6 3Sh 17:1, Chq 7:17, Chq 7:19, Vah 8:8

+ 11:7 Vah 9:1, Dnr 7:21, Dnr 8:24

+ 11:8 Isha 1:10, Isha 3:9

+ 11:9 Zab 78:2-3

+ 11:11 Ibt 2:7, Hiz 37:10

+ 11:12 Vah 4:1, 1Sal 4:17

+ 11:13 Vah 6:12

+ 11:14 Vah 8:13, Vah 9:12

+ 11:15 Isha 27:12, Mat 24:31, Vah 10:7, Chq 15:18, Dnr 7:14, Dnr 7:27, Obd 1:21, Zkr 14:9, Luqo 1:33, 1Kor 15:24

+ 11:16 Vah 4:4

+ 11:17 Vah 1:4, Vah 16:5

+ 11:18 Zab 2:1, Vah 20:12

+ 11:19 Vah 15:5, Chq 9:23, Ysha 10:11, Vah 16:21

+ 12:1 Ibt 37:9

+ 12:3 Dnr 7:7, Vah 13:1, Vah 17:3, Vah 17:12

+ 12:4 Dnr 8:10

+ 12:5 Zab 2:9, Vah 2:27, Vah 19:15

+ 12:6 Vah 11:3, Vah 13:5

+ 12:7 Dnr 10:13, Dnr 12:1, Yahd 1:9

+ 12:9 1Sol 21:1, Ayub 1:6, Zkr 3:1, Ibt 3:1, Vah 20:2, Luqo 10:18, Yuhn 12:31

+ 12:10 Ayub 1:9-11, Ayub 2:4-5, Zkr 3:1

+ 12:11 Vah 15:2, Luqo 14:26, Yuhn 12:25, Vah 2:10

+ 12:12 Zab 95:11, Isha 44:23, Isha 49:13

+ 12:14 Chq 19:4, Qnlr 32:11, Dnr 7:25, Vah 13:5

+ 12:17 Ibt 3:15

+ 13:1 Dnr 7:3, Vah 12:3

+ 13:2 Dnr 7:4-6, Luqo 4:6

+ 13:5 Dnr 7:8, Dnr 11:36, Dnr 7:25, Vah 11:2, Vah 12:6

+ 13:7 Dnr 7:21, Dnr 8:24, Vah 11:7, Vah 12:17

+ 13:8 Vah 3:5

+ 13:9 Vah 2:7

+ 13:10 Yerm 15:2, Yerm 43:11, Vah 14:12

+ 13:13 Qnlr 13:1-3, Mark 13:22, Vah 16:13, Vah 19:20, 4Sh 1:10, Luqo 9:54

+ 13:14 Mat 24:24, Mark 13:22, 2Sal 2:9

+ 13:15 Dnr 3:6

+ 14:1 Zab 2:6, Zab 9:12, Ibr 12:22, Vah 3:12, Vah 7:3-4

+ 14:2 Hiz 1:24, Hiz 43:2, Vah 1:15, Vah 6:1

+ 14:3 Zab 32:3, Vah 5:9

+ 14:4 2Kor 11:2, Yerm 2:3, Yoqb 1:18, 2Sal 2:13

+ 14:5 Zfn 3:13

+ 14:8 Isha 21:9, Yerm 51:8, Vah 18:2

+ 14:9 Vah 13:15

+ 14:10 Zab 74:8, Isha 51:17, Yerm 25:15, Obd 1:16, Zkr 12:2, Vah 14:10, Vah 20:10

+ 14:11 Isha 34:10

+ 14:12 Vah 13:10

+ 14:13 Vah 20:6

+ 14:14 Dnr 7:13, Dnr 10:5-6, Vah 1:13

+ 14:15 Yoʻel 3:13, Mark 4:29

+ 14:16 Yerm 51:33

+ 14:19 Isha 63:3, Yoʻel 3:13, Vah 19:15

+ 15:1 Vah 16:1, Vah 17:1, Vah 21:9

+ 15:2 Vah 4:6, Vah 12:11, Vah 13:17

+ 15:3 Chq 15:1, Qnlr 31:30, Zab 91:6

+ 15:4 Yerm 10:7, Zab 85:9

+ 15:5 Chq 38:21, Vah 11:19

+ 15:6 Vah 1:13

+ 15:7 Vah 4:6

+ 15:8 Chq 40:34-35, 3Sh 8:10-11, Isha 6:4

+ 16:1 Vah 15:1, Zab 78:6, Yerm 10:25

+ 16:2 Vah 13:16, Chq 9:9-11

+ 16:3 Vah 8:8-9

+ 16:4 Chq 7:17-20

+ 16:5 Vah 1:4, Vah 11:17, Yerm 12:1

+ 16:6 Mat 23:35, Vah 18:24, Isha 49:26

+ 16:7 Vah 6:9

+ 16:9 Dnr 5:23, Hav 12:23

+ 16:10 Vah 13:2, Chq 10:21-22

+ 16:12 Vah 9:14, Isha 11:15, Isha 44:27

+ 16:13 Vah 12:3, Vah 13:11

+ 16:14 Mark 13:22, Vah 13:13

+ 16:15 Mat 24:43-44, 2Btr 3:10, 1Sal 5:2, Vah 3:3, Vah 3:18

+ 16:18 Hiz 38:19, Amos 1:1, Xag 2:6, Dnr 12:1, Mark 13:19

+ 16:19 Vah 14:10

+ 16:20 Vah 6:14

+ 16:21 Chq 9:23-25, Ysha 10:11, Isha 30:30, Vah 11:19

+ 17:1 Vah 15:1, Vah 21:9, Yerm 51:13, Nox 3:4

+ 17:2 Isha 23:17, Nox 3:4, Yerm 51:7, Vah 14:8

+ 17:3 Hiz 37:1, Vah 12:3

+ 17:6 Vah 16:6

+ 17:8 Vah 9:1, Vah 11:7

+ 17:12 Dnr 7:7, Dnr 7:24, Vah 12:3

+ 17:14 Qnlr 10:17, 1Tim 6:15, Vah 19:16, Ezra 7:12, Hiz 26:7, Dnr 2:37

+ 17:16 Hiz 28:18, Vah 18:8

+ 18:1 Hiz 43:2

+ 18:2 Isha 21:9, Vah 14:8, Isha 13:21, Isha 34:11, Isha 34:14

+ 18:3 Nox 3:4, Vah 17:2, Hiz 27:33

+ 18:4 Isha 48:20, Yerm 50:8, Yerm 51:45

+ 18:5 2Sol 28:9, Ezra 9:6, Yerm 51:9, Yun 1:2

+ 18:6 Zab 136:8, Yerm 50:15, Yerm 16:18

+ 18:7 Isha 47:7

+ 18:8 Hiz 28:18, Vah 17:16

+ 18:9 Yerm 51:8

+ 18:17 Hiz 27:28-29

+ 18:18 Hiz 27:32

+ 18:19 Hiz 27:30

+ 18:20 Yerm 51:48

+ 18:21 Yerm 51:63-64

+ 18:22 Isha 14:11, Isha 24:8, Hiz 26:13

+ 18:23 Yerm 7:34, Yerm 16:9, Nox 3:4

+ 18:24 Mat 23:35, Vah 16:6, Vah 17:6

+ 19:1 Zab 61:12, Vah 7:10

+ 19:2 Qnlr 32:43, 4Sh 9:7, Vah 6:10

+ 19:3 Isha 34:10, Vah 14:11, Vah 18:9

+ 19:4 Vah 4:4

+ 19:5 Zab 133:1, Zab 134:1

+ 19:6 Hiz 1:24, Vah 1:15, Vah 6:1, Zab 92:1

+ 19:7 Mat 22:2, Mat 25:10, Vah 21:2

+ 19:8 Isha 61:10, Zkr 3:4, Vah 7:14

+ 19:10 Hav 10:25-26, Vah 22:8-9

+ 19:11 Hiz 1:1

+ 19:12 Vah 1:14, Vah 2:17

+ 19:13 Yuhn 1:1

+ 19:15 Isha 49:2, Vah 1:16, Zab 2:9, Vah 2:27, Vah 12:5, Isha 63:3, Yoʻel 3:13, Vah 14:19-20

+ 19:16 Qnlr 10:17

+ 19:17 Yerm 12:9, Hiz 39:17-20

+ 19:18 Hiz 39:18-20

+ 19:19 Vah 16:16

+ 19:20 Vah 13:11-15, Vah 16:13, Dnr 7:11-12

+ 19:21 Isha 49:2, Vah 1:16

+ 20:1 Vah 9:1

+ 20:2 Ibt 3:1, Vah 12:9

+ 20:3 Zab 54:24, Dnr 6:17

+ 20:4 Dnr 7:9, Mat 19:28, Vah 6:9, Vah 13:12-16, Dnr 7:18

+ 20:6 Vah 2:11, Vah 14:13, Vah 21:8, Chq 19:6, Vah 1:6

+ 20:8 Hiz 38:2, Hiz 39:1, Vah 16:14

+ 20:9 4Sh 1:10, Hiz 38:22, Hiz 39:6, Vah 11:5

+ 20:10 Vah 19:20

+ 20:11 Zab 101:27

+ 20:12 Chq 32:32, Chq 32:33, Dnr 7:10, Dnr 12:1, Mat 16:27

+ 20:13 Hav 24:15

+ 20:15 Mat 13:42, Mat 13:50

+ 21:1 Isha 65:17, Isha 66:22, 2Btr 3:13, Vah 20:11

+ 21:2 Gal 4:26, Ibr 12:22, Isha 61:10, Vah 19:7

+ 21:3 Lev 26:11-12, Hiz 37:27

+ 21:4 Isha 25:8, Isha 65:19, Vah 7:17, Isha 35:10, Isha 43:18, Isha 51:11

+ 21:5 Isha 43:19, 2Kor 5:17

+ 21:6 Isha 44:6, Isha 48:12, Vah 1:6, Vah 22:13, Isha 55:1, Yuhn 4:10, Yuhn 7:37

+ 21:7 Vah 2:7, Vah 3:5, Mat 25:34, 2Sh 7:14, 2Kor 6:18

+ 21:8 1Kor 6:9-10, Gal 5:19-21, Vah 22:15, Isha 66:24, Vah 2:11, Vah 20:6

+ 21:9 Vah 15:1, Vah 17:1

+ 21:10 Hiz 40:2, Vah 17:3

+ 21:11 Chq 40:34

+ 21:13 Hiz 48:30-34

+ 21:14 Efs 2:20

+ 21:15 Hiz 40:3, Vah 11:1

+ 21:16 Hiz 48:16

+ 21:19 Chq 28:17-20, Isha 54:11-12, Hiz 28:13

+ 21:22 Isha 8:14, Hiz 11:16

+ 21:23 Isha 60:19-20, Vah 22:5

+ 21:24 Isha 60:3

+ 21:25 Isha 60:11, Zkr 14:7

+ 21:27 Isha 35:8, Isha 52:1, Yoʻel 3:17, Nox 1:15, Zab 117:20

+ 22:1 Hiz 47:1, Zkr 14:8

+ 22:2 Ibt 2:9, Ibt 3:22, Hiz 47:7, Hiz 47:12, Vah 2:7

+ 22:4 Ayub 19:26, Zab 16:15, Mat 5:8, 1Yuh 3:2, Ibr 12:14, Vah 7:3-4

+ 22:5 Zab 35:10, Isha 60:19-20, Vah 21:23

+ 22:6 Vah 1:1

+ 22:7 Vah 3:11, Vah 1:3

+ 22:8 Vah 19:10

+ 22:10 Dnr 12:4, Vah 10:4, Vah 1:3

+ 22:11 Dnr 12:10, 2Tim 3:13

+ 22:12 Isha 40:10, Isha 62:11, Mat 16:27

+ 22:13 Isha 44:6, Isha 48:12, Vah 1:8, Vah 21:6

+ 22:14 Vah 7:14

+ 22:15 Hik 12:22, 1Kor 6:9-10, Gal 5:19-21, Vah 21:8

+ 22:16 Isha 11:10, Vah 5:5, Sah 24:17, Vah 2:26

+ 22:17 Vah 21:2, Vah 21:9, Isha 55:1, Yuhn 7:37, Vah 21:6

+ 22:18 Qnlr 4:2, Qnlr 12:32, Hik 30:6

+ 22:20 1Kor 16:22

Lugʻat

Lugʻat

A

B

D

E

F

G

H

I

J

K

L

M

N

O

P

Q

R

S

T

U

V

X

Y

Z

Oʻ

SH

CH

Bu lugʻatda Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim yoki notanish soʻzlar va iboralar berilgan. Koʻpincha lugʻatda biron soʻz yoki iboraning maʼnosi bilan bir qatorda, oʻsha davrga xos tarixiy va madaniy jarayonga oid maʼlumotlar ham berilgan. Bu soʻzlar va iboralarga berilgan sharhlardan keyin keladigan izohlarda Muqaddas Kitobdagi oyatlarning manzili koʻrsatilgan. Bu oyatlar kitobxonga Muqaddas Kitobda bayon etilgan taʼlimotlarni chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Kitobxon ayrim buyumlarning tuzilishi va shaklini koʻz oldiga keltirib, tasavvur qila olishi uchun, lugʻatda oʻsha buyumlarning rasmlari keltirilgan.

Ayrim hollarda umumiy bir soʻz ostida bir nechta soʻzlar va ularning sharhlari berilgan. Masalan, BAYRAMLAR, XUDONING NOMLARI, QURBONLIK. Bu umumiy soʻzlar ostidagi soʻzlar lugʻatdagi roʻyxatda ham topiladi. Ammo bu soʻzning sharhini topish uchun kitobxon umumiy soʻz ostida berilgan soʻzning sharhiga qarashi kerak. Masalan, lugʻatdagi AYB QURBONLIGI iborasi uchun “QURBONLIK soʻziga qarang” deb yozilgan.

Lugʻatda yana sinonim soʻzlar ham uchraydi. Bunday holda bir soʻzning maʼnosi ikkinchi soʻzning sharhida berilib, lugʻatda kitobxonga oʻsha ikkinchi sinonim soʻzning shahriga qarashga koʻrsatma berilgan. Masalan, lugʻatdagi MALAK soʻzi uchun “FARISHTA soʻziga qarang”, lugʻatdagi SANDIQ soʻzi uchun “AHD SANDIGʻI iborasiga qarang” deb yozilgan.

ABADIY HAYOT

Muqaddas Kitobda abadiy hayot nafaqat vaqtning davomiyligini, balki hayotning mazmunini, yaʼni Xudo bilan uygʻunlikda yashashni, Uning marhamati va barakalaridan bahramand boʻlishni bildiradi. Eski Ahdning baʼzi parchalarida solihlar Xudo bilan abadiy yashashlari haqida yozilgan, ayrim hollardagina oʻliklarning tirilishi haqida aytib oʻtilgan[1]. Yangi Ahdda abadiy hayot nima ekanligi kengroq ochib berilgan. Insonning tanasi oʻlsa ham, ruhi oʻlmaydi[2]. Iso Masihga va Uni yuborgan Xudoga ishongan inson abadiy hayotga ega boʻladi[3]. Bunday inson uchun abadiy hayot shu dunyoda yashayotganidayoq boshlanadi[4]. U oʻlsa ham oxiratda tiriladi va undan keyin hech qachon oʻlmaydi[5]. Qiyomat kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi[6], ular jannatda yashab, bu dunyodagi barcha yovuzligu qabihliklardan ozod boʻladilar[7]. Fosiqlarga esa abadiy jazo beriladi, ular to abad Xudodan ajraladilar[8].

[1] Zabur 15:9-11, 22:6, 132:3, Ayub 19:25-26, Ishayo 26:19, Doniyor 12:2, Luqo 20:37-38

[2] Luqo 16:22-23, 23:42-43, 2 Korinfliklar 4:16-18, 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23

[3] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 10:27-28, 1 Yuhanno 5:13

[4] Efesliklar 2:4-6

[5] 1 Korinfliklar 15:42-44, 50-54

[6] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24

[7] Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[8] Matto 25:41, 46, Yuhanno 5:28-29, Vahiy 20:11-15

AHD

Ikki kishi yoki ikki guruh orasida tuzilgan bitim yoki kelishuv. Qadimgi paytlarda odatda ahd tuzilganda, uni tasdiqlash uchun ikkala tomon ont ichardi, soʻngra qurbonlik qilinardi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Xudo bir necha marta ahd tuzgan. Har bir ahdda berilgan vaʼdalarni va qoʻyilgan shartlarni Xudoning Oʻzi belgilagan. Jumladan, Xudo Ibrohim bilan ahd tuzib, Ibrohimga va uning avlodiga abadiy baraka berishni vaʼda qilgan[1]. Mana shu ahd belgisi sifatida Ibrohim va uning avlodi sunnat qilinishi kerak boʻlgan[2]. Xudo keyinchalik Muso paygʻambar orqali Ibrohimning avlodi, yaʼni Isroil xalqi bilan ahd tuzadi[3]. Oʻsha ahdda Xudoning amrlari va qonunlari batafsil berilgan. Bu amrlarga va qonunlarga rioya qilgan insonlarga Xudo: “Men sizlarni Oʻzimning xalqim qilaman, sizlarning Xudoyingiz boʻlaman”, deb maxsus vaʼda bergan. Ammo bu amrlarni va qonunlarni buzgan odamlarni Xudo jazolagan. Xudoning Oʻz xalqi Isroil bilan boʻlgan munosabati mana shu ahdga asoslangani bois, Eski Ahdda bayon qilingan aksariyat voqealar va Isroil xalqining tarixi shu munosabatlar haqida hikoya qiladi. Isroil xalqi Xudoga qayta–qayta bevafolik qilgani uchun, Uning amrlariga boʻysunmagani uchun oʻz vatanidan surgun qilingan[4]. Biroq Xudo: “Shunday kunlar keladiki, Men Isroil xalqi bilan yangi ahd tuzaman”, deb Oʻz paygʻambarlari orqali vaʼda bergan[5].

Xudo yangi ahdni butun insoniyat bilan Iso Masih orqali tuzdi. Iso Masih butun odamzodning gunohini Oʻz boʻyniga olib, xochdagi oʻlimi orqali yangi ahdni kuchga kiritdi[6]. Iso Oʻzini qurbon qilgani va dunyoni Xudo bilan yarashtirgani Yangi Ahdning asosiy mavzusidir. Endi har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Iso Masihga ishonsa va gunohlaridan tavba qilsa, uning gunohlari kechiriladi, bu inson Xudoning xalqiga tegishli boʻladi.

[1] Ibtido 15:1-21, 17:1-27

[2] Ibtido 17:9-14

[3] Chiqish 19:1-20:21, 24:1-18

[4] 4 Shohlar 17:5-23, 2 Solnomalar 36:13-21, Doniyor 9:3-14

[5] Yeremiyo 31:31-34, 32:39-40, Hizqiyol 11:19-20, 36:26-27

[6] Matto 26:27-28, Ibroniylar 8:6-13, 9:11-17

AHD SANDIGʻI

Usti va ichi oltin bilan qoplangan yogʻoch sandiq[1]. Ahd sandigʻida ikkita tosh lavha saqlanardi. Xudo bu tosh lavhalarni Sinay togʻida Musoga Isroil xalqi uchun bergan edi. Tosh lavhalarga oʻnta amr yozilgan boʻlib, bu amrlar Xudo bilan Uning xalqi oʻrtasida tuzilgan ahd edi. Shu sababdan bu sandiq koʻpincha Ahd sandigʻi deb aytilgan. Ahd sandigʻining qopqogʻi ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi. Ahd sandigʻi — Xudo Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzi edi. Isroil xalqi sahroda kezib yurganda Ahd sandigʻi Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida saqlanar edi. Keyinchalik Ahd sandigʻi Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻyilgan.

[1] Chiqish 37:1-9

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI

Ahd sandigʻining qopqogʻi toza oltindan yasalgan edi. Qopqoq ustida karub degan mavjudotning ikkita haykali bor edi. Karublar bir–biriga yuzma–yuz turgan boʻlib, ularning qanotlari qopqoqning ustini berkitib turardi[1]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida maxsus qurbonliklar keltirib, qopqoq ustidagi ikki karub orasiga qurbonlik qonidan sachratar edi. Bundan maqsad Eng muqaddas xonani Isroil xalqining nopokliklaridan, itoatsizliklaridan va gunohlaridan poklash edi[2].

[1] Chiqish 37:6-9

[2] Levilar 16–bob

AHMOQ, NODON

Eski Ahdda “ahmoq” va “nodon” soʻzlari axloqsiz odamlarga ishora qiladi. Bunday odamlar Xudoni sevmaydilar va Unga ishonmaydilar[1]. Ularda solih yashashga undaydigan donolik yoʻq, shuning uchun ular halokatu oʻlimga yetaklaydigan qarorlar chiqaradi[2].

[1] Zabur 13:1, 52:2, Hikmatlar 1:7

[2] Hikmatlar 1:20-33, 19:3, Voiz 7:17

AMOR XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlarning orasidagi eng katta va kuchli xalqlardan biri. Oʻsha paytda Kanʼon yurtida yashagan xalqlarning hammasiga nisbatan ham “Amor xalqi” degan ibora qoʻllanilgan. Shuning uchun ushbu tarjimaning baʼzi joylarida “Amor xalqlari” deb ham yuritilgan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] Misol uchun, Ibtido 15:16, Yoshua 10:5, 2 Shohlar 21:2 ga qarang.

ARAVA

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR yoki JANG ARAVASI iboralariga qarang.

ARFA

Torli musiqa asbobi.

ASIRLIK

SURGUN soʻziga qarang.

AYB QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

ASHERA

Ashera Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan. Asheraning tasvirlari baland ustun shaklida boʻlib, yogʻochdan yasalgan edi. Uning erkak jufti Baal edi.

ASHTARET

Ashtaret Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik va urush xudosi boʻlib, ayol qiyofasida tasavvur qilingan.

BAAL

Baal Kanʼondagi xalqlar sajda qilgan hosildorlik xudosi boʻlib, erkak qiyofasida tasavvur qilingan. Uning ayol jufti Ashera boʻlgan. Kanʼonliklar, Baal eng kuchli xudo, deb ishonganlar. Baal soʻzi xoʻjayin degan maʼnoni bildirib, baʼzan erkaklar ismiga qoʻshib ishlatilgan. Ayrim hollarda shahar yoki joy nomlariga ham qoʻshilgan. Ehtimol, Baal soʻzi qoʻshib nomlangan oʻsha yerlarda Baalning tasviri boʻlgan yoki Baalga alohida usul bilan sajda qilingan.

BANDARGOH

Kemalar toʻxtaydigan, kemalarga yuk ortiladigan va ulardan yuk tushiriladigan joy, yaʼni port. Port shaharlardagi savdogarlar kemalarga ham, karvonlarga ham tijorat mollarini yetkazib berardilar. Muqaddas Kitobda Finikiyaning bir nechta port shaharlari, jumladan, Tir va Sidon haqida aytib oʻtilgan. Oʻrta Osiyodan oʻtgan Buyuk ipak yoʻlining baʼzi tarmoqlari gʻarbda oʻsha Finikiya shaharlarigacha borardi. Kemasozlik va baliqchilik port shaharlarning iqtisodida muhim oʻrin tutgan. Dengiz boʻyida joylashgan bu port shaharlar aholisi farovon yashagan.

BARHAYOT XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

BAYRAMLAR

Muqaddas Kitobda Isroil xalqi nishonlagan bir nechta muhim bayramlar aytib oʻtilgan. Quyida bu bayramlarning har biri haqida maʼlumot beriladi:

FISIH ZIYOFATI

Bu ziyofat ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining oʻn toʻrtinchi kuni kechqurun nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Xudo Isroil xalqini Misrdagi qullikdan qanday qilib ozod qilganini ular Fisih ziyofatida xotirlaganlar. Har bir xonadon bir qoʻzi yoki uloqchani qurbonlik qilib, Fisih ziyofati munosabati bilan taom tayyorlagan. Xonadon aʼzolari qurbonlik taomini birga tanovul qilishgan. Bu taomga qoʻshib taxir oʻtlar va xamirturushsiz non ham yeyilgan. Fisih ziyofatining ibroniycha nomi — Pesax. Ziyofatning “Fisih” degan oʻzbekcha nomi Pesaxdan olingan. Chiqish 12:1-13, 21-51, Levilar 23:5, Sahroda 9:1-14, Qonunlar 16:1-7 ga qarang.

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining birinchi oyi — Abib oyining 15-21 kunlarida, yetti kun davomida nishonlangan (Abib oyi Nison oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy martning oʻrtasidan boshlanadi. Isroil xalqi oʻsha yetti kun davomida Xudo ularni Misrdan shoshilinch olib chiqqanini xotirlaganlar. Odamlar uylaridagi bor xamirturushni olib chiqib tashlaganlar. Yetti kun davomida xamirturushli non yeyilmagan. Odamlar bayramning birinchi va yettinchi kunlarida muqaddas yigʻin oʻtkazganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Xamirturushsiz non bayramining ibroniycha nomi — Matsot. Bu bayram Fisih ziyofatidan bir kun keyin boshlangan. Shuning uchun Yangi Ahddagi baʼzi parchalarda Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami “Fisih bayrami” deb nomlangan[1]. Chiqish 12:14-20, 13:3-10, 23:15, 34:18, Levilar 23:6-8, Sahroda 28:17-25, Qonunlar 16:3-4, 8 ga qarang.

HOSIL BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining uchinchi oyi — Shavon oyining oltinchi kunida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy mayning oʻrtasidan boshlanadi. Bu bayram bugʻdoy oʻrimi boshlanganda nishonlanardi. Bu kun Fisih ziyofatidan keyin sakkizinchi haftaning birinchi kuniga — Fisih ziyofatidan keyingi elliginchi kunga toʻgʻri keladi. Isroil xalqi bu kunda Xudo hosilni barakali qilganini nishonlagan. Ular har xil nazr va qurbonliklar keltirganlar, jumladan, yangi bugʻdoy hosilining donini nazr qilganlar. Bu bayramning ibroniycha nomi “Shavuot”, yaʼni “haftalar” deganidir. Shuning uchun bu bayram “Haftalar bayrami” deb ham atalgan. Yangi Ahdda bu bayramning yunoncha nomi “Pentekost”, yaʼni elliginchi, deb atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:15-21, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12 ga qarang.

KARNAY BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining birinchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Karnay bayrami kuni Isroil xalqi dam olib, muqaddas yigʻin oʻtkazgan. Bu yigʻinda burgʻular chalingan, Tavrotda buyurilgan qurbonliklar keltirilgan. Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6 ga qarang.

POKLANISH KUNI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining oʻninchi kunida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Poklanish kuni Isroil xalqi dam olib, roʻza tutgan. Ruhoniylar oʻzlarini, xalqni, Muqaddas chodirni, keyinchalik Maʼbadni va qurbongohni poklash uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Oliy ruhoniy esa Eng muqaddas xonaga kirib, tutatqi tutatardi, Ahd sandigʻining qopqogʻiga va Sandiqning oldiga qurbonlik qonini sachratardi. “Poklanish kuni” bayramining ibroniycha nomi — Yom Kippur. Levilar 16–bob, 23:26-32, Sahroda 29:7-11 va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining yettinchi oyi — Tishri oyining 15-21 kunlarida nishonlangan (Tishri oyi Itanim oyi deb ham ataladi). Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy sentabrning oʻrtasidan boshlanadi. Bu paytda, kuz yomgʻiri boshlanmasdan oldin, hosil yigʻib olingan boʻlardi. Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin sahro kezib, chaylalarda yashaganini yetti kun davomida xotirlagan. Shuningdek, ular Kanʼon yurtidagi hosilni Xudo barakali qilganini ham nishonlashganlar, Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirganlar. Ular yetti kun davomida dalalardagi chaylaga oʻxshash chaylalarda yashaganlar. Chayla bayramining ibroniycha nomi — Sukkot. Bu bayram “Yigʻim–terim bayrami” deb ham atalgan. Chiqish 23:16, 34:22, Levilar 23:33-36, 39-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-15, Zakariyo 14:16-19 ga qarang.

PURIM BAYRAMI

Bu bayram ibroniy kalendarining oʻn ikkinchi oyi — Adar oyining 14-15 kunlarida nishonlangan. Hozirgi kalendarga koʻra, bu oy fevralning oʻrtasidan boshlanadi. Purim bayramini Fors shohi Axashverash hukmronligi davrida malika Ester va uning amakisi Mardoxay joriy qilganlar. Ikki kun nishonlanadigan bu bayram davomida yahudiylar qanday qilib Xudo Isroil xalqini qirilib ketishdan saqlaganini xotirlaganlar. Bu bayramda odamlar xursandchilik qilganlar, ziyofatlar uyushtirganlar va bir–birlariga sovgʻalar berganlar. Bu bayramning nomi akkad–bobil tilidagi pur, yaʼni “qurʼa” soʻzidan olingan. Ester 9:20-32 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

Har oyning boshida nishonlanadigan bayram. Bu bayram Isroil xalqi amal qilgan qamariya hisobi boʻyicha belgilangan. Ruhoniylar har oyning birinchi kunida mana shu bayram uchun Tavrotda buyurilgan qurbonliklarni keltirardilar[2]. Shuningdek, bu bayramda odamlar maxsus taomni tanovul qilardilar. Udumga muvofiq bu taomni faqatgina poklangan odamlar tanovul qilishlari mumkin edi[3]. Oyning birinchi kuni tabarruk hisoblanib, odamlar dam olishardi[4].

[1] Misol uchun, Luqo 22:1 ga qarang.

[2] Sahroda 28:11-15

[3] 1 Shohlar 20:5, 24-26

[4] Amos 8:5

BASHAN

Yassi tepaliklardan va oʻrmon bilan qoplangan qirlardan iborat oʻlka. Bu oʻlka Jalila dengizi va Iordan daryosining sharq tomonida joylashgan. Bashan Gilad oʻlkasining shimol tomonida boʻlib, semiz mol–qoʻylariyu aʼlo sifatli donlari bilan mashhur edi.

BIRODAR, BIRODARLAR

Muqaddas Kitobda odatda bu soʻz oʻzaro yaqin munosabatda boʻlgan odamlar orasida qoʻllanilgan, ayrim hollardagina tugʻishgan aka–ukalarga nisbatan ishlatilgan. Eski Ahdda ham, Yangi Ahdda ham bu soʻz bir qabilaga yoki bir xalqqa mansub boʻlgan odamlar oʻrtasida koʻp ishlatilgan[1]. Yangi Ahdda, ayniqsa maktublarda bu soʻz Iso Masihga ishongan barcha millatdagi odamlarga nisbatan ishlatilgan[2]. Iso Masihning Oʻzi ham shogirdlarini, birodarlarim, deb atagan[3]. Bu soʻz yana qoʻshnilarga, doʻstlarga, qardosh xalq vakillariga, hatto begona odamlarga nisbatan ham qoʻllanilgan[4]. Shuningdek, erkak va ayollardan iborat boʻlgan guruhlarga ham “birodarlar”, deb murojaat qilinardi. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan xalqlarning madaniyatida erkaklar asosiy oʻrin egallagan. Madaniyatning bu jihati Muqaddas Kitob yozilgan qadimiy ibroniy va yunon tillari grammatikasida ham aniq koʻrinib turadi. Mazkur tarjimada ibroniycha va yunoncha matndagi maʼnoni saqlab qolish uchun “birodar, birodarlar” soʻzi ishlatilgan.

[1] Chiqish 2:11, Qonunlar 1:16, Hakamlar 18:14, 20:7, Naximiyo 5:1-10, Zabur 21:23, Hizqiyol 11:25, Havoriylar 2:29, 22:1

[2] Matto 25:40, 45, Havoriylar 1:15-17, 15:23, Yoqub 1:2, Filippiliklar 3:1, Filimoʻn 1:1, 7, 16, Ibroniylar 2:11, Vahiy 12:10

[3] Matto 28:10, Yuhanno 20:17

[4] Ibtido 19:7, 29:4, Qonunlar 2:8, 1 Shohlar 30:23, Matto 7:3-5

BOBIL

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 586 yilda Bobil lashkari Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bosib olgan[1] va juda koʻp odamlarni Bobilga asir qilib olib ketgan edi[2]. Keyinchalik Bobil yurti Fors imperiyasi hukmronligi ostida boʻlganda, ayrim yahudiylar Yahudo yurtiga qaytib kelganlar. Qolgan yahudiylar esa Bobilda yashab qolaverganlar. Bobil shahri koʻp yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlgan edi.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 25:1-12

BOSH RUHONIYLAR

Yangi Ahd davrida bosh ruhoniylar guruhi oliy ruhoniydan, sobiq oliy ruhoniylardan va Horun avlodidan kelib chiqqan nufuzli oilalar aʼzolaridan tashkil topgan edi. Bosh ruhoniylar, oliy ruhoniy singari, bu nufuzli oilalar orasidan tanlanardi. Bosh ruhoniylar jamiyatning boshqa eʼtiborli odamlari qatorida Oliy kengash[1] aʼzolari edilar. Oliy kengash yahudiylarning siyosiy va diniy uyushmasi edi.

[1] OLIY KENGASH iborasiga qarang.

BRONZA QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

BRONZADAN YASALGAN ARAVALAR

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi oʻnta katta arava. Har bir aravaning ustida katta togʻora boʻlib, bu togʻoralarda suv saqlanardi[1]. Qurbonlik qilinadigan hayvonlarning ichak–chovoqlari, kalla–pochasi va boshqa qismlari kuydirilishdan oldin mana shu togʻoralardagi suv bilan yuvilardi[2]. Zarurat boʻlganda aravalar Maʼbad hovlisida u yerdan–bu yerga koʻchirilardi.

[1] 3 Shohlar 7:27-39

[2] 2 Solnomalar 4:6

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ

Bu hovuz katta qozon shaklida boʻlib, bronzadan qilingan oʻn ikkita hoʻkiz ustiga oʻrnashtirilgan edi. Hovuz shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad hovlisidagi bronzadan yasalgan qurbongoh yonida turar edi. Bu hovuzga taxminan 44.000 litr suv sigʻardi[1]. Hovuzdagi suvni ruhoniylar yuvinish uchun ishlatardilar[2].

[1] 3 Shohlar 7:23-26

[2] 2 Solnomalar 4:6

BURGʻU

Qoʻchqor shoxidan yasalgan cholgʻu asbobi. Qadimda bu asbob dushman bostirib kelayotganidan xabar berish uchun, jangga daʼvat qilish uchun[1], shuningdek, Xudoni ulugʻlash uchun chalingan[2].

[1] Yoshua 6:4,19, Yeremiyo 4:5, 6:1

[2] Zabur 80:4, 97:6, 150:3

BUTSIMON TOSH

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Kanʼon xalqlari bu toshlarni oʻz xudolari, jumladan, xudo Baal deb bilib, ularga topinar edilar[1]. Bunday toshlar tepaliklar ustiga, yashil daraxtlar ostiga[2] va sajdagohlarning ichkarisiga oʻrnatilardi[3]. Xudo Isroil xalqiga, butsimon toshlarni oʻrnatmang, ularga sajda qilmang, deb amr bergan[4]. Shuningdek, butsimon toshlarni sindirib tashlashni buyurgan[5].

[1] BAAL soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 17:10

[3] 4 Shohlar 10:27

[4] Levilar 26:1

[5] Chiqish 23:24

BOʻYINTURUQ

DAFN MAROSIMI

Qadimda Isroil xalqi va boshqa baʼzi xalqlarning udumi boʻyicha, marhum qatʼiy qoidalarga rioya qilingan holda dafn etilardi. Marhumning dafn etilmasligi u uchun nihoyatda ogʻir isnod hisoblanib, oʻta sharmandalik edi[1]. Odatda jasad dafn etilishidan oldin yuvilib, unga xushboʻy hidli moylar surtilardi[2]. Shundan keyin marhumni xushboʻy hidli ziravorlar bilan birga zigʻir matoga kafanlab, dafnga tayyorlashardi[3]. Azadorlar va yollangan yigʻichilar quyosh botmasdan oldin marhumni qabristonga olib borib, uni oilasiga qarashli qabrga qoʻyishardi[4]. Qabr odatda qoyaga oʻyib yasalardi[5]. Qabr ogʻzi diametri taxminan bir metr boʻlgan dumaloq tosh bilan yopib qoʻyilardi. Bu tosh juda ogʻir boʻlgani uchun, bir nechta odam oʻsha toshni yumalatib, qabr ogʻzini yopishardi[6]. Dafn marosimidan keyin bir yil oʻtgach, qabr ogʻzini ochishardi va marhumning suyaklarini toshdan yasalgan qutiga solishardi. Soʻngra bu qutini qabrning ichida oʻyilgan tokchaga qoʻyishardi. Xochda oʻlgan jinoyatchilarning jasadi odatda ommaviy qabrga tashlanardi va ular uchun oshkora aza tutish man etilgan edi.

[1] 3 Shohlar 14:11-13, 21:23-24, Yeremiyo 7:33, Ishayo 14:18-20

[2] Mark 14:3, 8, 16:1, Havoriylar 9:37

[3] Matto 27:59, Yuhanno 11:44

[4] Ibtido 47:30, Amos 5:16, Luqo 7:12

[5] Matto 27:60

[6] Mark 16:3-4, Yuhanno 11:38

DON NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

DOVUD QALʼASI

Bu qalʼa Quddusning qadimgi qismi boʻlib, Sion tepaligida joylashgan edi. Yobus xalqi shu joyning tub aholisi edi. Dovud qalʼani ulardan tortib olib, u yerda yashay boshladi. Shu bois bu qalʼa “Dovud qalʼasi” deb nom oldi[1].

[1] 2 Shohlar 5:6-9, 1 Solnomalar 11:4-8

EDOM, EDOM XALQI, EDOMLIKLAR

Bu xalq Yoqubning akasi Esovdan[1] kelib chiqqan[2]. Edom xalqi Oʻlik dengizning janubi va janubi–sharqidagi taqir Seir[3] togʻlarida yashagan. Bu xalq Isroil xalqining dushmani boʻlib kelgan[4]. Dovud hukmronligi davrida Isroil xalqi Edomliklarni bosib oldi[5]. Ammo Dovud hukmronligidan keyin Edom xalqi ahyon–ahyonda Isroilga qarshi isyon koʻtarib turgan va nihoyat, oʻz mustaqilligiga erishgan edi[6].

[1] Ibtido 25:25, 30 ga va Ibtido 25:25 ning birinchi izohiga qarang.

[2] Ibtido 36:8-9

[3] Ibtido 25:25 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[4] Sahroda 20:14-21

[5] 2 Shohlar 8:13-14

[6] 3 Shohlar 11:14-22, 4 Shohlar 8:20-22

EFOD

Ibroniycha soʻz boʻlib, oliy ruhoniy kiyadigan maxsus kiyimga nisbatan ishlatilgan[1]. Efodga taqilgan koʻkrakpech xaltasida Urim va Tummim degan muqaddas narsalar saqlangan. Ayrim hollarda ruhoniylar Xudoning xohishini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalanishgan[2].

Eski Ahdning baʼzi oyatlarida efod soʻzi ruhoniylar kiyadigan libosga nisbatan ishlatilgan boʻlib, bu libos zigʻir matodan tikilardi[3]. Hakamlar kitobida bu soʻz butni yoki odamlar fol ochishda foydalangan buyumni bildirgan[4].

[1] Chiqish 28:6-14 ga va RUHONIY soʻzi ostida berilgan OLIY RUHONIY iborasiga qarang.

[2] Chiqish 28:30, 1 Shohlar 23:9-12

[3] 1 Shohlar 2:18, 22:18, 2 Shohlar 6:14 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

[4] Hakamlar 8:27 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

EFRAYIM

Yoqub oʻgʻli Yusuf Misrda ikki oʻgʻil koʻrgan boʻlib, kattasi Manashe, kenjasi Efrayim edi. Efrayim va Manashe qabilalari Yusufning shu ikki oʻgʻlidan kelib chiqqan. Efrayim kenja oʻgʻil boʻlsa ham, Yoqub uni Manashedan yuqori qoʻyib, duo qilgan[1].

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Shimoldagi qabilalar orasida Efrayim eng katta va nufuzli qabila boʻlgani bois, Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida Efrayim degan nom oʻnta qabilaga va ular tashkil qilgan Isroil shohligiga nisbatan ishlatilgan.

[1] Ibtido 48:17-20

[2] 3 Shohlar 11:26-12:24

[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

EGAMIZDAN QOʻRQISH

XUDODAN QOʻRQISH iborasiga qarang.

EGAMIZNING FARISHTASI

Sodir boʻladigan muhim bir voqea–hodisa toʻgʻrisida odamlarga xabar berish uchun, ularni himoya qilish uchun yoki maxsus bir topshiriqni bajarish uchun Egamiz tomonidan yuborilgan farishta[1]. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, baʼzan Xudoning Oʻzi Egamizning farishtasi qiyofasida zohir boʻlgan[2].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Misol uchun, Chiqish 3:1-5, Hakamlar 6:11-24 ga qarang.

EGAMIZNING RUHI

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

EGAMNING UYI, EGAMIZNING UYI

Bu iboralar Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

EGAM, EGAMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ENG MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning ichkari kichikroq xonasi[1]. Bu xonada Ahd sandigʻi turar edi. Sulaymon qurdirgan Maʼbadning Eng muqaddas xonasida ikkita karubning katta haykali ham bor edi. Eng muqaddas xonani Muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi[2]. Tavrotga koʻra, faqat oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kuni Eng muqaddas xonaga kirishi mumkin edi[3]. Ibroniylarga maktubda va Vahiy kitobida samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasi haqida aytib oʻtilgan. Iso Masih inson qoʻli bilan qurilmagan bu mukammal Chodirda oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

[2] ICHKI PARDA iborasiga qarang.

[3] BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24, Vahiy 15:5

ESKI AHD

Muqaddas Kitobning birinchi qismi boʻlib, oʻttiz toʻqqizta kitobdan iborat. Odatda yahudiylar, Eski Ahd toʻplami uch qismdan iborat, deb aytadilar. Bu uch qism quyidagilardir: Tavrot (Musoning qonuni degan nom bilan ham yuritiladi), Paygʻambarlar bitiklari (uning tarkibiga baʼzi tarixiy kitoblar ham kirgan) va Bitiklar (Zabur bu qismning birinchi kitobidir). Eski Ahd qadimgi ibroniy tilida, baʼzi qismlari esa oramiy tilida boʻlib, miloddan oldingi oʻn beshinchi asrning ikkinchi yarmidan boshlab, taxminan ming yil davomida yozilgan. Eski Ahdning asosiy mavzusi Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Bu munosabat Xudoning Muso orqali Isroil xalqi bilan tuzgan ahdiga asoslangan.

Keyinchalik Xudo Oʻz xalqi bilan Iso Masih orqali yangi ahd tuzdi[1]. Shu sababga koʻra, avvalgi, yaʼni Muso orqali tuzilgan ahd “eski ahd” deb hisoblanadi[2]. Milodiy uchinchi asrdan boshlab, masihiylar ibroniycha Muqaddas bitiklarni “Eski Ahd” deb ataydigan boʻldilar. Iso Masih Muqaddas bitiklarni mukammal bilgan va Oʻz taʼlimotida ulardan koʻp iqtiboslar keltirgan.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13

[2] 2 Korinfliklar 3:14, Ibroniylar 8:6

ESHIK KESAKISI

Eshik oʻrnatilgan chorchoʻp.

FALASTIN

Falastin degan nom Filist xalqining[1] nomidan kelib chiqqan. Miloddan oldingi beshinchi asrdan boshlab, “Falastin” nomi yunon va lotin tillarida Filist xalqining yeridan ancha katta boʻlgan hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hudud Oʻrta yer dengizidan boshlab to Jalila koʻlining, Iordan daryosining va Oʻlik dengizning sharqidagi qirli yerlargacha choʻzilgan. Bu hududning shimol tomonida Lubnon togʻlari, janub tomonida esa Nagav choʻli bor edi. Muqaddas Kitobda bu yerlarning aksariyat qismiga nisbatan Kanʼon nomi ishlatilgan. Bu yerlar Isroil xalqi tomonidan bosib olingandan keyin “Isroil yurti” degan nom bilan tanilgan.

Tarix davomida Falastinning chegaralari aniq belgilanmagan. Miloddan oldingi 332 yilda bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingan. Miloddan oldingi 63 yilda esa Rim imperiyasining tarkibiga kirgan. Milodiy 135 yilda yahudiylarning Rimga qarshi koʻtargan isyoni bostirilgan va Rim hukumati Yahudiya va Suriya viloyatlarini birlashtirib, u yerga “Suriya–Falastina” deb nom bergan. Keyinchalik Suriya bir nechta qismga boʻlinib ketgan va Suriya–Falastinaning hududi kichrayib, bu nom faqatgina oldingi Yahudiya viloyatining hududini bildiradigan boʻldi. Yettinchi asrda arablar bu hududni bosib olganlaridan keyin ham, shu hudud rasman “Falastin” nomi bilan atalavergan. Zamonaviy davrlarda Falastinning chegaralari bir necha marta oʻzgargan.

[1] FILIST XALQI, FILISTIYA iborasiga qarang.

FARISHTA

Xudo yaratgan[1] va Uning xizmatida boʻlgan samoviy mavjudotlar[2]. Ular Xudo bilan samoda istiqomat qiladi[3]. Farishtalar inson boʻlmasalar–da, inson qiyofasida ham zohir boʻlganlar[4]. Muqaddas Kitobga koʻra, farishtalar Xudoning xabarlarini insonlarga yetkazganlar, yuz beradigan voqealarni va vahiylarni tushuntirib berganlar. Isroil xalqiga Muso orqali qonun berilganda ham farishtalar ishtirok etishgan[5]. Ayrim hollarda farishtalar odamlarni xavf–xatardan asraganlar[6]. Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning ismi aytib oʻtilgan. Bular — Mikoyil[7] va Jabroil[8].

Muqaddas Kitobdagi bir qator oyatlarda bayon qilinishicha, farishtalarning baʼzilari toʻgʻri yoʻldan ozib, yovuz boʻlib qolganlar, ular shayton boshchiligida Xudoga va Uning xalqiga qarshilik qilganlar[9]. Muqaddas Kitobda aytib oʻtilgan yovuz ruhlar va jinlar mana shu gunohkor farishtalarga ishora qilsa kerak.

[1] Kolosaliklar 1:16

[2] Zabur 102:20-21, Ibroniylar 1:7, 14

[3] Matto 18:10-11, Ibroniylar 12:22

[4] Ibtido 18:1-2, Ibroniylar 13:2

[5] Qonunlar 33:2, Havoriylar 7:53

[6] Ibtido 19:1-23, Havoriylar 12:6-11, 27:23-24

[7] Doniyor 10:13, Yahudo 9, Vahiy 12:7

[8] Doniyor 8:16, 9:21, Luqo 1:19, 26-27

[9] Ayub 1:6-7, Matto 12:22-25, 25:41, 2 Butrus 2:4, Yahudo 6, Efesliklar 2:2, Vahiy 12:7-9

FARZIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu nom ibroniychada “alohida ajratilgan” degan maʼnoni bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan. Farziylar Tavrot qonunlariga qatʼiy rioya qilardilar, ayni paytda ogʻzaki ravishda tarqalgan urf–odatlarga hamda poklanish udumlariga ham izchil amal qilardilar. Farziylar mazhabiga faqatgina bir necha ming kishi kirgan boʻlib, umumiy aholining kichkina bir guruhini tashkil qilardi. Farziylar xalq orasida obroʻ–eʼtiborga ega edilar. Ulardan baʼzilari Oliy kengash aʼzolari edilar. Ayrim farziylar Iso Masihga ishondilar, koʻplari esa Isoga va Uning taʼlimotiga qarshi chiqdilar.

FILIST XALQI, FILISTIYA

Qadimgi davrlarda Filistiyaning aholisi Filist xalqi deb yuritilardi. Filistiyaning hududi Sinay yarim orolidan shimoli–sharqda, Oʻrta yer dengizi qirgʻogʻi boʻyida joylashgan edi. Filistlarning ajdodlari Krit orolidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Filistlar Kanʼon yurtidagi xalqlardan ajralib turar, Isroil xalqi baʼzan ularni “sunnatsizlar”, deb aytardi. Chunki aksariyat mahalliy xalqlar orasida keng tarqalgan sunnat qilish odati Filistlar orasida yoʻq edi. Filist xalqi quyidagi beshta shahar–davlatni — Gʻazo, Ashqalon, Ashdod, Gat va Exronni barpo qilgan edi. Miloddan oldingi oʻn ikkinchi asrda Filistlar oʻz yerlarini kengaytirish niyatida Kanʼon yurtini gʻarb tomondan bosib olishni boshladilar. Ayni paytda Isroil xalqi Kanʼon yurtiga sharq tomondan bostirib kelgan, buning oqibatida ikkala xalq oʻrtasida ziddiyat kelib chiqdi. Shunday qilib, shoh Dovud Filist xalqini magʻlub qilgunga qadar, ular Isroil xalqining ashaddiy dushmani boʻlib qoldi[1].

[1] 2 Shohlar 8:1, 1 Solnomalar 18:1

FINIKIYA

Isroildan shimolda Oʻrta yer dengizi boʻyida joylashgan hudud. Bu hudud Tir, Sidon, Arvod va Gabol[1] shahar–davlatlari tomonidan nazorat qilingan. Hozirgi Livan mamlakatining Oʻrta yer dengizi boʻyidagi hududi qadimgi Finikiya hududiga toʻgʻri keladi.

[1] Bibl nomi bilan ham maʼlum

FIRʼAVN

Qadimgi Misr shohlarining unvoni.

FISIH BAYRAMI

Yangi Ahdda “Fisih bayrami” nomi ostida Fisih ziyofati va undan keyin yetti kun davomida nishonlanadigan “Xamirturushsiz non bayrami” nazarda tutilgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI va XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI iboralariga qarang.

FISIH QURBONLIGI

BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan FISIH ZIYOFATI iborasiga qarang.

FISIH ZIYOFATI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

FORS SHOHLIGI

Qadimgi qudratli shohlik. Fors shohligining poytaxti Bobil hozirgi janubiy Iroqda joylashgan edi. Bu shohlik “Midiya va Fors shohligi” deb ham ataladi, chunki Midiya bu shohlikning muhim viloyatlaridan biri edi. Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb atalgan[1]. Doniyor paygʻambar Fors hukumatida yuqori lavozimni egallagan edi[2]. Ester kitobida tasvirlangan voqealar Shushan qalʼasida — Fors shohlarining qishki qarorgohida yuz bergan. Hozirgi Oʻzbekistonning aksariyat qismi va umuman Oʻrta Osiyoning asosiy hududi miloddan oldingi oltinchi asrda Fors shohligi tarkibida boʻlgan. Tarixshunoslar oʻsha davrdagi Fors shohligini Ahamoniylar davlati deb atashadi.

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

[2] Doniyor 6:1-28

GILAD

Iordan daryosining sharqidagi bir oʻlka. Giladning janub tomonida Moʻab yurti, shimol tomonida esa Bashan oʻlkasi joylashgan edi.

GIRGOSH XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Girgosh xalqi Kanʼon yurtining aniq qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

GUNOH

Gunoh Xudoning amrlarini buzish, yomon ish qilish yoki yaxshilik qilishdan bosh tortish demakdir. Muqaddas Kitobga koʻra, gunoh tushunchasi nafaqat insonning xatti–harakatlarini, balki uning Xudoga yoki insonlarga qarshi oʻy–xayollarini ham qamrab oladi. Xudoning talabiga koʻra, har bir inson Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun ongi bilan, kuchi boricha sevishi kerak[1]. Iso Masih, inson hatto oʻy–xayolida gunoh qilsa ham hukm qilinadi, deb taʼlim bergan[2]. Jumladan, gʻazab, magʻrurlik, shahvat, rashk, xasislik kabi gunohlar koʻzga koʻrinmasa ham, Xudodan yashirin qolmaydi. Xudo ezgu, adolatli, muqaddas boʻlgani uchun, qilingan har qanday gunoh Xudoga qarshidir[3].

Odam Ato va Momo Havo Xudoga itoatsizlik qilib, U bilan munosabatini buzganlar[4]. Buning oqibatida Odam Ato va Momo Havoning oʻzaro munosabati ham buzildi, dunyoda nomutanosiblik paydo boʻldi, butun dunyo laʼnatga giriftor boʻldi. Ularning hayoti tashvish, qaygʻu–azoblarga toʻldi[5]. Gunoh tufayli dunyoga oʻlim kirib keldi va butun odamzod ustidan hukmron boʻlib qoldi[6]. Gunoh har bir insonning tabiatida mavjud boʻlgani uchun, uning niyatlarini, oʻy–fikrlarini, his–tuygʻularini va istaklarini buzadi[7]. Gunoh oqibatida odamzod Muqaddas Xudodan uzoqlashgan, ajralgan, Uning gʻazabi ostida qolgan va qiyomatda hukm qilinadi[8]. Faqatgina Iso Masihning toʻkilgan qoni tufayli inson gunohlaridan poklana oladi, Xudo bilan yarashadi va hukm qilinmaydi[9].

[1] Qonunlar 6:5, Luqo 10:27

[2] Matto 5:21-30

[3] Ibtido 4:10, Zabur 32:5, 44:8, 50:5-6, 88:15, Ishayo 5:16

[4] Ibtido 3:5-8

[5] Ibtido 3:16-19

[6] Rimliklar 5:12

[7] Zabur 50:7, 142:2, Yeremiyo 17:9, Rimliklar 3:10-12, 7:14-20

[8] Ishayo 59:2, Rimliklar 1:18-21, Efesliklar 5:5-6, Kolosaliklar 3:5-6

[9] 1 Yuhanno 2:1-2, Rimliklar 5:6-11, 6:22-23, 1 Salonikaliklar 5:9

GUNOH QURBONLIGI

QURBONLIK soʻziga qarang.

HAVORIY

Maʼlum bir xabarni yetkazish uchun yuborilgan elchi. Yangi Ahdda bu soʻz asosan Iso Masihning oʻn ikki shogirdiga nisbatan ishlatilgan. Rabbimiz Iso havoriylarni odamlarga Xushxabar yetkazish uchun tanlagan edi[1]. Iso Masih tirilgandan keyin Uni koʻrgan jamoat yoʻlboshchilariga nisbatan ham havoriy soʻzi ishlatilgan. Havoriy Pavlus ham ular qatorida edi[2]. Iso Masih Pavlusga[3] zohir boʻlib, unga Xushxabarni yoyish vazifasini topshirgan[4]. Havoriylar barcha masihiylar orasida, ayniqsa oʻzlari asos solgan jamoatlarda katta obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, qarorlar chiqarish huquqiga ega edilar[5]. “Havoriy” soʻzi Xushxabarni eʼlon qilish uchun yuborilgan odamlarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Luqo 6:12-16

[2] 1 Korinfliklar 15:5-9

[3] Pavlusning asl ismi Shoul edi.

[4] Havoriylar 9:1-19, Galatiyaliklar 1:1-2, 11-12

[5] Havoriylar 14:23, 15:1-2, 22-29, 1 Korinfliklar 9:1-2, 12:28, Efesliklar 4:11-12

HOSIL BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

HOVUZ

BRONZADAN YASALGAN HOVUZ iborasiga qarang.

IBLIS

SHAYTON soʻziga qarang.

IBRONIY

Ehtimol, ibroniy soʻzi Ibir ismidan hosil boʻlgandir[1]. Ibroniy soʻzi millat maʼnosida dastlab Ibrohimga va uning nasliga nisbatan qoʻllangan[2]. Keyinchalik bu nom Isroil xalqiga va yahudiylarga nisbatan ishlatilgan[3]. Yana YAHUDIY soʻziga qarang.

[1] Ibtido 10:21

[2] Ibtido 14:13, 39:14,17, 40:15, 41:12, 43:32

[3] Misol uchun, Chiqish 1:15-19, 1 Shohlar 4:6, 2 Korinfliklar 11:22, Filippiliklar 3:5 ga qarang.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

IBRONIYCHA

Isroil xalqining ona tili. Isroil xalqi miloddan oldingi 586 yilda Bobilga[1] asir qilib olib ketilmasdan oldin ibroniy tilida soʻzlashardi. Isroil xalqi surgundan qaytgandan keyin asosan oramiy tilida[2] soʻzlashadigan boʻldi. Eski Ahdning aksariyat qismi ibroniy tilida, ayrim qismlarigina oramiy tilida yozilgan[3].

[1] BOBIL soʻziga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

[3] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

IBRONIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi. Olimlarning aksariyati Leningrad Kodeksini qadimda yahudiy kotiblari yozib qoldirgan qoʻlyozmalarning eng yaxshi nusxalaridan biri deb hisoblaydi. Bu kotiblar Mazoretlar deb atalgan boʻlib, milodiy 500-1000 yillarda faoliyat koʻrsatganlar. Leningrad Kodeksining asl nusxasi Sankt Peterburgdagi Rossiya Milliy Kutubxonasida saqlanadi[1].

Eski Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, dunyodagi koʻp zamonaviy tarjimalar singari, Leningrad Kodeksining matniga asoslangan. Eski Ahdning ayrim ibroniy qoʻlyozmalaridagi va uning yunon, lotin, suryoniy kabi tillarga qilingan tarjimalaridagi baʼzi soʻzlar Leningrad Kodeksidan bir oz farq qiladi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi. Boshqa ibroniy qoʻlyozmalari va qadimgi tarjimalar haqida toʻliqroq maʼlumot quyida keltirilgan.

IBRONIY QOʻLYOZMALARI

Leningrad Kodeksidan boshqa ibroniy qoʻlyozmalari. Bu qoʻlyozmalarni ham Mazoretlar deb atalgan kotiblar koʻchirgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar.

QUMRON QOʻLYOZMALARI

Qumron qoʻlyozmalari “Oʻlik dengiz qoʻlyozmalari” degan nom bilan ham maʼlum boʻlib, 1946-1956 yillar davomida Oʻlik dengiz boʻyidagi gʻorlardan topilgan. Eski Ahdning baʼzi qismlarini oʻz ichiga olgan bu qadimgi ibroniy qoʻlyozmalari yaxshi saqlanib qolgan. Olimlar asl matnning mazmunini yaxshiroq tushunish uchun mana shu qoʻlyozmalardan foydalanadilar. Qumron qoʻlyozmalari Eski Ahdning eng qadimiy nusxalari hisoblanib, aksariyati taxminan miloddan oldingi 100 yillarda yozilgan. Mazkur qoʻlyozmalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan bir necha asrlar ilgari koʻchirilgan.

Qumron qoʻlyozmalari toʻplamida Eski Ahddagi barcha kitoblarning parchalari bor. Bu qoʻlyozmalar orasida faqatgina Ester kitobi yoʻq. Ularning orasidagi eng diqqatga sazovori Ishayo kitobining toʻliq qoʻlyozmasidir[2]. Ishayo kitobining bu qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidan 1000 yillarcha avval koʻchirilgan boʻlib, aksariyat hollarda faqat imlo va grammatik jihatdan bir oz farq qiladi. Bundan boshqa farqlari juda kam.

Eski Ahdning bugungi kungacha saqlanib qolgan eng qadimgi qoʻlyozmasi miloddan oldingi 600 yilda koʻchirilgan boʻlib, “kumush qoʻlyozmalari” deb ataladi. Bu qoʻlyozma ikki boʻlak kumushga yozilgan boʻlib, Sahroda 6:24-26 oyatlardagi duodan iborat. Kumush qoʻlyozmalari Quddus yaqinidagi gʻorga oʻyilgan qabrdan topilgan. Bu qoʻlyozmalardagi oyatlar Leningrad Kodeksidan 1600 yil oldin yozilgan boʻlsa ham, Leningrad Kodeksidagi oyatlar bilan bir xildir. Qumron va kumush qoʻlyozmalaridan koʻrinib turibdiki, yahudiy kotiblari asrlar davomida Eski Ahdning ibroniycha matnini yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

QADIMIY TARJIMALAR

Eski Ahdning asl matni mazmunini yaxshiroq tushunish maqsadida olimlar uning qadimiy tarjimalaridan foydalanadilar. Bu tarjimalar qadimda yahudiy kotiblari boʻlgan Mazoretlar faoliyat koʻrsatmaslaridan oldin qilingan. Qadimiy tarjimalar orasida eng muhimi — QADIMIY YUNONCHA TARJIMA. Bu tarjima Septuaginta deb ham ataladi[3]. Septuaginta miloddan oldingi 300-200 yillarda Eski Ahdning ibroniychadan qilingan birinchi tarjimasi boʻlib, ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan[4]. Muhim tarjimalardan yana biri QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA. Bu tarjima haqida maʼlumot kam, olimlar uni milodiy ikkinchi asrda tarjima qilingan, deb taxmin qiladilar. Eʼtiborga molik tarjimalardan yana biri QADIMIY LOTINCHA TARJIMA boʻlib, Vulgata deb ham ataladi. Bu tarjima taxminan milodiy 400 yillarda qilingan. Bu qadimiy tarjimalar Qumron qoʻlyozmalari singari shundan dalolat beradiki, yahudiy kotiblari Eski Ahd matnini asrlar davomida yuksak diqqat–eʼtibor bilan koʻchirib, saqlab kelganlar.

[1] Leningrad Kodeksining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

[2] Qumron qoʻlyozmalari toʻplamidagi Ishayo kitobining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[3] Septuaginta qoʻlyozmalaridan birining fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Yana YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga qarang.

INOYAT

Muqaddas Kitobda “inoyat” va “inoyatli” soʻzlari odatda Xudoga va Uning qilgan ishlariga nisbatan ishlatilgan. Inoyat soʻzining tub maʼnosi shuki, Xudo buyuk va shartsiz sevgisi tufayli Oʻz xohishi bilan insonlarga baraka beradi[1]. Bu dunyo yaratilgandan beri Xudoning inoyati odamzod va butun mavjudotning hayotida namoyon. Xudo ularga hayot ato etadi va yashash uchun zarur boʻlgan narsalarni yetkazib turadi[2]. Xudo insonlarga va barcha xalqlarga inoyat koʻrsatadi[3]. Eski Ahdda Xudoning Isroil xalqiga boʻlgan cheksiz inoyatini biz Isroil tarixining turli davrlarida koʻrishimiz mumkin. Isroil xalqining moʻjizaviy tarzda Misrdagi qullikdan ozod boʻlgani buning yaqqol misolidir[4].

Yangi Ahdda Iso Masihning bu dunyoga kelib, Unga ishonganlarga najot bergani Xudoning odamzodga koʻrsatgan inoyatining eng yorqin namunasidir[5]. Iso Masih orqali Xudo insonlarni gunohdan ozod qilib, oqlaydi va ularga abadiy hayot ato etadi[6]. Bu inoyatga hech kim loyiq emas va inoyat insonning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas[7]. Xudoning koʻrsatgan inoyatiga munosib javob gunohdan yuz oʻgirib, Xudoga itoatkor boʻlishdir[8]. Xudo Oʻz inoyati tufayli imonlilarga Muqaddas Ruhini ato etadi. Ular Muqaddas Ruh orqali bu dunyoda Xudoga xizmat qiladilar[9].

[1] Zabur 12:6, 144:8-9, Yeremiyo 31:2-3, Efesliklar 2:4-5

[2] Ibtido 1:28-29, Zabur 146:7-9, Ayub 5:9-10, Havoriylar 14:16-17

[3] Yunus 4:2, Luqo 1:30

[4] Qonunlar 7:7-9, Zabur 102:6-14, 135:1-26

[5] Yuhanno 1:17, 3:16-17

[6] Rimliklar 3:23-24, 5:8-9, Efesliklar 1:7-8, Titus 3:4-7

[7] Rimliklar 11:5-6, Efesliklar 2:8-9, 2 Timoʻtiy 1:9-10

[8] Rimliklar 6:1-2, 15-19, Titus 2:11-14

[9] Havoriylar 1:8, 2:1-4, Rimliklar 12:6-8, 1 Korinfliklar 12:4-11, 2 Salonikaliklar 1:11-12

INSON OʻGʻLI

“Xushxabar” kitoblarida Iso Masih Oʻziga nisbatan ishlatgan unvon. Iso yashagan davrda yahudiylar bu unvon ostida dunyoga hukm va najot keltiradigan Xudoning vakilini tushunganlar. Doniyor paygʻambarga berilgan vahiyda inson qiyofasidagi bu zot toʻgʻrisida bashorat qilingan[1]. Yahudiylar koʻpincha Xudoning vakilini “Masih” deb ataganlar[2].

“Inson Oʻgʻli” unvoni Eski Ahdning ibroniycha matnida ham bir necha marta uchraydi[3]. Bu oʻrinlarda paygʻambar ham inson zotidan boʻlib, abadiy yashamasligi, u ham Xudoning kuchiga muhtoj ekani koʻrsatilgan. Bu ibora umuman bandalarga nisbatan ham ishlatilgan.

[1] Doniyor 7:13-14

[2] MASIH soʻziga qarang.

[3] Misol uchun, Zabur 8:5, Hizqiyol 2:1, Doniyor 8:17 ga va oʻsha oyatlarning birinchi, ikkinchi va uchinchi izohlariga qarang.

ISROIL

Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻli boʻlib, ulardan Isroilning oʻn ikki qabilasi kelib chiqqan. Eski Ahdda mana shu oʻn ikki qabila Isroil xalqi deb atalgan. Keyinchalik Isroil xalqi bosib olgan yerlar ham Isroil yurti deb nom olgan.

Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[2]. Bu oʻnta qabila alohida davlatni tashkil qilib, Isroil shohligi[3] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Samariya boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida shimoldagi oʻnta qabilaga Isroil xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Isroil yurti degan nom qoʻllangan. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya shohligi Isroilni bosib olgach[4], shimoliy shohlik barham topdi.

Yangi Ahdda “Isroil” nomi siyosiy mustaqillikka ega davlatni emas, balki Yoqub naslini, yaʼni yahudiylarni bildirgan.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10

[2] 3 Shohlar 11:26-12:24

[3] shimoliy shohlik iborasi bilan ham maʼlum

[4] 4 Shohlar 17:1-6

ICHKI PARDA

Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan parda. Bu parda mayin zigʻir matosidan tikilgan boʻlib, ustiga rangli iplardan karublar tasviri solingan edi[1]. Keyinchalik shunday parda Quddusdagi Maʼbadning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan[2]. Iso Masih xochda jon berganda shoh Hirod qurdirgan Maʼbaddagi parda yirtilib ketdi[3]. Ibroniylarga maktubning muallifi samoviy Maʼbadda ham shu kabi parda borligini aytib oʻtadi[4].

[1] Chiqish 26:31-33

[2] 2 Solnomalar 3:14

[3] Matto 27:50-51

[4] Ibroniylar 6:19-20

JABROIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Jabroil, ikkinchisi — Mikoyil[1]. Jabroil Xudoning maxsus xabarini yetkazish uchun bir necha marta odamlarga zohir boʻlgan. U Doniyor paygʻambarga zohir boʻlib, berilgan vahiylar va bashoratlarning maʼnosini tushuntirib bergan[2]. Yahyo paygʻambarning otasi Zakariyoga ham zohir boʻlib, Yahyoning tugʻilishi haqida[3], Maryamga ham zohir boʻlib, Iso Masihning tugʻilishi haqida xabar bergan[4].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 8:15-27, 9:20-27

[3] Luqo 1:8-20

[4] Luqo 1:26-38

JALILA

Jalila koʻlining va Iordan daryosining gʻarb tomonida, Samariya hududidan shimolda joylashgan qirli yer. Qadimgi Falastin qatori, Jalila ham miloddan oldingi 63 yili Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Koʻp asrlar davomida bu hudud ajnabiy xalqlar hukmronligi ostida boʻlgan, shuning uchun tub aholining orasida koʻplab gʻayriyahudiylar yashagan[1]. Shu sababga koʻra, boshqa yahudiylar Jalilaliklarga past nazar bilan qarar edilar. Isoning bolalik va oʻsmirlik davri Jaliladagi Nosira shahrida oʻtgan. Iso Oʻz xizmatini asosan Jalilada olib borgan.

[1] Ishayo 9:1-2, Matto 4:12-16

JAMOAT

Yangi Ahdda bu soʻz maʼlum bir joydagi masihiylar guruhiga nisbatan ishlatilgan. Ilk jamoat Quddusda paydo boʻlgan. U yerdagi imonlilar Xudoga sajda qilish uchun tez–tez yigʻilib turar edilar. Iso Masih haqidagi Xushxabar keng tarqalgach, boshqa joylarda ham jamoatlarga asos solindi[1]. Jamoatdagi imonlilar bir–birlariga har jihatdan yordam berardilar[2]. Imonlilar uylarda yigʻilganlarida ibodat qilardilar, Xudoga hamdu sanolar aytardilar va Isoning oʻlimini xotirlab, birga taom tanovul qilar edilar[3]. Ular birgalikda Muqaddas bitiklarni oʻqib, saboq olardilar va imonda mahkam turish uchun bir–birlariga dalda berardilar[4]. Jamoatlarning yoʻlboshchilari bor edi, ularni yetakchi, oqsoqol yoki choʻpon deb atashardi[5]. Jamoatda imonlilarga yordam beradigan odamlarni esa xizmatchilar deb atashgan[6].

Yangi Ahdda jamoat soʻzi yana Iso Masihga ishongan jamiki odamlarni bildirgan[7]. Jamoat soʻzining shu maʼnosini ifodalash uchun Yangi Ahdda bir necha timsollar berilgan. Ularning baʼzilari quyidagilardir: Iso Masihning tanasi[8], Maʼbad[9], Xudoning xonadoni[10].

[1] Havoriylar 8:1, 15:41, 1 Korinfliklar 16:19, Galatiyaliklar 1:1-2, Vahiy 1:11

[2] Havoriylar 2:44-45, 4:32, 34-35

[3] Havoriylar 2:42, 46, Rimliklar 16:4, 1 Korinfliklar 11:17-34, Efesliklar 5:19, Kolosaliklar 3:16, 4:15

[4] 1 Korinfliklar 14:26, 1 Timoʻtiy 4:13

[5] Havoriylar 14:23, Yoqub 5:14, 1 Butrus 5:1-4, Efesliklar 4:11, 1 Timoʻtiy 3:1-7, Titus 1:5-9

[6] Filippiliklar 1:1, 1 Timoʻtiy 3:8-13

[7] Matto 16:18, 1 Korinfliklar 5:12-13, Galatiyaliklar 1:13, Efesliklar 1:22, 3:10, 21, 5:23-32, Filippiliklar 3:6

[8] 1 Korinfliklar 12:12-13, 27, Efesliklar 5:23, 29-30, Kolosaliklar 1:24

[9] 1 Korinfliklar 3:16-17, 2 Korinfliklar 6:16, Efesliklar 2:21-22

[10] Efesliklar 2:19, 1 Timoʻtiy 3:14-15, Titus 1:7, Ibroniylar 3:6

JANG ARAVASI

Otlarga qoʻshiladigan, orqasi ochiq arava. Jangda ishlatilgan boʻlib, harbiy kuch–qudrat va ustunlik belgisi edi.

JANNAT

Jannat deb tarjima qilingan yunoncha soʻzning maʼnosi “goʻzal bogʻ” demakdir. Yangi Ahdda jannat soʻzi solihlar oʻlgandan keyin boradigan joyga ishora qiladi[1]. Oʻsha bogʻda solihlar Hayot daraxti mevasidan yeyishga musharraf boʻladilar[2]. Jannat soʻzi yana arshi aʼloga nisbatan ham ishlatilgan[3].

[1] Luqo 23:43

[2] Vahiy 2:7

[3] 2 Korinfliklar 12:2-4 ga va OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

JIN

Muqaddas Kitobda jin baʼzan yovuz ruh deb atalgan. Jinlarning hukmdori shaytondir. Jinlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

KANʼON

Kanʼon Nuhning nabirasi va Xomning oʻgʻli edi. Qadimgi paytlarda Oʻrta yer dengizi, Iordan daryosi va Oʻlik dengiz oraligʻidagi yerlar ham Kanʼon degan nom bilan yuritilgan. Kanʼon yurtidan shimolda Lubnon togʻlari, janubda esa Nagav choʻli bor edi. Ibtido kitobida bayon qilinishicha, Xomning oʻgʻli Kanʼondan bir nechta xalq kelib chiqqan va oʻsha yerlarda yashagan[1]. Isroil xalqi bu yerlarni bosib olgandan keyin, Kanʼon degan nom asta–sekin yoʻqolib ketdi. Uning oʻrniga bu yerlar “Isroil yurti” deb atala boshlagan, ancha vaqt oʻtgandan keyin esa “Falastin” nomi bilan tanilgan[2].

Muqaddas Kitobda Kanʼon juda hosildor, “sut va asal oqib yotgan yurt” deb tasvirlangan[3]. Kanʼon geografik jihatdan juda qulay va unumdor yer hisoblangan. Kanʼon yurtidan janubi–gʻarbda joylashgan Sinay yarim oroli Osiyo va Afrika qitʼalarini birlashtirib turadi. Shuning uchun muhim tijorat yoʻllari Kanʼon orqali, Oʻrta yer dengizi boʻylab oʻtgan. Qadimda Yaqin Sharqdagi qudratli shohliklar Kanʼonni qoʻlga kiritishga harakat qilganlar.

[1] Ibtido 10:6, 15-19 ga va KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[2] FALASTIN soʻziga qarang.

[3] Chiqish 3:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlar. Bu xalqlar quyidagilar edi: Amor xalqi, Girgosh xalqi, Xet xalqi, Xiv xalqi, Yobus xalqi, Kadmon xalqi, Xanaz xalqi, Xayin xalqi, Pariz xalqi, Rafa xalqi. Bu xalqlardan baʼzilari Kanʼon yurtining aynan qaysi joyida yashagani maʼlum emas. Isroil xalqi Kanʼonni bosib olgandan keyin ham, bu xalqlardan bir qanchasi oʻsha yurtda yashayverganlar. Yana KANʼON soʻziga qarang.

KARNAY BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

KARUB, KARUBLAR

Qanotli samoviy mavjudotlar. Bu mavjudotlar haqida soʻz yuritilganda, ular odatda Xudoning taxti yonida tasvirlanadi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida esa karublar Xudoning taxtini koʻtarib yurgani haqida bayon qilinadi[1].

Mana shu samoviy mavjudotlarning haykallari va oʻyma, naqsh solingan tasvirlari Xudoning ulugʻvorligi va Uning Oʻz xalqi orasida ekanligining ramzidir. Ahd sandigʻi qopqogʻi ustida ikki karub haykali bor edi[2]. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasini Muqaddas xonasidan ajratib turgan ichki pardaga karublar tasviri solingan edi. Keyinchalik shoh Sulaymon balandligi 4,5 metr boʻlgan karublarning ikkita haykalini yasattirib, Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga qoʻydirgan[3]. Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbadning ichki pardasi, devorlari va eshiklari ham karublar tasviri bilan bezatilgan edi[4].

[1] Hizqiyol 1, 10–boblar

[2] Chiqish 25:18-20 ga va AHD SANDIGʻI iborasiga ishlangan rasmga qarang.

[3] 3 Shohlar 6:23-28 ga va lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

[4] 2 Solnomalar 3:14, 3 Shohlar 6:29-35

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

QURBONLIK soʻziga qarang.

KOʻKRAKPECH

Oliy ruhoniy koʻksiga taqadigan, qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan maxsus xalta. Koʻkrakpech xaltasiga Urim va Tummim degan muqaddas narsalar solingan edi. Oliy ruhoniy Xudoning irodasini bilish uchun Urim va Tummimdan foydalangan[1].

[1] Chiqish 28:15-30

LEVI, LEVILAR

Yoqubning oʻgʻli Levi qabilasidan boʻlgan erkaklar. Xudo Levi qabilasidan boʻlgan Horun naslini Isroil xalqining ruhoniylari qilib tanlagan edi[1]. Levi qabilasining qolgan erkaklari diniy marosimlarni bajarishda yordam berganlar. Bundan tashqari, ular Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga, uning ashyolari va buyumlariga ham masʼul edilar[2]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillari oʻrniga levilarni Oʻz xizmatiga olgandi. Zotan, Isroilning toʻngʻich oʻgʻillari Xudoga tegishli edi[3]. Keyinchalik shoh Dovud levilarning baʼzilarini Xudoga sajda qilish paytida ashula aytishga va musiqa chalishga tayinlagan[4].

[1] RUHONIY soʻziga qarang.

[2] Sahroda 3:5-10, 1 Solnomalar 23:25-29, 32

[3] Sahroda 3:11-13, 40-51

[4] 1 Solnomalar 6:31-32, 23:30-31

LIRA

Torli musiqa asbobi.

LUBNON

Lubnon togʻ tizmasi boʻlib, hozirgi Livan mamlakatida joylashgan. Lubnon togʻlari sadr daraxtlari bilan mashhur edi. Shoh Sulaymon Quddusdagi Maʼbadni va oʻz saroyini Lubnonning sadr yogʻochlaridan qurdirgan[1].

[1] 3 Shohlar 5:6-10, 6:15-20, 7:2-3

MALAK

FARISHTA soʻziga qarang.

MASIH

Masih ibroniychadagi “Mashiax” soʻzidan olingan boʻlib, yunon tiliga “Xristos” deb tarjima qilingan. Ibroniy tilida bu soʻz “moy surtilgan” degan maʼnoni bildiradi. Qadimgi Isroilda biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga zaytun moyi surtilardi[1]. Bu harakat oʻsha odamning Xudo tomonidan tanlanganini va Xudoning xizmatiga bagʻishlanganini bildirardi. Shu sababdan Masih soʻzi “Xudo tomonidan tanlangan” degan maʼnoni ham anglatadi.

Eski Ahddagi bashoratlarga koʻra, bir kun kelib, shoh Dovudning zurriyotidan boʻlgan bir zot Isroil xalqini dushmanlaridan qutqaradi va yer yuzida abadiy adolat oʻrnatib, barcha xalqlar ustidan hukmronlik qiladi[2]. Keyinchalik yahudiylar vaʼda qilingan oʻsha qutqaruvchini “Masih” deb ataydigan boʻldilar. Yahudiylarning yurti Rim imperiyasi istibdodida qolganda koʻp yahudiylar, Masih kelib, bizni ajnabiylar qoʻlidan qutqaradi hamda Isroil shohligining ulugʻvorligini qayta tiklaydi, deb umid qilganlar[3].

Yangi Ahdga koʻra, Rabbimiz Iso Eski Ahddagi bashoratlarda aytib oʻtilgan Masihdir[4]. Iso Masih Oʻz vaʼzlari orqali Xudoning Shohligi kelishini eʼlon qilgan, ammo bu Shohlik zaminiy shohlik emas edi[5]. Iso Masih xochdagi oʻlimi orqali iblisning qudratini yoʻq qildi, gunohga va oʻlim qoʻrquviga qul boʻlgan butun odamzodga ozod boʻlish imkonini berdi[6]. Shuning uchun Isoga ishonganlar Uni “Masih” deb atashadi.

[1] Chiqish 28:41, 1 Shohlar 10:1, 3 Shohlar 19:15

[2] Misol uchun, Ishayo 9:6-7, 11:1-5, 42:1-4, Yeremiyo 23:5-6 ga qarang.

[3] Havoriylar 1:6

[4] Matto 16:15-17, Luqo 2:11, Yuhanno 20:31, Havoriylar 2:36

[5] Yuhanno 18:36

[6] Matto 1:20-23, Luqo 4:16-21, 24:44-48, Ibroniylar 2:14-15

MAʼBAD

Biron xudoga sajda qilish uchun qurilgan bino. Odatda xudolarga atab maʼbadlar qurilardi, sajda qiluvchilar, xudo oʻz maʼbadida zohir boʻladi, deb ishonardilar. Shu sababdan ular maʼbadni xudoning uyi deb ham atardilar. Mazkur tarjimada maʼbad soʻzi katta harf bilan yozilgan boʻlsa, asosan Quddusdagi Egamizning Maʼbadi nazarda tutilgan. Shoh Sulaymon davridan boshlab butun Isroil xalqi Egamizga Quddusdagi Maʼbadda sajda qilardi. Ular Maʼbadda qurbonliklar keltirardilar va muhim bayramlarni shu yerda nishonlar edilar.

Isroil tarixida Quddusda bir necha marta Maʼbad qurilgan, ammo bosqinchilar tomonidan vayron qilingan[1]. Birinchi Maʼbadni shoh Sulaymon qurdirgan. Bu Maʼbad 3 Shohlar 6:1-38, 7:13-51, 2 Solnomalar 2:1-4:22 da batafsil tasvirlangan. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar bu Maʼbadni vayron qilib, undagi barcha qimmatbaho ashyolarni Bobilga olib ketganlar[2]. Yahudo xalqi Bobilga surgun qilindi. Ular Bobilda surgunda yashar ekanlar, Xudo Hizqiyol paygʻambarga yangi Maʼbad haqida vahiy yuborgan edi[3].

Miloddan oldingi 538 yilda Fors shohi Kurushning farmoniga koʻra, baʼzi yahudiylar Quddusga qaytib kelib, Maʼbadni qayta qurishni boshladilar. Ammo ular Maʼbad poydevorini yotqizganlaridan keyin koʻp qarshiliklarga duch keldilar va qurilish ishlarini toʻxtatishga majbur boʻldilar. Bu hol Fors shohi Doro taxtga chiqqunga qadar davom etdi. Miloddan oldingi 520 yildagina ular Maʼbad qurilishini davom ettirdilar. Xaggey va Zakariyo paygʻambarlar Xudodan olgan bashoratlari bilan Maʼbadni qurayotganlarni ruhlantirib turdilar. Nihoyat, miloddan oldingi 515 yilga kelib, Maʼbad qurib bitkazildi[4]. Ammo miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada hukmronlik qilgan Antiox IV[5] boshchiligida yunonlar Quddusga bostirib kelib, ikkinchi marta qurilgan bu Maʼbadni talon–taroj qilganlar, uni bulgʻaganlar[6]. Keyinchalik, miloddan oldingi 37-4 yillarda qadimgi Falastinda[7] hukmronlik qilgan Buyuk Hirod miloddan oldingi 19 yilda Maʼbadni qayta qurishni boshlagan. Qurilish ishlari Iso Masih davrida ham davom etayotgan edi. Qayta qurilgan oʻsha Maʼbad milodiy 70 yilda Rimliklar tomonidan vayron qilindi. Shundan keyin Maʼbad qayta qurilmadi.

“Maʼbad” soʻzi asosiy binoga yoki butun Maʼbad majmuasiga nisbatan ishlatilgan. Maʼbadning asosiy binosi Muqaddas xona va Eng muqaddas xonadan iborat edi. Bu xonalarga maʼlum bir marosimlarni bajarish uchun faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar[8]. Xalq Maʼbad hovlisida Xudoga sajda qilgan. Hirod qurdirgan Maʼbadning asosiy binosiga yaqin hovli yahudiy erkaklari uchun, uning yonidagi hovli esa yahudiy ayollari uchun ajratilgan edi. Maʼbad majmuasining ichki hovlisi Isroil xalqi uchun, tashqi hovli esa gʻayriyahudiylar uchun edi. Iso Masih Maʼbaddagi savdogarlarni haydagani toʻgʻrisidagi voqea tashqi hovlida yuz bergan boʻlishi mumkin[9].

Muqaddas Kitobda Maʼbad baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Baʼzan esa Xudoning samoviy maskani “Maʼbad” deb atalgan[10].

[1] Maʼbadning rasmlari va loyihalari lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] 4 Shohlar 25:8-17

[3] Hizqiyol 40-46–boblar

[4] Ezra 1:1-11, 3:7-4:5, 5:1-2, 6:14-15

[5] Doniyor 8:12 izohiga qarang.

[6] Doniyor 9:27 ning oxirgi izohiga qarang.

[7] FALASTIN soʻziga qarang.

[8] MUQADDAS XONA va ENG MUQADDAS XONA iboralariga qarang.

[9] Yuhanno 2:13-22

[10] Misol uchun, Zabur 10:4, Vahiy 11:1, 19, 15:5-8 ga qarang.

MIDIYA

Qudratli shohlik boʻlib, hozirgi Eron mamlakatining shimoli–gʻarbida joylashgan edi. Miloddan oldingi 550 yilga kelib, Midiya Fors shohligining eng muhim viloyatiga aylandi, shu bois Fors qonunlari “Midiya va Fors qonunlari” deb ataladigan boʻldi[1].

[1] Ester 1:19, Doniyor 6:8

MIDIYA VA FORS SHOHLIGI

FORS SHOHLIGI iborasiga qarang.

MIDIYON, MIDIYON XALQI, MIDIYONLIKLAR

Ibrohim Soraning vafotidan keyin Xaturo ismli bir ayolga uylandi. Xaturo Ibrohimga oltita oʻgʻil tugʻib berdi. Oʻgʻillardan birining ismi Midiyon edi[1]. Midiyondan tarqalgan avlod Midiyon xalqi degan nom bilan tanildi. Ular koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan hozirgi Aqaba qoʻltigʻining sharq tomonidagi sahroda yashardilar. Shu sababdan u yerlar Midiyon yurti, oʻsha joyda yashagan xalq Midiyonliklar deb atalgan. Midiyonning avlodi Ibrohimning oʻgʻli Ismoildan kelib chiqqan koʻchmanchi xalqqa qarindosh boʻlgani uchun, ular baʼzan Ismoiliylar deb ham yuritilgan. Shuning uchun “Midiyon” va “Ismoil” degan nomlar baʼzan bir–birining oʻrnida ishlatilavergan.

[1] Ibtido 25:1-2

MIKOYIL

Muqaddas Kitobda ikkita farishtaning nomi aytib oʻtilgan, birinchisi — Mikoyil, ikkinchisi — Jabroil[1]. Mikoyil bosh farishtalardan biri boʻlib, Isroil xalqining himoyachisi deb atalgan[2]. Mikoyil va uning qoʻli ostidagi farishtalar shayton va uning yovuz farishtalari bilan jang qilib, ularni samodan haydaganlar[3].

[1] Mazkur tarjimada Azroil farishta ham aytib oʻtilgan, Muqaddas Kitobning asl nusxasida Azroil “halok qiluvchi” deb berilgan.

[2] Doniyor 10:13, 20-21, 12:1, Yahudo 9

[3] Vahiy 12:7-9

MISR

Qadimgi Misr Eski Ahdda koʻp tilga olingan va dunyo tarixida muhim iz qoldirgan. Misr hukmdorlari “Firʼavn” deb atalardi. Misr sivilizatsiyasi juda rivojlangan boʻlib, xalqaro tijoratda ham asosiy oʻrin tutgan. Nil daryosining suvlari va hosildor yerlar Misr aholisining oziq–ovqat bilan doimo taʼminlanishiga muhim omil edi. Shuning uchun Ibrom, yaʼni Ibrohim paygʻambar va uning oilasi Kanʼon yurtida qurgʻoqchilik boʻlgan paytda Misrda maʼlum vaqt yashagan[1]. Ibrohim oʻgʻli Isʼhoqning Yusuf degan nevarasi bor edi. Yusufni oʻz aka–ukalari Ismoiliy savdogarlariga qul qilib sotib yuborishadi[2]. Lekin vaqti kelib, Yusuf firʼavnning farovonlik va qahatchilik haqidagi karomatli tushini taʼbir qilib bergani uchun Misr hokimi etib tayinlanadi[3]. Qahatchilik davrida Yusuf Misr xalqini va otasi Yoqubning butun xonadonini qutqarib qoladi[4]. Yusufning otasi Yoqub va uning xonadoni Kanʼondan Misrga koʻchib keladi[5]. Bir necha nasl oʻtgandan keyin Yoqubning avlodi Misrda qul boʻlib qoladi[6]. Muso paygʻambar Xudoning amri bilan moʻjizalar koʻrsatib, Isroil xalqini qullikdan ozod qiladi va Misrdan olib chiqadi[7].

Misr hukmdorlari koʻpincha oʻz yurtidan tashqarida, ayniqsa Kanʼon yurtiga katta siyosiy taʼsir oʻtkazardi va baʼzan atrofdagi yerlarga harbiy yurishlar qilardi. Kanʼon Misrdan shimoli–sharqda joylashgan boʻlib, Isroil xalqi u yerlarda yashar edi. Isroil shohi Sulaymon Misr firʼavnining qizlaridan biriga uylanib, firʼavn bilan aloqasini mustahkamladi[8]. Paygʻambarlar koʻpincha Yahudoni, yaʼni janubiy shohlik aholisini, Misrning harbiy kuchiga ishonmanglar, deb ogohlantirganlar[9]. Eski Ahdda Misrning qismati haqida bashoratlar bor[10]. Yahudo shohligi Bobil shohligiga magʻlub boʻlgandan keyin Yahudo aholisidan baʼzilari Misrga qochib ketganlar. Yeremiyo paygʻambar ularni Misrda kutib turgan falokatlar haqida ogohlantirsa ham, ular Misrga ketganlar[11].

Miloddan oldingi 525 yilda Fors shohligi Misrni bosib oldi. Ikki yuz yildan keyin esa Iskandar Zulqarnayn Misrni hech qanday qarshiliksiz qoʻlga kiritdi. U Oʻrta yer dengizi boʻyida shahar qurdirib, unga Iskandariya deb nom berdi va oʻsha shaharni Misrning yangi poytaxti qildi. Koʻp yahudiylar Iskandariya shahriga borib oʻrnashdilar, bu shahar uzoq asrlar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazi boʻlib kelgan. Aynan shu shaharda miloddan oldingi uchinchi asrda Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga tarjima qilingan. Miloddan oldingi 198 yilda Suriya Yahudiya oʻlkasini bosib oldi. Shunga qadar Yahudiyani Misrda hukmronlik qilgan yunon shohlari boshqarganlar[12]. Buyuk Hirod chaqaloq Isoni oʻldirmoqchi boʻlganda, Uni ota–onasi Misrga olib qochgan[13].

[1] Ibtido 12:10-20

[2] Ibtido 37:25-28

[3] Ibtido 41:1-44

[4] Ibtido 41:46-49, 53-57

[5] Ibtido 45:16-20, 46:1-7

[6] Chiqish 1:8-14

[7] Chiqish 2:1-15:21

[8] 3 Shohlar 3:1, 9:16

[9] Ishayo 20:1-6, 30:1-7, 31:1-3, Yeremiyo 2:36-37, 37:5-8

[10] Misol uchun, Ishayo 19:1-25, Yeremiyo 46:1-26, Hizqiyol 29:1-32:32, Doniyor 11:2-45 ga qarang.

[11] Yeremiyo 42:1-44:30

[12] Doniyor 11:5-16

[13] Matto 2:13-15

MOY

Muqaddas Kitobda moy soʻzi ostida zaytun mevasidan olingan moy nazarda tutiladi[1]. Qadimgi Isroilda zaytun moyidan keng foydalanilgan. Jumladan, moychiroqlar uchun, teridagi yara va jarohatlarni davolash uchun zaytun moyi ishlatilgan. Shuningdek, boy odamlar badanlarini parvarish qilish uchun aʼlo sifatli zaytun moyidan foydalanganlar. Baʼzan zaytun moyi atir bilan aralashtirilib, yoqimli hid taralishi uchun sochga, teriga surtilgan. Biron odamni ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tayinlashda boshiga aʼlo sifatli zaytun moyi surtilgan. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlarni muqaddas qilish uchun ham zaytun moyi ishlatilgan. Xullas, moy birdamlik, farovonlik, poklik va Xudo Ruhining qudrati ramzi boʻlgan.

[1] ZAYTUN soʻziga qarang.

MOY SURTIB TANLAMOQ

Eski ahd davrida Xudo biror kishini ruhoniy, paygʻambar yoki shoh qilib tanlaganda uning boshiga zaytun moyi surtishga amr berar edi[1]. Zaytun moyi Xudo Ruhining ramzi boʻlib, moy surtilgan odamning poklanganini va unga qudrat ato qilinganini bildirar edi. Shu yoʻl bilan tanlangan odam, ayniqsa shoh ibroniy tilida “mashiax”, yaʼni “moy surtib tanlangan” deb atalardi. “Mashiax” soʻzi keyinchalik unvon sifatida ishlatiladigan boʻldi[2]. Muqaddas chodirdagi va Maʼbaddagi buyumlar ham zaytun moyi surtish orqali muqaddas qilingan.

[1] MOY soʻziga qarang.

[2] MASIH soʻziga qarang.

MOYCHIROQ

Qadimgi paytlarda moychiroqdan keng foydalanilgan. Bu chiroq kichik bir sopol idish boʻlib, unga zaytun moyi quyilgan. Chiroqning piligi boʻlgan. Metalldan yasalgan chiroqlar qimmat hisoblangan.

MUHR

Ip bilan boʻyinga osiladigan silindr shaklidagi buyum yoki muhr uzugi. Qadimda birorta xatni yoki hujjatni rasmiylashtirish uchun, unga mum, qoʻrgʻoshin yoki biror yumshoq modda surtilib surgʻuchlangan, ustidan muhr bosilgan. Bu muhr xat yoki hujjat yuborayotgan odamning hokimiyatini bildirib, xat yoki hujjatning rasmiyligini koʻrsatar edi.

MUQADDAS

Muqaddas Kitobda muqaddas soʻzi asosan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bu soʻz Xudoning butun borliqdan ustunligini va tengsizligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir. Xudo tamomila pok, gunohsiz va nuqsonsizdir.

Muqaddas soʻzi narsalarga va odamlarga nisbatan ham ishlatilgan. Bu holda muqaddas soʻzi “pok, tabarruk, ajratilgan, ajratib olingan, bagʻishlangan” maʼnolarini ifodalaydi. Bu soʻz Muqaddas chodirdagi, keyinchalik esa Maʼbaddagi buyumlarga va jihozlarga nisbatan ishlatilgan. Muqaddas joy yoki buyum Xudoga bagʻishlangan boʻlib, ularga nisbatan ehtiyotkorlik va eʼtibor bilan munosabatda boʻlish talab qilingan. Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilgan ruhoniylar ham muqaddas hisoblangan. Ruhoniyga nisbatan qoʻllangan muqaddas soʻzi uning Xudoga xizmat qilishga bagʻishlanganini va maxsus vazifasi boʻlganini koʻrsatadi. Odamlar va buyumlar Tavrotda buyurilgan qurbonliklar va diniy marosimlar orqali poklanib, muqaddas qilinganlar. Xudo Oʻz xalqiga: “Muqaddas boʻlinglar”, deb amr bergan. Buning mazmuni shundan iboratki, Isroil xalqi boshqa xalqlardan ajralib turishi, oʻzlarini Xudoga bagʻishlab, Uning qonunlarini bajarishlari kerak edi.

MUQADDAS NON

Muqaddas chodirdagi xontaxtaga, keyinchalik Maʼbaddagi xontaxtaga qoʻyilgan oʻn ikkita xamirturushsiz non. Bu nonlar Egamizning huzuridagi xontaxtaga qoʻyilgan, shuning uchun ibroniychada “huzuridagi non” deb atalgan. Nonlar xontaxtada bir hafta turgach, yangi yopilgan oʻn ikkita non bilan almashtirilgan. Xontaxtadan olingan nonlarni faqat ruhoniylar yeyishgan[1]. Muqaddas nonlar Egamizning huzurini bildiruvchi ramz boʻlib, Xudo Isroil xalqining qudrati va taʼminlovchisi ekanligidan ham darak berib turgan.

[1] Levilar 24:5-9

MUQADDAS RUH

XUDONING RUHI iborasiga qarang.

MUQADDAS XONA

Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning kiraverishidagi katta xonasi[1]. Muqaddas xonada oltindan yasalgan tutatqi qurbongohi, oltin chiroqpoya va muqaddas nonlar turadigan xontaxta bor edi. Muqaddas xonani Eng muqaddas xonadan katta parda ajratib turardi. Tavrotga koʻra, ruhoniy bir kunda ikki marta — ertalab va kechqurun Muqaddas xonaga kirib, oltin qurbongohda tutatqi tutatardi. Muqaddas xonaga faqat ruhoniylar kirishga haqli edilar. Yana ENG MUQADDAS XONA iborasiga qarang.

[1] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimiga qarang.

MUQADDAS XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

MUQADDAS CHODIR

Isroil xalqi Xudoga sajda qilishda ishlatgan chodir[1]. Isroil xalqi Sinay togʻida turganda, Xudo Musoga Muqaddas chodirni va uning hamma jihozlarini yasashni buyurib, ularning aniq namunasini koʻrsatgan[2]. Bu chodirni bir joydan ikkinchi joyga koʻchirish mumkin edi. Muqaddas chodir termini chodirning oʻziga nisbatan ham, uning atrofidagi maxsus toʻsiqlar bilan ajratilgan yerga nisbatan ham ishlatiladi. Muqaddas chodirning Eng muqaddas xonasida Ahd sandigʻi saqlangan. Bu chodir Uchrashuv chodiri deb ham atalgan. Isroil xalqi qurbonliklar keltirganda Xudo Oʻz xalqi bilan uchrashish uchun shu chodirda zohir boʻlar edi[3]. Keyinchalik shoh Sulaymon Xudoga atab, Quddusda Maʼbad qurdirdi.

Muqaddas Kitobda Muqaddas chodir baʼzan “muqaddas maskan” yoki “muqaddas makon” deb aytilgan. Ibroniylarga maktubda samodagi Chodir bir necha marta tilga olingan. Iso Masih mana shu samoviy Chodirning Eng muqaddas xonasida oliy ruhoniy boʻlib xizmat qilyapti[4].

[1] Muqaddas chodirning rasmi lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan.

[2] Chiqish 25:8-9, 26:1-37, 27:9-19

[3] Chiqish 29:42-43

[4] Ibroniylar 8:1-2, 9:11-12, 24

MOʻAB, MOʻAB XALQI, MOʻABLIKLAR

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, katta qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Moʻabni tuqqan edi[1]. Moʻab xalqi Moʻab yurtida yashardi. Bu yurt Oʻlik dengizning sharqidagi yassi tepalikda joylashgan boʻlib, yeri hosildor edi. Moʻab xalqi xudo Xamoʻshga sajda qilardi. Moʻab tili ibroniy tiliga yaqin edi. Ammo ular Isroil xalqining dushmani edilar. Isroil paygʻambarlari Moʻab xalqining ayanchli qismati haqida koʻp bashorat qilganlar[2]. Bobilliklar ularni qirib tashlagandan keyin, bu xalq nom–nishonsiz yoʻq boʻlib ketdi.

[1] Ibtido 19:30-38

[2] Ishayo 15-16–boblar, Yeremiyo 48–bob, Zafaniyo 2:8-11

MOʻLAX

Ommon xalqining xudosi[1]. Odamlar oʻz farzandlarini qurbonlik qilish orqali Moʻlaxga sajda qilar edilar. Xudoning qonunlarida bunday odat qatʼiyan man etilgan. Ammo Quddusga yaqin joydagi Xinnum soyligida hatto Isroil xalqi ham Moʻlaxga sajda qilib, farzandlarini qurbonlik qilgani kuzatilgan[2].

[1] 3 Shohlar 11:7

[2] Levilar 18:21, 20:2-5, Yeremiyo 32:35

NAJOT

Ibroniy va yunon matnlarida “najot” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “najot, qutqarmoq, xalos qilmoq, ozod qilmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Bu soʻzlar odamlarning va butun bir xalqning dushmanlardan yoki ularning hayotiga xavf solayotgan boshqa narsalardan xalos boʻlishini ifodalaydi.

Eski Ahdda birorta odam maʼlum bir vaziyatda boshqalarni xavf–xatardan qutqarganda “qutqaruvchi” deb atalgan[1]. Aksariyat hollarda esa “Qutqaruvchi, Xaloskor va Najotkor” degan nom Xudoning Oʻziga nisbatan ishlatilgan[2]. Isroil xalqi tarixidagi eng buyuk voqealardan biri ularning Misrdagi qullikdan ozod boʻlganidir. Xudo Muso orqali moʻjiza koʻrsatib, Oʻzining Qutqaruvchi ekanligini namoyon qilgan[3]. Xudo Isroil xalqini koʻp marotaba qutqargani uchun, ular, kelajakda Egamiz bizni barcha dushmanlardan va yovuzlikdan xalos qiladi, degan umidda oʻsha vaqtni intizorlik bilan kutganlar. Yana Eski Ahdda paygʻambarlar bashorat qilib, Xudo Oʻzining solih qulini yuboradi va insonlarni gunohlardan xalos qiladi, deb aytganlar. Bashoratlarga koʻra Xudoning bu sodiq quli paygʻambar Dovudning avlodidan kelib chiqardi[4].

Yangi Ahdda bayon qilinishicha, odamlar Iso Masihning oʻlimi va tirilishiga ishonish orqali gunohdan xalos boʻladilar[5]. Demak, har bir inson millati, irqi va madaniyatidan qatʼi nazar, najotga erishishi mumkin[6]. Bu najot odamning qilgan savob ishlariga bogʻliq emas. Odam faqatgina Xudoning marhamati va inoyati tufayli gunohlaridan forigʻ boʻlib, Iso Masih orqali abadiy hayotga ega boʻladi[7]. Iso Masihga imon keltirib, tavba qilgan har bir insonni Xudo kechiradi[8]. Shuning uchun Xudoning Oʻzi ham, Iso Masih ham “Najotkor” deb ataladi[9].

Iso Masihga imon keltirgan odam Xudo bilan yarashgani uchun bu dunyodayoq najotga erishgan deb hisoblanadi[10]. Najotga erishgan har bir insonning hayotida Muqaddas Ruh amal qiladi[11]. Najot uzluksiz bir jarayon boʻlib, unga erishgan har bir insonning fikrlashi va xulq–atvori oʻzgaradi va bunday inson oʻz hayotini Xudoni mamnun qilish niyatida yashaydi[12]. Masihiylar qiyomat kuni ham hukm qilinmaydilar[13]. Masihning xochdagi oʻlimi va tirilishi tufayli ular bu dunyoda ham, narigi dunyoda ham najotga egadirlar[14]. Shu sababdan imonlilar oʻlgandan keyin Xudo bilan birga jannatda boʻlishlariga qatʼiy ishonadilar[15].

[1] Hakamlar 3:9, 15, Naximiyo 9:27

[2] 2 Shohlar 22:2-3, 1 Solnomalar 16:35, Zabur 33:5-8, 18-20, 39:18, 77:35, Ishayo 43:3, 11, 49:26, Doniyor 6:27

[3] Chiqish 14:1-31, 15:1-21

[4] Ishayo 42:1-4, 52:13-53:12, Hizqiyol 37:23-25, Zakariyo 3:8-9 ga va MASIH soʻziga qarang.

[5] Matto 1:21, Luqo 2:10-11, 30-31, Havoriylar 4:11-12, Rimliklar 5:9-10

[6] Havoriylar 17:30-31, Rimliklar 1:16-17, 10:12-13

[7] Rimliklar 3:20-24, Efesliklar 2:8-9

[8] Havoriylar 2:38-39, 10:43, 16:30-31, Rimliklar 10:9-10

[9] Luqo 1:47, 69-70, 2:11, Havoriylar 5:31, Filippiliklar 3:20, 1 Timoʻtiy 1:1, 2:3, 2 Timoʻtiy 1:10, Titus 1:3-4

[10] Rimliklar 8:24, 29-30, Efesliklar 2:4-6, 2 Timoʻtiy 1:9

[11] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[12] 1 Butrus 2:1-3, 1 Korinfliklar 1:18

[13] Yuhanno 3:15-16, 36, 5:24, 6:40, 1 Yuhanno 4:15-17, 5:13, Rimliklar 8:1-2, Filippiliklar 1:28, Ibroniylar 9:27-28

[14] 1 Butrus 1:3-5, 2 Butrus 1:3-8, Titus 3:4-7

[15] Luqo 23:42-43, 2 Korinfliklar 5:1-2, 6-8, Filippiliklar 1:21-23, 1 Salonikaliklar 4:16-17, 5:9-10, Vahiy 22:3-5

NAZR

Odamlar Xudoga sajda qilib, oʻz ishonchini va hurmat–ehtiromini bildirish uchun beradigan narsa. Tavrot qonuni boʻyicha ikkita nazr turi boʻlib, bular quyidagilardir:

DON NAZRI

Don nazri aʼlo sifatli bugʻdoy unidan yoki turli tarzda tayyorlangan xamirturushsiz nondan iborat edi[1]. Bu nazrning bir qismi yoki hammasi qurbongohda kuydirilgan, kuydirilmagan qismi esa ruhoniylarga berilgan. Don nazri odatda boshqa biror qurbonlikka, misol uchun, kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilgan[2].

SHAROB NAZRI

Odatda sharob nazri kuydiriladigan yoki tinchlik qurbonligiga qoʻshib keltirilardi. Sharob nazri qurbongohga quyilganda va qurbonlik kuydirilganda, Xudoga yoqimli hid borardi[3].

[1] Levilar 2:1-16, 6:14-23

[2] QURBONLIK soʻziga qarang.

[3] Chiqish 29:40-41 ga va QURBONLIK soʻziga qarang.

NODON

AHMOQ, NODON soʻzlariga qarang.

OLIY KENGASH

Yangi Ahd davrida yahudiylarning siyosiy va diniy kengashi. Bu kengash bosh ruhoniylardan, Tavrot tafsirchilari hamda obroʻli odamlardan iborat edi. Oliy kengashning 70 ga yaqin aʼzosi bor edi. Oliy ruhoniy kengashning boshligʻi edi. Kengash aʼzolari yahudiylarning ijtimoiy, siyosiy va dinga oid masalalarini hal qilish huquqiga ega edilar, ammo Oliy kengash chiqargan muhim qarorlar Rim hukumati tomonidan tasdiqlanishi kerak edi. Masalan, Oliy kengash birortasini oʻlimga hukm qilishi mumkin edi, ammo faqatgina Rim hukumati mana shu hukmni ijro qila olardi. Yurtda tinchlikni saqlab turish uchun Oliy kengash yahudiylarning ham, Rim hukumatining ham manfaatini koʻzlar edi.

OLIY RUHONIY

RUHONIY soʻziga qarang.

OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

OLTIN XONTAXTA

Akas yogʻochidan yasalgan, usti oltin bilan qoplangan xontaxta. Bu xontaxta Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida turar edi. Muqaddas nonlar mana shu xontaxtaning ustiga qoʻyilar edi[1].

[1] Chiqish 25:23-30, 26:35

OMMON XALQI

Bu xalq Ibrohimning jiyani Lut naslidan edi. Lutga qizlari sharob berib, mast qilib qoʻygach, kenja qizi otasi yoniga kirib, otasidan homilador boʻlgan va oʻgʻli Banommini tuqqan edi[1]. Banommidan Ommon xalqi kelib chiqdi. Ommon xalqi xudo Moʻlaxga sajda qilgan. Ular Iordan daryosining sharqida yashaganlar. Ommon xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib, Filist xalqi bilan ittifoq tuzgan. Ommon yurtining poytaxti oʻsha davrda Ommon shahri boʻlib, hozirda Iordaniya mamlakatining poytaxtidir.

[1] Ibtido 19:30-38

OMOLEK XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Omolek xalqi koʻchmanchi xalq boʻlib, asosan Oʻlik dengizning janub va sharq tomonida yashagan. Isroil xalqi Misrdan chiqib kelayotganda, Omolek xalqi ularga hujum qilgan edi. Oʻshandan boshlab Omolek xalqi Isroil xalqining dushmani boʻlib qoldi[1]. Xudo Isroil xalqiga: “Omolek xalqini halok qilib, ularning nomini yer yuzidan oʻchiringlar”, deb amr bergan edi. Yahudo shohi Hizqiyo davridagina Isroil xalqi Xudoning bu amrini bajarib, Omolek xalqini qirib tashladi[2].

[1] Chiqish 17:8-16, Qonunlar 25:17-19, 1 Shohlar 15:2, 30:1-5

[2] 1 Solnomalar 4:43

ORAM

Bu nom Eski Ahdda oramiychada soʻzlashuvchi xalqlar yashaydigan bir nechta hududga nisbatan ishlatilgan. Bu hududlarning biri Furot daryosi boʻyida, hozirgi Suriya mamlakatining shimolida va hozirgi Turkiyaning janubi–sharqida edi. Ibrohim paygʻambar birmuncha vaqt aynan oʻsha hududda istiqomat qilgan, uning qarindoshlaridan baʼzilari oʻsha yerda yashab qolganlar. Furot daryosidan gʻarbga va janubga choʻzilgan, Kanʼon hududiga yaqin boʻlgan yerlarga nisbatan ham Oram nomi ishlatilib, Damashq shahri bu yerlarning markazi hisoblangan. Bu hududlarning hammasi Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin Suriya nomi bilan tanilgan. Yana SURIYA soʻziga qarang.

ORAMIYCHA

Ibroniychaga yaqin boʻlgan til. Davrlar oʻtgan sari bu til xalqaro tilga aylanib, hozirgi Yaqin Sharq deb ataladigan yerlarda savdo–sotiq, tijorat va ijtimoiy–siyosiy doiralarda ishlatiladigan til boʻlib qoldi. Ossuriyaning tub aholisi oramiy tilida soʻzlashardi. Shu sababdan, oramiy tili Ossuriya tomonidan bosib olingan yerlardagi xalqlarning, Ossuriya yurtida, keyinchalik esa Bobil va Fors yurtlarida yashagan ajnabiy asirlarning soʻzlashuv tiliga aylandi. Shuning uchun Eski Ahdning baʼzi bir qismlari oramiy tilida yozilgan[1]. Iso Masih davrida qadimgi Falastinda yashagan yahudiylar odatda oramiy tilida soʻzlashganlar. Yangi Ahdda oramiycha soʻzlar, iboralar va nomlar koʻp uchraydi, ammo ular asl matnda yunoncha harflar bilan yozilgan.

[1] jumladan, Ezra 4:8-6:18, 7:12-26, Doniyor 2:4-7:28

ORAMIYCHA MATN

Eski Ahdning eng qadimiy toʻliq ibroniycha qoʻlyozmasi Leningrad Kodeksidir. Bu qoʻlyozma taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan. Mazkur qoʻlyozmaning nashr qilingan nusxasi Bibliya Xebraika Stutgartensiya deb ataladi[1]. Eski Ahdning bu qoʻlyozmasidagi bir nechta parcha oramiy tilida yozilgan[2].

[1] IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

[2] ORAMIYCHA soʻziga qarang.

OSMON SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Bu ibora faqatgina Matto kitobida ishlatilgan boʻlib, “Xudoning Shohligi” maʼnosini bildiradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun XUDONING SHOHLIGI iborasiga qarang.

OSMON, SAMO

Muqaddas Kitobda bu soʻzlar ostida Xudo yaratgan osmon nazarda tutilgan[1]. Ammo osmon va samo soʻzlari koʻpincha Xudoning va farishtalarning maskanini ham bildiradi[2]. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Iso Masih osmondan tushgan va oʻlib tirilgandan keyin yana osmonga koʻtarilgan[3]. Oxiratda Iso osmondan kelib, oʻliklarni tiriltiradi[4]. Shu kuni Xudo solihlarga abadiy hayotni mukofot qilib beradi, ular Xudo bilan birga jannatda yashaydilar[5]. Bu dunyoda yashayotgan Isoning izdoshlari samoni haqiqiy vatan deb bilishlari[6], oʻsha vatanga koʻz tikib yashashlari kerak[7].

[1] Ibtido 1:6-8, 14-18

[2] Ayub 22:12, Zabur 10:4

[3] Yuhanno 3:13, 6:41-51, 14:2-3, 20:17, Luqo 24:50-51

[4] 1 Salonikaliklar 4:16-17

[5] Matto 5:12, 25:34, 46, 1 Butrus 1:4, 2 Korinfliklar 5:1-2, Filippiliklar 3:13-14, Ibroniylar 12:22-24, Vahiy 21:1-4, 22:1-5

[6] Filippiliklar 3:20

[7] Matto 6:20-21, Kolosaliklar 3:1-2, Ibroniylar 11:13-16

OSSURIYA

Qadimgi qudratli shohlik. Uning poytaxti Naynavo[1] hozirgi shimoliy Iroqda joylashgan edi. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldilar[2]. Ular Isroil xalqining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar[3]. Ossuriya shohi boshqa xalqlarni Isroil yurtiga majburlab koʻchirdi[4]. Isroil yurtida qolgan odamlar esa oʻsha ajnabiylar bilan quda–andachilik qildilar. Ularning avlodlari Yangi Ahdda aytib oʻtilgan Samariyaliklardir[5]. Miloddan oldingi 612 yilda ittifoqdosh dushman lashkarlari Bobil va Midiya boshchiligida Naynavoni vayron qildilar. Koʻp oʻtmay Ossuriya shohligi oʻz mustaqilligini yoʻqotdi.

[1] Nineviya nomi bilan ham maʼlum

[2] ISROIL soʻziga qarang.

[3] 4 Shohlar 17:1-6

[4] 4 Shohlar 17:24

[5] SAMARIYALIK soʻziga qarang.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARIZ XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Pariz xalqi Kanʼonning oʻrta qismidagi qirli joylarda yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

PAYGʻAMBAR

Xudoning xabarini odamlarga yetkazadigan inson. Eski ahd davrida Isroil xalqining paygʻambarlari xalqni gunohdan tavba qilishga va Xudoga yuz burishga daʼvat qilganlar. Baʼzan ular hatto hukmdorlarning va ajnabiy xalqlarning gunohlarini fosh qilib, ularni ham toʻgʻri yoʻldan yurishga chaqirganlar. Paygʻambarlar oʻz xabarlari orqali kelajakda sodir boʻladigan voqealar haqida bashorat qilganlar, odamlarga dalda berganlar va yuz beradigan falokatlardan xalqni ogohlantirganlar. Odatda ular xabarlarida turli ramziy obrazlardan foydalanganlar. Baʼzi paygʻambarlarning yozib qoldirilgan bashoratlari, vahiylari va xabarlari keyinchalik Eski Ahd tarkibiga kiritilib, bu bitiklar oʻsha paygʻambarlarning nomlari bilan atalgan. Yangi Ahd davrida Xudo baʼzi masihiylarni paygʻambarlik xizmatiga tayinlagan[1]. Bu paygʻambarlar imonlilarga Xudoning soʻzini yetkazganlar[2]. Baʼzan ular Muqaddas Ruh ilhomi bilan bashorat ham qilganlar[3]. Muqaddas Kitobda soxta paygʻambarlar haqida ham aytib oʻtilgan. Ular Xudodan xabar keltiryapmiz, deb odamlarni aldab, yoʻldan urganlar.

[1] 1 Korinfliklar 12:28, Efesliklar 4:11-12

[2] 1 Korinfliklar 14:1-5, 29-33

[3] Havoriylar 11:27-28, 21:10-11

POKLANISH KUNI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

PURIM BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

QADIMIY LOTINCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY SURYONIYCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QADIMIY YUNONCHA TARJIMA

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QAROL

Xizmatkorning bir turi boʻlib, shoh tomonidan majburiy xizmatga olingan, iqtisodiy jihatdan shohga qaram boʻlgan shaxs.

QODIR XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QONUN

Ushbu tarjimada “qonun” yoki “qonunlar” soʻzlari koʻpincha Xudoning Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonun–qoidalariga ishora qiladi. Bu qonun–qoidalar Tavrotda yozilgan. Qonunlarda Xudoning Isroil xalqi bilan tuzgan ahd shartlari va qoidalari qayd etilgan.

Qonunlar oʻnta amr bilan boshlangan[1]. Bu amrlarni Xudo Oʻz qoʻli bilan ikki tosh lavhaga yozgan. Bu lavhalar Ahd sandigʻida saqlangan[2]. Qonunlarning toʻliq majmuasi Isroil xalqining diniy va ijtimoiy hayotiga oid koʻplab batafsil qoidalarni oʻz ichiga olgan. Xudoga sajda qilish, qurbonliklar va nazrlar keltirish, poklik, Shabbat kuniga rioya qilish, bayramlarni nishonlash, vorislik, yoʻqolgan yoki oʻgʻirlangan narsalar, halol va harom jonivorlar, axloqiy hayotga oid yoʻl–yoʻriqlar va qoidalar shular jumlasidandir.

Isroil xalqi qonunlarni bajarish orqali Xudoga boʻlgan sadoqatini yaqqol koʻrsatardi[3]. Iso Masih, barcha qonunlar “Egangiz Xudoni butun qalbingiz bilan, jonu dilingiz bilan, butun ongingiz bilan seving” va “Oʻzgani oʻzingizni sevganday seving” degan amrlarda mujassamdir, deb aytgan[4]. Qonunlar Xudoning ezgulik va solihlik mezoni boʻlib xizmat qiladi, insonning gunohkor ekanligini ochiq–oydin koʻrsatadi[5].

[1] Chiqish 20:1-17

[2] Chiqish 25:16, 34:1, 28

[3] Qonunlar 7:7-15, 8:1-20

[4] Matto 22:35-40, Luqo 10:25-37

[5] Rimliklar 7:7-13

QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

QUDDUS

Quddus Oʻrta yer dengizidan qariyb 50 kilometr sharqda, togʻ tizmasida joylashgan. Ilgari bu shahar togʻdagi qalʼa boʻlgan, keyinchalik esa kengayib, atrofdagi qirlar va vodiylarni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 1000 yilda shoh Dovud Quddusni bosib olgandan keyin shahar Isroil xalqi uchun siyosiy va diniy markazga aylangan.

Qadimda Quddus shahrining nomi Salim edi. Salim shohi va ruhoniysi Maliksidiq Ibrohim bilan uchrashib, uni duo qilgan[1]. Keyinroq Xudo Ibrohimga oʻgʻli Isʼhoqni shu shaharga yaqin joyda qurbonlik qilishni buyurgan[2]. Isroil xalqi Kanʼon yurtini bosib olgandan keyin Quddusni qoʻlga kiritgan, ammo shaharning tub aholisi — Yobus xalqi u yerda yashab qolavergan[3]. Dovud barcha Isroil qabilalarining shohi boʻlgandan keyin Yobuslarning qalʼasini, yaʼni Quddusni[4] qoʻlga kiritgan va uni oʻz shohligining poytaxti qilgan[5]. Dovud Ahd sandigʻini Quddusga keltirgan va Quddus Ahd sandigʻining doimiy maskani boʻlib qolgan[6]. Dovud Quddusda Xudoga atab Maʼbad qurmoqchi boʻlgan, ammo Maʼbadni Dovud emas, balki uning oʻgʻli shoh Sulaymon qurgan[7].

Miloddan oldingi 586 yilda Quddusni Bobil qoʻshini bosib olgan. Shahardagi binolar va Maʼbad talon–taroj qilinib, ularga oʻt qoʻyilgan, shahar devorlari buzilgan, aholisi esa asirlikka olib ketilgan[8]. Miloddan oldingi 538 yilda, Fors imperiyasi hukmronligi davrida yahudiylarga oʻz vataniga qaytishga va Maʼbadni qayta qurishga ijozat berilgan[9]. Miloddan oldingi 445 yilda Fors shohi amaldori Naximiyo Quddusga borib, shahar devorlarining qurilishiga boshchilik qilgan. Miloddan oldingi 332 yilda Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandar Zulqarnaynga taslim boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilga qadar, taxminan 100 yil davomida Quddus shahri mustaqil yahudiy davlatining poytaxti boʻlgan. Miloddan oldingi 63 yilda esa bu yurt Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan va unga qaram boʻlib qolgan.

Iso Masih, yahudiy urf–odatlariga koʻra, belgilangan diniy bayramlar paytida Quddusni ziyorat qilgani borardi[10]. U Quddusda Fisih bayrami ayyomida qoʻlga olingan va oʻlimga hukm qilinib, xochga mixlangan. Iso Masih oʻlikdan tirilgandan keyin Quddusda shogirdlariga zohir boʻlgan. Iso ularga, Xudo sizlarni Muqaddas Ruhga choʻmdirmaguncha Quddusda qolinglar, deb buyurgan[11]. Isoning izdoshlari birinchi marta Quddusda quvgʻin qilinganlar[12]. Milodiy 66 yilda Yahudiya viloyatining aholisi Rim hukumatiga qarshi isyon koʻtargan. Milodiy 70 yilda Rimliklar Titus boshchiligida Quddusni yana qoʻlga kiritib, shaharni va Maʼbadni yer bilan yakson qilganlar. Shunday qilib, Isoning bashorati amalga oshgan[13].

Samoviy Quddus deganda Xudoning samodagi maskani nazarda tutiladi, kelajakda esa bu maskan yer yuzida boʻladi[14].

[1] Ibtido 14:17-20, Ibroniylar 7:1-2

[2] Ibtido 22:1-2 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

[3] Hakamlar 1:21

[4] SION soʻziga qarang.

[5] 2 Shohlar 5:6-7

[6] 2 Shohlar 6:1-19

[7] 2 Shohlar 7:1-17, 3 Shohlar 5:1-6:38

[8] 4 Shohlar 25:8-17, 2 Solnomalar 36:13-21

[9] Ezra 1:1-11

[10] Luqo 2:41-42, Yuhanno 4:45, 7:2-4, 10, 10:22-23

[11] Havoriylar 1:3-5, 2:1-13

[12] Havoriylar 8:1-3

[13] Luqo 19:41-44, 21:5-6

[14] Ibroniylar 12:22, Vahiy 21:2-3

QUMRON QOʻLYOZMALARI

IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

QURBONGOH

Toshdan yoki loydan qurilgan maxsus joy. Qadimda odamlar qurbongohlarda nazrlar va qurbonliklar kuydirganlar, tutatqi tutatganlar. Qurbongoh muqaddas hisoblangan.

Muqaddas Kitobning koʻp oʻrinlarida “qurbongoh” soʻzi Muqaddas chodirning hovlisidagi, keyinchalik esa Maʼbadning hovlisidagi bronza qurbongohga nisbatan ishlatilgan. Ruhoniylar Isroil xalqi uchun har xil qurbonliklar va nazrlar kuydirishda bronza qurbongohdan foydalanganlar.

BRONZA QURBONGOH, QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

Bronzadan yasalgan bu qurbongoh Muqaddas chodirning hovlisida, keyinchalik esa Maʼbad hovlisida oʻrnashtirilgan edi.

TUTATQI QURBONGOHI, OLTIN TUTATQI QURBONGOHI

Akas yogʻochidan yasalgan, usti toza oltin bilan qoplangan qurbongoh. Bu qurbongoh Muqaddas chodirning, keyinchalik esa Maʼbadning Eng muqaddas xonasi oldida oʻrnashtirilgan edi. Ruhoniylar bu qurbongoh ustida Isroil xalqi uchun tutatqi tutatardilar.

QURBONLIK

Xudoga sajda qilish uchun buqa, qoʻzi, echki, kaptar yoki musicha kabi jonivorlar qurbonlik qilinardi. Jonivor soʻyilgandan keyin, uning bir qismi Xudoga yoqimli hid boʻlishi uchun nazr sifatida qurbongohda kuydirilgan. Qolgan qismi esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Isroil xalqi Xudoga shukrona aytish, Xudodan marhamat va baraka tilash, gunohlari uchun kechirim soʻrash maqsadida qurbonliklar keltirgan. Eski Ahdda aytib oʻtilgan beshta qurbonlik turi quyidagicha:

KUYDIRILADIGAN QURBONLIK, KUYDIRILADIGAN NAZR

Bu turdagi qurbonlikning hamma aʼzolari qurbongohda batamom kuydirilgan. Bunday qurbonlikni keltirishdan asosiy maqsad — qurbonlikni kuydirganda chiqayotgan hid bilan Xudoni mamnun qilish edi. Levilar 1:1-17, 6:8-13 ga qarang.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

Bu turdagi qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa ruhoniylarga berilgan yoki sajda qiluvchilar tomonidan yeyilgan. Xudoga shukrona tariqasida yoki Undan yordam, marhamat va baraka soʻrab keltirilgan bu qurbonlik turi boshqa qurbonliklarga qaraganda koʻp qilingan. Koʻpincha Eski Ahdning ibroniycha matnida “tinchlik qurbonligi” iborasi “qurbonlik” soʻzi bilan ifodalangan. Levilar 3:1-17, 7:11-21 ga qarang.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

Tinchlik qurbonligi va tinchlik nazri shu nomlar bilan ham atalgan. Levilar 7:11-15 ga qarang.

GUNOH QURBONLIGI

Bu turdagi qurbonlikni birortasi bilmay qilgan gunohi uchun Xudodan kechirim soʻrab keltirgan. Bulgʻangan odamni poklash uchun keltiriladigan bu qurbonlik poklanish marosimining bir qismi edi. Qurbonlikning qoni bir necha usul bilan poklanish marosimida ishlatilgan. Qurbonlikning bir qismi qurbongohda kuydirilgan, qolgani esa yo ruhoniylarga berilgan yoki qarorgoh tashqarisida halol joyda kuydirib yuborilgan. Levilar 4:1-5:13, 6:24-30 ga qarang.

AYB QURBONLIGI

Gunoh qurbonligining maxsus turi. Biror odam boshqasini aldaganda, oʻgʻrilik qilganda yoki boshqa birovga moddiy zarar yetkazganda ayb qurbonligini keltirgan. Birortasi Xudoga bagʻishlangan narsani oʻzlashtirib olganda ham ayb qurbonligini keltirishi kerak edi. Aybdor odam bu qurbonlikni keltirish bilan birga, oʻgʻirlagan yoki zarar yetkazgan narsaning toʻliq narxini, buning ustiga oʻsha narsa qiymatining 20 foizini jarima sifatida toʻlagan. Levilar 5:14-6:7, 7:1-10 ga qarang.

QURBONLIK KUYDIRILADIGAN QURBONGOH

QURBONGOH soʻziga qarang.

QUROLBARDOR

Qadimda lashkarboshining qurollarini koʻtarib yuruvchi jangchi.

QURʼA

Qurʼa tashlashda yogʻoch boʻlaklari yoki toshlar ishlatilgan boʻlib, shu orqali Xudoning xohish–irodasi aniqlangan. Baʼzan odamlar qurʼa tashlab, Xudodan biror ishni qanday yoki qachon qilish kerakligini soʻrashgan.

QUTLUGʻ KECHA

Iso Masih Oʻz oʻlimidan oldin shogirdlari bilan birga Fisih taomini tanovul qilgan[1]. Oʻsha kecha Iso shogirdlariga, sizlar birga taom tanovul qilganingizda, Meni xotirlanglar, deb buyurgan. Iso Masihning izdoshlari Uning bu amriga itoat etib, tez–tez yigʻilib turardilar va birgalikda taom tanovul qilardilar. Ular taomni tanovul qilganlarida, Iso buyurganday non sindirib yerdilar va sharobdan ichardilar[2]. Shu tarzda ular Iso Masihga oʻz ehtiromini koʻrsatib, Iso ularning gunohlari uchun qurbon boʻlganiga ishonganlarini tasdiqlar edilar[3], Iso Oʻz sevgisini qanday namoyon qilganini xotirlar edilar. Iso ularni qanday sevgan boʻlsa, shogirdlar ham bir–birlarini shunday sevishlari kerak edi[4].

[1] Luqo 22:14-20

[2] Havoriylar 2:42, 46, 20:7

[3] 1 Korinfliklar 10:16-17, 21, 11:17-34

[4] Yuhanno 15:9-17

QOʻL TEGIRMON

Ikkita yassi tosh. Bu toshlar yordamida don yanchilib, un qilinar edi. Ustki tosh odatda dumaloq boʻlib, oʻrtasida teshigi bor edi. Shu teshikdan don solinardi. Ustki toshning dastasi boʻlgan. Shu dastadan ushlab, ustki toshni ostki tosh ustida yurgʻizganlar.

QOʻZI

Qadimda qoʻzi va boshqa halol hayvonlar Xudoga qurbonlik qilingan[1]. Tavrotga koʻra, Isroil xalqi Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda qurbonliklar keltirishi kerak edi. Ular har kuni ertalab va kechqurun, yangi oy chiqqanda va belgilangan bayramlarda qoʻzilarni qurbonlik qilardilar[2]. Har yili nishonlanadigan Fisih bayramida hamma oʻz uyida olovda pishirilgan qoʻzi goʻshtini isteʼmol qilardi[3]. Shunday qilib, ular Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini eslashardi[4]. Odamlar har qanday nopoklikdan tozalanish uchun oʻtkaziladigan poklanish marosimlarida ham qoʻzilarni qurbonlik qilishardi[5].

Ishayo paygʻambar odamzodning gunohini oʻz boʻyniga oladigan Xudoning quli haqida bashorat qilgan. Xudoning bu quli boʻgʻizlanishga olib ketilayotgan qurbonlik qoʻzisiga oʻxshatilgan[6]. Yahyo paygʻambar Iso Masihni butun dunyoni gunohlardan poklaydigan Xudoning Qoʻzisi deb ataydi[7]. Iso Masih Fisih bayrami ayyomida xochga mixlangan. Bir necha yillar oʻtib Pavlus, Iso Masih bizning Fisih qurbonligimiz boʻldi, deb taʼlim bergan[8]. Vahiy kitobida Iso Masih boʻgʻizlangan Qoʻzi kabi tasvirlangan[9]. Oʻsha Qoʻzi Xudoning dushmanlari ustidan gʻolib chiqadi va Xudo bilan birga abadiy hukmronlik qiladi[10].

[1] Ibtido 4:4, 15:9, 22:7

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun QURBONLIK va BAYRAMLAR soʻzlariga qarang.

[3] Chiqish 12:1-13

[4] Chiqish 12:26-27

[5] Levilar 12:6-7, 14:10-14, 19-20

[6] Ishayo 53:6-7

[7] Yuhanno 1:29, 36

[8] 1 Korinfliklar 5:7

[9] Vahiy 5:6-14, 7:9-17

[10] Vahiy 17:14, 21:22-27, 22:1-5

RABBIMIZ ISONI XOTIRLASH UCHUN NON SINDIRISH

QUTLUGʻ KECHA iborasiga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

ROMLAR

Muqaddas chodirning maxsus yasalgan qismlari. Kumush tagliklarga oʻrnatilgan romlar tik qilib, yonma–yon qoʻyilardi. Chodirning ikki yon devori va orqa devori shu romlardan iborat boʻlgan.

RUHONIY

Diniy xizmat va marosimlarni oʻtkazish uchun maxsus tayyorlangan kishi. Qadimgi Isroilda Tavrotga koʻra, ruhoniy Levi qabilasidan, Musoning akasi Horun avlodidan boʻlishi shart edi. Ruhoniylar Muqaddas chodirda, keyinchalik Quddusdagi Maʼbadda xizmat qilganlar. Ular sajda qilishda bosh boʻlardilar, qurbonliklar keltirardilar, diniy rasm–rusum va marosimlar oʻtkazardilar. Ruhoniylarga xizmatda levilar yordam berardilar[1]. Muqaddas chodirning Muqaddas xonasiga, keyinchalik esa Maʼbadning Muqaddas xonasiga faqatgina ruhoniylar kirishga haqli edilar. Ruhoniylarga Isroilda yer ulush qilib berilmagan edi. Tavrotga koʻra, ular keltirilgan qurbonliklardan ulush olib, kundalik ehtiyojlarini qondirishardi[2]. Ruhoniylarga odamlar orasidagi kelishmovchiliklarni hal qilish va Xudoning qonun–qoidalarini xalqqa oʻrgatish vazifasi topshirilgan edi.

OLIY RUHONIY

Isroil xalqining eng muhim va eng yuqori lavozimdagi ruhoniysi. Oliy ruhoniy oʻz vazifasini ado etish uchun maxsus liboslar kiygan. Bu liboslar efod, rido, naqshli koʻylak, salla, belbogʻ va oʻn ikkita qimmatbaho tosh qadalgan koʻkrakpechdan iborat edi[3]. Oliy ruhoniy bir yilda bir marta — Poklanish kunida oʻzining eng muhim vazifasini bajargan. Oʻsha kuni oliy ruhoniy Muqaddas chodirning, keyinchalik Maʼbadning Eng muqaddas xonasiga kirgan. Bu xonada u oʻzini va Isroil xalqini gunohdan poklash marosimini oʻtkazgan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun BAYRAMLAR soʻzi ostida berilgan POKLANISH KUNI iborasiga qarang.

[1] LEVI, LEVILAR soʻzlariga qarang.

[2] Sahroda 18:8-20

[3] Chiqish 28–bob va Levilar 8:6-9

ROʻZA TUTISH

Muqaddas Kitobda roʻza muhim ahamiyatga egadir. Inson ilojsiz vaziyatlarga tushib qolganda, savob uchun emas, balki toat–ibodatga berilib, Xudoning madadiga muhtojligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutadi. Insonning hayotida jiddiy muammolar paydo boʻlganda ovqat yeyish kabi jismoniy ehtiyojlar ahamiyatsiz boʻlib koʻrinadi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqi gunohlaridan tavba qilganini koʻrsatish uchun Poklanish kuni roʻza tutishi kerak edi[1]. Shuningdek, Isroil xalqi Bobilda surgunda boʻlganda ham, surgundan keyingi davrlarda ham qaygʻuli voqealarni xotirlash maqsadida har yili roʻza tutgan. Maʼbadning vayron qilinganini xotirlab roʻza tutganlari buning bir misolidir[2].

Belgilangan roʻzalardan tashqari, Isroil xalqi boshqa holatlarda ham roʻza tutgan. Masalan, birortasi yaqin odamining oʻlimidan keyin oʻz qaygʻusini ifoda etish[3], mushkul vaziyatda Xudodan yordam soʻrash[4], oʻz gunohidan tavba qilganini yoki boshqalarga hamdardligini koʻrsatish maqsadida roʻza tutgan[5]. Roʻza odatda ibodat bilan bogʻliq boʻlib, Xudodan yoʻl–yoʻriq olish va madad tilash uchun[6], birovning mushkulini oson qilish uchun tutilardi[7]. Isroil xalqi orasida, roʻza tutgan odam Xudodan albatta javob oladi, degan qarash keng tarqala boshlagan edi[8]. Ammo Eski Ahd davridagi paygʻambarlar bu qarashning mutlaqo notoʻgʻri ekanini aytganlar. Ularning taʼkidlashicha, odam roʻzani xudbin niyatda tutishi kerak emas, aksincha roʻza paytida insonning oʻy–xayoli va xatti–harakatlari Xudoga manzur boʻlishi shart[9].

Yangi Ahd davrida yahudiy din arboblari va ularning shogirdlari haftada ikki martadan roʻza tutishgan. Ammo Iso Masihning shogirdlari Uning yer yuzidagi xizmati paytida roʻza tutmaganlar, Iso osmonga koʻtarilgandan keyin esa roʻza tutadigan boʻldilar[10]. Iso Masihning taʼlimoti boʻyicha, odam boshqalarning eʼtiborini oʻziga jalb qilmasdan roʻza tutishi kerak[11].

[1] Levilar 16:29-31, 23:26-29

[2] Zakariyo 7:3-5, 8:19 oyatlarga va Zakariyo 8:19 izohiga qarang.

[3] 2 Shohlar 1:12

[4] Naximiyo 1:4, Ester 4:3

[5] 1 Shohlar 7:6, Ezra 10:6, Naximiyo 9:1-2, Doniyor 9:3-4, Yunus 3:5-8

[6] 2 Shohlar 12:15-23, 2 Solnomalar 20:3-4, Ezra 8:21-23

[7] Ester 4:15-17, Zabur 34:13

[8] Ishayo 58:3

[9] Ishayo 58:3-12, Yeremiyo 14:10-12

[10] Mark 2:18-20, Havoriylar 13:2-3, 14:23

[11] Matto 6:16-18

SADDUQIY

Iso Masih davrida yahudiylarning muhim bir diniy mazhabi. Bu mazhab asosan ruhoniylardan va zodagonlardan iborat edi. Sadduqiylar katta siyosiy kuchga ega boʻlib, Maʼbad maʼmuriyatiga ham hukmini oʻtkazardilar. Oliy kengash aʼzolarining koʻpchiligi Sadduqiylardan edi. Farziylardan farqli ravishda, ular ogʻzaki tarqalgan urf–odatlarni qabul qilmasdilar, faqat Tavrotda yozilgan qonun–qoidalarga rioya qilardilar, oʻliklarning tirilishiga ham ishonmas edilar. Iso bilan Sadduqiylar orasida koʻp kelishmovchiliklar boʻlgan.

SAMARIYA

Miloddan oldingi 885-874 yillarda hukmronlik qilgan shoh Omri davridan boshlab, Samariya Isroilning, yaʼni shimoliy shohlikning[1] poytaxti boʻldi[2]. Eski Ahdda baʼzan Samariya degan nom Isroil shohligi oʻrnida ham ishlatilgan[3]. Yangi Ahdda esa bu nom ostida Iordan daryosining gʻarbidagi, Jaliladan janubdagi yerlar nazarda tutilgan. Samariya Rim imperiyasining Yahudiya viloyati hududida edi.

[1] ISROIL soʻziga qarang.

[2] 3 Shohlar 16:23-24

[3] 3 Shohlar 13:32, 4 Shohlar 17:24

SAMARIYALIK

Yangi Ahd davrida Samariyada tugʻilgan odam[1]. Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriyaliklar Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib olgandan keyin aholisining aksariyat qismini asir qilib olib ketdilar. Samariya hududiga esa ajnabiy xalqlar majburan koʻchirildi[2]. Bir necha asrlardan keyin yunonlar ham bu joylarga oʻrnashib olganlar. Shuning uchun Rim imperiyasi davrida Samariya aholisining etnik tarkibi aralash boʻlgan. Samariyaliklar va yahudiylar orasida adovat bor edi. Samariyaliklar faqatgina oʻzlarining Tavrotini Xudo yuborgan muqaddas bitik deb bilardilar. Ularning Tavrot nusxasi yahudiylarning Tavrotidan farq qilar edi. Samariyaliklar Xudoga Quddusda emas, balki Garizim togʻida sajda qilganlar[3]. Ular taxminan miloddan oldingi 400 yilda Garizim togʻida maʼbad qurganlar. Bu maʼbad taxminan miloddan oldingi 128 yilda yahudiylar tomonidan vayron qilingan. Buning oqibatida yahudiylar va Samariyaliklar orasidagi adovat yanada kuchaygan.

[1] SAMARIYA soʻziga qarang.

[2] 4 Shohlar 17:1-6, 24-41

[3] Yuhanno 4:20 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

SAMO

OSMON, SAMO soʻzlariga qarang.

SAMOVIY XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SANDIQ

AHD SANDIGʻI iborasiga qarang.

SANDIQNING QOPQOGʻI

AHD SANDIGʻINING QOPQOGʻI iborasiga qarang.

SARDOBA

Yomgʻir suvini toʻplash va saqlash uchun barpo qilingan sunʼiy hovuz. Chuqur qazilgandan keyin chuqurning hamma yogʻiga toshlar zich qilib terib chiqilardi, toshlar usti suvalib, shu tariqa sardobalar yasalardi. Bundan tashqari, sardobalar katta qoyalarni oʻyib ham yasalardi.

SARVARI OLAM

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

SEVMOQ

Ibroniy va yunon matnlarida “sevgi” tushunchasini ifodalaydigan bir nechta soʻz ishlatilgan boʻlib, ular mazkur tarjimada “sevgi, muhabbat, sevmoq, yaxshi koʻrmoq” kabi soʻzlar bilan berilgan. Muqaddas Kitobda bu soʻzlar nafaqat odamlarning oʻzaro munosabatini, balki ularning Xudo bilan boʻlgan yaqin munosabatini koʻrsatish uchun ham ishlatilgan. Odatda oʻzaro munosabat oʻrnatib, ahd[1] tuzgan ikki tomon bir–biriga nisbatan sadoqatli va iltifotli boʻlishi talab etiladi.

Eski Ahdda buning eng yorqin misoli Xudoning Isroil xalqi bilan boʻlgan munosabatidir. Isroil xalqi Xudoning sevgisini qozonmagan boʻlsa ham, Xudo ularni qanchalik sevishini koʻrsatish uchun ular bilan ahd tuzishga qaror qilgan[2]. Bu ahdning shartiga koʻra, Isroil xalqi Egasi Xudoni butun qalbi bilan, jonu dili bilan, butun vujudi bilan sevishi va Uning amrlarini bajarishi kerak edi[3]. Oʻsha amrlardan birida aytilishi boʻyicha inson oʻzgani oʻzini sevganday sevishi kerak[4].

Iso Masih Xudoni va boshqalarni sevish haqidagi amrlarni Tavrotning eng muhim amrlari deb hisoblagan[5]. U Oʻz shogirdlariga, bir–biringizni sevinglar, amrlarimga amal qilinglar, deb buyurgan[6]. Isoning Oʻzi ham samoviy Otasini qanchalik sevishini koʻrsatish uchun Uning amrlarini toʻliq bajargan[7].

Xudo butun odamzodga boʻlgan sevgisini koʻrsatish maqsadida bu dunyoga Oʻzining yagona Oʻgʻli Iso Masihni yuborgan edi. Iso Masih odamzodning gunohi uchun qurbon boʻldi. Isoga ishongan har bir inson gunohlaridan butunlay poklanadi va abadiy hayotga ega boʻladi[8]. Xudo sevgi manbai boʻlgani uchun Unga ishonganlar ham Xudodan namuna olib, bir–birlarini yaxshi koʻrishlari kerak[9].

[1] AHD soʻziga qarang.

[2] Qonunlar 7:6-9

[3] Qonunlar 6:5, 11:1

[4] Levilar 19:18

[5] Mark 12:28-34

[6] Yuhanno 13:34-35, 14:15, 21-24, 15:12, 17

[7] Yuhanno 14:31, 15:9-10

[8] Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 4:9-10, Rimliklar 5:8

[9] 1 Yuhanno 4:7-8, 11-12, 16, 19-21

SIDON

FINIKIYA soʻziga qarang.

SINAGOGA

Yahudiylar toat–ibodat qilishlari, Muqaddas bitiklarni oʻqib–oʻrganishlari va diniy taʼlim olishlari uchun yigʻiladigan joy, ibodatxona. Sinagogalarda qurbonliklar keltirilmagan, qurbonliklar faqat Quddusdagi Maʼbadda keltirilar edi.

SION

Shoh Dovud Yobus xalqidan tortib olgan Quddusning bir qismi Sion qalʼasi deb atalardi[1]. Bu joy Dovud qalʼasi deb nom oldi. Keyinchalik esa Maʼbad qurilgan tepalik Sion togʻi deb ataladigan boʻldi. Eski Ahddagi sheʼriy parchalarda va paygʻambarlar bitiklarida Sion soʻzi koʻpincha Quddus shahriga yoki Xudoning xalqiga nisbatan ishlatilgan.

[1] 2 Shohlar 5:6-9

SIPOH

Qadimda shohning lashkari safida xizmat qilgan jangchi.

SOVURISH, SHOPIRISH

SOVUT

Tanani nayza, qilich yoki oʻq zarbidan saqlash uchun kiyiladigan zirhli harbiy kiyim. Sovutlar odatda hayvon terisidan qilingan, ammo baʼzan temir va bronzadan ishlangan. Temir va bronza sovutlar juda qimmat boʻlgan. Kamonkashlar va aravakashlar jang paytida himoyalanish maqsadida sovut kiyganlar, chunki ularning qoʻllari band boʻlgani uchun qalqon koʻtara olmasdilar. Baʼzan jang otlariga ham sovut kiydirilgan.

SOYLIK

Ikki adir oraligʻidagi pastlik. Yaqin Sharqda baʼzi soyliklar vodiy kabi keng, baʼzilari esa jar kabi chuqur va tor boʻladi. Yogʻingarchilik mavsumida soylikda suv oqadi, boshqa paytlarda esa suvi qurib qoladi.

SURGUN

Bu soʻz ostida odatda Isroil va Yahudo shohliklari dushmanlar tomonidan bosib olinib, aholisining aksariyat qismi boshqa yurtga surgun qilingan davr nazarda tutiladi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Isroil va Yahudo xalqlari Xudoning hukmi oqibatida surgun qilinganlar, chunki ular Xudoning Muso orqali tuzgan ahdiga sodiq boʻlmagan edilar[1].

Miloddan oldingi 722 yilda Ossuriya Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni bosib oldi. Ossuriyaliklar Isroil poytaxti Samariyani qoʻlga kiritgandan keyin yurt aholisining aksariyatini Ossuriyaning turli hududlariga asir qilib olib ketdilar[2]. Isroil yurtiga esa ajnabiy xalqlarni majburlab koʻchirdilar[3].

Miloddan oldingi 605 yildan boshlab, Bobilliklar Yahudoga, yaʼni janubiy shohlikka qayta–qayta hujum qildilar. Bu hujumlar oqibatida ular baʼzi yahudiylarni Bobilga asirlikka olib ketdilar. Doniyor paygʻambar deb tanilgan yosh yigit ham mana shu asirlar orasida edi[4]. Nihoyat, miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo poytaxti Quddusni qoʻlga kiritib, uni vayron qildilar[5]. Yurt aholisining aksariyatini asir qilib olib ketdilar[6]. Asirga olinmagan yahudiylar Misrga qochib bordilar[7].

Yahudiylar Bobil surgunida boʻlganlarida ham oʻzlariga uy qurganlar, tijorat va dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Ular oʻz diniy urf–odatlariga rioya qilgan holda, milliy oʻzligini saqlab qolganlar. Doniyor va Hizqiyol paygʻambarlar mana shu surgun davrida faoliyat koʻrsatganlar. Keyinchalik Yahudo yurti Forslar hukmronligi ostida boʻlganda, yahudiylardan baʼzilari Zarubabel va Ezra boshchiligida Yahudoga qaytib borganlar va Quddusda Maʼbadni qayta qurishni boshlaganlar[8]. Oradan yillar oʻtib, Fors shohi xizmatidagi yahudiy amaldori Naximiyo ham Yahudoga qaytgan va Quddus devorlarini qayta qurish ishlariga boshchilik qilgan[9].

Koʻp yahudiylar ona yurtlaridan uzoqda yashashda davom etaverganlar. Jumladan, Ester kitobida Fors shohligida yashagan yahudiylar toʻgʻrisida hikoya qilingan. Bu voqealar miloddan oldingi beshinchi asrda Fors shohligining poytaxti Shushanda boʻlib oʻtgan. Bobil va Misrdagi Iskandariya shaharlari uzoq yillar davomida yahudiylarning diniy taʼlim markazlari boʻlib xizmat qilgan.

[1] 4 Shohlar 17:7-23, 24:1-4, 2 Solnomalar 36:13-21, Yeremiyo 25:1-11

[2] 4 Shohlar 17:5-6

[3] 4 Shohlar 17:24

[4] Doniyor 1:1-6

[5] 4 Shohlar 24:20-25:17, Yeremiyo 52:1-16

[6] 4 Shohlar 24:13-16, 25:11-12, 2 Solnomalar 36:20, Yeremiyo 52:15, 28-30

[7] 4 Shohlar 25:25-26, Yeremiyo 43:1-7

[8] Ezra 1:1-5, 2:1-2, 70, 7:1-7

[9] Naximiyo 1:1-6:16

SURIYA

Muqaddas Kitobda Furot daryosining gʻarb tomonidagi hududga nisbatan ishlatilgan nom. Bu yerlar hozirgi Suriya mamlakatining bir qismini, Turkiyaning janubi–sharq tomonini va Livanni oʻz ichiga olgan. Miloddan oldingi 332 yilda Iskandar Zulqarnayn bu yerlarni bosib olgan edi. Iskandarning oʻlimidan keyin Suriyada yunonlar sulolasi hukmronlik qilgan. Miloddan oldingi 64 yilda Suriya Rim imperiyasi tomonidan bosib olingan. Yunon va Rim hukmronliklari davrida Suriyaning poytaxti Antioxiya shahri boʻlgan. Bu shahar hozirgi Turkiya mamlakatining Antakiya shahriga yaqin edi. Suriyaning yunonlar istilosidan oldingi tarixi haqida toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun ORAM soʻziga qarang.

SUVGA CHOʻMDIRMOQ, SUVGA CHOʻMDIRILMOQ

Muhim diniy marosimlardan biri boʻlib, bu marosim orqali inson oʻzini Xudoga bagʻishlaganini koʻrsatardi. Tavrot qonunlari boʻyicha, inson nopoklikdan tozalanish uchun suv bilan yuvinib, poklanish marosimini oʻtkazar edi[1]. Keyinchalik, Iso Masih davrida Yahyo paygʻambar odamlarni suvga choʻmdirilishga daʼvat etgan. Bu suvga choʻmdirilish marosimi, insonning gunohdan yuz oʻgirganini va hayotini Xudoga bagʻishlab, Unga itoatkorlik bilan yashashga qaror qilganini bildiradi. Iso Xudoning irodasini toʻla bajarish uchun Yahyo tomonidan suvga choʻmdirilgan[2]. Iso butun yurt boʻylab taʼlim berib yurganda, uning shogirdlari ham Yahyoga oʻxshab odamlarni suvga choʻmdirar edilar[3].

Iso Masih osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga: “Boringlar, barcha xalqlardan shogird orttiringlar. Ularni Ota, Oʻgʻil va Muqaddas Ruh nomi bilan suvga choʻmdiringlar”, deb amr bergan[4]. Oʻsha paytdan beri suvga choʻmdirilish marosimi Isoning oʻlimi va tirilishining timsoli boʻlib xizmat qilib kelmoqda. Suvga choʻmgan inson eski hayoti uchun oʻlib, yangi hayot uchun tirilgan hisoblanadi[5]. Suvga choʻmdirilish yana imonlilar Isoning qoni orqali gunohdan poklanganining ham timsolidir[6].

[1] Misol uchun, Chiqish 29:1-4, 30:17-21, Levilar 14:8-9, Sahroda 8:7 ga qarang, yana Zabur 50:4, Hizqiyol 36:25 ga qarang.

[2] Matto 3:13-15

[3] Yuhanno 3:22-26, 4:1-3

[4] Matto 28:18-20

[5] 1 Butrus 3:21, Rimliklar 6:1-5, Kolosaliklar 2:12

[6] Havoriylar 22:16, 1 Yuhanno 1:7, Ibroniylar 10:10, 22

SUYANGAN QOYA

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

TAVROT

“Tavrot” soʻzi ibroniycha “toʻrah” soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, maʼnosi “qonun” demakdir. Baʼzan ibroniycha “toʻrah” soʻzi tor maʼnoda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga — Ibtido, Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlarga nisbatan ishlatiladi. Ushbu tarjimada ham “Tavrot” soʻzi odatda Muqaddas Kitobning dastlabki beshta kitobiga ishora qiladi. Bu kitoblarda dunyoning yaratilishi, Isroil xalqining Muso boshchiligida Misrdan chiqishi, Xudo Muso orqali Isroil xalqiga bergan qonunlar va koʻplab voqealar bayon etilgan. Tavrot kitoblarining muallifi Muso paygʻambardir. Shu sababdan baʼzan Tavrot “Musoning Tavrot kitobi”, “Musoning kitobi” yoki “Musoning qonuni” deb ataladi.

TAVROT TAFSIRCHISI

Musoning qonunlarini mukammal bilgan ziyoli odam. Tavrot tafsirchilari Xudoning qonunlaridan xalqqa taʼlim berganlar. Ularning baʼzilari ibroniycha Muqaddas bitiklardan nusxa koʻchirish bilan shugʻullanganlar. Tavrot tafsirchilari Isroil xalqi orasida obroʻ–eʼtiborga ega boʻlib, jamiyatga kuchli taʼsir koʻrsatganlar. Muqaddas Kitobda tilga olingan tafsirchilar orasida eng koʻzga tashlanadigani ruhoniy Ezradir. Yangi Ahd davrida baʼzi tafsirchilar Oliy kengash aʼzolari boʻlganlar.

TINCHLIK QURBONLIGI, TINCHLIK NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

TIR

FINIKIYA soʻziga qarang.

TUTATQI QURBONGOHI

QURBONGOH soʻziga qarang.

TOʻNGʻICH OʻGʻIL

Qadimda toʻngʻich oʻgʻil yuqori maqomga ega edi. Odatda toʻngʻich oʻgʻil duo qilinganda, unga alohida baraka tilanardi[1]. Toʻngʻich oʻgʻil ukalariga qaraganda ikki hissa koʻproq meros olardi[2]. Otasining vafotidan keyin toʻngʻich oʻgʻil oila boshligʻi hisoblanardi.

Tavrotga koʻra, Isroil xalqining har bir oilasidagi toʻngʻich oʻgʻil Xudoga tegishli boʻlib, Unga bagʻishlanishi kerak edi[3]. Barcha toʻngʻich oʻgʻillarning oʻrniga levilar Muqaddas chodirda, keyinchalik esa Maʼbadda xizmat qilganlar[4]. Toʻngʻich oʻgʻilni qaytarib sotib olishning ramzi sifatida ruhoniylarga pul nazr qilib berilardi[5]. Xudo Isroil xalqining toʻngʻich oʻgʻillarini Misrdagi oxirgi falokatdan Fisih qurbonligi orqali qutqarganini oʻsha nazr eslatib turardi[6].

[1] Ibtido 27:1-40, 48:12-20

[2] Ibtido 25:29-34, Qonunlar 21:15-17

[3] Chiqish 13:1-2, 11-16

[4] Sahroda 3:11-13, 40-41

[5] Sahroda 18:15-16

[6] Chiqish 12:26-27

UZUM SIQISH CHUQURI

UCHRASHUV CHODIRI

Muqaddas chodirning yana bir nomi[1]. Ammo Chiqish 33:7-11 da “Uchrashuv chodiri” iborasi Muqaddas chodirni emas, balki Muso paygʻambar Isroil qarorgohidan tashqarida qurdirgan boshqa bir chodirni bildiradi. Oʻsha paytda Muqaddas chodir hali yasalmagan edi[2]. Odamlar Muso orqali Egamizdan maslahat soʻrash niyatida qarorgoh tashqarisidagi chodirga kelganlar. Egamiz oʻsha chodirda Musoga gapirgan.

[1] MUQADDAS CHODIR iborasiga qarang.

[2] Chiqish 36:8-38

VALIY

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi koʻradigan odam. Odatda paygʻambarni valiy deb atashardi[1]. Valiylar Xudodan keladigan vahiyni koʻrish va eshitish layoqatiga ega edilar.

[1] 1 Shohlar 9:9

XAMIRTURUSHSIZ NON BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

XAYIN XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XET XALQI

Eski Ahd davrining boshida bu nom Kanʼon naslidan boʻlgan Xetning avlodiga nisbatan ishlatilgan[1]. Ibrohim paygʻambar yashagan zamonda Kanʼon yurtida bir nechta xalqlar istiqomat qilar edi[2]. Ulardan biri Xet xalqi edi. Xet xalqidan boʻlgan Efroʻn ismli bir odam Ibrohimga Sorani dafn etish uchun yer sotgan edi[3]. Keyinchalik Isroil xalqi Kanʼonni bosib olganda, Xet xalqini ham magʻlub qilgandi. Shoh Sulaymon Xet avlodlarini qarol qilib ishlatgan[4].

Qadimda hozirgi Suriyaning shimolida yashagan boshqa bir xalq ham “Xet xalqi” deb atalgan[5]. Miloddan oldingi oʻn yettinchi asrdan oʻn ikkinchi asrgacha bu Xet xalqining shohligi buyuk bir shohlik boʻlib, katta hududni egallagan. Bu hudud hozirgi Turkiyadan janub tomonga, Suriyagacha choʻzilgan edi. Keyinchalik Ossuriya Xet xalqini magʻlub qilib, ularning yerlarini bosib olgan.

[1] Ibtido 10:15

[2] KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[3] Ibtido 23:1-20

[4] 3 Shohlar 9:20-21

[5] 3 Shohlar 10:29, 4 Shohlar 7:6

XILXONA

Qabriston hududidagi joy. Yillar, hatto asrlar davomida xilxonaga bir urugʻ–aymoqqa qarashli marhumlar dafn etiladi[1].

[1] Ibtido 47:29-30

XIV XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Xiv xalqi Kanʼon yurtining markaziy qismida yashagan. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

XONTAXTA

OLTIN XONTAXTA iborasiga qarang.

XOCH

Rim imperiyasida oʻlim jazosining bir turi jazoga mahkum boʻlgan odamni xochga mixlash edi. Uzun xodaga boshqa bir yogʻochni koʻndalangiga mixlab yoki arqon bilan bogʻlab xoch yasalardi. Odatda jinoyatchi oʻzi mixlanadigan xochning koʻndalang yogʻochini hukm ijro etiladigan joyga koʻtarib olib borar edi[1]. Jinoyatchining qoʻllari va oyoqlari xochga mixlanardi, keyin xoch tik qilib, maxsus kovlangan chuqurga oʻrnatilardi. Xochga mixlangan odam nafas olishga nihoyatda qiynalardi. U juda qattiq azob chekib, qiynalib jon berardi. Bu jarayon bir necha soat, hattoki bir necha kun davom etardi. Baʼzan xochdagi odamning oʻlimini tezlatish uchun sipohlar uning oyoqlarini urib sindirishar edi[2].

Xochga mixlash eng dahshatli va sharmandali jazo hisoblanar edi. Faqatgina qotillar, vahshiy jinoyatchilar va Rim imperiyasi dushmanlari shunday jazoga tortilar edi. Jinoyatchi ochiq joyda olomonning koʻzi oldida yalangʻoch holda jazolanardi[3]. Bundan maqsad jinoyatchini sharmanda qilish va jinoyatlarning oldini olish edi. Yahudiylar yogʻochga qoqilgan odamni Xudo laʼnatlagan deb hisoblashardi[4]. Yangi Ahdda baʼzan “yogʻoch” deyilganda “xoch” nazarda tutilgan[5].

[1] Luqo 23:26 ga va oʻsha oyatning ikkinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 19:31-33

[3] Yuhanno 19:23

[4] Qonunlar 21:23, Galatiyaliklar 3:13

[5] Havoriylar 5:30, 1 Butrus 2:24

XUDO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUDODAN QOʻRQISH

Har bir insonning muqaddas Xudoga munosabatini bildiradigan ibora. Insonning ishlarini, yaxshi yoki yomon boʻlishidan qatʼi nazar, hukm qiladigan — Xudo[1]. Xudodan qoʻrqadigan odam har doim Uning ulugʻvorligidan hayratlanadi. Bunday odam Xudodan qoʻrqish bilan birga Uni sevadi, natijada Xudoga sidqidildan ishonadi va Uning amrlariga boʻysunadi. Muqaddas Kitobga koʻra, Xudodan qoʻrqish donolikning va ilmu maʼrifatning boshidir, kamtarlik va hayot manbaidir[2]. Egamizdan qoʻrqqan inson yovuzlikdan yuz oʻgiradi, toʻgʻri yashaydi va Xudoning nomini ulugʻlaydi[3]. Ishayo paygʻambar bashorat qilgan solih hukmdorning yuksak fazilatlaridan biri Egamizdan qoʻrqishdir[4]. Bu solih hukmdor Iso Masih ekanligi keyinchalik ayon boʻldi.

[1] Voiz 12:13-14, 2 Korinfliklar 5:10

[2] Hikmatlar 1:7, 9:10, 14:26-27, 15:33, 22:4, Ayub 28:28

[3] Hikmatlar 3:7, 8:13, 14:2, Malaki 3:16

[4] Ishayo 11:2-3

XUDOLAR

Muqaddas Kitobda, odatda bu soʻz butparast xalqlar sigʻinadigan xudolarni bildiradi. Muqaddas Kitobda bayon qilinishicha, Egamiz Xudo barcha xudolardan ustun[1]. Bu “xudolar” behuda butlar deb ham ataladi[2], baʼzi bir oyatlarda esa jinlar deb tasvirlanadi[3].

[1] Misol uchun, Chiqish 12:12, 18:9-11 ga qarang.

[2] Chiqish 20:3-5, Zabur 95:4-5, Ishayo 42:17, 44:6-20

[3] Qonunlar 32:16-17, Zabur 105:36-38, 1 Korinfliklar 10:19-20, yana JIN va FARISHTA soʻzlariga qarang.

XUDONING AZIZLARI, XUDONING AZIZ XALQI

Bu iboralarning soʻzma–soʻz tarjimasi “muqaddaslar” boʻlib, Xudoga bagʻishlangan, Uning xizmati uchun ajratilgan odamlar degan maʼnoni ifodalaydi. Bu iboralar Xudoga tegishli odamlarni bildirib, Eski Ahdda bir necha marta Isroil xalqiga nisbatan[1], Yangi Ahdda esa Iso Masihning izdoshlariga nisbatan ishlatiladi[2].

[1] Ishayo 63:18, Doniyor 7:18, 21, 8:24

[2] Havoriylar 9:13, 1 Korinfliklar 6:1, 2 Korinfliklar 1:1, Efesliklar 1:15, Filippiliklar 4:22, Vahiy 11:18

XUDONING NOMLARI

Muqaddas Kitobda Xudoga nisbatan bir necha ibroniycha va yunoncha nomlar, iboralar ishlatilgan. Eski Ahdda ibroniycha nomlar, Yangi Ahdda yunoncha nomlar qoʻllangan. Quyidagi roʻyxatda Xudo nomlarining oʻzbekcha ekvivalenti keltirilgan, kerakli oʻrinlarda ibroniycha va yunoncha nomlar berilgan boʻlib, maʼnolari izohlangan. Baʼzan quyidagi sabablarga koʻra, bu nomlar va iboralar boshqacha tarjima qilingan boʻlishi mumkin: 1) Asl matnning maʼnosini toʻgʻri tushunish uchun[1]. 2) Oʻzbek tilidagi mavjud tabiiy iboralarni qoʻllash uchun[2]. 3) Oʻzbekcha tarjima ravon chiqishi uchun[3].

XUDO

Ibroniychada El yoki Elohim, yunonchada Teos. Bu nomlar butun koinotning yaratuvchisi Xudoga nisbatan ishlatilgan asosiy nomlardir.

EGAM, EGAMIZ…

Ibroniychada YHVH[4], yunonchada Kurios. Eski Ahdda YHVH Xudoning ismidir. Aslida ibroniycha soʻzlar unli harflarsiz yozilgan. Qadimgi ibroniy tilining qonuniyatiga muvofiq, ibroniycha soʻzlarning faqat undosh harflari yozilgan. Ibroniycha yozuvlarni oʻqiganlar qaysi oʻrinda qanday unli tovush talaffuz etilishi kerakligini bilardilar. Ammo hozirda YHVH undoshlari bilan qaysi unli tovushlar ishlatilgani maʼlum emas. Yahudiylar Xudoning ismini juda ham muqaddas deb bilganlari uchun, Eski Ahd davrining oxirlariga kelib[5], bu ismni aytmay qoʻygan edilar. Ular Eski Ahdni oʻqiganlarida matndagi YHVH soʻzining oʻrniga “Egam, Xoʻjayinim” maʼnosini beradigan Adonay[6] soʻzini ishlata boshladilar. Yahudiy olimlari birinchi marta Eski Ahdni qadimgi yunon tiliga oʻgirganlarida, YHVH soʻzini “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan yunoncha Kurios soʻzi bilan tarjima qilganlar. Oʻshandan beri Eski Ahdning koʻp tarjimalarida YHVH soʻzi oʻrniga “Ega, Xoʻjayin” maʼnosini beradigan soʻz ishlatiladi. Mazkur tarjimada ham bu soʻz “Egam, Egamiz…” deb berilgan. Koʻpchilik olimlar YHVH soʻzini ibroniychadagi bor boʻlmoq feʼlining ilk shakli boʻlishi mumkin, deb taʼkidlaydilar. Shu fikrga koʻra, YHVH soʻzi “U bordir”, yaʼni U abadiydir, hech qachon oʻzgarmaydi yoki “U bor boʻlishga sababdir”, yaʼni har bir narsaning kelib chiqishiga sababchi Udir, degan maʼnoni bildiradi.

Yangi Ahdda Kurios soʻzi aksariyat hollarda Iso Masihning unvoni sifatida ishlatilgan boʻlib, mazkur tarjimada Rabbiy, Rabbim, Rabbimiz… deb berilgan[7]. Baʼzi hollarda Kurios soʻzi Yangi Ahdda Xudoga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning Eski Ahddagi ayrim fazilatlarini ifodalaydi. Bunday hollarda mazkur tarjimada Kurios soʻzi “Egamiz” deb berilgan. Yangi Ahdda kam ishlatilgan “Oliy hukmdor, xoʻjayin” maʼnosini bildiruvchi yunoncha Despotes soʻzi ham “Egamiz” deb tarjima qilingan.

RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ…

Ibroniychada Adon, yunonchada Kurios. Eski Ahdda Adon[8] soʻzi koʻpincha Xudoga nisbatan ishlatilgan ilohiy unvon boʻlib, Xudo Isroil xalqining samoviy Shohi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdda Kurios soʻzi Iso Masihga nisbatan ishlatilgan boʻlib, Uning ilohiyligini va shoh sulolasiga mansubligini bildiradi. Shuning uchun mazkur tarjimada bu soʻz “Rabbiy”, “Rabbim Iso” yoki “Rabbimiz Iso” deb berilgan. Adon va Kurios soʻzlari unvon sifatida shohlarga, obroʻli muallimlar va paygʻambarlarga izzat–hurmatni ifodalash uchun ham ishlatilgan. Bunday holatlarda bu unvonlar matnga toʻgʻri keladigan soʻzlar[9] bilan tarjima qilingan. Yangi Ahdda biror kishi Iso Masihga Kurios deb murojaat qilganda mazkur tarjimada vaziyatga va matn mazmuniga toʻgʻri keladigan soʻz tanlangan.

EGAM XUDO, EGAMIZ XUDO…

Ibroniychada YHVH El-[10]. Buning soʻzma–soʻz tarjimasi YHVH mening Xudoyim, YHVH bizning Xudoyimiz…. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom Kurios ho Teos deb berilgan. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

PARVARDIGOR EGAM, PARVARDIGOR EGAMIZ

Ibroniychada YHVH Elohim. Yana EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

EGAM RABBIY, EGAMIZ RABBIY

Ibroniychada Adonay YHVH. Yahudiylar Eski Ahd bitiklarini oʻqiganlarida ibroniycha matndagi YHVHni Elohim deb oʻqiganlar. Yana RABBIY, EGAM va XUDO soʻzlariga qarang.

RABBIY XUDO, RABBIM XUDO, RABBIMIZ XUDO

Ibroniychada Adonay Elohim yoki Adonay El-[11]. Yana RABBIY va XUDO soʻzlariga qarang.

SARVARI OLAM

Ibroniychada YHVH Sabaot. Sabaot soʻzi qoʻshinlar maʼnosini beradi. YHVH Sabaot degan nom Egamiz yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yangi Ahdning yunoncha matnida bu nom — Kurios Sabaot. Yana EGAM soʻziga qarang.

PARVARDIGORI OLAM

Ibroniychada Elohim Sabaot, soʻzma–soʻz tarjimasi qoʻshinlar Xudosi. Maʼno jihatdan YHVH Sabaot iborasiga oʻxshaydi[12]. Elohim Sabaot degan nom Xudo yeru osmondagi qudratli qoʻshinning buyuk lashkarboshisi ekanligini bildiradi. Yana XUDO soʻziga qarang.

QODIR XUDO

Ibroniychada El Shadday yoki Shadday. Shadday soʻzining maʼnosi aniq emas, lekin koʻp olimlar bu soʻzni “togʻning Xudosi” deb izohlaydilar. Togʻlar kuch–qudrat ramzi boʻlgani uchun, koʻp tarjimalarda bu soʻz Xudoning qudratini ifodalaydigan nom sifatida berilgan. Yangi Ahdda yunoncha Pantokrator soʻzi “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Bu yunoncha soʻz “har narsaga qodir” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yunoncha matnda dunamis, yaʼni qudrat soʻzi baʼzan Xudoga nisbatan ishlatilgan. Bunday hollarda ham bu soʻz “Qodir Xudo” deb tarjima qilingan. Yana XUDO soʻziga qarang.

XUDOYI TAOLO

Ibroniychada El Elyon yoki Elohim Elyon, soʻzma–soʻz tarjimasi Eng yuksak Xudo. Shuningdek, Elyon soʻzi alohida ham ishlatiladi, uning soʻzma–soʻz tarjimasi eng yuksak Zot. Bu soʻz Xudo eng buyuk, eng qudratli, butun koinot Hukmdori ekanligini bildiradi. Elyon aybsizlarni oqlaydi, fosiq va yovuzlarni jazolaydi. Yangi Ahdning yunoncha matnidagi Hupsistos soʻzi “Xudoyi Taolo” deb tarjima qilingan. Hupsistos soʻzi “eng yuksak Zot” degan maʼnoni bildirib, baʼzan Teos, yaʼni Xudo soʻzi bilan birga qoʻllangan. Yana XUDO soʻziga qarang.

SAMOVIY XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi osmon Xudosi, osmon va yer Xudosi yoki osmon Egasi.

BARHAYOT XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi tirik Xudo. Bu nom Xudo doimo harakatda ekanini, U Oʻz xalqiga gʻamxoʻrlik qilayotganini bildiradi.

MUQADDAS XUDO

Ibroniychadan va yunonchadan soʻzma–soʻz tarjimasi muqaddas Zot. Xudoning bu nomini paygʻambarlar, ayniqsa Ishayo paygʻambar koʻp ishlatgan. “Muqaddas Xudo” degan nom Isroil xalqining Xudosi butun borliqdan ustun va tengsiz ekanligini bildiradi. U tanho, haqiqiy Xudodir.

QOYA, SUYANGAN QOYA

Ibroniychadan soʻzma–soʻz tarjimasi qoya. Bu soʻz Xudoga umid bogʻlaganlarni Uning Oʻzi himoya qilishini, sogʻ–omon saqlashini, Xudoning oʻzgarmasligini va tamomila ishonchliligini bildiradi.

OTA, OTAM XUDO, OTAMIZ XUDO…

Eski Ahdning baʼzi parchalarida Xudo Isroil xalqining Otasi, deb taʼriflangan[13]. Yangi Ahdda esa Xudo Oʻz xalqining Otasi ekanligi haqidagi tushuncha yanada yorqin ifodalangan. Iso Masih Xudoni Ota deb chaqirgan. Shu tariqa Iso Oʻzini Xudoning yagona Oʻgʻli ekanini, Otasi Xudo tomonidan bu dunyoga yuborilganini va U bilan yaqin munosabatda ekanini taʼkidlagan[14]. Shuningdek, Iso Oʻz shogirdlariga ham Xudoni samodagi haqiqiy Ota deb bilishni oʻrgatgan. Isoga ishonib, Unga ergashganlar Xudo bilan yaqin munosabat oʻrnatib, Xudoning komil sevgisidan bahramand boʻladilar. Xudo mehribon otaday ularga gʻamxoʻrlik qiladi[15].

[1] Masalan, Ibtido 4:1 da Xudoning “Egam” degan nomi “Xudo” deb tarjima qilingan, aks holda, kitobxon “Egam” soʻzini Momo Havo Odam Atoga nisbatan ishlatgan, deb notoʻgʻri tushunishi mumkin.

[2] Masalan, ibroniychadagi “Egamiz haqi” iborasi oʻzbekchaga “Xudo haqi” degan tabiiy ibora bilan tarjima qilingan.

[3] Masalan, baʼzi hollarda ibroniycha va yunoncha matnda Xudoning nomlari ishlatilgan oʻrinlarda oʻzbekchada olmoshlar ishlatilgan, ibroniycha va yunoncha matndagi olmoshlar oʻrnida esa oʻzbekchada Xudoning nomlari ishlatilgan.

[4] Yahveh deb talaffuz qilingan boʻlishi mumkin.

[5] taxminan miloddan oldingi 400 yillar

[6] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi.

[7] RABBIY, RABBIM, RABBIMIZ… soʻzlariga qarang.

[8] Adonay ibroniychadagi Adon soʻzining maxsus koʻplik shakli boʻlib, faqat Xudoga nisbatan qoʻllaniladi. Bu soʻzning birlik shakllari Adon va Adoniy odatda odamga nisbatan ishlatiladi, ammo ayrim hollarda Xudoning unvoni maʼnosida kelgan.

[9] masalan, janobi oliylari, hazrat

[10] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[11] Ibroniychada El soʻzi qoʻshimchalar bilan ishlatiladi.

[12] SARVARI OLAM iborasiga qarang.

[13] Misol uchun, Ishayo 63:16, 64:8, Yeremiyo 3:19, Xoʻsheya 11:1 ga qarang.

[14] Yana XUDONING OʻGʻLI iborasiga va MASIH soʻziga qarang.

[15] Matto 5:48, Luqo 22:29

XUDONING RUHI

“Ruh” deb tarjima qilingan ibroniycha va yunoncha soʻzlar yana “nafas”, “shamol” maʼnolarini ifodalaydi. Xudoning Ruhi dunyo yaratilishida bevosita ishtirok etgan[1]. Eski Ahdda bayon qilinishicha, Xudoning Ruhi insonlarni qamrab olgan, ularga turli vazifalarni bajarish uchun kuch bergan[2]. Xudoning Ruhi baʼzi odamlarni Xudoning soʻzlarini gapirishga undagan[3]. Xudo Oʻz Ruhini bir kun kelib butun odamzod ustiga yogʻdirishini Yoʻel paygʻambar orqali vaʼda qilgan[4].

Yangi Ahdda Xudoning Ruhi Muqaddas Ruh deb ataladi. Muqaddas Ruh orqali odamlar Xudoning soʻzlarini aytadilar, baʼzan moʻjizalar koʻrsatadilar. Yahyo paygʻambar bashorat qilib, Iso Masih insonlarni Muqaddas Ruhga choʻmdiradi, deb aytgan[5]. Yahyo paygʻambar Isoni suvga choʻmdirganda, Muqaddas Ruh Isoning ustiga kaptar shaklida tushgan[6] va U Muqaddas Ruhga toʻlgan[7]. Iso Masih Muqaddas Ruh boshchiligida yashagan.

Iso oʻz shogirdlariga, Otam sizlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatish va kuch–qudrat ato qilish uchun Muqaddas Ruhni yuboradi, deb vaʼda bergan[8]. Iso osmonga koʻtarilgandan keyin mana shu vaʼda amalga oshdi[9]. Shunday qilib, Yoʻel paygʻambarning bir necha asrlar oldin aytgan bashorati bajo boʻldi[10]. Isoning shogirdlari odamlarni tavba qilishga, suvga choʻmishga va Muqaddas Ruhni qabul qilishga daʼvat etganlar[11]. Iso Masihga ishongan har bir insonning yuragida Muqaddas Ruh yashaydi. Muqaddas Ruh ularning Xudoga tegishli ekanligini va najot kafili Oʻzi ekanligini tasdiqlaydi[12]. Muqaddas Ruh imonlilarga har xil inʼomlar beradi, ular bu inʼomlari bilan Xudoga va boshqalarga xizmat qiladilar[13]. Imonlilar Muqaddas Ruh boshchiligida hayot kechiradilar va Muqaddas Ruh tufayli ulardagi xislatu fazilatlar Xudoga manzur boʻladi[14].

[1] Ibtido 1:2

[2] Chiqish 31:3, Hakamlar 14:6, 1 Shohlar 11:6-7, 16:13

[3] 1 Solnomalar 12:18, 2 Solnomalar 15:1-7, 20:14-15, Hizqiyol 11:5, Mixo 3:8

[4] Yoʻel 2:28-29

[5] Matto 3:11

[6] Luqo 3:22

[7] Luqo 4:1, 10:21, Yuhanno 3:34

[8] Luqo 24:49, Yuhanno 14:16-17, 26, 16:7-15, 20:22, Havoriylar 1:4-5, 8

[9] Havoriylar 2:1-4

[10] Havoriylar 2:14-21

[11] Havoriylar 2:38, 19:1-6

[12] Rimliklar 8:15-16, 2 Korinfliklar 1:21-22, Efesliklar 1:13-14

[13] 1 Korinfliklar 12:4-11

[14] Galatiyaliklar 5:22-25

XUDONING UYI

Bu ibora Muqaddas chodirga, keyinchalik esa Maʼbadga ishora qilgan. MUQADDAS CHODIR iborasiga va MAʼBAD soʻziga qarang.

XUDONING OʻGʻLI, XUDOYI TAOLONING OʻGʻLI

Bu ibora unvon boʻlib, yahudiylar intizorlik bilan kutgan xaloskorga nisbatan ishlatilgan. Yahudiylarning tasavvuri boʻyicha, bu xaloskor ularni dushmanlari qoʻlidan qutqaradi va butun odamzod ustidan abadiy hukmronlik qiladi. Bu xaloskorga nisbatan odatda “Masih” unvoni ham ishlatilgan[1]. “Xudoning Oʻgʻli” yoki “Oʻgʻil” unvonlari Isoga nisbatan ishlatilganda, Iso intizorlik bilan kutilgan Masih ekanligini bildiradi. Bu unvonlar Isoning Xudo bilan yaqin munosabatini, Iso Xudoning nomidan ish qilishini koʻrsatadi. Iso Masih Oʻzining samoviy Otasiga butunlay itoat etib, sadoqat bilan xizmat qilgan. Shu tariqa Iso samoviy Otasiga izzat–hurmat koʻrsatgan, Uning fazilatlarini Oʻzida toʻliq mujassam etib, namoyon qilgan. Yuhanno 14:6-13, Kolosaliklar 1:15, 19, Ibroniylar 1:2-3 ga qarang.

Afsuski, baʼzilar “Xudoning Oʻgʻli” degan unvonni notoʻgʻri tushunib, Iso jismonan Xudodan tugʻilgan ekan, deb oʻylaydilar. Ammo bu aql bovar qilmaydigan mutlaqo notoʻgʻri fikr! Bunday fikr Muqaddas Kitobda bayon qilingan taʼlimotlarga butunlay ziddir. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, Maryam moʻjizaviy ravishda, Muqaddas Ruhning qudrati bilan Isoga homilador boʻlgan[2].

Eski Ahdda Xudo Isroil xalqini “toʻngʻich oʻgʻlim” deb atab, ular bilan qanchalik yaqin munosabat oʻrnatganini koʻrsatgan[3]. Shuningdek, Xudo Isroil shohini ham “Mening oʻgʻlim” deb atagan, chunki Isroil shohi Xudoning vakili sifatida xalq ustidan hukmronlik qilgan[4].

[1] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[2] Matto 1:18-25, Luqo 1:26-38

[3] Chiqish 4:22-23

[4] Zabur 2:7 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang.

XUDONING SHOHLIGI

Xudoning insonlar hayotidagi hukmronligiga va har bir yaratilgan mavjudotning oxiratda yangilanishiga ishora. Iso Masih: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi”, deb vaʼz qilardi, U Oʻz moʻjizalari orqali bu Shohlik haqiqatan ham mavjud ekanligini koʻrsatardi. Iso Masih odamlarga: “Xudoning Shohligi sizlarning orangizda”, deb taʼlim bergan[1]. Insonlarning gunohlari Iso Masih orqali kechirilganda, ular Xudoning Shohligiga kiradilar[2]. Xudoning Shohligiga mansub boʻlgan odamlar Xudoni oʻzlarining Shohi deb tan oladilar va oʻzaro munosabatlarida Xudoning fazilatlarini namoyon qiladilar. Shu orqali Xudoning Shohligi insonlar orasida ekanligi koʻrinib turadi. Kelajakda esa Iso Masih butun dunyoni yovuzlik va qabihlikdan poklagandan keyin Xudoning Shohligi toʻliq oʻrnatiladi[3]. Matto kitobida Xudoning Shohligi “Osmon Shohligi” deb ham atalgan.

[1] Luqo 17:20-21

[2] Kolosaliklar 1:13-14

[3] Matto 25:31-46, 1 Korinfliklar 15:24-25, Vahiy 11:15, 12:10

XUDOYI TAOLO

XUDONING NOMLARI iborasiga qarang.

XUSHXABAR

Eski Ahd paygʻambarlari Masih haqida koʻp bashorat qilganlar. Intizorlik bilan kutilgan Masihning kelgani haqidagi xabar Yangi Ahdda Xushxabar deb ataladi[1]. Mazkur Xushxabarning mohiyati quyidagilardan iborat: kelishi bashorat qilingan Masih Isodir. Iso odamzodni gunoh va oʻlim qudratidan xalos qilish uchun kelgan, Iso Masihga ishongan har bir inson, millatidan qatʼi nazar, Xudoning Shohligiga kira oladi[2].

Iso Masih yer yuzidagi faoliyati davomida Oʻz shogirdlari bilan birga: “Xudoning Shohligi yaqinlashdi!” deb eʼlon qilib, odamlarni tavba qilishga va Xushxabarga ishonishga daʼvat etgan[3]. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari orqali[4], shuningdek, xochda jon berib, insoniyatni gunohlardan xalos qilgani va uchinchi kuni oʻlikdan tirilgani orqali Oʻzining Masih ekanligini isbotladi[5]. Iso oʻlikdan tirilgandan keyin, odamlar Xushxabarni yanada toʻliqroq tushuna boshladilar. Iso osmonga koʻtarilib ketishidan oldin shogirdlariga Xushxabarni butun dunyo boʻylab tarqatish vazifasini topshirdi[6]. Shogirdlar Isoning Masih, yaʼni Xudo tomonidan yuborilgan Najotkor ekani haqidagi Xushxabarni yoya boshladilar[7].

Xushxabar soʻzi yana Yangi Ahd tarkibidagi dastlabki toʻrtta kitobga nisbatan ham ishlatilgan. Bu Xushxabarlarda Iso Masihning hayoti, faoliyati va taʼlimoti bayon qilingan.

[1] Luqo 2:10-11

[2] Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun MASIH soʻziga qarang.

[3] Matto 10:7, Mark 1:14-15

[4] Luqo 4:16-21, 7:20-23

[5] Luqo 24:44-48, 1 Korinfliklar 15:1-4

[6] Matto 28:18-20, Havoriylar 1:8

[7] Havoriylar 4:12, 5:42

XOʻPTIR

Don yanchishda ishlatilgan, ostiga uchli tosh yoki temir mahkamlangan ogʻir taxta.

YAHUDIY

“Yahudiy” soʻzi Yoqub oʻgʻli Yahudoning ismidan kelib chiqqan[1]. Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini, yaʼni janubiy shohlikni bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[2]. Bobildagi yetmish yillik asirlik davrida va undan keyin “yahudiy” soʻzi Yahudo xalqiga va jamiki Isroil qabilalarining avlodlariga nisbatan ishlatilib, millat maʼnosini bildiruvchi soʻzga aylangan.

[1] YAHUDO soʻziga qarang.

[2] BOBIL soʻziga qarang.

YAHUDIYA

Bu nom faqat Yangi Ahd kitoblarida ishlatilgan boʻlib, odatda Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi qirli yerlarni bildirardi. Eski Ahd davrida bu yerlar Yahudo qabilasining hududi boʻlgan. Quddus shahri va Iso Masih tugʻilgan Baytlahm shahri mana shu qirli yerlarda joylashgan edi. Shuningdek, Yangi Ahd davrida “Yahudiya” Rim imperiyasi tarkibiga kirgan viloyat boʻlgan. Bu viloyatning hududi nafaqat Oʻlik dengizning gʻarb tomonidagi yerlarni, balki shimoldagi Samariya hududini va gʻarbdagi Oʻrta yer dengizi boʻyidagi yerlarni oʻz ichiga olardi. Baʼzan esa, jumladan, Luqo Xushxabarida Yahudiya nomi butun qadimgi Falastinga[1] nisbatan ishlatilgan.

[1] FALASTIN soʻziga qarang.

YAHUDO

Yoqubning oʻn ikkita oʻgʻlidan biri boʻlib, Yahudo qabilasining bobokaloni edi. Yahudo qabilasi Isroil yurtining janubiy qismidagi eng katta qabila boʻlgan. Shoh Sulaymon vafotidan keyin shimoldagi oʻnta qabila janubdagi Yahudo va Benyamin qabilalaridan ajralib chiqdi[1]. Yahudo va Benyamin qabilalari alohida davlatni tashkil qilib, Yahudo shohligi[2] deb nom oldi. Bu davlatning poytaxti Quddus boʻldi. Eski Ahdning baʼzi oʻrinlarida janubdagi bu ikkala qabilaga Yahudo xalqi degan nom, bu qabilalar tashkil qilgan davlatga nisbatan Yahudo yurti degan nom qoʻllangan.

Miloddan oldingi 586 yilda Bobilliklar Yahudo yurtini bosib olib, aholisining aksariyatini Bobilga asir qilib olib ketganlar[3]. Yetmish yildan keyin, Fors imperiyasi hukmronligi davrida surgundagi yahudiylarning baʼzilari Yahudoga qayta boshladi. Ular Quddusdagi Maʼbadni va shahar devorlarini qayta qurdilar[4]. Quddus shahri atrofida yashayotgan yahudiylarning hududi sobiq Yahudo shohligidan kichik edi. Bu hudud Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingandan keyin “Yahudiya” degan nom bilan maʼlum boʻlgan.

[1] 3 Shohlar 11:26-12:24

[2] janubiy shohlik iborasi bilan ham maʼlum

[3] 4 Shohlar 25:1-21

[4] Ezra 1:1-11, Naximiyo 1:1-2:8

YANGI AHD

Muqaddas Kitobning ikkinchi qismi boʻlib, yigirma yettita kitobdan iborat. Oʻzbek tilida Yangi Ahd yana Injil nomi bilan ham maʼlum. Yangi Ahd kitoblari milodiy birinchi asrda, Iso Masih osmonga koʻtarilgandan keyin yozilgan. Bu kitoblar qadimiy yunon tilida yozilgan boʻlib, ularning asosiy mavzusi Iso Masihning hayoti, faoliyati, taʼlimoti va masihiylarga berilgan yoʻl–yoʻriqlaridan iborat.

Qadimda Xudo Muso orqali Isroil xalqi bilan ahd tuzgan edi, keyinchalik esa U Iso Masih orqali Oʻz xalqi bilan ulugʻroq va aʼloroq vaʼdalarga asoslangan yangi ahd tuzdi[1]. Shuning uchun bu kitoblar majmuasi “Yangi Ahd” deb ataladigan boʻldi.

[1] 1 Korinfliklar 11:25, Ibroniylar 8:6-13 ga qarang.

YANGI OY SHODIYONASI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

YHVH

XUDONING NOMLARI iborasi ostida berilgan EGAM, EGAMIZ… soʻzlariga qarang.

YOBUS XALQI

Isroil xalqi Kanʼon yurtini egallamasdan oldin oʻsha yerda yashagan xalqlardan biri. Dovud Quddusni bosib olishidan oldin Yobus xalqi Quddusda va uning atrofida yashagan[1]. Yana KANʼON XALQI, KANʼON XALQLARI, KANʼONDAGI XALQLAR iboralariga qarang.

[1] 2 Shohlar 5:6-10

YODGORLIK TOSHI

Tik qilib oʻrnatilgan uzunchoq tosh. Bu toshlar birortasining qabrini belgilab qoʻyish, muhim bir voqeani yoki inson xotirasini abadiylashtirish uchun oʻrnatilardi[1].

[1] Ibtido 28:16-18, 35:20, Chiqish 24:4, 2 Shohlar 18:18

YOQUB

Yoqub Ibrohimning nabirasi va Isʼhoqning oʻgʻli edi. Yoqub Paniyolda Xudo bilan kurash tushgandan keyin, Xudo unga “Isroil” deb ism bergan[1]. Shu bois Eski Ahdda Yoqubning avlodlari “Isroil xalqi” deb atalgan. Koʻpincha Eski Ahddagi paygʻambarlar bitiklarida va sheʼriy parchalarda Isroil xalqi Yoqub yoki Yoqub nasli degan nom bilan yuritiladi. Eski Ahdning ayrim oʻrinlarida Yoqub soʻzi tor maʼnoda ishlatilgan boʻlib, poytaxti Samariya boʻlgan Isroilni, yaʼni shimoliy shohlikni[2] yoki poytaxti Quddus boʻlgan Yahudoni, yaʼni janubiy shohlikni bildiradi[3].

Yangi Ahdda Isoning oʻn ikki havoriysi orasida Yoqub ismli ikkita shogirdi bor edi. Isoning Yoqub degan ukasi ham boʻlib, u Quddusdagi jamoatning obroʻli yoʻlboshchisi va Yangi Ahd tarkibidagi “Yoqubning maktubi” muallifi edi.

[1] Ibtido 32:28-29, 35:10

[2] ISROIL soʻziga qarang.

[3] YAHUDO soʻziga qarang.

YOVUZ RUH

Muqaddas Kitobda yovuz ruh baʼzan jin deb atalgan. Yovuz ruhlarning hukmdori shaytondir. Yovuz ruhlar insonlarga zarar yetkazishni istaydi. Ular baʼzan insonning ichiga kirib olib, uning xatti–harakatlarini boshqaradi. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun SHAYTON va FARISHTA soʻzlariga qarang.

YUNON QOʻLYOZMALARI

YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

YUNON TILI VA MADANIYATI

Eski Ahd davridan keyin yunon tili va madaniyati qadimgi dunyoga katta taʼsir koʻrsatgan. Miloddan oldingi 334 yilda Makedoniya shohi Iskandar Zulqarnayn gʻarbiy Osiyoga yunon lashkarini tortib bordi. Iskandar 11 yillik hukmronligi davrida, vafotiga qadar, butun Fors shohligini magʻlub etib, oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Sobiq Fors shohligiga hozirgi Turkiya, Misr va Oʻrta Osiyoning aksariyat qismi kirgan edi. Quddus shahri hech bir qarshiliksiz Iskandarga taslim boʻlgan. Iskandar bosib olgan joylarda mahalliy xalqlarning dinini oʻzgartirishga harakat qilmagan, hatto baʼzi hollarda ularning odatlarini oʻzlashtirib olgan. Iskandar hukmronligi davrida ham, undan keyingi yunon hukmdorlari davrida ham qoʻlga kiritilgan yerlarda yangi shaharlar barpo qilingan, bu yerlarga yunonlar joylashib olganlar. Bu, oʻz navbatida, yunon tili, madaniyati va urf–odatlarining yoyilishiga sabab boʻlgan.

Shunday qilib, yunon tili xalqaro tilga aylandi va baʼzi bir xalqlarning ona tili oʻrnini egalladi. Eski Ahd ibroniychadan ilk bor yunon tiliga miloddan oldingi 300-200 yillarda tarjima qilindi. Bu tarjima keyinchalik Septuaginta deb nom oldi. Shu tarjima tufayli gʻayriyahudiylar va ona tilini bilmagan yahudiylar Muqaddas Bitiklarni oʻqish imkoniyatiga ega boʻldilar. Ilk jamoat masihiylari Septuagintadan keng foydalanganlar. Yangi Ahdda bu tarjimadan koʻp iqtiboslar keltirilgan.

Miloddan oldingi 175-164 yillarda Suriyada Yunon shohi Antiox IV hukmronlik qilgan davrda Yahudiyada din erkinligi barham topdi[1]. Yahudiya aholisi Antioxga qarshi isyon koʻtarib, mustaqillikka erishdi. Ular yana Maʼbadda Xudoga sajda qiladigan boʻldilar[2]. Miloddan oldingi birinchi asrda Yahudiya oʻlkasi Rim imperiyasi tomonidan bosib olingandan keyin ham davlat, tijorat ishlarida, taʼlim sohasida yunon tili ishlatilaverdi. Buni Yangi Ahdda yozib qoldirilgan baʼzi voqealarda koʻrsa boʻladi[3]. Koʻp yahudiylarning ham yunoncha, ham oramiycha ismlari boʻlgan[4]. Yangi Ahd tarkibiga kirgan barcha kitoblar keng ommaga tushunarli boʻlishi uchun yunon tilida yozilgan.

[1] Doniyor 8:12 izohiga va 9:27 ning uchinchi izohiga qarang.

[2] Yuhanno 10:22 izohiga qarang.

[3] Yuhanno 19:20, Havoriylar 21:37-39

[4] Yuhanno 1:42, 11:16, Havoriylar 9:36

YUNONCHA MATN

Birlashgan Muqaddas Kitob Jamiyatlari tomonidan nashr qilingan yunoncha Yangi Ahdning 4–nashri (“UBS4” deb ataladi). Olimlar Yangi Ahdning bu matnini hozirgacha saqlanib kelgan hamma yunon qoʻlyozmalarini[1] sinchiklab oʻrganib chiqqanlaridan keyin nashrga tayyorlaganlar. Bu qoʻlyozmalarning baʼzilarida Yangi Ahd toʻliq holda, baʼzilarida esa parchalar holida saqlanib qolgan. Olimlarning aksariyati bu matnni Yangi Ahdning eng aniq, puxta va bugungi kunning talablariga javob beradigan nusxasi, deb hisoblaydilar. Yangi Ahdning oʻzbekcha tarjimasi, koʻp zamonaviy tarjimalar singari, mana shu yunoncha matnga asoslangan.

YUNON QOʻLYOZMALARI

Hozirgi davrda Yangi Ahdning toʻliq matnidan yoki baʼzi bir parchalaridan iborat yunoncha qoʻlyozmalarning soni 5800 dan ortiqroqdir. Bu qoʻlyozmalardagi baʼzi bir oyatlar UBS4[2] deb atalgan yunoncha matndan bir oz farq qiladi. Bu farqlar Yangi Ahdda berilgan taʼlimotlarni toʻgʻri tushunishimizga qiyinchilik tugʻdirmaydi. Oʻzbekcha tarjimaga berilgan izohlarda mana shu farqlarning baʼzilari koʻrsatib oʻtilgan. Shu orqali kitobxon maʼlum bir oyat nima uchun ayrim farqlar bilan tarjima qilinganini tushunib oladi.

Yangi Ahdning saqlanib qolgan qoʻlyozmalari boshqa qadimiy kitoblarga qaraganda ancha koʻp. Bu qoʻlyozmalar asl matndan qisqa davr ichida koʻchirilgan. Boshqa qadimiy kitoblar haqida shunday deb aytish qiyin. Masalan, Yuhanno Xushxabarining bir parchasi milodiy 125 yillarda koʻchirilgan deb taxmin qilinadi[3]. Yuhanno Xushxabarining asl matni esa faqatgina undan taxminan 40 yillar oldin, yaʼni milodiy 85 yillarda yozilgan. Yangi Ahdning bir nechta parchalari ikkinchi asrlarda, koʻplab nusxalari esa uchinchi va toʻrtinchi asrlarda koʻchirilgan. Yangi Ahdning eng qadimgi toʻliq nusxasi toʻrtinchi asrda koʻchirilgan boʻlib, Kodeks Sinaytikus deb ataladi. Bu qoʻlyozma Londondagi Britaniya Kutubxonasining koʻrgazmalar zalida saqlanadi[4]. Olimlar koʻp qoʻlyozmalarni taqqoslash orqali matn koʻchirilganda yoʻl qoʻyilgan xatolarni aniqlaydilar. Shu yoʻsinda Yangi Ahd mualliflari yozgan asl matn qaysi biri ekanligini mutlaq ishonch bilan ayta oladilar. Yangi Ahd matnining ishonchliligini tasdiqlaydigan dalillar qolgan barcha qadimiy kitoblarnikidan ancha koʻp.

[1] Quyidagi YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

[2] YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

[3] Bu parchaning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan.

[4] Kodeks Sinaytikusning fotonusxasi kitob oxirida “Muqaddas Kitob qoʻlyozmalarining fotonusxalari” degan qismda keltirilgan. Bu qoʻlyozmani internet orqali koʻrsa ham boʻladi.

ZAYTUN

Doim yashil subtropik daraxt va shu daraxtning mevasi[1]. Zaytun daraxtining olxoʻri shaklidagi yashil yoki qora mevasi nordon boʻladi. Bu daraxt Yaqin Sharqda juda keng tarqalgan boʻlib, mevasidan moy olinadi.

[1] ruscha maslina yoki olivka

ZIL, ZILLAR

Bir–biriga urib chalinadigan metall tarelka shaklidagi musiqa asbobi.

ZIYORAT QOʻSHIGʻI

Ibroniycha matndan soʻzma–soʻz tarjimasi yuqoriga chiqish qoʻshigʻi, yaʼni Quddusga va Maʼbad turgan tepalikka chiqilayotganda aytilgan qoʻshiq. 119-133–sanolarning hammasi “ziyorat qoʻshiqlari” deb atalgan, 83–sano ham shu usulda yozilgan. Ziyoratchilar diniy bayramlarni nishonlash uchun Quddusga borayotganlarida ham, bayramlarni Maʼbadda nishonlaganlarida ham shu qoʻshiqlarni kuylagan boʻlishlari mumkin.

ZIGʻIR

Qadimgi paytlarda keng tarqalgan oʻsimlik. Odamlar bu oʻsimlikning poyalarini oʻrib olib, suvda ivitardilar. Quritganlaridan keyin esa tolalarini ajratib, ulardan ip yigirishardi. Zigʻir ipidan mato toʻqishgan. Qadimgi zamonda mayin toʻqilgan zigʻir matosi[1] qimmatbaho gazlama hisoblangan. Bu matodan tikilgan kiyim yengil va havo oʻtkazuvchan boʻlgani uchun, iqlimi issiq oʻlkalarda yuksak darajada qadrlangan va unga ehtiyoj katta edi.

[1] ruscha lyon

OʻRAMA QOGʻOZ

Papirus yoki oshlangan teridan qilingan uzun oʻralgan qogʻoz. Qadimgi paytlarda kitoblar odatda oʻrama qogʻoz shaklida boʻlgan.

SHABBAT KUNI

Yahudiycha haftaning yettinchi kuni boʻlib, bizning hafta boʻyicha shanba kunidir. Bu kun muqaddas hisoblanib, dam olish kuni boʻlgan. Xudoning Muso orqali bergan qonuniga koʻra, Shabbat kuni ish qilish man etilgan edi[1]. Isroil xalqi Shabbat kunini Xudoga shukronalar aytishga bagʻishlagan. Bu kunda ruhoniylar maxsus qurbonlik keltirganlar[2]. Yangi Ahd davriga kelib, din rahnamolari Shabbat kuniga oid murakkab qoidalar tizimini yaratganlar. Iso Oʻz taʼlimoti va qilgan ishlari bilan bu tizimga qarshi chiqib, odamlarga dam olish kunining asl mohiyatini tushuntirgan, inson Shabbat kuni uchun emas, balki Shabbat kuni inson uchun yaratilganini taʼkidlagan[3].

[1] Chiqish 20:8-11, 31:12-17, Levilar 23:3, Qonunlar 5:12-15

[2] Sahroda 28:9-10

[3] Matto 12:1-14

SHAROB NAZRI

NAZR soʻziga qarang.

SHAYTON

Samoviy mavjudot, gunohkor farishtalarning[1] boshligʻi. Bu farishtalar yovuz ruhlar, jinlar deb ham atalgan. Shayton Xudoga va Xudoning xalqiga qarshi chiqadi. U har doim yovuzlik payida boʻlib, insonlarni aldaydi va ularni Xudoning yoʻlidan ozdiradi[2]. Iso Masih kuchli irodasi va moʻjizalari orqali shaytondan ustun ekanligini koʻrsatdi[3]. Yangi Ahdda, bir kun kelib shayton butunlay magʻlub boʻladi, deb yozilgan[4].

“Shayton” degan nom ibroniy tilidagi “dushman, ayblovchi” maʼnosini bildiradigan soʻzdan kelib chiqqan[5]. Yangi Ahdda shayton yana iblis ham deyiladi. Iblis soʻzi yunon tilidagi “tuhmatchi” maʼnosini beradigan soʻzdan kelib chiqqan. Yangi Ahdda bayon qilinishicha, shayton odamlarni vasvasaga soladi[6]. U “bu dunyoning yovuz hukmdori”, “bu dunyoning xudosi” deb ham atalgan[7].

[1] FARISHTA soʻziga qarang.

[2] Luqo 8:12, Yuhanno 8:44, Vahiy 12:9

[3] Matto 4:1-11, Havoriylar 10:38, 1 Yuhanno 3:8

[4] Matto 25:41, Vahiy 20:10

[5] Zakariyo 3:1, Vahiy 12:10

[6] Matto 4:3, 1 Salonikaliklar 3:5

[7] Yuhanno 12:31, 2 Korinfliklar 4:4

SHOPIRISH

SOVURISH soʻziga qarang.

SHOQUL

Binokorlikda devor, ustun va shu kabilarning vertikal holatini aniqlash uchun ishlatiladigan, bir uchiga ogʻirlik bogʻlangan ipdan iborat asbob.

SHUKRONA QURBONLIGI, SHUKRONA NAZRI

QURBONLIK soʻziga qarang.

CHAYLA BAYRAMI

BAYRAMLAR soʻziga qarang.

CHIROQPOYA

Muqaddas chodirning Muqaddas xonasida turadigan chiroqpoya[1]. Bu chiroqpoya Xudo koʻrsatgan namuna boʻyicha sof oltindan zarb urib yasalgan edi. Chiroqpoya yettita moychiroqni[2] ushlab turar edi[3]. Keyinchalik Quddusdagi Maʼbadning Muqaddas xonasida oʻnta chiroqpoya boʻlgan[4]. Maʼbaddagi bu chiroqpoyalarning shakli Muso Muqaddas chodir uchun yasattirgan oltin chiroqpoyaga oʻxshash boʻlganmi yoki yoʻqmi, maʼlum emas. Ehtimol, bu chiroqpoyalar Zakariyo 4:2 da tasvirlangan chiroqpoyaga oʻxshash boʻlgandir[5].

[1] Chiqish 26:35

[2] MOYCHIROQ soʻziga qarang.

[3] Chiqish 25:31-40

[4] 3 Shohlar 7:49

[5] Lugʻatdan keyin ilova qilingan “Rasmlar va loyihalar” boʻlimida berilgan “Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad” rasmiga qarang.

Izohlar

IZOHLARNING TUZILISHI VA ULARDAN FOYDALANISH TARTIBI

Izohlar kitobxonga Muqaddas Kitob matnini yaxshiroq tushunishga yordam berish maqsadida tuzilgan. Izohlarda qadimgi Yaqin Sharq va unga qoʻshni davlatlarning tarixiga, madaniyatiga, geografik joylashuviga, sanalarga va vaqt tizimiga oid maʼlumotlar kiritilgan, Muqaddas Kitobning muayyan matni mazmuniga mos keladigan ayrim oyatlar manzili berilgan. Shuningdek, qadimgi oʻlchov birliklarining zamonaviy ekvivalentlari ham izohlangan. Muqaddas Kitobda koʻp uchraydigan muhim soʻzlar yoki nomlar haqidagi maʼlumot esa kitobning lugʻat qismida oʻz aksini topgan. Ayrim hollarda bunday soʻzlar yoki nomlar uchun izoh qisqa berilgan boʻlib, toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatga qarang, deb yozilgan.

Muqaddas Kitobning asl matni qadimgi ibroniy va yunon tillarida yozilgani uchun, baʼzan matndagi oyatlarning maʼnosini tushunish murakkablik tugʻdiradi. Maʼnosi noaniq boʻlgan ana shunday oyat uchraganda va olimlar oʻsha oyatni qanday tarjima qilish kerakligi haqida bir toʻxtamga kela olmagan hollarda ham oyatga izoh berilgan. Tarjimonlar guruhi bunday oyatlarni diqqat bilan oʻrganib chiqib, mazmuni kontekstga mos keladigan tarjimadan foydalanganlar. Ayrim hollarda matndagi maʼlum bir soʻzning yoki iboraning qoʻshimcha maʼnolari yoki boshqa varianti izohda koʻrsatib oʻtilgan. Oʻzbek tilidagi mazkur tarjima uchun asos boʻlgan Eski va Yangi Ahdning asl matnlari haqida qoʻshimcha maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN va YUNONCHA MATN iboralariga qarang. Oʻsha oʻrinlarda Eski va Yangi Ahd matnining tarixi haqida muhim maʼlumotlar berilgan boʻlib, olimlar asl matn maʼnosini tushunishlari uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan qaysi qadimiy qoʻlyozmalardan foydalanganlari haqida yozilgan.

Izoh berilgan soʻzlar yoki iboralar matnda yulduzcha (*) bilan belgilangan. Har bir kitob tarkibidagi izohlanayotgan soʻz va iboralar mazkur qismda oʻsha kitob nomi ostida keltirilgan. Izohlarning aksariyati quyidagi namuna asosida berilgan:

7:20 oʻn besh tirsak — taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi.

7:20 — bu raqamlar izohlanayotgan soʻz yoki iboraning manzilini, yaʼni birinchi raqam bobini, ikkinchi raqam oyatini bildiradi. Masalan, 7–bob, 20–oyat.

oʻn besh tirsak — tiredan oldingi kursiv shaklida berilgan bu singari soʻz yoki iboralar Muqaddas Kitob matnidan olingan boʻlib, izohlanadigan qismni tashkil qiladi.

taxminan 7 metrga toʻgʻri keladi — izohda tiredan keyin kelgan bu singari jumlalar izoh matnini tashkil qiladi.

Muqaddas Kitob tarkibidagi har bir kitobning kirish qismidagi izohlarga bob va oyat raqami qoʻyilmagan. Bunday izohlar oʻsha kitobga berilgan izohlar roʻyxatining boshida keladi.

Zabur kitobining ayrim sarlavhalari sanolar boshida kelgani uchun, bosh sarlavhalarga berilgan izohlarda faqat sanoning tartib raqami koʻrsatilgan. Bunday sarlavhalarning oyat raqami yoʻq (misol uchun, 31–sanoga berilgan izohga qarang).

Muqaddas Kitob tarkibiga kirgan quyidagi beshta qisqa kitob: Obodiyo, Filimoʻn, 2 Yuhanno, 3 Yuhanno va Yahudo kitoblari boblarga boʻlinmagani bois, bu kitoblarga berilgan izohlarda faqat oyat raqami koʻrsatilgan.

Yangi Ahd muallifi Eski Ahddan iqtibos keltirganda, yulduzcha (*) iqtibosdan keyin qoʻyilgan. Bunday hollarda iqtibos izoh boshida berilmagan, balki iqtibos Eski Ahdning qaysi oyatlaridan olingani koʻrsatib oʻtilgan. Misol uchun, Matto kitobiga berilgan quyidagi namunaga eʼtibor bering:

2:6 Mixo 5:2 ga qarang.

Yangi Ahdda Eski Ahddan keltirilgan iqtiboslar ibroniy tilidagi Eski Ahdning asl matnidan tarjima qilinmagan, balki Yangi Ahd muallifining yunon tilida yozilgan soʻzlaridan olingan. Yangi Ahd mualliflari Eski Ahddan iqtiboslar keltirganlarida, baʼzan ularni soʻzma–soʻz emas, balki faqat kerakli qismlarini olib, matn maʼnosiga mos ravishda ishlatganlar. Shu bois Yangi Ahddagi baʼzi iqtiboslar Eski Ahd matnidagidan biroz farq qiladi.

Quyida izohlardagi raqamlarga hamda koʻp takrorlanadigan soʻzlar va iboralarga tushuntirishlar berilgan. Izohlarni toʻgʻri tushunishingiz uchun quyidagi namunalarni diqqat bilan oʻqib chiqing:

6:1 — maʼlum bir kitobning 6–bobini va 1–oyatini bildiradi. Agar raqamlar boshida kitob nomi berilmagan boʻlsa, izoh bilan taʼminlanayotgan kitob nazarda tutilgan. Agar raqamlar boshida maʼlum bir kitob nomi berilgan boʻlsa, shu kitobning bobi va oyati nazarda tutilgan. Misol uchun, Hikmatlar 1:7 deganda “Sulaymonning hikmatlari” kitobining 1–bobi, 7–oyati nazarda tutiladi.

6:1 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1–oyatiga qarang degan maʼno anglashiladi.

6:1, 5, 9, 18:4-7 ga va Chiqish 2:9 ga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 6–bobi 1, 5 va 9–oyatlariga, 18–bobning 4–oyatidan 7–oyatigacha va Chiqish kitobining 2–bobi 9–oyatiga qarang, degan maʼno anglashiladi. Eslatma: bob raqamidan keyin doimo ikki nuqta (:) qoʻyiladi yoki “–bob” tarzida yoziladi. Shuning uchun yuqoridagi 6:1, 5, 9 misolida 1, 5 va 9 sonlari oyat raqamini bildiradi.

24:7 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 24–bobi 7–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

12:8 ga va oʻsha oyatning izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 12–bobi 8–oyatiga va oʻsha oyatga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

16:7-14 oyatlarga va 16:14 izohiga qarang — izoh bilan taʼminlanayotgan kitobning 16–bobi 7–oyatidan 14–oyatigacha va shu kitobning 16–bobi 14–oyatiga berilgan izohga qarang, degan maʼno anglashiladi.

toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ISROIL soʻziga qarang — bu kabi izohlarda Muqaddas Kitobga ilova qilingan lugʻat nazarda tutilgan.

ibroniycha matn — Eski Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu ibroniycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasiga qarang.

oramiycha matn — Eski Ahdning ayrim qismlari oramiy tilida yozilgani bois, oramiycha matn oʻsha qismlarning asl matni hisoblanadi. Oʻzbek tiliga qilingan mazkur qismlar tarjimasi ushbu oramiycha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi ORAMIYCHA soʻziga va ORAMIYCHA MATN iborasiga qarang.

ibroniy qoʻlyozmalari, qumron qoʻlyozmalari, qadimiy yunoncha tarjima, qadimiy suryoniycha tarjima, qadimiy lotincha tarjima — Eski Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari va tarjimalari. Ibroniycha asl matnning maʼnosi noaniq boʻlgan oʻrinlarda olimlar matn maʼnosini toʻliq tushunishlari uchun ushbu qoʻlyozmalar va tarjimalardan foydalanadilar. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan IBRONIY QOʻLYOZMALARI, QUMRON QOʻLYOZMALARI va QADIMIY TARJIMALAR iboralariga qarang.

yunoncha matn — Yangi Ahdning asl matni boʻlib, oʻzbek tiliga qilingan mazkur tarjima ushbu yunoncha matnga asoslangan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN iborasiga qarang.

yunoncha qoʻlyozmalar — Yangi Ahdning qadimda koʻchirilgan nusxalari. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNONCHA MATN ostida berilgan YUNON QOʻLYOZMALARI iborasiga qarang.

…ming–ming avlodlariga… — yoki minginchi avlodiga yoxud minglariga — bunday hollarda “yoki” va “yoxud” soʻzlari asl matn maʼnosini ikki yoki undan ham koʻproq maʼnolarda tushunish mumkinligini bildiradi. Kitobxon mazkur tarjimani boshqa tarjimalar bilan solishtirganda, baʼzi bir oyatlarning maʼnosi boshqacha ekanligini payqashi mumkin. Tarjimadagi farqlar, odatda, quyidagi sabablarga koʻra paydo boʻlgan:

1) Asl matndagi soʻz yoki ibora bir necha maʼnoga ega, bu holda tarjimada soʻzning yoki iboraning maʼnosi matn kontekstiga koʻra tanlanadi.

2) Asl matnda baʼzi arxaik soʻzlar yoki iboralar kam uchragani bois, olimlar ularning maʼnosini aniq bila olmaydilar.

3) Asl matnda ayrim oyatlarning maʼnosi noaniq, ehtimol, kotiblar matnni koʻchirganlarida xatoga yoʻl qoʻyganlari bunga sabab boʻlishi mumkin. Bunday holda olimlar matnni boshqa qoʻlyozmalar bilan solishtirib, uning maʼnosini aniqlashga harakat qiladilar. Shunga qaramay, ayrim hollarda erishilgan natija yana bahsli boʻlib qolaveradi. Baʼzan bunday maʼlumot izohlarda berilgan boʻlib, kitobxon muammoni tushunishiga yordam beradi. Koʻp hollarda esa buning imkoni yoʻq, chunki muammo nihoyatda uzun va batafsil izohni talab qiladi. Kitobxonlarimiz Muqaddas Kitobni chuqur oʻrganmoqchi boʻlsalar, bunday savollarga qoniqarli javob topishlari uchun Muqaddas Kitob boʻyicha tuzilgan sharhlarga, yaʼni kommentariylarga murojaat qilishlari mumkin.

“…Bayt–Xagon shahriga qarab qochdi… — yoki bogʻdagi uyning yoʻlidan qochdi.” — bu holda “yoki” ayiruvchi bogʻlovchisining vazifasi shundan iboratki, asl matndagi biror soʻz yoki ibora atoqli otni yoki sifatdosh oborotini bildiradi. Matnga yuqoridagiday izoh berilgan boʻlsa, demak, olimlar bu masalada bitta yechimga kelmaganlar, yaʼni asl matnda atoqli ot ishlatilganmi yoki sifatdosh oboroti nazarda tutilganmi — aniq emas.

…boʻlishi mumkin, …boʻlsa kerak, bahsli, chamasi, ehtimol — izohlarda bu kabi soʻzlar bor boʻlsa, demak, olimlar asl matndagi biror masalada bir toʻxtamga kela olmaganlar. Umid qilamizki, bunday oʻrinlarda kitobxonlar Muqaddas Kitobni diqqat bilan oʻqiydilar va boshqalarning bu boradagi qarashlariga hurmat bilan yondashadilar.

ibroniycha matnda bu ismning boshqa varianti Yoram — bu kabi izohlar asl matndagi ism boshqacha yozilganini bildiradi. Qadimda odamlarning ismlarini va joylar nomlarini turlicha talaffuz qilishgani bois, ular bir xil yozilmagan. Baʼzan ismlarni va nomlarni qisqartirib aytishgan. Tushunmovchilikning oldini olish uchun, mazkur tarjimada har bir odamning ismi yoki joyning nomi matnning boshqa oʻrinlaridagi ism yoki nom bilan bir xil qilib berilgan.

ibroniycha matnda Isroil, Yoqubning yana bir ismi — bu kabi izohlar biron odamning yoki joyning asl matnda boshqa nomi ham borligini bildiradi. Baʼzan odamlarning va joylarning ikkita nomi boʻlgan. Tushunmovchiliklarning oldini olish uchun, odatda, mazkur tarjimada oʻsha nomlarning bittasi ishlatilgan.

bu oʻrinda Pavlus Ibtido 3:17-19 ni nazarda tutgan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif Eski Ahdning qaysi oyatlari yoki parchasiga ishora qilayotganini koʻrsatadi. Bunday oʻrinlarda muallif iqtibos keltirmagan, u faqat Eski Ahd oyatlaridagi ayrim kalit soʻzlar va iboralardan foydalangan yoki fikrini taʼkidlash uchun Eski Ahddagi oyatlarning umumiy mazmunini aytib oʻtgan, xolos.

Muallif bu oʻrinda Ishayo 40:3 ning qadimiy yunoncha tarjimasidan foydalangan — bu kabi izohlar Yangi Ahd matni uchun berilgan boʻlib, muallif yoki soʻzlovchi iqtibosni Eski Ahdning qadimgi yunon tiliga qilingan tarjimasidan keltirganini bildiradi. Bunday izohlar Eski Ahdning yunon tilidagi tarjimasi ibroniy tilidagi asl matndan biroz farq qilishini koʻrsatadi. Ilk jamoatdagi masihiylar, asosan, yunon tiliga tarjima qilingan Eski Ahd matnidan foydalanganlar, chunki oʻsha davrda koʻpchilik ibroniy tilini bilmagan va asl matnni oʻqiy olmagan. Toʻliqroq maʼlumotga ega boʻlish uchun lugʻatdagi YUNON TILI VA MADANIYATI iborasiga va IBRONIYCHA MATN iborasi ostida berilgan QADIMIY TARJIMALAR iborasiga qarang.

Rasmlar

Rasmlar

Muqaddas chodir (Rasm)

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Muqaddas chodir (Rasm)

Shoh Sulaymon qurdirgan Maʼbad

Hizqiyol vahiyda koʻrgan Maʼbadning loyihasi

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad loyihasi (Iso Masih davrida)

Shoh Hirod qurdirgan Maʼbad (Iso Masih davrida)

Jadvallar

Jadvallar

Eski Ahd xronologiyasi jadvali

Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Eski Ahd xronologiyasi jadvali

Yangi Ahd xronologiyasi jadvali

Eski Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Chiqish, Levilar, Sahroda, Qonunlar, Yoshua, Hakamlar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Fisih ziyofati va Xamirturushsiz non bayrami | Chiqish 12:14-20, Levilar 23:5-8, Sahroda 28:16-25, Qonunlar 16:1-8
Oʻnta amr | Chiqish 20:1-17, Qonunlar 5:6-21
Qutlugʻ yil (yettinchi yil) | Levilar 25:8-38, Qonunlar 15:1-11
Muqaddas chodir uchun nazrlar | Chiqish 25:1-7, 35:4-19, 39:32-41
Ahd sandigʻi | Chiqish 25:10-20, 37:1-9
Oltin xontaxta | Chiqish 25:23-29, 37:10-16
Chiroqpoya | Chiqish 25:31-39, 37:17-24
Muqaddas chodir | Chiqish 26:1-37, 36:8-38
Bronza qurbongoh | Chiqish 27:1-8, 38:1-7
Chiroqpoya uchun moy | Chiqish 27:20-21, Levilar 24:1-3
Efod | Chiqish 28:6-14, 39:2-7
Koʻkrakpech | Chiqish 28:15-28, 39:8-21
Boshqa ruhoniylik liboslari | Chiqish 28:31-43, 39:22-31
Ruhoniylarning bagʻishlanishi | Chiqish 29:1-37, Levilar 8:1-36
Tutatqi qurbongohi | Chiqish 30:1-5, 37:25-28
Bazalil va Oxoliyov | Chiqish 31:2-6, 35:30-35
Halol va harom hayvonlar | Levilar 11:1-23, Qonunlar 14:3-20
Hosil bayrami | Levilar 23:15-22, Sahroda 28:26-31, Qonunlar 16:9-12
Karnay bayrami | Levilar 23:23-25, Sahroda 29:1-6
Poklanish kuni | Levilar 16:1-34, 23:26-32, Sahroda 29:7-11
Chayla bayrami | Levilar 23:33-43, Sahroda 29:12-39, Qonunlar 16:13-17
Panoh shaharlar | Sahroda 35:6-34, Qonunlar 4:41-43, 19:1-14, Yoshua 20:1-9
Oʻtniyol Davir shahrini qoʻlga kiritadi | Yoshua 15:15-19, Hakamlar 1:11-15
Yoshua vafot etadi | Yoshua 24:29-31, Hakamlar 2:7-9

1 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 1 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Odam Atoning nasli | 1:1-4 | Ibtido 5:1-32
Yofasning nasli | 1:5-7 | Ibtido 10:2-4
Xomning nasli | 1:8-10 | Ibtido 10:6-8
Somning nasli | 1:17-27 | Ibtido 10:22-29
Xaturo Ibrohimga tugʻib bergan oʻgʻillar | 1:32-33 | Ibtido 25:1-4
Isʼhoqning nasli | 1:34 | Ibtido 21:3, 25:25-26
Esovning nasli | 1:35-37 | Ibtido 36:4-5, 10-13
Seirning nasli | 1:39-42 | Ibtido 36:20-28
Edom shohlari va yoʻlboshchilari | 1:43-54 | Ibtido 36:31-43
Yoqubning oʻgʻillari | 2:1-2 | Chiqish 1:1-5
Yahudoning nasli | 2:3 | Ibtido 38:2-7, 46:12
Ramning nasli | 2:10-17 | Rut 4:19-22
Xazronning nasli | 2:18-24 |
Yaraxmalning nasli | 2:25-41 |
Xolibning nasli | 2:42-55 |
Dovudning farzandlari | 3:1-4, 14:4-7 | 2 Shohlar 3:2-5, 5:14-15
Sulaymonning nasli | 3:10-24 |
Yahudoning nasli | 4:1-23 |
Shimoʻnning nasli | 4:24-43 | Sahroda 26:12-14, Yoshua 19:1-8
Rubenning nasli | 5:1-10 | Ibtido 46:9, Chiqish 6:14, Sahroda 26:5-7
Gadning nasli | 5:11-22 |
Manashe qabilasining yarmi | 5:23-26 |
Levining nasli | 6:1-30 |
Maʼbad sozandalari | 6:31-48 |
Horunning nasli | 6:49-53 |
Levilar yashagan shaharlar | 6:54-81 | Yoshua 21:4-39
Issaxorning nasli | 7:1-5 | Ibtido 46:13, Sahroda 26:23-25
Benyaminning nasli | 7:6-12, 8:1-32 | Ibtido 46:21
Naftalining nasli | 7:13 |
Manashening nasli | 7:14-19 |
Efrayimning nasli | 7:20-29 |
Osherning nasli | 7:30-40 |
Shoulning nasli | 8:33-40, 9:35-44 |
Surgundan Quddusga qaytib kelgan xalq | 9:1-34 |
Shoulning oʻlimi | 10:1-14 | 1 Shohlar 31:1-13
Dovud Isroil shohi boʻladi | 11:1-3 | 2 Shohlar 5:1-3
Dovud Quddusni bosib oladi | 11:4-9 | 2 Shohlar 5:6-10
Dovudning bahodir jangchilari | 11:10-47 | 2 Shohlar 23:8-39
Dovudning Zixlaxdagi izdoshlari | 12:1-22 |
Dovudning Xevrondagi izdoshlari | 12:23-40 |
Uzzox Ahd sandigʻiga qoʻl tekkizadi | 13:1-14 | 2 Shohlar 6:1-11
Dovudning shuhrati | 14:1-17, 3:5-8 | 2 Shohlar 5:11-25
Ahd sandigʻi Quddusga keltiriladi | 15:1-29 | 2 Shohlar 6:12-16
Dovud Xudoga sajda qilib, shukrona qoʻshigʻini aytadi | 16:1-36 | 2 Shohlar 6:17-19, Zabur 95:1-13, 104:1-15
Dovud Quddus va Givonda sajda qilishni yoʻlga qoʻyadi | 16:37-43 |
Xudo Dovudga vaʼda beradi | 17:1-15 | 2 Shohlar 7:1-17
Dovud Xudoga hamdu sano aytadi | 17:16-27 | 2 Shohlar 7:18-29
Dovudning jangdagi gʻalabalari | 18:1-13 | 2 Shohlar 8:1-14
Dovudning aʼyonlari | 18:14-17 | 2 Shohlar 8:15-18
Dovud Ommon va Oram xalqlarini magʻlub qiladi | 19:1-20:3 | 2 Shohlar 10:1-11:1, 12:29-31
Filist pahlavonlariga qarshi jang | 20:4-8 | 2 Shohlar 21:18-22
Dovudning zafar qoʻshigʻi |  | 2 Shohlar 22:1-51, Zabur 17:1-51
Dovud xalqni roʻyxatga oladi | 21:1-22:1 | 2 Shohlar 24:1-25
Dovud Maʼbadni qurishga tayyorgarlik koʻradi | 22:2-19 |
Sulaymon shoh qilib tayinlanadi | 23:1 |
Levilar va ularning vazifalari | 23:2-32 |
Ruhoniylar va ularning vazifalari | 24:1-19 |
Levi urugʻboshilarining roʻyxati | 24:20-31 |
Maʼbad sozandalari va ularning vazifalari | 25:1-31 |
Maʼbad darvozabonlari va ularning vazifalari | 26:1-19 |
Boshqa levilar va ularning vazifalari | 26:20-32 |
Lashkarboshilar | 27:1-24 |
Aʼyonlar | 27:25-34 |
Dovud Maʼbadni qurish uchun koʻrsatma beradi | 28:1-21 |
Maʼbad qurilishi uchun hadyalar | 29:1-9 |
Dovud Xudoni madh qiladi | 29:10-20 |
Sulaymon taxtga oʻtiradi | 29:21-25 |
Dovudning oʻlimi | 29:26-30 | 3 Shohlar 2:10-11

2 Solnomalar va Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | 2 Solnomalar | Oʻxshash parchalar manzillari
Sulaymonning shohligi oʻrnatiladi | 1:1-4 | 3 Shohlar 2:46
Sulaymon donolik soʻrab ibodat qiladi | 1:5-13 | 3 Shohlar 3:4-15
Sulaymonning boyligi | 1:14-17, 9:25-28 | 3 Shohlar 10:26-29
Sulaymonning donishmandligidan bir lavha |  | 3 Shohlar 3:16-28
Sulaymonning aʼyonlari |  | 3 Shohlar 4:1-19
Sulaymon hukmronligining ravnaq topishi |  | 3 Shohlar 4:20-34
Maʼbad qurilishi uchun tayyorgarlik | 2:1-18 | 3 Shohlar 5:1-18
Maʼbad qurilishi | 3:1-14 | 3 Shohlar 6:1-38
Sulaymonning saroyi |  | 3 Shohlar 7:1-12
Maʼbad ichidagi narsalar | 3:15-5:1 | 3 Shohlar 7:13-51
Ahd sandigʻi Maʼbadga keltiriladi | 5:2-6:11 | 3 Shohlar 8:1-21
Sulaymonning ibodati | 6:12-42 | 3 Shohlar 8:22-53, Zabur 131:8-10
Maʼbad Egamizga bagʻishlanadi | 7:1-10 | 3 Shohlar 8:54-66
Xudo Sulaymonga zohir boʻladi | 7:11-22 | 3 Shohlar 9:1-9
Sulaymonning erishgan yutuqlari | 8:1-18 | 3 Shohlar 9:10-28
Shava malikasi Quddusga tashrif buyuradi | 9:1-12 | 3 Shohlar 10:1-13
Sulaymonning boyligi | 9:13-28, 1:14-17 | 3 Shohlar 10:14-29
Sulaymonning xotinlari |  | 3 Shohlar 11:1-13
Sulaymonning dushmanlari |  | 3 Shohlar 11:14-25
Yeribom Sulaymonga qarshi isyon koʻtaradi |  | 3 Shohlar 11:26-40
Sulaymonning oʻlimi | 9:29-31 | 3 Shohlar 11:41-43
Shimoldagi qabilalar qoʻzgʻoloni | 10:1-19 | 3 Shohlar 12:1-20
Shamayoning bashorati | 11:1-4 | 3 Shohlar 12:21-24
Isroil shohi Yeribom |  | 3 Shohlar 12:25-14:20
Yahudo shohi Raxabomning qalʼalari | 11:5-17 |
Raxabomning xonadoni | 11:18-23 |
Misr Yahudo yurtiga hujum qiladi | 12:1-14 | 3 Shohlar 14:21-28
Raxabomning oʻlimi | 12:15-16 | 3 Shohlar 14:29-31
Yahudo shohi Abiyo | 13:1-22 | 3 Shohlar 15:1-7
Yahudo shohi Oso | 14:1-15 | 3 Shohlar 15:8-12
Osoning islohotlari | 15:1-19 | 3 Shohlar 15:13-16
Oso hukmronligining oxirgi davri | 16:1-10 | 3 Shohlar 15:17-22
Osoning oʻlimi | 16:11-14 | 3 Shohlar 15:23-24
Isroil shohi Nadov |  | 3 Shohlar 15:25-32
Isroil shohi Basho |  | 3 Shohlar 15:33-16:7
Isroil shohi Elox |  | 3 Shohlar 16:8-14
Isroil shohi Zimri |  | 3 Shohlar 16:15-20
Isroil shohi Omri |  | 3 Shohlar 16:21-28
Isroil shohi Axab |  | 3 Shohlar 16:29-34
Ilyos paygʻambar |  | 3 Shohlar 17:1-19:21
Axab va Oram shohi Banhadad orasidagi urush |  | 3 Shohlar 20:1-43
Axab Navoʻtni oʻldiradi |  | 3 Shohlar 21:1-29
Yahudo shohi Yohushafat | 17:1-19 |
Mixiyo paygʻambar shoh Axabni ogohlantiradi | 18:1-27 | 3 Shohlar 22:1-28
Axabning oʻlimi | 18:28-34 | 3 Shohlar 22:29-40
Valiy Yohu Yohushafatga tanbeh beradi | 19:1-3 |
Yohushafatning islohotlari | 19:4-11 |
Yohushafat atrofidagi xalqlar bilan urush qiladi | 20:1-30 |
Yohushafat hukmronligining soʻnggi davri | 20:31-21:3 | 3 Shohlar 22:41-50
Isroil shohi Oxoziyo |  | 3 Shohlar 22:51-53
Ilyos paygʻambar va Oxoziyo |  | 4 Shohlar 1:1-18
Ilyos osmonga olinadi |  | 4 Shohlar 2:1-25
Moʻab va Isroil oʻrtasidagi urush |  | 4 Shohlar 3:1-27
Elishay paygʻambar |  | 4 Shohlar 4:1-8:15
Yahudo shohi Yohuram | 21:4-20 | 4 Shohlar 8:16-24
Yahudo shohi Oxoziyo | 22:1-6 | 4 Shohlar 8:25-29
Yohu Isroil ustidan shoh qilib tayinlanadi |  | 4 Shohlar 9:1-13
Yohu Isroil shohi Yoramni va Yahudo shohi Oxoziyoni oʻldiradi | 22:7-9 | 4 Shohlar 9:14-29
Yohu Izabelni oʻldiradi |  | 4 Shohlar 9:30-37
Yohu Axab xonadonini oʻldiradi |  | 4 Shohlar 10:1-17
Yohu Baalga sigʻinganlarni oʻldiradi |  | 4 Shohlar 10:18-28
Yohuning hukmronligi |  | 4 Shohlar 10:29-36
Yahudo malikasi Otaliyo | 22:10-12 | 4 Shohlar 11:1-3
Malika Otaliyo oʻldiriladi | 23:1-21 | 4 Shohlar 11:4-20
Yahudo shohi Yoʻsh | 24:1-16 | 4 Shohlar 11:21-12:16
Yoʻsh hukmronligining oxirgi davri | 24:17-27 | 4 Shohlar 12:17-21
Isroil shohi Yohuxoz |  | 4 Shohlar 13:1-9
Isroil shohi Yohoʻsh |  | 4 Shohlar 13:10-11
Yohoʻsh va Elishay paygʻambar |  | 4 Shohlar 13:14-25
Yohoʻshning oʻlimi |  | 4 Shohlar 13:12-13, 14:15-16
Yahudo shohi Emoziyo | 25:1-24 | 4 Shohlar 14:1-14
Emoziyoning oʻlimi | 25:25-28 | 4 Shohlar 14:17-20
Uzziyo Yahudo shohi qilib tayinlanadi | 26:1-2 | 4 Shohlar 14:21-22
Isroil shohi Yorubom |  | 4 Shohlar 14:23-29
Uzziyoning hukmronligi | 26:3-15 | 4 Shohlar 15:1-4
Xudo Uzziyoni teri kasalligiga yoʻliqtiradi | 26:16-21 | 4 Shohlar 15:5
Uzziyoning oʻlimi | 26:22-23 | 4 Shohlar 15:6-7, Ishayo 1:1, 6:1
Isroil shohi Zakariyo |  | 4 Shohlar 15:8-12
Isroil shohi Shallum |  | 4 Shohlar 15:13-16
Isroil shohi Manaxim |  | 4 Shohlar 15:17-22
Isroil shohi Pakaxiyo |  | 4 Shohlar 15:23-26
Isroil shohi Pekax |  | 4 Shohlar 15:27-31
Yahudo shohi Yoʻtom | 27:1-9 | 4 Shohlar 15:32-38
Yahudo shohi Oxoz | 28:1-27 | 4 Shohlar 16:1-20, Ishayo 14:28
Yahudo shohi Hizqiyo | 29:1-31:21 | 4 Shohlar 18:1-8
Isroilning oxirgi shohi Xoʻsheya |  | 4 Shohlar 17:1-2
Samariyaning magʻlubiyati |  | 4 Shohlar 17:3-41, 18:9-12
Ossuriya qoʻshini Quddusga tahdid soladi | 32:1-19 | 4 Shohlar 18:13-35, Ishayo 20:1, 21:16, 36:1-20
Hizqiyo Ishayo paygʻambardan maslahat soʻraydi |  | 4 Shohlar 19:1-13, Ishayo 37:1-13
Hizqiyoning ibodati | 32:20 | 4 Shohlar 19:14-19, Ishayo 37:14-20
Ossuriyaning magʻlubiyati | 32:21-23 | 4 Shohlar 19:20-37, Ishayo 37:21-38
Hizqiyoning xastaligi | 32:24-30 | 4 Shohlar 20:1-11, Ishayo 38:1-20
Bobildan kelgan elchilar | 32:31-33 | 4 Shohlar 20:12-21, Ishayo 39:1-8
Yahudo shohi Manashe | 33:1-20 | 4 Shohlar 21:1-18
Yahudo shohi Omon | 33:21-25 | 4 Shohlar 21:19-26
Yahudo shohi Yoʻshiyo | 34:1-7 | 4 Shohlar 22:1-2
Qonun kitobi topiladi | 34:8-28 | 4 Shohlar 22:3-20
Shoh Yoʻshiyoning islohotlari | 34:29-35:19 | 4 Shohlar 23:1-27
Yoʻshiyo hukmronligining soʻnggi davri | 35:20-36:1 | 4 Shohlar 23:28-30
Yahudo shohi Yohuxoz | 36:2-4 | 4 Shohlar 23:31-34
Yahudo shohi Yohayiqim | 36:5-8 | 4 Shohlar 23:35-24:7
Yahudo shohi Yohayixin | 36:9-10 | 4 Shohlar 24:8-17, Yeremiyo 52:28
Yahudo shohi Zidqiyo | 36:11-21 | 4 Shohlar 24:18-25:30, Yeremiyo 39:1-10, 52:1-34
Shoh Kurush Yahudo xalqiga ozodlik beradi | 36:22-23 | Ezra 1:1-3

Eski Ahddagi boshqa kitoblar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Surgundan qaytib kelganlarning roʻyxati | Ezra 2:1-70, Naximiyo 7:6-73
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 13:1-7, Zabur 52:2-7
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 30:2-5, Zabur 70:1-3
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 39:14-18, Zabur 69:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 56:8-12, Zabur 107:2-6
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 59:7-14, Zabur 107:7-14
Ikki sanodagi oʻxshash parcha | Zabur 113:12-19, Zabur 134:15-20
Egamizning uyi turgan togʻ | Ishayo 2:2-4, Mixo 4:1-3
Moʻab sharmanda boʻladi | Ishayo 16:6-12, Yeremiyo 48:29-36
Xudoga hamdu sano qoʻshigʻi | Yeremiyo 10:12-16, Yeremiyo 51:15-19
Egamiz Edom xalqini jazolaydi | Yeremiyo 49:9-10, 14-16, Obodiyo 1:1-6

Yangi Ahddagi oʻxshash parchalar jadvali

Ayrim hollarda Muqaddas Kitobdagi baʼzi oyatlarning mazmuni aynan bir kitobning oʻzida yoki boshqa kitobda takrorlanadi. Bunday takrorlar, asosan, 2-4 Shohlar kitoblarida, 1-2 Solnomalar kitoblarida va toʻrtta Xushxabarda uchraydi. Kitobxonlarimizga oʻxshash parchalarni topishga yordam berish maqsadida, Eski Ahd va Yangi Ahd kitoblari uchun quyidagi jadvallar ishlab chiqildi. Bu jadvallarda oʻxshash parchalarning asosiy mavzusi ifodalangan va oʻsha parchalarning Muqaddas Kitobdagi manzili keltirilgan. Jadvallarni tuzishdan yana bir maqsad kitobxonga 2-4 Shohlar, 1-2 Solnomalar kitoblari va toʻrtta Xushxabarlarni yaxshiroq qiyoslash imkonini berishdir. Shuning uchun baʼzi voqealar mana shu kitoblarning faqatgina bittasida yoritilgan boʻlsa–da, oʻsha voqeaning manzili jadvalga kiritilgan.

Xushxabarlar

Parchaning asosiy mavzusi | Matto | Mark | Luqo | Yuhanno
Luqo Xushxabarining muqaddimasi |  |  | 1:1-4 |
Yuhanno Xushxabarining muqaddimasi |  |  |  | 1:1-18
Iso Masihning nasl–nasabi | 1:1-17 |  | 3:23-38 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi haqida karomat |  |  | 1:5-25 |
Iso Masihning tugʻilishi haqida karomat |  |  | 1:26-38 |
Maryam Elisabetni yoʻqlab boradi |  |  | 1:39-56 |
Yahyo choʻmdiruvchining tugʻilishi, Zakariyoning bashorati |  |  | 1:57-80 |
Iso Masihning tugʻilishi | 1:18-25 |  | 2:1-7 |
Choʻponlar va farishtalar |  |  | 2:8-20 |
Isoga ism qoʻyiladi, Shimoʻnning hamdu sanosi |  |  | 2:21-39 |
Sharqdan kelgan munajjimlar | 2:1-12 |  |  |
Yusuf Maryam va chaqaloqni Misrga olib qochadi | 2:13-18 |  |  |
Yusuf oilasi bilan Misrdan qaytib keladi | 2:19-23 |  |  |
Oʻsmir Iso Maʼbadda |  |  | 2:40-52 |
Yahyo choʻmdiruvchining vaʼzi | 3:1-12 | 1:1-8 | 3:1-18 |
Iso suvga choʻmdiriladi | 3:13-17 | 1:9-11 | 3:21-22 |
Isoni iblis vasvasaga soladi | 4:1-11 | 1:12-13 | 4:1-13 |
Yahyo choʻmdiruvchining guvohligi |  |  |  | 1:19-34
Isoning dastlabki shogirdlari |  |  |  | 1:35-51
Isoning dastlabki moʻjizasi |  |  |  | 2:1-12
Iso savdogarlarni Maʼbaddan quvadi |  |  |  | 2:13-25
Iso va Nikodim |  |  |  | 3:1-21
Yahyo choʻmdiruvchi Iso Masih haqida guvohlik beradi |  |  |  | 3:22-36
Iso Jalilaga qaytadi | 4:12 | 1:14 | 3:19-20, 4:14 | 4:1-4, 43-45
Iso va Samariyalik ayol |  |  |  | 4:5-42
Iso taʼlimotining mohiyati | 4:17 | 1:14 | 4:14-15 |
Iso amaldorning oʻgʻlini sogʻaytiradi |  |  |  | 4:46-54
Iso Kafarnahum shahriga borib oʻrnashadi | 4:13-16 |  |  |
Isoning dastlabki shogirdlari | 4:18-22 | 1:16-20 | 5:1-11 |
Jinga chalingan odam |  | 1:21-28 | 4:31-37 |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi | 8:14-17 | 1:29-34 | 4:38-41 |
Teri kasalligiga chalingan odamni Iso sogʻaytiradi | 8:2-4 | 1:40-45 | 5:12-16 |
Iso sholni sogʻaytiradi | 9:2-8 | 2:1-12 | 5:17-26 |
Iso Mattoni chaqiradi, roʻza tutish haqida | 9:9-17 | 2:13-22 | 5:27-39 |
Iso Shabbat kunida sholni sogʻaytiradi |  |  |  | 5:1-47
Shabbat kuniga rioya qilish haqida | 12:1-8 | 2:23-28 | 6:1-5 |
Iso Shabbat kunida qoʻli shol odamni sogʻaytiradi | 12:9-14 | 3:1-6 | 6:6-11 |
Iso Jalila koʻli boʻyida bir talay olomonga shifo beradi | 12:15-21 | 3:7-12 |  |
Iso oʻn ikkita shogirdini tanlaydi | 10:2-4 | 3:13-19 | 6:12-16 |
Haqiqiy baxtiyorlik | 5:1-12 |  | 6:17-26 |
Tuz va nur haqida | 5:13-16 |  |  |
Musoning qonuni haqida | 5:17-48 |  | 6:27-36 |
Xayr–sadaqa, ibodat va roʻza haqida | 6:1-18 |  | (11:2-4) |
Samoviy xazina va tirikchilik tashvishlari haqida | 6:19-34 |  |  |
Boshqalarni hukm qilmang | 7:1-6 |  | 6:37-42 |
Xudodan soʻranglar | 7:7-11 |  | (11:9-13) |
Boshqalarga yaxshilik qiling | 7:12 |  | 6:31 |
Najot eshigi tordir | 7:13-23 |  | 6:43-45 |
Dono va ahmoq binokor | 7:24-29 |  | 6:46-49 |
Rim yuzboshisining imoni | 8:5-13 |  | 7:1-10 |
Iso beva ayolning oʻgʻlini tiriltiradi |  |  | 7:11-17 |
Iso Masih va Yahyo choʻmdiruvchi | 11:2-30 |  | 7:18-35 |
Gunohkor ayol Isoning oyoqlariga atir moy surtadi |  |  | 7:36-50 |
Isoga ergashgan ayollar |  |  | 8:1-3 |
Iso va shayton | 12:22-37 | 3:19-30 | 11:14-23 |
Yunus paygʻambarning alomati | 12:38-45 |  | 11:24-36 |
Isoning onasi va ukalari | 12:46-50 | 3:31-35 | 8:19-21 |
Iso farziylarni va Tavrot tafsirchilarini ayblaydi |  |  | 11:37-54 |
Iso shogirdlariga saboq beradi |  |  | 12:1-59 |
Tavba va halokat, hosilsiz anjir daraxti |  |  | 13:1-9 |
Urugʻ sepuvchi haqida masal | 13:1-9 | 4:1-9 | 8:4-8 |
Masallarning maqsadi | 13:10-17 | 4:10-12, 21-25 | 8:9-10, 16-18 |
Urugʻ sepuvchi haqidagi masalning maʼnosi | 13:18-23 | 4:13-20 | 8:11-15 |
Unib chiqqan urugʻ haqida masal |  | 4:26-29 |  |
Begona oʻt haqida masal | 13:24-30 |  |  |
Xantal urugʻi, xamirturush haqida masallar | 13:31-35 | 4:30-34 |  |
Begona oʻt haqidagi masalning maʼnosi | 13:36-43 |  |  |
Yashirilgan xazina, qimmatbaho marvarid, toʻr haqida masallar | 13:44-53 |  |  |
Iso boʻronni tinchlantiradi | 8:18, 23-27 | 4:35-41 | 8:22-25 |
Isoga ergashish shartlari | 8:19-22 |  |  |
Jinga chalingan ikki odamga Iso shifo beradi | 8:28-9:1 | 5:1-21 | 8:26-40 |
Tirilgan qiz, sogʻaygan ayol | 9:18-26 | 5:22-43 | 8:41-56 |
Iso ikkita koʻr odamga va soqov odamga shifo beradi | 9:27-34 |  |  |
Iso Oʻz yurtida rad etiladi | 13:54-58 | 6:1-6 | 4:16-31 |
Iso oʻn ikki havoriyni xizmatga yuboradi | 9:35-10:42 | 6:6-13 | 9:1-6 |
Yahyo choʻmdiruvchining oʻlimi | 14:1-12 | 6:14-29 | 9:7-9 |
Iso 5000 kishini toʻydiradi | 14:13-21 | 6:30-44 | 9:10-17 | 6:1-14
Iso suv ustida yuradi | 14:22-36 | 6:45-56 |  | 6:15-21
Iso hayot noni, Uning abadiy hayot baxsh etuvchi soʻzlari |  |  |  | 6:22-71
Diniy urf–odatlar va Xudoning amri | 15:1-20 | 7:1-23 |  |
Gʻayriyahudiy ayolning ishonchi | 15:21-28 | 7:24-30 |  |
Iso koʻp odamlarga shifo beradi, 4000 kishini toʻydiradi | 15:29-38 | 7:31-8:9 |  |
Farziylar va sadduqiylar Isodan alomat soʻrashadi | 15:39-16:12 | 8:10-26 |  |
Butrus Masihni tan oladi | 16:13-20 | 8:27-30 | 9:18-21 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 16:21-28 | 8:31-9:1 | 9:22-27 |
Isoning qiyofasi oʻzgaradi | 17:1-13 | 9:2-13 | 9:28-36 |
Jinga chalingan bolaga Iso shifo beradi | 17:14-21 | 9:14-29 | 9:37-43 |
Iso yana Oʻz oʻlimi haqida gapiradi | 17:22-23 | 9:30-32 | 9:43-45 |
Maʼbad soligʻi | 17:24-27 |  |  |
Xudo oldida kim buyuk? | 18:1-14 | 9:33-50 | 9:46-50 |
Gunoh qilgan birodarga munosabat | 18:15-35 |  |  |
Iso va ukalari |  |  |  | 7:1-9
Iso Quddusga boradi |  |  | 9:51-56 | 7:10
Isoga ergashish shartlari |  |  | 9:57-62 |
Iso Quddusda Chayla bayramida |  |  |  | 7:11-52
Iso fohisha ayolni kechiradi |  |  |  | 8:1-11
Iso Masih — olamning nuri |  |  |  | 8:12-59
Iso tugʻma koʻrga shifo beradi |  |  |  | 9:1-41
Iso — yaxshi choʻpon |  |  |  | 10:1-21
Shogirdlarning voizlik safari |  |  | 10:1-24 |
Rahmdil Samariyalik haqida masal |  |  | 10:25-37 |
Iso Maryam bilan Martaning uyida |  |  | 10:38-42 |
Ibodat haqida |  |  | 11:1-13 |
Shabbat kuni Iso bukri ayolga shifo beradi, xantal urugʻi haqida masal |  |  | 13:10-21 |
Isoni rad qilishadi |  |  |  | 10:22-42
Najot eshigi tordir |  |  | 13:22-35 |
Iso Shabbat kuni xastaga shifo beradi, toʻkin ziyofat haqida masal |  |  | 14:1-24 |
Shogirdlikning qiymati |  |  | 14:25-35 |
Adashgan qoʻy haqida masal |  |  | 15:1-7 |
Yoʻqolgan tanga haqida masal |  |  | 15:8-10 |
Darbadar oʻgʻil haqida masal |  |  | 15:11-32 |
Pishiq ish boshqaruvchi haqida masal |  |  | 16:1-18 |
Boy va Lazar haqida masal |  |  | 16:19-31 |
Gunoh haqida |  |  | 17:1-10 |
Lazarning oʻlimi va tirilishi |  |  |  | 11:1-44
Isoni oʻldirish rejasi |  |  |  | 11:45-57
Iso oʻn kishiga shifo beradi |  |  | 17:11-19 |
Xudoning Shohligi |  |  | 17:20-37 |
Beva ayol va adolatsiz qozi haqida masal |  |  | 18:1-8 |
Farziy va soliqchi haqida masal |  |  | 18:9-14 |
Nikoh va ajralish haqida | 19:1-12 | 10:1-12 |  |
Iso bolalarni duo qiladi | 19:13-15 | 10:13-16 | 18:15-17 |
Boylik va abadiy hayot | 19:16-30 | 10:17-31 | 18:18-30 |
Iso Oʻz oʻlimi toʻgʻrisida uchinchi marta gapiradi | 20:17-19 | 10:32-34 | 18:31-34 |
Yoqub bilan Yuhannoning tilagi | 20:20-28 | 10:35-45 |  |
Iso ikki koʻrga shifo beradi | 20:29-34 | 10:46-52 | 18:35-43 |
Iso va Zakkay |  |  | 19:1-10 |
Oʻnta xizmatkor haqida masal |  |  | 19:11-28 |
Iso Quddusga tantanali kiradi | 21:1-11 | 11:1-11 | 19:29-44 | 12:12-19
Qurib qolgan anjir daraxti | 21:18-22 | 11:12-14, 20-26 |  |
Iso sotuvchilarni Maʼbaddan quvadi | 21:12-17 | 11:15-19 | 19:45-48 |
Isoning hokimiyati haqida savol | 21:23-27 | 11:27-33 | 20:1-8 |
Ikki oʻgʻil haqida masal | 21:28-32 |  |  |
Yovuz bogʻbonlar haqida masal | 21:33-46 | 12:1-12 | 20:9-19 |
Toʻy ziyofati haqida masal | 22:1-14 |  |  |
Soliq toʻlash haqida savol | 22:15-22 | 12:13-17 | 20:20-26 |
Tirilish haqida savol | 22:23-33 | 12:18-27 | 20:27-38 |
Eng buyuk amr | 22:34-40 | 12:28-34 | 20:39-40 |
Masih kimning oʻgʻli? | 22:41-46 | 12:35-37 | 20:41-44 |
Soxta va chin taqvodorlik | 23:1-39 | 12:38-40 | 20:45-47 |
Beva ayolning xayr–ehsoni |  | 12:41-44 | 21:1-4 |
Iso Oʻz oʻlimi haqida gapiradi |  |  |  | 12:20-36
Xalqning oʻjarligi va imonsizligi |  |  |  | 12:37-50
Iso oxirzamon haqida gapiradi | 24:1-51 | 13:1-37 | 21:5-38 |
Kelinning oʻnta dugonasi haqida masal | 25:1-13 |  |  |
Uchta xizmatkor haqida masal | 25:14-30 |  |  |
Qiyomat–qoyim soʻrogʻi | 25:31-46 |  |  |
Isoni oʻldirish rejasi | 26:1-5, 14-16 | 14:1-2, 10-11 | 22:1-6 |
Isoga atir moy quygan ayol | 26:6-13 | 14:3-9 |  | 12:1-11
Qutlugʻ ziyofatga tayyorgarchilik | 26:17-20 | 14:12-17 | 22:7-14 |
Iso Oʻz shogirdlarining oyoqlarini yuvadi |  |  |  | 13:1-17
Isoga xiyonat | 26:21-25 | 14:18-21 | 22:21-23 | 13:18-30
Qutlugʻ ziyofat[1] | 26:26-30 | 14:22-26 | 22:15-20 |
Butrusning Isodan tonishi haqida karomat | 26:30-35 | 14:27-31 | 22:24-38 | 13:31-38, 16:32
Iso shogirdlarini yupatib aytgan soʻzlar |  |  |  | 14:1-16:33
Iso Oʻz shogirdlari uchun ibodat qiladi |  |  |  | 17:1-26
Isoning bogʻdagi ibodati | 26:36-46 | 14:32-42 | 22:39-46 | 18:1
Iso hibsga olinadi | 26:47-56 | 14:43-52 | 22:47-53 | 18:2-11
Iso oliy ruhoniy Xanan oldida |  |  |  | 18:12-14, 19-23
Iso yahudiylarning Oliy kengashi oldida | 26:57-68 | 14:53-65 | 22:54, 63-65 | 18:24
Butrus Isodan tonadi | 26:69-75 | 14:66-72 | 22:55-62 | 18:15-18, 25-27
Iso oliy kengash tomonidan hukm qilinadi | 27:1-2 | 15:1 | 22:66-71 | 18:28
Xoin Yahudoning halokati[2] | 27:3-10 |  |  |
Iso Pilat huzurida | 27:11-14 | 15:2-5 | 23:2-7 | 18:28-38
Iso Hirod oldida |  |  | 23:8-12 |
Iso oʻlimga hukm qilinadi | 27:15-31 | 15:6-20 | 23:13-25 | 19:1-16
Iso xochga mixlanadi | 27:32-44 | 15:21-32 | 23:26-43 | 19:17-27
Iso jon beradi | 27:45-56 | 15:33-41 | 23:44-49 | 19:28-37
Iso dafn qilinadi | 27:57-66 | 15:42-47 | 23:50-56 | 19:38-42
Iso tiriladi | 28:1-8 | 16:1-8 | 24:1-12 | 20:1-9
Iso ikki ayolga zohir boʻladi | 28:9-10 | 16:9-11 |  | 20:10-18
Soqchilarning xabari | 28:11-15 |  |  |
Iso Emmaus yoʻlida ikki shogirdiga zohir boʻladi |  | 16:12-13 | 24:13-35 |
Iso shogirdlariga zohir boʻladi[3] |  | 16:14-18 | 24:36-49 | 20:19-25
Iso Toʻmaga va boshqa shogirdlariga zohir boʻladi |  |  |  | 20:26-31
Iso koʻl boʻyida zohir boʻladi |  |  |  | 21:1-25
Iso Jaliladagi togʻda zohir boʻladi | 28:16-20 |  |  |
Iso osmonga koʻtariladi[4] |  | 16:19-20 | 24:50-53 |

Havoriylar

Parchaning asosiy mavzusi | Oʻxshash parchalar manzillari
Shoul imonga keladi | Havoriylar 9:1-19, 22:3-16, 26:9-18, 1 Korinfliklar 15:8

[1] Yana 1 Korinfliklar 11:23-26 ga qarang.

[2] Yana Havoriylar 1:18-19 ga qarang.

[3] Yana Havoriylar 1:4-8 ga qarang.

[4] Yana Havoriylar 1:9-12 ga qarang.

Qoʻlyozmalar

Qoʻlyozmalar

Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Eski Ahdning qoʻlyozmalaridan “Leningrad Kodeksi”

Yunus paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma

taxminan milodiy 1000 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qumron qoʻlyozmalari”dan biri

Ishayo paygʻambar kitobidan olingan bu ibroniycha qoʻlyozma

taxminan miloddan oldingi 100 yillarda koʻchirilgan

Eski Ahdning “Qadimiy yunoncha tarjima” qoʻlyozmalaridan parcha

Yoshua kitobidan olingan bu yunoncha qoʻlyozma

taxminan milodiy 200 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Papirus 52” deb atalgan parcha

Yuhanno bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma

taxminan milodiy 125 yillarda koʻchirilgan

Yangi Ahdning qoʻlyozmalaridan “Kodeks Sinaytikus”

Matto bayon etgan muqaddas Xushxabardan olingan bu yunoncha qoʻlyozma

taxminan milodiy 340 yillarda koʻchirilgan

Xaritalar

Xaritalar

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

Oʻn ikki qabilaning hududi

Quddus (shohlar davrida)

Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

Isroil va Yahudo shohliklari

Ossuriya shohligi

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

Fors shohligi (Rasm)

Iskandar Zulqarnayn shohligi

Rim imperiyasi

Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

Quddus (Iso Masih davrida)

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

Pavlusning Rimga olib ketilishi

Qadimiy davrdagi Yaqin Sharq

Isroil xalqi Misrdan chiqqandan keyin bosib oʻtgan yoʻl

Kanʼon va uning atrofidagi yerlarning tabiiy xaritasi

Oʻn ikki qabilaning hududi

Quddus (shohlar davrida)

Isroil shohligi (Shoul, Dovud va Sulaymon davrida)

Isroil va Yahudo shohliklari

Ossuriya shohligi

Bobil shohligi (Yahudo xalqi surgun qilingan davrda)

Fors shohligi (Rasm)

Iskandar Zulqarnayn shohligi

Rim imperiyasi

Falastin va uning atrofidagi yerlar (Iso Masih davrida)

Quddus (Iso Masih davrida)

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan birinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan ikkinchi safari

Pavlusning Xushxabar yoyish maqsadida qilgan uchinchi safari

Pavlusning Rimga olib ketilishi

Muqaddas Kitob

Muqaddas Kitobni tarjima qilish instituti

101000 Rossiya, Moskva, Bosh pochta a/q 360

www.ibt.org.ru; ibt_inform@ibt.org.ru

Nashrga 11.07.2016 da ruxsat etildi.

Hajmi 70x100 1/16 ofset usulida bosilgan.

Shartli bosma tabagʻi 121. 3075 nusxada.

Buyurtma № 16068 AV (5541, 5542)

“Printkorp” bosmaxonasida chop etilgan.

LP № 02330/0056863 30.04.2004 yilda berilgan.

220141 Belorus, Minsk, F. Skorina koʻchasi, 40–uy.

Toʻgʻri yoʻl

Toʻgʻri yoʻl

TOʻGʻRI YOʻL NIMA?

QIYOMAT KUNIGA QANDAY QILIB TAYYOR BOʻLAMIZ?

Kirish

Bu muhim savollarga Xudo qanday javob bergani Muqaddas bitiklarda ayon qilingan. Mazkur boʻlimda mana shu mavzu haqidagi oyatlardan chiqarilgan xulosalar keltirilgan. Oyatlardagi ruhiy haqiqatni oʻqib, ular borasida mulohaza qiling. Shunda, Xudo ayon qilgan, najotga yetaklaydigan toʻgʻri yoʻlni va yaqinlashib kelayotgan qiyomat kuniga qanday tayyorlanishni aniq tushunib olasiz. Umid qilamizki, siz Muqaddas bitiklar orqali Xudoning ovozini eshitasiz va oʻrganganlaringizni boshqalar bilan oʻrtoqlashasiz.

Sulaymonning hikmatlari 4:18-19, 12:28

Solihning yoʻli tongga oʻxshaydi, kun chiqquncha tong yorishaveradi. Fosiqning yoʻli esa zulmat kabidir, nimaga qoqilib ketishini bilmaydi. Solihlik yoʻli hayotga yetaklaydi, bu yoʻlda oʻlim yoʻqdir.

Matto 7:13-14

Iso Masih dedi: “Tor eshikdan kiringlar! Chunki halokatga olib boradigan darvoza enli, yoʻli ham kengdir. Bu yoʻldan yurayotganlar koʻp. Hayotga olib boradigan eshik esa juda tor, yoʻli ensizdir. Bu yoʻlni topadiganlar oz.”

MUNDARIJA

XUDO MUQADDASDIR

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

XUDO KECHIRUVCHIDIR

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

XUDO SADOQATLIDIR

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

SIZ TAYYORMISIZ?

XUDO MUQADDASDIR

XUDO MUQADDASDIR

Xudo muqaddasdir va faqatgina muqaddas boʻlganlar Uning huzuriga kirib, yashay oladi.

Vahiy 4:8

Samodagi toʻrtta jonli mavjudot kechayu kunduz tinmay shunday soʻzlarni takrorlar edilar:

“Muqaddasdir, muqaddasdir,

Muqaddasdir Qodir Xudo — Egamiz.

U bor boʻlgan, hozir ham bor,

Kelajakda ham bor boʻlar!”

1 Butrus 1:14-16

Xudoga itoatkor farzandlar boʻlinglar, oldingi gʻaflat paytida sizlarni qamragan ehtiroslarga qul boʻlib qolmanglar. Aksincha, butun yurish–turishingizda muqaddas boʻlinglar, zero, sizlarni daʼvat etgan Xudo muqaddasdir. Axir, Xudoning Oʻzi: “Muqaddas boʻlinglar, chunki Men muqaddasman”, deb aytgan.

Ibroniylar 12:14

Hamma bilan tinch–totuv yashashga harakat qilinglar. Halol hayot kechirishga tirishinglar, aks holda, Egamizni koʻra olmaysizlar.

1 Yuhanno 1:5-6

Biz Iso Masihdan eshitib, sizlarga yetkazayotgan Xushxabarimiz shundan iborat: Xudo — nur, Unda hech qanday zulmat yoʻq. Agar biz Xudo bilan yashayapmiz deb turib, oldingiday zulmatda yashasak, yolgʻon gapirib, haqiqatga xilof ish qilgan boʻlamiz.

Yana qarang:

Zabur 1:1-6, 14:1-5 Toʻgʻri yoʻldan yuradigan insonlar — kim?

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

INSONLAR XUDONING YOʻLIDAN OZGAN

Hammamiz Xudoning qonunlarini buzib, gunoh qilganmiz, toʻgʻri yoʻldan ozganmiz.

Rimliklar 3:10-12

Axir, Muqaddas bitiklarda quyidagiday yozilgan–ku: “Hech bir solih kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq! Bironta ham idrokli zot yoʻq, hech kim Xudoga yuz burmaydi. Hammasi yoʻldan ozgan, birday buzilgan, yaxshilik qiluvchi bir kimsa yoʻqdir, hatto bironta ham yoʻq!”[1]

Rimliklar 3:23

Hamma gunoh qilgan va Xudoning ulugʻvorligidan mahrumdir.

Yana qarang:

Matto 5:17-48 Iso Masihning haqiqiy solihlik haqidagi taʼlimoti.

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

INSONLAR XUDO OLDIDA JAVOB BERADI

Qiyomat kunida hammamiz qilmishlarimiz uchun javob beramiz.

Ibroniylar 4:13

Butun borliq Xudoning koʻzi oldida yap–yalangʻoch va ochiqdir. Hech kim va hech narsa Undan pinhon emas. Biz Unga hisob beramiz!

Ibroniylar 10:26-27

Agar biz haqiqatni bilib olgandan keyin, ataylab gunoh qilishda davom etsak, bu gunohlarimizni hech qanday qurbonlik yuva olmaydi. Shunda qoʻrquv ichra Xudoning hukmini kutishdan boshqa ilojimiz qolmaydi. Oqibatda, Xudoning dushmanlari bilan birga lovullagan olovda yonish bizning qismatimiz boʻladi.

Yana qarang:

Vahiy 20:11-15 Qiyomat kuni haqidagi vahiy.

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

XUDO MEHR–MUHABBATLIDIR

Xudo bizni yaxshi koʻradi va bizni kechirishga tayyor turibdi.

Yuhanno 3:16

Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Rimliklar 5:8

Biz hali gunohga botgan chogʻimizda, Masih biz uchun oʻldi. Shu yoʻsinda Xudo bizga boʻlgan Oʻz mehr–muhabbatini namoyon qildi.

Yana qarang:

Luqo 15:11-32 Iso Masih aytgan darbadar oʻgʻil haqidagi masal.

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

XUDO NAJOTKORIMIZDIR

Xudo gunohlarimizning kechirilishi va qiyomat hukmidan qutqarilishimiz uchun Iso Masih orqali bizga yoʻl ochib berdi.

Yuhanno 3:17

Xudo dunyoni hukm qilish uchun emas, balki Oʻgʻli orqali qutqarish uchun Uni dunyoga yubordi.

Havoriylar 10:41-43

Butrus dedi: “Iso hammaga emas, faqat bizga zohir boʻldi. Chunki Xudo bizni Iso haqida guvohlik berishimiz uchun tanlagandi. Iso tirilgandan keyin biz U bilan yeb–ichdik. U bizga: «Xalqlarga vaʼz qilib, guvohlik beringlar. Oʻliklar va tiriklarni hukm qilish uchun Xudo Meni tayinlaganini ularga aytinglar», — deb buyurdi. Barcha paygʻambarlar ham Iso toʻgʻrisida guvohlik bergan edilar. Isoga ishongan har bir odamning gunohlari Uning nomi tufayli kechiriladi, deb aytgan edilar.”

Yuhanno 1:29

Ertasi kuni Yahyo Isoning yaqinlashib kelayotganini koʻrib, shunday dedi: “Ana, Xudoning Qoʻzisi! U dunyoni gunohdan poklaydi!”

1 Korinfliklar 15:3-4

Menga berilgan eng muhim taʼlimotni sizlarga yetkazdim. Bu taʼlimot quyidagichadir: Muqaddas bitiklarga muvofiq, Masih gunohlarimiz uchun oʻlgan. Keyin U dafn qilindi, uchinchi kuni esa tirildi. Bularning hammasi Muqaddas bitiklarga muvofiq sodir boʻldi.

2 Korinfliklar 5:19-21

Ha, Xudo insonlarni gunohlari uchun jazolamadi, aksincha, Masih orqali dunyoni Oʻzi bilan yarashtirdi.… Biz Masihning elchilarimiz, Xudo biz orqali insonlarga murojaat etyapti. Masih nomidan yolvoryapmiz: sizlar ham Xudo bilan yarashinglar. Axir, Xudo bizni Masih orqali oqlash uchun begunoh Masihni gunohkorni jazolaganday, jazoladi.

Yana qarang:

Yuhanno 10:7-18 Iso Masih — najot eshigi va yaxshi choʻpon.

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

XUDO HOZIRLAGAN YOʻL

Qiyomat kunida hukmdan qutulishimizning faqat birgina toʻgʻri yoʻli bor.

Havoriylar 4:12

Najot boshqa hech kimdan kelmaydi. Iso Masihning nomi — butun olamda najot beradigan yagona nomdir.

Yuhanno 14:6

Iso ularga dedi: “Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.”

Filippiliklar 2:9-11

Xudo Iso Masihni eng yuqoriga yuksaltirdi va Unga har qanday ismdan yuqori ismni ato etdi. Toki Isoning oldida yeru osmondagi va yer ostidagi borliq jon tiz choʻksin, har bir til Iso Masihni Rabbiy deb tan olib, Otamiz Xudoga sharaf keltirsin.

Yana qarang:

Luqo 16:19-31 Iso Masih aytgan boy va Lazar haqidagi masal.

XUDO KECHIRUVCHIDIR

XUDO KECHIRUVCHIDIR

Biz gunohlarimizni eʼtirof etib, tavba qilishimiz kerak, shunda Xudo bizni kechiradi.

1 Yuhanno 1:8-10

Agar gunohimiz yoʻq desak, oʻzimizni oʻzimiz aldagan boʻlamiz va bizda haqiqat boʻlmaydi. Bordi–yu, gunohlarimizni eʼtirof etsak, sodiq va adolatli boʻlgan Xudo gunohlarimizni kechirib, bizni har qanday yomonlikdan forigʻ qiladi. Agar gunoh qilganimiz yoʻq desak, Xudoni yolgʻonchiga chiqargan boʻlamiz.

Yana qarang:

Luqo 18:9-14 Iso Masih aytgan farziy va soliqchi haqidagi masal.

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

HAMMAMIZ IMON KELTIRISHIMIZ KERAK

Rabbimiz Iso Masihga ishonishimiz shart. Unga ishonadiganlar toʻgʻri yoʻldadir.

Havoriylar 16:30-31

Zindonbon Pavlus va Silasni tashqariga olib chiqib: “Janoblar, najot topishim uchun nima qilishim kerak?” deb soʻradi. “Rabbimiz Isoga ishon, shunda oʻzing va xonadon ahling najot topasizlar”, — deb javob berishdi ular.

Rimliklar 10:9-11, 13

Agar oʻz ogʻzingiz bilan Isoni Rabbim deb eʼtirof etib, Xudo Uni oʻlikdan tiriltirganiga chin yurakdan ishonsangiz, najot topasiz. Chunki inson qalbidan ishonib oqlanadi va ogʻzi bilan eʼtirof etib najot topadi. Muqaddas bitiklarda yozilganday: “Unga ishongan hech bir inson uyatga qolmaydi.”… Axir, “Rabbimizga iltijo qilgan har bir inson qutqariladi”, deb yozilgan–ku.

Yana qarang:

Matto 13:44-46 Iso Masih aytgan yashirilgan xazina va qimmatbaho marvarid haqidagi masallar.

Matto 22:1-14 Iso Masih aytgan toʻy ziyofati haqidagi masal.

XUDO SADOQATLIDIR

XUDO SADOQATLIDIR

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni hukm qilmasligiga va bizga abadiy hayot berishiga amin boʻlamiz.

Yuhanno 3:18

Xudoning Oʻgʻliga ishongan odam hukm qilinmaydi. Unga ishonmagan odam esa allaqachon mahkum boʻlgan, chunki u Xudoning yagona Oʻgʻliga ishonmadi.

Yuhanno 3:35-36

Ota Oʻgʻlini yaxshi koʻradi, U hamma narsani Oʻgʻlining qoʻliga topshirgan. Xudoning Oʻgʻliga ishongan har bir odam abadiy hayotga ega boʻladi. Oʻgʻilni rad etgan odam esa hayot koʻrmay, Xudoning gʻazabi ostida qoladi.

Rimliklar 8:1

Iso Masihga tegishli boʻlganlar endi hukm qilinmaydilar.

Yana qarang:

Rimliklar 8:31-39 Xudoning Iso Masihga ishonganlarga qoʻrsatadigan mehr–muhabbati.

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

XUDO OʻZ RUHINI BAXSH ETADI

Iso Masihga imon keltirganimizda, Xudo bizni Oʻzining Muqaddas Ruhiga toʻldiradi. Solih hayot kechirishimiz uchun, toʻgʻri yoʻldan ozmasligimiz uchun Muqaddas Ruh bizga kuch–qudrat beradi.

Havoriylar 1:4-5, 8

Iso Oʻz havoriylari bilan dasturxon atrofida oʻtirar ekan, ularga shunday amr berdi: “Quddusdan ketib qolmanglar, osmondagi Otamning bergan vaʼdasi bajo boʻlishini kutinglar. Bu vaʼda haqida oldin ham sizlarga aytgan edim. Yahyo odamlarni suvga choʻmdirar edi, sizlar esa yaqin kunlarda Muqaddas Ruhga choʻmdirilasizlar.... Muqaddas Ruh sizlarni qamrab olganda, kuch–qudratga toʻlasizlar. Quddusda, Yahudiya va Samariyada, yer yuzining hamma burchaklarida sizlar Mening shohidlarim boʻlasizlar.”

Havoriylar 2:38

Butrus ularga dedi: “Tavba qilinglar, har biringiz Iso Masihning nomi bilan suvga choʻminglar, toki gunohlaringiz kechirilsin. Shunda sizlar Muqaddas Ruhni inʼom qilib olasizlar.”

Efesliklar 5:18

Sharob ichib mast boʻlmanglar, chunki bu buzuqlikka olib boradi. Aksincha, Muqaddas Ruhga toʻlib–toshinglar.

Yana qarang:

Galatiyaliklar 5:16-26 Muqaddas Ruh yetakchiligida hayot kechirish.

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

BIZ XUDONING AZIZ XALQIMIZ

Iso Masihga imon keltirganimizda, biz Xudoning aziz xalqiga tegishli boʻlib qolamiz.

Efesliklar 2:19-22

Demak, sizlar endi begona ham, kelgindi ham emassizlar, balki Xudoning aziz xalqi qatoridasiz, Uning xonadoni aʼzosi boʻldingizlar. Sizlar xuddi bir binodaysizlar. Bu binoning asosi havoriylaru paygʻambarlardir. Binoning tamal toshi esa Iso Masihning Oʻzidir. Bu imorat Rabbimiz Iso Masih orqali bir boʻlib, yuksalib boradi va Unga bagʻishlangan muqaddas maʼbad boʻladi. Iso Masihga tegishli boʻlganingiz uchun sizlar ham bu imoratning bir qismisiz. Bu imoratni Xudoning Ruhi Oʻziga maskan qilib oladi.

1 Butrus 2:9-10

Sizlar — tanlangan bir nasl, ruhoniylar shohligi, muqaddas qavm, Xudoning aziz xalqisiz. Xudo sizlarni zulmatdan Oʻzining ajoyib nuriga daʼvat etgan, Uning buyuk ishlarini eʼlon qilishingiz uchun sizlarni tanlagan. Sizlar bir vaqtlar Xudoga begona edingizlar, endi esa Uning xalqisizlar. Bir vaqtlar Xudoning marhamatidan bebahra edingizlar, endi esa Undan marhamat topdingizlar.

Yana qarang:

Vahiy 21:1-8, 22-27 Yangi yeru osmon, yangi Quddus haqidagi vahiy.

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

BIZ YOLGʻIZ EMASMIZ

Iso Masihga imon keltirganlar bilan muntazam ravishda uchrashib turishimiz kerak.

Matto 18:20

Iso dedi: “Qayerda ikki yoki uch kishi Mening nomim uchun yigʻilsa, Men oʻsha yerda ularning orasida boʻlaman.”

Havoriylar 2:42, 46

Imonlilar havoriylarning taʼlimotini oʻrganishga, birodarlikka, Rabbimiz Isoni xotirlab, non sindirishga va ibodatga oʻzlarini bagʻishladilar…. Imonlilar har kuni Maʼbadda yigʻilardilar. Bir–birlarinikiga mehmonga borganda esa Rabbimiz Isoni xotirlash uchun non sindirardilar, soddadillik bilan, yurakdan sevinib ovqatlanishardi.

Yana qarang:

Ibroniylar 3:12-14, 10:23-25 Imonlilarga ogohlantirish.

SIZ TAYYORMISIZ?

SIZ TAYYORMISIZ?

Dono insonlar Xudodan qoʻrqadi. Ular toʻgʻri yoʻldan yurib, Qiyomat kuniga tayyor boʻladi.

Sulaymonning hikmatlari 9:10, 14:27

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Muqaddas Xudoni bilish idrokdir. Egamizdan qoʻrqish hayot manbaidir, bunday xislat odamni oʻlim tuzogʻidan asraydi.

Matto 4:4

Iso iblisga javoban dedi: “Yozilganki: «Inson faqat non bilan emas, balki Xudoning ogʻzidan chiqqan har bir soʻz bilan yashaydi.»”

Yana qarang:

Matto 7:24-27, Luqo 12:42-48 Iso Masih aytgan dono va ahmoq binokorlar hamda hushyor xizmatkorlar haqidagi masallar.

Zabur 90:1-16 Xudo Unga umid bogʻlaganlarni himoya qilib, sogʻ–omon saqlaydi.

[1] Zabur 13:1-3 ga qarang.

Yordamchi oyatlar

TOʻGʻRI YOʻLDAN YURISHDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR ROʻYXATI

Kirish

Ushbu qismda yuzga yaqin mavzuni oʻz ichiga olgan, hayotimiz uchun zarur, haqiqatni koʻrsatadigan oyatlar bor. Bu oyatlar Muqaddas Kitobdagi donolik ummonining bir tomchisi, xolos. Ular beshta asosiy mavzu ostida berilgan. Ushbu roʻyxatdagi oyatlar sizga Muqaddas bitiklarda muhim hayotiy mavzular haqida nimalar deyilganini koʻrsatadi. Umid qilamizki, siz bu oyatlarni oʻqib, Xudo haqida va Xudoga manzur hayot qanday boʻlishi haqida oʻrganasiz hamda hayotingizda uchraydigan kundalik vaziyatlarda mana shu oyatlar tufayli donolik bilan ish yuritib, ulardan tasalli topasiz.

MUNDARIJA

MUNDARIJA

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Xudo inoyatlidir

Xudo kechiruvchidir

Xudo mangudir

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Xudo mehr–muhabbatlidir

Xudo mehr–shafqatlidir

Xudo mehribondir

Xudo muqaddasdir

Xudo najotkorimizdir

Xudo odildir

Xudo taʼminlovchimizdir

Xudo tinchlik beruvchidir

Xudo ulugʻvordir

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Xudo yagona Xudodir

Xudo yaqindir

Xudo oʻzgarmasdir

Xudo qudratlidir

Xudo hayot manbaidir

Xudo hamma narsani bilguvchidir

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

Abadiy hayot haqida

Gunoh haqida

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Ibodat haqida

Najot haqida

Poklik haqida

Ruhiy jang haqida

Roʻza tutish haqida

Solihlik haqida

Tinchlik haqida

Xudoga shukrona aytish haqida

Xudoning yetakchiligi haqida

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida

Yolgʻon gapirish haqida

Jinsiy axloqsizlik haqida

Itoatkorlik haqida

Kamtarlik haqida

Mayxoʻrlik haqida

Mehribonlik haqida

Minnatdorchilik haqida

Muloyimlik haqida

Rahmdillik haqida

Sabr–toqat haqida

Saxiylik haqida

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Tirishqoqlik haqida

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Xudojoʻylik haqida

Oʻzini tuta bilish haqida

Oʻgʻrilik haqida

Qanoat qilib yashash haqida

Hasad haqida

Haqqoniylik haqida

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Ajrashish haqida

Boshqalarga xizmat qilish haqida

Boshqalarni kechirish haqida

Boshqalarni hukm qilish haqida

Dushmanlarga munosabat haqida

Doʻstlik haqida

Jahl va gʻazab haqida

Zino haqida

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Masihiylarning yakdilligi haqida

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Nikoh haqida

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Tilni jilovlash haqida

Xafagarchilik haqida

Qasos olish haqida

Gʻiybat haqida

Haqiqatni aytish haqida

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda

Aybini his qilganda

Boylik haqida

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

Donolik kerak boʻlganda

Yolgʻizlikni his qilganda

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Imon sust boʻlganda

Ish yaxshi yurishganda

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Kasallikka duchor boʻlganda

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Kulfatli damlarda

Tushkunlikka tushganingizda

Umidsiz boʻlganda

Xavotir olganda

Xavfga duchor boʻlganda

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Yurak notinch boʻlganda

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Qaygʻurganda

Qaror chiqarayotganda

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

XUDONING FAZILATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Xudo inoyatlidir

Xudo inoyatlidir

Zabur 85:15

Sen, ey Rabbiy, rahmdil va inoyatli, Jahli tez chiqmaydigan Xudosan, Sevging va sadoqating moʻldir.

Zabur 144:8-9, Yuhanno 1:16-17, Yoqub 4:6, 1 Butrus 5:10, Efesliklar 2:7, 2 Timoʻtiy 1:9

Xudo kechiruvchidir

Xudo kechiruvchidir

Zabur 85:5

Sen, ey Rabbiy, yaxshisan, kechirimlisan, Senga iltijo qilganlarga Sodiq sevgingni koʻrsatasan.

Zabur 129:3-4, 2 Butrus 3:9, 1 Yuhanno 1:8-9, Efesliklar 1:7-8, Efesliklar 4:32, Ibroniylar 10:15-18

Xudo mangudir

Xudo mangudir

Vahiy 1:8

“Men Ibtido va Intihodirman, — deb aytmoqda Egamiz Xudo. — Men oldin bor boʻlgan, hozir ham bor, kelajakda ham bor boʻladigan Qodir Xudodirman.”

Rimliklar 1:20, 1 Timoʻtiy 1:17

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Xudo marhamat koʻrsatuvchidir

Ibroniylar 4:16

Kelinglar, inoyatli Xudoyimizning taxtiga jasorat bilan yaqinlashaylik. Shunda U bizga marhamat koʻrsatadi, Uning inoyati zarur vaqtda bizga yordam beradi.

Zabur 10:7, Hikmatlar 12:2, Luqo 1:50, Yahudo 1:21

Xudo mehr–muhabbatlidir

Xudo mehr–muhabbatlidir

Zabur 35:6, 8

Ey Egam, sodiq sevging falaklarga yetgaydir, Ey Egam, sadoqating samolarga choʻzilgaydir….Sodiq sevging, ey Xudo, naqadar bebahodir! Qanotlaring soyasida insonlar panoh topadi.

Zabur 12:6, Zabur 62:4, Zabur 85:15, Yuhanno 3:16, 1 Yuhanno 3:16-17, 1 Yuhanno 4:7-19, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 8:38-39, Efesliklar 2:4-5

Xudo mehr–shafqatlidir

Xudo mehr–shafqatlidir

Luqo 1:78

Zero, Xudoyimiz mehr–shafqatga boy, U samodan bizga ufq Nurini sochadi.

Zabur 22:6, Zabur 24:6, Yoqub 5:11, Efesliklar 2:4-7

Xudo mehribondir

Xudo mehribondir

Zabur 114:5

Egamiz mehribon, odildir, Xudoyimiz rahmdildir.

Zabur 83:12, Rimliklar 2:4

Xudo muqaddasdir

Xudo muqaddasdir

Zabur 98:9

Ulugʻlanglar Egamiz Xudoni! Sajda qiling Unga muqaddas togʻida. Zero, muqaddasdir Egamiz Xudo!

Zabur 21:4, 1 Butrus 1:14-16, Vahiy 4:8, Vahiy 15:4

Xudo najotkorimizdir

Xudo najotkorimizdir

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 36:39-40, Zabur 61:6-8, Havoriylar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 4:10, Titus 3:4-6

Xudo odildir

Xudo odildir

Zabur 24:8

Egamiz yaxshi, adolatlidir! U gunohkorlarga yoʻl–yoʻriq koʻrsatadi.

Hikmatlar 11:1, 1 Butrus 1:17, 2 Salonikaliklar 1:5-8, Vahiy 15:3-4

Xudo taʼminlovchimizdir

Xudo taʼminlovchimizdir

Zabur 15:5

Ey Egam! Barqarorligim Sensan, Muvaffaqiyatim ham Oʻzingdirsan, Kelajagimni Sen taʼminlaysan.

Zabur 36:25-26, Zabur 64:10, Matto 6:25-34, Matto 7:9-11, Havoriylar 14:16-17, Filippiliklar 4:19

Xudo tinchlik beruvchidir

Xudo tinchlik beruvchidir

Zabur 84:9

Parvardigor Egamiz aytayotganiga quloq solaman, U Oʻz xalqiga, Oʻz taqvodorlariga tinchlik vaʼda qilayotir, Endi ular bemaʼni yoʻllariga qaytmasin.

Hikmatlar 16:7, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Filippiliklar 4:6-9, 2 Salonikaliklar 3:16

Xudo ulugʻvordir

Xudo ulugʻvordir

Zabur 95:9

Muqaddas ulugʻvorlikka burkangan Egamizga sajda qiling! Ey zamin ahli, Uning oldida titrab turing!

Zabur 23:7-10, Zabur 92:1, Yuhanno 1:14, Vahiy 21:23-25

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Xudo shodlik ato qiluvchidir

Zabur 15:11

Menga hayot soʻqmogʻini Oʻzing koʻrsatasan, Huzuringda shodlik meni qamrab oladi, Menga boqiy huzur–halovatni Sen berasan.

Zabur 29:6, Rimliklar 15:13, Galatiyaliklar 5:22-23

Xudo yagona Xudodir

Xudo yagona Xudodir

Zabur 17:32

Egamizdan boshqa Xudo kim ekan?! Xudoyimizdan boʻlak suyanchiq Qoya bormikan?!

Mark 12:28-33, Rimliklar 3:29-30, 1 Korinfliklar 8:5-6

Xudo yaqindir

Xudo yaqindir

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 33:19, Zabur 74:2, Zabur 138:7-12, Havoriylar 17:27

Xudo oʻzgarmasdir

Xudo oʻzgarmasdir

Zabur 101:28

Sen esa hech oʻzgarmassan, Sen to abad yashaysan.

Zabur 32:11, Zabur 101:25-28, Yoqub 1:17

Xudo qudratlidir

Xudo qudratlidir

Zabur 92:4

Yuksakdagi Egamiz dengiz toʻlqinlaridan ham qudratliroqdir, Bahaybat suvlarning pishqirishidan ham qudratliroqdir.

Zabur 88:9, Luqo 1:46-55, Vahiy 4:11, Vahiy 19:1

Xudo hayot manbaidir

Xudo hayot manbaidir

Zabur 35:10

Hayotning bulogʻi Sendadir, Ziyo olarmiz Sening nuringdan.

Zabur 103:30, Zabur 138:13-16, Yuhanno 1:1-5, Yuhanno 5:24-26, Yuhanno 14:6, Havoriylar 17:24-25

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Xudo hamma narsani bilguvchidir

Zabur 138:1-5

Ey Egam, meni Oʻzing sinab koʻrib, bilgansan, Qachon oʻtirib, qachon turishimni Oʻzing bilasan, Oʻy–xayollarimni uzoqdan turib anglab olasan, Yurishimni, yotishimni Sen tekshirasan, Barcha yoʻllarim Senga oyday ravshandir. Biron soʻz tilimga kelmasdan oldin, Ey Egam, Sen hammasini bilasan. Meni hamma tomondan oʻrab olgansan, Qoʻllaringni ustimga qoʻygansan.

Zabur 33:16-19, Ibroniylar 4:13

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

RUHIY HAYOTIMIZGA OID OYATLAR

Abadiy hayot haqida

Abadiy hayot haqida

Yuhanno 3:16

Zero, Xudo olamni shunchalik sevdiki, Oʻzining yagona Oʻgʻlini berdi. Toki Unga ishonganlardan birontasi halok boʻlmasin, balki abadiy hayotga ega boʻlsin.

Yuhanno 5:24, Yuhanno 10:27-28, Yuhanno 17:1-3, 1 Yuhanno 5:11-12, Rimliklar 6:23

Gunoh haqida

Gunoh haqida

1 Yuhanno 2:1-2

Aziz bolalarim, gunoh qilmanglar deb, men sizlarga shularni yozyapman. Bordi–yu, birortamiz gunoh qilib qoʻysak, Otamiz Xudoning oldida homiyimiz — Iso Masih bor, U Solih Zotdir. U bizni gunohlarimizdan poklash uchun qurbon boʻldi. Nafaqat bizning, balki butun dunyoning gunohlari uchun qurbon boʻldi.

Zabur 89:8, Hikmatlar 13:21, 1 Yuhanno 1:8-10, Rimliklar 5:6-8, Rimliklar 6:23, Efesliklar 2:1-9

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Jasorat bilan Xushxabar aytish haqida

Rimliklar 1:16

Men Xushxabardan or qilmayman, chunki Xudoning kuch–qudrati boʻlgan bu Xushxabar orqali unga ishonganlarning hammasi qutqariladi. Ishonadiganlar yahudiymi, gʻayriyahudiymi, farqi yoʻq!

Havoriylar 4:18-20, 31, 1 Korinfliklar 16:13, 1 Salonikaliklar 2:1-2, Ibroniylar 3:6

Ibodat haqida

Ibodat haqida

Matto 6:9-13

Sizlar esa shunday ibodat qilinglar: “Bizning osmondagi Otamiz! Sening muqaddas noming ulugʻlansin. Sening Shohliging kelsin. Osmonda boʻlgani kabi, Yerda ham Sening irodang bajo boʻlsin. Bugungi rizqimizni bergin. Bizga qarshi gunoh qilganlarni biz kechirgandek, Sen ham bizning gunohlarimizni kechirgin. Bizni vasvasaga duchor qilmagin, Yovuz shaytondan xalos qilgin.”

Zabur 65:16-20, Hikmatlar 15:8, Matto 6:5-13, Matto 7:7-11, Luqo 18:1-8, 1 Yuhanno 5:14-15, Rimliklar 8:26-27, 1 Timoʻtiy 2:1-2

Najot haqida

Najot haqida

Yuhanno 14:6

Iso unga dedi: — Men yoʻl, haqiqat va hayotdirman. Otaning oldiga olib boradigan Mendan boshqa yoʻl yoʻq.

Yuhanno 3:16-17, Havoriylar 2:36-39, Havoriylar 16:29-31, Rimliklar 10:9-10, 1 Timoʻtiy 2:4-6

Poklik haqida

Poklik haqida

Hikmatlar 11:20

Egri yurak Egamizga jirkanch, poklarning ishlari esa Uning quvonchidir.

Zabur 7:11, Zabur 18:10, Hikmatlar 11:5, Matto 5:8, 1 Yuhanno 2:1-2, 2 Korinfliklar 7:1, Filippiliklar 4:8

Ruhiy jang haqida

Ruhiy jang haqida

Efesliklar 6:11-12

Iblisning hiylalariga qarshi tura olishingiz uchun Xudo bergan barcha qurol–aslahalar bilan qurollaning. Axir, bizning kurashimiz insonlarga qarshi emas, balki samoviy olamdagi yovuz ruhiy kuchlarga, ruhiy hokimiyat va hukmronlikka hamda bu qorongʻi dunyoni boshqarayotgan ruhiy hukmronlarga qarshidir.

1 Butrus 5:8-9, Rimliklar 8:38-39, 2 Korinfliklar 10:3-5, Efesliklar 6:10-18, 2 Salonikaliklar 3:3

Roʻza tutish haqida

Roʻza tutish haqida

Matto 6:16-18

Roʻza tutayotganingizda, ikkiyuzlamachilar kabi, qovoq solib yurmanglar. Ular roʻza tutayotganlarini boshqalarga koʻrsatish uchun yuvinib–taranmaydilar. Sizlarga chinini aytayin: ular oʻz mukofotlarini olib boʻlganlar. Sizlar roʻza tutganlaringizda yuzlaringizni yuvib, sochlaringizni tarab yuring, toki roʻza tutganingizni yashirin boʻlgan Otangizdan boshqa hech kim bilmasin. Shunda yashirin qilgan ishingizni koʻrgan Otangiz sizni taqdirlaydi.

Mark 2:18-20, Luqo 18:9-14, Havoriylar 13:2-3

Solihlik haqida

Solihlik haqida

Hikmatlar 11:19

Solihlikni koʻzlagan inson hayotga, yomonlikni koʻzlagan esa oʻz oʻlimiga erishadi.

Zabur 33:16, Zabur 36:16-17, Hikmatlar 10:11, Hikmatlar 12:26, Rimliklar 1:17, Filippiliklar 3:8-9, 2 Timoʻtiy 4:8

Tinchlik haqida

Tinchlik haqida

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 33:15, Hikmatlar 12:20, Matto 5:9, Yuhanno 16:33, Rimliklar 5:1, Rimliklar 8:6, Kolosaliklar 3:15

Xudoga shukrona aytish haqida

Xudoga shukrona aytish haqida

Zabur 68:31-32

Nomini kuylab, Xudoni madh qilaman, Shukur aytib, Uni maqtayman. Qurbonlik qilingan buzoqdan, hatto buqadan koʻra, Hamdlarim Egamni koʻproq mamnun qiladi.

Zabur 94:1-5, Zabur 99:1-5, Zabur 105:1-2, Filippiliklar 4:6-7

Xudoning yetakchiligi haqida

Xudoning yetakchiligi haqida

Hikmatlar 3:5-6

Oʻz aql–idrokingga suyanma, butun qalbing bilan Egamizga ishon. Har ishingda Egamizni eʼtirof et, shunda U yoʻllaringni toʻgʻrilaydi.

Zabur 31:8-9, Zabur 36:5, Hikmatlar 4:20-22, Yoqub 1:5-8

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

INSON FAZILATLARI VA ILLATLARI TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Dangasalik haqida

Dangasalik haqida

Hikmatlar 10:4

Dangasa qoʻllar qashshoqlik keltiradi, tirishqoq qoʻllar esa boylik.

Hikmatlar 6:6-11, 1 Salonikaliklar 4:11, 2 Salonikaliklar 3:6-13

Yolgʻon gapirish haqida

Yolgʻon gapirish haqida

Hikmatlar 12:22

Yolgʻonchi til Egamizga jirkanch, toʻgʻrilik bilan ish qiladiganlar esa Uning sevinchidir.

Zabur 33:12-14, Hikmatlar 11:1, Hikmatlar 19:22, Kolosaliklar 3:9

Jinsiy axloqsizlik haqida

Jinsiy axloqsizlik haqida

1 Salonikaliklar 4:3-5

Sizlarning muqaddas boʻlishingiz Xudoning irodasidir. Shuning uchun jinsiy axloqsizlik qilmang. Har biringiz muqaddaslik va izzat–hurmatga loyiq tarzda oʻzingizni tuta bilishingiz kerak. Xudoni bilmagan butparastlarday shahvoniy hirsga qul boʻlmang.

1 Korinfliklar 6:15-20, 1 Korinfliklar 10:6-8, Galatiyaliklar 5:19-21, Kolosaliklar 3:5-7

Itoatkorlik haqida

Itoatkorlik haqida

1 Yuhanno 2:5

Xudoning kalomiga itoat qilgan odamda esa Xudoning sevgisi oʻz mukammal ifodasini topgan. Biz Xudo bilan birga ekanimizni ana shundan bilsak boʻladi.

Zabur 39:7, Zabur 50:14, Yuhanno 14:23-24, Ibroniylar 5:7-9

Kamtarlik haqida

Kamtarlik haqida

Hikmatlar 18:12

Takabburlik halokatga olib boradi, kamtarlik esa izzatu ikromga sazovor qiladi.

Zabur 24:9, Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 29:23, Matto 18:1-5, Luqo 18:9-14, 1 Butrus 5:5-6, Filippiliklar 2:3-11

Mayxoʻrlik haqida

Mayxoʻrlik haqida

Hikmatlar 20:1

Sharob — mazaxchi, aroq — janjalkash, ularga aldanganlar nodondir.

Hikmatlar 23:20-21, 1 Butrus 4:3, 1 Korinfliklar 5:11, 1 Korinfliklar 6:9-10, Efesliklar 5:18

Mehribonlik haqida

Mehribonlik haqida

Zabur 111:4

Hatto zulmatda ham toʻgʻri insonga nur yogʻiladi, Rahmdil, mehribon, solih odamga yogʻdu sochiladi.

Hikmatlar 11:16, Hikmatlar 12:10, 1 Korinfliklar 13:4

Minnatdorchilik haqida

Minnatdorchilik haqida

Zabur 117:28-29

Sen Xudoyimsan, Senga shukur aytaman, Sen Xudoyimsan, Seni ulugʻlayman. Egamizga shukrona ayting, U yaxshidir, Uning sodiq sevgisi abadiydir.

Kolosaliklar 2:6-7, Kolosaliklar 3:15-17, Ibroniylar 12:28

Muloyimlik haqida

Muloyimlik haqida

Hikmatlar 25:15

Sabr–toqat bilan gapirilsa amaldor ham koʻnadi, muloyim soʻz toshni ham sindiradi.

1 Butrus 3:15-16, Galatiyaliklar 6:1, Efesliklar 4:1-3, Filippiliklar 4:5

Rahmdillik haqida

Rahmdillik haqida

Hikmatlar 19:17

Kambagʻalga rahm qilish — Egamizga qarz berishday, U yaxshilikni qaytaradi.

Hikmatlar 21:10, Matto 5:7, Matto 9:13, Yoqub 2:12-13, Kolosaliklar 3:12

Sabr–toqat haqida

Sabr–toqat haqida

Hikmatlar 14:29

Sabr–toqatli odam aql–idroklidir, jahldorlik ahmoqlikni bildiradi.

Yoqub 5:7-8, Rimliklar 12:12, 1 Korinfliklar 13:4, Kolosaliklar 3:12-13, Ibroniylar 12:7

Saxiylik haqida

Saxiylik haqida

Hikmatlar 11:24-25

Baʼzilarning qoʻli ochiq, ammo boyligi koʻpayaveradi. Baʼzilar haddan tashqari tejamkor, ammo qashshoqlashaveradi. Saxiyning biri ikki boʻladi, boshqalarga yaxshilik qilganning oʻzi ham yaxshilik koʻradi.

Zabur 111:5, Hikmatlar 22:9, 2 Korinfliklar 8:1-4, 1 Timoʻtiy 6:17-19

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Takabburlik va magʻrurlik haqida

Hikmatlar 16:18

Magʻrurlikning ortidan halokat keladi, takabburlikdan soʻng esa odam qoqiladi.

Hikmatlar 11:2, Hikmatlar 16:5, Hikmatlar 29:23, Luqo 18:9-14

Tirishqoqlik haqida

Tirishqoqlik haqida

Hikmatlar 12:24

Tirishqoq hukm suradi, dangasa esa qul boʻladi.

Hikmatlar 10:4, Hikmatlar 13:4

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Xasislik va ochkoʻzlik haqida

Hikmatlar 15:27

Ochkoʻz oʻz uyiga tashvish keltiradi, poradan nafratlanadigan esa yashaydi.

Hikmatlar 1:19, Hikmatlar 23:4-5, Matto 6:19-21, Luqo 12:15-21, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Xudojoʻylik haqida

Xudojoʻylik haqida

1 Timoʻtiy 4:8-9

Axir, shunday bir maqol bor–ku: “Jismoniy mashq tana uchun foyda berar, xudojoʻylik esa har tomonlama foyda keltirar, u dunyoyu bu dunyoda hayot baxsh etar.” Bu gap toʻgʻri va asoslidir, u har jihatdan qabul qilinishga loyiqdir.

1 Timoʻtiy 6:3-6, 11, 2 Timoʻtiy 3:1-5

Oʻzini tuta bilish haqida

Oʻzini tuta bilish haqida

Hikmatlar 25:28

Oʻzini tuta olmaydigan odam devorsiz vayrona shahar kabidir.

Hikmatlar 16:32, Yoqub 1:19, Titus 2:2-5

Oʻgʻrilik haqida

Oʻgʻrilik haqida

Hikmatlar 13:11

Hiyla bilan topilgan davlat yoʻqoladi, mehnat bilan topilgani esa koʻpayadi.

Hikmatlar 20:10, Efesliklar 4:28, Titus 2:9-10

Qanoat qilib yashash haqida

Qanoat qilib yashash haqida

Ibroniylar 13:5

Pulga koʻngil bogʻlamanglar, bori bilan qanoatlaninglar. Zero, Xudo: “Sizlarni tashlab ketmayman, sizlarni tark etmayman”, — deb aytgan.

Luqo 3:14, Filippiliklar 4:11-12, 1 Timoʻtiy 6:7-10

Hasad haqida

Hasad haqida

Hikmatlar 14:30

Xotirjam yurak tanaga hayot baxsh etadi, hasadgoʻylik esa suyaklarni chiritadi.

Yoqub 3:13-16, 1 Butrus 2:1, Rimliklar 13:13, Titus 3:3-5

Haqqoniylik haqida

Haqqoniylik haqida

Hikmatlar 24:26

Toʻgʻri javob beradiganlarni hamma sevadi.

Hikmatlar 12:17-19, Hikmatlar 16:11, 1 Butrus 3:10-12

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

MUNOSABATLAR TOʻGʻRISIDAGI OYATLAR

Ajrashish haqida

Ajrashish haqida

1 Korinfliklar 7:10-11

Quyidagi amr esa uylangan va erga tekkanlarga berilgan. U mendan emas, Rabbimiz Isodandir: xotin eri bilan ajrashmasin. Ajrashgan boʻlsa, boshqa erga tegmasin yoki oʻz eri bilan yarashsin. Er ham oʻz xotini bilan ajrashmasin.

Matto 5:27-32, Matto 19:3-9, 1 Korinfliklar 7:10-16

Boshqalarga xizmat qilish haqida

Boshqalarga xizmat qilish haqida

1 Butrus 4:10

Xudo sizlarga bergan inʼomlar bilan bir–biringizga xizmat qilinglar. Xudoning bu boy ehsonlaridan oqilona foydalaninglar.

Matto 20:20-25, Matto 25:31-46, Galatiyaliklar 5:13-15, Filippiliklar 2:3-4, Ibroniylar 13:1-3

Boshqalarni kechirish haqida

Boshqalarni kechirish haqida

Matto 6:14-15

Agar sizlarga yomonlik qilganlarni kechirsangizlar, osmondagi Otangiz ham sizni kechiradi. Bordi–yu, sizlar boshqalarning gunohlarini kechirmasangizlar, Otangiz ham sizni kechirmaydi.

Hikmatlar 19:11, Matto 18:21-35, Mark 11:25-26, Kolosaliklar 3:13

Boshqalarni hukm qilish haqida

Boshqalarni hukm qilish haqida

Rimliklar 2:1

Ey boshqalarni hukm qilayotgan inson! Sen kim boʻlishingdan qatʼi nazar, boshqalarni hukm qilishga hech haqing yoʻq. Sen boshqa odamni hukm qilib, oʻzingni ham mahkum etasan. Axir, oʻzing ham shu ishlarni qilyapsan–ku!

Matto 7:1-5, Yoqub 4:11-12, Rimliklar 14:10-13

Dushmanlarga munosabat haqida

Dushmanlarga munosabat haqida

Hikmatlar 24:17-18

Dushmaning yiqilganda sevinma, qoqilgani uchun yuraging quvonmasin. Boʻlmasa Egamiz buni koʻrib yoqtirmay, gʻazabini undan oʻgiradi.

Matto 5:44-48, Rimliklar 12:17-21

Doʻstlik haqida

Doʻstlik haqida

Hikmatlar 18:24

Shunday doʻst borki, u halokat keltiradi, doʻst borki, u tugʻishgandan ham yaqinroqdir.

Hikmatlar 17:9, 17, Hikmatlar 27:6

Jahl va gʻazab haqida

Jahl va gʻazab haqida

Efesliklar 4:26-27

Hatto gʻazablanganingizda ham gunoh qilmanglar. Quyosh botguncha jahldan tushinglar. Iblisga fursat bermanglar.

Hikmatlar 14:29, Hikmatlar 19:11, Yoqub 1:19-20, Efesliklar 4:31-32

Zino haqida

Zino haqida

Ibroniylar 13:4

Nikohni hammangiz eʼzozlanglar. Er–xotinlik munosabatini begʻubor saqlanglar. Fahshu zinoga berilganlarni Xudo hukm qiladi.

Hikmatlar 5:20-21, Hikmatlar 6:20-35, Matto 5:27-32, Mark 10:10-12

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Masihiy birodarlarga munosabat haqida

Ibroniylar 13:1

Bir–biringizni birodarlarday yaxshi koʻrishni davom ettiringlar.

Matto 5:23-24, 3 Yuhanno 1:5-8, Rimliklar 14:1, 19, Rimliklar 16:17, 1 Korinfliklar 1:10

Masihiylarning yakdilligi haqida

Masihiylarning yakdilligi haqida

Rimliklar 12:4-5

Axir, tanamiz bir boʻlsa–da, tanamiz aʼzolari koʻp, tanamiz aʼzolarining vazifasi ham bir xil emas. Shunga oʻxshab, biz — Masihga tegishli boʻlganlar bir tanani tashkil qilamiz. Har birimiz har xil aʼzolar boʻlib, bir–birimizga bogʻliqmiz.

Havoriylar 2:44-46, Efesliklar 4:3-6, Filippiliklar 2:1-4, Ibroniylar 10:24-25

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Mehr–muhabbat koʻrsatish haqida

Yuhanno 15:12-13

Mening amrim shu: Men sizlarni qanday sevgan boʻlsam, sizlar ham bir–biringizni shunday sevinglar. Kim oʻz jonini doʻstlari uchun fido qilsa, bundan ortiq sevgi yoʻq.

Rimliklar 12:9-10, Rimliklar 13:8, 1 Korinfliklar 13:1-13, Ibroniylar 10:24

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Mehr–shafqat koʻrsatish haqida

Luqo 6:36

Osmondagi Otangiz rahmdil boʻlgani kabi, sizlar ham rahmdil boʻlinglar.

Matto 5:7, Yoqub 3:17, Efesliklar 4:32

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Musofir va muhtojlarga munosabat haqida

Zabur 145:9

Egamiz musofirlarni asraydi, Yetim va bevalarni qoʻllaydi, Fosiqning yoʻllariga xalaqit beradi.

Matto 25:34-36, 1 Butrus 2:11-12

Nikoh haqida

Nikoh haqida

Kolosaliklar 3:18-19

Ey xotinlar, eringizga itoatli boʻlinglar. Shunday qilish Rabbimiz Isoning izdoshlariga munosibdir. Ey erlar, xotiningizni sevinglar, ularga qoʻpol muomalada boʻlmanglar.

Hikmatlar 31:10-31, 1 Butrus 3:1-7, 1 Korinfliklar 7:1-16, Efesliklar 5:21-33

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Ota–onalaru farzandlar munosabati haqida

Hikmatlar 23:22, 24

Seni dunyoga keltirgan otangga quloq sol, onang qariganda uni xor qilma….Solih otasining boshini koʻkka yetkazadi, dono farzand uni xursand qiladi.

Hikmatlar 19:13, 26, Hikmatlar 20:20, Matto 15:4-6, Efesliklar 6:1-4

Tilni jilovlash haqida

Tilni jilovlash haqida

Efesliklar 4:29

Ogʻzingizdan hech qanday yaramas soʻz chiqmasin. Lekin tinglovchilarning ehtiyojiga koʻra, kerakli gaplarni aytib, ularga dalda bering, shunda soʻzlaringiz ularga foyda keltiradi.

Hikmatlar 10:19, Hikmatlar 21:23, Matto 12:33-37, Yoqub 1:26, Yoqub 3:1-12

Xafagarchilik haqida

Xafagarchilik haqida

Kolosaliklar 3:13

Bir–biringizga nisbatan sabr–toqatli boʻlinglar. Orangizda xafagarchilik oʻtgan boʻlsa, bir–biringizni kechiringlar. Egamiz sizlarni kechirgani kabi, sizlar ham boshqalarni kechiringlar.

Matto 5:23-24, 1 Butrus 4:8

Qasos olish haqida

Qasos olish haqida

1 Butrus 3:9

Yomonlikka yomonlik, haqoratga haqorat bilan javob qaytarmanglar, aksincha, hammani duo qilinglar. Zero, Xudo sizlarni shunga daʼvat etgan. Bularga rioya qilsangiz, baraka topasizlar.

Hikmatlar 20:22, 1 Butrus 2:21-23, Rimliklar 12:17-21

Gʻiybat haqida

Gʻiybat haqida

Hikmatlar 16:28

Makkor janjal chiqaradi, gʻiybatchi esa yaqin doʻstlarni ajratadi.

Zabur 100:5, Hikmatlar 10:18, 1 Butrus 2:1

Haqiqatni aytish haqida

Haqiqatni aytish haqida

Efesliklar 4:15

Kelinglar, mehr–muhabbat bilan haqiqatni aytib, jamoatning boshi boʻlgan Masihga oʻxshab har jihatdan yetuk insonlar boʻlaylik.

Hikmatlar 24:26, 28, Hikmatlar 26:28, Efesliklar 4:25

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

HAYOTDA UCHRAYDIGAN VAZIYATLARDA YORDAM BERADIGAN OYATLAR

Adolat va haqiqatga intilganda

Adolat va haqiqatga intilganda

Matto 5:6

Adolatga tashna boʻlganlar baxtlidir, Chunki Xudo ularni qondiradi.

Zabur 24:5, Zabur 32:5, Zabur 81:3, Hikmatlar 2:7-9, Hikmatlar 21:3

Aybini his qilganda

Aybini his qilganda

Hikmatlar 28:13

Oʻz gunohlarini yashirgan yutuqqa erishmaydi, ularni tan olib, voz kechgan marhamat topadi.

Zabur 31:5, Zabur 50:3-19, 1 Yuhanno 1:8-9, 2 Korinfliklar 7:10

Boylik haqida

Boylik haqida

Hikmatlar 11:4

Qiyomat kunida boylik foyda bermaydi, solihlik esa oʻlimdan saqlaydi.

Zabur 48:17-18, Hikmatlar 11:28, Hikmatlar 22:1, 16, Hikmatlar 23:4-5, Hikmatlar 28:6, Matto 6:24, Matto 19:16-30, Luqo 12:15-21, Luqo 16:9-13, 1 Timoʻtiy 6:7-10, 17-19

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

Vasvasa va sinovlardan oʻtganda

1 Korinfliklar 10:13

Sizlar tushgan vasvasaga boshqalar ham duchor boʻlgan. Ammo Xudo sodiqdir, U kuchingizdan ortiq vasvasaga tushishingizga yoʻl qoʻymaydi. Vasvasaga bardosh bera olishingiz uchun kerakli paytda vasvasadan qutulish yoʻlini ham beradi.

Matto 4:1-11, Yoqub 1:12-15, Yoqub 4:7, 1 Yuhanno 2:15-17

Donolik kerak boʻlganda

Donolik kerak boʻlganda

Zabur 110:10

Egamizdan qoʻrqish donolikning boshidir, Bunday yoʻl tutganlarning aqli rasodir, Uning hamdu sanolari to abad davom etadi.

Hikmatlar 2:1-6, Hikmatlar 9:9-12, Hikmatlar 16:16, Yoqub 1:5, Yoqub 3:13-18

Yolgʻizlikni his qilganda

Yolgʻizlikni his qilganda

Zabur 144:18

Egamiz Oʻziga yolvorganlarning yonidadir, Chin dildan iltijo qilganlarning yonidadir.

Zabur 22:1-6, Zabur 24:16-18, Zabur 26:10, Zabur 67:7

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Yomon odatlarni tashlamoqchi boʻlganda

Filippiliklar 4:13

Menga kuch–quvvat beradigan Iso Masihning madadi bilan har narsani qila olaman.

Galatiyaliklar 5:16, 22-23, Efesliklar 4:22-24

Imon sust boʻlganda

Imon sust boʻlganda

Ibroniylar 10:23

Endi oʻzimiz eʼtirof etgan umidimizni ikkilanmay mahkam tutaylik. Chunki vaʼda bergan Xudo Oʻz soʻziga sodiqdir.

Matto 8:23-27, Matto 14:25-31, Mark 9:21-24, Luqo 22:31-32, Yuhanno 14:27, 2 Timoʻtiy 2:11-13, Ibroniylar 11:1-2, 6, Ibroniylar 12:2

Ish yaxshi yurishganda

Ish yaxshi yurishganda

Zabur 106:8-9

Sodiq sevgisi uchun ular Egamizga shukrona aytsin! Egamizning insoniyatga koʻrsatgan ajoyib ishlari uchun shukur qilsin! Zotan, U qondirar tashna boʻlganlarni, Toʻydirar neʼmatlar bilan ochlarni.

Zabur 83:12, Zabur 102:1-5, 1 Salonikaliklar 5:16-18

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Ishingiz haqida oʻylayotganingizda

Efesliklar 6:7-8

Insonlarga emas, balki Rabbimiz Isoga xizmat qilayotgandek, bajonu dil xizmat qilinglar. Esingizda tuting: xoh qul, xoh erkin boʻlsin, har bir kishi qilgan yaxshiligiga yarasha mukofotni Rabbimizdan oladi.

Hikmatlar 3:3-4, Efesliklar 4:28, Efesliklar 6:5-9

Kasallikka duchor boʻlganda

Kasallikka duchor boʻlganda

Zabur 102:2-3

Egamizni olqishlagin, ey jonim, Uning qilgan hamma yaxshiliklarini unutmagin! Hamma gunohlarimni U kechiradi, Barcha xastaliklarimga U shifo beradi.

Mark 1:40-41, Yoqub 5:14-15, 2 Korinfliklar 4:16-18

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Kelajakka umid kerak boʻlganda

Hikmatlar 23:18

Chunki albatta kelajak bor, umiding roʻyobga chiqadi.

Zabur 26:1, Zabur 90:1-10, 1 Butrus 1:3-9, 2 Korinfliklar 1:21-22, Filippiliklar 1:6

Kulfatli damlarda

Kulfatli damlarda

Zabur 45:2

Xudo bizning panohimiz, qudratimizdir, Kulfatda qolganimizda doim madadkorimizdir.

Zabur 17:7, Zabur 49:15, Zabur 58:17-18, Hikmatlar 31:8

Tushkunlikka tushganingizda

Tushkunlikka tushganingizda

Zabur 42:5

Nega tushkunlikka tushasan, ey jonim? Nega behalovat boʻlasan ichimda? Xudoga umid bogʻla! Shukur etaman Yana Unga — najotkorim, Xudoyimga.

Zabur 39:2-5, Zabur 54:23, Zabur 60:2-4, Rimliklar 8:36-39

Umidsiz boʻlganda

Umidsiz boʻlganda

Zabur 33:18-19

Taqvodorlar yolvoradi, Egamiz eshitadi, Barcha balolardan ularni Egamiz qutqaradi. Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Zabur 22:1-4, Zabur 41:2-6

Xavotir olganda

Xavotir olganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:4, Zabur 54:23, Luqo 12:22-31, 1 Butrus 5:6-7

Xavfga duchor boʻlganda

Xavfga duchor boʻlganda

Zabur 26:1

Egam nurim va najotimdir, Kimdan qoʻrqaman?! Egam hayotimning qalʼasidir, Kim meni qoʻrqita olar?!

Zabur 90:1-6, Zabur 117:5-9, Rimliklar 8:35-39

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Shodlik, quvonchga toʻla damlarda

Zabur 94:1

Kelinglar, sevinch ila Egamizni kuylaylik, Najotimiz Qoyasiga shodlik ila hayqiraylik.

Zabur 31:11, Zabur 70:14-16, Efesliklar 5:19-20

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Yupanch va dalda kerak boʻlganda

Zabur 93:18-19

“Oyoqlarim qoqiladi”, deb oʻylaganimda, Ey Egam, sodiq sevging meni qoʻlladi. Ichim xavotirga toʻlib ketganda, Sen bergan tasalli menga quvonch keltirdi.

Zabur 22:1-4, Matto 5:4, 2 Korinfliklar 1:3-5, Vahiy 21:3-4

Yurak notinch boʻlganda

Yurak notinch boʻlganda

Yuhanno 14:27

Men sizlarga tinchlikni qoldiryapman. Oʻz tinchligimni sizlarga beryapman. Men berayotgan tinchlik dunyo beradigan tinchlikka oʻxshamaydi. Yuragingiz siqilmasin, qoʻrqmanglar.

Zabur 45:2-4, Zabur 54:23, Matto 6:25-34, Filippiliklar 4:6-7

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Oʻzingizni ojiz, kuchsiz his qilganingizda

Zabur 9:35

Sen esa koʻrib turasan, Bilib turasan kulfatu azobda qolganlarni. Qoʻllaringni ularga uzatasan, Ojiz oʻzini Sening panohingga topshiradi, Sen yetimga doim yordam bergansan.

Rimliklar 8:26-27, 2 Korinfliklar 4:7, 2 Korinfliklar 12:9-10, Filippiliklar 4:13, Ibroniylar 4:14-16

Qaygʻurganda

Qaygʻurganda

Vahiy 21:4

Xudo ularning koʻzidagi har bir tomchi yoshni artib qoʻyadi. Endi oʻlim mavjud boʻlmaydi, Hech kim qaygʻurmaydi, yigʻlamaydi, azob chekmaydi. Zero, avvalgilar oʻtib ketdi.

Zabur 29:6, Zabur 55:9, Zabur 141:2-3, 1 Salonikaliklar 4:13-14

Qaror chiqarayotganda

Qaror chiqarayotganda

Hikmatlar 12:15

Nodon oʻz yoʻlini toʻgʻri deb oʻylaydi, dono esa maslahatga quloq soladi.

Zabur 24:4-10, Zabur 118:105, Rimliklar 12:1-2

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Qiyinchilik, azob–uqubatga yoʻliqqanda

Zabur 33:19

Koʻngli choʻkkanlarga Egamiz yaqindir, Ruhan ezilganlarni U qutqaradi.

Matto 11:28, Luqo 22:41-44, Yoqub 1:2-4, Rimliklar 12:12, 2 Korinfliklar 12:9-10

Tarix

Tarix

MASIHIYLAR JAMOATINING OʻRTA OSIYODAGI QADIMIY TARIXI

Yangi Ahdning Havoriylar faoliyati kitobida Iso Masih haqidagi Xushxabar qay tarzda Rim imperiyasi, yaʼni gʻarb tomonga yoyilgani bayon etilgan. Keyinroq yozilgan tarixiy qoʻlyozmalar va arxeologik topilmalardan maʼlum boʻlishicha, Iso Masih haqidagi Xushxabar sharq tomonga, yaʼni Persiyaga — avval Parfiyaga, keyinroq esa Sosoniylar imperiyasiga ham yetib borgan. Qadimiy manbalardan maʼlumki, taxminan milodiy 200 yillar atrofida, Baqtriyaning[1] Kushon imperiyasida masihiylar mavjud boʻlgan. Beshinchi asrning boshlariga kelib, Hirot[2] va Marv[3] shaharlarida xizmat qilish uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Milodiy 424 yilda Fors poytaxti Selevkiya–Ktesifonda[4] “Sharq jamoati” rasmiy eʼtirof etilgan.

Vaqtlar oʻtib, Oʻrta Osiyo aholisi orasida Masihga imon keltirgan odamlar soni koʻpaydi. Bu hududdagi masihiylar Xudoga suriyoniy tili va mahalliy tillarda sajda qilardilar. Bu mahalliy tillar fors, sugʻd va qadimiy turk tillari edi. Masihiylarning soni Amudaryoning shimol tomonida ham koʻpayib, masihiylar jamoati yoyila boshladi. Shunday qilib, VI asrning oxirlari va VII asrning boshlarida Samarqand asosiy ruhiy-maʼnaviy markaz boʻlib qoldi. Hikoya qilishlaricha, mana shu davrlarda qadimiy turkiy aholi[5] peshonasiga xochning rasmini zarb qilib, chizdirib olganlar. Ularning tushunchasi boʻyicha xoch tasviri ularni vabodan asrar ekan. Taxminan 644 yili turk hukmdorlaridan biri va uning lashkarlari bir daryo qirgʻogʻida Masihga imon keltirganlar. Olimlar oʻsha daryoni Amudaryo deb taxmin qilishadi.

Suriyoniy, fors va sugʻd tilida gaplashadigan Oʻrta Osiyo masihiylari Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni davom ettirdilar. Aq–beshim[6] va Urgutda[7] masihiylar ibodatxonalari topilgan. Arxeologlar Muqaddas Kitobdagi hikoyalarning mazmuniga rasmi ishlangan kumush laganlar va Buxorodan chiqqan xoch zarbi bor tangalar ham topishgan. Arxeologik topilmalar koʻrsatadiki, sugʻd tilida gapiradigan masihiylar hozirgi Oʻzbekiston va Tojikiston hududidan sharq tomonga, hatto Xitoyga ham Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyganlar. Turfonda[8] 500 dan ortiq sugʻd tilidagi masihiycha qoʻlyozma parchalari topilgan.

VII asrning oxirlarida Oʻrta Osiyo arablar tomonidan bosib olingandan keyin masihiylarning faoliyatiga cheklovlar qoʻyish boshlandi. Vaqtlar oʻtib, masihiylar ibodatxonalarining baʼzilari masjidga aylantirildi. Bunga Buxorodagi bir masjid namunadir. Bularga qaramay, Oʻrta Osiyo masihiylari Xudoga sajda qilish uchun yigʻilishda davom etaverdilar. Ular butun Oʻrta Osiyo hududiga Iso Masih haqidagi xushxabarni yoyishni toʻxtatmadilar. Bularning biri Balxlik[9] boʻlib, masihiylarga rahnamo boʻlgan Yazdibozid degan kishidir. U Xitoy hududi boʻylab yurib, odamlarga Iso Masih haqida taʼlim bergan.

Taxminan VIII asrning oxirlarida Sharq jamoatining yoʻlboshchisi tomonidan yozilgan ikkita maktubda shunday deyilgan: “turklarning shohi” va oʻsha shohlikning aksariyat aholisi Iso Masihga ishonib, Uning yoʻlidan yura boshladi. Shuningdek, ushbu maktublarda oʻsha shoh oʻz xalqi uchun bir masihiy yetakchi tayinlashni soʻraganligi haqida ham yozilgan. Bu turklar qarluqlar boʻlsa kerak, deb taxmin qilinadi. Qarluqlarning poytaxti Tarozda[10] edi. Milodiy 893 yilda qarluqlar Buxoro somoniylari tomonidan bosib olinganlar. Qarluq masihiylarining katta ibodatxonasi ham masjidga aylantirilgan. Oʻsha davrdan qolgan tarixiy maʼlumotlarga koʻra, Samarqanddagi masihiylar ibodatxonasining darvozalari dunyodagi eng goʻzal ijod namunasi hisoblangan.

Taxminan milodiy 1000 yilda mashhur olim Beruniy Xorazmda masihiylar nishonlagan bayramlar haqida yozgan. Oʻsha davrning ikki tarixchisi 200 mingta kerayit turklari Mongoliyada 1007 yilda Iso Masihga imon keltirib, Uning yoʻlidan yura boshlaganini aytib oʻtishgan. Ularning yozishicha, kerayit turklarining shohi qattiq boʻron paytida togʻda yoʻlini topolmay qolgan. Masihiy bir ulugʻ zot shohga vahiyda koʻrinib, uni qarorgohiga qaytarib olib borgan. Shoh qarorgohga eson–omon qaytib borgandan keyin, oʻsha yerda masihiy savdogarlar bilan ularning imoni haqida suhbatlashgan. Shundan keyin shoh bir qurbongoh oʻrnatib, uning oldiga toʻrt Xushxabarning nusxasini va bir mesh biya suti qoʻygan. Mana shu qurbongoh oldida kerayit turklari ibodat qilganlar va, biz Iso Masih taʼlimotiga sadoqat bilan amal qilamiz, deb qasamyod qilganlar va shu ontning ramzi sifatida oʻsha sutdan ichganlar.

XIV asrga kelib, Qashgʻar va Almalik[11] shaharlarida xizmat qilishlari uchun masihiy yetakchilar tayinlangan. Sharq jamoati masihiylarining eʼtiqodi haqida arxeologik dalillar mavjud. Bu dalillarning aksariyati Turfon va Dunxuandan[12] topilgan suryoniy, sugʻd, fors va oʻrta turk[13] tillaridagi 1100 ta qoʻlyozma parchalaridan iboratdir. Bu qoʻlyozmalar IX asrdan XIV asrgacha boʻlgan davrlarda yozilgan. Ularning orasida Muqaddas Kitobdan, asosan Zabur, Xushxabarlar va havoriylarning maktublaridan parchalar bor. Shular qatorida, masihiylar sajda qilganda foydalangan matnlar, qoʻshiqlar, masihiylarning eʼtiqodiga oid boʻlgan bayonotlar, ibodat kitobchalari, buyuk masihiylar haqidagi hikoyalar, vaʼzlar, maktublar va toʻylarda ishlatilgan nutqlar topilgan.

Va nihoyat, Toʻqmoq va Bishkekka yaqin joylarda, hamda Almalikda taxminan XIII-XIV asrlardan qolgan 600 tacha masihiycha qabrtoshlar topilgan. Bu qabrtoshlardagi matnlar suryoniy va oʻrta turk tillarida yozilgan. Qabrtoshlarning aksariyati turklarning qabri ustiga qoʻyilgan boʻlib, xotirlanganlarning koʻpchiligi Sharq jamoatining yetakchilari edilar. Hozirgi paytda bu qabrtoshlar Rossiyaning Sankt-Peterburgdagi va Oʻrta Osiyoning Toshkent, Ashxobod, Dushanbe, Toʻqmoq va Bishkek shaharlaridagi muzeylarda saqlanib kelmoqda.

Amir Temur va uning avlodi taxtga oʻtirgan davrlarga kelib, Oʻrta Osiyoda masihiylar soni juda kamayib ketgan edi. Baʼzi qoʻlyozmalarning bayon qilishicha, bu paytda masihiylar Samarqand va Turfonda yashagan. 1200 yil davomida, Oʻrta Osiyoda mavjud boʻlgan Sharq jamoati qachon va qanday qilib gʻoyib boʻlgani aniq emas. Mana shu davrdan keyingi arxeologik topilmalarda Oʻrta Osiyo masihiylari haqida maʼlumot qayd etilmay qoʻyilgan boʻlsa–da, xalq oʻz farzandlariga bergan ismlaru ularning avloddan avlodga oʻtib kelgan hikoyalari va udumlarida Sharq jamoatining taʼsiri yaqqol sezilib turadi. Asrlar osha masihiylarning ibodatxonalari va yozuvlari yoʻqolib ketgan boʻlsa ham, qadimda Iso Masihning yoʻlidan yurgan bu masihiylar unutilmagan. Oʻrta Osiyo xalqlari endi paygʻambarlar hamda Iso Masihning taʼlimotlarini oʻz ona tilida oʻqish orqali oʻzlarining ruhiy–maʼnaviy boyligini qaytadan oʻrganish imkoniyatiga ega boʻldilar.

[1] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan edi.

[2] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[3] Hozirgi Turkmanistonning Mari shahriga yaqin joylashgan edi.

[4] Bu ikki birlashgan shaharlar hozirgi Iroqda joylashgan edi.

[5] Ular koʻkturklar boʻlgan boʻlsa kerak.

[6] Hozirgi Qirgʻiziston hududida joylashgan edi.

[7] Hozirgi Oʻzbekiston hududida joylashgan.

[8] Hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[9] Hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan.

[10] Hozirgi Qozogʻiston hududida joylashgan.

[11] Bu ikki shahar hozirgi Xitoyning Shinjon viloyatida joylashgan.

[12] Hozirgi Xitoy hududida joylashgan.

[13] Aynan qoraxoniy turklarining shevasi nazarda tutilgan boʻlsa kerak.